Punicorum Liber Decimus Tertius

4. Hannibal «ad Tutiam fluvium castra retulit, sex millia passuam ab urbe,» Liv. XXVI, 11. —nulla ripa, sine alveo, ripam nullam fingens, et plano fere campo rivuli instar profluens, ideoque gramina lædens; Lef. et Ern. Cf. Var. Lect. —5. sine nomine; v. ad VIII, 508, et IX, 373. Rivi 73 tenuitas luxuria orationis exprimitur. De Tutia v. Var. Lect. —6. Tuscis undis, Tiberi. Cf. supra ad VIII, 362.

7. jussa deorum, deos inmissa tempestate cœpta ejus interrumpentes; Ern. coll. XII, 605 seqq. At inpr. intell. jussa Junonis, forte et, quos hæc ei ad pugnam Romamque tuendam paratos ostenderat, deorum; unde voluntatem eorum conligebat. Vid. sup. XII, 701... 728. Bene et apte Hannibal, turpem nunc discessum animo secum reputans, indignatione exarsisse, et Romam redeundi consilium cepisse fingitur. —8 sq. Lydia stagna, Trasymenus Etruriæ lacus. Cf. ad IV, 719 seq. —9. Daunia tellus, Cannensis campus in Apulia, v. ad I, 291. —10. exanimatus, anxius, timidus. —12 sq. alma Carthago; v. ad III, 203. —13. turrita celsa figura, ob alta mœnia et Byrsam arcem, in celsissima rupe sitam. —14. abitus a Roma. —miles inlæse, qui turpiter ac timide discessisti, sine certamine ac vulneribus. Similis fere est prosopopœia patriæ loquentis ap. Cic. orat. in Cat. I, 7 et 11. Ed.

15 sq. Imbres... fugio, verba militum, quibus turpis defensio continetur. —16 seqq. hanc labem, Nescire Mavortem agitare, turpem ignaviam, quæ acie dimicare non audet, nisi luce serena ac sub æthra liquida, h.e. pura, clara, serena.

74 19 seq. inerat in mentibus militum. —redolentia in armis Fulmina; cf. XII, 625... 627.

24 sqq. Imago ardoris pugnandi paulatim crescentis Silio propria, et luxurie quidem orationis, sed graphice adumbrata, quæ recte laudabatur a Scalig. Poet. VI, 6. Cf. supra ad VII, 141 sqq.; Drakenb. bene comparavit verba Senec. Nat. Quæst. I, 8. «Quum in piscinam lapis missus est, videmus in multos orbes aquam discedere, et fieri primum angustissimum orbem, deinde latiorem, ac deinde alios majores, donec evanescat impetus, et in planitiem inmotarum aquarum solvatur.» Perperam autem Dausq. examussim h.l. delineari putabat ludum puerilem (forte illum, qui describitur a Minuc. Fel. in Octav. c. 3, ubi v. Intpp.), et parum apte laudabat Senec. Herc. fur. 683 sq. —28. Donec in utraque ripa gyri desinunt, evanescunt, et veluti absorbentur: nam tum patulum curvamen oritur, quum gyrus a ripa interrumpitur et quasi aperitur; Ernesti. Enimvero patulum curvamen est late patens, orbis latior. Idem V. C. hoc comparandi genus exemplo Maronis excusat, quum potius suavissimum sit. Vid. Scalig. l.c. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 22 seq., et Lowth. ibi laud. Cf. inf. XIV, 189 seq. et sup. VII, 141 sq.

30. Pœnum a reditu avocat Dasius transfuga, docens, Romam inexpugnabilem esse propter Palladium, cujus historiam intexit poeta ornatus sectandi doctrinæque 75 ostentandæ studio, sequutus varios auctores, nescio quos, sed inpr. Virg. Æn. II, 164 sq. Cf. ibi Heyne in Excursu IX, et ad Apollod. p. 744... 752; Spanhem. ad Callim. H. in Lav. Pall. v. 39. Totum tamen commentum. h.l. aptissimum est. De Argyripa (propr. Argyrippa) v. ad IV, 554; de Œneo sup. III, 367; et de Dasio, h.l. V.L. —pravum decus, homo nobilissimis natalibus ortus, sed pravus fidei et moribus corruptis; N. Heins. —31 sq. Semina, originem. —ductoris Ætoli, Diomedis, nepotis Œnei. Cf. ad I, 125, et XI, 505. —33 seq. Lætus opum, ut ap. Valer. Fl. III, 659, ubi v. Burm. —clauda fides, ut manca virtus, Cic. Fin. III, 9. —calenti Pœno; conf. ad XV, 337. —34. Latiæ habenæ, Romanorum rebus et imperio.

