C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER QUARTUS.

ARGUMENTUM.

224 2. saxa minantia cælo, ut ap. Virg. Æn. I, 162; cf. Burm. ad Val. Fl. IV, 178. —3. Adcepisse jugum, h.e. superata esse. —4. Cf. I, 510; II, 356; III, 91, et Liv. XXI, 41. —jactantem, v.c. II, 356; XI, 136, ap. Liv. XXI, 41 et 48, quæ loca jam laudavit N. Heins. —Herculei labores, ut ap. Horat. Od. I, iii, 36, vid. inf. ad v. 599. —5. inproba fama, quæ mala et tristia vulgat. —6. Hæc petita e Virg. Æ. IV, 173 sq. —7. arces, vid. ad I, 7.

8. Subitus belli adparatus, metusque Hannibalis adventu incussus, magno orationis ornatu et copia adumbratur. Silio autem ante oculos fuit Virg. Æn. VII, 623... 640. —Adstruit ut adnectit XI, 604; XV, 808, pro adfingit, plura addit, ut metus solet. Drak. cf. VI, 557; Claud. b. Get. v. 227, et verba Liv. XXIX, 3, Omnia in majus metu augente, etc.

13. ferro, gladio, cujus splendida acies terrorem incutit mortemque minatur, 225 unde sævus. —14. hasta juvatur Amento, hastis amentum addebatur, ut eo fortius et majori cum impetu adigi possent, Drak. Conf. ad I, 318.

16. Conseritur, ut ap. Virg. Æn. III, 467. —17. dextras et vulnera h.e. ictus.

18. arcu invigilant, arcubus fabricandis operam dant. Cf. Virg. Ge. IV, 158, et Æn. IX, 605. —domitat in gyros, cf. Heyne ad Tibull. IV, i, 94, et Virg. Ge. III, 191. —19. exasperat, acuit, ut asperare saxo pugionem, et ossibus sagittas dixit Tac. Ann. XV, 54, et Germ. 46; Drak. comparat Lucan. VII, 139 sq.

23. robora, obices ligneos, ut ferratæ robora portæ dixit Stat. Th. X, 505. —24. fidos obices, ut fidus ensis, fidelis lorica, ap. Virg. Æn. VII, 640; IX, 707, et firma objice, ap. Ovid. Metam. XIV, 780; cf. I, 489, XIII, 252. —25. ut VII, 349 seq. Comparant verba Ciceronis Philipp. II, 36, timor non diuturnus magister officii; et Plinii Epistol. VII, 17, timor est emendator acerrimus. —Confer Lucan. lib. I, v. 484 sq., et Valer. Flacc. lib. II, v. 163 sq.

226 28. ducentes ultima fila, quæ propr. Parcæ ducunt. Conf. Virg. Æn. X, 815. —30, 31. Cf. Virg. Æn. II, 723, 724.

32. Sic vulgus metu fugaque sua timorem injicit aliis, nec quæritur, quisnam sit auctor rumoris. Cf. Lucan. l.c. Possis etiam tradunt metus interpretari, narrant metuenda. Cf. Val. Fl. II, 166, ubi vid. Burm.

34. In sinu, in intima Italia, ut VI, 652; Tac. Hist. III, 38; Sallust. Catil. 52 (al. 56), §. 35, et Claud. Eutrop. II, 575. —35. crudam, vid. ad I, 405. —36. juvat ire, etc. Cf. I, 570. —37. condere, vid. ad III, 71.

39. fovet Liv. XXI, 37, quies fessis data triduo. —41. Cf. Liv. XXI, 35. —Solandique genus, ut fere ap. Virg. Æn. VIII, 487, et Val. Fl. II, 195. —42. Per campos, patentem et expeditam. —sub ictu, in præsentissimo periculo et tam propinquam, ut fere sub ictum quasi detur. Cf. I, 528; V, 46, 549; VIII, 309. Similiter sub cuspide XII, 277.

43. At non et, ut sed non et, ac contra sed tamen et, de quo 227 vid. Heins. ad Ovid. Metam. IV, 273, et ej. Epist. III, 4; ad Claud. Cons. Hon. IV, 500. —44. Stare, quiescere, cessare, ut I, 341; XII, 41; XIII, 37.

45 sq. Armiferæ gentes, ut XV, 172, sunt Galli, qui priscis temporibus Tarquinii Prisci Italiæ partem, quæ postea Gallia Cisalpina dicta est, occuparunt, ac fortitudine sua circumjacentibus populis terrorem injecerunt, mox et Romanos adgressi ipsam Romam expugnarunt, Drak. Mireris, Dausq. de Siculis, Aboriginibus, Pelasgis, Lydis, Tyrrhenis cogitasse. Hannibal quietem, quam exercitui dederat, ipse non capit; sed hoc temporis spatio utitur ad Gallos sibi jungendos, et junxisset, ni subito eos adventus Consulis obpressisset. Liv. XXI, 39. —47. metui, metum, peperere manu, perfecere ut metuerentur, ut fere XVI, 15. —48. Tarpeius pater, Jupiter Capitolinus, pro ipso Capitolio, quod a Gallis obsidebatur.

49, 50. Similiter Galli dicuntur corde leves inf. v. 708, ingenio fluxi, vaniloquum genus ac mutabile mentis, VIII, 16, 17. Cf. Liv. XXI, 39, 52; XXII, 1. —50. fluxam, nimis mutabilem, parum firmam et constantem, ut f. fides, res, etc. —51. Cf. Liv. XXI, 26, 32, 39; Polyb. III, 41, 49, 56, 61. Poeta nimis abrupte in hæc incidit, neque certiorem fecit lectorem, cur Scipio, cujus nomen hoc loco primum legitur, Massiliæ fuerit. —52. Phocaicis ab oris, a Massilia (Marseille), urbe Galliæ Narbonensis, condita a Phocæis, seu Phocæensibus, incolis Phocææ, urbis Ioniæ (conf. XV, 168, 172 seq.; Plin. III, 4; Mel. II, 5; Strab. IV, p. 125; Tacit. vit. Agricol. cap. 4; Liv. V, 34; XXXIV, 9), non a Phocensibus, quos Justin. XXXVII, 1; XLIII, 1; et Lucan. III, 340; IV, 256, cum Phocæis confudisse videntur, errore antiquo et vulgari, de quo cf. ad I, 335. —53. labores pelagi, ad Scipionem, et terræ ad Hannibalem 228 spectant.

57. signum furoris, furiosi impetus, pugnæ, h.e. classicum. —59. Longior est H. oratio apud Polyb. III, 63, et Liv. XXI, 43, 44. Hispaniam debellatam esse jactat. —63. Raptum iter, vid. ad I, 569. —64. Cf. III, 513, 514, et ad II, 356. —66. Insultasse jugo, ut ap. Virg. Ge. III, 117. —fremuisse hinnitibus Alpes, ut ap. Virg. Æn. IV, 668, et XII, 922.

67. Conf. Polyb. III, 64, et Liv. XXI, 40, 41. Sed ibi castris jam ad Ticinum positis loquitur. —pulchra gloriosa; quia certam victoriæ spem ostendit. —68. amburi, uri, καίεσθαι, ἀποκαίεσθαι, frigore, nota phrasis, vid. Drak. ad h.l. et Cerda ad Virg. Ge. I, 93. Præusti artus, membra torrida gelu, etc., ap. Liv. l.c.

70. sacros montes, vid. ad III, 501. —71. arce Herculea, Sagunto. 229 cf. I, 273, vel Alpibus; vid. III, 496. —celsius, expugnatu difficilius, stat, est. —72. colles contemtim dicit Alpes. —73. det inania famæ, vanas res a se gestas laudibus efferat et celebret, Drak. qui confert VII, 217; XI, 140; XVI, 44, et monet, alio sensu ita dixisse Hor. Sat. II, 2, 95, ubi vid. Bentl. —75 sq. Hæc δεινῶς dicta. —77. Cf. ad II, 574.

78 sq. Liviana verba c. 41, Experiri juvat, utrum, etc.

81. Amplificavit narrationem Liv. XXI, 45 sq., et Polyb. III, 65.

82... 84. Notio aquæ liquidæ variis modis exornatur more Silii.

85. ripis, inter ripas. —mitis, lenis, placide manans, ut VIII, 537; XVI, 642, et ap. Virg. Æn. VIII, 88. —86. Cantus arguti dicuntur volucrum certamine, h.e. certatim, vel magno concentu canentium volucrum: quo sensu voces agmen et certamen a poetis usurpari, nota res est; Ern. Præstiterit, opinor, vulgata lectio Argutos inter, volucrum certamina, cantus, ut cantus per adpositionem dicantur volucrum certamina, quatenus hæ certatim canant. —87. Somniferam lucenti, propter cantum avium et 230 lene murmur aquæ, Drak. Conf. Horat. Epod. II, 28, al.

89. suas, justas.

91. Ingenium, ut natura, indoles, situs, φύσις, ut XIV, 284. Plura exempla dabit Drak. ad h.l. et ad XVI, 46, it. Duker. et Freinsh. ad Flor. II, 6, n. 6.

94. Cf. Liv. XXI, 46; et similia loca Virg. Aen. IX, 33... 39; XI, 597... 607, et 908 seq. —95. ferre, inferre, gradum, adcedere. —97. sævit, ut XIII, 600, et ap. Virg. Æn. V, 257; cf. Heins. ad Val. Fl. IV, 455. —98. Cf. XII, 169; N. Heins. ad XI, 133, vel, ubi eadem exempla congessit, ad Ovid. Met. XI, 377, et Cerda ad Virg. Æn. VII, 460.

99. velox virtus, alibi ignea et vivida. —geminus, similis, par, ut passim ap. Cic. Sic et mox concors (v. 100). Ter eadem sententia exprimitur.

101. Cf. XII, 651; Virg. Æn. XI, 608 seq., et loca Hom. Iliad. ο, 357; π, 589; φ, 251, quæ jam comparavit Drak. qui docet, hoc spatium δουρηνεκές dici Iliad. κ, 357, ut, quod longius sit, μεταίχμιον, de quo vid. Schol. Eurip. ad Alcest. 91, et Phœniss. 1246. —102. nodo, vid. ad I, 318. —103. sq. Variavit et in usum suum convertit locum 231 Virg. Æn. XII, 244 sq. Alia prodigia, quæ Romanis terrorem injecerint, memorat Liv. XXI, 46.

105. medio a limite solis, a m. spatio, seu via, quæ soli conficienda est, adeoque a medio cælo, seu meridie. —106. Dione, mater Veneris, et ipsa quoque Venus, vid. Barth. ad Stat. Silv. III, 5, 79; et Schwebel. ad Bion. I, 93.

115. lætos, Romanis fausta portendentes. —116, 117. Ornate pro, ubi Consulis filius armatus stabat. Confer infra ad vers. 456 seq.

120. Liger (quod nomen, a Galliæ fluvio ductum, occurrit etiam ap. Virg. Æn. X, 596), ex numero columbarum, ab accipitre occisarum, auguratur æque ac Calchas ap. Hom. Iliad. Β, 321 sq., et Ovid. Met. XII, 13 sq., quod Drak. jam observasse video. —Superos sentire, voluntatem deorum cognoscere. —monere et monita vocabb. propria de vatibus, oraculis et diis, qui vel somniis, vel prodigiis aliisque signis futura significant, vid. Ind. et Drak. ad V, 117, et X, 373; 232 quibus locis laudat Heins. ad Ovid. Met. XIII, 216; Gronov. Diatr. Stat. c. 56, et Broukh. ad Tibull. I, vi, 50; III, iv, 2; Add. Burm. ad Val. Fl. I, 29, 231, et ad Ovid. Met. II, 639. —121. penna magistra, ut natura magistra ac duce, et alia. —penna pro avibus earumque volatu, vid. ad III, 344. —125. Aquila innuit, Jovem tibi imperium Italiæ recusare. —126. Nosco te, ut ap. Virg. Æn. XII, 260. —127. Hæc desumta ex Virg. Æn. VIII, 78; Drak. lectores remittit ad Turneb. Adv. XIII, 16, et Burm. Jov. καταιβ. c. 9.

130. puer, cf. ad v. 454. —majus Carthagine nomen, cognomen Africani, quod Africam, non solam Carthaginem, armis subactam declarabat. Cf. Bentl. ad Hor. Epod. IX, 25.

133. Veneris genti, Romanis, qui in Veneris tutela sunt, ut columbæ. —134. Cf. Virg. Æn. IX, 52, et XII, 266 sq. —dictis comitem, ἐμμαπέως, ut I, 304, et IX, 569; Drak. Cf. Burm. ad Val. Fl. V, 601.

137. Ictum perdiderat, h.e. perdidisset hasta, ut, ἅλιον βέλος ἔκφυγε Iliad. Λ, 376. —Perdere dicimur, quæ inrita sunt et fine suo excidunt, vel quæ sine utilitate profundimus, nec in rem nostram convertimus, quorumque eventus et spes nos frustratur, v.c. vulnera, Stat. Th. VIII, 415; lacrimas, ævum, jactus, ibid. II, 656; V, 136; X, 393; ictus Lucan. VI, 197; mortem p. 233 (h.e. inultum mori, ut nec amicis id expediat, nec hostibus noceat), inf. v. 605, ubi N. Heins. et Drak. laudant Senec. Agam. 519; Lucan. III, 706; Stat. Th. IX, 58; Auct. ad Herenn. IV, 44 (Decius amisit vitam, at non perdidit), et Burm. ad Petron. 82. —fusus habenas, pro fusis habenis, ut XIII, 172; sic fusa comas XIV, 570; Val. Fl. III, 315; f. barbam, Virg. Æn. X, 838. —138. decerpere decus, ut δρέπειν τιμὴν ap. Pind. Pyth. I, 95. —141. adcepit cædem, vulnerandi et occidendi occasionem, ab hoste, qui sagittæ occurrebat.

