Punicorum Liber Octavus

469 1. Fabius nempe Hannibalem primus repulit et retro cedere coegit; at prælio primus eum superavit Marcellus; Drak. Conf. tamen v. 15, et ad VII, 567. —2. parentem, cf. VII, 735. —3. solum vocat Hannibal hostem, cf. Liv. XXII, 30, extr. —4. De pugnæ copia 470 desperandum ante Fabii mortem. —5. Expectanda, cf. ad V, 207. —6. hac spirante senecta, vivente hoc sene.

11. Cf. Liv. XXII, 32, et inpr. 43; quem locum miror fugisse diligentiam memoriamque Ill. Ernesti, qui non modo ea, quæ de Hannonis odio, sed etiam quæ de Celtis, defectionem molientibus, mox dicentur, fictioni poeticæ tribuenda putat. —Lentando, prolatando, trahendo, vel lente gerendo, bella fervida, quæ Minucius majore fervore, quam consilio aut prudentia, administrabat; Drak. —13. arte sedendi, vid. ad III, 142. —14. Egerat, effecerat.

16, 17. Cf. ad IV, 50 et 311. —prima, τὰ πρῶτα, primum, initio. —20. siti, collocati ac undique hostium pilis septi; Mars. et Barth. 471 Adv. IV, 22. Cf. V.L.

21. labes, ut pestis et lues, pernicies, ruina, et omne malum, quod interitum minatur, ut passim ap. Cic. v.c. Dom. I; Div. I, 43; Verr. I, 1; Harusp. 22; conf. Ern. ad Tac. Ann. II, 47; Intpp. ad Val. Fl. II, 239; V, 237, et ad h.l. Drak. recte intelligit vitium et malum, quod remp. Carthag. adfligebat, et quo latius serpente ruinam minitabatur; invidiam nempe popularium, et factionem Hannonis Barcinæ factioni adversam, quæ Hannibali necessaria submitti prohibebat. —22. lævus, adversus, vid. ad III, 94; Virg. G. IV, 7; Æn. II, 693. Ed.

25. Cura lacerat, τείρει θυμὸν, φθείρει, φθινύθει κῆρ. Cf. ad VII, 271. —rerum extrema, pro vulg. extremas res, ut ap. Cæs. B. C. II, 25; extrema, sup. VII, 320. Sic extrema tempora, fortuna, casus, extrema pati, ad extrema ventum est, et similia passim obvia. —26. furialia vota, furiosam, h.e. acerrimam pugnandi cupiditatem, vid. ad I, 32, bellandi furore.

28. Episodium nimis forte longum, quod tamen magni poetæ ingenium doctrinamque arguit. Nam Annæ memoria in Carthaginis et Romæ etiam historiis, mythis atque originibus non erat obscura. Præterea hoc episodio, ad quod viam sibi munivit Silius, v. 8 sqq., rerum varietati consuluit cavitque, ne lectorum voluptas perpetua præliorum descriptione interciperetur; sed potius eorum, qui antiquæ historiæ, Virgilii aliorumque poetarum lectione imbuti essent, Romanorum in primis, animi magnarum rerum exspectatione 472 suspensi tenerentur, et ad pugnam Cannensem præpararentur. Cum Anna, Didonis sorore, filia Beli (vid. ad I, 73, 87, et Heyne Exc. XXIII, ad Virg. Æn. I), exemplo poetarum Rom. confunditur Anna Perenna, quæ facta inde Nympha Numicii fl., quum potius dea esset ex indigetum numero, et fausta anni initia designaret; quod monet Heyne, Exc. III et IV, ad Virg. Æn. VII, p. 112 et 121, ed. prior. Annæ fata et fabulam non minus copiose persequitur Ovid. Fast. III, 523... 696; quem Silius ante oculos habuit, sed sermonis poetici nitore multum antecellit. Utrumque poetam comparasse, non pœnitebit humanitatis studiosos. —stagnis, aquis (vid. ad VII, 282), fluvio, Laurentibus, Numicio, seu Numico, qui in Latio inter Laurentum ac Lavinium in finibus Rutulorum defluit; vid. Heyne, Exc. III, ad Virg. Æn. VII, 150 sq., et Cluver. Ital. ant. III, 3, p. 893.

31. a vestro nomen memorabile Belo, ut v. 439. —32. fluctus curarum, ut ap. Lucret. VI, 33, et Catull. LXV, 62, 97. Sic et fluctus concionum, Cic. Mil. 2, et Fl. 24; fluctus belli, Lucret. V, 1289, et inf. IX, 527: κῦμα μόθου in Epigr. κῦμα κατακλυσμὸν φέρον νόσων, Plat. Leg. V. Conf. Cerda ad Virg. Æn. VIII, 19; XII, 831. —insanos, vid. ad I, 251.

33. Excute Fabium, eripe ei metum Fabii. —34. jam discingitur armis, ἀποζώννυται, jam in eo est, ut arma imperiumque deponat. Cf. Liv. XXII, 31.

37. jam dudum, ut ap. Virg. Æn. II, 103, ubi Vid. Heyne 473 et Burm. —Iapyga campum, vid. ad I, 51.

39. Indigetis dei, ἐγχωρίου, Æneæ, lucis, eum templo, vid. Liv. I, 2; Dionys. Hal. I, p. 52; Ovid. Met. XIV, 598 sq.; Tibull. II, v, 43, 44, ubi vid. Heyne. Lucum Jovis Indigetis memorat Plin. III, 5, ubi Dalec. monet, nemus illud hodie dici Campo Selva prope Albam Longa (Savello) et Aritiæ (la Riccia) ruinas. —40. Cf. Virg. Æn. I, 76, 77. —41. Fas sit, amorem in Carthaginem, patriam meam, retinuisse, et mandatorum Didonis, quæ ad æternum in Æneam Romanosque odium spectabant, (vid. Virg. Æn. IV, 622 sq.) memorem esse, etsi Anna (ego) stet, sit, inter Latios honores, h.e. numina, quæ a Romanis coluntur.

46. Cur Romani templum mihi dicaverint. —Sarrana, vid. ad I, 72. —Œnotri, ut v. 220; IX, 473; XIII, 51; quibus locis vulgo Œnotrii legitur, quod recte emendarunt N. Heins. et Drak. Gr. Οἰνώτροι, seu Οἴνωτροι, et Οἰνωτρία, secunda producta, ut in Œnotria I, 2, et ap. Virg. Æn. VII, 85. Cf. Burm. et Pier. ad Virg. Æn. I, 532; III, 165, et sup. ad I, 2.

48, 49. Hæc luxuriosius dicta, pro leviter et paucis adtingam hanc famam. Formæ loquendi a Circo desumtæ, ubi brevissimus cursus est ejus, qui metam stringit 474 et premit. Metam stringere, ut V, 24, ubi vid. not. —pressis, artatis; propr. ut premere litus, latus, etc. ap. Hor. Od. II, x, 3; Ovid. Trist. III, xi, 14, al. —famam, cf. simil. loc. Virg. Ge. IV, 286.

50. Conf. Virg. Æn. IV, 494 sq., 504 sq., 641 sq. —51. spes nuptiarum. —atram infaustam. —52. Festinare, ut properare, festinanter, properanter facere; Drak.

54 seq. Conf. Virg. Æn. IV, 36, 196 sq., et sup. ad I, 417. —55. tepido rogo, tepente adhuc Didonis rogo, h.e. ea modo interfecta; non tertio demum anno, ut ap. Ovid. Fast. III, 551 sq. Drak. —56. Nomadum terrente, ut ap. Virg. Æn. IV, 320.

57 sq. Conf. ad III, 253, in V.L. —60. Intremuit, ut θάμβειν, ταρβεῖν; Lefeb. —regum, regiæ familiæ, eventus, tristia fata. —tetendit supplici, ἰκετίδι, dextram, pignus amicitiæ et hospitii.

61. Color orationis satis notus apud poetas. Confer Intpp. ad Petron. c. 89, ad Virg. Æn. I, 265, 756; Ecl. I, 70, et quos Drak. laudat, Ovid. Fast. III, 557; Sen. Œd. 783, et Troad. 73 sq.; Claud. b. Get. 147, 166, et inf. XIII, 672. —475 63. fuit, vid. ad I, 163. —64. Cf. Virg. Æn. I, 346 sq.

71. Iulo, sed Achate ap. Ovid. Fast. III, 603. —sacro, venerabili, ex cujus stirpe Julius Cæsar, in Deorum numerum relatus; Cell. Conf. ad VII, 9. —72. Jam regni compos, post mortem Latini, soceri sui. —sese ferebat, vid. ad IV, 261.

79. verba trahens, ut ap. Virg. Æn. I, 371; vel longo sermone qui tractus dicitur, Val. Fl. II, 665. —80. En consilium, quod in tota narratione sequitur poeta. —pro tempore, pro misera conditione sua, quæ odium Æneæ subprimere cogebat, ut fere ap. Virg. Ecl. VII, 35. —81. regni lucisque, proprie malorum et mortis causa fuerat.

83 sq. Poeta variavit, nec tamen adsequutus est gravitatem et vim narrationis Maronianæ, Æn. IV, 586 sq.; (vid. ad v. 126) quam ut carmini suo intexeret, v. 78, maculis adspersit characterem Æneæ, quem multo veriorem et amabiliorem 476 ab Ovid. Fast. III, 619, proditum jam notavit Ernesti.

91. sideream, splendidam, divinam, pulchram, ut siderea ora et juventa; vid. Heins. et Burm. ad Val. Fl. IV, 190; V, 467, et VIII, 26. Sic et fulgentis Iuli pro pulchri juvenis: nam juventuti proprie tribuitur nitor et lumen purpureum. Cf. ad VII, 195; κάλλεϊ καὶ χάρισι στίλβων, Homer. Odyss. ζ, 237. —92. Effigiem, cf. Virg. Æn. IV, 508. —93. pendet, vid. ad VI, 565.

98. Conf. Virg. Æn. IV, 480 sq. —99. Massylæ, vid. ad I, 101. —compulit invitam, Æn. IV, 493; Drak. qui et contra Barth. monet, non inopportune mores Pœnos in persona Annæ fallaces vocari, sed recte Didonem reprehendi, quod, quum Tyro oriunda sit, ad hanc levitatem prolapsa fuerit.

100. Cf. Virg. Æn. IV, 65 sq., ubi vid. Heyne. —sacri, ut ἱεροὶ, magni; D. Heins. et Dausq. Conf. ad VII, 9. Horrendos, exsecrabiles, nefandos, exponunt Drak. et Barth. Adv. IV, 22, Coll. Catull. carm. XIV; (ubi vid. Muret.) Stat. Th. II, 298; Virg. Æn. III, 57; Ge. III, 566. Possis 477 etiam felices, sive præclaros errores (vid. ad VII, 9) per ironiam intelligere; vel, quod cæteris præstiterit, sacrorum vatum errores. —101... 103. Conf. Virg. Æn. IV, 487... 511. —non prospera dona, inprim. ensem, quo se ipsa transfixit.

104. repetitus amore, iterum sagittis ab Amore petitus, transfixus: nam ducta in matrimonium Lavinia, primi amoris memoria Æneæ exciderat, quem Annæ sermo ipsi revocabat; petere autem sagittariorum vox est, unde ad Amorem transfertur, qui sagittis petit; Drak. Sic et repeti dicuntur gladiatores, si vulneratis nova plaga infligitur; vid. Lips. Saturn. II, 20. Possis tamen etiam simpl. explicare, iterum captus, vel ita: repetitus, h.e. iterum (ut ap. Virg. Ge. I, 39; Ovid. Met. V, 473; Martial. XII, xviii, 7) dulci amore adfatus est, ut ap. Virg. Æn. VI, 455. —105. Conf. Virg. Æn. VI, 458 sq. Tellurem, etc. Imitat. Ovid. Fast. III, 613 sq. —juro Tellurem, h.e. per tellurem, ut ap. Catull. LXVII, 40; Cic. ad Div. VII, 12; Prop. I, xv, 35; Claud. b. Gild. I, 81; ὄμνυμι τοὺς θεοὺς Herodian. II, 10, et Theocrit. XXX, 22 sq. Drak. Cf. Broukh. et Heyne ad Tibull. IV, xiii, 15. —frequenter Auditam, cf. v.c. Virg. Æn. I, 530, 553; III, 94; IV, 345, 361; et alibi. —106 sq. juro caput Iuli, ut ap. Virg. Æn. IX, 300, Drak. —107. Mitis, vox fructibus propria, qui vel maturitate, vel requie, postquam decerpti sunt, molles, dulces suavesque fiunt; hinc placidus, dulcis, jucundus, ἤπιος, cui venustas et gratia, χάρις καὶ ἵμερος, inest, adeoque pulcher, ut Gr. ὡραῖος. Sic mitis Venus, Tibull. II, iii, 72; mites Horæ, Ovid. Fast. I, i, 125; πολυγηθέες Ὧραι, Hom. Iliad. φ, 450. Pulchritudo autem Iuli nota est ex Virg. Æn. V, 570; VII, 107; IX, 293; X, 132 sq.

108. Respiciens, ægerque animi, ut non sponte et invitus ap. Virg. Æn. IV, 361; VI, 460. 478 Cf. et Æn. V, 3; inf. XII, 729, et XVII, 214, ubi Drak. confert Quintil. Decl. X, p. 174; Ovid. Her. XVIII, 118; Scalig. ad Virg. Cir. 469, et Gebhard. ad Prop. II, vii, 10. —109 sq. Cf. Virg. Æn. IV, 222 sq., 356 sq.; VI, 461. —magna minatus, ut ap. Val. Fl. VIII, 460. Sic et magna promittere, inf. v. 240, vel magna loqui, μεγάλα εἰπεῖν, ἔπος μέγα ἐξερέειν, μεγα πνεῖν, φρονεῖν, etc., vid. Vulp. ad Prop. II, xv, 53; Burm. ad Val. Fl. I, 262, et ad Phædr. IV, 22, extr. —110. Qui plane prospero eventu utitur, manu deorum levari dicitur; Barth. Adv. IV, 22. Imo sensus est: nisi Mercurius me invitum vi et minis ad navigandum impulisset.

112. tempore tali, tam importuno, vid. ad VII, 227. Nam Dido, etsi Iarbæ desponsata erat, incustoditum, h.e. incautum, vel potius non celatum, non furtivum amorem, (ut ap. Tac. Ann. XII, 4) sed palam exercebat. Conf. Virg. Æn. IV, 169 sq. —113. dedistis, permisistis, concessistis. —sævire, cf. Virg. Æn. IV, 300 sq., et 532.

114, 115. Ornate et summo Annæ mærori apte. —116. Imitat. Virg. Æn. IV, 634 sq. —Nigro Jovi, vid. ad II, 674. —tertia regna, ut XIII, 437. —laborant, serviunt, parent, adeoque imperio subjecta sunt. —117. sociæ thalami, Proserpinæ. —119. furvas, vid. ad I, 119, et V, 220, in V.L. —120. visa pianda, expianda, avertenda, quod proprie procurare somnia dicebant; Drak. qui laudat Broukh. ad Tibull. I, v, 13, et Intpp. ad Petron. c. 104.

121. Recte comparant Virg. Æn. IV, 460 sq., et Ovid. Her. Ep. VII, 479 99 sq. —122. Dido, Διδόα, contr. Διδὼ, ut v. 233. —suam Dido, non solum uxorem suam dum viveret, sed cui mortuo etiam voverat, se reliquum vitæ tempus viduam fore; cui se totam dicarat; Drak. qui hanc emphasin vocc. meus, tuus, suus illustrari monet a Broukh. ad Prop. IV, iii, 1, et Heins. ad Ovid. Rem. Am. 492. Cf. Virg. Æn. IV, 15 sq. et 552. —123. exsultans, quod votam tumulo suo pudicitiam, neque servatam, mox ipsa suî cæde ultura, atque ad ipsum ventura esset; Barth. Adv. IV, 22.

124, 125. Conf. Virg. Æn. IV, 635 sq. Oro deos, ut visa sub lucem, h.e. somnia horrenda, instante luce, nocte in diem vergente, (quo tempore veriora credebantur, de quo vid. ad III, 200) mihi inmissa, prospera facere velint; Drak. coll. IX, 90, et XIII, 406. Add. Virg. Æn. VI, 225, et alia loca, ubi τὸ sub, cum quarto casu junctum, rem inminentem innuit, ap. Gron. ad Liv. II, 55. —visus secundent, ut ap. Virg. Æn. III, 36, et Lucan. I, 635; 480 Drak. —126. Conf. Virg. Æn. IV, 642... 692. —mutæ, vitæ, sensus ac rationis experti, ut passim. Dido iterum ad litus tendit, in quo jam sup. v. 84 sq., modo sedisse, modo stetisse fingitur, et arenam, qua Æneas steterat, exosculatur, quæ molli potius amoris adfectui consentanea sunt, quam animi motibus, quos desperatio nunc concitare debebat, quosque bene expressit Virg. Æn. IV, 586 sq., ubi Dido non domo se proripit ad litus, sed ex edita ædium parte Ænean vela in altum dantem prospicit, et confestim æstuat dirasque perfido inprecatur. Conf. ad v. 80.

128. vestigia, arenam, in qua vestigia tua erant. —129. Ut ap. Ovid. Met. VIII, 538, al.

134 sq. Cf. Virg. Æn. I, 647 sq., 654, 711; IV, 648, 649. —135. hausit sc. animo, (ut Æn. XII, 26) in intimam mentem demisit, memoriam diei penitus animo infixit. Cf. ad I, 345. Similiter fere oculis, vel auribus haurire, bibere, trahere, pro intentissime videre, et cupidissime audire, metaph. a bibendi aviditate petita. Cf. XI, 284; Jani ad Hor. Od. II, xiii, 32; Burm. ad Val. Fl. I, 263; III, 609; Barth. Adv. III, 21. —136. convivia... mensas, cf. Virg. Æn. I, 699 seq. Sed cur harum nunc rerum et singulatim memor est? et cur vestem Æneæ induit? Apud Virg. Æn. IV, 648, vestem notumque cubile conspicit, paulum lacrimis et mente morata. —138. Narrantem, Æn. II et III. —se pervigilante, cf. Virg. Æn. I, 748 sq.

481 141. Imitat. Virg. Æn, IV, 651 sq.; cujus loci præstantiam irrito quidem, sed laudabili conatu adsequi studuit; Apud Virg. l.c. v. 660 sq. odium Æneæ in ipso necis momento expromitur. Sed h.l. v. 146, 147, Dido cum dulci spe reditus ad Sychæum animam efflat. Cf. ad v. 80. —majora, venerabiliora. —142. ardore, gravius quam amore.

145, 146. Verba Virg. Æn. IV, 654, 655. —magni corporis umbra, ut ap. Virg. magna mei imago, vel umbra. Cf. V, 421, et X, 289, ubi Drak. conf. XI, 348; Lucan. IX, 2, et Sen. Troad. 181: vid. sup. ad I, 97. Corpus ut σῶμα, etiam homo, ejusque manes, ut ap. Virg. Æn. VI, 303, 306, al.

150 seq. Æn. IV, 646 sq. et Ovid. Epist. VII, 195. —151. Æneid. lib. IV, 663 sq. Ed.

158, 159. Cellarius, nisi quædam desint, nimis arte hæc dici putat, sed omnino ei excidit, ipsum etiam Silium ea jam plenius descripsisse sup. v. 54 sq. Drak.

173. Conf. Æn. IV, 622... 629. Color orationis, ut sup. VII, 476, ubi vid. not. —cælum stellas vertigine volvet, ut ap. Ovid. Met. II, 70. Proprie stellæ in cælo se circumvolvunt, de quo vid. Heyne Exc. II, ad Virg. Æn. II. 483 —174. fraterno lumine, ut fere IV, 481; quod a sole mutuatur, quo ipsa caret.

178. Verba Maroniana Æn. VIII, 42. —180. leni amne, cf. Heins. ad Ovid. Fast. III, 647 et 652.

193. nacti, invenientes, καταλαβόντες, ut ap. Liv. V, 45; Cic. Orat. 9, extr. et al. —196. ab alto, a mari Infero, seu Tyrrheno, in quod influit, aquæ cursum revocat. Sustinuit tacitas 484 conscius amnis aquas, Ovid. Fast. III, 652. Ill. Ernesti interpretatur: aquis utrimque reductis fundum alvei apertum ostendebat, ut Anna a Trojanis conspici posset inter Nymphas residens: quod miraculum fundi amnis aperti putat nos debere ingenio Silii, ad παράδοξα hujus generis inprimis proni. —199. Ovid. l.c. pergit: Ipsa loqui visa est: Placidi sum Nympha Numici.

200. primis anni veteris diebus, Idibus scil. Martiis; quippe a mense Martio annum redintegrabant antiqui. Vid. Ovid. l.c. v. 523 et 675 sq.; Macrob. Sat. I, 12; Rosin. Antiq. Rom. IV, 7, et Struv. Synt. Antiq. Rom. cap. 1, pag. 178, et cap. 9, pag. 434.

202 sqq. Tandem poeta redit in viam, de qua inde a v. 38 deflexerat. —203. superum æthera, ut ap. Ovid. Met. II, 437, ubi vid. Heins.

207. νόσφι λιασθεὶς, etc. Hom. Iliad. α, 349; λ, 80; D. Heins. —208. Ut ap. Virg. Æn. VI, 157.

211. tantum ulterius, τόσον περαιτέρω, Lefeb. —ulterius ducis, producis, continuas, ut ducere bellum, et tempus, vel trahere verba, sup. v. 79; nisi ducere dolorem dicitur, ut ducere suspiria, seu spiritum, ἀνάγεσθαι πνεῦμα διὰ στηθέων, ap. Callim. Epigr. 45.

485 213. Cf. v. 234, 235. Virg. Æn. VIII, 40, et ad II, 365. —placata manet, πραϋνθεῖσα διατελεῖ, Lefeb. —214. Eia, age, segnes Rumpe moras, ut ap. Virg. Æn. IV, 569, et Ge. III, 42.

216. Senatus ex inconsulto, ex SC. sed inconsulto et temerario, Cell. Barth. et Drak., ut inconsultum substantive sit inconsulta ratio, temeritas. —217. Tirynthius heros; vid. ad II, 3. —218. alio Flaminio, C. Terentio Varrone. Nam Silius, ut fere Polyb. III, 106, silentio prætermittit biennem consulatum Atilii et Gemini Servilii, qui Fabii artibus cum summa inter se concordia bellum gesserunt, teste Liv. XXII, xxxii, 34; ut tot alia, quæ non satis poetice tractari possunt, quibusque rerum status non mutatur, tacitus præterit, aliisque gravioris momenti rebus diutius inmoratur.

222. fulmina belli possint esse τεύχεα μαρμαίροντα, παμφανόωντα; sed præstat, cum Drak. adcipere de militibus Punicis, quibus Hannibal omnia tanquam fulmine prosternit; vid. ad I, 421. —223 sq. Livius XXII, 43, Hannibalem, frumenti inopia commotum, in calidiora, 486 atque eo maturiora messibus Apuliæ loca movisse tradit. Plures causas adfert Polyb. III, 107. —224. Cf. ad I, 51, et IV, 561.

226. revirescens, vigorem, vires et animum recipiens, ut XV, 134, ubi Drak. cf. Ovid. Met. VII, 305; Val. Max. IV, 8, extr. 4, et Cic. Phil. VII, 1, ubi vid. Intpp.

227. generis, Beli. Conf. v. 31 et 221. —228. Felix, qui facit felices, propitius; vid. Intpp. ad Virg. Ecl. V, 65, et Æn. I, 330. —secundes, ut sup. v. 124. Lefeb. male capit de secundo, vel altero omine, quod antiqui rogaverint deos ad prius omen confirmandum. —oblata bona, spem, promissa.

229. compos pugnæ, quam opto, et cujus committendæ facultate mihi data certam victoriæ spem habeo. —230. Marmoreis templis, ut ap. Virg. Ge. III, 13, et Æn. VI, 69. —sistere, ut ponere, et τιθέναι, aliquem, h.e. imaginem ejus. —231. Simulacrum Didonis juxta tuum ponam.

233. tormenta lenta sedendi, gravem dolorem ex segni et ignava belli gerendi ratione, quæ nos 487 lente sensimque conficit. Conf. ad III, 142. —234. Fatalis, quem fata in Latii exitium miserunt. Ed. —235. redeunt Divi; vid. ad II, 365. —237. dextras, quæ olim data dextra promisit, referto, renovato, iterum promittito. An referre est perficere, ut ap. Liv. III, 45, extr. et alibi? —238. Marte, pugnandi occasione; cujus spe destituti Pœni, et inpr. Galli, fremebant. Cf. v. 16 sq. —promittere magna; vid. ad v. 109.

242. Arpos; vid. ad IV, 554. —243 sq. Cf. Liv. XXII, 34 et 38. —Subnixus, h.l. non tam fretus, vel, ut Schmid. putat, adjutus, quam audax et superbus, ut ap. Liv. XXVI, 13; XLI, 19, et Cic. Or. I, 58. Cf. Gell. XVII, 2; Gron. Diatr. Stat. c. 54, et Intpp. ad Tac. Hist. I, 73. —ostro, purpura consulari, muneris plebeii, quam aura favoris popularis, et insectatione Patrum consecutus fuerat, vel potius rapuerat; ut invadere VII, 541. —244. Sævit rostris; cf. Liv. XXII, 38; ferocibus turbulentisque concionibus criminatur Patres. —ruinæ est vel interitus, vel, ut mox fata, calamitates et clades, quæ rixæ gravi fato atque fundatæ tenebantur. —ruinam et fata admovet, ut ruinam ducit, apud Hor. Od. II, xvii, 9, ubi vid. Jani. 246 seqq. Summo verborum ornatu et pondere expressit Liv. XXII, xxv, 26. Cf. Val. Max. III, iv, 4.

488 246. genus sine luce, splendore, dignitate, claritate, ut ap. Stat. Silv. V, iii, 117. Lux et lumen dicitur, quidquid præstans, pulchrum et clarum est. De Varronis genere vid. Liv. l.c. —surdum; cf. ad VI, 75. —247 sq. Lingua vibrabat; vid. ad I, 539, et II, 587. Non vero innuitur oratio vibrans, h.e. vehemens, incitata et gravis, ut ap. Cic. Orat. 95, et Quintil. X, i, 60; XII, 9; sed linguæ verborumque volubilitas. Varro similis Dranci, de quo vid. Virg. Æn. XI, 338 sq. —inmodice vibrabat lingua procax in ore canoro, arguto, stridulo, ut Thersites ap. Homer. Iliad. β, 212, ἀμετροεπὴς ἐκολῴα, Ὅς ῥ᾽ ἔπεα φρεσὶν ᾗσιν ἄκοσμά τε πολλά τε ᾔδη, et v. 222, Ὀξέα κεκληγὼς λέγ᾽ ὀνείδεα. Lenz. —249. oblatrat Senatum; vid. ad v. 290. —250. caput extulit, ut I, 29. —251. Summa δεινότης horum versuum! —Momentum rerum, ut ap. Liv. III, 12; XXVII, 9; Lucan. III, 338; IV, 819. Momentum propr. pondus, quo libræ lanx deprimitur.

253. sacrata nomina Marti, ἀρήϊοι, ἀρηϊφίλοι. Cf. ad IV, 729. —254 sqq. Scipiadas; vid. ad VII, 106. —Jovi spolia alta ferentem Marcellum; vid. ad I, 133. —labem addere, ut l. adspergere, maculam notasque inurere. —suffragia cæca, ut VII, 540. —Suffragia cæca, temeraria plebis, hunc Varronem consulem addiderant, inscripserant, fastis labem, tanquam dedecus eorum, inter viros et consules, qui bello Punico II inclaruerant; et v. 257 (ubi poeta verbis ludit) campus Martius funestior Cannensi, quoniam clades Cannensis non illata fuisset Romanis, nisi Varro consul creatus 489 esset; Lenz. —257. Ambitus, quo viam sibi ad consulatum Varro muniverat, Cannas fovebat, Romanis cladem Cannensem inportabat. Cf. V.L. —campus Martius propter comitia funestior Romanis æquore Graio, campo Diomedis, seu Cannensi; vid. ad I, 125.

258. sator, auctor, turbarum, ut sator litis, Liv. XXI, 6; sator scelerum, Plaut. Capt. III, v, 3. Cf. ad I, 394, in V.L. —259. pravus togæ, domi, seu pacis tempore malis artibus utens. —261. Spectatus ferro; vid. ad I, 77, et observa h.l. verborum ambages. —262. dextræ decus, virtutis gloriam, quæ manu, non lingua, paratur. —e rostris bella ciebat; cf. verba Livii, inf. ad v. 311, adscripta.

263. Præclare exornavit verba Liv. XXII, 38: «Conciones, priusquam ab urbe signa moverentur, consulis Varronis multæ ac feroces fuere, denunciantes, bellum arcessitum in Italiam ab nobilibus, mansurumque in visceribus reipublicæ, si plures Fabios imperatores haberet; se, quo die hostem vidisset, perfecturum.»

265. Vos, populum adloquitur. A vobis belli gerendi rationem quæro, jubeatisne, more 490 Fabii, sedere (vid. ad III, 142), et in locis altis munitisque castra ponere, an cum hoste confligere? —267. adustus corpora Maurus; cf. XVII, 633.

269. bone Dictator, ut ap. Virg. Æn. XI, 344; Cic. Rosc. Am. 2, et Verr. V, 6. —272. exurit; vid. ad VII, 490.

273. mora sola, etc., mora facilem, adeoque ignobilem triumphum parit: nam virtute opus non est, ubi hostem sedendo et cunetando adteris; Ernesti. Imo sensus verborum est: parvum iter ad hostem sola res est, quæ victoriam et triumphum nostrum moratur. Conf. sqq. —275. Patrum regna, plena invidiæ verba, quibus senatum regnare, et plebem obprimere innuit; Cell. —regna, tyrannidem.

276, 277. Cf. IX, 634 sq.; XI, 118 sq. —ducam in triumpho, sive in et per triumphum ante currum, ut agere XI, 120, et ducet agens XVI, 275. —Fabio spectante; sarcasmi vim facile percipis.