35. volvens, ut ap. Virg. Æn. I, 262. —36. miles, Græci. —37. staret; v. ad IV, 44. —38. Calchas vates notissimus ex Hom. Iliad. α, 69 al. —Sollicitis Calchas... Sed Calchas Danais; cf. ad XII, 441 in Var. Lect. —41. e sedibus arcis, e templo Armisonæ Divæ, Palladis, in arce Ilii sito. —43. armis Therapnæis, Spartanis, h.e. Græcorum, inter quorum principes erat Menelaus, frater Agamemnonis et rex Lacedæmon. Cf. ad I, 6; VI, 303, et VIII, 412. —76 44. Ledæ nomen, Helenam, Ledæ filiam, ut nomen Echionium ap. Virg. Æneid. XII, 515, ubi v. Serv. et Heyne. —Amyclas, Spartam, vel Laconiam.

47. Quidam poetæ palladium a Diomede et Ulysse (conf. tabula Iliaca num. 95), alii a solo Ulysse (v. Gorlæi Dactyl. P. II, n. 95, Fabrett. Comm. ad Tabul. Iliac. p. 364, et Begeri Thes. Brand. T. I, p. 94), ante Trojam captam, alii vero post captam demum urbem (quod ex Pausan. Phocic. c. 26, intelligitur) Trojanis furto ablatum fuisse memorant; Draken. Cf. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. II, et Mezir. Comm. sur les Ep. d’Ovide, T. I, p. 67. —adjuncto Ithaco, cum Ulysse. Cf. ad I, 14, et II, 180. —48. Tydides, Diomedes, meus cognatus. Conf. v. 31. —molitus, cædens, interficiens, Ernesti; quæ verbi vis admodum dubia est. Rectius forte Lefeb. perrumpens impetu facto, vel N. Heins. amoliens. Sic moliri montes sede sua, obices, portam, fores, etc., dixere Liv. IX, 3; VI, 33; XXIV, 46; XXV, 36; XXVII, 28; Tac. Ann. I, 39 et alii dixere. Cf. ad I, 645; IV, 788; V, 385, et ad rem Virg. Æn. II, 166. —49. cæleste Palladium, διϊπετές. Cf. Heyne ad Apollod. p. 744. —50. Cf. Var. Lect. et Virg. Æn. II, 169 sq. De Palladio autem Lavinium a Diomede, et inde Romam translato, v. Spanhem. ad Callim. II. in Lav. Pall. v. 39, et de Diomedis sedibus in litore Apuliæ Daunorumque finibus, ubi Dauni regis filia in matrimonium ducta (cf. inf. v. 70) Arpos, seu Argyrippam urbem (Ἄργος ἵππιον) condidit, Heyne Exc. I, ad Virgil. Æn. XI, 243 sq.

51. Œnotris; 77 v. ad I, 2, et VIII, 46. —52 seq. Æger delicti, propter Palladium furto abductum; unde et inpius Virgil. Æn. II, 163 dicitur. Conf. Heins. ad Valer. Fl. III, 737. —Phrygium Numen, et Iliacos Penates, Palladem. Cf. ad I, 43.

54. surgebat, exstruebatur, ut VII, 747; Virgil. Æn. I, 437 al. —55. Laomedonteæ, ut VII, 437. —sedes, ut XII, 48, ubi v. V.L. —57. Nec celata deam, forma divina, ut vero ore XII, 705, ubi v. not. —Tritonia virgo; cf. ad III, 323.

59. Garganus et Daunia tellus, Apulia. Vid. ad I, 291, et IV, 561. —60 seq. Quære Æneam, qui in Laurenti agro novam Trojam exstruxit (v. Heyne Exc. III ad Virg. Æn. VII), et Palladium Trojanis redde.

62. vittas et penetrale signum palladis (v. ad I, 668; Cic. Nat. D. II, 27, et Virgil. Æneid. II, 168): nisi vittas Vestæ cum N. Heins. intelligere malis. Cf. Heyne not. et Exc. IX ad Virgil. Æn. II, 296. —castum penetrale, signum Palladis, virginis perpetuæ: cujus solenne epith. est, ut et sacrorum.

64. Phryx, Trojanus; victor Turni, Æneas. —Lavinia Pergama, novam quasi Trojam, quam a conjuge sua Lavinium dixit.

66. Tyrrheni fluminis; cf. v. 6, et ad VIII, 362. —67. Castra, classem in statione positam, fulgentia, ut 78 XII, 435, arx corusca; Drak. Cf. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. III, 519; IV, 604; V, 669; Heusing. ad Corn. Nep. Alcib. 8. —69. Imitat. Virg. Æn. VIII, 116, 128; XI, 101, 332. —canentis olivæ, ut pallentis ap. Virg. Ecl. V, 16; Drak.