144. cuncti equites suspendunt equos, h.e. habenas ita adducebant, ut equi in priores pedes se elevarent et quasi penderent. Drak. citat Stat. Th. VI, 504. —146. procella, impetu. —147. Drak. comparat III, 308; XIII, 327; XIV, 508; Hom. Iliad. Υ, 226; Virg. Æn. VII, 808 sq.; Stat. Th. VI, 638 sq.; Ovid. Met. X, 654; Claud. Cons. Hon. III, 197, et al. —summo vestigia pulvere signat, verba Maroniana, Ge. III, 171; cf. inf. XVI, 485.

148. Boios in Gallia olim Celtica, seu Lugdunensi, et quidem in Burbonio potissimum agro habitasse, eorumque alios Sigoveso duce Boiohemum et, a Marcomannis inde pulsos, Vindeliciæ ac Norici partem, quæ ab illis Boioaria, seu Bavaria dicitur, expugnasse; alios vero, de quibus h.l. agitur, partem Galliæ Cisalpinæ, inter Padum et Apenninum sitam occupasse, et in partibus Pœnorum stetisse, ex Livio aliisque nota res est. —Boios 234 a Romanis ad Pœnos defecisse, eorumque regulum Magilum, vel Magalum fœdus cum Hannibale junxisse, memorant Polyb. III, 40, 44, et Liv. XXI, 29; eos vero in prælio ad Ticinum (de quo vid. Guischard, Mém. milit. T. I, c. 5) adfuisse, nemo memoriæ prodidit præter Silium, qui vel alios, quorum scripta interciderunt, vel suum quoque ingenium sequutus est, quo spectant etiam ea, quæ de Cryxo, ejus nomine, habitu et certamine cum Scipione tradit, quæ ex historia pugnæ Virdomari, Gallorum regis, cum Marcello (vid. Plut. Marcell. p. 300. sq.) hausisse videtur; Lenz. —149. Arietat, inruit, ut ap. Virg. Æn. XI, 890. —in primos, Romanorum προμάχους. —inmania membra, conf. ad V, 110 sq.

150. Historia notissima (cf. ad I, 624 sq.) et insculpta clipeo, in Britannia reperto, quem Drak. delineandum curavit. —Brenni, Gallorum Senonum ducis. —151. in titulos trahebat, sibi gloriæ ducebat. —Capitolia capta, de conatu et jactanter pro, obpugnata, ut tenebant ap. Virg. Æn. VIII, 657. —153. Vid. ad I, 407. —umbone, clipeo, qui Gallis oblongus est. —gerebat insculptos.

154. Hæc sublecta Virg. Æn. VIII, 659 sqq., ubi vid. Heyne. Comparant etiam Æn. IV, 138 sq.; VI, 144. —Colla lactea, ut XVI, 520 et ap. Virg. Æn. VIII, 660; X, 137, alias nivea, marmorea, eburnea, etc.; conf. N. Heins. et Drak. ad XII, 245, 246; Jani et Bentl. ad Hor. Od. I, xiii, 2. —fulvo, aureo. —155. De vestibus virgatis, ῥαβδωτοὶς (nobis gestreifte Gewänder), cf. Diodor. V, 30; XII, 21; Burm. ad Val. Fl. II, 159, et, quos Drak. laudat, VV. DD. ad Virg. Æn. VIII, 660; Scalig. ad Varr. L. L. p. 67; Salmas. ad Vopisc. Carin. c. 20; Spanh. ad Callim. H. in Dian. v. 12; Jungerm. ad Polluc. VII, §, 53. Perperam Lefeb. exponit gall. galonnées, a virga, galon, germ. Band, Borte. —156. crista non λοφος, sed κόρυς, quod inutili eruditionis adparatu probat Daniel Heinsius. —vibrabat, vid. ad I, 539.

235 157. Camertes, seu Camerini, Umbri, quorum urbs Camers, seu Camerinum (hod. Camerino) in montibus qui Picenum ab Umbria dirimunt. —159. Undæ ut ap. Virg. Ge. II, 462; Juv. III, 244; Stat. Th. II, 224, et aliis locis, a Drak. cit. Sic quoque torrens XIII, 760, et undans vulnus, unda sanguinis, etc.; X, 240, 245. —160. Infandi Senones, cf. I, 624 sq.

162. Deformitas rei nimis fere ad vivum resecatur. —natant, cruore submersa sunt, Drak. —163. sorbet, abscondit, ita replet, ut conspici et cognosci nequeant. Propr. vestigia sorbent cruorem. Durior, judice Drak. locutio, quam alibi non notavit. Cf. tamen Lucan. III, 261; IV, 100.

164. letum peragit, eos prorsus necat. —165. Verba Maroniana Æn. XII, 339.

167, 168. Sensus est, quod Drak. jam monuisse video, Tyrrhenum tubicinem, adhuc puerum, h.e. juvenem (vid. ad III, 608), occisum esse a Peloro juvene, qui nunc prima spicula miserit, vel primum ad bellum venerit. Barth. Cell. et alii puerum male exponunt filium Pelori: tum spicula prima essent, quæ primum in hoc bello conjecta sunt. Sed vid. v. 134. —tumidi tibicinis, buccas inflantis, Cell. Sed est potius, superbi: nam tibicen h.l. Tyrrhenus esse fingitur, cujus nomen, æque ac Miseni ap. Virg. more poetarum (vid. ad I, 306, in V.L.) effictum, et quidem exquisite, quia Tyrrheni tubam invenere. —169 seq. Comparant 236 Virg. Æn. VI, 165; et cum v. 171, Æn. VII, 533. Sed observa h.l. operosum ornatum.

173, 174. «Quumque caput caderet, carmen tuba sola peregit, Et, pereunte viro, raucum sonus ære cucurrit,» verba Ennii, ex quibus hunc locum, et Stat. Th. XI, 55 (ubi vid. Barth.), desumtum notat Drak. qui etiam inf. XV, 473, ibique Sen. Thyest. 728 sq., et Iscan. b. Troj. V, 253 sq., comparat.

176. rasilis, polita, ξεστὸς. —178. Cf. Virg. Æn. X, 885.

182. Farfare, a Farfaro, seu Fabari (hod. Farsa), Sabinorum fl. vid. ad I, 306, in V.L. —183. Velinus amnis et lacus in Sabinis, nunc Lago di Rieti, quia Reate urbs adjacet; gelido, quoniam inter montium juga est. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VII, 517, et ibid. Exc. VIII, ad v. 712. —185. dent et servent, pro dedissent et servassent.

237 187. Cf. V.L. —Hispellum, urbs Umbriæ, in qua etiam Metaurus fl. unde Metauri nomen ductum, cf. ad VII, 486, et VIII, 457. —188. cuspis dubia, quod Drak. recte contra Barth. Adv. VI, 3, monet, non est utrimque acuta, ut anceps ferrum et securis, quæ ἀμφίτυπος Q. Calabr. I, 158, dicitur, sed, quam manu tenet homo dubitans et secum deliberans, quem primum inpetat, ut dubia cœna, fames, ala, arcus ap. Terent. Phorm. II, ii, 28; Hor. Serm. II, ii, 77; Sen. Thyest. v. 715; Val. Fl. I, 401; IV, 527, ubi vid. Burm. Ernesti emend. haud dubia meditatus c. v. Nec tamen damnat vulgatam lectionem, quam ita interpretatur: Cryxus collimans, et cuspidem studiose dirigens; nam qui collimat, is meditatur veluti vulnus, et adhuc dubius est, feriat scopum, nec ne. Rationem Drak. quam nos sequuti sumus, improbat V. Cl. quod hic sensus in Cryxum non cadat, qui non unum præcipue, sed omnes trucidasse dicatur. Enim vero verba nostra commode referri possunt ad magnam hostium multitudinem; quam qui adgreditur, ambigere solet, quem primum armis petat. Malim tamen meditatum legere, de quo vid. Varias lectiones.

190, 191. Drak. bene comparat Stat. Th. VIII, 419.

194. Conf. ad V, 594. —195. Cuspide flammat, calcaribus incitat; gæsa, ut I, 629. 238 —196. rumpere iter, cf. ad I, 54. —regem, Cryxum, ducem Boiorum, ut tyranno, v. 709, et βασιλῆα Iliad. π, 660. Reges, βασιλεῖς, ἄνακτες, dicuntur omnino potentes et divites, deinde duces et heroes, regio inprimis sanguine orti, ut rex Æneas, etc., etiam Dii, ut ἄναξ Ἀπόλλων. —198. decus occisi Cryxi, quod, cujus fructus, nequeat sentire, percipere, quia certus necis erat.

200 sq. Sarmenti Gallo apte adfingitur votum Germanis usitatum, de quo vid. Cluver. ant. Germ. et Lips. ad Tac. Hist. IV, 61, et Germ. c. 31, victor si foret. —ponere, ἀνατιθέναι, consecrare. D. Heins. et Lefeb. male exponunt, suspendere in arbore, quæ inde capillata, vel capillaris dicta, teste Festo. Ad eam non nisi Vestalium virginum capillus deferebatur, vid. Plin. XVI, 44, seu 85. —202. Nodus κορώνη γένος ἐμπλοκῆς. D. Heins. —nodum rutilum, rutili crinis, (qualis Gallis est, de quo vid. Liv. XXXVIII, 17, et sup. ad III, 608) nisi malis de aureo nodo et circulo adcipere, de quo vid. Heyne ad Virg. Æn. X, 138, et IV, 138; conf. ad II, 78, in V.L. —sub vertice, posteriore, circa occiput. Commentarii loco sint verba Tac. Germ. c. 38. «Insigne gentis, obliquare crinem, nodoque substringere... horrentem capillum retro sequuntur, ac sæpe in ipso solo vertice religant,» vid. ibi Intpp.

203. non exaudita a Marte voventem, vanum irritumque votum nuncupantem. —205. It cruor per membra, ut VIII, 186; XII, 243, et ap. Virg. Æn. IX, 434. Confer Draken. ad XI, 396; Heins. et Burmann. ad Valer. Flacc. II, iii, 233; IV, 217; VI, 724.

206. Ligaunus Quirinii manum, Vosegus collum amputat. —207. adversum ensem, ut IX, 626, vid. Burmann. ad Valer. Flacc. lib. VI, v. 256. 239 —208. insurgens, vid. ad v. 610. —209. vulnere, ictu. —210. Conf. Virg. Æn. X, 341. —211. Ludit exemplo Virg. Æn. X, 396 (ubi vid. Intpp.), ut alii, v.c. Ovid. Met. V, 117; VI, 558 seq. quem contulit Drak. —micans, ut V, 285, et Virg. Æn. X, 398, tremens, palpitans. —retentat, retinet, vel potius iterum tentat, ut in simili loco Ovid. Met. V, 117; cf. Burm. ad Val. Fl. III, 97. —213. Demetit, ut ἔκειρε dixit Sophocl. Ajac. 55, et Apollon. III, 415; ἤμησε Hesiod. Theog. 181; ἐθέρισε et ἀπέθρισε Anthol. L. III, et alibi. Cf. Drak. ad X, 147; (ubi ex Hom. Iliad. λ, 67, hujus locutionis colorem ductum putat) Cerda ad Virg. Æn. X, 513; Heins. ad Ovid. Met. V, 104; Burm. ad Val. Fl. III, 670.

215. Victor exsultabundus exclamat in ipso prælio et ἐπινίκιον, vel pæana et hymnum canit, more heroum. Cf. v. 262; X, 231, XV, 691; Virg. Æn. X, 738, ubi vid. Heyne.

218. Raptabat, ut rapere passim, vid. Ind. et Virg. Æn. VII, 725; X, 178. —220. Divitis Ausoniæ, vid. Virg. Georg. II, 136... 166. —Cora, hod. Core, Latii opp. in Volscis, vid. Heyne ad Virg. Æn. VI, 776, et Cluver. Ital. ant. pag. 1017. —221. Laurentum, vid. ad I, 110. —decus, electos juvenes. —jaculatorem Sabellum, vid. Heyne ad Virg. 240 Æn. VII, 665. —222. Tuder, seu Tudertum (nunc Todi) opp. Umbriæ, in colle situm, cf. VI, 645; Plin. III, 14. —Gradivicolam, cf. VIII, 462, et, quem Drak. laudat, Gruter. p. 423, n. 1. —223. Faliscos in Etruria, qui Æqui dicuntur VIII, 488, exemplo Virg. Æn. VII, 695, ubi vid. Heyne, et in Exc. VIII, ad Æn. VII, 722 sq. Faliscos populum, et Falerios oppidum adpellant Livius et alii, sed urbem memorat Eutrop. I, 18, quæ hodie Falari dicitur, vel potius Civita Castellana, vid. Fontanin. Antiq. Hortæ colon. Etrusc. pag. 80 (in Graev. Thes. Ant. Ital. T. VIII). De linis Faliscis auctore Drak. consule Ulit. ad Grat. Cyneg. v. 40. —224. Intell. Tibur, de quo vit. ad v. 187, in V.L. —taciturno flumine, Aniene, ut ap. Horat. Od. I, xxxi, 8. Cf. V.L. —Herculeis muris, ob cultum templumque Herculis, τὸ Ἡράκλειον, unde Hercules Tiburtinus in marmorr. priscis memoratur; vid. quos Drak. laudat, Gruter. p. 49, n. 6; p. 1013, n. 3, et Rader. ad Martial. I, 13. Cf. etiam Strab. V, p. 164; Prop. II, xxxii, 5; IV, vii, 82. —225. De pomiferis arvis Tiburis, vid. Bentl. et Jani ad Horat. Od. I, vii, 14, et Sat. II, iv, 70, quosque Drak. jam citavit, Heins. ad Ovid. Amor. III, 6, 46, et Broukh. ad Prop. IV, vii, 81. —226. Hernica saxa, cf. VIII, 391; Cluver. Ital. ant. p. 979, et Heyne ad Virg. Æn. VII, 684. —duratos in rivis, cf. Virg. Æ. IX, 603 sq. 241 —227. Casinum, seu Cassinum, Latii municipium (vid. Gruter. Insc. p. 351 et 431) in Volscis, trans Lirim. —nebulosi, in alto monte siti; Mars. ob viciniam Simbruinorum stagnorum; Dausq. Sed ea nimis distant. Sub Casinum stativa habita, Liv. XXVI, 9, non longe ab hodierno Monte Cassino.