278. Conf. Virg. Ge. I, 512 sq.; III, 103 sq.; Æn. V, 144 sq.; inf. XVI, 339 seq., 496 seq.; sup. IV, 713 sq. —279. Carcere rupto, ut carceribus reseratis XVI, 316. —281. pendens in verbera, ut ap. Virg. Æn. V, 147, et X, 586; Drak. Cf. et XVI, 387, et Georg. III, 107. 491 Idem potest esse præceps, ut etiam XVI, 325. Sed minus forte languet, si junxeris præceps fertur, h.e. celeriter, raptim. —trepida planta, calcaribus; Cell. Imo, pede trepido, tremulo, quoniam propendet, et pronus dat lora. —282. Inpar equis, vi equorum, quos flectere non potest, et regere. —fumat; vid. ad II, 81. —283. frena fluitant, ut ap. Ovid. A. A. II, 433; undantia lora, Virg. Æn. V, 146; XII, 471. —discordia, confusa.

284. L. Æmilius Paulus comitiis, in campo Martio habitis, Varroni collega datus; vid. Liv. XXII, 35. —285. mergente se, h.e. pereunte; Schmid. Sed voc. res tam ad labi, quam ad mergente spectat. Cf. Virg. Æn. VI, 512; Juven. X, 56; XIII, 8; unde res mersæ apud Ovid. Met. I, 380. —286 sq. Conf. Plut. vit. Fab. «Æmilius, qui cum M. Livio consul fuerat, et damnatione collegæ, et sua prope, ambustus (de cujus voc. vi vid. Gron. Diatr. Stat. c. 30, et Ern. Clav. Cic.) evaserat,» Liv. XXII, 35; ibid. c. 40, pr. Æmilius ipse dicit, se populare incendium (h.e. judicium capitis, vitæque periculum, ut incendio Plætoriano adustus est ap. Cic. Att. V, 20) priore consulatu semiustum effugisse. Cf. inf. IX, 25 sq. —mobilis, quæ facile movetur. —mobilis ira Turbati vulgi spectat ad inconstantiam favoris ac odii plebis, ut ap. Horat. Od. I, i, 7; Lenz. Idem et mihi olim in mentem venit, sed h.l. non satis placuit. Cf. ad VII, 512. —287. Turbati, vid. ad I, 477. —cicatrix, memoria vulneris, h.e. injuriæ et ægritudinis, qua olim adficiebatur. —288. Undantes dolores, ut u. iræ Claud. in Ruf. I, 76; undare curis, Val. Fl. V, 304, ubi vid. Intpp.; irarum, vel curarum fluctuare æstu, Virg. Æn. IV, 532, 564, et VIII, 19.

289. Æmilius in priore consulatu, universo Illyrico, cujus rex, Demetrius Pharius, a Romanis defecerat, in potestatem redacto, εἰς τὴν Ῥώμην ἐπανῆλθε, καὶ τὴν εἴσοδον ἐποιήσατο μετὰ θριάμβου καὶ τῆς ἁπάσης εὐδοξίας· ἐδόκει γὰρ οὐ μόνον ἐπιδεξίως, ἔτι δέ μᾶλλον ἀνδρωδῶς κεχρῆσθαι τοῖς πράγμασιν· Polyb. III, 16, 18 et 19. Conf. inf. v. 507, 508, et Appian. B. Hannib. c. 17, et B. Illyr. c. 8. Æmilium de crimine 492 capitali accusatum vix evasisse, haud scio, an quisquam historicorum præter Livium memoriæ prodiderit. —290. adlatrare, famam alicujus falsis conviciis proscindere; unde Hecuba in canem versa fingebatur (vid. Plaut. Menæchm. V, i, 16), et verba canina pro conviciis ap. Ovid. in Ibid. v. 14. Drak. Latrat et in toto verba canina foro, Ovid. l.c. v. 232; canina eloquentia, Quintil. XII, 9. Conf. sup. v. 249, et inpr. Bentl. ad Hor. Sat. II, i, 85. —nigro ore, ut nigra pectora, tecta, dentes Invidiæ. Vid. præclara ejus pictura ap. Ov. Met. II, 760... 808; Lefeb. cf. Hor. Sat. I, iv, 85. —291. ventis, ut aura, vel ventus popularis, et venti, h.e. rumores, concionum, Cic. Cluent. c. 28 et 47. —jactarat ventis, ut jactari rumoribus et dictis petulantibus, Gell. I, et VI, 11; clamore convicioque, Cic. ad Div. I, 5; ventum in aliquem excitare, Cic. Sull. 14. Hæc jam monuere N. Heins. et Drak. Conf. Ernesti Clav. Cic.

293... 297. Originem gentis Æmiliæ Silius ad Amulium, qui Assaracum, et per hunc ipsum Jovem inter proavos numeravit, refert; sed, teste Festo, alii ad Ascanium, qui duos habuerit filios, Iulum et Æmilon; alii vero, quibus Plut. vit. Numæ, p. 65, et Pauli, p. 256, suffragatur, ad Mamercum, Pythagoræ f. cui propter unicam humanitatem cognomen fuerit Æmilos. Hæc jam docuit Drak. qui addit, nomen hujus gentis etiam deductum videri posse ab Æmilia, Æneæ et Laviniæ filia, ap. Plut. vit. Romuli, p. 80. Cf. inf. v. 341, 347. —admotum Superis, ut avos cælo, Ovid. Her. XI, 17, Drak.

298. Comparetur Plut. in Fabio, et inprimis, quem Silius expressit, Liv. XXII, 399. —299. rumpam; vid. ad lib. I, 95.

493 303. Spondentem, etc. Conf. ad vers. 263 seq. —309. sub ictu, ab hoste, ad ictum parato. Sed vid. ad IV, vers. 42. —310. Alter Flaminius, ut sup. vers. 218; VII, 34, 229, Drak. —311. tu protinus, confestim, arma, scil. ciebis, movebis? Quæ abrupta oratio adfectui congruit. Ap. Liv. XXII, 38, Æmilius dicit: «Mirari se, quomodo quis dux, priusquam aut suum, aut hostium exercitum, locorum situm, naturam regionis nosset, jam nunc locatus in urbe sciret, quæ sibi agenda armato forent.» Et Fabius c. 39, «Varro, inquit, priusquam castra videat, aut hostem, insanit, et jam nunc procellas, prælia atque acies jactando inter togatos ciet.»

313. Qui ritus hostis, mos et ratio belli gerendi. Lefeb. bene cf. VII, 28 et 292. Fabius ap. Liv. l.c. ita pergit: aut ego rem militarem, belli hoc genus, hostem hunc ignoro, aut, etc. —copia rerum, commeatus, 494 victus. —315. Armorum genus, ut belli genus, apud Liv. l.c. —stantem, quæ est. Cf. ad II, 639, in V.L. Tu nullam rationem habes fortunæ, quæ plus valet quam virtus, et quæ nunc hostium cœptis adspirat? —316. «Duobus ducibus unus resistas oportet: resistes autem, si te neque collegæ vana gloria,» etc. Liv. XXII, 39. Conf. V.L. —318 sq. Cf. Liv. XXII, 39, 40, extr. et 43, pr. —320. Laxa fides, minus firma et constans, quæ jam titubare ac fluitare incipit, quemadmodum temeritas, ira aliaque laxari dicuntur, quum remittunt, vel languescunt; Drak. qui laudat Burm. ad Petron. c. 82. 495 Proprie laxa sunt frena, funes, arcus.

325. invitaverit aura, αὖρα, ventus, h.e. occasio rei bene gerendæ. Conf. Liv. XXII, 39, extr. Formula loquendi petita est a vento secundo, qui ad navigandum invitat, et navis cursui adspirat, unde aura honoris, voluntatis, favoris, etc. (vid. Ern. Clav. Cic.), vel adspirat fortuna labori, ap. Virgil. Æn. II, 385, al. —326. adcede secundis, adripe ea, utere occasione, tibi oblata.

327. Cf. Liv. XXII, 40, qui brevior est. —328. Mecum erit hæc prorsus pietas; cf. Heyne ad Virg. Æn. I, 675, et IV, 115. —pietas in patriam, sensus animi, qui amoris in patriam plenus, et officiorum, quæ ei debet, memor est. —mentemque feremus, etc., ut VI, 585. —330. senescens, vid. ad II, 457; Liv. XXII, 39. «Dubitas, quin sedendo superaturi simus eum, qui senescat in dies?» etc.

336 sq. Observa sarcasmum et vim verborum. 496 —337 sq. incedere tenebras noctis, h.e. oriri, ingruere, ut Tac. Ann. XV, 37, ubi vid. Ernesti. Cf. idem ib. ad III, 26 et 36, pr. Gronov. ad Liv. XXIX, 24, et Drak. ad Liv. I, 57. —340. ducitur, pro educitur, ut IX, 314; vid. Heins. ad Val. Fl. I, 122.

341. Tarpeiæ rupes; cf. I, 541 —cognataque Tecta Jovis, etc. vid. sup. ad v. 293. —342. arce, septem arcibus, h.e. collibus.

345. Cf. Liv. XXII, 40. —surda, dicto non audientia. —346. morabor, curabo, de vobis sollicitus ero: vel spem reditus mei, quæ vobis est, morabor, differam; quoniam ad vos numquam revertar, et mori tum apud animum statui. —347. Assaraci domum, cf. v. 295.

352, 353. Drak. conf. Liv. XXII, 36, et Plut. vit. Fabii, p. 182, qui contrarium ipse tradit vit. Marcelli, p. 299, ut, quem Lefeb. citat, Leonard. Aretin. de b. Gall., pag. 79. Verba itaque non majore agmine ad summam subtilitatem haud exigenda sunt.

356 sq. Recensio copiarum, et summorum ejus ætatis virorum, a quibus tam magnæ res gestæ sunt, per opportune descriptioni summæ, quam Romani umquam adceperunt, cladis præmittitur. Aciem Pœnorum silentio prætermittit Silius, quia eam jam sup. III, 222 sq. exposuerat. Præterea Romanis scribebat poeta, quorum magis intererat, suas, quam hostium, copias cognoscere. Eosdem vero illarum enumeratio magis delectare debuit, quam nudum numeri indicium, quod Livius XXII, 36, aliique historici adferunt. Huc adcedit, quod tantum consules nunc conscripserant exercitum, quantus nullo umquam bello antea sub armis fuerat, unde commoda Silio obferebatur occasio ad singulas, si non urbes, certe gentes Italiæ memorandas, et sic universam fere imperii Romani imaginem, simulque cladis magnitudinem lectorum oculis animisque subjiciendam. In qua quidem re iterum ei præivit Virg. Æn. VII, 647 sq. (ubi vid. Heyne), et X, 163 sq. in cujus tamen verbis tantum figurisque variandis non turpiter ingenii vires adtrivit: sed novo rerum ornatu, novis fabulis, et accuratiore sæpius, pluriumque urbium populorumque descriptione ita cum eo certavit, ut locus hic dignus sit, qui in perfectissimis Siliani carminis partibus, et præstantissimis antiquitatis monimentis adnumeretur. Ceterum nos summas tantum res adtingemus, quia otium nobis fecere Hummel. (Handbuch d. alt. Erdbeschr.) Cellar. Geogr. ant., Cluver. in Ital. ant., Vulpius in Vet. Lat. et Heyne in not. et Exc. ad Virg. Æn. VII, ad quos lectores remittimus. In memoria autem nostra penitus id insideat, nos in poeta legendo versari, qui neque ordine, neque subtilitate geographorum in regionum, vel certe locorum urbiumque situ definiendo se adstringi patitur. —Descriptio Latii, tam veteris, quam novi, vel adjecti, quod Æquos, Auruncos, Volscos, Hernicos, Rutulos aliosque populos, finibus ad Lirim fluv. promotis, continebat. Latii incolæ antiquissimi, præter Umbros, fuere Siculi, et post hos Aborigines, quorum rex Faunus fuisse dicitur, unde Faunigenæ sunt Latini; vid. Cluver., p. 787 et 790, inpr. vero Heyne, Exc. IV, V et VIII, ad Virg. Æn. VII, 37 sq., 45 sq. et 795, it. not. et Exc. II, ad Æn. VIII, 314 sq., ubi etiam 498 monuit, Siculos, inter Tiberim et Lirim quondam habitantes, a Silio Rutulis socios, adjici nec satis adcurate Sicanos adpellari, sed exemplo Maronis Æn. VII, 795, et VIII, 328. —357. Sacra manus, vid. ad VII, 9. Sed conf. Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, extr. —Rutuli, servant qui Daunia regna; vid. ad I, 291 sq. —358. Laurenti, conf. ad I, 110. —Numici; vid. sup. ad v. 28.

359. Castrum Inui, in Rutulis, inter Ardeam et Antium. Cf. Ovid. Met. XV, 727; Martial. IV, 60; Heyne ad Virg. Æn. VI, 776, et Cluver., p. 978. Ab eo diversa sunt Castrum novum Etruriæ, Castrum Prætutiorum, Herculis, Minervæ, etc. —Ardea gravis quondam Phrygibus, Trojanis, regnante Turno, et postea Romanis, propter opes et divitias. Confer I, 292; Liv. I, 57 sqq.; IV, i, 7... 11. Nunc est viculus, propter grave cælum fere desertus. —360, 361. Lanuvium, municipium Latii, celebre cultu Junonis Sispitæ, vel Sospitæ, et Conservatricis. Cf. XIII, 364; Liv. VIII, 14 (ubi vid. Sigon.); XXI, 62; XXII, 1; XXIII, 31; XXIX, 14; XXXI, 12; XL, 19; Plin. XXXV, 3; Æliani H. Anim. II, 16; Cluver., p. 935 sq., Spanh. de U. et P. N. II, p.m. 82, 83; Sigon. ad Liv. VIII, 13; Broukh. ad Prop. IV, viii, 3; Heins. ad Ovid. Fast. VI, 60. —Collatia, urbs in finibus Latii, Sabinis a Tarquinio ademta; vid. Liv. I, 38, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 774. —altrix, ut ap. Virg. Æn. III, 273. Cf. ad I, 218. L. Junius Brutus castus, et castitatis vindex; ultor ap. Virg. Æn. VI, 819.

362 sq. inmite nemus Triviæ, Aricia, vid. ad IV, 367 sq. —Tusci Amnis, Tiberis fl. qui ex Apennino oritur in Tuscia, seu Hetruria, quam dextra ripa tangit, et a Latio, Umbria, Sabinorumque agro separat. Infra Romam Tyrrheno mari infunditur duobus ostiis, quorum sinistro adjacebat Ostia, prima Rom. colonia, ab Anco rege deducta, quæ h.l. innuitur, et adhuc quidem salinas habet, atque episcopum, sed paucos incolas propter aerem pestilentem; vid. Cluver. p. 870. —363. Almo, seu Almon (vid. Heins. ad Ovid. Fast. II, 601) rivus, non longe a Roma in Tiberim præcipitans, in quo simulacrum Cybeles VI. Cal. April. ablui solebat, unde sacer gurges XVI, 680. Cf. Ovid. Fast. IV, 337 sq.; Spanh. ad Callim. H. in Pall. pr. Barth. ad Claud. b. Gild. v. 119, et Intpp. ad Val. Fl. VIII, 239.

499 364. Vid. ad IV, 187, in V.L. —365. Præneste, Latii urbs, haud procul Roma, in monte amœno sita, teste Strab. V, p. 365 (unde h.l. jugis, et altum Virg. Æn. VII, 682; frigidum Hor. Od. III, iv, 22); hod. Palestrina, in vallem deducta. Celebris fuit Fortunæ templo et oraculo, sortibus Prænestinis; vid. Strab. l.c. Cic. Div. II, 41 et 42; Sueton. Tiber. 63; Prop. II, 32; Cluver. p. 950, et Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 783 sq. —Antemna, Ἄντεμνα Dionys. L. II, vel Antemnæ, Ἀντέμναι Strab. V, pag. 159; Plin. III, 5; Virg. Æn. VII, 631; urbs Sabinorum, sed a Romulo capta (Liv. I, 9... 11), et Romæ proxima, cis Anienem (ante amnem, unde nomen ei datum tradunt Varro L. L. IV, 5, et Serv. ad Virg. l.c.), non longe ab ejus et Tiberis confluente; vid. Cluver., p. 663. —366. prior, antiquior. —Crustumium (Crustumerium Liv. I, 38, et Plin. III, 5. Crustumeria Liv. II, 19; III, 42: Κρουστομέρεια, οὐ πρόσω τῆς Ῥώμης Dionys. XI, p. 705; unde incolæ urbis Crustumeri Virg. Æn. VII, 631; sed Crustumini Liv. I, 11, dicuntur) Sabinorum opp. de quo vid. Liv. I, 11 et 38, et Cluver., p. 657. —Labicum (ut XII, 534, et παλαιὸν Λαβικὸν Strab. V, p. 164), vel Labici et Lavici (Liv: II, 39; IV, 47; Cic. Agrar. II, 35) Latii opp. unde via Lavicana, ap. Liv. IV, 41; XV, M. P. a Roma. Cf. Liv. IV, 45, 46; V, 16; VI, 21. Labici h.l. et ap. Virg. Æn. VII, 796, vel Labicani, vei urbs ipsa, de cujus situ vid. Cluver., p. 947; Liv. XXVI, 9; Heyne ad Virg. Æn. VII, Exc. VIII, extr., et Franc. Ant. 500 Vitale Diss. de oppido Labici, qua origo etiam, atque compendiosa historia oppidi Montis Compitis in Latio describitur, Rom. 1778, in-4^o, ubi ex inscripp. probatur, posterius oppidum hodie la Colonna dici, non Labicum, quod Holsten. putabat.

367. sceptriferi Thybridis, Θύμβρις ἐϋῤῥείτης ποταμῶν βασιλεύτατος ἄλλων Dionys. laud. a Dausq. qui etiam ad majestatem imperii Romani (quod probat Ernesti, coll. Ovid. Met. II, 259), vel ad submersionem sceptriferi Tiberini epitheton referri posse monet. —qui potant Thybridis undam, ut qui Thybrim potant, ap. Virg. Æn. VII, 715; vid. Heins. ad Ovid. Her. VII, 145. —368. habent, habitant, ut ap. Virg. Æn. VII, 696, et ἔχειν, ap. Hom. Iliad. α, 18; Drak. qui laudat Pricæum ad Appul. Apol., p. 58. Cf. Heins. ad Ovid. Met. IV, 773. —rigantur, ut ap. Tibull. IV, i, 60 et 146, ubi vid. Heyne. —369. Simbruvio in Æquis. «Anio, in monte Trebanorum ortus, lacus tres amœnitate nobiles, qui nomen dedere Sublaqueo (hod. Subiaco), defert in Tiberim,» Plin. III, 12. Hæc sunt Simbruina, vel Simbruvina stagna, de quibus vid. Ern. ad Tac. Ann. XI, 13; XIV, 22, et Cluver., p. 713. —rastris domant, ut ap. Virg. Æn. IX, 608. —Æquicula rura; vid. Heyne not. et Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 746 sq., et Cluver., p. 773.

370. Scaurus cognomen gentis Aureliæ et Æmiliæ: ex illa notissimi M. Aurelius orator et consul a. U. 656, et C. Aurelius prætor, Liv. XXXIX, vi, 8; ex hac vero, in cujus gratiam poeta hæc inprimis finxisse videtur, M. Æmilius Scaurus, consul a. U. 638; princeps Senatus, orator, censor et iterum consul; ejusque filius, Sullæ privignus, qui P. Lentuli magnificentiam ædilitatis imitabatur; vid. Ern. Clav. Cic. —monitor, rector, dux. —371. nascens in secula virtus; cf. ad II, 511.

372. crispare hastilia, ut ap. Virg. Æn. I, 313. —373. pennigeris sagittis, ut al. alatis, πτερόεντες ὀϊστοὶ, vel ἰὰ πτερόεντα, Hom. Iliad. ε, 171; υ, 68, et pennæ inf. XV, 633. Cf. Burm. ad Val. Fl. VI, 421. —374. Cf. 501 Virg. Æn. VII, 664 (ubi vid. Heyne), et Liv. XXII, 46, med. —habiles; vid. ad IV, 433. Mucronem teretem dixit Virg. l.c. —375. Ære, casside ærea.

376 sq. Poeta de Volscis, maximo novi totiusque Latii populo, agit, inserta tamen Hernicorum mentione v. 391... 394. —mensis seposta Lyæi Setia, cujus vinum seponitur, reservatur ipsius Bacchi mensæ, h.e. ea dignum, adeoque præstantissimum est; ut sepositus grex, Martial. II, xliii, 4, et vestis, Tibull. II, v, 8. —Setia (hod. Sezze) colonia Rom. (Liv. VI, 30; VII, 42, al.) et Valerii Flacci patria, non longe a paludibus Pomtinis; vid. Cluver., p. 1021, et S. V. Adlers Nachr. von den Pomtinischen Sümpfen, p. 28 sq. De vino Setino conf. X, 33; Strab. V, p. 229; Martial. VI, 86; IX, 3; X, 74; XIII, 109 et 112; Juvenal. V, 34; X, 27, et Plin. XIV, 6, qui, «Divus Augustus, inquit, Setinum prætulit cunctis, et fere secuti principes, confessa propter experimenta, non temere cruditatibus noxiis ab ea saliva:» unde nec Horatium, nec Catonem, Colum. et Varronem (nec Maronem quoque) ejus meminisse, merito mirabatur N. Heins. —Velitræ (nunc Velletri) colonia Rom. (Liv. II, 31, 34; VI, 13, 21 sq., 36 sq., al.) vini proventu (Plin. XIV, 6), et gente Octavia (Sueton. Octav. 1 et 94) nobilis. Cf. Borgia de Cruce Velitrina, Rom. 1780. —incelebri olim, et Punici belli temporibus, postea celebriore, Mars. Vid. V.L.

378. Cora, vid. ad IV, 220. —Signia (hod. Segni) colonia Rom. (Liv. I, 56; II, 21; VIII, 3, al.) nota opere Signino (Plin. XXXV, 12; Colum. I, vi, 12), piris (Plin. XV, 15; Juven. XI, 73) et vino inmiti, h.e. austero (vid. ad VII, 211), quod ventri sistendo adstringendoque adhibebatur; conf. Plin. XIV, 6; Strab. V, p. 229; Martial. XIII, 113, al., 116; Cels. IV, 5 et 19; Cluv. Ital. Ant. III, 8. —379. Campi et paludes Pomtinæ, (hod. Paludi Pontine) inter Nymphæum et Ufentem, ab Astura ad Terracinam, quæ ab agro Pometino, vel Suessa Pometia (vid. ad v. 398), vicino Volscorum opp., 502 (Gr. Πωμέντια, unde τὸ Πωμέντιον, seu Πωμεντίνων πεδίον Strab. V, p. 159, 161; Dionys. VI, p. 364, al.) nomen adcepisse putantur (conf. V.L.), et olim locum XXIII urbium obtinuere (Plin. III, 5), sed postea creverunt in dies ex aquis, quæ ex montibus in planitiem confluunt, aeremque pestiferis vaporibus, qui vel Romæ sentiuntur, inficiunt. Ingentes sumtus, a Corn. Cethego Cos. a. U. 590 (Liv. Epit. XLVI), a Jul. Cæsare (Sueton. c. 44); Augusto (Horat. A. P. 65), Trajano (teste Xiphilino ap. Dionem), Theodorico (Cassiod. Var. Epist. II, 32 et 33), nostroque ævo a Papis Sixto V (ducta fossa, fiume Sixto) et Pio VI, in paludes siccandas inpensi, nondum operi perficiendo suffecerunt; vid. S. V. Adleri libell. ad v. 377, laud.

380. Conf. Virg. Æn. VII, 801, 802. —Saturæ palus, vel ipsa Pomtina palus, quod Cluver. p. 1003, putabat, vel ejus pars. —382. Ufens fl. (Oufens) in Inscrr. et Festo (hod. il Portatore), Terracinæ proximus, per paludes Pomtinas in mare Inferum fluit. —383. avis pollens, ut avis potens et dives ap. Virg. Æn. VII, 56, et X, 201, ubi vid. Heyne in not. et V.L. Cf. inf. v. 524. —dextra, virtute, vel propter eam, non indignus avorum, ut ap. Virg. Æn. XII, 649. Dignus, ut ἄξιος, passim cum secundo casu jungitur; vid. Heins. ad Ovid. Trist. IV, iii, 57, et Drak. inf. ad XII, 81. —384. C. Mucii Scævolæ historia, quam h.l. unus ex ejus posteris clipeo expressam habet (de quo vid. ad IV, 153), vel tironibus nota ex Liv. II, 12, 13, et Flor. I, 10. Gemmas vid. ap. Drak. et de Muciis Ern. Clav. Cic. et Rupert. ad Pompon. O. J. III, 7, §. 39, 41. Scævolæ mors memoratur inf. IX, 370; X, 404. —diræ, magnæ, admirabilis; vid. ad IV, 260; quo sensu ap. Maronem, relligio dira, Æn. VIII, 350. Ed.

504 390. Circæa juga, ut ap. Virg. Æn. VII, 799, promont. in orientali fine Latii, quod Circe olim insedisse ferebatur, cujusque urbs Circeii colonia Rom. fuit, in hod. Monte Circello; vid. Heyne Exc. I, ad Virg. Æn. VII. —Anxur; vid. ad IV, 532. —391. Cf. ad v. 376. —Hernica saxa; vid. ad IV, 226. —392. De Anagnia vid. ad V, 543. —putri pinguis gleba, fertilis. Cf. Virg. Ge. II, 203, 204, et Æn. VII, 684, ubi vid. Heyne. —393. Ferentinum (hod. Ferentino), æque ac Anagnia, urbs Latii in Hernicis et colonia Rom. ex Livio nota. Aliud Ferentinum in Etruria ap. Plin. III, 5; Suet. Oth. 1, et Horat. Epist. I, xvii, 8. —Privernum; vid. ad VI, 43. —394. Sora, colonia Rom. (Liv. X, 1) quæ adhuc nomen retinuit. —395. Scaptia, prope Pedum, quod Cellar. in Geogr. ant. ex Festo colligit; clara olim Latii urbs, teste Plin. III, 5. De Scaptia tribu, vid. Liv. VIII, 17, et Suet. Aug. 40; Σκαπτήνιοι Dionys. V, p. 326. —396. Fabrateria, ad Trerum fl. (Strab. V, p. 164) colonia Rom. (Vellei. I, 15) et quidem duplex forte, quia Plinius III, 5, Fabraternos veteres a novis distinguit. —397. Atina, quæ etiam 505 nunc nomen servavit, colonia Rom. Cf. Frontin. de colon. pr. et Cic. pro Plancio c. 8; potens dicitur Virg. Æn. VII, 630. —398. Suessa Pometia, quæ Volscorum μητρόπολις, Strab. V, p. 159, et ἡγεμὼν τοῦ ἔθνους, Dionys. VI, p. 364, passimque vel Pometia tantum, vel Suessa, Σουέσσα, Strab. l.c. dicitur; detrita b. a Romanis sæpius vi victa. Vid. Liv. I, 53; II, 16, 17, 22, 25; IV, 25. Errorem Cell. et Cluver. Ital. ant. p. 1181, qui Suessam Auruncam (hod. Sessa) Atinæ quidem propiorem, sed Campaniæ urbem, innui putabant, jam notavit Drak. Neque audacior hic saltus poetæ est, quod censet ill. Ernesti: nam inde a v. 376... 403 de Volscis agitur, cujus gentis caput a Silio silentio prætermissum esse quis sibi persuadeat? ut taceam hanc, non alteram Suessam bellis detritam esse. Conf. ad v. 379. —Frusino, nunc Frosinone, ad Cosam fluv. cis Lirim. —a duro haud inbellis aratro; v. ad I, 614; et cf. inf. XII, 532; Liv. X, 1.

399. Cf. ad IV, 348 sq. Proprie Liri flumen miscet Fibrenus. —400. Sulfureum, quod in eo tractu Campaniæ sulfur nascitur, auctore Plin. XXXV, 15, sed in collibus præcipue Leucogæis: unde ad colorem aquæ fortasse rectius epitheton referas, quo sensu et lutei sæpe fluvii poetis dicuntur; Ernesti V. Cl. Sed candida ejus aqua laudatur sup. IV, 350, quam sulfuri forte debet. Sic Sulfurea Nar albus aqua Virg. Æn. VII, 517. —401. Arpinum (hod. Arpino) C. Marii et Ciceronis patria. —Venafrum, nunc Venafro, extremum Campaniæ versus septemtr. oppidum, ad Vulturnum, et optimi olei proventu nobile. Non satis commode poeta hujus urbis meminit in descriptione Latii, a cujus tamen finibus non longe abest. —402. Larinum, hod. Larino, in Frentanis, ad dextram Tiferni ripam, haud procul a mari supero situm (vid. XV, 568), municipium (Cic. Cluent. c. 5.), sed nimis remotum a Latii finibus, quos poeta h.l. describit: unde Marsus Larinates hic putabat esse antiquos Latii incolas, quorum nulla nunc exstet memoria. Præter illud Larinum aliud certe alicubi fuisse, non inprobabili judicio ex verbis Plin. III, 11, extr. Larinates, cognomine Frentani, colligas. Plinius paulo ante in eod. 506 cap. Frentanum agrum brevioribus terminis, ad Tifernum, non ad Frentonem fl. productis, definit, et hinc exemplo Melæ II, 4, Larinum Daunis Apulis adtribuit. Cf. V.L. —403. Aquinum (nunc Aquino) ingens, Volscorum πόλις μεγάλη, Strab. V, p. 164; frequens municipium, Cic. Phil. II, 41.