70. Dauni gener; cf. ad v. 50 seq. —71. memores iras metusque; v. ad III, 65, et Heyne ad Virg. Æn. I, 4. —72. Idæos, Trojanos fluvios. —73. Sanguine sudatum; cf. II, 455, ibique not. Cf. Virg. Æn. III, 350 sq. —74. Haud nostrum est, etc., haud nostra, sed deorum et Parcarum voluntate, fato, actum est. —sorores duræ, ut I, 281, ubi v. not.

76. dextras jungamus inermes, noto pacis, amicitiæ et fœderis signo. Cf. Var. Lect.

79 sq. Res notissima e Liv. V, 49. Conf. sup. I, 624 sq., et IV, 150 sq. Poeta vero cladem Gallorum palladio, non virtuti Camilli tribuit. —81. aras patrias; v. Var. Lect.

82. Conf. Liv. XXVI, 11. —His Dasii verbis fractus ductor, Hannibalis animus, furor, impetus, 79 consiliumque fractum, vel ipse a sententia abductus est. —convelli signa, ut XII, 730, 733. —84. Feronia, dea Latii Indiges (v. Heyne ad Virgil. Æneid. VII, 800; VIII, 564, et Struv. Synt. Ant. Rom. c. 1, p. 162), cujus triplex in Italia lucus cum fano memoratur: primus ad Tarracinam, seu Anxur in Latio et via Appia (de quo v. Virg. l.c. Horat. sat. I, v, 24, et Cluver. Ital. ant. II, 2, p. 460); alter in Etruria inter Lunam et Pisas ad Vesidiam fl. (si fides habenda inscriptioni apud Gruter. p. 220); tertius, de quo h.l. agitur, in eadem Etruria, inter Veios et Tiberim, in agro Capenate, ad radices Soractis montis, de quo v. Liv. XXVII, 4, 5; Virg. Æn. VII, 697; Cluver. II, 3, p. 547. Fanum hoc divitiis inclitum, ibique forum totius Italiæ mercatumque frequentem, Deam vero in illo communiter a Sabinis et Latinis cultam fuisse, tradunt Liv. I, 30; XXVI, 11, et Dionys. Hal. II, 6; III, 32. Cf. sup. ad V, 175 sq. Capena, seu Capenas et Capenus (Frontin. p. 121) notum Etruriæ oppidum, sed fluvius Capenas ignotus. —85. sacer, tamquam adcola et custos sacri nemoris ac fani; Mars. Conf. et ad XII, 215.

89. solus pavor, h.e. religio (v. ad I, 82), servabat, tuebatur opes templi, ab iis diripiendis homines absterrebat. Dausqueius non male comparabat locum Diodori, lib V: Ἴδιον δέ τι συμβαίνει καὶ παράδοξον παρὰ τοῖς ἄνω Κελτοῖς περὶ τὰ τεμένη τῶν Θεῶν γιγνόμενον· ἐν γὰρ τοῖς ἱεροῖς καὶ τεμένεσιν ἐπὶ τῆς χώρας ἀνειμένος ἔῤῥιπται πολὺς χρυσὸς ἀνατεθειμένος τοῖς Θεοῖς· καὶ τῶν ἐγχωρίων μηδεὶς ἅπτεται τούτου διὰ τὴν δεισιδαιμονίαν, καὶ περ ὄντων τῶν Κελτῶν φιλαργύρων κάθ’ ὑπερβολήν. Conf. et Virg. Æn. VII, 60.

92 sq. Cf. Liv. XXVI, 12 pr. —sulcat aratro, ut Thraces arant ap. Virg. Æn. III, 14, et similia passim. Vid. ad VIII, 564.

94. Haud lætus, tristis: eum enim invitum, et deorum portentis territum, ac 80 tandem Dasii narratione permotum, Romæ capiendæ spem posuisse, et inde movisse, ex initio hujus et fine superioris libri constat; Drak. —97. miseris, obsessis Capuæ civibus extrema mala movebat, parabat. Ernesti: ita urbem obsidebat, ut spes nulla salutis civibus relinqueretur.

98. prensans, rogans. Vid. ad lib. VI, v. 461 sq. cuicumque est nomen in armis, fortissimos militum, viros spectatæ virtutis. —99. Verba Fulvii. —Dedecus defende, ut V, 490 ubi v. not. Ernesti: injurias a Campanis nobis factas armis ulciscimini. Sed dedecus eo spectat, quod tam perfida urbs tam diu nequidquam obsidetur. Cf. sqq. —100. fœdera rupta; conf. XI, 29 seq. —101 seq. missum ad portas Pœnum, Hannibalem arcessitum, quum Campani ad cum deficerent, de quo vid. XI, 132 seq., et XII, 449 sq. —post jura petita Consulis alterni; conf. XI, 55 sqq. —103. lenta, secura, sine metu, et in otio. Cf. ad II, 489.