228. terræ dominantis, Italiæ, etsi tum hoste tenebatur, unde immerito lectio videbatur suspecta Barth. Adv. VI, 3. Nec est, quod poetam ad sua tempora respexisse cum Drak. censeas.

230. medius vertex pugnæ, media acies, similis fluctuum rapido vertici, naves voranti. Conf. Virg. Æneid. lib. I, v. 117, et ad II, 555. —232. Confer v. 261; XV, 823; Virg. Æneid. lib. X, v. 519 seq., ubi vid. Heyne. —233. fusum, vid. ad II, 113. —234. Gorgoneo exquisite pro torvo, seu obliquo, ob iram et furorem. Cf. Virg. Æn. VIII, 438, ubi vid. Intpp.

239. caput jacuit in humeris, ut ap. Virg. 242 Æn. IX, 754, 755. —242. amisit ora calcibus, h.e. calcibus equi Scipionis conculcatus adeo est, ut confusis lineamentis nosci non potuerit, quis foret, Drak. coll. IX, 397 sq., et Luc. II, 167.

243 sqq. cf. ad I, 468 sq., ubi Ægæum mare pro quovis mari procelloso; sed cum dilectu positum, ut h.l. Icarium, pars Ægæi, inter Samum et Myconum, ab Icaria ins. quam adluit, sic adpellata, ut Myrthoum, Carpathium, etc. —247. Cuncta Cyclas, omnes Cyclades insulæ; cf. ad I, 472, et Hor. Od. I, i, 15; Luctantem Icariis fluctibus Africum, etc.

250, 251. Horrida facies hominis desperatis rebus sævientis. Cf. v. 277 seq., et V, 434 seq. —Sanguinea spuma... Albet, ut canens cruor I, 424. Spumat furore, sed spuma rutilat sanguine cæsorum, qui de sua quoque barba destillat. 243 Lenz.

255... 257. Tarius, Cryxi hasta equo dejectus, cingulo illius impeditur, et sic, membris ad connexa cingula vinctis, ab equo per terram trahitur, Drak. Male Barth. Adv. VI, 3, ex h.l. colligit, veteres, ut eo firmius equis hærerent, cingulis sese eorum adligasse. —abies, ut ἐλάτη ap. Hesiod. Scut. Herc. 188, 190. Sic et μελία, fraxinus et taxus; vid. Ind. —Fata ext. ferens, ut fatifera, letifera tela. —pavore equi, ab equo consternato.

258. ductus signat, sulcos facit; conf. Virg. Ge. III, 171, et Æn. I, 478. —Tremula proprie est hasta. Lenz. comparat Stat. Theb. VII, 595, 596; XI, 514.

259. Laudabat leti, ἐμακάρισε τοῦ θανάτου, D. Heins. —260, 261. Vox dira, magna, ingens. Cf. VIII, 384, et Heyne ad Virg. Æn. VIII, 350; IX, 185. —ferri, φέρεσθαι, se ferre, incedere, inruere, ut I, 65, 497, 521; II, 527; inf. v. 519; V, 492; VIII, 72; XIV, 317. (cf. Burm. ad Virg. Æn. V, 373), vel ferri in cælum, tolli ad cælum, efferri, celebrari, clamore, adclamatione et plausu laudantium, vid. ad v. 215. —dira vox clamantium, Cryxum adesse, et consul clamore suorum audit, cognoscit, Cryxum ferri, inruere. Lenz. —262. surgit ei violentior ira, ut sævæ jamque altius iræ Dardanio surgunt ductori ap. Virg. Æn. X, 813.

264. Drak. comparat XVI, 357; Virg. Ge. III, 185 sq., et Æn. XII, 85, 86 (quibus locis vid. Cerda); Nemesian. Cyneg. v. 296, et Auson. Lud. VII; Sapient. pr. Add. Ovid. Met. II, 867, ubi vid. Heins. —265. Adloquitur Garganum, equum suum (cujus nomen a monte 244 Apuliæ ductum), ut Iberus Panchaten XVI, 390; Hopleus Tydei equum ap. Stat. Th. IX, 211, et Mezentius Rhœbum suum ap. Virg. Æn. X, 860 seq., ubi vid. Heyne. Cf. ad V, 166. —vulgum, vid. ad I, 399. Lenz. vocem vulgum e glossa inrepsisse suspicatur, et h.l. ita emend. Cornipedem adloquitur: tu Martem linque minorem: (vel tu mortes linque minores, id est, desine stragem edere ignobilium). Nos, Gargane, vocant Superi ad majora, h.e. ad Cryxum adgrediendum. Meo qualicumque judicio non sollicitanda est lectio, quæ auctoritate omnium librorum tam scriptorum quam editorum ante Nicandrum firmatur, et adfectui loquentis convenientior est. —267. eat pro sit, ut incedo ap. Virg. Æn. I, 46, vel potius quantus eat pro, quam superbe incedat. —præmia pono, propono, tapeta, ut XVI, 459, et apud Virgilium Georg. 268. Cf. Virg. Æn. VII, 277 sq. —268. ardore Sidonio, purpura Tyria, II, 382, 530; Æneid. V, 292. —propr. ejus splendore. Nam ardere, φλέγειν, αἴθειν, αἴθεσθαι, de fulgore coloris et splendore purpurae, auri, armorum, etc., usurpantur, vid. XI, 679; XVII, 396; Virg. Ge. IV, 99, et Æn. IV, 262; XI, 602; Val. Fl. III, 340; VI, 526, ubi vid. Heins. Similiter purpura mixto incenditur auro dixit Stat. Th. X, 60; purpura flammatur id. Achill. I, 297; igneus vibrat, vel micat auro et ostro, ignea purpura et chlamys, etc., id. Th. IV, 265; Val. Fl. I, 427; II, 342; VI, 708; vestis candet cocco rubro tincta Hor. Serm. II, vi, 102; conf. sup. ad I, 126. —269. Barbaricum decus, vid. VV. DD. ad Virg. Æ. II, 504, et XI, 777. —fulvis, aureis.

270. ciebat, vocabat, provocabat.

271 et 273. Cf. Virg. Æ. X, 245 444; XII, 696.

275. Similis locus de Mezentio Virg. Æ. X, 762 sq.

276. Mimas sup. III, 494, montis nomen, h.l. telluris alumnus, γηγενὴς (ut ap. Virg. Æn. VI, 595), unus gigantum, cui Prochyte insula (de qua vid. ad VIII, 542) inposita dicitur XII, 147. Conf. Sen. Herc. Fur. v. 981; Claud. R. P. III, 347, et Gigant. 85 sq.; Hor. Od. III, iv, 53. —Campi Phlegræi, τὸ φλέγραιον, seu φλεγραῖον πεδίον, vel Phlegra, ἡ φλέγρα, contr. pro φλεγυρὰ, sc. γῆ (unde Phlegræus, φλεγραῖος, et φλέγυρος, igneus, VIII, 655), ubi sedes et pugna Gigantum cum Diis fuit. Hoc nomen a poetis ad varia loca, terræ motibus ignibusque cæcis obnoxia, in Thessalia, Thracia, Macedonia et Italia prope Cumas, traducitur; vid. Heyne ad Apollod. p. 69 sq., et Gesner. ad Orph. v. 1123; cf. VIII, 540; IX, 305; XVII, 650. —Movit signa, ut ap. Virg. Ge. III, 236, et Æn. XII, 6. —277. Torquet murmur, ut III, 465; X, 246, et t. sibila VII, 424, ubi v. not., 279, 280. Cf. sup. v. 150, 151.

282. nodis et obusto robore, ut ap. Virg. Æn. XI, 553. —diram quassare, satis magnam (vid. ad v. 260), vel idoneam et satis validam ad quassandum. Græcis τὸ δεινὸν est ἱκανὸν καὶ δυνατὸν, D. Heins.

283. trabem, ut telum trabale ap. Virg. Æn. XII, 294. —284, 285. Hasta ab inprovido Cryxo, qui non satis spatii modum observabat, nimia 246 vi conjecta, Scipionem, propius adstantem, transvolabat, seu supervolabat, ὑπέρπτατο, ut apud Virg. Æn. X, 522, et Hom. Iliad. Ν, 408; Χ, 275. —286 sq. Sarcasmus qualis I, 398 sqq. —ferre umbris, ad umbras, vel simpl. referre, dicere iis. —ferre memento, ut III, 118. —proavo Brenno. Cf. v. 150.

289. nodo adjuvat hastam, vid. ad I, 318. —adjuvat, Cf. V, 325, et, si tanti est, N. Heins. et Drak. ad VII, 354; XIV, 422, et Burm. ad Val. Flacc. II, 528. —290. Dignum mole viri nisus, tantum adnisus, ut conatus ille dignus esset mole viri, quem hasta trajicere volebat, Drak. Idem comparat V, 521; Virgil. Æn. X, 588; XII, 924; Add. Æn. X, 476 sq. et 783. —291. Multiplicis lini, vid. ad III, 272. —subtextaquue tegmina nervis, h.e. clipeum multiplici corio taurino compactum. Cf. V.L. et ad V, 318. —292. altum, intimum pectus, vel alte, profunde, ut ap. Virg. Æn. IX, 699, al. —metitur, trajicit. vid. ad III, 339.

293. lata ruina, ob magnam Cryxi molem. —porrectus, mortuus, τανυσθεὶς ap. Hom. Iliad. π, 485, al. Cf. Burm. et Voss. ad Val. Fl. VI, 553. —294. Totus hic locus concinnatus ex Virg. Æn. IX, 708... 716, ubi vid. Heyne. Cf. etiam Jani ad Hor. Od. II, xviii, 20 sq. et III, i, 33 sq.

295. Tyrrhena, maris Tyrrheni, seu Inferi, cui Campania et Baianum, amœnissima ejus regio, adjacent. —297. inpingitur, inmergitur, 247 in altum demittitur.

298. Nereus, mare, a saxi ruina æstuans. —299. irata æquora, ut ap. Val. Fl. II, 63; VII, 582; Cf. ad I, 101; VV. DD. ad Hor. Epod. II, 6, et Broukh. ad Tibull. II, iv, 10.

300. Ut ap. Hom. Iliad. π, 659 Dausq. Celtæ, metu perterriti, fugere cœperunt, ut feræ et armenta, quæ incendio diffuso trepide monte decurrunt, et undique ad imas valles confluunt. Pulchra illa comparatio quam poeta, nescio cui, debet. Loca Virg. Æn. X, 405 sq., et XII, 521 sq., 587 sq., non satis conveniunt.

302. Picanus, mons Apuliæ, Mars. nemorosi maxima cernes Culmina Picani, Avien. Descript. Orb. v. 499, ubi mediam Picentinorum regionem designari suspicatur, et primam voc. Picani syllabam produci monet Drak. —303. lustra exagitat, ut VIII, 565, ubi vid. V.L. —304. pestem, ignem, ut I, 174. In v. 305 Silio præivisse videtur Virg. Ge. II, 304... 309. —306. piceus vertex, ut supra II, 631.

308. in monte tanto, permagno, ut VI, 262; X, 234, ubi vid. Drak. Cf. Heins. ad Val. Fl. VII, 132.

311. Mago, Hannibalis Hasdrubalisque frater. —primumque laborem, Qui solus genti est Drak. comparat VIII, 16 sq., et Liv. X, 28, ubi Gallos «dicit primo impetu feroces esse, quos sustineri sat sit... primaque eorum prælia plus quam virorum, postrema minus quam feminarum esse.» Add. quoque Liv. V, 44; «gens est, cui natura 248 corpora animosque magna magis quam firma dederit: eo in certamen omne plus terroris, quam virium ferunt.» Ibid. libro XXXVIII, 17. «Jam usu hoc cognitum est; si primum impetum, quem fervido ingenio et cæca ira effundunt, sustinueris, fluunt sudore et lassitudine membra, labant arma: mollia corpora, molles, ubi ira consedit, animos sol, pulvis, sitis, ut ferrum non admoveas, prosternunt.» Polyb. lib. II, 33, pr.: τοῖς τε θυμοῖς κατὰ τὴν πρώτην ἔφοδον, ἕως ἂν ἀκέραιον ᾖ, φοβερώτατόν ἐστι πᾶν τὸ Γαλατικὸν φῦλον. Cf. et Appian. T. I, p. 75, 81, 82, ed. Schweigh. et Flor. II, 4. —313. nudi frenis, sine f., ut γυμνὸς, seu ψιλὸς ὅπλων, ἐσθῆτος, ἱππέων, σαρκῶν, σκεύους, etc., vid. Ind. it. Wesseling. Diss. Herodot. pag. 99, et Ill. Harles. Anthol. Gr. Poet. pag. 283. —infrenati, quod Intpp. jam observasse video, non modo dicuntur equi et equites infreni, vel qui frenos non habent, ut ap. Liv. XXI, 44 (ubi Hannibal frenatos et infrenatos equites pugnaturos sperat), sed etiam frenati; nam infrenare propr. est frena dare et inponere. Cf. VV. DD. ad Virg. Æn. XII, 287; Sigon. et Gron. ad Liv. XXXVII, 20 (ubi infrenare et infrenatus eo sensu occurrunt), et Burm. ad Quintil. Decl. XIII, 8, p. 281. —314. Adsiliunt, advolant (vid. Heins. et Drak. ad XV, 695, et Ind.) equites Africani, tam nudi frenis h.e. Numidæ (vid. ad I, 215), quam infrenati h.e. Carthaginienses. —manipli de equitibus, ut ap. Apul. Met. IX, p. 221, ed. Elm.