404. Splendidum M. Tullii Ciceronis elogium, in quod facile poeta incidere poterat, quum Arpinum, ejus patriam, memoraret. Ut itaque memoriam ejus viri, quem non minus fere, quam Maronem, ad imitandum sibi proposuerat, hoc quasi monimento consecraret; unum a majoribus ipsius Arpinatibus aliisque Volscis præfuisse fingit. Comparant Plin. VII, 30; Senec. Suasor. VI et VII; Catull. Carm. L. —æratas turmas, ut æratas acies dixit Virg. Æn. VII, 703; IX, 463. Ἀχαιοὶ χαλκοχίτωνες, Hom. —raptabat; vid. ad IV, 218. —405. sanguis; cf. ad I, 671. —ab alto, antiquo, ut v. 439, et Virg. Æn. VI, 500; vel magno, excelso, ut apud Hor. Od. III, iv, 37; ubi vid. Jani. Cf. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 305, et Broukh. ad Prop. II, i, 26. —Tullo Attio, Volscorum rege (vid. Liv. II, 35... 39), quem suum gentilem adpellat Cic. Tusc. I, 16. Cf. inf. XII, 175. De hac regia Ciceronis origine, quam in dubiam vocavit Corrad. in Quæstura, p. 33, vid. quos Dausq. et N. Heins. jam excitarunt, testes, Plut. vit. Cic. (ubi male Τούλλιος Ἄππιος legitur) Euseb. in Chronico, Dionys. Hal. et Aurel. Vict. de Vir. ill. c. 81.

408. Imitat. Virg. Æn. VI, 795. super, ultra. —exauditus, notus. —409. voce, eloquentia, ejusque fama. —furialia bella Catilinæ et M. Antonii. —410. Fulmine linguæ; cf. ad I, 421.

412. In hac Sabinorum descriptione poetæ præivit Virg. Æn. VII, 706... 717. Quæ ibi Heyne in not. et Exc. VIII, de plerisque oppidis h.l. memoratis disputavit, omittimus. —Therapnæo, Spartano, a sanguine Clausi; conf. XIII, 466; XV, 547; XVII, 33, et vid. ad II, 8; 507 VI, 303; Heyne, l.c. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 305, et Lips. ad Tac. Ann. XII, 25, extr. De C. Claudii Neronis virtute, v. XV, 544 seq., coll. Liv. XXVII, 41... 51, et Hor. Od. IV, iv, 37 seq., ubi vid. Jani. —413. Exsultare, γαυριᾷν, vel ut ap. Virg. Æn. X, 550.

414. Amiternum (hod. S. Vittorio, seu Vittore) extremun Sabinorum opp. quod Ptol. Vestinis, quorum finibus etiam adjacet, sed Strabo V, p. 157; Plin. III, 12, et Liv. X, 39; XXVIII, 45, Sabinis adtribuunt. Amiterna, ut ap. Virg. l.c., et Martial. XIII, 20. Plinio et Livio incolæ Amiternini dicuntur, et urbs Ἀμιτέρνη Dionys. I, p. 12. —415. Verbis Casperia a Bactris nomina ducens, poeta, qui ob nominis similitudinem passim miram urbium originem fingit, respicere videtur Caspiram (nunc f. Cashmir), urbem et regionem Indicam, in qua Cossæi velocitate cursus excellebant, teste Dionys. cujus versus excitat Steph. Byz. Καπηρία Indica regio circa montem Vindium intra Gangem, ap. Ptolem. Conf. d’Anville, Antiq. géogr. de l’Inde, p. 40 sq. Marsus et Cell. adludi putabant ad nomen Caspiorum, ultra quos Bactriani, Caspium mare ab ortu contingentes. Cf. Cluver. Ital. ant., p. 644 et 676. —De Forulis, vid. Heyne l.c. —Reate, hod. Rieti, vetus opp. præfectura (Cic. Cat. III, 2) et municipium (Suet. Vesp. 1), ad lacum Velinum, nunc Lago di Rieti dictum. In agro Reatino rosea rura Velini, Virg. Æn. VII, 712; vel tempe Reatina, Cic. ad Att. IV, 15; Plin. II, 103; Varr. R. R. II, i, 14. —magnæ dicatum C. Matri, Cybelæ sacrum. Conf. Heyne Exc. VIII, ad Æneid. VII, extr., p. 142; ed. prior. —417. Nursia, hod. Norcia, ad radices Apennini, unde habitata pruinis, ut frigida ap. Virg. Æn. VII, 716. Tetricus, vel Tetrica Holstenio est montis jugum, quod inter montem Sibyllæ et Asculum super cetera Apennini juga eminet; conf. Heins. et Heyne ad Virg. Æn. VII, 713. De his omnibus vide nost. edit. T. III, p. 336 sqq., 386 sqq. Ed.

418. Omnem hunc locum ad imitat. Virg. Æn. VII, 685... 690 effictum putat Ernesti: sed multum differt inter utrumque. —hasta Sabinis propria, et quiris, vel potius curis, κύρις, dicta; vid. Ovid. Fast. II, 477; (ubi conf. Heins.) Macrob. I, 9; Dionys. II, p. 81, et Fest. voc. quiris. Non desunt, qui inde Sabinos quoque, et ab his Romanos Quirites adpellatos statuant: sed vid. Liv. I, 13, et Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 710. —508 419. Coni inplumes, galeæ sine cristis. —lævo tegmina crure; cf. III, 279; Livius, IX, 40, et inpr. Heyne Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 689, p. 135, ed. prior.

420. Imitat. Virg. Æn. VII, 698, ubi vid. not. Heynii. Cf. sup. III, 346. —Sancum, Semonem Sancum, Deum Fidium, Sabinorum δαίμονα ἐπὶ χώρων, et Curium conditorem, cujus filius Sabus, vel Sabinus; quæ tradunt Cato in Origg. (ubi Sabus divi Sagni gentilis filius dicitur) et ex eo Dionys. Hal. II, 49, ubi vid. Hudson. T. II, p. 335; cf. etiam Mureti Epist. 81 et 82; Heins. et Burm. ad Ovid. Fast. VI, 213, et Broukh. ad Prop. IV, ix, 74. —422. Sabus dicitur pater Sabinus Virg. Æneid. VII, 178, ubi vid. Heyne Exc. IV, p. 118. Alii, v.c. Plin. III, 12, et Varro ap. Festum, Sabinos ἀπὸ τοῦ σέβεσθαι, quod præcipue Deos coluerint, dictos putabant. —proprio, ἰδίῳ, tuo, ut XII, 717.

424. Picentes, a Marone silentio prætermissos, et a Sabinis voto vere sacro ortos (vid. Strab. V, p. 228, et Plin. III, 13) commodo loco post hos describit poeta, ut Plinius l.c. —Picenum, vel ager picenus (hod. Abrutium ulterius cum parte Marchiæ Anconitanæ) ad mare superum, cujus incolæ dicuntur Picentes, a quibus deducti Picentini ad mare inferum in veterem Campaniam, quam Silarus amnis (nunc Selo) a Lucanis dividebat, ubi Salernum (Salerno) Picentiam (inf. v. 578, memoratam) et Marcinam condidere; vid. Strab. V, extr. Plin. III, 5; pr. et fere extr. —425. Curio, quo cognomine inclaruere C. Scribonius avus, pater et filius; vid. Ern. Clav. Cic., et de morte Curionis inf. X, 209, 403. —Horridus; cf. ad I, 423. —squamæ, θώραξ φολιδωτὸς. —crista equina, κόρυς ἵππουρις, vel ἱπποδασεῖα ut ap. Virg. Æn. X, 869, ubi vid. Cerda.

509 426. Pars belli magna, ingens ejus momentum, vir fortissimus, ut apud Virgilii Æneid. X, 427; cf. supra ad librum V, 329. —Egregiæ comparationes, quibus et multitudo et inprimis agilitas Picentum adumbratur. Priorem magis exornaverat poeta I, 468 seq. ubi vid not. —æquore verso, non remis, ut ap. Virg. Æn. V, 141, et X, 208, sed ventis; vide Burm. ad Val. Fl. IV, 725. —427. fractis, non vi remorum, quod putabat Burm. ad Val. Fl. I, 363, sed χέρσῳ ῥηγνυμέναις, ut ap. Hom. Iliad. Δ, 425. —albescit spuma, ut ap. Virg. Ge. III, 237, ubi vid. Cerda et Heyne. —428 sq. Imitat. Virg. Æn. XI, 659 sq. ubi vid. Heyne; cf. sup. II, 73 seq. —leviore; vid. ad III, 394. —virgo Martia, Penthesilea, acies imitatur; conf. V.L. —430. Perstrepit, ut ap. Virg. Æn. VI, 709.

431. Numana, hod. Humana, a Siculis condita, teste Plin. III, 13; municipium Rom. Vid. Gruter. p. 446. —432. Cupra litorea, ad mare Adriat. sita, ut maritima ap. Gruter., p. 108, n. 7; diversa a Cupra montana, in interiori Piceno, prope Ripam Transonam, teste Ptolem. III, 1, et D. Azolino, hujus loci episcopo, ap. Holsten. in Ital. p. 137, unde Cuprenses, cognomine Montani, ap. Plin. III, 13. Condita est ab Etruscis, et ab Etrusco nomine Junonis, cujus templum (h.l. altaria) in edito loco versus mare positum Hadrianus restituit, (vid. Gruter. p. 1016, n. 2.) Κύπρα dicta, si fides habenda Strab. V, p. 166. Sed a Siculis potius Junonis sacra e Græcia advecta, templumque exstructum esse, docet Jos. Colucci in Cupra maritima, antica città Picena, illustrata, Maceræ 1779, 4, qui etiam in situ urbis definiendo discrepat a Cluver. p. 734. —433. Truentum, seu castellum et castrum Truentinum (Mel. II, 4; Cic. ad Att. VIII, 12 et 18) opp. natura munitum, ad ostium Truenti fl. (hod. Tronto) in ora maris; Plin. 510 III, 13, 15. —435. cf. Virg. Æn. VII, 526, 7. —vibrant; vid. ad I, 539. —sanguinea luce, rutili aeris. Cf. supra II, 586; IV, 517; Virg. Æn. II, 207.

436. Stat, adstat, adest. —Ancon, Ἀγκὼν, quia in angusto duorum promontt. montt. ex diverso coeuntium inflexu cubiti imagine sedet, teste Mela II, 4, vel, quia adposita est prom. Cumero (hod. il Monte Guasco) in ipso flectentis se oræ cubito, ut utar verbis Plin. III, 13, vulgo, ut etiam nunc, Ancona dicta urbs (vid. Oudendorp. ad Cæs. B. C. I, 12), in ora maris, a Syracusanis, Dionysii tyrannidem fugientibus, si Straboni V, p. 166, 241, vel si Plinio l.c. et Solino c. 12, fides habenda, a Siculis condita, ubi templum Veneris (Catull. carm. 36), et portus, a Trajano refectus, in cujus honorem arcus triumphalis e pulchro marmore positus est, qui a temporis injuria integer fere mansit. Anconam vini et tritici feracem dicit esse Strabo; sed non alius, quod sciam, præter Silium, a lanæ infectura eam laudat, nisi auctore Dausq. ap. Martial. XIII, 125. Ancon pro Aulon refingatur. Sed vid. Hor. Od. II, vi, 18, et ibi Jani. Purpura Sidonia, vel Tyria satis nota: de murice Libyco, cf. ad XVI, 177, et 355. —438. Hadria, nunc Altri, Hadriani patria et colonia, quam ab oriente Matrinus, (Strab. l.c.) ab occid. Vomanus, qui hod. Vomano dicitur, humectat, h.e. præterfluit (Plin. III, 13); diversa et, ut Cluver. p. 646 suspicatur, deducta ab ejusdem nominis urbe in Venetis ad Tartarum fl. inter Padum et Athesim. Mare Hadriaticum alii ab hoc, alii ab illo opp. quod tamen VII M. P. ab eo abest, dictum putant. —Asculum, Ἄσκλον, nunc Ascoli, colonia Piceni nobilissima (Plin. III, 13; Gruter. p. 465), caput gentis (Flor. I, 19.) et municipium (Cic. pro Sulla 8), natura munitum, et muro, montibusque silvestribus, vix ulli exercitui perviis (vid. Strab. V, p. 166, al. 369), inclusum, unde hoc loco inclemens forte, et hirsutum, h.e. durum et asperum, quale montanum ac silvestre hominum genus esse solet, dicitur. Marsus voce hirsuti ad pennas Pici, qui et inclemens fuerit, quum amorem Circes sperneret, adludi putabat. Cave tamen hoc oppidum confundas cum Asculo Apulo, ubi Pyrrhus cum Fabricio Curioque Coss. adverso prælio conflixit. Vid. Plut. in Pyrrho et Flor. I, 18, 439.

439 sq. Cf. V.L. et Virg. Æn. VII, 48 sq. 187 sq. ubi vid. Heynii 511 not. et Exc. V, in quo de Pico et hujus mythi origine disputat. —genitor, ut parens II, 654. —nomen memorabile ab alto Saturno, prorsus ut sup. v. 31. Cf. ad v. 405, et IV, 729. —442. Sparsit, adspersit, plumis honorem, doctius pro, sparsit plumas honore (ut sparsit coloribus alas, dixit Virg. Æn. VII, 191), et hoc pro, dedit ei pennas crocei, vel pulchri coloris. Cf. ad IV, 755, et VII, 447, in V.L.

443. Cf. quæ de variis modis, quibus veteres scriptores priscam de Pelasgorum in Italiam adventu famam tradiderint, disputat Heyne in Exc. III, ad Virg. Æneid. lib. VIII, Tom. III, pag. 482, nostræ editionis, ubi præter alia docet, teste Hellanico apud Dionysium Halic. I, 28, Pelasgos in sinum Hadriat. adpulsos in interiora Italiæ inmigrasse. —444. Æsis fl. (hod. Gesano) urbem Umbriæ ejusdem nominis, quæ nunc Iesi dicitur, præterfluit, et Picenum ab Umbria dirimit, unde v. 448, iterum memoratur. —445. Cf. V.L.

446. Apte nunc recensentur fluvii et urbes Umbriæ, Piceno vicinæ; 512 quæ nunc Urbino et Spoleto dicitur. Virgilius etiam hanc regionem silentio præteriit.

De Æsi, v. ad v. 444. —448. Sapis fl. hod. Savio, cujus pars superior fines Umbriæ circa Sarsinam perstringit (unde tribus Sapinia ap. Liv. XXXI, 2), inferior per extremam Galliæ Cispad. partem fluit. Conf. Intpp. ad Plin. III, 15, pr. et Lucan. II, 406. —Hos lavant, ut rigat, vel irrigat ap. Tibull. IV, i, 60, et 146. —449. De Metauro, vid. ad VII, 486. —Vertice; conf. ad III, 475. —451. De Clitumno; vid. ad IV, 544 sq. —Nar (hod. Nera) albescentibus undis; cf. Virg. Æn. VII, 517, ubi vid. Intpp. —452. Tinia, nunc Topino, parvus fl. (unde inglorius humor) qui cum reliquis, h.l. memoratis, Tiberi miscetur. —Tiniæ humor; cf. ad IV, 599, et V.L. —453. Clanis a Dausq. male confunditur cum Clanio, seu Liri, de quo vid. v. 335; cf. V.L. —Rubico, qui Italiam prop. a Gallia Cisalpina sejungit, vel tironibus notus ex Sueton. Cæs. c. 31, et Lucan., I, 185, 213 sq. Hodie dicitur vel Rugo, seu Rigo, judice Cluver. p. 296, vel Luso, vel denique Pisciatello, seu Pisatello. Hoc plurimus etiam Volckmanno V.C. probabilius videtur. Cf. Cl. Oberlin ad Vib. Sequest. p. 176 sq. et Intpp. ad Plin. III, 15, pr. —Sena, ut XV, 556, et Lucan. II, 407, Cluverio, p. 610, est fluvius, qui nunc Cesano vocatur, IV millibus ante Senogalliam, vel Senam (hod. Senigaglia), a Senonibus Gallis, Alpes transgressis, conditam.

454. pater; vid. ad I, 606. —medios populos Latinos, Ernesti. Forte minus durum erit, si retuleris ad fluvios modo memoratos, etsi proprie isti ab utraque parte in Tiberim, qui Umbriam ab Etruria dirimit, inlabuntur. Cf. ad v. 399. —513 455. Albula, cf. ad VI, 391. —mœnia Romæ. —perstringit, cf. ad IV, 350.

456. Arna, Ἄρνα, Ptol. III, 1, nunc Civitella d’Arno, trans Tiberim, ex adverso Perusiæ, unde Arnates, ap. Plin. III, 14. —lætis Mevania pratis, cf. IV, 544; VI, 645 seq. —457. Hispellum, Ἴσπελον. Ptol. Εἰσπέλλον, Strab. Colonia Julia, (Grut. p. 351.) postea Flavia Constans a Flavio Constantino Cæsare dicta, hod. Spello. —duro monti per saxa recumbens, cf. Claud. Cons. Hon. VI, 515, et Martial. VII, 92. —458. Narnia, olim Nequinum, sed colonia eo adversus Umbros missa, a Nare fl. Narnia, nunc Narni, adpellata. Conf. Liv. X, 10, et Plin. III, 14. —459. Iguvium, hod. Gubbio seu Ugubio, sed rectius Eugubio. Cf. V.L. —460. De Fulginia, vid. ad IV, 545. —Ameria, nunc Amelia, municipium notum ex Cic. pro Rosc. Am. c. 6, 7. Cf. Plin. III, 14, extr. —461. De Camerte, vid. V.L. et ad IV, 157. —Sassina, hod. Sarsina, Plauti patria, in sinistra Sapis ripa, dives lactis, h.e. pecoris. Cf. V.L. et Martial. I, 43, (ubi cod. Thuan. Sasina pro fiscina et fuscina exhibet, monente N. Heins.) et III, 58. —462. haud parci Martem coluisse Tudertes, cf. ad IV, 222, et Cluver. II, 7, 633.

514 463. De Pisonis morte, vid. X, 251, 404. —464 sq. Cf. IV, 426, et VI, 20. Plura exempla desideranti suppeditabunt Drak. et quos laudat.

466. De pictis armis, vid. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 588; XII, 281, et Barth. V.C. ad Propert. IV, iv, 20; x, 21. —467. Imitationem Virg. Æn. X, 134, notat Drak. et Arsacidum monile cum dilectu positum monet, tum quod gemmæ in Perside reperiantur, tum quod eas vestibus addere solerent, de quo vid. Barth. ad Claud. Cons. Hon. III, 203. —Arsacidæ, successores primi Parthorum regis, h.l. Persæ, ut apud Lucani Pharsal. X, 51.

468. Describitur Etruria, (hod. Magnus Ducatus Tusciæ seu Florentinus) quam XII primum populi tenuere, ab oppidis nominati, quæ Cluver. et Holsten. ita recensent: Clusium, Perusia, Cortona, Vetulonium, Volaterra, Arretium, Tarquinii, Rusellæ, Falerii, Cære, Veii, Volsinii. De his aliisque oppidis, a Silio memoratis, vid. Heynii not. et Exc. III ad Virg. Æneid. VIII, 478 sq., et Exc. I ad Æn. X, 166 sq., quæ loca, a poeta nostro expressa, omnino comparari cupio. —469. Silius, quod jam alii viderunt, respexit Galbam Imperatorem, qui «in atrio stemma proposuit, quo paternam originem ad Jovem, maternam ad Pasiphaen, Minois uxorem, referret,» teste Sueton. Galb. 2. Fabula de Pasiphae vel tironibus nota; sed de ejus sensu et origine consulant Heyn. ad Virg. Æn. VI, 24 sqq.

470. Verba tauro inlusa, Lefeb. accipit, quo sensu corrupta dicitur, Prop. II, xxxii, 58; ludificatus virginem, Terent. Eun. IV, iii, 3. subposta, et sic inclusa, Virg. l.c. Inludere verbum esse obscenæ significationis, observat N. Heins. coll. Sueton. Tib. 45. Tacit. Ann. XIII, 17; XVII, 72; Apul. Met. 515 1, et Lactant. Inst. VI, 23. Sic et ludere ludum, dixit Terent., Eun. III, v, 39, et ludus ætatis (ἐρωτικὴ παιδία) Liv. XXVI, 50. —471. stant, sunt, (vid. ad II, 639 in V.L.) vel poeta potius imagines in atrio ordine positas innuit.

472. Cære hod. Cerveteri, cujus priscum nomen Agillæ, vid. Virg. Æn. VII, 652, et VIII, 478. Urbs ipsa et formula loquendi, in Cærites, vel Cæritum tabulas referri, notissima ex Liv. V, 40, 50; VII, 20, et Gell. XVI, 13, ubi vid. Intpp. —Cortona, quæ nomen hodieque servat, Κυρτώνιον, dicitur Polyb. III, 82; sed Κόρτωνα, Ptol. et aliis. Vid. ad IV, 719. —Tarcon, Telephi f. qui cum Tyrrheno fratre in Italiam venisse, et Tarquinios, Etruriæ urbem, condidisse dicitur. Vid. Steph. Byz. Vid. Ταρχώνιον, Strabon. V, p. 152, al. 191 et 336. A. Justin. I, 20. Hinc post Cortona distinguendum crediderim, ut superbi Tarcontis domus sint Tarquinii, quod certe oppidum a poeta silentio prætermissum esse mireris. Cf. tamen omnino Heyn. Exc. III ad Virg. Æn. VIII, extr. unde disces, ab aliis alias Etruriæ urbes, ab eodem conditas, memorari. —473. Graviscæ, cf. Virg. Æn. X, 184, et ibi Heyn. Exc. I, p. 416.

474. Argolico Haleso, ut Agamemnio Haleso, ap. Virg. Æn. VII, 723, ubi v. Heyne Exc. VIII, p. 139. Cf. et Heins. ad Æn. X, 352. —475. Alsium, Ἄλσιον 516 Strab. V, p. 225, et Ptol. colonia (Vellei. I, 14.) ad oram marit. sita, hod. forsan Palo, castrum gentis Ursinæ et Farnesianæ in ducatu Braciani, XVIII M.P. a Roma, quod putabant Cluver. p. 497, et Hard. ad Plin. III, 5 seu 8. —Fregenæ, IX M.P. ab Alsio, (vid. Antonin.) nunc la Macarese, villa Ducis Matheii, non longe ab ostiis Tiberinis. In maritimis coloniis numeratur a Liv. XXXVI, 3, et cum Alsio jungitur a Plin. l.c. et Strab. V, p. 156. al. 225. Γραουίσκιον, καὶ Πῦργοι, καὶ Ἄλσιον, καὶ Φρεγηνία. squalente campo sterili. Cf. Virg. Ge. I, 507, et sup. ad I, 211.

476. Verba sacris interpres fulminis alis, ad haruspicinam spectant, quam Romanos ab Etruscis adscivisse nota res est. —fulminis alis, ut ap. Virg. Æn. V, 319. Val. Fl. II, 97; VI, 56, ad quæ loca vid. Intpp. —sacris alis, ut divinis flammis III, 344. —477. Fæsula, Φαίσολαν passim adpellat Polyb. sed τὰ Φαίσολα, II, 25. Φαισοῦλαι, Ptol. et Appian. b. Civ. II, 2. Fæsulæ, Sallust. Cat. 24 et 27. Cic. Cat. II, 9, nunc Fiesole, III, M.P. supra Florentiam, ad Apennini radices. —Hæc vel tironibus nota ex Liv. II, 9 sq. —478. Clusium, hod. Chiusi, Porsenæ olim regia, ad Clanem fluvium sita, quæ tridui spatio ab Roma aberat, teste Polybio, lib. II, 25.

480 sqq. Luna, in cujus ruinis alia ejusdem nominis urbs condita est, trans Macram fl. (Magra) qui Etruriam a Liguria dirimit, et Lunam ejusque portum, litori Ligustico adjacentem, interfluit. Portus Lunensis, seu verius sinus, (unde et sinus Erycis ap. Ptolem. et nunc Golfo della Spezia seu Spezza) λιμὴν μέγιστος τε καὶ κάλλιστος, ἐν αὐτῷ περιέχων πλείους λιμένας ἀγχιβαθεὶς πάντας, οἷον ἂν γένοιτο ὁρμητήριον θαλαττοκρατησάντων ἀνθρώπων τοσαύτης μὲν θαλάττης τοσοῦτον δὲ χρόνον. Περικλείεται δ᾽ ὁ λιμὴν ὄρεσιν ὑψηλοῖς, (unde h.l. claudere pontum) ἀφ᾽ ὧν τὰ πελάγη κατοπτεύεται, καὶ ἡ Σαρδὼν, καὶ τῆς ἠϊόνος ἑκατέρωθεν πολὺ μέρος, teste Strab. V, p. 153, al. 222, al. 339. Marmore totum quidem litus Ligusticum, omnisque Alpium maritimarum tractus abundabat; præcipuæ tamen lapicidinæ in portu seu sinu Lunensi fuere, unde h.l. niveis metallis, h.e. candido marmore, ut ap. Stat. Silv. I, v, 36, (ubi vid. Barth.) III, i, 5; 517 inpr. IV, iii, 99. Commentarii instar iterum sint verba Strab. l.c. ab aliis jam adscripta: Μέταλλα δὲ λίθου λευκοῦ τε καὶ ποικίλου γλαυκίζοντος, τοσαῦτ᾽ ἐστὶ καὶ τηλικαῦτα μονολίθους ἐκδιδόντα πλάκας καὶ στήλας, ὥστε τὰ πλεῖστα τῶν ἐκπρεπῶν ἔργων, τῶν ἐν τῇ Ῥώμῃ, καὶ ταῖς ἄλλαις πόλεσιν, ἐντεῦθεν ἔχειν τὴν χορηγίαν. Plura de marmore Lunensi, vid. ap. Plin. XXXVI, 6 et 18. Intpp. ad Suet. Ner. 50, et Gronov. Diatr. Stat. c. 10. Lunensem caseum laudant, Plin. XI, 42 (ubi etiam ex Etruriæ vinis Lunensi palmam dat), et Martial. XIII, 30. —exegit, in bellum misit. —483. Mæoniæ, Etruriæ. Vid. ad IV, 721. Vetulonia, ap. Plin. II, 103. Vetulonii, cujus opp. rudera, Vetuglia, ut putant, non longe a mari et Massa di Maremma, etiamnum visuntur.

484 sq. Lictores aliaque regum consulumque Rom. insignia, vel Romuli, vel Tarquinii demum Prisci temporibus, a Tarquiniis potius Romam translata fuisse testatur Strab. V, p. 152, al. 336, sed ab Etruscis generatim ea sumta tradunt Dionys. Halic. III, 61 et 84, Liv. I, 8; Flor. I, 5; Sallust. Cat. 51, et Plin. VIII, 48; IX, 39. —485. tacito terrore, conf. ad VI, 169 in V.L. —486. curules sellas. —487. Tyrio ornat. —vestem prætexuit ostro, pro, ostrum prætexuit vesti, unde toga prætexta scil. purpura, limbo purpureo, nomen adcepit. —488. pugnas adcendere, cf. ad VII, 605. —ære, tuba. vid. ad II, 19, et V, 12. —protulit, invenit.

489. Nepesina cohors ut ager Nepesinus, Liv. V, 19; XXVI, 34, et municipes Nepesini ap. Gruter. p. 441, n. 7, quorum urbs Nepet dicitur Plin. III, 5 seu 8, et ex emendat. Sigonii (nam vulgo Nepete legitur), Liv. VI, 9; XXVII, 9. Nepe in Tabula et Vellei. I, 14. Νέπετα, Ptol. III, 1, hod. Nepi, prope amnem Pozzolo, inter Romam et Viterbium. —mixti cohors, cf. ad V, 495. —Imitat. Virg. Æn. VII, 695 seq. De Æquis Faliscis, (hodie Falari, vel potius Civita Castellana, de qua vid. Fontanin. antiq. Hortæ colon. Etrusc. p. 80.) 518 vid. Heyne ad Virg. l.c. Cf. sup. ad IV, 223. —490. Flavina seu Flavinium, unde Flavinia arva ap. Virg. l.l. dubii situs est. —Sabatia stagna, lacus Etruriæ, nunc forte Lago di Bracciano, et lacus Sabatinus ap. Frontin. aquæduct. 71, et Colum. VIII, 16, ubi Sabata opp. in Tabula, et ap. Fest. unde Sabatina tribus ap. Liv. VI, 5. Cum eo cave confundas Sabata, urbem Liguriæ, (hod. Savona in republ. Genuensi) Σαβάτα, Strab. V, p. 157, et Ptol. vicinumque huic opp. Sabatia vada, Σαββάτων Ὤυαδα, Strab. V, p. 139, vel simpl. Vada, Cic. ad Div. XI, 10, 13, ut nunc Vadi. —491. Cimini lacum, ut ap. Virg. l.c., ubi vid. Heyne. Κιμινία λίμνη, Strab. V, p. 157. —Sutrium (Sutri ad Pozzolo fl.) colonia, Romanisque claustra Etruriæ. Vid. Liv. IX, 32; Vellei. I, 14. Gruter. p. 302, n. 1. —492. sacrum Phœbo Soracte, conf. ad V, 175 sq.

493. Imitat. Virg. Æn. VII, 687... 9. —Spicula bina gerunt, more barbarorum et heroum. Vid. Intpp. ad Virg. Ænei. I, 313; V, 557; VII, 687; VIII, 661; XII, 165, 488. Veget. I, 20; II, 15 et 16. —Cudo, ut XVI, 59, galea e crudis ferarum pellibus. Cf; Hom. Iliad. κ, 257, 258, 261 seq. 335, et sup. ad II, 156. Lips. Mil. Rom. III, 1. Lefeb. vocab. orientale esse putat, ut jam ante eum alii, literarum similitudine inducti. Sed hæc ratio semper lubrica est, et hebr. כידון, hastile potius seu lanceam designare videtur. Vid. Bochart. Hier. P. I. p. 135 sq. et Bernard. ad Joseph. p. 338. —494. damnant hastilibus arcus, hastilibus utentes non curant, spernunt arcus, sagittandi artem usui hastarum postponunt. Sic Eoas jaculo damnare sagittas, dixit Stat. Silv. III, ii, 126, et flava quercum damnavit arista, Val. Fl. I, 70, ubi vid. Burm. Cf. sup. ad III, 331. —Lycii, ut alibi Cretici, Ityræi, vel Cydonii arcus, pharetra, cornu, sagittæ. Cf. ad I, 421; II, 90, 109, 689.