315. Conf. VII, 644 seq. Virg. Æn. V, 583 sq.; XI, 618... 630. Luxurioso ornatu singula expressit poeta, et respexisse videtur locum Polyb. III, 72, ubi tradit, τοὺς Νομάδας ἀποχωρεῖν (Numidas terga vertere) μὲν εὐχερῶς καὶ σποράδην, ἐπικεῖσθαι δὲ (in hostem inruere) πάλιν ἐκ μεταβολῆς (fronte conversa) τολμηρῶς καὶ θρασέως· τὸ γὰρ τῆς Νομαδικῆς μάχης ἴδιόν ἐστι τοῦτο. —in tergum referuntur habenis, ut ap. Virg. Æn. XI, 623, h.e. tergum vertunt, seu dant, ut VII, 623; 249 X, 17. Sic in terga revolvi et redire dixit Stat. Th. IV, 460, et X, 194, quæ loca excitavit Drak. ad IX, 507; in tergum recessit Virg. Æn. XI, 653. —319, 320. Utrobique in cursu orbem faciunt, per orbem concurrunt; et eadem arte orbem resolvunt, h.e. refugiunt.

321... 323. Drak. expressum putat locum Virg. Æn. XI, 623 sq., qui tamen nostro parum respondet. Paulo similior est Æn. II, 416 sq., ubi vid. Heyne.

324 sq. aurato murice, veste purpurea, cui fila auri intexta sunt, ut apud Stat. Theb. X, 60, purpura mixto incenditur auro; Lenz. Nihil sublimius et ad dignitatem Hannibalis adumbrandam aptius fingi potest hac ejus specie, qua instar Martis in aciem descendit, subitoque pavore Romanorum animos percellit. Δεῖμος, Φόβος, Ἔρις Martis comites ap. Homer. Iliad. δ, 440, ejusque filii et aurigæ Iliad. Ο, 119. Hesiod. Theog. v. 933, et Scut. Hercul. 195 et 463, quos exemplo Virg. Æn. XII, 335, poetæ variare solent: vid. Burm. ad Val. Fl. II, 204, et cf. inf. ad v. 438 sq.

326. Callaici tegminis, clipei. Cf. II, 395 sq. —327. percussit, vid. ad III, 436. —330. terræ optantur hiatus, vulgare votum eorum, qui suæ saluti desperant. Drak. laudat Virg. Æn. XII, 883; Ovid. Her. VI, 144, et Fast. III, 609; Petron. c. 81; cf. Heyne ad Virg. Æ. IV, 24, et X, 675.

331 sq. Præclara admodum comparatio, et v. 334 sq., eximia naturæ imitatio. Cf. Hom. Iliad. ο, 323 sq., ubi tamen vix tenuissimas lineas reperias. Forte ante oculos quoque habuit et variavit loca Virg. Æn. IX, 59 sq., et X, 723 seq. —Caucasus, notus Asiæ mons, pars Tauri ferisque frequens, unde τὸ Caucasiis cum dilectu positum, ut apud 250 Virg. Æn. IV, 367. —334. reducto, diducto. —335. ut præsentia, tanquam præsentia forent, mandens Corpora, pecora: venuste, ut passim ap. poetas. N. Heins. laudat Val. Fl. I, 272; III, 589, ubi vid. Intpp.; VII, 197, 315, 466; Varium ap. Macrob. VI, 2; Lucan. V, 319; VII, 767; Petron. c. 123, ubi vid. Burm. Stat. Th. II, 133, 687; III, 569; V, 88; VI, 401. Claud. b. Gild. 351, et alios, quibus Drak. addit Virg. Æn. IX, 63 (ubi vid. VV. DD.); Sid. Apoll. XXIII, 334, et Gunther. Ligur. III, 124.

338. alite planta, πόδας ὠκὺς.

341. poplite cæso, succiso, ut V, 347; X, 38, et aliis locis, quæ congessit Drak.

344. Fucinus, lacus in Marsis (nunc Lago di Celano), quem Jul. Cæsar et Claudius in Tiberim emittere conabantur; vid. Ern. Excurs. ad Suet. Claud. c. 20.

346. Massicus, mons Campaniæ, 251 vini nobilioris ferax. —347. sacro, vid. III, 501. —348. Liris fl. olim Clanis, seu Glanis, (Strab. V, p. 161, 237; Plin. III, 5) nunc Garigliano dictus: ex Apennino effusus, præter alia flumina prope Arpinum, ubi Ciceronis villa et patria erat, frigidum Fibrenum recipit, (vid. VIII, 398) et Latium a Campania dirimit. —fonte quieto, etc. Conf. VIII, 396; Hor. Od. I, xxxi, 7; Cic. Leg. II, 1 et 3. —350. Perstringere ripas, ut XVI, 478. Sic stringere dixere Virg. Æn. VIII, 63, et Stat. Th. I, 39; terere Claud. Cons. Olyb. 260, ubi vid Heins.; radere Lucret. V, 257; Lucan. II, 425; VIII, 246; lambere et mordere Hor. Od. I, xxii, 7; xxxi, 8, ubi vid. Jani. Cf. ad I, 358; V, 24, 274; Heins. et Drak. ad XIII, 4, et Broukh. ad Tibull. IV, i, 142. —tacitas, κατ᾽ ἔννοιαν ad fluvium refer.

351. Poeta immemor esse videtur turpis fugæ a Romanis modo captæ, v. 328 sq. Lenz. —352, 353. Drak. comparat V, 219; IX, 322 sq.; Virg. Æn. X, 361, ubi vid. Intpp. Ennii Fragm. pag. 303, ubi vid. Column. Ovid. Met. IX, 44, 45, et al. Cf. et Clark. ad. Hom. Iliad. Ν, 130 sq.

355 sqq. Ejusmodi scenæ, quum varios ornatus admitterent, et misericordiæ admirationisque sensu animos movere possent, nullus fere poetarum Rom. exstitit, quin similibus carmen distingueret: geminos saltem fratres multi, ut Silius sup. II, 636 sq.; Virg. Æn. X, 390 sq.; Lucan. III, 603; Stat. Theb. VI, 340; IX, 292 sq., et Ovid. Metam. V, 107, produxerunt. Ern. Hanc vero pugnam trigeminorum Noster adumbravit fere ad certamen Horatiorum et Curiatiorum, ex Liv. I, 24 sq., notum.

355. Tergemini fratres, ut gemini f. XVI, 534, ubi Drak. adposuit verba Quint. Inst. Or. IX, 4; fratres addere non est necesse. —357. felix uteri, εὔτεκνος, fecunda, D. Heins. Sic felix arbor est frugifera, et infelix 252 sterilis, ut, monente Drak. apud Liv. V, 24, et Apul. Apolog. p. 288, ed. Elm. Conf. V, 465, et Heyne ad Virg. Ge. I, 154, 345; II, 81. —Barce, Sychæi nutrix ap. Virg. Æn. IV, 632, h.l. Sidonia, Carthaginiensis, uxor Ledæi, Spartani, Xanthippi. Cf. II, 434; VI, 303 sq., 680 sq.

358. Res Graiæ, h.e. a Spartanis gestæ, duce Xanthippo, Pœnorum socio, qui Regulum vivum cepit. —Amyclæ, Xanthippi patria.

362. Cupiebant, finito bello in patriam suam redire: quod his vss. et v. 365, variis modis exprimitur. —363. Taygetus mons, a mari per totam Laconicam procurrens, notusque propter Orgia Bacchi et venationes. Ad ejus radices sita est Sparta, quam adluit Eurotas amnis, nobilitatus certaminibus et exercitat ad eum habitis. Cf. ad VI, 311 sq.; Cic. Tusc. V, 34; Propr. III, xiv, 15 sq., et Meurs. Miscell. Lacon. II, 9. —Taygetus sc. mons, Ταΰγετος Straboni et aliis τὸ Ταΰγετον ὄρος dicitur, unde Taygeta sc. juga, τὰ Ταΰγετα ὄρη; vid. Burm. ad Val. Fl. II, 359, et Intp. ad Virg. Ge. I, 103. Sic τὰ Δίνδυμα, Παγγαῖα, Ῥίπαια, Κεραύνια, Κύβελα, Dindyma, Pangæa, Rhipæa, Ceraunia, Mænala, Gargara, Ismara, etc. —bellis subactis, forte confectis, finitis, fere ut exercere et fatigare diem, etc., de quo vid. Heyne ad Virg. Æn. VIII, 94, et XI, 808. Proprie homines dicuntur subacti atque durati bellis, v.c. Liv. XLII, 52, metaphora a farina et luto, vel a terra, quæ crebro aratur et colitur, petita, quæ ad ingenium quoque, usu sæpe exercitatum et excultum, transfertur.

365. fratres Ausonii, alii tergemini ex Romanis. —Versus 367 et 369, cum nomine Virbii, v. 380, desumti e loco classico de Aricia Virg. Æn. VII, 762 sq., ubi vid. Heyne in notis et Exc. VIII; conf. etiam Heins. ad Ovid. Met. XIV, 253 331. —367. Aricia, nunc est Nemi, vicus a nemore Dianæ sic dictus; in quo nemore erat fons Egeriæ; Liv. I, 21, Ovid. Met. XV, 487 sq., 547 sq. —inmitis ob cultum Scythicæ, vel Tauricæ Dianæ, cui homines mactabantur. Cf. VIII, 362; et Ovidius ex Ponto III, 2, 71. —369. lacus Triviæ ante Aricinum nemus et lucum Dianæ, τὸ Ἀρτεμίσιον, vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 516, Strab. V, p. 165 et 239 (366, ed. Alm.), VV. DD. ad Horat. A. P. 16; Ovid. Fast. III, 263 sq.; Suet. Jul. 46; Plin. XXXV, 7; Casaub. ad Pers. Sat. VI, p. 501; Salmas. Exerc. Plin. p. 48.

370. inpacti, inpulsi, acti, ut ap. Virg. Æn. V, 805; Tac. Hist. II, 41; III, 22; Lucan. VI, 406. Cf. Ind. —372. junxere gradus gradibus, congressi sunt; cf. Ill. Harles. ad Val. Fl. I, 198. —372 sqq. Eximia comparatio, quam Silius, leonibus in taurorum locum substitutis, ni fallor, Virg. Æn. XII, 715 sq., sublegit. Nam locum Homeri, quem Dausq. et Cell. comparant, Iliad. π, 756 sqq., ubi leones, fame compulsi, de cerva occisa pugnant, poeta expressit potius inf. v. 563 sq. ubi nemo id observavit. Feras non nisi in diversa genera sævire, contendunt Horat. Epod. VII, 11, 12 (ubi vid. Bentl.); Juvenal. XV, 159 sq.; Plin. VII, 1, et alii. Sed cf. VV. DD. ad hh. ll. et Scaliger. Exercit. 240, adversus Cardanum p. 737. —374. Squalentes campos vid. ad I, 211. —longa mapalia ut III, 422. —376. profuso ubere, quod lacte manat et abundat.

378. dira fremunt, ut δεινὸν pro δεινῶς, vide App. et ad lib. I, 398; Clark. not. ad Homerum Iliad. β, 269, et viros doctos ad Virgil. Æneid. lib. IX, v. 791. —379. artus pugnant, membra moventur 254 ac resistunt.

381. paribus in armis, vid. ad II, 132.

382. Subsidens, ὑφιζάνων, proruit, prosternit. —386. tegimen, clipeum. —387. lævam Adnexam parmæ, loro, seu ansæ, ὀχάνῳ, τελαμώνι, insertam. Nam veteres scutum ex sinistro humero suspendebant, et dextra hostem adoriebantur; unde ἐπ᾽ ἀσπίδα et ἐπὶ δόρυ, ad sinistram et dextram, se convertere dicebantur; cf. V, 319; Hom. Il. π, 106; Virg. Æn. II, 671; XI, 693; Ælian. V. H. XI, 9. —vulnere, ictu, ut ap. Virg. Æ. V, 433. —388. In ipso nisu, dum niteretur parmam reddere, decisa est, Schmid. Imo h.l. sententia, luxuriose expressa, hæc est: manus amputata in nisu, quo lorum clipei tenebat, firmiter huic adhæsit, nec illud reddidit, non missum fecit.

390. fusis, vid. ad II, 113. —palma, ut XVI, 504, 573, et ap. Virg. Æn. V, 339, vid. ad I, 479. —391. huic, hujus manu. —trepidos ducere gressus, timide et lento gressu fugere, ne tres victores simul inpetum facerent, ut ducere lympham pro lente fluere sup. v. 87.

394, 395. Critias et Virbius se invicem jugulant. Apud Liv. loc. l. unus Horatiorum, Curiatiis cæsis, superior discedit.

396 sqq. Cf. Virg. Æn. 255 IX, 446 sq., et sup. ad II, 696. Sed h.l. vix est, quod ad mentem miseratione adficiendam valeat. —pietas in patriam. —399, 400. Silius et Maro modestius, quam Horat. Od. III, ult. et Ovid. Met. XV, 871, de carminum suorum vita præsumsere, Drak. —ferre diem, ut ferre annos dixit Ovid. ex Ponto IV, viii, 51, et ferre vetustatem, id. Trist. V, ix, 8, de scriptis, ut Cic. Amic. 19, de vino.

403. vos ἐναργῶς pro, animum et virtutem vestram; cf. Claud. Cons. Mall. Theod. 196; Stat. Th. II, 417, et Silv. I, ii, 168; Sen. Thyest. 53, et 242, ubi vid. Gronov. —404. Si nimis timetis in prima acie pugnare. Cf. Virg. Æn. V, 429. —406. Adspicite, vid. ad II, 230, in V.L. —dextras, viros. —capti primo bello Punico. Detrahit hostibus, ut magis impellat suos. Mars.

408. Imitat. Lucan. I, 186 seq. —409. submissas palmas, vid. ad I, 673. Sed huic rei ornata Romæ descriptio parum apta. Lucan. longe præstat, VII, 369. Ed.

256 410, 411. Romæ jam captæ imago ante oculos mihi obversatur. In copia et ornatu totius orationis summa vis et brevitas, ad animum percellendum aptissima. —411. sanguine, cæde sacerdotum. Cf. simil. loc. Ovid. Met. XV, 778. Graviter vero et præclare, ad augendam rei atrocitatem, Vestalium potius, quam aliarum virginum, mentio fit.

417. Legentium sensus splendido commento et conversione ad Scipionem Africanum inclinatur, cujus primum virtutis documentum poeta præclare exornavit, ut Q. Fabii inf. VII, 710 sqq.; cf. Liv. XXI, 46.

419. patrio ore, quia Mars Jovis filius est, non, quod Dausq. putabat, quia Jupiter vulgo creditus Scipionis Africani pater, ut hac oratione filii honori consuleret; Drak. —422. Cf. Virg. Æ. III, 629.

423. Siste, reprime conatus Hannibalis, ut XII, 699. —plus commodi petit, consequi studet et sperat; vel ad majora tendit et adspirat, si unum Scipionem occidere, quam si totum exercitum delere conatur.

426. annos transcendere factis, ut ap. Stat. Silv. V, i, 12 seq.; Cic. Phil. XIV, 10; Sen. Ben. III, 33; Drak. —428. Imitat. 257 Virg. Æn. VIII, 515 seq., ubi vid. Heyne. —429. primum (κατὰ) hoc vincat, hæc prima sit ejus victoria. Singula prorsus divina, sententiarum verborumque gravitate!

430. Mars non respondet, sed extemplo mandata exsequitur; vid. ad II, 543, et de curru Martis ad I, 434. —431. Odrysia tellus, Thracia, Martis sedes (vid. ad I, 433), cujus potentiores olim populi post Edonas fuere Bessi et Odrysæ. —fulminis atri, terribilis, ut atra formido, tigris, acies, ira, vipera, etc., ap. Lucret. VI, 253; Virg. Ge. IV, 407, et Æn. VII, 525; Val. Fl. II, 205; Hor. Od. III, iv, 17; cf. ad III, 211, et V, 165. —432 sq. De armis et insignibus Martis in numis, vid. Spanh. ad Callim. in Del. v. 64 et 136. —433. Haud facilem, non facile gestandum, propter pondus. Præclare ad vim et robur Martis declarandum. Facilis, ut habilis v.c. ensis VIII, 374: εὐμεταχείριστος, qui facile regi, tractari, fingi potest, ut coma VIII, 559, cera, lutum, etc. De utraque voce, vid. Heyne ad Tibull. I, i, 40; ix, 7, et ad Virg. Æn. I, 318; IX, 365; XI, 555; XII, 431. —Cyclopibus et Vulcano opera præclaræ artis, ἡφαιστότευκτα, ea in primis, quibus Dii utuntur, tribui, nota res est. —434. Sudatum, multo sudore h.e. labore confectum, elaboratum, Drak. citat III, 92, 531; Liv. V, 5; Stat. Th. V, 189 (ubi vid. Barth.), et Jac. Gothofr. ad l. 7, Cod. Theod. de lustr. collat. —quassat hastam, cf. ad I, 434. —435. Titanes, h.l. ut passim confusi videntur cum Gigantibus, in quorum pugna cum Diis præcipuæ Martis fuere partes; vid. Claud. Gigant. v. 75 sq. —satiatam sanguinis, sanguine; vid. ad V, 274. —436. implet campos curru, h.e. strepitu currus, ut mox v. 444. Nam βρισάρματος Ἄρης κεκληγὼς ἐπόρουσεν ut utar verbis Hesiodi Scut. H. 441, vel Homeri μέγα δ᾽ ἔβραχε φήγινος ἄξων Βριθοσύνῃ· δεινὸν γὰρ ἄγεν θεὸν, Iliad. Ε, 838. —Silius duo Maronis loca ante oculos habuit, Æn. VIII, 700 sq., et XII, 331 sqq. —437. Furor, Ira, ac Pavor, ap. Stat. Th. III, 424, et Bellona, Pavor atque Formido, ap. Claud. in Rufin. I, 344 sq. Martis sunt comites et aurigæ. 258 Cf. ad v. 324. et Bellona Hom. Iliad. Ε, 333, al. et inf. V, 220 sq. —438. operata, vid. ad II, 674. —439. atro flagello, sanguineo, quale ei tribuit Virg. Æn. VIII, 703 (ubi vid. Cerda), et Lucan. VII, 568; cf. Broukh. ad Tibull. I, vi, 46; Heins. ad Ovid. Ibin, v. 159, et Burm. ad Val. Fl. VIII, 20. Hastam ei pro stimulo dat Statius, Thebaid. lib. VII, vers. 73.

440 sqq. Numinis adventum, seu ἐπιφάνειαν et descensum in terram tempestate motuque inprimis terræ indicari, olim omnium fere populorum opinio fuit, iisque tam familiaris, ut ne a vulgari quidem prosæ orationis usu abhorreret, quod vel ex Act. Apost. XVI, 25, intelligitur; cf. Virg. Æn. III, 90 sq.; VI, 255 sq.; Apollon. II, 681; Sophocl. Œd. Col. v. 95; Callim. H. in Apoll. 2 et 7, ubi vid. Spanh. Petron. c. 124, ubi vid. Intpp. Eodem spectant permulta sacrorum poetarum loca et imagines, quæ vulgo male ubivis a descensu Dei in montem Sinam et augusta illa latæ legis scena Exod. XIX, arcessuntur, unde et totam hanc ideam a gentilibus petitam esse, parum probabilis est conjectura; Drak. Ceterum Martis currum non minus fere exornavit poeta, quam Miltonus currum tonantem, a Deo post rem ab angelis male gestam filio suo concessum, qui eo vectus summum repente hostibus terrorem incutit eorumque agmen prosternit. Forte et Martem h.l. κεραυνοβόλον finxit, ut Virg. Æn. I, 42, Minervam. —442... 444. Summa δεινοτης et majestas in his vss. ut in toto loco a v. 430. Cf. magnifica loca Hom. Iliad. α, 530; θ, 199, 443; ξ, 285, inpr. ν, 18 sq. Hesiod. Scut. H. 437 sq. et Theog. 841 sq., inf. VII, 458 sq.; IX, 300; Virg. Æn. XII, 334; Miltonus: under his burning wheels The stedfast Empyrean shook throughout, All but the throne itself of God, etc. —443, 444. Præclare terror etiam amni (Ticino) tribuitur, isque strepitum currus audire fingitur; vid. ad I, 49; III, 463; et cf. Virg. Æn. XI, 405.

445. Scipionem cinxerant Pœni. —447. rorantia sanguine, roris instar guttatim destillante, ut ap. Virg. Æn. VIII, 645, et XI, 8; et 259 inf. VII, 181, 324; X, 263.

448. acri mole, vi, vel multitudine, vel etiam magnitudine, vid. Ind. et Gronov. Obss. I, 21. —449. crudescens, crudior, h. crudelior, sævior factus, exacerbatus, ut XI, 89, et contra molliri, vel mitescere. Cf. Virg. Æn. VII, 788; XI, 833, et vid. sup. ad I, 405 et 432.

451. cecidere jubæ, crista galeæ, vel galea ipsa capite delapsa, aut ab hoste dejecta est; Lenz, qui tamen id h.l. languere existimat, et ingeniose conj. cecinere tubæ, ut Numidæ signo dato Scipionem undique jaculis petierint. —gyroque per orbem Artato, vid. Heyne ad Tibull. IV, i, 94.

454 seq. Similis locus Maronis de Lausi in Mezentium patrem pietate, Æn. X, 789 sq. Conf. etiam Æn. lib. X, 680, 686. Ipsa historia satis nota vel ex Liv. lib. XXI, 46; Flor. II, 6; Senec. de Ben. III, 33; et Polyb. X, 3, pag. 804, edition. Gronovii, ubi decimo septimo ætatis anno Scipio Africanus patrem servasse dicitur. Nam puer vers. 130 et 460; est juvenis; vid. ad III, 608. —456. gemitum rupit vid. ad I, 95.

457. Bis... bis, ut ap. Virg. Æn. VI, 32. Alias ter... ter ut VIII, 156; Æn. IV, 690; Τρὶς μὲν ἐπειρήθη, τρὶς δ᾽ ἔσχετο Apollon. III, 654.

461. Latus limes sumtus e Virg; Æn. IX, 323, et X, 513; ubi vid. Heyne. Conf. inf. IX, 379, 610, et ad V, 269. —462. metit ut v. 213. —463. Cælesti, Martis. —464. auctorem teli, qui 260 patrem vulneraverat; piacula, in ultionem patris vulnerati. Ern.

466. Nemo facile erit, cujus animus dulcedine hujus loci non tangatur, eaque pietate percutiatur, qua h.l. et hostes percussos videmus. Poetæ autem animo et oculis obversabatur Lausus ap. Virg. Æn. X, 800, et Æneas Æn. II, 721 sq. quem similiter a Græcis, pietate ejus obstupefactis, incolumem esse dimissum memorant, a Drak. laudati, Auctor de Orig. Gent. Rom. c. 9, et poeta in Anthol. Gr. I, 87, Epigr. 2; Cf. IX, 432; Lycocophr. 1264 seq. et Sophocl. ap. Dionys. Hal. I, 48. —467. Emicat, ex acie profugit. Conf. ad II, 238. —471. Belligeris campis, passive, in quibus bellum geritur. —472. seq. Ingeniose usus est loco Virg. Æn. IX, 638 sq. ubi Apollo minus opportune, quam h.l. Mars, juvenem laudat et adhortatur.

474. tanta lux, tam felix dies, qui tantæ tibi laudi esse possit, quam hic, quo patrem servasti. —longo in ævo; non constat, quonam ætatis anno mortuus sit Scipio Afric. v. Liv. XXXVIII, 56, et XXXIX, 52; anno LVI putabat Vellei. II, 4. —475. macte, vid. Heyne ad Virg. Æ. IX, 641, et Burm. ad Val. Fl. VI, 547. Repetitio vocis adfectui egregie convenit. —indole sacra, Vera Jovis proles; nam Scipio Afric. ex Jove, in anguem mutato, et Pomponia natus vulgo credebatur; quam divinæ originis famam, quum tantus vir esset, consequebatur, et ipse, Alexandri exemplo, augebat. Cf. XV, 187; VII, 148; et inpr. XIII, 615 sq. 642 sq. Liv. XXVI, 19; Gell. VII, 1; Plut. vit. Scip. et Plin. VII, 9; XXVI, 43.

476. majora, virtutis documenta; meliora dari nequeunt, insignius generosæ indolis pietatisque exemplum 261 a te edi, vel ejus declarandæ optatior occasio et facultas tibi dari non potest.

480. Condebat noctem, finiebat, Cynthia h.e. Luna, curru devexo, cursu declivi, nocte jam exacta. —481. adflata rotis, equis, et roseæ flammæ vid. ad I, 578. —Fraternis conf. VIII, 175; Virg. Ge. I, 396.

483. campos... metuens, quia Pœnus equitatu melior erat, Drak. Conf. Liv. XXI, 47, pr. et 48; Polyb. III, 66, pr. et 67, extr.

485. A Scipione «castra ab Ticino mota, festinatumque ad Padum est, ut ratibus, quibus junxerat flumen, nondum resolutis, copias trajiceret... Hannibal transire non potuit pontem, ut extrema resoluta erant, tota rate in secundam aquam labente», Liv. et Polyb. ll. cc. —dies rapti, quibus raptim iter fecerant. Conf. ad I, 569. —488. Eridani rapidas undas Conf. Virg. Ge. I, 481 sq.

489. aditus molles, vada, transitus faciles, ut clemens clivus I, 274; Drak. qui laudat Ovid. Fast. III, 13; Claud. in Rufin. II, 102, et in Apono v. 12. Conf. Burm. ad. Val. Fl. VI, 239. —490. Circuitu vid. Liv. l.c. —491. Interdum, 262 interim, interea, ut contra hæc pro interdum ponuntur; Drak. ad VI, 30, et VII, 395. —493 seq. Cf. Liv. XXI, 51, et Polyb. III, 68.

494. Peloro pro tota Sicilia, cujus res composuerat: nam proprie a Lilybæo promontorio Ariminum venerat, si Livio et Polyb. fides habenda. —495. Gracchus cognomen Semproniorum, inclitæ gentis, ex qua orti quatuor Consules, b. Punico II clari, Ti. Sempronii Longi, pater, A.U. 536 (de quo h.l. agitur), et filius, A.U. 559; P. Sempr. Tuditanus A.U., 549, et Ti. Sempr. Gracchus A.U. 538; cujus pronepotes fuere fratres nobilissimi, Caius et Tiberius Gracchi, qui propter leges nimium populares perierunt. —496. multus avus, multi majores. —497. titulis magistratuum, triumphorum, rerumque gestarum, quibus imagines ornabantur.

499. prospera rerum, ut subita, vel fortuita belli et similia. Conf. Heins. ad Claud. b. Gild. v. 103. —500. Quis tertius Urbi, etc. bene comparant Liv. XXI, 53, et 57, etsi neutro loco Hannibal loquitur.

501. quænam altera Sicania, unde Consul cum exercitu revocari possit? —502. Dauni nepotum, Romanorum; vid. ad I, 291. —505. Acerba orationis conversio ad Scipionem. —506. Infelix animæ, qui vitam tuam filii, non tuæ virtuti debes. —sic, sic δεινῶς, ut IX, 25; et XVI, 125. —508. Obpetere ut ap. Virg. Æ. I, 96; ubi v. Heyne. 263 —in bello, quod virum fortem decet. Conf. ad II, 705. —fata vocabunt te, h.e. tibi moriendum est, ut vocat lux ultima victos ap. Virg. Æn. II, 668. Cf. inf. X, 523. Sic bella, ira, præda vocant, monente Drak. ad X, 112; in quibus tamen loquendi modis verbo vocare invitandi potius notio inest, ut in his, venti et fluctus vocant vela, καιρὸς καλεῖ πλοῦν, Sophocl. Philoct. 472.

510. Conf. Liv. XXI, 54, et Polyb. III, 71, extr. Poeta omittit pugnam equestrem, in qua Sempronius superior fuerat, et hinc ferocior factus. Liv. XXI, 52, 53; Polyb. III, 69, 70. —Massylum; vid. ad I, 101. —511. Castra Romana. —datis, missis.