495. De Marsis agitur, qui circa et ad Lacum Fucinum (Lago Fucino, vel di Celano) hodie provinciam Aquilam seu Abruzzo ultra (h.e. ultra Pescaram fl.) obtinebant, et a quibus Italicum seu sociale bellum Marsicum dicebatur, de quo vid. Flor. III, 18, et Appian. b. civ. I, 39... 53. Vel hoc ob bellum merito h.l. dicitur, bellare manu norant. —496. Imitat. Virg. Æn. VII, 753. Cf. ad loc. simil. 519 I, 411, 2. De Marsorum autem veneficiis et artibus magicis res nota; unde Marsa nenia, voces, augur, ap. Horat. Epod. V, 76; XVII, 29. Cic. de Div. I, 58; II, 33, et Ovid. A. A. II, 102, ubi vid. Heins. Cf. Gell. XVI, 11, et Heyne not. et Exc. VIII, ad Virg. l.c. p. 141, et Cluver. II, 15, 759. —497. herbis, φάρμακοις; carmine, magica formula.

498. Anguitia proles; filia Æetæ, regis Colchici. Solinus c. 8, C. Cœlii auctoritate tradit, «Æetæ tres filias, Angitiam, Medeam et Circen fuisse: Circen Circæos insedisse montes.... Angitiam vicina Fucino occupavisse, ibique salubri scientia adversus morbos resistentem, deam habitam.» Cf. V.L. —mala gramina, magica et veneficiis idonea, ut τὸ κακὸν et τὰ κακὰ φάρμακα, apud Theocrit. Id. II, 39, 58, 161. D. Heins. propr. noxia et venenata. Conf. Virg. Ecl. VII, 28; Æn. II, 471, ubi vide Cerda; Heyne et Broukh. ad Tibull. I, ii, 51; III, 5, 20, et quos Draken. laudat, Gebhard. ad Prop. II, i, 53; et Intpp. ad Petron. c. 63. —499. venena, serpentes venenatas, ut stabula III, 383. —tactu domare, cf. ad I, 412. —500 sq. lunam excussisse, h.e. excutere, et hoc gravius pro vulgari deducere, κατάγειν, polo, cælo. De hac magicæ artis vi vid. Vulp. et Broukh. ad Tibull. I, ii, 43, et I, 8, (al. 9,) 19 seq. Cerda et Heyne ad Virg. Ecl. VIII, 69; Burm. ad Ovid. Met. III, 552, Intpp. ad Prop. I, i, 19; II, xxviii, 37, et ad Theocr. Pharmaceutr. —stridoribus... vocatis, cf. Virg. Æn. VI, 489 sq. et Tibull. I, ii, 44, ubi vid. Heyn. Obss. —Frenantem amnes, cursus aquarum, ut ap. Virg. Ge. IV, 136. stridoribus, ut magico stridore, murmure, ap. Tibull. I, ii, 47, ubi vid. Broukh. De silvis vocatis, cf. ad I, 96.

502. Marsorum originem ac nomen quidam a Celtico voc. mar h.e. colle seu loco superiore, sed Romani scriptores more suo a Græca fabula deducunt, et Silius quidem a Marsya, Satyro vel tibicine Phrygio, alii vero (Gell. XVI, 11; Solin. c. 2, al. 8, et Plin. VII, 2,) a Marso, Circes, et Ulyssis filio. Vid. Heyne Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 750, p. 141. Marsos Sabinorum potius posteros et colonos esse, suspicatur Ill. Gatterer. (Einleit. in die synchronist. Universalhist. T. II, p. 543.) —nomen posuit, conf. Heins. ad Ovid. 520 Fast. V, 73. —503. Quum omnes mythologi memorent, Marsyan cantu citharæ superatum, detracta cute ab Apolline interemtum esse, (vid. Munker. ad Hygin. f. 165. Burm. ad Ovid. Met. VI, 400, et Heyne ad Apoll. I, iv, 2,) patet, Silium alios auctores secutum esse, quorum auctoritate tradat, Marsyan post Apollinis victoriam in Italiam abiisse, Drak. Sed forte hoc commentum ex solo poetæ ingenio profectum est. —Phrygias Crenas: nam teste Plinio V, 29 seu 29. «Apamia (ubi palus quædam, quæ calamos gignit, tibiæ sonum reddentes; unde fabulam de Marsya ortam putabat Strab. XII, p. 578) sita est in radice montis Signiæ, circumfusa Marsya, Obrima, Orga, fluminibus in Mæandrum cadentibus. Marsyas ibi redditur, (emergit) ortus, ac paulo mox conditus, ubi certavit (Marsyas) tibiarum cantu cum Apolline, Aulocrenis: (Ἀυλοῦ κρήναις) ita vocatur convallis decem M.P. ab Apamia, Phrygiam petentibus.» Cf. Plin. l.c. sect. 31, et XVI, 44 seu 89; Marcian. VI, p. 221, et Solin. c. 40, quibus tamen locis hæc regio Aulocrene dicitur, ut adeo pluralis h.l. poetice pro singul. positus videri possit: quod tamen, sententia Drak. et Lefeb. non opus est, si crenas, κρήνας, intellexeris de multis fontibus fluviorum, qui Mæandro miscentur, ad quas Mæandri crenas Marsyas olim ante victoriam Apollinis tanta cum laude canere consuevit, quasque deinde fugit, ne quotidiano illius loci aspectu dedecoris sui memoriam renovaret. —504. Mygdoniam, vel Lydiam, vel, ut h.l. Phrygiam: nam Mygdones, Lydi et Phryges, populi vicini, passim inter se confunduntur, et Mygdones, teste Strab. VII, p. 295, et XII, p. 575, vetus fuere Thraciæ gens, quæ Europa derelicta, Phrygiæ partem occupavit. —Mygdonia lotos, h.e. tibia, (quæ ex loto vel buxo fingebatur, de quo vid. Theoph. IV, 3 et 4; Plin. XIII, 17; XVI, 36, et Heins. ad Ovid. Met. IV, 759) ut Phrygia lotos, XI, 432. Μυγδόνιος αὐλὸς, et λώτινοι αὐλοί, ap. Athen. IV, p. 182, al. Nam tibia vel modus certe Phrygius numeratur in inventis Phrygum, vel ipsius Marsyæ, Phrygis, cui tribuitur a Diodor. 521 III, 59; Pausan. Phoc. c. 30, p. 668, et Plin. VII, 56. De tibia Phrygia, vid. Heyne ad Tibull. II, i, 86; Heins. ad Ovid. Met. XII, 158, et Jani ad Hor. Od. III, xix, 18, ubi Berecyntia dicitur, ut IV, xv, 30. Lyda tibia. —pectine, cithara, qua Apollo canebat, ut Marsyas tibia.

505. Marruvium, sive Marrubium, Μαρούϊον, Strab. V, p. 167, al. 241, ad ripam orient. lacus Fucini, (ubi nunc Morrea, vel S. Benedicti pagus) unde Maruvii, Plin. III, 12. Splendidissima civitas; dicitur in Reines. Inscr. Class. VI, 114. Cf. Heyn. ad Virg. Æn. VII, 750, et Exc. VIII, p. 141. —507. Alba, quæ nomen servavit, in septentr. latere Fucini lacus sita, Alba Fucentia seu Fucentis, Anton. et Gruter. p. 404, colonia, Liv. X, 1; Vellei. I, 14; unde Albenses. Plin. III, 12. Ἀλβήσεις, Appian. b. Hannib. c. 39, ut Albani ab Alba Longa, et Albenses Pompeiani ab Alba Pompeia in Liguria, vocabantur. —sedet, cf. ad VI, 647. —pomisque rependit aristas, abundantia pomorum compensat, resarcit inopiam frumenti.

508. sine nomine ut ἀνώνυμον γῆρας, dixit Pind. Ol. I, 132. Cf. inf. X, 28, 214, et Virg. Æn. IX, 343, ubi vid. Heyne. —510. Peligni, ab Illyriis forte oriundi, (vid. Gatterer V. C. in d. Einleit. zur synchron. Universalhist. T. II, p. 544) communi portu Aternensi cum Vestinis et Marrucinis utebantur, et Sagrus fl. a Frentanis eos dirimebat. —Sulmo, (Sulmona in Abruzzo citra) de quo Ovid. Trist. IV, x, 3. «Sulmo mihi patria est, gelidis uberrimus undis, Millia qui novies distat ab Urbe decem.» Cf. ejusd. Fast. IV, 79 sq. et Amor. II, vi, 1 seq.; III, xv, 11, et inf. IX, 70 seqq. rapit, ut IV, 218.

511 sqq. Teanum Sidicinum et Cales, Campaniæ oppida, inter quæ Silius quoque XII, 524, ea retulit, perperam h.l. memorantur, ut contra Corfinium, altera urbs et caput Pelignoram, inf. v. 520, et Allisæ, Samnii opp. v. 535, in Campaniæ descriptione. —Sidicinus miles, cf. ad V, 551. —512. Quem 522 genuere Cales, h.e. Teanum Calibus originem debet; quod nescio an alius tradat. An sensus est, non cedit... miles ei, quem g. Cales? —Cales, hod. Calvi, antiqua Ausonum, et deinde Campanorum urbs, colonia, (Liv. VIII, 16; Vellei. I, 14) et municipium, (Cic. Agrar. II, 31) cujus vinum laudat Hor. Od. I, xx, 9; xxxi, 9. Cale in singul. num. et Threicia dicitur XII, 525, ob Græcam originem, quam poeta more suo comminiscitur. Nam Calais, Zetæ frater, Boreæ Thracii (vid. ad I, 587,) filius ex Orithyia, a patre rapta. Vid. Heyne ad Apollod. III, xv, 2; Vulp. ad Prop. I, xx, 25 seq.; II, 26, 51, et Burm. Catal. Argonaut. vid. Calais.

515. Vestini, a Sabinis oriundi, inter Picentes et Marrucinos, a fontibus Vomani, Matrini et Aterni, (hod. Pescara) in ripis horum fluminum, (in Abruzzo citra et ultra scil. Pescaram fl. et in Teramo, provinc. Neapol.) usque ad mare habitabant. —Haud levior bellis, haud minus bellicosa, ut levis bello, inbellis, XIII, 214. —516. dura moribus ac ingenio; vel obdurata. Cf. ad I, 558, et VI, 308. —517. Fiscellus, ut Tetricus (sup. v. 417.) et Severus citerior Apennini pars, in finibus Sabinorum, non procul ab agro Vestinorum, nunc quoque Monte Fiscello, in confinio Abrutii ulterioris: in quo monte Nar fl. oritur. Plin. III, 12, Var. R. R. II, ii, 1; §. 5; II, 3. —arces, cf. ad I, 7. —Pinna, hod. Civita seu Citta di Penna, Πιννὰ, Ptol. III, 1; Vitruv. VIII, 3; prope mare Venutum, unde Pinnenses, Plin. l.c. Πινῆται, Diodor. Exc. p. 398. —518. Pascua haud tarde redeuntia, conf. Virg. Ge. II, 201, 2. —Aveia, XX M. P. ab Alba, (et quidem, judice Cluverio, lib. II, cap. 12, pag. 750; ab Alba Fucentis, sup. v. 507,) in Tabula Itineraria, Avia, Ἀούϊα, Ptol. III, 1. Aviensis civitas prope Aquilam in Vestinis in Martyrol. Rom. a.d. XIII. Kal. Nov. Cf. V.L.

523 519. Marrucini, quos ab Illyriis originem duxisse, sed cum Sabinis in unius populi corpus coaluisse suspicatur Ill. Gatterer, (Einleit. in d. synchron. Universalhist. T. II, p. 544.) ad mare Hadriat. et Aternum fl. in confiniis Vestinorum, Frentanorum et Pelignorum colebant. —Frentani, Σαννιτικὸν ἔθνος, Strab. V, p. 166, oram maris superi, ab Aterno fere ad Frentonem fl. a quo nomen adceperunt, obtinebant. —520. Corfinium, hodie forte Popolo, vel S. Pelino, ἣ τῶν Πελιγνῶν μητρόπολις, et in bello Marsico κοινὴ ἅπασιν τοῖς Ἰταλιώταις πόλις ἀντὶ τῆς Ῥώμης, ὁρμητήριον τοῦ πολέμου, μετονομασθεῖσα Ἰταλικὴ, teste Strab. V, p. 167, al. 369. Cf. Cæs. B. C. I, 16; Lucan. II, 478; Plin. V, 12, et sup. ad v. 511. —Teate, (Civita di Chieti seu Teti, caput Abrutii citerioris, vel provinciæ Chieti) ἣ τῶν Μαρουκίνων μητρόπολις, Strab. l.c. Τεατέα Μαῤῥουκινῶν μεσόγειος, Ptolem. III, 1, ad Aternum fl. in regione montana. Cf. XVII, 454.

521 sq. Imitat. Virg. Æn. XI, 679 sq. —sparus, ut III, 388. —522. Cf. ad II, 96. Proprie ipsi sunt adsueti, adeoque periti hujus rei. 525. Cf. Virg. Æn. VIII, 553, et sup. ad II, 156.

524. Agitur de Campania; hod. Terra di Lavoro, quæ regni Neapol. pars est. —dives avorum, ut Mantua dives avis ap. Virg. Æn. X, 201, ubi vid. Heyne in V.L. et not. Hæc verba ad priscam Campanorum potentiam, ut τὸ dives opum ad eorum divitias terræque fertilitatem spectat. —526. Recensentur urbes Oscorum et Auruncorum seu Ansonum, qui extremam olim Latii partem, ad mare inferum, obtinebant, et priscis jam temporibus 524 oppida et cis Lirim, qui Latium a Campania dirimit, (unde vicinis Campaniæ sedibus) et trans fluvium istum, in ipsa Campania, condiderant; quæ propterea modo Latio novo seu adjecto, quo nomine Strabo oram maritimam ab Ostia ad Sinuessam comprehendit, modo Campaniæ adjudicantur, v.c. Sinuessa Latio a Plin. III, 5, et Campaniæ ab eodem XXXI, 2. Cf. omnino Heyne ad Virg. Æn. X, 564, et Exc. VIII, ad Æn. VII, p. 139 sq. —527. Sinuessa in finibus Latii adjecti et Campaniæ, trans Lirim, ad mare, Sinope quondam a Græcis, et Sinuessa deinde ab colonis Rom. adpellata, (Liv. X, 21; Plin. III, 5 seu 9) cujus rudera prope castellum Rocca di Mondragone supersunt. —tepens, dicitur non a tepida tantum aeris temperatione in Campania, sed inpr. quoque a thermis salubribus, aquis Sinuessanis, de quibus vid. Strab. V, p. 162, al. 371. (πλησίον αὐτῆς ἐστὶ θερμὰ λουτρᾲ κάλλιστα ποιοῦντα πρὸς νόσους ἐνίας) Plin. XXXI, 2; Tac. Ann. XII, 66, et ej. Hist. I, 72; Martial. XI, viii, 11, et lxxii, 1; Liv. XXII, 13. Vinum Sinuessanum laudant Martial. XIII, 111; Horat. Epist. I, v, 5 et alii. —528. Vulturnum, urbs et castellum, (hod. Castello di Voltorno) ad ostium maximi Campaniæ fluvii, qui olim Vulturnus dicebatur, nunc Voltorno. Cf. XII, 521; Liv. XXV, 20; XXXIV, 45, et Heyn. Exc. VIII, ad Virg. Æneid. VII, 729. —Amyclæ, quas evertere silentia, cf. omnino Heyn. not. et Exc. II, ad Virg. X, 564. —529. Fundi, hod. Fondi, inter Formias et Tarracinam, ad mare, unde Fundani municipes, Liv. XXXVIII, 36. F. lacus, Plin. III, 5. F. vinum, ib. XIV, 6. —regnata Lamo... freto, cf. ad VII, 276, et Ovid. Met. XIV, 233 sq. —domus Antiphatæ, Formiæ, compressa, pressa, freto, mari vicino, quod eam premit h.e. contingit, perstringit, adluit; (ut Hor. Od. II, x, 3, al.) vel premit, vexat; vel arva premit pelago, ut ap. Virg. Æn. I, 246. —530. stagnis palustre Liternum, cf. ad VI, 654. —531. Cyme, forma græca pro Cumæ. Urbs, a. 1207, diruta, Χαλκιδέων (incolarum Chalcidis, capitis Eubœæ) καὶ Κυμαίων παλαιότατον κτίσμα, testibus, Strab. V, p. 168, al. 243, al. 372; Plin. III, 5 seu 9; Vellei. Pat. I, 4, et Liv. VIII, 22, unde aquæ Cumanæ, Liv. XLI, 16, et inpr. Sibylla Cumana, a qua hod. Grotta di Sibylla Cumana nomen adcepit, et urbs h.l. dicitur fatorum conscia. Conf. V.L. et ad III, 399, et vid. Heyne ad Virgil. 525 Æn. VI, 2, ibique Exc. II et III.

532. Nuceria Alfaterna, Liv. IX, 41; Diodor. XIX, 65. Nunc Nocera prope Sarnum fl. in Picentinorum finibus, de qua vid. Liv. IX, 38; XXVII, 3. Ab ea diversæ Nuceria Camellaria, (Nocero) Umbriæ opp. et Nuceria (Luzara) in Gallia Cispad. ad Padum. —Gaurus mons, (hod. Monte Barbaro) inter Puteolos et Avernum Lucrinumque lacum, vinetis consitus. Conf. XII, 160; Lucan. II, 667, 8; Plin. XIV, 3, 6; Stat. Silv. III, i, 147; v, 99; IV, iii, 65. —navalibus acta Prole Dicarchea, h.e. postquam Puteolani urbem suam cum portu reliquerant, ut ad bellum proficiscerentur, (conf. v. 480.) illic etiam adfuit Neapolis, h.e. eos sequebantur Neapolitani cum multo milite Graio. —533. Dicarchea, contr. pro Dicæarchea, ut XII, 107; et ap. Stat. Silv. II, ii, 3, et 96, Δικαιαρχία, vel Δικαιάρχεια Græcum et antiquius nomen urbis, quæ postea Puteoli (hod. Puzzuoli seu Puzzuolo) vel a putore aquarum, vel a puteorum minorum multitudine adpellata dicitur. Vid. Plin. III, 5 seu 9, Festus voc. minorem, Epit. Stephani, Varro L. L. IV, 7, et loc. class. Strab. V, p. 169, al. 245, al. 376. Dicarchi mœnia, dixit Stat. l.c. Plura de hac urbe vid. ap. Liv. XXIV, 12, 13; XXXIV, 45; Tac. XIV, 27. Verba navalibus acta spectant ad egregium, quo urbs etiam nunc utitur, portum, ad sinum Baianum. 526 Δικαιαρχία, ἐπίνειον Κυμαίων, καὶ ἐμπορεῖον (emporium Puteolanorum, Cic. ad Att. V, 2.) γεγένηται μέγιστον, χειροποιήτους ἔχουσα ὅρμους, Strab. l.c. Cf. et Sueton. Aug. 98, et Stat. l.l. Antichita di Pozzuoli edidere Loffredi Capaccio, Mazzello et optime omnium Paul. Ant. Paoli, Napoli 1768. —534. Parthenope, vetus nomen Neapolis, (Napoli) ὅπου δείκνυται μνῆμα τῶν Σειρήνων μιᾶς Παρθενόπης, Strabon. V, p. 170, al. 246, al. 377. Cf. idem I, p. 23, et 26, inf. XII, 33 sq. Plin. III, 5 seu 9; Solin. c. 2. Martian. de conditor. urb. L. VI, p. 206, et Steph. Byz. Λευκοσία, Λίγεια, Παρθενόπη, Sirenum nomina ap. Tzetz. Chil. VI, 719. Graia, quoniam non modo a Cumanis (Vellei. I, 4; Liv. VIII, 22; Martial. V, lxxix, 14. Martian. Heracleota in Periplo, p. 11) vel a Chalcidensibus, Cumarum conditoribus, (Plin. III, 5 seu 9,) ædificata traditur; sed etiam Græcorum ritus religiose servavit, eorumque exemplo gymnasia, agones, theatra habuit, unde et Græca urbs vocatur Tacit. Ann. XV, 33. Cf. inf. XII, 27, 31; Liv. XXXV, 16. —Nola, quæ nomen, non pristinum splendorem, retinuit, a Chalcidensibus, (conf. XII, 161; Justin. ex Trogo XX, 1,) vel Tyriis (Solin. c. 8) vel Tuscis (Vellei. I, 7) condita, et bello Samnitico a Romanis capta. Liv. IX, 28. —Pœno non pervia, non expugnabilis: nam ibi primum Hannibalis impetus a Marcello repulsus. Cf. XII, 161 sq. et Liv. XXIII, 14... 16. —535. Allifæ, hodie Alife, opp. Samnii, inter Venafrum et Sabati confluentem, supra lævam ripam Vulturni, qui Campaniam a Samnio dirimit. Cf. ad vers. 511, et V.L. Vinum Allifanum laudatur XII, 526, et Horat. Sat. II, viii, 39. —Clanio contemtæ semper Acerræ, imitat. Virg. Ge. II, 225, ubi vid. Intpp. —contemtæ, infestatæ, quoniam crebræ Clanii exundationes non facile aggeribus cohiberi possunt. Clanius, nunc L’Agno, Campaniæ fl. qui etiam Liternus dicitur, et inter Capuam Cumasque in mare fluit. Cf. ad VI, 654. Diversus ab eo Clanis, Etruriæ fl. (vid. 454) quod nomen etiam Liri tribuitur. —Acerræ, hod. Acerra, Ἀχέραι, Strab. Cf. XII, 422; Liv. VIII, 17; XXIII, 17; XXVII, 3; Appian. b. Pun. c. 63, (ubi vid. Schweigh.) et b. Civ. I, 42, 45, quibus locis Ἀχέρῥας invenies. Colonos ab Augusto eo missos tradit Frontin. de colon. pr. Acerras Insubrium, in Gallia Transpad. ad Serii et Adduæ confluentes, (vide Plin III, 14, et inpr. Polyb. II, 34.) Dausq. ad h.l. German. ad Virg. et Pintian. ad Plin. et Hummel (Handb. d. alten Erdbeschr. p. 421) cum hoc Campaniæ opp. confuderunt.

536 sq. Cf. Virg. Æn. VII, 738, ubi vid. Heyn. Exc. VIII, p. 140. 527 —536. Sarrastes adcolæ Sarni fl. (nunc Sarno seu Scafati) qui Pompeios præterfluit. Strab. V, p. 171, al. 247; Plin. III, 5. —537. mitis, conf. ad IV, 85. —opes, copias ex populis, hunc fluvium adcolentibus, conscriptas, ut ap. Virg. Æn. VIII, 171 et 685, ad quæ loca vid. Heyne. —538. Phlegræi sinus, sive campi prope sinum Baianum, τὰ Φλέγραια πεδία, quorum Lat. nomen Laboriæ, seu Leboriæ et campi Laborini, (Plin. XVIII, 11) hodiernum vero Campo Quarto, quod adversus Cluver. propugnat Camill. Peregr. p. 261. A Puteolis ad Baias Cumasque patent, si fides habenda Strab. et Plin. ll. cc. Τὸ Κυμαῖον πεδίον ὠνομάσθαι Φλεγραῖον, tradit Diodor. IV, 21, sed τὰ περὶ Καπύην καὶ Νώλην πεδία, Polyb. II, 17, et III, 91. Cf. sup. ad IV, 275; Prop. I, 20, 9, et Eustach. ad Dionys. Perieg. LVIII, 21. —Misenus seu Misenum opp. promont. (Capo di Miseno) et navale ad sinum Baianum, ubi Misenensis classis ab Augusto collocata. Cf. Suet. Aug. c. 49; Plin. Epist. VI, 20; Virg. Æn. VI, 232 sqq. Tac. Ann. VI, 50. —539. Baiæ, opp. Campaniæ, inter Puteolos et Misenum, (ubi nunc non nisi castellum, Castel di Baja, superest) ad sinum Baianum, portumque Julium, (de quo vid. Heyne ad Virg. Ge. II, 161 sq. et Æn. IX, 710) frequens hominibus, qui eo confluebant, et villas palatiaque ibi ædificabant, invitati amœnitate locorum et multitudine thermarum, quæ et ipsæ Baiæ, vel aquæ Baiæ vocabantur, (vid. Ern. Clav. Cic.) καὶ πρὸς τρυφὴν, καὶ πρὸς θεραπείαν νόσων ἐπιτηδείαι, (Strab. V, p. 169, al. 376) «quæ in imo habebant aut de sulfure, aut de alumine, aut bitumine ardentes maximos ignes,» Vitruv. II, 6. Eo respicere videtur poeta, qui tamen fabulose rem tradit. —ardens Ore giganteo, propter Inarimen, vicinam ins. de qua vid. mox, v. 541. —Sedes Ithacesia Baii: nam τὰς Βαΐας ἐπωνύμους εἶναι λέγουσι Βαΐου τῶν Ὀδυσσέως ἑταίρων τινὸς, Strab. l.c. Cf. inf. XII, 114. Βαίου, seu Βαιοῦ δ᾽ ἀμείψας τοῦ κυβερνήτου τάφον, Lycophf. Cass. v. 694. Ab eodem Baio vel Bæo, Ulyssis gubernatore, Bæam, Cephalleniæ montem, nomen adcepisse tradit Steph. Byz. Vid. Βαῖα.

540. Imitat. Virg. Æn. IX, 715, ubi vid. omnino Heyn. Exc. II. Cf. inf. XII, 143 sq., ubi Prochyta Mimanti, (de quo vid. ad IV, 276.) Inarime vero, non ut h.l. et apud Virg. l.c. Typhæo, sed Japeto inposita 528 fingitur, ut Ætna ab ipso Silio XIV, 197, et aliis eidem Typhœo, ab aliis denique Briareo. De hac fabularum diversitate et origine, ut et de Typhœo, seu Typhone vid. Burm. ad Val. Flac. II, 24, inpr. Heyne l.c. et ad Virg. Æn. III, 578 sq. it. ad Apollod. p. 67... 87. Herman. Mythol. T. I. p. 254 sq. et T. II, p. 376, 7. —Prochyte (Procita), et Inarime, quæ et Pithecusæ, sive Pithecusa et Ænaria (hod. Ischia) vocantur, insulæ, in sinu Cumano seu Baiano, Cumis et Miseno prom. objectæ. Vid. Heyne et Burm. ll. cc. Prochyte, ἀπὸ τοῦ προχύναι dicta, ut Serv. ad Virgil. tradit, vel, ut Strabo V, p. 247, al. 379, et Plin. III, 6, quia profusa ab Ænaria erat, h.e. terræ motu divulsa et in altum velut projecta. —541. Telonis Insula, Capreæ. Conf. ad VII, 418, et Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 733 sq. —542. Calatia, vel Calatiæ, Plin. III, 5 seu 9, hod. Cajazzo sive S. Cajazzo, opp. prope Vulturnum fl., vel ex Livio notissimum.

543. Surrentum, cf. ad V, 466. —Abella, nunc Abella vecchia, ultra Clanis fontes, colonia Chalcidensium (Justin. XX, i, 13) et municipium ap. Frontin. de Colon. —sulci cerealis, frumenti, ut Cerealia munera, herbæ, fruges etc. Cf. Virg. Æn. VII, 740. —544. Capua, caput Campaniæ, hod. vicus. S. Maria di Capua, qui M. P. a nova Capua abest. —545. Inconsulta servare modum, græce pro, in servando modo, inconsulte non servans modum rebus serenis, lætitiæ, vel in rebus serenis, h.e. lætis, (ut XV, 53) prosperis, quum post pugnam Cannensem ad Hannibalem deficeret, quæ ei causa exitii fuit, urbe a Romanis capta, agrisque sorte divisis. Cf. XI, 29 sq., Liv. XXIII, 2, 7; XXV, 20; XXVI, 16, et simil. loc. Virg. Æn. X, 501, 502, ubi vid. Heyne. —tumore, vid. ad II, 288.

546. Scipionem Africanum in pugna Cannensi tribunum militum de legione secunda fuisse tradit, Liv. XXII, 53. —formabat bello, 529 ad bellum, et ad exercitium usumque armorum. —548 sqq. Addiderat, dederat; vid. Ind. —leviora domo Gestabant tela, h.e. domi gestare solebant, quod jam Lefeb. notasse video. Sic domo, Gr. οἰκόθι, ap. Cic. Dom. 3, et red. ad Sen. 11; Plaut. Amph. II, ii, 7; nisi levissima mutatione domi refingere malis. —549. Gestabant ἀορίστως dicitur, quam imperfecti aliorumque temporum vim magna exemplorum copia illustrarunt Græv. Lectt. Hesiod. c. 5, ad Ἔργα, vers. 185, et Casaub. ad Pers. II, 5. —ambustas sine cuspide cornos, ut hasta, sudes, tela præusta et igne durata, ap. Virg. Æn. VII, 506, 524; XI, 894; Tac. A. II, 14; Liv. I, 32; Cæs. B. G. V, 40. —550. Aclydes, Campanis etiam a Virg. Æneid. VII, 730 tribuuntur. Cf. ad III, 363. —factæ ad rura bipennes, cf. ad V, 499, et h.l. Var. LL.

551. Describuntur usitata Romanis exercitia tironum, quos ipse dux exemplo suo incitat et docet. Idem Scipio ea instituit ap. Liv. XXVI, 51, quem locum poeta haud dubie ante oculos habuit. Neutrum videre interpretes. Cf. I, 242 sqq. —vibrare sudem, cf. V.L. —552. tramittere saltu (vid. ad IV, 345, et Burm. ad Val. Fl. III, 481). —553 sq. Murales fossas: nam saltum exercebant milites, ut fossas murales, h.e. circa muros vallumque castrorum, vel edita loca transsilire possent. Vid. Veget. I, 9. —undosum... vadum; hæc est natatio 530 in mari, vel Tiberi aliisque fluviis, cum et sine armis. Vid. Veget. I, 10; III, 4; Suet. Aug. 64. Magnam viri fortis laudem esse, armatum tranare flumen, minus apte monent Barth. et Drak. prolatis exemplis Turni et Horatii ap. Virg. Æn. IX, 815, et Liv. II, 10. —frangere nando, vid. ad III, 457. —vadum, cf. ad I, 52. —554. Spectacula, specimina, experimenta (vid. ad I, 77) virtutis, quæ ante acies, h.e. in exercitationibus, prolusionibus, dabat, deinde usui maximo futura in veris præliis; Burm. —555... 557. Hæc est decursio, vel cursus militum. Conf. Liv. XXIII, 35, inpr.; XXVI, 51, et XXIX, 22. Veget. I, 9. —alite planta, vid. ad VI, 212, et cf. VII, 67. —558. Hæc spectant ad missionem hastarum et lapidum, quos tirones vel manibus, vel fundis jaciebant. Cf. Veget. I, 14 et 16. —arduus tramisit, ut equo insidens, antea pedes; Ernesti V.C. qui τὸ saxo etiam de funda intelligi posse observat, quamvis etiam ad exemplum Homeri saxa manu jacere consueverint heroes. Verum h.l. non de heroum moribus, sed de exercitiis tironum, quibus ipse dux monstrat, quod imitentur, sermo est, et verba arduus tramisit eo sensu capienda sunt, quo Virg. Æn. V, 478, dixit: durosque reducta Libravit dextra media inter cornua cestus Arduus. Cf. etiam Val. Fl. VII, 572, et alia loca, ubi arduus pro alte ponitur, ut altus.