512 sqq. Cf. omnino Liv. XXI, 53 et 55.

515. comantes cristæ, ut XVI, 167. —galea comans, κόρυς, seu κυνέη ἵππουρις, ἱπποκόμος, ἱπποχαίτης, ἱπποδάσεια. —517. sagulum Sanguineum, paludamentum purpureum, vestis imperatoria, insigne velamen v. 536; fulgens XVII, 529; rubens IX, 420; ubi tamen sagum, vestem militarem, intelligit Drak. et cum Gronov. ad Liv. XLI, 10; contra Lips. Mil. Rom. II, 12; et Abraham. ad Cic. Or. in Pis. p. 780; contendit, lictores, magistratuum ad bella proficiscentium comites, non in paludamentis, sed in sagis fuisse. Enim vero paludatos lictores Liv. XLV, 39, et milites Sidon. Ep. V, 7, dixit: Αὐτοῦ δ᾽ ἠγοῦνται τοῦ στρατηγοῦ ῥαβδοῦχοι φοινικοῦς χιτῶνας ἐνδεδυκότες, Appian. de reb. Pun. c. 66; Conf. Liv. I, 26 (ubi paludamenti Curiatiorum mentio fit); Plin. IX, 36; Varr. L. L. VI, 3 —519. rumpens iter vid. ad I, 54.

520. Comparatio passim obvia, 264 Conf. XII, 184 sq. XVII, 122 seq. Hom. Iliad. ε, 87 seq. λ, 491 seq. Virg. Æn. X, 603; XII, 523 sq. et quoad ornatum Æ. II, 305 sq. Ovid. 496 sq. Fast. II, 219 sq. Alia exempla, a Dausq. et Drak. prolata, p.m. Virg. Æn. XII, 684; Hom. Iliad. ν, 137, al. cum h.l. minus congruunt. —torrens, χείμαῤῥος, χαράδρα. —524. unda clamat, βοᾷ, v. ad III, 471.

525 sqq. Poetæ, rem memorabilem relaturi, plura sibi ora pluresque linguas optare solent. Conf. IX, 340 sq. Silio præivit Virg. Ge. II, 43, et Æn. VI, 625 sq. XII, 500 sq. ut huic Hom. Iliad. β, 488 sq. quibus locis Drak. addit Ovid. Trist. I, iv, 53 sq. Val. Fl. V, 218 sq. VI, 36 sq. Claud. de laud. Stil. 185, et Cons. Hon. VI, 436, et Cons. Olybr. et Prob. v. 55 sq. ubi vid. Barth. De ipsa pugna cf. Liv. XXI, 55, 56, et Polyb. III, 71, 74; vide etiam Guischard Mém. mil. tom. I, ch. 6. —Mæonius, seu Mæonides dicitur Homerus a Mæone patre, vel potius a patria Colophone, seu Smyrna, oppidis Mæoniæ h.e. Lydiæ, quæ olim Ioniam quoque, vel certe partem ejus complectebatur. —528. Tyriæ furor iræ, h.e. iratus Hannibal. Cf. ad v. 601, et I, 71.

530. laborum veteres, peritos, diu in iis versatos, qui longa experientia usuque labores belli et perficere et tolerare didicerant. Sic vetus operis ac laboris, v. scientiæ cærimoniarumque, vetus regnandi ap. Tac. Ann. I, 20, extr. (ubi vid. Lips. et Ern.); VI, 12, et 44. Cf. inf. VI, 616; XI, 26; XVII, 297, et ad VI, 254, in V.L. —531. fuderunt vid. ad II, 113. —in ore, conspectu, ἐν ὄψει.

532. Anxur Volscum nomen urbis Latii ad mare, quæ postea Græcis ac Romanis Tarracinæ, seu Tarracina et, ut nunc, Terracina 265 dicebatur; (Plin. III, 5; Liv. IV, 59) quæque hodie quidem ad radices montis, sed olim in ipso ejus vertice sita erat, in quo etiamnum reliquiæ ædium et murorum reperiuntur. Hinc monte procelloso dixit poeta. Cf. VIII, 390; Hor. Sat. I, v, 26; Lucan. III, 81; Stat. Silv. I, iii, 86; Cluver. Ital. ant. pag. 1009; Heyne ad Virg. Æ. VII, 799. —533. Tritonis, palus Libyæ, sacra Palladi, (vid. ad III, 322.) vel ut κρήνης ἱερὸν ῥόον ap. Apollon. I, 1208; Theocr. VIII, 33, et alia passim obvia. Vid. ad III, 501.

534. insigni velamine cf. ad v. 517. —535. orbus partem visus, μονόφθαλμος. —536. citat, vibrat, movet, concitat, ut gladium IX, 592; arma ap. Stat. Th. VIII, 144.

538. ira coquit vid. ad II, 327. —inprobus, audax, ut ap. Virg. Æn. XI, 512.

539. Observa variationem ejusdem sententiæ. —quidquid Restat, etc. h.e. alterum oculum. —truncata, vel trunca frons IX, 400, in qua aliquid deest.

540. intorquens turbine ut ap. Virg. Æn. XI, 284. Cf. ad II, 135.

543. niveis, splendidis. 266 —544. Mevania, hodie Bevagna, Umbriæ Cisapenninæ urbs, prope quam Tiniæ fl. qui nunc Topino dicitur, miscetur Clitumnus, (Timia) cujus aqua pota olim putabatur candidos boves facere, quorum in his locis magna copia erat, quique in victimarum inprimis usum alebantur. Conf. VIII, 450, 452; VV. DD. ad Virg. Ge. II, 146 sq. quem locum Silius ante oculos habuit, Claud. Cons. Hon. VI, 506 seq. Prop. II, xix, 25, 26, inpr. Plin. Ep. VIII, 8; Cluver. Ital. ant. II, 10, p. 701; Oberlin. V.C. ad Vib. Sequestr. p. 101 sq. 211 sq. Keyssleri Itin. p. 887, ed. pr. et de Mevania inf. VI, 645 sq. Cluv. l.c. p. 628. —544. divitis uber Campi ut tota Umbria, teste ejus alumno Prop. I, 22, extr. —545. patulis ut latis arvis campis VI, 645. —Fulginia, seu Fulginium, urbs vicina, ad Tiniam sita, hod. Foligno, seu Fuligno. Conf. VIII, 460, et Cluver. l.c. p. 628. —546. perfundit flumine ut VIII, 450, ex Virg. Ge. II, 147 —gelido, nam rigor aquæ certaverit nivibus; nec color cedit, teste Plin. l.c.

547. tristes, adversi, vel duri; vid. ad I, 147. —maxima Victima, taurus, ut ap. Virg. Ge. II, 146; ubi gregibus obponitur.

550. pila propria Romanorum tela, quæ vel majora, vel minora, (utrumque autem legionarius ferebat) et vel rotunda, ut plane manum inplerent, vel quadrata, ambitu quatuor digitorum, erant. Majoris pili lignum æque ac ferrum, quod hamatum et crassitie digiti unius ac dimidii esse solebat, tricubitale erat, ita tamen, ut dimidia ferri pars hastæ infixa esset; vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 664; XII, 121; ad Tibull. IV, i, 90; Veget. II, 15; Plut. vit. Marii pag. 419, D; de forma Lips. Mil. Rom. III, 4, et, qui eam ex numo exhibuit, Guther. de vet. jure Pontif. III, 16, p. 329. Cf. inf. v. 631 sq. (ubi locus class. Dionys. lib. V, a Dausq. laudatur) V, 216; IX, 336. —cornus, vid. ad II, 124. Ipsam vocem, si arborem significet, et secundæ et quartæ declinationis esse, monet Drak. ad X, 132; coll. 267 Stat. Th. VII, 647, et Ovid. Her. X, 107. —subtexere nube polum ut ap. Virg. Æn. III, 582; ubi vid. Heyne. Cf. ad I, 311. —552. vibrantia v. ad I, 539. —553. Comparant Lucan. II, 201 sq. et Stat. Th. VIII, 422.

554. Argyripa, Ἀργύριππα, seu Ἄργος ἵππιον, alias Arpi, urbs Apuliæ, a Diomede condita. Cf. XIII, 30; XVII, 326, et Heyne in not. et Exc. I ad Virg. Æn. XI, 246. —Dauni vid. ad I, 291. —555. Iapyge conf. ad I, 51. —556. Persultabat ut ap. Virg. Ge. III, 117, et Æn. XI, 600. —557. non vana dextra, certo ictu.

558. Ad Allium bene transtulit habitum venatorium Ornyti ap. Virg. Æn. XI, 677 sq. ubi vid. Heyne. Cf. et Æn. V, 37; VII, 666 sq. Hom. Iliad. κ, 263 sq. et sup. ad II, 156. —horret exquisite pro, est. Conf. ad I, 423. —Samnitis ursæ, ut Sabellicus sus ap. Virg. Ge. III, 255. —559. vallatur ut ap. Sen. Herc. Œt. IV, 1935; Ovid. Her. IV, 159, et Fast. III, 449.

561. Garganus, Apuliæ mons, silvis abundans, nunc Monte di S. Angelo. Conf. Virg. Æn. XI, 247; Hor. Od. II, ix, 7. —terga, corpora, ut ap. Virg. Æn. VII, 20, «in vultus ac terga ferarum». —562. Mago in insidiis collocatus ap. Liv. XXI, 54, 55; Polyb. III, 71. —563 seq. Egregia comparatio, sed translata ex Hom. Iliad. π, 756 sq. nam in Marone eam legere non memini. —565. partem prædæ h.e. eam partiri, dividere. —566. devolvitur sc. ex equo.

567. taxus v. ad v. 255. —Maurusia, Afra. Cf. tamen ad III, 339. —stridens ut ap. Virg. Æ. IX, 419, 632 (ubi vid. Heyne); XI, 863. 268 —568. Comparant Lucan. III, 585, 589, qui nimis in hac re lusit. —569. letum cui, etc. cuinam hastæ esset letum h.e. honos quasi et gloria mortis inlatæ. Schmid. τὸ cederet explicat traderet, permitteret.

573 seq. Hic, non sine aliqua jucunditate, exornavit verba Liv. XXI, 54, et 56, qui memorat, aquam Trebiæ nocturno imbri pectoribus tenus auctam fuisse, et, qui flumen petierint, aut inter cunctationem ingrediendi ab hostibus obpressos, aut gurgitibus haustos periisse, quum orti solis calore, liquescente nive, increvisset amnis, ut nec stare propter aquæ altitudinem, nec nare ob arma possent: præterea imbrem nive mixtum et intolerandam vim frigoris homines multos et jumenta absumsisse. Cf. Polyb. III, 72, et Appian. b. Hannib. c. 6, 7. —574. In verbis precibus Junonis poetam agnosce.

575. tellus subsidens, vestigiis cedens, mollis, propter limum et liquefactam nivem: hinc et frustrabatur infida voragine soli. Sic ap. Curt. VIII, 14, pr. «imber violentius quam alias fusus campos lubricos fecerat, gravesque currus inluvie et voraginibus hærebant... aliorum turbati equi in voragines lacunasque præcipitavere curricula, etc.» Schmid. jungit verba, tellus soli frustrata, quæ frustra credita est solum. —577. convellere, evellere, extrahere. —lento limo id. qd. mox tenaci labe; lento Lefeb. explicat γλίσχρῳ, viscoso, unde lentor de humoribus viscosis apud medicos, et eodem forte sensu tabo lento acrique II, 463. —578. labe, limo, vel quod facile laberentur, vel potius, quod esset causa perniciei; Schmid. —579.  269 resoluta imbri ripa, propr. nix in ripa. Sic mox putri cespite.

581. super atque, ἐπὶ καὶ, et insuper. —583. Præripit, præoccupat.

585. Conf. Virg. Æn. VI, 358.

590. Luctantem, qui emergere conabatur. —permixta morte, promiscua; simul cum eo moriens.

591. facies, spectacula, vel genera, ut ap. Virg. Ge. I, 506, et formæ Æn. VI, 626; conf. Ind. et Drak. ad h.l. Burm. ad Val. Fl. VI, 279. —593. longis singultibus ut ap. Virg. Ge. III, 506, et Æn. IX, 505. —Sanguineum amnem, aquam sanguine mixtam.

595. socium, sociorum, manus vocabat, non, quod Cell. putabat, clamore manus, gestu et indicio manu facto, Drak. —597. Inpulit, ut mox v. 650, et ap. Virg. Æn. XII, 380. —asper, exasperatus, incensus.

270 598. Conf. Appian. b. Hannib. c. 7, et Liv. XXI, 55, 56, ubi tamen elephanti non in fluvio pereunt, et aversi inprimis sub caudis fodiuntur. —599. turrito dorso, cf. IX, 239 sq. —Vis elephantorum, h.e. multitudo eorum, vel, ut abstractum pro concr. positum sit, multi, sive robusti elephanti, ut vis canum ap. Virg. Æn. IV, 132 (ubi vid. Heyne), βίη Ἑλένοιο, et doctius βίη Ἡρακληείη, ἱερὸν μένος Ἀτρείδαο, Ἄρηος, μένος ὀξὺ θυμοῦ, πυρὸς δεινὸν, et ἀνέμων, ἱερὴ ἴς Τηλεμάχοιο, ἴς ἀνέμοις, σθένος Ὠρίωνος ap. Hom. Iliad. β, 658 (ubi vid. Kœppen et ad v. 851); γ, 105; ξ, 182; λ, 268; ν, 758; ς, 264, 485; Odyss. β, 409; ε, 478; ν, 276, al. Conf. App. et ad I, 71; VI, 338; VII, 523; Jani ad Hor. Od. I, iii, 36; III, v, 13; xxi, 11, et id. in Arte poet. lat. p. 475; Weitz. ad Val. Fl. I, 561. Vulgo putant, substantiva vim, βίην, μένος et alia ejusmodi redundare, vel periphrasi cuidam servire. Sed vid. Cl. Schelleri præcept. stili bene lat. T. I, p. 304.

600. Cf. Virg. Æn. XII, 684 sq. insueta, ut ap. Virg. Æn. VIII, 248 (vid. ad v. 378), vel pro insuetos, nunquam antea visos elephantos. —601. timentem, cf. ad I, 48.

603. Explorant adversa viros, ut secunda felices, adversa magnos probant dixit Plin. Paneg. c. 31, ubi vid. Intpp. et ad Plin. Ep. IX, xxvi, 4; Lucret. III, 55; Sen. de Prov. 4, et. al. Cf. sup. ad III, 574. —per aspera duro, etc. Cf. II, 578; VI, 120, et ipsa Virtutis verba XV, 101 sqq., quæ ex pulcherrimo loco Hes. Ἔργ. 289 sq., petita sunt. Add. Sen. de const. Sapientis c. 1; Xenoph. Memorab. Socr. II, §. 20 sq.; Stat. Achill. II, 376, ubi vid. Barth. —604. Nititur, enititur, ut ap. Virg. Ge. II, 428, et Æn. II, 443.

605. perdere mortem, vid. ad v. 137. —inhonoratam mortem, vid. ad III, 123. —606. Spectabimur, spectata erit virtus nostra, 271 vid. ad I, 77, et III, 574. —607. meum condes sub gurgite letum, non perficies, ut obscuram et inhonoratam mortem in undis inveniam, vid. ad III, 123, et inf. ad v. 671 sq.

610. adsurgens in hastam, ut in ensem et ictum, ap. Virg. Æn. V, 443; X, 797; XI, 284, ubi vid. Heyne. Sic ἐρείδειν, ἐπερείδειν τὸ ἔγχος ap Hom. Iliad. γ, 358; ε, 856, al. cf. v. 208; I, 400. Similiter quoque insurgere et incumbere remis dixit Virg. Æn. III, 207, 560; V, 15, 189: ἐπεῤῥώοντ’ ἐλάτῃσι Apollon. II, 663; ἐμβαλεῖν κώπαισι Pind. Pyth. IV, 356.

612. Junge prosequitur ictum stridore, percussa horrendum clamorem edidit: quem elephanti clamorem Florus quoque I, xviii, 12, stridorem dixit.

617. laterum extentus, ut laterum passus (qs. pansus, expansiones), et tractus ap. Stat. Silv. I, i, 29, et Theb. IV, 173. —poeta in mente habuit loca Virg. Æn. X, 892; XI, 638 sq., et laterum extentus sunt latera vasta, extenta, ut obtentus frondis apud Virg. Æn. XI, 66, pro frondibus obtentis. Ern.

618. nigranti dorso, vid. ad III, 463, in V.L. —619. Drak. comparat Stat. Th. V, 533. Sed huic et nostro poetæ præivit Virg. Æn. X, 887.

621. vada, Trebiam fl. vel ejus 272 aquas (vid. ad I, 52) et quidem h.l. earum cursum mole sua clausit, præclusit, obstruxit, ut VI, 708; XI, 138, et ap. Virg. Æn. XI, 298. —pressa, ut corporibus premitur Peuce dixit Claud. Cons. Hon. IV, 630.

622. Scipionem huic prælio interfuisse negat Liv. XXI, 52, 53 et 57; sed adfirmat Nepos Hannib. c. 4. quod jam alii monuere. —623. Vulnere, ad Ticinum accepto.

628. Pelopeus avis, h.e. propter majores, Cyrenarum conditores, vid. ad III, 252.

629 seq. Cf. ad v. 550. —630. ferri rigore, pro ferro rigido, et hoc simpl. pro ferro, ut ap. Virg. Ge. I, 143. —631. Procedit, prominet.

633. Cf. V.L. —turgentia, aqua absorpta. —634. æquoris Hadriatici.

636, 637. Cf. III, 283 sq. et de tota orationis forma Virg. Æn. X, 319 sq., ubi vid. Heyne.

638. Manifeste h.l., quod jam alii viderunt, imitatur Hom. Il. φ, 273 136... 384, inpr. v. 234 seq., ubi Xanthus in Achillem insurgit. Silii figmentum inde ortum notat Drak. quod fluvius imbri increverit, de quo vid. ad v. 573. Similem locum Stat. Th. IX, 404 sq., comparari jubet Lefeb. —stagna, maris, seu fluvii profunda, vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 126. —640. omnes torquet vires, ut VII, 529, h.e. movet, vel effundit, ut torquere bella, hastam, murmura, sibila, quæ vid. in Ind. nisi malis cum Schmidio interpretari: intendit, quoniam contorta sunt validiora. —641. novus torrens, quatenus ad fluctus inusitatos excreverat et ante non visos. Ern.

642 seqq. Non tam animosus fingitur Achilles ab Hom. l.c. —644 sq. Similiter, quod Drakenb. monet, Sicorim fl. punit Cæsar ap. Lucan. IV, 141 sq., et Gyndem Cyrus ap. Sen. de ira III, 21. —lacerum, etc., in rivos diducam. —646. premam, obturabo, fontes tuos obstruam; quod tamen ab his quæ Scipio vss. 644, 645, minatur, abhorrere putat Lenz. Equidem non video, cur utrumque locum habere non possit; alioquin quove pro quoque substituerem. —nec tangere ripas, retinere ripas suas. Lenz ad ripas Padi refert. —648. Sidonium, Sidoniis h.e. Pœnis faventem, ut undis socialibus v. 701. Cf. ad I, 118. Schmidius expressa putat Gr. μηδίζειν, φιλιππίζειν. —infelix, vid. ad II, 667.

649. jactantem, ut ap. Virg. Æ. I, 102. —650. Inpulit, ὦσε ap. Hom. 274 l.c. v. 235; conf. ad v. 597. —curvato gurgite, vid. ad I, 472.

651. Arduus adversa mole stat, elegantius quam στῆναι ἐναντίβιον ap. Hom. l.c. v. 266; cf. Virg. Æn. X, 771. —adversa undis, quam undis obponit. —653. stridente procella, ut ap. Virg. Æn I, 102.

654. inrorat, adspergit, aqua roris instar guttatim destillante.

655. stabilemque vetat defigere gressum, ὀυδε πόδεσσιν εἶχε στηρίξασθαι ap. Hom. v. 241, et Suducta tellure, κονίην δ᾽ ὑπέρεπτε ποδοῖϊν, v. 271. —656. Deus, Trebia, ut Xanthus μέγας θεὸς ap. Hom. v. 248. —657, 658. ad bella parentis Excitæ, a parente ad auxilium sibi præstandum advocatæ. —ripas perdidit amnis, exspatiatus est supra ripas; Lenz. —parentis, Trebiæ, non Eridani, quod Dausq. putabat; vid. ad I, 606.

659. Cf. Virg. Æn. VIII, 31 sq.; X, 205, et inf. v. 726. —660. cum voce, ut X, 432, et ap. Virg. Æn. X, 667, «cum voce manus ad sidera tendit.» —662. regnis, v. Burm. ad Val. Fl. II, 621. —663. fusa, vid. ad II, 113. —Cf. Hom. l.c. 217 sq. Virg. Æn. V, 806 sq. —664. Adde modum, fac finem, dextræ, cædibus.

666. incumbe, ut ap. Virg. 275 Georg. II, 311, et Æn. I, 84, ubi videndus Heyne.

667, 668. Conf. Hom. Iliad. φ, 328 sq. Junonis partes Silius detulit Veneri, Romanis faventi.

669. Similes preces ac vota Achillis ap. Hom. l.c. v. 272 sq., et Ulyssis Odyss. ε, 298 sq., ex quo loco desumta est oratio Æneæ ap. Virg. Æn. I, 93 sq., ut ex hac Hannibalis verba inf. XVII, 260 seq., ubi Drak. monet, veteres vehementer mortem in undis exhorruisse, tum quod animam igne constare (vid. Virg. Æn. VI, 130 sq.), adeoque aqua exstingui putarent; tum quod naufragio absumtis raro sepultura obtingere posset. Cf. ad I, 154; Jani ad Hor. Od. I, xxviii, 23; viros doctos ad Valerium Flaccum, I, 633; Burm. ad Petron. c. 103 et 114; Cuper. Obss. I, 8; Guther. de jure man. I, 10. —Ingravat, ut ap. Virg. Æn. XI, 220, eodemque sensu asperare inf. v. 774, et acerbare VI, 116; Drak.

670. Dardana, vid. ad lib. I, 14. —671. Taline leto, tam fœdæ morti in undis; λευγαλέῳ θανάτῳ dixit Homerus Iliad. φ, 281; Odyss. ε, 312. —672. fortine, etc., cf. ad II, 705. —673. redde, etc., ut apud Virg. Æn. II, 669; X, 61. —nate, qui me ad Ticinum servasti. —675. fratrique, Cn. Corn. Scipioni Calvo, qui notus est ex Liv. XXI, 32, 60. —Conf. Hom. Il. φ, 328... 384. —676 sq. Ingemuit, 276 gravius μέγ᾽ ἄϋσε Hom. —679. umbras, arbores, Trebiæ ripam obumbrantes, ut ap. Virg. Ecl. V, 40; Ge. I, 157; IV, 511, al. cf. Ind.

681. Conf. Virg. Æn. V, 662, et Georg. II, 307; inf. XVII, 96, et ad VI, 556. —crepitat, vid. Bentl. ad Hor. Od. IV, xi, 11.

682 sq. Imitat. Hom. Iliad. φ, 350 seq. —comas, frondes, vel folia, ut χαίτη ap. Anacr. XXII, 3, et Callim. H. in Del. v. 81: κόμη, τρίχες, τριχῶδες, seu τριχομανὲς de arboribus et plantis, ὄρος κεκομημένον ὕλῃ, ap. Callim. H. in Dian. v. 41, ubi vid. Spanh. —684. Populus, definite pro quav. arbore.

685. Conf. Ovid. Met. II, 211, et ad vss. 691... 695, ibid. v. 264 sqq., quem locum Silius expressit; Lenz. —imo de gurgite, fundo, βυσσόθεν, absorbet, ἀναῤῥοιβδεῖ. Reliqua minus ornata, quam ap. Hom. l.c. v. 361 sq. ubi Xanthus aheno, igne ebullienti, comparatur. —686. vapore, ut ap. Virg. Æn. V, 683; τεῖρε δ᾽ ἀϋτμὴ Hom. l.l. 366. —687. horrida, squalida.

690. Ipse Padus, in quem Trebia influit, magnam incendii, quo hic ardebat, vim sensit: quod præclare poeta expressit. —pater, vid. ad I, 606, et cf. IX, 187, et Virg. Ge. I, 482. —cursus æternos, ut ἀΰπνους Sophocl. de fontibus; D. Heins. —691. Nympharum, Nereidum.

695. Arundo, sertum 277 ex ea, tegens caput Dei fluvialis, nudavit crines Dei, quia conrepta est flammis, vel combusta. Conf. v. 659.

698, 699. Cf. ad v. 483, et Liv. XXI, 56.

700. honore, vid. ad III, 218. —701. Gramineas aras, e cespite, βωμοὺς ἀυτοσχεδίους, ut ap. Virg. Æn. XII, 118; Ovid. Met. VII, 240, al. cf. Ind. —undis socialibus cf. ad v. 648. —703. Silius silentio prætermittit prælia, hiberno tempore prope Placentiam commissa, de quibus vid. Liv. XXI, 57 et 59.

704 sq. C. Quinctius Flaminius Nepos Cos. A.U. DXXX, adeoque sex annis ante alterum consulatum, in quo ad Trasymenum lacum, quod nunc poeta memorabit, periit, victoriam de Boiis reportaverat, quam tamen tribunis suis debebat temerarius imperator, qui imperitia sua eam pæne prodiderat. Eam ob causam, et quoniam auspicia, prodigia ac literas, quibus Romam revocabatur, spreverat, non nisi privatus et plebe indignante triumphabat. Cf. V, 107 sqq., 646 sq.; Liv. XXI, 63; XXII, 6; Oros. IV, 13; Flor. II, 4; inpr. Polyb. II, 31... 34, et Plut. in Marcell. p.m. 299, et in Flamin. —706. Corde levem, v. ad v. 50. —contundere gravius quam vincere, domare, ut ap. Virg. Æn. I, 264, «populosque feroces Contundet, etc.» cf. Broukh, ad Tib. III, vi, 14.

278 708. lævis Ominibus, adversis fatis: vel omina ad Flaminii genesin, seu horoscopum spectant. —709. Saturnia, cui poeta omnium, quæ Romanis contingunt, malorum causam adtribuere solet. —fesso, malis, cladibus, bello; conf. ad I, 566. —710. ruina, insigni clade.

711. prima dies juris, calendæ Januariæ, quibus consulatum iniit. —713... 717. Cf. ad I, 687 sq. —artem κατ᾽ ἐξ. esse peritiam navis gubernandæ, monent Barth. ad Stat. Th. III, 29, et Drak. ad h.l. et ad XIV, 454. —714. jura carinæ, ut regna et imperium navis, ap. Val. Fl. I, 418 (ubi vid. Burm.), et V, 14. —715. Ventorum tenet vicem, est loco ventorum, et imperitia sua facit, quod venti solent. —716. Dat jactare, cf. ad V, 324; Virg. Æn. I, 319. «dederatque comas diffundere ventis.» —717. magistri, gubernatoris navis, inter quos Liv. quidem XXIX, 25, et XLV, 42, non vero poetas distinguere, monet Drak.

719 sq. Etruriam intellige, et de Lydorum populo, a quo, vulgari Romanorum a Græcis adscito errore, Etruscorum, seu Tyrrhenorum origo repetitur; vid. Heyne ad Virg. Æn. VIII, 479; IX, 11, et Exc. III, ad Æn. VIII; Lips. et Ernesti ad Tac. Ann. IV, 55; de Corytho autem, Etruriæ principe ac conditore Cortonæ urbis (unde montes Cortonenses, quos Trasymenus subit, mox v. 823.) Heyne ad Æn. III, 170; IX, 10; X, 719, et Exc. VI, ad Æn. III; it. Cluver. Ital. ant. p. 590 sq. Cf. V, 9 sq., et ad VIII, 472. —721. Mæones, prisci Lydiæ coloni, et hinc Etrusci; cf. Virg. Æn. VIII, 499; XI, 759; Herodot. I, 7, et Ind.