559. Prosopographia Scipionis. —faciles comæ, sive molles, caput ambientes leni lapsu, quibus horrida et dura cæsaries contraria est, ut facilis fiscina, Virg. Ge. I, 266. Sive potius ita incomtæ, ut nulla ars, nullus cultus mollior adpareret, quippe a quo viri gravitas abhorrebat, ut fere semper voc. facilis Silius adhibet, v.c. I, 613, et XI, 286, ubi faciles mensæ Campanorum gulositati obponuntur; Ernesti V.C. Conf. ad IV, 433, et I, 613. —560, 561. Gravitas Scipionis cum gratia oris et comitate mixta satis ornate delineatur: sed hæc magis sentiri, quam explicari poterunt; Ernesti. Eamdem rem mira verborum ubertate poeta exornavit inf. v. 609 sq. —flagrabant, vid. ad I, 126.

562. Samnites, quos Sagrus fl. a Marsis et Pelignis, et Vulturnus a Campanis dirimit, quique etiam Sabelli h.e. a Sabinis oriundi, et Σαννῖται, Strab.; Σαυνῖται, Polyb. ac Dionys. dicuntur, (Plin. III, 12) in plures populos dividebantur, quorum nonnulli, v.c. Samnites Caraceni et Pentri, trans Apenninum, 531 sed plures citra montem, aut in montanis regionibus colebant. Hirpini et Frentani ab iis originem ducebant, (vid. Strab. V, p. 368, et 383) unde Hirpinorum urbes mox apte recensentur. —nondum vergente favore, quum nondum defecissent Ad Pœnos, ad quos inclinarunt post cladem Cannensem. Cf. XI, 7; Liv. XXII, 61; XXIII, 42. —563. veteri ab ira in Romanos, nota vel ex Liv. VII, 29... 37; VIII, 1, 23... 26, 30, 36... 39; IX, 1... 45; X, 11... 45. Cf. inf. XI, 7, 8 et 173 sq.

564 sqq. Batulum, Nucræ et Rufræ oppida incerti situs, quæ in Hirpinis ponunt, Cluv. p. 1200, et Heyne in Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 739. Sed in Campanis supra Teanum, in ortum hibernum, Serv. ad Virg. l.c. (qui tamen a Samnitibus ea condita tradit) et Cellar. Geograph. II, 9, ubi auctoritate Holstenii monet, Rufranos colonos in lapide, Præsenziani in Teanensi diocesi reperto, memorari, agrumque vicinum vulgo la Costa Rufaria dici. Nucrarum, vel Mucrarum (vid. V.L.) præter Silium nemo mentionem facit, nisi forsan Suidæ et Steph. Byz. Νουκρία πόλις Τυῤῥηνίας, ἡ καὶ Νακρία διὰ τοῦ ἄλφα, eadem urbs est, quod suspicatur N. Heins. qui tum Νουκραὶ scribendum putat, quod non opus est, judice Drak. quum etiam Fregenæ Straboni Φρεγηνία dicantur. —Rufræ, Cluverio et Heyn. idem videntur opp. esse, quod Liv. VIII, 25. Rufrium, seu Ruffrium et nunc Ruvo (in Terra di Bari) vocatur, in Hirpinorum finibus situm. Sed Cell. et Holsten. Rufras in Campanis, et Rufrium in Hirpinis urbibus numerant. —metunt exquisitius quam tenent ap. Virg. l.c. Ut fluvium bibere est ad fluvium habitare (vid. ad v. 367), sic regionem metere est eam incolere, ut arare, vomere, exercere et serere colles, litus, culta, saltus, ap. Virg. Æn. VII, 798; Stat Th. IV, 51; V, 53; Drak. Cf. Burm. ad Val. Fl. I, 25. Urbem metere paulo audacius dictum videri potest et doctius; sed lyricæ poesi aptius est, quam epicæ. —Bovianum, Βουΐανον, Ptol. III, 1; Βοΐανον, Strab. V. p. 167. Bobianus, Frontin. p. 109, hodie Bojano in comitatu Molise, Pentrorum Samnitium caput (Liv. IX, 31) et colonia (Plin. III, 12, qui duplex memorat Bovianum, vetus, et alterum cognomine Undecuma norum) 532 prope Tiferni fontes, trans Apenninum et ad ejus radices. Plura vid. ap. Liv. IX, 28, 31, 44; X, 12; XXV, 13. —Exagitant lustra, propr. feras ex lustris; vel pervestigant lustra, silvas. Cf. IV, 303; XVI, 552 al. —Caudium inter Calatiam et Beneventum in via Appia, (vid. Strab. l.c. et Tabula Itin.) opp. muro ductum et a Cæsare coloniæ Beneventanæ adjudicatum, teste Frontino. —Furculæ, seu Furcæ Caudinæ, h.l. fauces, (ubi pagum Furchie dictum superesse tradit Holsten. et Cluver. p. 267) et clades Romanorum ibi adcepta, notissimæ ex Liv. IX, 1... 3, 7, 12; XXII, 14, et Flor. I, 16. —hærent in faucibus, h.e. habitant, ut XII, 531. —566. Æsernia, hod. Isernia, seu Sergna, in comitatu Molisii, cis Apenninum, non longe a læva Vulturni ripa, colonia, de qua vid. Frontin. et loca Livii, in V.L. laudata. —567. Herdonia, Κερδονία, Strab. Erdoniæ, Tabul. et Anton. Ἑρδονία, Appian. Hannib. c. 48. Ἑρδωνία rectius Ptol. in Hirpinis vel Apulis, versus Canusium, nunc Ardona, nec diversa ab Ardoneis, Liv. XXIV, 20, quod Cell. et Holsten. p. 281, probant adversus Cluver. qui Ardoneas, nunc putabat Ardonam vocari, Herdoniam vero Cedogna, quod potius teste Holsten. recentius est nomen Aquiloniæ, in Apulorum finibus prope Aufidum fl. sitæ. —Obscura incultis cet. Conf. Liv. XXV, 21 inpr.; XXVII, 1, et Appian. l.c.

568. Reliquas Italiæ gentes urbesque, et quidem v. 568... 584, Italiæ inferioris, 588... 606, Galliæ Togatæ, seu Cisalpinæ, et 613... 616, insularum, poeta quam potest brevissime perstringit, et levi quasi digito ac sine ordine adtingit, quasi senserit, se paulo longius fere, quam par erat, huic Italiæ descriptioni immoratum, et, si maximarum rerum narratio, ad quam se jam adcinxerit, diutius differretur, periculum esse, ne lectorum exspectatio tam longo episodio nimis suspensa teneatur, animique eorum relanguescant. —Brutii, a Sabinis oriundi, australem Italiæ peninsulam oramque maritimam usque ad fretum Siculum tenebant. Vid. Strab. VI, pr. —533 569. Lucania, hod. Basilicata, ad Tyrrhenum mare, Silaro fluv. (Selo) a Picentinis, et Lao (Laino) a Brutiis dirimebatur. —Hirpini ab ortu adtingebant Apulos, a meridie Picentinos, a septemtr. Apenninum et, ut ab occidente, Samnites, a quibus, æque ac Lucani et Frentani, originem ducebant. —570. Horrebat telis, vid. ad I, 423. —tergo hirsuta ferarum, cf. ad II, 156.

573. Calabria, quæ etiam Messapia, Iapygia, et Sallentina dicebatur, (ut nunc maxima ejus pars Terra d’Otranto, seu Hydruntina ab Hydrunto opp. vel provincia Lecce) est quasi peninsula, qua in Ionium mare Italia procurrit, isthmum, Apuliæ conterminum, inter Tarentum et Brundisium occupans. —Salentini seu Sallentini in Calabria circa et prope promont. Iapygium seu Salentinum (Capo di S. Maria di Leuca) colebant, (Strabon. VI, p. 191, 194) sic dicti a Σαλλεντίᾳ (Steph.), quam etiam Soletum a Plin. III, 11, et nunc Solito vocari putant. Cf. Liv. IX, 42; X, 2; XXIV, 20; XXV, 1, et Virg. Æn. III, 400, ubi vid. Heyne. —574. Brundisium, hod. Brindisi, opp. antiquiss. post colonia Rom. auctum, (Vellei. I, 14, et Livius Epit. XIX) cum promont. et portu olim egregio, nunc obstructo, unde olim Dirrhachium in Græciam (ut hodie a Caleto Dubrim) trajicere solebant, quoniam hic trajectus longior quidem, quam Hydruntinus, sed commodior etiam ac tutior erat. Vid. Strab. VI, p. 433. —quo desinit Itala tellus, scil. trajicientibus in Graciam, qui sic Italiæ oram derelinquunt: nam alioquin Italia ultro, usque ad promont. Iapygium, procurrit.

575. Cethegus cognomen familiæ cujusdam Lentulorum e gente Cornelia. M. Corn. Cethegus, Suadæ medulla Ennio dictus, belli Punici II, temporibus vixit, P. Tuditani collega in consulatu A.U. 549, et postea in censura. —534 578. Leucosia ins. prope et contra Lucaniam ejusque sinum Pæstanum, nunc la Licosa, petra verius, quam insula; unde h.l. e scopulis. Cf. V.L. Picentia, Πικεντίνων μητρόπολις, Strab. V, extr. bello Marsico adcensa, (Flor. III, 18) quam Cluver. et Hard. ad Plin. III, 5 seu 9 extr. in mediterraneo. procul a mari sitam fuisse contendunt, repugn. Holsten. p. 263, ubi dicit: inter Salernum (Salerno) et Ebolos (Evoli) transitur locus Bicenza dictus, (quem adlabitur il Bicentino fl.) VII M.P. a Salerno, et XIII M.P. a Silaro distans: hæc ipsissima est Picentia, quam et Mela II, 4, in ora maritima recenset. Cf. ad v. 424. —Pæstum. hod Pesti, Παῖστον, Ptol. III, 1, et Ποσειδωνία, Strab. V extr. Posidonia, Plin. III, 5 seu 10; Liv. Epit. XIV. Neptunia, Vellei. I, 15, urbs Lucaniæ, non, quod ex h.l. colligas, Picentinorum, (vid. tamen Strab. l.c.) et colonia, (vid. Liv. et Vellei. ll. cc. ac Liv. XXVII, 10) non longe a Silari ostio, (Strab. VI pr.) ad sinum Pæstanum, nunc Golfo di Salerno. Rosæ Pestanæ, notæ ex Virg. Ge. IV, 119. Cf. et Liv. XXII, 36, et Martial. IX, xxvii, 3. The Ruins of Pæstum or Posidonia post Dumont. Paris. 1764, et Phil. Morghem ibid. 1766; splendidius edidere Miller Lond. 1767, et Thom. Major ibid. 1768. —579. exhaustæ Cerillæ, vid. V.L. —580. Silarus fl. (Selo) Silerus, Mel. II, 4. Σίλαρις, Strab. V, extr. et VI pr. Siler, Lucan. II, 427, qui Lucanos a Picentibus disterminat. 535 —581. Duritiem lapidum inolescere ramis, h.e. induci lignis, ut ap. Virg. Ge. II, 77; τὸ καθιέμενον εἰς αὐτὸ φυτὸν ἀπολιθοῦσθαι, Strab. V, extr. Conf. Vibius Sequest. p. 194 seq. ed. Oberlin. V.C. De eadem vi aliorum fontium rivorumque, vid. a Dausq. laud. Ovid. Met. XV, 313, et Plin. XXXI, 2.

582. Salernum (Salerno) opp. et colonia (Liv. XXXIV, 45; Vellei. I, 15) in Picentinis, cum castro in monte, (Liv. XXXII, 29, et Strab. V, extr. ἐπετείχισαν αὐτοῖς Σάλερνον Ῥωμαῖοι φρουρᾶς χάριν, μικρὸν ὑπὲρ τῆς θαλάττης) ad mare Inferum, a quo et castrum, et opp. quoque ipsum olim remotum fuisse putabat Cluver. refragg. Ptol. Cell. Holsten. et Hard. ad Plin. III, 5 seu 9 extr. Schola Salernitana in medio ævo inclaruit. —583. Falcatos enses, ut ap. Virg. Æn. VII, 732, et sup. III, 278. —Bruxentum, Gr. Πυξοῦς, (Strab. VI, pr.; Plin. III, 5, seu 10) colonia, (Vell. I, 15; Liv. XXXIV, 45; XXXIX, 23) in Lucania, hod. vel Policastro, vel, quod Leander putat, Piscicta. —584. inrasæ, non rasæ, non levigatæ, robora clavæ, h.e. clavam rudem et inpolitam. D. Heins. comparat ἁυτοφυῆ κορύνην, Theocr. Id. IX, 24, ἄξοα δούρατα, Nonn. Dionys. ΛΗ., v. 172, et ingenuam clavam, Auson. Clavam e buxo intelligit Dausq. quia Πυξοῦς a buxetis nomen sortita sit.

585. Cethegorum hic mos fuit, a L. Cethego desumtus, ut exserto humero et brachio expapillato pugnarent: ut enim habilius valentiusque telum vibrarent, substrictiores erant. Ita Modius et Dausq. qui jam compararunt Lucan. II, 543, exsertique manus vesana Cethegi, et Horat. A. P. 50, cinctutis Cethegis, ubi vid. Schol. —Ipse dux, Cethegus. —humero exsertus, cf. Virg. Æn. I, 492; XI, 649; Stat. Th. IV, 235, (ubi vid. Barth.) et ej. Achil. I, 346. —586. Difficili, feroci, qui difficulter regi ac flecti potest. —587. Flexi cornipedis in ore, in flectendo equo feroci ac generoso.

588. adcisæ desolatæque virorum, victoriis et vastatione Hannibalis. Conf. ad II, 392, in V.L. —589. gentes Eridani adcolæ, gentes Galliæ 536 Cisalpinæ, quæ etiam Togata, Citerior atque Subalpina vocabatur, et in Trans- ac Cispadanam dividebatur, quia Padus, cujus Græcum nomen Eridanus est, eam secat; cui qui propiores utrimque colebant, Circumpadani dicebantur. —nullo adtendente Deorum Votis, cf. Hor. Od. I, ii, 27; Val. Fl. I, 341, et ad VI, 82, 87. —590. in arma casura, in pugnam, infelicem eventum habituram.

591. Certavit Mutinæ, cum Mutina, mittenda pube, de numero militum, Romanis adversus Pœnos auxilio mittendorum. —Mutina, hod. Modena, Boiorum opp. in Gallia Cispad. firmissima et splendidissima populi Rom. colonia, (Cic. Phil. V, 9; Liv. XXXIX, 55; Cluver. Ital. Antiq. I, xxviii, p. 277) unde bellum Mutinense, ex Cic. Philipp. oratt., Suet. Aug. 9, 84; Flor. IV, 4; Appian. b. Civ. III, 49 sq.; Dione XLVI, 37, aliisque notissimum. Placentia, nunc Piacenza, opp. Gallorum, qui Polyb. II, 17. Ἄνανες et d’ Anvillio Anamani dicuntur, colonia metu belli Punici II, primo ejus anno cis Padum, ut Cremona trans Padum, condita (Polyb. III, 40; Liv. XXI, 25, et Epit. XX; Vellei. I, 14; Tac. Hist. II, 19) ubi ex Apennino decurrens ὁ Τρεβίας συμβάλλει τῷ Πάδῳ, Strab. V, p. 150. —quassata bello, primum, quum Romani ab Hannibale ad Trebiam victi, eo fugerent; (Liv. XXI, 56... 59) deinde sæpius, de quo vid. Liv. XXVII, 39, 43; XXVIII, 11; XXXI, 10, 21; XXXIV, 22, 56; Tac. Hist. II, 21.

592. Cremona, quod etiam nunc comitatus et oppidi Mediolanensis nomen est, in Cenomanis ad Padum, infra Adduæ confluentem, colonia, ut modo diximus, ac municipium, bellis civilibus et Vitelliano adflictum, de quo vid. Serv. ad Virg. Ecl. IX, 28, et Tac. Hist. III, 19, et 32 sq. —593. Mantua, vicina Cenomanorum urbs, (hod. caput ducatus ejusdem nominis) ab Etruscis condita in Benaco lacu, (Lago di Mezo, seu Sotto, Painolo et Sopro) quem Mincius amnis, (Menzo) ex eo profluens, efficit. Originem nomenque urbis, quam a celt. voc. man, aqua, dictam putat Mentelle, Géogr. comparée, p. 75, fabulose ac varie tradit Virg. Ecl. IX, 60, et Æn. X, 198 seq. ad quæ loca, vid. Heyne. —Versus 593, 594. Poeta in laudem Virgilii adjecit, qui Andibus, in agri Mantuani vico, natus dicitur. Cf. Virg. Ge. III, 10 sq. et T. I. p. cxviii et cxlii, edit. Heyn. prior. —cantu Aonio, ut Aoniæ sorores, lyra, vates. Vid. Heyne ad Virg. Ge. III, 11. Sed possis etiam cum Drak. sententiam h.l. ita expedire: Mantua celebris facta Virgilii Georgicis et Æneide, quorum altero carmine Hesiodum, Ascræ habitantem, quod Aonum, primorum Bœotiæ incolarum, oppidulum est, altero Homerum imitatus 537 est. —594. Smyrnæis plectris, nam Ἑπτὰ ἐριδμαίνουσι πόλεις διὰ ῥίζαν Ὁμήρου, Κύμη, Σμύρνα, Χίος, Κολοφὼν, Πύλος, Ἄργος, Ἀθῆναι. —plectris ut ap. Hor. Od. I, xxvi, 11, ubi vid. Jani.

595. Verona, opp. Venetorum, quod integro nomine ac flore superat, Catulli, Plinii, majoris et Vitruvii patria. —Athesi, Rhætiæ fluv. hod. Adige, seu Etsch. —circumflua, ἀμφίῤῥυτος, περίῤῥυτος. Idem testatur Serv. ad Virg. Æn. IX, 679, cujus auctoritatem Drak. obponit Scalig. qui Poet. VI, p.m. 324 id in dubium vocat, et nunc certe fluvium ab urbe claudi contendit. —596. Faventia, nunc Faenza in Romandiola, Lingonum oppid. in Gallia Cispad. vinetis (Varr. R. R. c. 2, Colum. III, 3) et bello Sullano (Liv. Epit. 88; Vellei. II, 28) nobilitatum.

597. Vercellæ, hod. Vercelli, Libicorum opp. in Gallia Transpad. ad Sessim, seu Sessitem flux. Plin. III, 17; Tac. Hist. I, 70. —Pollentia (Pollenza), Πολεντία, Ptolem. urbs Liguriæ cis Padum, ad confluentes Tanari et Sturæ, diversa ad oppidis ejusdem nominis in Piceno et Majorca. Laudatur a calicibus fictilibus, Plin. XXXV, 12; Martial XIV, 157, et a copia ovium nigrarum ac villi fusci h.e. lanæ nigræ Martial. l.c. Colum. VII, ii, 48, et Plin. VIII, 48, a quo lanam potius canam prædicari monent, Dausq. Drak. et Cluver. p. 85. Sed vid. ibi Harduin. —598. Conf. Virg. Æn. X, 198 sq. et ibi Heynii Exc. I. —599. Ocni prisca domus non potest esse Mantua, cujus poeta jam meminit v. 592 sq. Hinc vetustiorem et vere priscam Ocni domum, Bononiæ vicinam, quam coluerit, antequam Mantuam conderet, vel, quæ et Marsi sententia est, montana illa, e quibus Tiberis, Ocni pater, oritur, intelligit Cellar. De ipsa Bononia adcipit Heyne l.c. quam certe ab Ocno conditam nonnulli tradiderunt, teste Serv. Ab ea tamen omnino Ocni domus h.l. discerni videtur. Bononia (Bologna) olim Felsina Tuscis dicta, ante Gallorum incursiones, (Plin. III, 15: Liv. XXXIII, 37.) Boiorum opp. in Gallia Cispad. ad radices Apennini, inter fluvios Lavinium et Rhenum (Savena et Reno), unde h.l. parui Rheni, ut distinguatur a Rheno, Galliæ et Germaniæ fl. In illo amni Bononiensi (Plin. XVI, 36) insula Triumvirorum fuit, de qua vid. Cl. Schweigh. ad Appian. b. Civ. IV, 2. Alia autem est Bononia, 538 hod. Boulogne, urbs Morinorum in Gallia Belg.

600 sq. gravi remo... Ravennæ, ἐν τοῖς ἕλεσι μεγίστη μὲν ἔστι Ῥαβέννα, καὶ διάῤῥυτος, Strab. l.c. Nunc quoque multæ ibi paludes, et quibus limosa ac fætida aqua ne fluviis quidem Ronco et Montone, ad latera oppidi propterea ductis, satis derivari potest. De situ urbis, quæ hodie III M.P. abest a mari, quod sensim plurimum arenæ evomuit, vid. inpr. Jornandes rer. Get. c. 29. Observa autem h.l. ubertatem verborum! —601. Lenta, quibus lenta fit navigatio. —Ravenna, (Ravenna, caput Romandiolæ) Lingonum urbs in Gallia Cispad. ad oram maritimam, Sabinorum opp. (Plin. III, 15) vel potius Θετταλῶν κτίσμα, (Strab. V, p. 148, al. 214, al. 327, Zosim V, 27) regni sedes Theodorici et Exarchorum, cujus antiquo portui, in Bedesis ostio; Augustus novum addidit, et in eo classem Ravennatem, superi, seu Adriatici maris tuendi causa, collocavit. Suet. Aug. 49; Tac. Ann. IV, 5, et Hist. II, 100; III, 6, 40.

602. Intelligit Patavinos, quorum urbs Patavium (Padua), Livii patria, opulentissimum Venetorum opp. (Strabon. V, p. 147) in læva ripa Medoaci minoris ab Antenore condita fuit. —603. Euganei ante belli Trojani tempora ad ipsum mare Hadriat. colebant, ex qua sede a Trojanis et Henetis, duce Antenore, pulsi, in septemtrionem ad Alpes, inter Larium lacum et Athesin fl. secesserunt; unde tellus Euganea h.l. Venetorum regio. Cf. XII, 212 sq.; Liv. I, 1; Dionys. Hal. I, 20; Virg. Æn. I, 242... 249, ubi vid. Heyne.

604. Aquileia, Carnorum, Alpini populi, qui Forum Julium (Friuli, seu Friaul, provinciam Venetam) incolebant, oppidum, nunc fere dirutum, inter Turrum et Natisonem (Turrone et Natisone) fluvios situm, (Plin. III, 18) et antiqua colonia, adversus barbaros munita (Liv. XL, 34; Strab. V, p. 148, al. 214) et non ita multo post aucta, (Liv. XLIII, 17) unde emporium insigne factum. Herodian. VIII, 2, et Spanhem. ad Julian. p. 254. —superfluit, abundat, armis, armatis, copiis, quas in bellum mittit. Cf. V.L.

605. Liguria, nunc Genua et Lucca. —Vagenni, seu Vagienni, (Bagitenni in Tabula Peuting.) ex Caturigibus orta Ligurum gens, ad Alpes marit. et Padum, (Plin. III, 16 et 539 20) quorum opp. Augusta Vagiennorum (hod. Vico, quod d’Anville, sed, quod alii putant, Saluzzo in Pedemontio) memoratur, Plin. III, 5, seu 7. Augusta Bagiennorum apud Sponium Misc. Er. Antiq. p. 164, et corrupte Αὐγούστα Βατιενῳν, Ptol. III, 1, ubi et perperam cum Iria et Dertona in Taurinis ponitur. —606. In decus Hannibalis, ut ab eo cum reliquis ad Cannas vincerentur. —duros nepotes adcipio ut adsuetum malo Ligurem ap. Virg. Georg. II, 168, ubi vid. Heyne. Cf. sup. ad I, 558, et VI, 308. «Ligures montani, duri atque agrestes: docuit ager ipse, nihil ferendo, nisi multa cultura et magno labore quæsitum,» Cic. contra Rullum II, 35.

609 seq. Poeta ducem fingit ad exemplum M. Bruti, quem Cicero amavit, quique mentis pondere h.e. prudentia, et cunctis virtutibus par L. Bruto, primo Consuli, fuit, sed sine tristitia, sine rigore, Mars. et Cell. Cf. sup. ad v. 560. —Læta gravitas, comitate mixta, ut mentis amabile pondus, et sine tristitia virtus. —mentis pondus, cf. ad VI, 429. —611. nubem frontis, νεφέλην ὀφρύων, Sophocl. Antigone, v. 538. Κρέοντα συννεφῆ, Eurip. Phœniss. v. 1317; D. Heins. διασκεδᾶτε τὸ προσὸν, νῦν νέφος ἐπὶ τοῦ μετώπου, Athen. I, p. 34; τὴν νεφέλην τῶν ὀφρύων, Philostr. epist. 72; Drak. qui etiam Stat. Silv. III, v, 11, et Theb. IV, 512, (ubi tamen cæcitas designatur) Martial. II, 11, aliorumque loca comparavit. Plura desideranti suppeditabit Lambin. ad Hor. Epist. I, xviii, 94. —612. limite lævo, sinistra, h.e. prava vitæ via ac ratione. Non simulatione virtutis, sed vera virtute, Mars. Cf. IX, 140.

613. Innuitur Hiero, rex Syracusanus, fidissimus Romanorum socius. Cf. V, 489 sqq.; Liv. XXI, 50; XXII, 37, 56. —ter mille, propr. mille sagittariorum et funditorum, teste Livio. —614. Expertus passive dicitur peritus, vel qui tritus est in aliqua re usu, et experientiam habet. Sic expertus belli ap. Virg. Æn. X, 173, et Tac. Hist. IV, 76; conf. et Liv. IV, 9; 540 XXIV, 22, al.

615, 616. Conf. Virg. Æn. X, 173, 174, et Rutil. Numat. Itiner. I, 351. —Ilva ins. hodie Elba in mari Tusco, Gr. Ἀιθάλη, seu Ἀιθαλία (quam ab Ilva perperam distinguit Ptol.) in Etruriæ ora, ferri metallis abundat, ut etiamnunc Elba. Vid. Plin. III, 6, et Heyn. Exc. I, ad Virg. l.c. pag. 415, 416. —De qua insula conf. Wernsdorf. ad Rutil. Itin. I, 351, in Poet. Min. T. V, P. I, p. 139.

619 sqq. Rhæteo, Trojano, vid. ad I, 115. —Fervere rates litore, pro fervere litus ratibus, ut ap. Virg. Æn. IV, 407; VIII, 677. —620. Mycenæ, urbs Argolidis, Agamemnonis regia, pro tota Græcia, ut ap. Virg. Æn. I, 284; II, 180, 331; VI, 839; VII, 222. —621. Mille rates, conf. ad III, 229. —Leandrius Hellespontus, in quo, tempestate oborta, submersus Leander, seu Leandrus juvenis, Abydi in Troade natus, cujus amica Hero Sesti in Thracia habitabat, unde ejus visendæ causa hoc fretum tranare solebat. Fabula nota ex Musæi carmine, et ex Ovid. Ep. Her. XVIII et XIX. —Hellespontus (die Dardanellen) inter Sestum et Abydum non nisi 541 VII stadia latus est, et hinc ibi ponte junctus dicitur a Xerxe.

622. Cannas (vid. ad I, 50) urbis vestigia priscæ. Ἀννίβας καταλαμβάνει τὴν τῆς Κάννης προσαγορευομένης πόλεως ἄκραν.—τὴν μὲν οὖν πόλιν ἔτει πρότερον ἑνὶ συνέβαινε κατεσκάφθαι, Polyb. III, 107, πόλιν Κάνναν, ibid. IV, 1. Ignobilis Apuliæ vicus, dicitur Flor. II, 6.

624. Portenta, quæ pugnæ Cannensis præsagia fuerint, Silius non more tantum poetarum, quod Drak. putabat, (coll. Lucan. I, 524; VII, 151; Petron. c. 121; Stat. Th. VII, 401, et Virg. Ge. I, 466, ubi vid. Heyne) sed ex fide quoque historica, etsi variatis eorum generibus, aliisque adjectis commemorat; vid. Polyb. III, 112, et Liv. XXII, 36. Conf. omnino sup. ad V, 59 sq.

626. Per subitum, vid. ad VII, 594. —pila exarsere maniplis, cf. Tac. Ann. XII, 64; XV, 7, et, qui in faustis hoc portentis reponit, a Dausq. laud. Dionys. Hal. lib. V, vid. omnino Heyne Opusc. acad. T. III, p. 257. —627. aggere, cf. ad I, 265. —pinnæ, ut ap. Virg. Æn. VII, 159. —628. Cf. Heyne l.c. p. 259 seq., 265 seq. —629. Garganus, vid. ad IV, 561. —630. Aufidus, cf. ad I, 52. —631. adcensa ignibus intestinis, vel potius, ut sæpe, fulminibus Ceraunia, vid. ad V, 386. —magno ponto, mari interno, seu mediterraneo, proprie sic dicto, quod Plin. III, 5, aliisque simpl. mare magnum vocatur. Nam alioquin Ceraunia prominent in mare Ionium et Hadriat. quæ sunt partes maris mediter.