279 722. vid. V.L. —miscenda ad cœpta, h.e. turbanda consulis consilia, suspicatur vir doctus in Allg. Lit. Zeit. 1796, N. 139. —723. Deus, vel omnino est numen divinum, vel pro dea, ut ἡ θεὸς; cf. Virg. Æn. II, 632; VII, 498, et Vulp. ad Tibull. I, vi, 43. —In his poetæ animo oculisque obversabatur locus Virg. Æn. VIII, 26... 67, ubi vid. Heyne, et ad Æn. II, 268 seq. —724. curis ægris, quæ ægros, miseros faciunt homines, cf. ad I, 85, in V.L. —725. stagni, Trasymeni lacus. —726. Cf. Virg. Æn. VIII, 31 sq., et sup. v. 659.

729. Latio lacrimabile nomen, cf. I, 110 sq., et III, 73. —nomina, ut ὀνόματα, pro hominibus ponuntur, ut VI, 298; XI, 513, al.; cf. Heyne ad Tibull. III, iv, 61, et Bentl. ad Hor. Od. III, xxvii, 34. Passim quoque nomen redundat; v. ad V, 161. —730. Qui Deus olim futurus esses, si in Italia nasci tibi contigisset, ubi tales viri, qualis tu es, in Deorum numero referri solent. Drak. comparat inf. VII, 36, 37, et Cic. pro Muræna c. 36, «gratias egit Diis... quod ille vir in hac republica 280 potissimum natus esset;» add. inf. XVII, 403, 404. —731. cur fata tenemus, retinemus, remoramur? ut fatis currentibus obstare VII, 307, et contra urgere fata VII, 224; fata irritare V, 234; incumbere fortunæ VII, 241; Præcipitare fatum I, 691; lacessere fata XV, 36, vel fato urgenti incumbere ap. Virg. Æn. II, 653.

734. Jurares, cf. I, 113 sq. —735. satiabis, placabis, ut ap. Virg. Æn. II, 587.

736. Imitat. Virg. Æn. VIII, 61 sq.

738. Tmolo, ex Lydia, cujus mons est Tmolus. —missa manus, h.e. Etrusci, cf. ad v. 719, et VII, 210.

739. numine, ejus monitis. Cf. ad I, 93, in V.L.

741. Cf. omnino Liv. XXI, 58, cujus narrationem cur tam strictim adtigerit Silius mireris, quum tamen poeticum ornatum et res admittat, et ipse diligenter sectetur. —Horrebat, etc. Cf. Virg. Æn. IV, 249, 251; XII, 702 sq.

744. pruina, vid. ad III, 533.

746. Si, post Alpes superatas, aliis iisque minoribus montibus iter impediatur et obstruatur.

748. mulcet laborem, minuit, ut XII, 220. —Delet hunc versum Col. Imo vero ex eo quodammodo pendent sequentia, cum quibus cohæret: dicit enim, superato jugo jam nondum finitum fuisse laborem (superasse jugum, græco more pro superatus montis adscensus), sed quasi novum ex paludibus in plano campo objectum. Ern.

749 sq. Nam Apenninum transgressos plana natantia h.e. planities, seu campi paludosi (quos Silius solita verborum luxuria depingit) remorabantur. Liv. XXII, 2, «Propiorem viam (in Etruriam) per paludem petit, qua fluvius Arnus per eos dies solito magis inundaverat.» Proprie hoc iter non continuo H. ingressus est, simul atque Apenninum superavit; vid. Liv. XXI, 59. Sed poeta res levioris momenti omittere solet. —putri, resoluto, nondum indurato gelu impediti rivi se late diffundunt; ut solent, quæ calore liquescunt; Cellar. coll. Virg. Ge. I, 43.

751 seq. Hannibal, quod jam Drak. observasse video, Apenninum transgressus, sæva tempestatis vi, in via per paludem et profundas Arni fl. voragines, alterum amisit oculum, testibus Polyb. III, 79; Liv. XXII, 2, et Corn. Nep. c. 4; (qui tamen non omnino cum illis consentit, de quo vid. ej. Intp. et Drak. ad Liv. l.c.) non a frigore in Alpibus, quod Schol. Juven. ad Sat. X, 153, adnotavit.

751. tanta inhospita, tam i. loca, ut VI, 308. —753 sq. «Quia medendi nec locus nec tempus erat, altero oculo capitur,» Liv. et Polyb. l.c. quæ poeta exornavit. —facilis sprevisse (ἀοριστῶς) h.e. facile spernebat, ut I, 225; VIII, 59.

754. bene, h.e. vili pretio, parvi emi; quam locutionem, vel tironibus notam, magna exemplorum 282 copia illustravit Drak. ad h.l. ad V, 601, et VII, 620. —755. frontis honos, possit esse decora facies, ut ap. Stat. Silv. I, ii, 113. Sic honor capitis, ap. Plin. Paneg. 8, id. qd., caput honestum, ap. Virg. Ge. II, 392. Sed h.l. est frontis decus h.e. oculi, ut cornua Tacito gloria frontis dicuntur Germ. c. 5; honores, pulchritudo, formæ inf. XII, 243; h. togæ VI, 394; h. croceus, color rutilus et pulcher VIII, 442; cf. Heyne ad Virg. Æn. I, 591, et Jani ad Hor. Od. II, xi, 9.

761. lacus, ad Trasymenum lacum. —762. piacula, solatia.

765. Poeta, ornatus et variationis studiosissimus, facile in episodium hoc incidere poterat, memor libri III, 64 seq. —Mos, Pœnis a Phœnicibus, quorum Moloch a Saturno parum diversus fuisse videtur, traditus, pluribusque barbaris gentibus communis, de quo vid. præter VV. DD. ad h.l. Column. ad Ennii Ann. I, p. 28; Ill. Meiners de relig. varior. popul.; Hendreich de republ. Carthag. II, i, 4; Bryant. de sacrif. hum. et Michaelis Jus Mos. T. V, §. 247. Notandum vero ex v. 768, sacrificium hoc annuum fuisse sortique commissum. —condidit, vid. ad I, 28, in V.L. —766. Poscere Deos veniam, vel pacem, pro gratiam et opem ab iis petere, vel simpl. illos placare, ut in formulis precum, inpr. pontificum, passim occurrit. Conf. XV, 437; Virg. Æn. III, 261; IV, 50; Liv. I, 16; VII, 2, al.

768. annua quotannis. —casus, sacrificium. —769. Diana Thoantea, ut XIV, 260, et ap. Val. Fl. VIII, 208, h.e. Taurica, seu Scythica, 283 cui hostiæ humanæ mactabantur; quem deæ cultum, ex fabulis de Iphigenia, Oreste ac Pylade notissimum, Thoas, rex Taurorum, primus instituisse dicitur; vid. Herodot. IV, 103; Strab. V; Diodor. IV, 45; Pausan. III, 16; IX, 19; VV. DD. ad Ovid. ex Ponto III, ii, 45... 96, et Trist. IV, iv, 63... 82; Hygin. fab. 98, et 120; Serv. ad Virg. Æn. II, 116; Spanh. ad Callim. H. in Dian. v. 173, 174; Muncker. ad Antonin. Liberal. fab. 27, et Eurip. Iphig. v. 39.

770. petebat, destinabat. Cf. II, 29. —771. discors Hannon, cf. ad II, 277.

772. metus propior, cf. I, 32.

774. Præclare adfectus materni vis singulis Imilces factis verbisque exprimitur. —Asperat, auget, hæc, metum hujus iræ paternæ, Imilces, conjugis, mœror, ut asperare ignes dixit Val. Fl. V, 369; a. iram Tac. hist. II, 48; cf. ad v. 669.

776 sq. Conf. Virg. Æn. IV, 300 sqq. (ubi vid. Heyne de orgiis trietericis et motis sacris), et Lucan I, 674 sq. —Edonis, Baccha, ab Edonis, populo Thraciæ, ubi orgia Bacchi potissimum celebrabantur. Conf. Intpp. ad Theocr. VII, 111; Bentl. ad Hor. Od. III, xxv, 9, et viros doctos, in V.L. laudatos. —Pangæa juga, ut II, 73. —777. suspirat, ἀναπνεῖ, pro spirat, πνεῖ, ut XII, 136, et XIII, 426; D. Heins. Similiter 284 totum spirant præcordia Phœbum, Drak. monente, dixit Claud. de R. P. I, 6; cf. ad III, 240 et 697; Burm. ad Val. Fl. II, 278.

778. facibus subdita, propr. facibus subditis, igni admoto combusta, unde clamat; vel simpl. pro incitata sc. furore, ut faces subjicere invidiæ, bellis, etc., et subdere ignem seditioni Liv. VIII, 32: vel subdita, subjecta, permissa, adeoque stimulata facibus, h.e. ceu Mænas, quæ adcensis facibus noctu per montes ac nemora cum clamore discurrit. Ejusmodi certe faces contextui aptiores sunt. Cf. V.L. —779 seq. Tota oratio spirat furentem ac bacchicum mentis fervorem, quo instincta Imilce in absentem maritum acerrime invehitur; et gravissimæ indignationis adfectum, qui, elevata herois laude ac gloria, tenerrimos paterni amoris sensus agitat et v. 787 sq., cum amara inrisione permiscetur; sed, quod minus exspectes et probes, nimis abrupte v. 791, (ubi τὸ porro ῥητορικῶς magis, quam δεινῶς dictum) ad pios philosophicosque, etsi præclaros, sensus descendit, quibus enthusiasmi impetus, qui subito v. 796, iterum effervescit, interrumpitur. —Io conjux, ut Io Bacche! cf. ad V, 634, in V.L. —cardine mundi, plaga, seu regione. —781. propior tibi, tanquam patri; ad te magis spectat. —782. vibrantia se, vibrata; vid. ad I, 539.

788. molire vias, ut ap. Virg. Æn. X, 477, et VI, 477; ubi vid. Heyne. —vetitas, vid. ad III, 501. —pacta resigna, irrita fac, rumpe, propr. sigillo ablato. Schmid. adcipit pro simpl. signa, firma. —789 sq. Vis verborum sic et tales voce et gestu declaranda.

791. Notum est, priscos homines sanguinis effusionem religioni habuisse, 285 iisque morem fuisse θεοὺς καρποῖς, h.e. ἀπαρχαῖς ἀγάλλειν, hisque frugum primitiis ac libaminibus solum deinde tus sine hostiis addere. Cf. loc. class. Ovid. Fast. I, 337... 454, et IV, 409 seq.

792. ægris mortalibus, ut ap. Virg. Ge. I, 237; cf. ad I, 85, in V.L. —794. Ture pio, quo pietatem in Deos testamini, ut ap. Tibull. II, ii, 3; III, iv, 10, et Virg. Æn. IV, 637; V, 745.

795. Conf. Intpp. ad Act. Apost. XVII, 28, 29; Dausq. citat Cic. Leg. I, 8; Epictet. I, iii, 9; Polyb. Ecl. 25, et al. —hactenus, id tantum, sit satis; sufficiat certe animalia, non homines mactasse. Conf. XIII, 270, et IX, 347, ubi Drak. laudat Gronov. Obss. I, 15, et Obss. in Script. Eccles. c. 22. Lefeb. qui vers. 791, tabum etiam de sanguine humano intellexerat, h.l. vertit: contentons-nous à l’avenir de n’immoler que des animaux sur les autels. Ernesti toto h.l. non victimas humanas, sed in genere cruenta sacrificia reprehendi putat, quoniam his sublatis et illæ tollantur, ideoque jungit hactenus sit satis, hoc sensu: desinite nunc tandem cruentis sacrificiis Deos colere; aut si firmiter vobis persuasistis, Superis tale nefas placere posse, me immolate. Neuter mihi quidem sententiam suam persuasit. —797. nefas, nefaria hæc sacrificia, sc. humana. —fixumque sedetque, cf. Virg. Æ. IV, 15. —798. absumite, perdite, mactate, vestris votis, victima vota, vel votorum, quæ fecistis quorumque rei estis, solvendorum causa. Cf. Virg. Æ. III, 279, et ibi Heyne.

799. hac indole, hoc puero tantæ indolis.

800. Ægates, ut I, 61. —mersa Punica regna, jactura tot navium hominumque, qua simul imperium maris 286 nobis ereptum, et populus nomenque Pœnorum ad internecionem prope redactum est. —802. virtus mariti, ut μένος Ἄρηος, etc., vid. ad v. 599.

803. Hæc, verba. —804. cauta, consilia. —ipsique, Hannibali. An ut αὐτὸς ἔφα?

809 seq. Oratio bene convenit ingenio Hannibalis, quod in gratia quoque referenda superbiæ indicia prodit. —810. Hannibal æquatus Superis, quod divina res et sacrificii causa ejus arbitrio permittitur; Cellar. coll. Plinio, Epist. I, 7, pr. Non male. Confer tamen ad v. 803, in variis lectionibus. —813. ab Ausonio Quirino, a populo Romuli, h.e. Romano.

287 817. stabit, vid. ad II, 639, in variis lectionibus. —certare memento, confer ad III, 118.

820. formidine matrum, præclare pro cædibus et sacrificiis, quæ matres potissimum horrent et reformidant.

822 seqq. Color orationis fere ut apud Virg. Æneid. XI, 515 sq. —sacra majora, stragem Romanorum.

823... 827. Conf. Liv. XXII, 2, et inpr. 4; Polyb. III, 82, extr. —823. mons et colles sunt montes Cortonenses, cf. ad v. 720. De Sychæo et Choaspe, cf. III, 245, 317. —825. claustra et fauces, angustiæ saltus et montium. Cf. V, 42 sqq.

826. vago milite, expedito. —827. libamina belli, cf. v. 822.

828. Deus promissis spondet apertis. Confer v. 722 sqq., 733 sq. —829. viri, legati.

Liber IV: Variæ Lectiones