633. Cf. V.L. —Sipus, forma græca, pro Sipuntis, Σιποῦντα, Polyb. X, Exc. c. 1. Sipus, Σιποῦς, Ptol. III, 1; Strab. VI, p. 284; Mel. II, 4; Lucan. V, 377, et Steph. Sipontum, Liv. xxxiv, 45; xxxix, 23; Plin. III, 11. Sipuntum, Antonin. et Mel. l.c. urbs Apuliæ Dauniæ, a Diomede condita et ἀπὸ τῶν ἐκκυματιζομένων σηπίων, a 542 sepiis, ad litus ejectis, sic dicta, teste Strab. l.c. cujus ruinæ sunt proxime Manfredoniam. —Calabriæ, Apuliæ, Iapygiæ et Messapiæ nomina a poetis passim confunduntur.

635. apum nubes, examen (vid. ad I, 311) in aquilis, seu signis militaribus; vel in arbore, foro, castris et templi domusque culmine βοτρυδὸν considens, sæpius in diris ominibus numeratur. N. Heins. excitavit Ammian. Marcell. lib. XVIII, et Lucan. VII, 161; Dausq. autem Liv. XXI, 46; XXIV, 10; XXVII, 23; Plin. XI, 17, (ubi vid. Hard.) Val. Max. I, 6; Cic. harusp. resp. c. 12, et Virg. Æn. VII, 64 seq. ubi vid. Cerda et Heyne; Add. Juvenal. XIII, 68; Flor. II, 6; Ælian. V.H. X, 21; XII, 45, 46; Dion. XLVII, p. 328, 351; LIV, p. 544; LXXIV, p. 842; Tac. Ann. XII, 64, et Jul. Obseq. c. 95, 103, 113, 130, 132 al. —apium, pro apum. Vid. Ernesti ad Tac. l.c. Drak. ad Liv. IV, 33, et ad h.l. ubi laudat Voss. art. gram. IV, 14, et Salmas. ad Capitol. vit. Anton. Pii c. 3. —636, 637. cometes Regnorum eversor, h.e. eversionem portendens. Cf. ad I, 460 sq. Suet. Ner. c. 36; Lucan. I, 529; Tac. Ann. XIV, 22; XV, 47; Virg. Ge. I, 488; Plin. II, 25 et 26; crine corusco, vid. ad I, 358.

642. Hom. Iliad. λ, 53, comparat Lefeb. et Drak. sup. VI, 179, (ubi vid. not.) Lucan. I, 580, et VII, 179. Hic et verbo Gallorum omen prægravari monet, quasi Gallorum, qui olim in obsidione Romæ occubuerint, manes bustis eruperint, ut iterum luctuosissima cum Romanis bella gererent. Busta Gallica, de quibus vide Livium lib. XXII, 14. 543 —644. atro sanguine flumen, cet. Conf. ad V, 91, et var. lect.; Liv. XLV, 16; Curt. IV, 2. —645 sq. lacrimæ... Quirini, conf. ad I, 86; Heyne ad Virg. Georg. I, 480, et Opusc. Acad. T. III, p. 257; Delr. ad Senec. Thyest. v. 702, 647. Cf. Heyne Opusc. Acad. T. III, p. 265.

647. Allia, cum delectu, quasi strages, Alliensi similis, Romanis portendatur. Cf. ad I, 547.

650. Axe... faces, cf. Plin. II, 26, et Heyne l.c. p. 214 seq. Axe, ut apud Virg. Æn. II, 512; IV, 482; VI, 536. —Axe medio, a meridie. —super, cf. ad I, 60, (in V.L.) et 340. —651 sq. ruptus... Tonantis. Cf. Heyne l.c. p. 213, 214. —ruptus fragore polus, vid. ad I, 135, et 535. —652. vultus patuere Tonantis, magnifice, ad hiatum cæli, χάσμα, adumbrandum.

653. Cf. Stat. Silv. IV, iv, 79 sq. —654. Vesuvius (Monte di Somma) poetis dicitur Vesuius, vel, ut in antiquiss. codd. scribitur, Vesbius, ut h.l. XII, 152, (ubi vid. N. Heins.) XVII, 599; Stat. l.c. Val. Fl. III, 209; IV, 507. (ad quæ loca vid. Carr.) Martial. IV, 44; Colum. R. R. X, 133. Vesevus, Virg. Ge. II, 224; Suet. Tit. 8, et aliis, Οὐεσούϊος, Οὐεσσούϊον ὄρος, vel Οὐεσούβιος, Strab. Βέσβιος, Græcis posterioris ævi, v.c. Procop. passim in Gothicis, et Appian. b. Civ. I, 116, unde corrupte Bebius ap. Vib. Sequest. p. 301, ubi vid. Cl. Oberlin. Cf. Cluver. Ital. ant. p. 1157 seq. et Reimar. ad Dion. LXVI, 22, p. 1094. —544 655. Phlegræus, vid. ad IV, 275. —vertex. Cf. ad II, 631.

656. Milites, ut ἔνθεοι, prælii eventum augurantur, et futura tamquam jam præsentia vident: unde Silius grandiore utitur oratione more poetarum, de quo vid. ad I, 125 sq. Lefeb. comparat Lucan. I, 618 sq., et Val. Fl. I, 207... 240.

663, 664. Cf. IX, 491 sqq. Liv. XXII, 43 extr. et 46 extr. Flor. II, 6, et Appian. b. Hannib. c. 22. —insanis, vid. ad I, 101. —ventus scil. Vulturnus. —prælia rotat, prop. pulveris nubem, quæ Romanis pugnantibus prospectum hostium adimebat, et Pœnorum tela, quæ, ipsa vi venti adjuta, certius ac fortius mittebantur. Vid. Liv. et Appian. l.c. —664, 665. Cn. Servilius Geminus, qui superiore anno consul et collega primum C. Flaminii, deinde M. Atilii Reguli fuerat, Fabiique artibus bellum gesserat, ad Cannas cum eodem Regulo mediam aciem tenebat et occidebatur. Vid. X, 223 sq.; Liv. XXI, 57; XXII, 1, 8, 31, 32, 43, 49; Polyb. III, 77, 86, 88, 96, 114, 116. 545 —inmemor ævi, de vita parum sollicitus, adeoque fortiter pugnans. —Nequidquam... subductus; nam parum ipsi profuerat, pugnæ ad Trasymenum non interfuisse, quia anno seq. temeritate Terentii Varronis, Flaminio similis, cum tot millibus periit. —666. Varro cum LXX fere equitibus Venusiam perfugit; Liv. XXII, 49; Polyb. III, 116, 117. —667. L. Æmilius Paulus consul in prælio occubuit, funda graviter ictus, et telis deinde obrutus. Cf. X, 235 sq. et Liv. l.c. «Cn. Lentulus, tribunus militum, quum, prætervehens equo, sedentem in saxo cruore oppletum consulem vidisset: L. Æmili, inquit,... cape hunc equum.... Ad ea consul: Tu quidem, Cn. Corneli, macte virtute esto!... Abi, nuncia, etc. Hæc exigentes prius turba fugientium civium, deinde hostes, obpressere: consulem, ignorantes quis esset, obruere telis.» Ed. —fessis spes ultima, ut VII, 1, et X, 48. Conf. ad I, 566.

668 sq. Pons... struitur, non in Aufido, quod Cluver. putabat, sed in torrente Vergelli, teste Flor. II, 6, §. 18, vel in flumine Vergello, quod tradit Val. Max. IX, 2, ext. 2, ubi Cerbalo emend. Mitallerius, quia Cerbalus amnis (hod. Candelaro), Dauniorum terminus, memoratur Plin. III, 11. Ceterum hujus rei mentionem quoque faciunt Lucian. Dial. mort. II, pr. T. II, p. 63, edit. Schmid. et Appian. de Reb. Pun. cap. 63. —669 sq. reicitque cadavera fumans Aufidus; cf. X, 320 sq. et sup. I, 52 sq.; reicit, ut ap. Virg. Ecl. III, 96, et Stat. Th. IV, 574. —670. bellua, elephanti. An potius Hannibal? ut idem Libycus leo VII, 401, vel immanis bellua 546 Verres Cic. Verr. V, 42, et Gallus Liv. VII, 10 dicitur. Ego vero intellexerim simplicius elephantos, libensque contulerim ad Horatianum illud, Od. III, 3, Dum Priami Paridisque busto Insultet armentum, etc. Quod mirifice juris sui fecit clarissimus poeta, nostras Delavigne, in carmine cui titulus, Les Troyennes:

675. Modii duo annulorum Carthaginem missi, dignitasque equestris taxata mensura, Flor. II, 6, §. 18. Tres modios memorant, Plin. XXXIII, 1, sect. 6; Val. Max. et Oros. Cf. inpr. Liv. XXIII, 12, et inf. XI, 532 sq. ut de annulis veterum, tam ferreis, quam aureis, Plin. XXIII, 1. —lævæ, digito sinistræ manus, qui minimo est proximus. Vid. Gell. X, 10, et cf. inf. XI, 532 sq. Definitionem annulorum in h.l. neque exspectari, neque probari posse monet Ernesti. Sed aliquam certe excusationem habet poeta: nam in vaticiniis oratio ornatior obscuriorque esse solet. Cf. ad I, 125. Præterea vid. ad XI, 532.

Liber VIII: Variæ Lectiones

469

4. Ut si c. M. E. v. fato Oxon. prob. Barth. Adv. IV, 22; belli pro Martis Tell. 470 et R. 2. Post fremit comma ponunt Dausq. Cell. et alii, prob. Ernesti. Idem monet v. 9, Indivisus honos rerum, quin rursus, etc. conjecisse Markland. epist. crit. p. 33. —11. Angebant, non Angebat, omnes scripti et R. 2; Urgebant Tell. a m. sec. —12. Dictator quum multa adeo, tum, miles, etc. interpungebat Withof. —cruori Ox. cruoris emend. N. Heins. ad h.l. et ad Claud. laud. Stilic. II, 16, coll. VII, 213, idque recepere Cell. et Lefeb.

20. Inter tela sati Med. et sic conj. Dausq. coll. I, 341, cui loco Drak. addit verba Liv. X, 16, Galli inter ferrum et arma nati. Idem mihi quoque in mentem venit, nec video, quid causæ sit, cur pessime ita legi censuerint N. Heins. et Drak. Nam τὸ sati pendet a mærebant; vel quod minus durum, satis refingendum; situ corrig. D. Heins. probb. filio ejus et Drak. qui parum commode comparat VII, 534 et Stat. Th. III, 583. Equidem situm explicarem inertiam, segnitiem, ut ap. Ovid. Trist. V, xii, 2, et Quintil. I, 2, vel quo sensu Apuleius Flor. 3, p. 351, 352, ed. Elmenh. dixit, gladius usu splendescit, situ rubiginat. Minus placet conject. N. Heins. ad Claud. 471 l.c. sui Mavortis, quam recepit Cell. et ceteris longe præstare putabat Drak. ut Gallorum Mars Romanorum Marti obponatur, quod mihi non persuaserunt verba Flori II, 4, Mox, Astrionico duce, Galli vovere de nostrorum militum præda Marti suo torquem. Magis ad rem facit locus Virg. Æn. XII, 187, ubi vid. Heyne. Mars enim est illorum, quibus favet. Confer. not. ad I, 118. Sed non adsequor, cur displiceat vulgatum siti, quod Dausq. jam recte exposuit, ardenti desiderio belli, prob. Lefeb. qui lepidam hanc rationem adfert: maximam debilitatem sequi nimiam sitim, ipse non semel expertus sum in itineribus. Horrescere priscæ edd. Withof. situ quidem putabat legendum, sed verba sic construenda esse: tela hebescere situ, inter dextras cruore siccas Mavortis. —21. tabes maluerit et multis exemplis illustravit N. Heins. ad h.l. et ad Claud. bell. Getic. v. 50. Id probavit Drak. et recepit Cell. Sed vulgata quoque satis apta est. —22. augebant et mox Hannon, non angebant et Anno, Col.

28. Jamque conj. Dausq. prob. N. Heins. 472 qui et excitam volebat, refrag. Draken. vid. Ind. —31. vestro, non nostro, Col. Oxon. Parm. Confer. v. 222. —33. sola ille... mora non male emend. N. Heins. quod recepit Lefeb. multisque exemplis adstruxit Drak. v.c. Virg. Æn. X, 428; Liv. XXIII, 9; Lucan. I, 100; Senec. in Agam. 211, in Troad. 124, in Phœniss. 458; in Herc. fur. 1215, ubi vid. Gronov. et ad Senec. de Ben. V, 12; conf. not. ad I, 479; V, 319; XVI, 504. —36. nec scripti. ad signa movendum frustra conj. N. Heins. Conf. tamen XI, 562, 563; XV, 105; (ubi bona censendum verbis græcis οὐ νομιστέον ἀγαθὰ εἶναι respondere, notavit Schmid.) Colum. VII, 5 (ulcera medicamentis curandum) Lucret. I, 112, II, 1127; Intpp. Virg. Æn. XI, 230, et quos Drak. inf. ad XV, 105, laudat, Gifan. Ind. Lucret. voc. Gerundia in dum; Gronov. Obss. I, 7; Marcil. ad Tertull. Pall. p. 60; Zinzerl. Promuls. crit. c. 3 473 et 32; Barth. Adv. XXV, 3, et Perizon. ad Sanctii Minerv. I, 15.

41. Sit fas, sit tantum non male Colon. teste N. Heins. nam cautum in eo invenit et tantum pro eo scribendum esse notavit Modius. Sic fas sit t. Oxon. prob. Barth. Adv. I, 5. Sed fas sit t. Put. R. 1. Parm. Med. si fides habenda, N. Heins. et Drak. Sed fas sit cautum primum edidisse Marsum et post eum alios, testatur Drak. Si fas, si fieri potest, εἰ δύναμαι τελέσαι γε καὶ εἰ τετελεσμένον ἐστί, sit cautum, quæso, retinere favorem... sororis. Quamquam... honores, Multa, etc. refinxit Lefeb. qui τὸ Si in c. Put. et τὸ cautum in tribus antiquis, nescio quibus, inveniri, et verba sit cautum triplici sensu accipi posse monet, respectu, vel Junonis, quam offendere nolit, vel suî, quam Romani colant, vel sororis, cujus mandatis obtemperare fas sit; tantum quæ detinuisse favorem Col. unde quin detinuisse conj. N. Heins. Forte leg. quæso, tenuisse. —47. Regnis Æ. Colon. in quo versus præc. male omittitur. —48. pressa R. 2.

474

51. spes abruptæ medio, in medio spei deserta, corrig. Barth. Adv. IV, 22. Melius Et spes atruptæ; mediis penetralibus N. Heins. quod recepit Lefeb. qui τὸ in non invenit in c. Tell. Possis etiam spes abruptæ mediæ, in, etc. —54. De voc. Iarbas vid. ad I, 417. —55. Et tepido fugit Anna rogo Colon. Tell. et R. 1. in marg. Et tepido fugit arma rogo R. 2, 3, et c. Puteol. in marg. nam in contextu est templo pro tepido. Et trepido fugit arma rogo R. 1, Parm. Med. Et trepido figit arma rogo ed. Marsi a. 1492, et Mart. Herbip. Et tepido figit arma r. ed. ant. Marsi. Quod quum metri legibus repugnaret, Nicander refingebat Et tepido arma rogo figit, quæ vulgata lectio probavit se Dausq. Et tepido Anna rogo fugit emend. Barth. Adv. IV, 22.

57. Cinerem quidam. —60. Ingemuit rerum eventus, vel rerumque vices maluerit N. Heins. Sed in vulgata major vis inest. —62. sede est conj. Dausq. Male. 475 —66. feroci pro sorori R. pr.

71. caro Iulo volebat N. Heins. citra necessitatem. —73. oculos, non oculis, scripti, ut apud Virg. Æn. I, 561; XI, 480; Ovid. Epist. VI, 26, et Amor. II, vii, 11, quibus locis, a Drak. laudatis, demissus, dejectus et fixus oculos dicitur. —83. tum, non tunc, scripti et R. 2. 476 —85. navesque secuta I. oculis conj. Withof. coll. Stat. Silv. V, 2, 5, et Ovid. Ep. Her. V, 55. Durior certe dictio ventos sequi oculis. Oculis autem sequi, ut apud Virg. Æn. VIII, 592; Ovid. Met. XIII, 259, et Ep. Her. XII, 55; XIII, 18. At lenior forte medicina vectosque, vel nautasque secuta. —91. Ita Colon. non, ut vulgo, sideream Julique tuamque Effigiem, quod præfert. Dausq. qui nugatur, judice N. Heins. Iüli nomen tribus syllabis enuntiari solet, et de Æneæ effigie v. 92, 93, agitur: præterea τὸ nunc repetitur. —95. Non unquam Oxon. R. 1, Parm. Med. Vulgo Nonnunquam. 477 —101. Post curis tacite interpunxit Lef.

104. irretitus audacter corrigebat N. Heins. ad h.l. et ad Sabini Epist. III, 91. Lenior forte medicina: resecutus, scilicet ejus his dictis respondet, ut ap. Ovid. Met. VI, 36; VIII, 863; XIII, 749. Sed vid. not. —107. dilectum mitis Col. Tell. a m. sec. et R. 2, quod recepi, præeunte Lefeb. Hinc reliquæ lectt. ortæ; dilecti, invitus, Iuli R. 1, 2, Parm. Med. et al. quod recepit Drak. suadente N. Heins. qui Respiciensque malebat, et τὸ invitus ex Virg. Æn. VI, 460, vindicabat. Sed vid. not. ad v. 108. dilecti vultus Ox. Put. et Tell. a m. pr. dilecti, mitis Iuli vulgg. edd. dilecti ceu mihi (æque ac 478 mihi), vel si mihi conj. Barth. Adv. IV, 22. —113. servire Put. et R. 2.

114. vix, non sic, Colon. ex quo etiam labrisque pro labiisque recepi, præeunte Lefeb. —121. summo Oxon. Put. R. 1, Med. Nam somno aspersam ex ingeniosa emend. N. Heins. reposuit Lefeb. non inprob. Drak. qui monet, sic quietem irrorare, dici X, 357; q. irrigare Virg. Æn. I, 692, ubi vid. Intpp. perfundi somno 479 Val. Fl. VIII, 81, ubi vid. Heins. infusus sopor Appul. Met. III, p. 56, ed. Pric. et somno sese exsiccare, de experrectis ex eo, Ennio p. 142. ubi vid. Columnam. Conf. Virg. Æn. III, 511; Kœppen ad Hom. Iliad. β, 19; Burm. ad Val. Fl. IV, 16. Quum vero hæc nimis a vulgata lectione abeant, et vox me omnino, nisi me omnia fallunt, importuna sit, (nam ipsa Dido, non Anna, somnio territa, vocem Sychæi audierat) præstiterit, opinor, Namque asper somno diffusam i. h. Asper est dirus, vel simpl. magnus, de quo vid. not. ad I, 2; diffusam, perfusam; vel, quod malim, circumfusam, circumdatam alis, vel fusco amictu, quo Somnus ἀμφιχυθεὶς obumbrat. Conf. X, 345, Kœppen l.c. Heyne Obss. ad Tibull. II, i, 89, et III, iv, 55; Cuper. Apoth. Homer. p. 178, et Spanhem. ad Callim. H. in Del. v. 234; Nam me asper somno dirusque inpleverat horror conj. Ernesti. Conjectura mea non displicuit viro docto in Allg. litt. Zeit. a. 1796, N. 139; cui tamen Heinsii emendatio probabilior videtur, donec exemplis evincatur, diffusam pro circumfusam dici posse. Nonne vero similiter umbras diffusas dixit Martial. de Spect. II, 9; platanus diffuderat umbras, et diffusa ramis, Petron. 131; rami late diffunduntur, Cæs. Bell. Gall. VI, 25; et similia alii? Quæ exempla si non satis firma ad illud probandum censueris, diffusam accipe pro perfusam eo sensu, quo somno perfundi, adspergi, inrigari dicimur. —122. Terque suum, ter Dido suum c. v. conj. Dausq. ut sensus sit: Dido suum Ænean vocarat, qui nullus aderat; sed pro eo ora ostendebat Sychæus. Male! —124. Vulgo distinguunt, et sub lucem, ut v. secundent, Oro c. prob. D. Heins. qui interpretatur: ore vultuque ad lucem solemque surgentem converso, more expiandi, ut ap. Sophocl. Electr. 425, ἡλίῳ Δείκνυντ᾽ οὔναρ, et inf. XIII, 406. Sed ibi diis inferis sub lucem, h.e. instante luce sacra fiunt, non superis, ut h.l., quibus orto sole sacrificabant, quod jam observavit Drak. —125. amni ex Colon. bene restituit Modius coll. Virgil. Æn. II, 719; IV, 635. Vulgg. antro, probb. Dausq. et Barth. ut intelligatur antrum, in quo sit fons isti expiationi; amne etiam conj. Dempst. ad Rosini antiq. Rom. II, 2; amni vero ἀρχαϊκῶς scribitur, ut sorti VII, 368, ubi Drak. laudat I, 115; 480 VII, 358; Gifan. Ind. Lucret. voc. colli; Gron. ad Liv. XXIX, 20; Heins. ad Claud. in Rufin. I, 9, ad Ovid. Epist IV, 31, ad Vellei. II; Bentl. ad Hor. Serm. I, v, 72. —126. prævecta conj. N. Heins. ut IV, 51.

133. juncta, h.e. propinqua, vicina freta malebat idem, quod prob. Drak. et recepit Lefeb. Sed cuncta freta, h.e. cunctum fretum, totum mare, prætulerim, quoniam cum tota urbe jungitur. —134. bacatum scribendum videbatur N. Heins. vid. ad III, 596. 481 —139. Hunc versum in recentt. libris sequitur alius, a Nicandro procusus, et e vers. 130, judice Lefeb. confictus, Atque hæc sparsa comam Divis in morte profudit, quem Drakenborch uncis inclusit, et nos cum Lefeb. prorsus hinc ablegare non dubitavimus, etsi pro eo stet Dausq. Certe comam vicina morte p. legendum monebat N. Heins.

145, 225. Hi versus, qui primum leguntur in Aldi et Andreæ Asulani ed. Lugd. 1523, an Silii essent, multum ambigebat N. Heins. eosque depromtos suspicabatur ex Collectan. crit. Jac. Constantii, editis Fani a. 1508, qui eos ad Baptistam Guarinum e Galliis fuisse missos adfirmat c. 92. Contra Lefeb. non dubitat, quin genuini sint, et vacuum a Benessa in ed. sua locum propterea relictum censet, quod Marsus notaverit, plurimos hic fuisse versus omissos ab eo, qui Silium e codice, in monasterio S. Galli invento, exscripserit. Omnino facile quidem intelligitur, iis extrusis orationis seriem non cohærere. Sed quæritur, num monachus, an ipse poeta lacunam h.l. ita expleverit. Prius fere suspicari possis, quum nonnulla in iis sint, quæ ineptum versificatorem sapiant, et imitatio Maronis Ovidiique nimis videatur servilis. Sed illud librariorum quoque et interpolatorum culpa contingere potuit, et hoc forte excusabis si reputaveris, quam misera sit poetæ conditio, qui fabulam repetit notissimam, et ab aliis quoque summo jam ornatu tractatam. —145. magni nominis umbra conj. N. Heins. cui vulgatum nimis frigidum videbatur.

482

155. Ter Phrygio rueram emend. N. Heins. quoniam diris fatis modo præcessit. —157. serebatur maluerit N. Heins. et Drak. ut spargitur, diditur fama. Non male, sed non necesse.

171. At Ald. et Constant. quod recepit Lef. An, vel Ah suspic. N. Heins. Non male. Sic heu ap. Virg. Æn. IV, 541. —172. sentis conj. Livineius, notante Ernesti. nescis Asulan. et Gryph. forte ex Virg. l.c. 483 —178. Prævenias, aut tale quid Silio dignius arbitrabatur Barth. Adv. III, 21.

188. elapsa, vel quid simile pro egressa dicendum fuisse monebat N. Heins. cui verba Qvidii Fast. VI, 577, intrare parva fenestra obponit Lefeb. Majori forsan jure v. 190 verba sic fama carpi poterant, quoniam ipsa iis Anna utitur.

193. Sidonida, non Sidonia, Ald. quod et conj. Dausq. probb. N. Heins. et Drak. —194. Hic versus adulterinus est, judice Barth. Adv. III, 21. Effictus certe videtur ex Ovid. Fast. III, 649. En tacite reposuit Lefeb. ut passim. 484 —197. sursumque conj. Barth., ad fontem revocat. Male! —201. Hæc vellem minus languerent.

204. Latiis Constantii ed. potitura emend. Barth. loco citato, quem ineptire loco Stat. Thebaid. lib. XII, vers. 719, citato mihi non persuasit Lefeb. Sed vulgatam lect. ab ira Junonis erga Romanos, adeoque ab ejus majestate, non alienam esse, et secundam syll. in potitur, non vero in potitus aut potiturus, corripi, Cell. et N. Heins. jam notasse video. —209. vigili nocte ex probabili emend. N. Heins. recepit Lefeb. non repugn. Draken. 485 —213. namque pro manet conj. N. Heins. —216, 217. Senatus En ex consulto (hoc est Senatusconsulto), vel Ecce e consulto corrig. N. Heins. Mutati fasces jam; bellum a. a. Senatus Exin consulto refinxit Lef. addita hac nota: «Hic solus versus probaret, fragmentum esse Silii. Nil intellexit hic Drak. nec duces ejus Barth. et Heynsius. Transponitur exin, ut XV, 327. Vox senatusconsulto dividitur more Lucilii, de quo vid. Scalig. Lectt. Auson. II, 14.» Senatu Ex inconsulto conj. Livineius, notante Cortio, et ex eo Ernesti. —220. Œnotris, non Œnotriis, Ald. vid. not. ad v. 46. —222. flumina (Aufidum) conj. Dausq. Male! Verba rapido rape cursu, quæ judice N. Heins. ineptissima sunt, Drak. vindicat ex VII, 116, ex quo loco, et v. 215, totum potius versum conflatum arbitratur Lefeb. qui eum, commate post Explicat et tellus posito, prorsus resecuit, vel pro rapido certe volucri, aut rabidus rape belli fulmina, currum coll. Horat. Od. I, xv, 12, legendum suspicatur. Lenior medicina foret: trepido cursu, h.e. celeri, ut XIII, 146; Virgil. Æn. IV, 672; VII, 638; IX, 233 al. Sed versus manum at acumen versificatoris potius, quam poetæ, redolet. rapido belli pete culmina cursu conj. Withof; —223. ubi se Constant. 486 —224. Post hunc versum vulgo alius inseritur, Hæc, ut Roma cadat, sat erit victoria Pœnis, quem scripti et priscæ edd. ante Aldin. non agnoscunt, et Lefeb., quem secutus sum, sustulit, quod etiam suaserant N. Heins. et Drakenborch, qui eum ex VII, 233, effictum esse, jam recte, puto, monuit. —225. amentia Colon. vitiose pro umentia; vid. ad II, 125. uventia Gryph. prob. N. Heins. Confer. ad II, 469, et III, 522; viventia, Oxon. Puteol. et priscæ edd. evanida Wolf. Colin. D. Heins. Dausq. et Cell.

228. Numen, ave, nobis conj. Barth. Adv. III, 1, Male! secundes pro secundis recte reposuerunt Draken. et Lefeb. ex emendat. N. Heins. et Burm. qui posterior etiam optata malebat. —230. Marmoream rescripsit Lefeb. Conf. Virgil. Ecl. VII, 35, et Hor. Od. IV, i, 20. Sed vulgata quoque bene habet. statuam templis conj. N. Heins. prob. Drak. —231. Æquantem Put. et R. 3. Æquante Parm. ac Mediol. Æquam te R. pr. Æquatam te Mars. Mox munere R. 1, 3; Med. probb. N. Heins. et Drak. Vulgatum numine servavit Lefeb. —232. tum factus Col. Ox. R. 2, unde tumefactus, scilicet augurio, recte emend. Barth. Adv. III, 1, et N. Heins. tum fatus Put. tunc fatus R. 1, et Med. Vulgo tum festus, festa facie, non inprob. Barth. si fatur, socios refingatur. stimulat festinus ovansque, vel ovatque, vel stimulatum it festus 487 ovantes tentabat Dausq. ovansque ed. Ven. —234. omnes pro iras Colon. unde omen conj. N. Heins. Sed τὸ omnes ex marginali potius nota glossatoris, ad vers. 213 respicientis, in textum inrepsisse, non male suspicabatur Draken. —236. mutato consule malebat N. Heins. —238. clusus Colon. unde Quæ Marti clusus promittere optimo se sensu edidisse putat Lefeb. respiciens forte ad Calliculam montem, ubi Fabius Pœnum clauserat. Sed vid. not. —241. Phrygibus, ut v. 359, non Phrygiis, scripti. Conf. Pier. et Burm. ad Virg. Æn. II, 191.

242. instincti Colon. quod exemplis firmant N. Heins. et Drak. Conf. Burm. ad Ovid. Fast. VI, 597, et Gronov. Diatr. Stat. c. 54. Vulgo instructi pectora, prob. Barth. Adv. III, 1, quum Hannibal omnia astu et prudentia, Varro contra impetu et audacia gesserit. —244. Sævit jam, non Sævitiam, Colon. Conf. Gronov. l.c. Serviciam Ox. 488 unde Servitium conj. Barth. Adv. III, 1, ἀπροσδιονύσως. —247. at recte, opinor, refinxit Lefeb. vibrarat Ox. Tell. R. 1, 3. sonoro Ald. —248. opum alii. —249. Infima pro Intima est ex emendat, Barth. l.c. et N. Heins. oblatratque Senatu pro Senatui conj. Voss. ad marg. ed. Junt. ut ap. Sen. de Ira III, 43. Sed vid. Bentl. ad Hor. Sat. II, i, 85. —256. Cannasque malum e. scripti et priscæ edd. ut Cannas tumulum Hesperiæ I, 50. Cannisque Wolf. Colin. D. Heins. Dausq. et Cell.

489

260. ulli maluerit N. Heins. Sed forte ullo ferro est, ullo armorum genere. —264. ut ovatia Oxon. ovantia sine copula et Tell. R. 1, 2. ad ovantia Put. unde adovantia edidit Lefeb. qui nove id dictum putat, ut aderrat, adverberat, advelat ap. Stat. Th. IX, 78 (in ed. pr.), 686; Virg. Æn. V, 246. resonantia emend. Dausq. ut ore canoro v. 247; petulantia (h.e. contumeliosa, legibusque vetita) verba serebat conj. et multis exemplis, quibus Drak. plura adjecit, illustravit N. Heins. qui verba ovantia nihil esse, et τὸ et manifeste redundare putabat. Sed versus sententiam ita forte expedias: Ad plebem contra Patres (non contumeliosa tantum, ut antea, sed) et, etiam, adeo, ovantia verba ferebat, exsultans et ovans quasi parta jam et explorata victoria. Conf. mox v. 273, 277, et Liv. XXII, 38. Verbum certe serere sermonibus potius et colloquiis, quam adclamationi, lætitiæ et orationi, ad populum habitæ, convenit, et multo aptius h.l. est τὸ ferre, ut aliis locis, quibus τὸ serere inculcabat Heins. Conf. ad I, 394; Burm. ad Val. Fl. IV, 330, 547; Cerda ad Virgil. Æn. VIII, 60. Vulgo non post professus, sed post vulgum distinguunt, prob. Cell. ut sensus sit: ut antea ad populum, ita nunc ad Patres quoque elata verba jactitabat. Sed e rostris, non in curia loquebatur. Withof. emend. in Patres violentia verba ferebat. —266. ac pro an scribendum 490 esse, recte, opinor, monuit N. Heins. Withof. emend. Sedeone in montibus ergo. —267. corpora, non corpore, scripti cum R. 3, Parm. Mediol. —269. pubes Parm. et al. edd. Plebes pro plebs centies apud Livium aliosque occurrit, nec opus erat exemplis, quæ adtulit Draken. —270. pelli Col. pello Oxon. Libyas in iisdem et aliis libb. antt. Pro vulg. lect. bello Libyes perperam stat Dausq. —271. jubent Oxon. et R. 2. —272. exhaurit, et mox Ite, agite, arripite arma conj. N. Heins. qui tamen nec vulgatum spernebat. Si quid mutandum, rapite arma scriberem, quod efficacius est. Conf. ad IV, 98. —276. devictum Col. et Tell. unde destrictum in mentem veniebat N. Heins.

280. effudit Col. 491 —282. titubat, vel nutat conj. N. Heins. ut IV, 816. Sed cave quidquam mutes. —286. ira est Colon. Put. Tell. R. 2. —289. juvenalibus scribendum crediderim, vid. ad II, 312. 492 —290. Ita Col. et Oxon. Vulgo ora, nigro tunc a. o. —291. Invidia scripsi, majore litera initiali, ut persona sit. vetarat Puteol. agitarat, ut XI, 547, R. 1, 3; Parm. Mediol. e glossa. vexarat suspic. N. Heins. qui tamen vulgatam non damnat.

493

302. prænoscere, non pernoscere, scripti cum R. 1, 3; Parm. Mediol. —308. Audierit putabat N. Heins. —311. tu, pro Superi, tum (tū, non tu, ut a librariis scriptum) protinus arva (scilicet castris adcommoda, ut ap. Stat. Th. VII, 442), Tum campum (ad certamen parandum, ut ap. Virgil. Æn. XII, 116) noscas ante, e. t. Ritus hostis; tum vero (tū nō, pro qua male tu nō in antt.) quæ c. r., Quæ natura locis (ut campis IV, 91), quod sit r. s. A. genus; et... adspicies. Fer, etc. emend. et edidit Lefeb. adjecta hac nota: «Alludit ad verba Liv. XXII, 38, minari, etc. Tandem tenebras erumpit, ducibus antiquis, locus insignis frustra huc usque tentatus. Tum ter iteratur exemplo Cic. qui quater iterat in eadem sententia. Patet jam, quam cæcus Drak. in his vss.» Equidem, quæ mei animi cæcitas est! id non video: sed non vacat, singula excutere. tam pronus in arma conj. N. Heins. Withof. conj. tu (pro superi) tu protinus arma, Tu campum poscas, (h.e. pugnare velis, ut apud Ovid. Met. XIII, 219, et Amor. I, vii, 10), non exploresque trahendo, quantum hosti victus? —313. Quam ritus hostis, tu non Colon. Quantum rictus hostis, tu non Oxon. et Put. Quantum ictus hostis valeat R. 1, 3; Parm. Med. Vulgo Quantum hostis ritus valeat, quod primus dedit Marsus. Quantum hostis visus valeat conj. Barth. Adv. III, 1. Quantum hosti victus: tu non corrig. N. Heins. qui ad Claud. in Rufin. I, 217, tentaverat, Quantum hostis victu 494 valeat. Hoc recepit Cell., illud vero Drak. adpositis, consilio Heins. interrogandi notis, quas servavi, etsi non magnopere repugnarem, si quis eas iterum ejiciendas censeret, ut Fabius contemtim de Varrone loquatur: tu non, tu vero, qua stultitia et temeritate es, nihil eorum curabis, in quæ dux inquirere solet. Quantum hosti victus, tum, quæ sit c. r. legendum videbatur Burm. Victum quidem pro cibo, commeatu, et castrensi alimento poni, non erat quod tot exemplis evincerent Heins. et Drak. Sed ita locus admodum languet, quoniam mox copiæ rerum, et v. 319 sqq. victus mentio sit. Præterea Marsus primum metri causa voces ritus et hostis transposuisse videtur, et ritus huic loco longe aptior est quam victus; vid. not. Denique tutissimum est, codici Agripp., a quo reliqui libri antt. non multum abhorrent, quam proxime adcedere. Ejus itaque scripturam revocavi, nisi quod Qui pro Quam reposui: nam, nisi me omnia fallunt, scriptum fuerat a festinante librarii manu qm, quod vel quam, vel quantum significat, et lectionis varietatem peperit. Possis etiam castigare: Quæ vires hostis, vel Quem rides, hostem. Sed ita magis a membrr. vestigiis, et a veritate deflectes. —316. indevia, h.e. non devia, Tell. R. 2; Mars. Benes. Ald. quod Lefeb. in contextum admisit. adspice: te fer, Paulle, in devia recti Pectora conj. Barth. adv. III, 1, ut sensus sit: te contrarium infer, obpone Varronis conatibus. fer Paullum in devia recti Pectora, hoc est, toto Paullo, atque omni tua prudentia incumbe eo, ut obnitaris inconsultis cœptis temerarii Varronis, corrig. N. Heins. coll. vers. 328, prob. Drakenborch; confer ad lib. I, vers. 345. Uterque sensum nexumque h.l. perspexit, sed his emendatt. non opus esse, et ipse dudum putavi, et nunc monuisse video Ill. Ernesti, qui verba, fer, Paulle, pectora in (adversus pectora Varronis) devia recti, explicat: obpone te, resiste huic tantæ audaciæ et temeritati. Conf. not. —317. par est R. 1, 3; Med. quod placebat N. Heins. —319. retuso Col. Conf. not. ad I, 34; Heins. ad Claud. Cons. Hon. IV, 627; VI, 302; et Jani ad Hor. Od. III, vi, 10. Vulgg. recluso, quod Cell. interpretatur: fervore Romanorum, mea expeditione renovato, socii, qui ad Hannibalem defecerant, nunc Romanos respiciunt. —320. Fluxa, vel Lapsa fides conj. N. Heins. Lassa 495 ex R. 2 recepit Lefeb. Omnibus his non opus. —322. reveatque Put. unde recreatque suspic. N. Heins. —323. Præstat forte distinguere superest crudo, h.e. crudeli, vel forti Pœno. —324. meditamina belli (ut ap. Tac. Hist. IV, 26) est ex emend. N. Heins. qui præterea ad Claud. B. Get. v. 138, refingebat lenti m. b. Cautus ama, quod recepere Cell. Drak. et Lefeb. Vulgo medicamina. —325. irritaverit scripti et R. 2. tibi faverit corrig. N. Heins. Possis et adspiraverit. Sed vulgata bene habet.

329. nec scripti. Vulgo non. —335. accite Col. Parm. Med. Mox Non tam sæva Colon. R. 1, Med. Non jam sæva Ox. Put. R. 3, Parm. Vulgo e Tyrio c. accire S. Non jam sera volet probb. Dausq. et Barth. Sed non perspexere sensum h.l. qui tamen satis obvius est, et a Draken. his verbis exponitur: Temerarius ille et inconsultus Varro omnia secum in exitium rapit, et metuit, ne Roma alio, quam se consule, concidisse dicatur: quin tanta ejus est temeritas, ut, si ducem nobis ex Senatu Carthaginiensi adciremus, non tam perniciosa velle posset, 496 quam noster Varro. —337. incendere noctis Oxon. unde intendere nocti jam ad Val. Fl. VII, 114, conjecerat N. Heins. qui tamen in nota ad h.l. nec cedere noctis verius esse putabat. intendere (se cælo) noctis... tenebras suspic. Drak. qui laudat Gronov. ad Liv. I, 57, ubi tamen ipse pro vulg. lectione adserenda luctatur, et recte quidem, vid. not. Insidere (noctis Quæ t. c. tenebræ) dolet infeliciter, ut sæpe, refinxit Lefeb. adscripta hac nota: «Locus adhuc impervius editoribus. Insidere est stare in castris. Deinde parenthetice lege, cujus exempla dabunt Virg. Æ. IX, 210; Val. Fl. III, 206, et Stat. Achill. I, 229. Hunc modum loquendi nemo perspexit; hinc itaque tot turbæ, tot vana commenta in loco clarissimo. Nec Modius aliis felicior. Sine ullo sensu ed. Drak. incedere noctis. Quæ, etc. Sed det exemplum noctis pro nocte: aliter enim non intelligetur; si tamen ita intelligetur poeta.» incedere noctu, Quod tardent cursum tenebræ, dolet conj. Ernesti. noctes Put. —338. Quæ, non Quod, scripti; tenebræ iidem cum R. 3, ac Parm. itque, non idque, Col. —341. Tarpeia ed. Dausq. et Gryph. ad cujus marg. Tarpeias emend. Casaub. —345. moventi Oxon. Put. R. 2.

349. Ita Colon. ut jam olim conjecerat Barth. Adv. III, 1. Conf. ad I, 264. Vulgo tumidi, versa turbati mente, ut tumidi ad Varronem, et turbati ad Paullum spectet, monente Cell. —350. at, non ac, Col.

498

359... 361. Hi versus absunt ab edd. R. pr. Mediol. Marsi et Martini Herbip. —361. Lanuvium Colon. Tell. et R. 2; Lavinium Oxon. et Puteol. Vulgo Lavinum; vid. not. atque, non ac, scripti. —363. trepido Put. et Dausq. et al. 499 quo sensu forte lubricus Almon dicitur Ovid. Fast. IV, 337, judice Lefeb. qui perperam addit: «in c. Tell. legitur Albone. Equidem Almon fuit civitas in Thessalia, a Scythis condita: sed etiam fuerunt Albones in Illyria, quæ gens Slavica, a Scythis quoque orinnda; ut Phryges, qui hoc nomen in Italiam cum Cybeles cultu transtulisse dicuntur. Adjiciam, Germanis quoque sollemne fuisse Deam Hertam (Terram), immo currum ejus, vestes fluvio quotannis lavare: Terra autem eadem ac Cybele. At Germani a Sarmatis, et hi a Scythis oriundi. Hinc videre est, quam ab origine primævæ gentes inter se conveniant.» Vulgg. Cybelen, Κυβέλην, vel Cybellen. Sed Cybeben, Κυβήβην, scripsi, quod etiam suasisse video Drak. ad h.l. ad IX, 293, et inpr. ad XVII, 8, ubi Heins. ad Prudent. περὶ στεφ. X, 196; Spanhem. ad Callim. H. in lavacr. Pall. pr. et Broukh. ad Prop. III, xv, 35, suffragatur, etsi Cybelen scribendum statuerint Stephan. Schediasm. de delectu in lection. Virg. pag. 57, et Barnes. ad Eurip. Bacch. v. 79, quorum ille monet, vocem esse Græcam, ut Philomelam et alias, præcipue a μέλος deductas, hic vero, secundam syllabam nunc longam, nunc brevem esse, ut in Sydonius, et ut prima in Eos, quia Græci Κυβήλη et Κυβέλη, Σιδώνιος et Σιδόνιος, Ἠώς et Ἕως dixerint. Sed vid. præter laudatos VV. DD., Heins. et Heyne ad Virg. Æn. III, 111, et X, 220. Gudius et Burm. ad Phædr. III, xvii, 4, xx, 4; Græv. ad Lucian. T. II, p. 895, et Berkel. ad Steph. Byz. v. Κυβελεια.

500

367. Vulgg. Tibridis. Sed est Θύμβρις. V. Intpp. ad Virg. Æ. III, 500, et VIII, 330 sq. —369. Simbruvio Col. R. 3, et Parm. prob. N. Heins. qui Simbruvina stagna, colles et aquas, non Simbruina, vel cum Lipsio Imbrivina ap. Tac. Ann. XI, 13; XIV, 22, et Cels. IV, 5, scribendum putabat. Simbrunio Ox. Symbruvio R. pr. et Med. Imbruvio Marsi ed. Ven. Imbrivio Lips. ad Tac. Ann. XI, 13. Vulgo Simbrivio.

501

374. volant conj. N. Heins. quod tamen ensibus non convenit. Præstiterit colunt, h.e. amant, præferunt, vel poliunt, ut ap. Tibull. I, viii, 9, et Ov. Art. III, 107.

376. dapsilibus mensis in mentem veniebat N. Heins. —377. Phetia Col. Rhecia Ox. et R. 3; Rhetia Put. quas lectt. ex. Virg. Ge. II, 96, ortas esse, non male suspicatur N. Heins. et e celebri corrig. idem cum patre suo, quia Veliternus ager minime ignobilis fuerit, si vetustatem oppidi ipsius, et frequentiam civium spectes, unde et Cæsar Augustus duxerit originem, sive ubertatem agri, et vini in eo præstantissimi proventum. Hinc Lefeb. eam emendat. recepit. in celebri, scilicet οὖσαι, conj. Dausq. —378. inmiti, non inimico, Col. —379. Pomptini Col. prob. N. Heins. et al. ob 502 euphoniam. Promptini Oxon. Vulgo Pomtini, vel Pontini, ut ap. Fest. in Pontina tribu, quam æque ac paludem Pontinam a Pontia urbe dictam tradit, et ap. Dion. Cass. XLIV, pag. 242; XLV, p. 274, τὰ Πόντινα ἕλη. —382. Malim fere æthera pro æquora, h.e. campos, etsi hoc quoque ferri potest; vid. not. —386. Tyrrheni in valli medio opinabatur N. Heins. —388. Locus fœde interpolatus, in quo majore cum fiducia destruas aliena, quam moliaris et struas tua. Tunc ictæ species iniere ac bella magistro Col. Tunc icte species nuere ac b. mgro Oxon. Tunc ictæ 503 species numere ac belli Put. Tunc ictæ s. ruere acri bella m. R. 1, 3, Parm. Med. Vulgatam lectionem, Tunc icti specie ruere acri in b. m. cujus difficultates plerique intpp. vel non senserunt, vel callide dissimularunt, et quam Draken. quia de loco hoc conclamato constituere non audebat, asterisco adjecto, servavit, verbis acri in b. m. parenthesi inclusis, adjuvari posse putabat Barth. Adv. III, 1, ut species sit exemplum, quod acre sane magisterium in bello sit, et virtute inaudita percellat mentes paventium, nec minus percusserit Porsenam, quam ferrum militiæ magistrum. Idem conj. Tunc icto spes conciderant, vel corruerant, ac bella magistro, scilicet militiæ Tyrrhenæ, quem Mucius occiderat. Sed magis sententia ejus eo inclinabat, ut totum versum vel spurium, vel certe sequenti postponendum censeret. Posterius placebat etiam N. Heins. qui tamen tentabat (Acti his auspiciis iniere hoc bella m.), ut auspicium sit omen infaustum (ut ap. Senec. Troad. 608), et eo agi, ut ap. Virg. Æn. III, 5. Tunc icti specie furere in fera bella ministri Cernitur, etc. emend. Burm. hoc sensu, Porsenam specie purpurati, seu scribæ vulnerati in furorem actum esse, Tunc icti specie finire hoc b. m. Cernitur, etc. refinxit Lefeb. qui, ut solet, non minus barbare, quam confidenter, præter alia, hæc disputat: «Locum editoribus nimia præcipitantia impervium facile erat restituere. Dic, Porsena tunc effugiens feliciter ardentem dextram Mucii cernitur specie icti (à la vue de ce coup, ut species in Virg. Æn. II, 407, et icti in secundo casu, ut in Gell. IX, 13, extr.) finire bella, (quomodo in clipeo id cerni potest?) hoc magistro, Mucio docente, quid timendum a Romanis conjuratis habebat. Si Burm. scripsisset: Tunc icti specie finire hæc bella ministri, ne minimum ab historia recessisset. Placet mihi admodum hic versus, sed nimium differt ministri a magistro. Saltem fuisset ministro, vel in uno antiquo, et in textum vocassem.» Omnibus his conjecturis longe, puto, præstat ingeniosa illa, quam adtulit Ill. Ernesti, qui arbitratur omnino transponendum esse versum, et sic legendum: Hac acti specie ruere acri in bella magistro, hac effigie clipei, in quo tantum facinus expressum admirabundi spectabant milites, acti, inflammati, ruebant in bella duce tam acri et forti. Vellem tamen, hæc emendatio minus a lectione MSS. abhorreret, et sine versus transpositione carminis nitori atque dignitati consuli posset. Post tot itaque VV. DD. conatus meum judicium non nisi timide interposuisse videri velim, nec tantum mihi sumsisse, ut meliora me dedisse, vel adeo rem acu tetigisse mihi persuadeam. Quum vero scabies mera et rubigo sit lectio, quæ in omnibus libris circumfertur, veniam dabit L. B. quod aliam in ejus locum substituerim, quam, simul ac meliora edoctus fuero, ipse primus damnabo. Olim conjiciebam: Triginta decies iniere hoc b. m., vel Ter centum auspiciis iniere, actus pro conatu, vel sitiere ea, sive hæc bella magistri, h.e. ducis, cujus prima sors exierat; sed nunc reposui: Tunc ictus specie, adspectu, viso, ut ap. Virg. Æn. II, 407; Cic. Tusc. II, 23; IV, 14, al. (nisi malis species sive speciem, quoad habitum oris, τὸ εἶδος) pavitare hoc bella magistro (bella et pericula sibi inminentia tali duce) Cernitur, etc. Possis etiam suspicari: Tunc ictus specie minitantis bella (sive tela, etsi præstiterit magna, sive vana, certe multa) magistri, (ducis conjuratorum, cujus prima sors excidit)... vel Tunc ictus specie (sive species, sive speciem) minitans ac multa magistro Cernitur, effugiens (postquam effugerat), etc. ut apud Liv. II, 12, Quum rex, simul ira infensus, periculoque conterritus, circumdari ignes minitabundus juberet, etc. et ap. Virg. Æn. VIII, 649, Illum indignanti similem, similemque minanti Aspiceres, etc. Ictus specie, ut prope adtonitus miraculo rex ap. Liv. l.c. Similiter ictus (gall. frappé) re nova, metu, conscientia, etc. ap. Liv. I, 16; XXVII, 9; XXXIII, 28; πληγεὶς, vel ἐκπληγεὶς ἦτορ Homer. Iliad. γ, 31; ς, 225; Aristoph. Plut. 673; λόγων Pythag. carm. aur. 22; ἐρωτι Eurip. Med. v. 3. 504 Eadem metaphora, a telo desumta, dicitur percussus (vid. ad II, 113) et perfixus desiderio ac telis pavoris Lucret. II, 360, III, 306. Withof. putabat, vulgatam sic commode lectionem explicari posse: Tunc acri magistro in bella, Mucio Scævolæ, cernitur arte cælaturæ sub specie icti ruere Porsena effugiens, etc. vel legendum esse, tunc his auspiciis ruere acri in bella magistro C., vel potius, Dum victi specie tremere, ac pallescere monstro (h.e. insolito facinore) Cernitur, etc. ut Porsena visus sit ipse trepidare, quasi propria manus arserit; de quo vide Florum, et, qui ab ejus interpr. laudantur, Senecam ac Sidonium. Vir doctus in Allg. Litt. Zeit. a. 1796, N. 139, emendat, Tanta ictus specie finire hoc bella magistro Cernitur, ut sensus sit: ab hoc viro edoctus, quanta sibi pericula obeunda sint, bellum finire constituit. Sed quomodo et talis sententia his verbis exprimi, et aliquis bellum finire in cælatura cerni possit, equidem non adsequor. Withofius autem non librariorum errores, sed ipsius poetæ orationem correxisse videtur.

390. Axur Col. quod tacite recepit Lefeb. et præter Scalig. ad Festum defendit N. Heins. ad h.l. et ad Virg. Æn. VII, 799, ubi eum refellit Heyne. Conf. ad IV, 532. —393, 394. Ita scripti. Vulgo Ferentinos Privernat. maniplos D. s. excitos. Verbum ducebat fraudi fuit librariis, qui non viderunt, illud ad præcedd. spectare. Nec tamen simul h.l. pro cum positum esse, Drak. mihi persuasit. Sulla ducebat eos, qui arant Circæa juga, etc. excitis simul Ferentinis P. m.

505

398. Sessa Col. —402. Lirinatum emend. Cellar. Geogr. ant. II, 9, p. 822, 823, ed. Lips. a. 1701, ut sint Interramnates, quos Succasinos et Lirinates cognominabant (vid. Plin. III, 5, et Grut. Inscr. p. 431), et qui inter Arpinum et Aquinum sub Casilino monte, et ad Lirim fl. sedes habebant; vid Liv. XXVI, 9. Possis etiam intelligere incolas Liris opp., quod memoratur Melæ II, 4, nisi malis legere Cassinatum. Casinates, vel Cassinates (apud Cicer. Phil. II, 40 al.) dicti a Casino 506 opp. vel Cassino (Cicer. Phil. II, 4), de quo vid. ad IV, 227. —403. Abest hic versus a R. 2.

411. eloquium Put. eloquii e Parm. recepit Draken. auctore N. Heins.

412. Therapnæo scripti. Vulgo Theramnæo, vel Theramneo; vid. 507 ad VI, 303; Theraneo Parm. —415. Casperia Col. vid. Intpp. ad Virgil. Æn. VII, 714. Vulgo Casperula. —418. Forte leg. refectus, h.e. factus. Dura certe videtur 508 Schmidii explicatio: clipeus fertur rotundus. —419. Conique i. Col. et R. 3, Denique et i. Ox. R. pr. Parm. Med. Mars. et Martin. Herbip. lævo tegmina crure scripti, R. 1; Med. at lævi tegmine cruris Mars. et Mart. Herb. Vulgata lectio Vertice et implumes, ac lævi tegmine cruris Ibant debetur Nicandro. —420. Sangum ed. Marsi Ven. Vulgo Sanctum. Sed Sancum emend. Cell. et N. Heins. vid. not. —421. ferebat scripti. —422. proprio, non patrio, scripti. —423. Rexisti magna ditione corrig. N. Heins. quod placere potest coll. Virg. Æneid. X, 53. Sed abhorret a verbis de proprio c. et minus durum videtur, jungere populos magna ditione, h.e. potentissimos, qui in magno imperio erant, ut utar verbis Cic. Mur. 11, ut magna sit pro magnos, vel magna in ditione, nisi alterutrum potius reponere malis.

424. Quid, qui (quod, Barthio monente, admirationem commode 509 infert) scripti et priscæ edd. ante Junt. in qua Nicander Et qui dedit. —426. æquore verno conj. N. Heins. et v. 429, aciem minitatur, vel molitur, vel, quod ceteris præferebat, meditatur, Barth. Adv. I, 5, suspicatur acies iniit Mavurtia; sed recte monet, h.l. forsan de exercitatione, non de prælio Amazonum agi. Cf. a Lefeb. laud. Senec. Med. 214, acies imitatur, ut belli simulacra ciere dixit Virg. Æn. V, 585, 674.

431. scruposæ opinabatur N. Heins. Conf. ad VII, 274. 510 —435. vibrant in lumina Oxon. vibrant rutilantia conj. N. Heins. sanguineam vibrant in nubila lucem Drakenborch. cui tamen id non necesse videtur. —438. Hadria pro Adria scripsit Drakenborch. suadente N. Heins. vid. ad I, 54. —439. Hoc Picus ex emendat. N. Heins. recepi cum Draken. et Lefeb. Sed illi recte 511 jungebant Hoc, scilicet Asculum Picus statuit, h.e. condidit (vid. ad I, 24); hic vero Hoc nomen, scilicet Piceni, ni fallor: nam ipsi non placuit, nos docere, quod nomen intellexerit. Id quidem adridere potest, quoniam v. 443, totius telluris mentio fit, et nomen Piceni vulgo deducitur a pico, cujus avis ductu Sabinos (cf. not. ad v. 424) in has oras venisse memorant Strabo V, p. 166, al. 368, et Festus voc. Picena regio: quamvis alii a pice agrum Picenum (quasi piceum) putant dictum. Sed illa ellipsis dura est, et quo tum verba memorabile ab a. S. referenda? Forte post v. 442 excidit alius, quo totam regionem a Pico, Asculi conditore, nomen adcepisse poeta declaravit. Vopicus scripti. Vos Picus corrig. Barth. Adv. I, 5. Ut Picus Rom. 1, 3, Med. Vulgo Vepicus, quod exponunt, parvus Picus, ut Vejovis, vegrandis, etc. quia ex homine avis factus sit; prob. Dausq. qui non minus inepte pro statuit emend. Fauni, vel potius Fatui (quod nomen alii Fauno dant, teste Festo voc. Picus) genitor (vid. Virg. Æn. VII, 48), quod recepit Cell. Sic et Livineium conjecisse, et in ed. Basil. Henr. Petri editum esse, notavit ad marg. Silii sui Cortius, et ex eo Ernesti. —441. Exemtum Rom. 1, 3, Parm. Med. —442. croceum plumis Col. —445. Asisos ex emendat. Scalig. recepere Cell. et Lefeb. quia Asilorum nemo mentionem facit. Recte, opinor; etsi Asisium (Ptol. Ἀσίσιον, hod. Assisi), Umbriæ opp. est in monte trans Clasium fl. Francisci monachi patria, cujus incolæ Asisinates apud Gruter. p. 21, n. 11, et Plin. III, 14 (ubi tamen omnes MSS. Asirinates exhibent) dicuntur, et Ἀσίσινοι Procop. b. Goth. III, 12. Nam ab Æsis nomine Asili vocari ac formari non possunt, et Picenum, Umbriæ vicinum, ab qua Æsi fl. dividitur, olim forte latius patuit, vel poeta, nominum similitudine inductus, fines imperii, quod Æsis tenuisse 512 fingitur, nimis dilatavit.

448. lavans Oxon. Pro lavant, quod etiam N. Heinsium offendisse video, quia mox lavat sequitur, forte juvant, vel potius rigant legendum. —449. Mataurus Col. vid. ad VII, 486. —452. Tuniæque scripti. Sed Tinia dicitur Plin. III, 5; Τενέας Strab. V, p. 227, unde Casaub. Teneæque h.l. scribendum censebat, quod jam notavit Draken. —453. Clanis, seu Glanis (hod. la Chiana) cum Tinia etiam jungitur a Plin. III, 5, ubi Tiberis, inquit, navigabilis, sicuti Tinia et Glanis influentes in eum. Sed quoniam fluvius Etruriæ est, in cujus finibus ex Clusina palude trans Tiberim oritur, recte, opinor, Clasis reposuit Lefeb. suadente Cluver. Ital. ant. p. 701, ut intelligatur Clasius, qui per Umbriam lapsus Tiniæ et sic Tiberi miscetur. Sena, non Senæ, Colon.

513

455. admota, non immota, Col. præstringit tacite rescripsit Lef. et frustra. —456. Arma scripti, R. 1, et Med. lætis, non latis, scripti et R. 2. vid. ad VI, 645. —457. Hisbellum Col. Hispellum, et dumosa jugi p. s. r. N. malebat N. Heins. propter verba Martial. lib. VII, ancipiti vix adeunda jugo Narnia. —458. viventibus Oxon. unde uventibus corrig. Barth. Adv. I, 5, et N. Heins. Conf. ad III, 522. —459. Ingenium Put. R. 1, 3, Med. Igninum Oxon. Inginium Parm. Inginum Mars. et recentt. edd. Ignuvium Col. proxime verum, vid. Manut. ad Cic. Ep. ad Att. VII, 13, Oudend. ad Cæs. B. C. I, 12, et, quos N. Heins. laudavit, Plin. XXIII, 4, extr. (ubi idem nomen in vulgg. edd. mendosum circumfectur) Gruter. p. 347, et Cluver. p. 624, qui plures inscriptt. adfert. in mœnibus conj. N. Heins. —461. Camars Col. et Put. ut ap. Liv. X, 25, Clusium, quod Camors olim adpellabant. Καμάρινον Strab. et Ptol. Conf. Gœfii Ind. geogr. in Scr. R. A. et Cluver. p. 613. Sassina Col. et Oxon. prob. N. Heins. ut ap. Gruter. p. 120, 297, 322, 474, 522, 923; Martial. III, 58; IX, 59, Reines. Class. VII, Inscr. 20. Vulgo Sarsina, Σαρσίνα Strab. V, p. 157, Σαρσινάτοι Polyb. II, 24. Sarsinates ap. Gruter. p. 1095, et Plin. III, 14. Saxina Put. ditis Tell.

514

464. Ora, Colon. et Oxon. pulcherque habitum, Colon. pulcherque habitu, R. 2; puerque habitu, Oxon. et Puteol. Vulgo Ore puer, puerique habitu, probb. Dausq. et Barth. Ora puer; puerumque, vel puerosque habitu, sed corde sagaci Æquabat s. maluerit Burmann. non inprob. Drakenborch. et Lefeb. ut sub molli habitu virilis animus et prudentia latuerit. Conf. ipse Burmann. ad Val. Fl. V, 593. —466. primum Colin. et Dausq. raptis superabat in armis R. 1, 3, Med. culpa male festinantis librarii, ex præc. versu, ut passim alibi (vid. Drak.), vocem repetentis; unde conjecturæ N. Heins. hinc ortæ, pictis rutilabat, et rutilis vibrabat in armis parum solido nituntur fundamento. Conf. a Draken. laud. Prop. IV, i, 27, Nec rudis infestis miles radiabat in armis. Vulgg. in armis Arsacidum, et fulvo, etc. in armis: Arsacidum ut fulvo Col. probb. N. Heins. Drak. et Lefeb.

470. genus orditor Col. prob. Modio, nec inprob. Lefeb. quum sit elegantia 515 Græca, et veteres orditus pro orsus dixerint, quod ignoraverit N. Heins. qui tum orsor dicendum censuerit. —Inlusaque e Colon. recepi cum Lefeb. et Ernesti. Idem adridebat N. Heins. a quo merito reprehenditur Modius, qui in eodem cod. inclusaque, quod Cell. recepit, scriptum monet et probat, quum tamen vaccæ, non tauro, inclusa fuerit Pasiphae. Idem Heins. commissaque tauro (ut Venus commissa ap. Prop. IV, vii, 19, et hora nos commisit in unum ap. Ovid. Epist. XI, 21) vel incestaque t. tentat; sed vulgatam lectionem invisaque tauro, quam Barthius male interpretetur infamem tauri amoribus, (quum verisimile non sit, Silium genti Sulpiciæ voluisse exprobrare dedecus amati a Pasiphae tauri) defendi posse putat ex Virgil. Ecl. VI, Ovid. A. A. I, 289 sq. et inpr. Prop. III, xvii, (al. 19) 11: Testis (Pasiphae) Cretæi fastus quæ passa juvenci; ex quibus locis pateat, eam a tauro repudiatam, adeoque ei invisam fuisse, inmissa, vel inmixta corrig. Beroald. Withof. conj. insessaque tauro P. coll. Stat. Silv. I, i, 58; Ovid. Art. Am. I, 293, et Ep. Her. IV, 57; vel, si non verius, certe decentius, furiosaque tauro. —472. Cære, Καῖρε, vel Καίρη, non Cere, Col. Corona Oxon. Put. R. 3. —473. Tarconis, ut Τάρκωνα ap. Strab. scribendum puto, et sine adspirat. etsi Τάρκων Steph. Byz. dicitur. Conf. Pier. Heins. et Heyne ad Virgil. Æn. VIII, 506, 603; XI, 727. Grabiscæ Col. solenni librarr. errore v.c. inf. v. 505, 543, 606; X, 460; Draken. qui præterea laudat Reines. comment. ad Inscr. Class. I, 10. Conf. not. ad I, 236. Graniscæ R. 1, et Med. —474. Haleso, non Aleso, Col. et R. 2. —475. Usium scripti, R. 1, 3, Med. Mox Fregenæ ex ed. Marsi recepi, quod 516 et tacite fecit Lefeb. Ita pro Fregellæ, quæ Volscorum urbs est, (vid. ad V, 542) legendum esse, post Cellar. Geogr. II, 9, et Cluver. p. 498, jam monuere N. Heins. et Drak. Conjicerem Rusellæ (quæ una ex XII oppidis veterum Tuscorum et prisca colonia fuit, cujus clara restant vestigia); nisi Fregenæ propius ad vulgatam lect. adcederet, et prior syll. voc. Rusellæ longa forte esset. Ρουσέλλαι certe Ptolem. dicitur. —477. Fæsula, non Fesula, Col. ut ap. Græcos (vid. not.) et Gruter. p. 533, n. 5. Fesula soli Plin. III, 5, dicitur.

517

484. procedere Ox. non inprob. N. Heins. coll. VI, 444. Sed ibi de solenni consulum processione, die initi muneris agi, monet Drak. —485. vinxit R. 1, et Med. vulgari errore, de quo vid. Draken. —489. Vulg. Hos juxta. Sed His mixti Col. His mixta Put. et R. 2. His juxta Oxon. 518 —493, 494. Ita in Colon. capiti etiam in Oxon. R. 1, Med. capidi Puteol. Vulgo caput his capiti ferino Stat cautum.

495. At, non ac, Colon. —496. atque 519 hydris emend. N. Heins. quia penultima in chelydris præter exemplum corripitur. —498. Angitiam e. Col. recepere Drak. Lefeb. et Ernesti. Agnitiam R. 1, et Med. Ego reduxi vulgatam lect. ut ab anguibus carmine ciendis Anguitia, non ab iis angendis Angitia sit dicta. Conf. Heins. et Heyne ad Virgil. Æn. VII, 759, et quos Drak. laudat, Salmas. Exerc. Plin. p. 60, et Delr. ad Sen. Med. v. 1024. 520 —503. Marsua Col. unde Marsya restituit N. Heins. Marsia R. 1, Parm. Med. Cell. Martia edd. recentt. etiam Lefeb. Phrygias... Crenas ex emend. ingeniosa Salmas. ad Solin. p.m. 586 (al. 834, 5), recepi cum Lefeb. et Ernesti. Silium ita scripsisse, pro certo quidem adfirmare nolim: sed lectiones codd. scr. et edd. minus satisfaciunt, et stupore librarr. natæ videntur. Vulgo Phrygios Crenos; et frenos scripti, R. 1, 3, Med. h.e. imperium. (vid. ad I, 144) prob. N. Heins. ut conveniat verbis Ovid. Met. XV, 60, fugerat una Et Samon et dominos, etc. Idem olim conj. Phrygios threnos, non inprob. Drak. quum in Phrygia, præter Aulocrenen fontem, etiam Aulothrenis (Ἀυλοθρηνὴς) vallis fuerit, si antiquis codd. Plin. V, 29, quos Salmas. consuluerit, fides habenda. Quod etsi dubium est, (repugnat certe Harduin.) conjectura tamen quodammodo firmari potest ex Ovid. Met. VI, 392 sq. An legendum Phrygius Marsya Crenen, vel Phrygiam Crenen, seu Crenam, 521 quia Aulocrene αὐλοῦ κρήνη, vulgo in singul. dicitur? Sed vid. not.

511. cedit studii emend. N. Heins. quum studio et sanguine parum concinne concurrant. Siricinus Col. unde Sidicinus recte jam correxit N. Heins. ut intelligatur Teanum Sidicinum, quod opp. Calibus etiam conjunxerint Silius XII, 524; Virg. Æn. VII, 727, et Liv. XXVI, 9. Vulgg. vicinus, quod e glossa forte inrepsit, quoniam urbes illæ sunt vicinæ. —512. parvus scripti et editi ante Nicandrum, qui primus 522 parvæ dedit. Urbes Campaniæ Strab. V, p. 248; πολίχνια, oppidula, dici, exceptis Capua et Teano, monet N. Heins. Sed idem Strabo V, p. 164, Cales πόλιν ἀξιόλογον vocat. Conf. not. urbi, non urbis, scripti, R. 3, et Parm. sed, teste Lefeb. non nisi duo scripti et R. 1. —515. ullo, non illo, scripti et R. 2, levior belli maluerit N. Heins. Conf. ad IV, 542. Idem conj. v. 516, venatu induta h.e. pellibus et exuviis ferarum, coll. v. 523, 570, 571, et Suid. Βεστῖνοι ἔθνος ἐν Ἰταλίᾳ θηριῶδες τὸν τρόπον. Id magnopere adridet Drak. qui locis Gell. IX, 4; Plin. VII, 2; X, 5, et Ammian. Marcell. XXIII, 6, probat, venatum etiam dici, quidquid venatione capiatur. —518. Avellæ in omnibus libris circumfertur, quæ tamen non Campaniæ modo urbs et soli sterilis est, sed etiam vers. 543, memoratur. Hinc Aveiæ, emend. N. Heins. quod in textum recepi, prob. Drak. Aviæ, quod idem 523 est, edidit Lefeb. auctore Cluver. Ital. ant. p. 750. Conjicerem Aterni, (quod teste Strab. ἐπίνειον, navale, Marrucinis, Pelignis et Vestinis commune fuit) nisi a literarum ductu id nimis recederet. An olim in Vestinis quoque Avella, vel Ajella urbs fuit, quæ nunc Ajello dicitur? —519. Marrutioque simul Col. —520. Teate Col. R. 1, Med. Reate (Sabinorum opp.) Ox. Vulgo Rheate. —521. in pugna affertur Oxon. in pugna offertur Colon. et Put. teste N. Heins. qui tamen nil mutandum censet, nisi quod in pugnam maluerit. Conf. ad v. 316, et VII, 67, in pugnam offertur dedit Lefeb. qui hæc notavit: «Ita recte scripti omnes et R. 2, ut Scipio obtulit, vel addidit pila suis cohortibus v. 548», alta Col. —522. demittere, non dimittere, Put. probb. N. Heins. et Drak. Conf. ad II, 96. —523. venantibus malebat N. Heins. quia venatu (sed interjectis sex versibus) præcessit; et v. 524, agrorum. Sed vid. not.

525. E, non Et, Col. —526. adventu, non adventum, 524 scripti. —531. Liternum, non Linternum, Colon. vid. ad VI, 654; Cyme scripti et R. 2; Κύμη Steph. Byz. et Strab. Cf. IX, 57; XI, 290; XIII, 400, 494, 498; Heins. et Pier. ad Virg. Æn. VI, 2 et 98. Intpp. ad Val. Fl. I, 5; Cume R. 525 1, Med. Cell. Crinæ Ox. Vulgo Cumæ; Κοῦμαι Ptolem. —532. Vulgo Gaurus navalibus apta, Prole Dicarchenia, vel Dicharchæa, prob. Marso, cui Gaurus est oppidum, cujus tamen nemo geographorum mentionem facit. Dicarcheia Put. R. 1, Parm. Med. Gaurus navalibus acta, Prole Dicarchea; multo, etc. ex Colon. recepere Draken. et Ernesti, suadente N. Heins. qui tamen scribendum putat, Illic Nuceria: et Gauri n. acta P. Dicharchea, multo cum milite, Graia Illic P. quia Gaurus a Nuceria satis remotus: quasi poeta ordine geograph. procedat. Pro acta Lefeb. reposuit aptus ex emendat. Cellar. Geogr. T. I, p. 671, edit. a. 1731, et Loyd. in Lex. vid. Nuceria, qui posterior refingit, Illic Nuceria, et G. n. aptus P. Dicharchea: multo c. m. Graio Illic P. ut Nuceria, vel incolæ Gauri ejusdem sint originis ac Puteoli. Sed Lefeb. punctum post aptus ponit, et verba seqq. ita explicat: illic fuit Graia Parthenope ex eadem prole, hoc est ejusdem originis, (vid. ad I, 221) ac Dicarchæa, multo cum milite; nam etsi a Samiis deducantur Puteoli, tamen hoc oppidum, quia, Strab. teste, navale fuerit Cumanorum, ab his conditum videri posse. Veram loci lectionem nondum constituam putat Ernesti, qui inprimis dubitat, an Silius Gauri mentionem ideo fecerit, ut populos ex eo monte adcitos significaret: sed vocem acta salvam esse, eidem persuasit Strabo V, p. 376 ἑξῆς δ᾽ εἰσὶν αἱ περὶ Δικαιαρχίαν ἀκταὶ, καὶ αὐτὴ ἡ πόλις, etc. Meo qualicumque judicio lectio c. Colon. aptissimum præbet sensum, modo distinctio ea, qua feci, ratione mutetur: et interpretes, ut in vitio detegendo sagaces, ita in medicina adferenda parum felices fuere, dum veteres Gaurum nobis oppidum obtrudunt, recentiores vero non Puteolana, sed Gauri navalia intelligunt, quia hic mons in imis vitifer, et, si non aliis locis, certe in summitate, pinifer fuerit, adeoque ligna navalibus apta suppeditaverit. Sed hoc ipsum ne satis quidem constat, 526 et Gaurus Juven. IX, 57, inanis (arboribus, putat) dicitur, vid. not. —535. Allifæ Col. ut ap. Liv. VIII, 25; IX, 38, 42; XXII, 13, 17, 18; XXVI, 9; Gruter. p. 407, 417, 460, Ἀλλίφαι Diodor. XXII, 35. Sed Ἀλιφαὶ Strab. V, p. 238 al. 364. Allife Cell. et alii, ut apud Frontin. de Colon. p. 83. Alliphe plerique libri. 527 Ἄλιφα Ptol. contentæ ed. Dausq. culpa librarr. nam in comment. τὸ contemtæ explicat, unde inmerito in reprehensionem N. Heins. incurrit. —536. Sarrastes alii, ut X, 316, inprob. N. Heins. ad. h.l. et ad Virg. Æn. VII, 738. —537. ditis opes conj. D. Heins. —539. Bæi c. Col. auctoritate, vel Baii ex emend. N. Heins. scribendum videtur; vid. not. Vulgo Bai, et Bacchi Put. —540. Voc. ardentem 528 miror nemini scrupulum injecisse, quum τὸ ardens modo præcesserit. Suspicor, illud, ex simili loco XIV, 197, margini adscriptum, in contextum inrepsisse, et poetam vel ingentem, vel adflantem, vel fumantem, vel simile quid scripsisse. —543. Abella scripti, R. 1, 3, Med. vid. Heins. ad Virg. Æn. VII, 740, et Græv. ad Justin. XX, 5. Vulgo Avella ex solenni permutatione literarum v et b in codd. medii ævi.

546. Lætos rectoris Oxon. prob. N. Heins. quem vid. ad h.l. ad XV, 122, et ad Virgil. Æn. I, 441; Val. Fl. VI, 266; Ovid. Met. VII, 435, et Claud. Cons. Hon. IV, 205. Lætos Col. Lectos Put. et Tell. sed τὸ c in illo notatum puncto, in hoc deletum esse, testatur Lefeb. —Lectos rectoris Put. Mars. Ald. et alii quidam Lectos rectores R. 1, 3, Parm. Med. Lectos venturo ex ed. 529 Basil. Wolfii in libros recentt. venit. —548. leviora adeo, vel leviora duo (vid. not. ad v. 493) emend. N. Heins. leviora manu Burm. leviora domo... Gestarunt tela Drak. hoc sensu: Scipionem Campanos, quibus præerat, pilis ac thorace armasse, quum domo non nisi leviora tela et ambustas sudes adtulissent. Hic certe verus est sensus loci, judice Ernesti. Sed vid. not. —550. Aclydis, non Aclidis, Colon. vid. ad III, 363. Mox bipennis, scilicet usus erat iis, omnino mihi legendum videtur.

552. rudem pro sudem substituendam puto. Conf. not. et verba Liv. XXVI, 51: Legiones tertio die rudibus inter se in modum justæ pugnæ concurrerunt. Ejusmodi rudes etiam vectes dicebantur, et νάρθηκες παχεῖς Xenoph. Cyrop. II; vid. Schwebel. ad Veget. I, 9. Vulgata tamen lectio eundem præbet sensum, et defendi præterea potest coll. Liv. XL, 6, extr. et 9, extr. ubi de eodem exercitio, non gladiatoribus tantum, sed militibus quoque solenni, agitur: nisi his quoque locis eadem medicina adhibenda est. Cf. etiam Prop. IV, i, 29, et Ovid. A. A. III, 515. tramittere, non transmittere, scripti h.l. et v. 558. Cf. ad IV, 487. —554. spectacula tantæ Ambæ acies v. e. suspic. N. Heins. coll. I, 164, 465, IX, 440, et al. Sed vid. not.

531

564. Batalum Col. et Oxon. cum edd. Marsi. Sed vid. Intpp. ad Virg. Æn. VII, 739. Nucras Col. Vulgo Mucras. Rufas, vel Rufras corrig. Cerda ad Virg. l.c. cujus tamen opp. v. 566, mentio fit. Macras opinatur Dausq. quia ὁ Μάκρης χωρίον memoratur Strab. V, p.m. 222, ubi ὅριον scribendum censet, ut sit Macra fl. Liguriæ finis. Utraque conject. merito damnatur a Drak. Ego fere Bucamque reponendum crediderim. Βοῦκα opp. maritimum Frentanorum; vid. Strab. V, p. 167, al. 242; Mel. II, 4; Plin. III, 12. Sic vel una saltem Frentanorum urbs a Silio memoratur: nam sup. v. 402, lectio dubia est. Aptius quidem poeta ejus mentionem fecisset sup. v. 519. Sed de ordine geographico parum sollicitus est, et Frentani certe altera sunt Samnitum progenies; metunt scripti et editi ante Nicandrum, qui primus colunt refinxit. 532 —565. Exagitant Col. Vulgo Exercent, quod magis ad agriculturam, quam ad venationem pertinere monent N. Heins. et Drak. Fatigant Put. et Parm. unde Vestigant conj. Lefeb. Reciperem fatigant, nisi poetæ priorem syll. corriperent. Conf. Virg. Æneid. IX, 605, et vid. ad I, 63. —566. Rufræ restituit N. Heins. ex optimis membrr. Virg. Æn. VII, 739; Rufæ Col. Rufrie Oxon. et Put. Ruria R. 3; Rufeiæ Med. Vulgo Rufre; quos aut bis scripti. Vulgg. quos aut R. aut quos, claudicante versu. Cæsernia scripti. Cesernia R. 1, et Med. Vulgo Esernia, ut ap. Frontin. p. 109; Ἐσερνία Strab. V, p. 250; Esernini Plin. III, 12; Æsernia est ex emend. N. Heins. Sic in numis apud Gruter. p. 570, n. 10, et in antiq. codd. Liv. X, 31; XXVII, 10; XLIV, 40; ejusq. Epit. XVI, LXXII, LXXIII, Αἰσερνία et Ptol. dicitur.

568. Brutius alii, vid. ad VI, 15. 533 —570. terga R. 2.

573. Sallentinæque Col. et priscæ edd. Conf. Heins. et Burm. ad Virg. Æn. III, 400; Σαλλεντία Steph. Byz. Sallentini passim in marmm. Capitol. et optimis libris Livii. Sallentinæque Oxon. etiam non male, judice N. Heins. Sed vulgatæ lect. Salentinæque favent lapis ap. Gruter. p. 199, n. 1, et auctoritas Græcorum, Steph. excepto; Σαλεντῖνοι et Σαλεντίνη Ptol. III, 1; Strab. et al. Σαλαντῖνοι numi in Thes. Goltzii. —574. Brundisium Col. et priscæ edd. ut ap. Gruter. p. 151, 801, et in antt. exemplarr. Lucani, Horat. Cic. Plin. Livii et al. quod jam monuit N. Heins. Vulgo Brundusium, Βρεντέσιον Strab. et Appian. Βρεντήσιον Polyb. et Steph. Βρενδέσιον Ptol. 534 —578. Leucasiæ emend. N. Heins. ad Ovid. Metam. XV, 708; Græcis utique non Λευκοσία, sed vel Λευκωσία (Strab. V, p. 176; VI, p. 178; Lycophr. et Steph. Byz.) vel Λευκασία (Strab. II, p. 84, al. 123, et Dionys. Hal. I, p. 43) ut Leucasia Plin. 3, 7, et Marciano Capellæ lib. VI, dicitur. Sed Silium Leucosiæ secunda brevi posuisse licentia poetica (vid. ad IV, 776) putant Drak. ad h.l. et Salmas. Exerc. Plin. p. 49, al. 68, ubi Delrium refellit, qui Lucasiæ reponendum censuerat. Addo, hanc insulam, vel a Leucasia, Æneæ consobrina, ibi defuncta, (Dionys. Halic. I, p. 43) vel a Sirene ibidem sepulta (vid. Plin. III, 7; Strab. V, p. 176 al. 252, et Lycophr. in Alexandra v. 723, ubi conf. Tzetz.) ita adpellatam putari. Sirenum autem nomina ap. Tzetz. Chil. VI, v. 719, sunt Λευκοσία, Λίγεια, Παρθενόπη. —populis Col. quod et idem Delrius conjecerat, refrag. Salmas. l.c. quum tota hæc insula scopulosa fuerit. —Pesto quidam. —579. Cerillæ Col. Oxon. Tell. et R. 2. Cerillæ, seu Cerelæ in Tabula, hod. Cirilla, in Tyrrheni, seu Inferi maris litore, et in isthmo Bruttiorum, qui est ἀπὸ Θουρίων εἰς Κηρίλλους πλησίον Λάου, teste Strab. VI, p. 176, si sanus est locus, de quo dubitat N. Heins. qui etiam exustæ Marte volebat; sed ipse sup. v. 272, exhaurit conjecerat, et inf. X, 590, et XIV, 686, nihil mutavit. Vulgo Carillæ, quod metri causa a manu Silii profectum videbatur Cluver. p. 1285. Sed vid. ad IV, 776. 535 —585. humerum exsertus præstiterit. Cf. loca in not. laudata. Idem nunc video in mentem venisse Livineio, notantt. Cortio et Ern. —587. Flexi, non Flexu, Col. prob. etiam Dausq.

588. accisæ Col. et R. 1, vid. ad II, 392; accisciæ Ox. acrisæ Med. actritæ Marsi prima. metitæ Put. Vulgo attritæ. —589. accedente vel intendente malebat N. Heins. vid. ad III, 466. Sed vulgata bene habet.

537

594. Aonio Col. et R. 2, probb. N. Heins. et Drak. Achino Oxon. Achivo Put. Ascræo R. 1, 3, Med. Andino Tell. Parm. Mars. et al. quæ utraque lectio glossam sapit. vid. Virg. Ge. II, 176, et not.

596. vitem forte leg. pro pinum. Cf. not. 538 —601. proscindunt, non perscindunt, scripti et R. 2, non repugn. Dausq. —604. superfluit scripti, ut ap. Cic. Brut. 91; Tac. Hist. III, 58; Plin. IV, 7; XII, 1, et adfluere inf. XII, 361; XIV, 208; N. Heins. superfluit Marsi ed. Paris. Vulgo perfurit. —605. Vagenni Col. Bageni Ox. Put. (in quo tamen Bageu reperit Lefeb.) R. 1, 539 2, 3, Med. Bareni Tell. Vulgo Vageni; vid. not. —610. vigoris scripti, R. 1, 3, Med. quod testantur, sed inprobant N. Heins. et Drak. Verum τὸ rigoris in duobus scriptis, nescio quibus, exstare contendit Lefeb.

614. Expertus Put. et R. 2: fidos R. 2. Prius ab Heinsio silentio prætermissam miratur, et utrumque non 540 inprobat Lefeb. ut jungantur verba, expertus fidos sagittæ, quo sensu fidum ensem dixerit Virg. Æn. VI, 524. —615. Næ t. I. viros, et sine librorum auctoritate reposuit Lefeb. Idem lætos gignere ferrum e c. Col. recepit, prob. N. Heins. qui comparat III, 575; IX, 223, et inpr. verba Plin. XXXVI, 27, igne ferrum gignitur ac domatur... eademque materia aliud gignit primis ignibus, aliud secundis, aliud tertiis. Sed ars ferri cudendi, qua Ilvæ incolæ excellebant, mox laudatur, et ab hoc versu aliena videtur, gingere Oxon. Non t. dabat Ilva viros, sed cingere (ingere teste Lefeb.) ferrum Put. letos angere, sed a m. sec. tingere ferrum c. Tell. non male, judice Lefeb. Conf. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 287, ubi tamen lætos fingere ferrum conjicit, ut h.l. lætos stringere f. ut innuatur, eos non sagittis jaculisve, Siculorum more, sed gladio uti in bello consuevisse, quod maxime adridet Drak. qui tamen vulgatam lect. lectos cingere ferrum servavit. Ego mediam viam ingressus, lætos cingere ferrum, h.e. latus ense, substitui, unde eadem sententia exsculpi potest: nisi potius mens poetæ est, Ilvam quidem non totidem, quot Siciliam, viros, sed ferro gladiisque in bello tractandis adsuetos, usu armorum peritos, adeoque fortes armasse. Conf. sup. V, 489 sqq. de Siculorum ignavia. —616. quæ nutrit bella R. 1, in marg.

617. Ignosset est ex emendat. N. Heins. ad h.l. et ad Claud. b. Gild. v. 297. Vulgo Ignoscet, quod non prorsus damnandum videtur Lefeb. quum ex atticismo Futurum pro Optativo adhibeatur, unde et νομίσεις pro νομίσαις recte restituerit Cl. de Villoison in Longi Pastoral. 1, pr.

541

624. jamjam conj. Livineius, non inprob. Drakenb. —633. Emersis tenebris emend. N. Heins. quam lect. æque ac vulgatam sine sensu esse putat Lefeb. quem certe Inmersus t. recte reposuisse crediderim. Conf. VIII, 45; XI, 122; XII, 659, 542 et Virg. Æn. VI, 267. —635. apium, et mox Cessarunt bene post Lips. ad Tac. Ann. XII, 64, emendarunt Dausq. et N. Heins. avium conj. Livineius; absum Col. Vulgo absunt. —636. Cessarunt, non Cessaruntque, Col. Oxon. R. 1, 3, Med. —638. rapidæ Oxon. et Put. vid. ad V, 451. —639. raptimque conj. Scaliger ad oram libri sui. —640. Abjunctos, h.e. diversos, emend. Livineius, prob. Dausq. quia id plus miri habeat.

642. nisi Ox. bustis erumpere manes Col. Oxon. R. 2, et Beness. probb. N. Heins. et Lefeb. etsi ille se erumpere (vid. ad VII, 355), hic sævi e bustis rupere nitores maluerit. e bustis erumpere manes R. 3, et Parm. erumpere nitores Put. e bustis rupere nitores Tell. R. 1, Med. Vulgo bustis rupere 543 nitores, quod etiam Dausq. displicuit. —643. revulso corrig. N. Heins. —644. fulmen Oxon. Put. Tell. R. 1, 2, 3, Med. prob. N. Heins. nec refrag. Drak. ut fulmen, quod statua Jovis manu gesserit, sanguine manaverit. Cf. Heyne Opusc. acad. T. III, p. 257, 258. —646. præsens pro patris Tell. largæ Parm. quod concinnius est. —651. rumpensque R. 2, intransit. quod admodum placet Lefeb. —653. caucibus R. 1, 3, e faucibus Marsi duæ Venetæ et Paris. probb. IV. Heins. et Drak. coll. XII, 127; Claud. R. Pros. III, 186; Lucret. VI, 703; Lucan. I, 645. —654. Lerbius Put. Lesbius Col. et Tell. unde Vesbius jam recte emend. N. 544 Heins. Vulgo Lemnius h.e. Vulcanus.

659. acervus Put. Quoniam optimi ævi scriptores verbum deficere cum quarto casu jungunt, acervos corrig. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Am. I, viii, 93; Trist. V, xiii, 28; Met. II, 382, et Fast. III, 665. Plura exempla congessit Drak. quibus non opus erat. Sed idem verbum cum tertio casu occurrit præter h.l. inf. X, 193. et ap. Cæs. b. Gall. III, 5, Prop. I, i, 7, et Val. Max. V, 1, ext. 3, quibus quinque locis nulla lectionis varietas est, ut multa alia omittam, quibus major meliorque librorum pars rem certe dubiam facit. Utriusque autem dictionis ratio non tam in eo quærenda videtur, quod deficere alicui sit ei deesse, et deficere aliquem significet eum destituere, seu deserere, sed quod res deficit se mihi non minus recte dici possit, quam res deficit se apud me. Paulo acrius in Heinsium invehitur Lefeb. qui tamen non nisi verba Cæsaris l.c. quum tela nostris deficerent (quorum auctoritas ab una litera pendet) et dubium locum Ovid. Trist. V, xiii, 28, excitat. —661. cursusque citra necessitatem emend. N. Heins. prob. Drak. sed contra sentiente Lefeb. —662. artes Col. aras Oxon. arces R. 1, 3, et Med. acies suspic. N. Heins. frustra, judice et Drak. qui I, 53, et VI, 8, confert. Withof. recte damnabat conjecturam Heinsii, (quis enim cursus trahere unquam dixit?) sed præclare ita emendasse sibi videbatur: curruque citato Arma virum, lacerosque artus et signa trahentem, quod atrox spectatu fuerit.

545

666. quos Putean. —668. penus ecce Oxon. rogus ecce Tell. R. 3. Mars. —669. reicitque cadavera fumans Colon. teste N. Heins. nam recitatque in eo invenit Modius et emend. reicitque. tacitaque cadavera Putean. tacitoque cadavera Ox. et R. 3, tacitoque cadavere Med. jacitoque cadavera R. 1. fumans scripti, cum R. 1, 3, Med. fundans Tell. fudes R. 2, jactoque cadavere fumat Parm. et Benes. tacitusque cadavera fundit edd. recentt. Male, quidquid contra dicat Dausq. qui provocat ad I, 54; Longe sonantem Aufidum dicit Horat. Od. IV, ix, 2; arctusque cadavere fumat conj. Barth. Adv. I, 5; tumidusque cadavera fundit non nemo ap. Lefeb. restatque cadavere fumans N. Heins. et Corte, teste Ernesti, ructatque cadavera, pro recitatque, quod in cod. Colon. legitur, reponendum esse, ingeniose suspicatur Cel. Herel. in literis ad me datis, in quibus monet, recentiores quidem linguas in gravi oratione non admittere verbum quod german. nostro rülpsen respondeat; Pindarum vero, Virgilium aliosque poetas ne in lyrico quidem epicoque carmine illud respuere, et τὸ vomere (speien) etsi non honestius sit, centies occurrere. Conf. Heins. ad Ovid. Met. XIV, 211.

546

674. hæc Put.

Præfatio
Liber I Liber II Liber III Liber IV Liber V	Liber VI Liber VII Liber VIII Liber IX Liber X Liber XI	Liber XII Liber XIII Liber XIV Liber XV Liber XVI Liber XVII
Appendices Index Diatribe de Stylo Poetico

Præfatio
Liber I Liber II Liber III Liber IV Liber V	Liber VI Liber VII Liber VIII Liber IX Liber X Liber XI	Liber XII Liber XIII Liber XIV Liber XV Liber XVI Liber XVII
Appendices Index Diatribe de Stylo Poetico

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER OCTAVUS.

ARGUMENTUM.

Liber VIII: Variæ Lectiones