104. robore, e ligno, ligneas. —106. conjunctas adstringere nodis, palilogia, de qua v. ad IX, 99. —107. trabes, arietes. —108. morantia claustra, ut VII, 130.

81 109. Dausq. Cell. et Ernesti intelligunt turres et machinas, quarum lateribus stellati axes, h.e. rotæ radiatæ fuerint adnexæ. Sed de aggere sermo est; unde axes stellati videntur potius ligna dici sive tigna, cancellatim, ad instar stellæ radiatæ vel potius radiorum rotæ, directa, transversa et decussata, quibus latera aggeris varie ligabantur. Ipsa autem verba petita sunt e Lucano, III, 455. Conf. Lips. Poliorcet. II, 3. —110. dorsum armatum, dicuntur milites, vineis tecti; vel tectum vineæ permunitum, et, ut utar verbis Veget. IV, 15, duplici munitione, tabulatis (f. tabulis) cratibusque contextum (quod tamen tabulatum magis proprie pluteorum fuit); aut vinea dicitur gravida dorso armato, quia a tergo et dorso armatum militem revelat et ostendit. Ita Lips. Poliorc. I, 7. —gravida, ut fœta armis et gravis apud Virg. Æneid. lib. II, 238, et VI, 516, ad quæ loca vide Heyne. —surgebat, ut v. 54.

115. Commentum ornatus studio carmini intextum, et depromtum e Virg. Æn. VII, 483 sqq. sed Siliana orationis luxurie expressum. Conf. Heyne ad Virg. l.c. et Calpurn. VI, 32. —Cerva, in Virg. cervus. Cf. ad III, 39, in V.L. —116. Cf. Virg. Æn. XII, 84, ibique Cerda et Heyne.

117 seq. Capys, de quo vid. ad XI, 30. —mœnia sulco Signaret, ambitum eorum locumque urbis novæ aratro definiret, h.e. Capuam conderet. Res nota ex Isidor. Orig. XV, 2; Serv. ad Virgil. Æn. V, 755, et Intpp. Ovid. Fast. IV, 819. —118. mollitus, captus. Quod feram captam occidi noluerat; Burman. —119. Verba Virg. Æn. VII, 487... 490, ornatu parum apto et jucundo 82 variata.

120. exuta feram, ferina natura, seu feritate exuta, deposita, h.e. mansuefacta. Cf. ad VI, 100, et VII, 496.

126. Quæ Plinius, VIII, 32 seu 50 (ubi vid. Harduin.) et alii de grandi cervorum ætate tradant, fabulosa esse, jam monuit Aristot. Hist. An. IX, 6; et hodie satis constat, raro triginta annis majores inveniri. —127. Mille tamen cervorum anni a nemine, quod sciam, memorantur, et poeta nimis rem auxit. —129. nox, mors. Vid. Var. Lect.

131 seq. miserabile bello Prodigium, ut sup. VIII, 638, ubi v. not. —134. Consternata; conf. Heinsium ad Ovidii Metam. lib. II, 314.

135. Cogita milites omine fausto lætos inter se certasse, quis primus caperet cervam; Ern. Excipere verbum proprium venatoribus, qui feras dolo ac fraude capiunt, ut δέχεσθαι. Vid. Burm. ad Quint. Inst. Or. II, 12, et Phædr. I, ii, 6, ubi cf. etiam Hartman. in Chrestom. Phædr.

83 138 sqq. «Capua etsi nihilo segnius obsessa per eos dies fuerat, tamen adventum Flacci sensit,» Liv. XXVI, 12. —140. spissa vallata corona Adligat, urbem corona cingit; noto obpugnandi modo, de quo v. Lips. Poliorc. I, 4, telis in morem indaginis ambit, tam arte Capuam obsidet, ut venator saltus ac ferarum latibula indagine, h.e. ingenti retium cassiumque serie, cingere solet, ne ulla elabendi occasio detur; quo sensu et inf. XIV, 368, navalis indago dicitur navium corona ac ordo; Drakenb. Cf. X, 80, et Cerda ad Virg. Æneid. IV, 121.

142. Poeta, confuso temporum rerumque ordine, huc transtulit narrationem Liv. XXIII, 46 sq. de Taureæ Campani singulari certamine cum Claudio Asello, fortissimo Romanorum milite. —pavitant, Campani arte obsessi. —143 seq. sublimis cristis, heroum more. Cf. Heyne ad Virg. Æneid. I, 468, et Köppen ad Homer. Iliad. β, 816. —144. superare lacerto dabat, quum præposuit ceteris; Marsus. Male! Recte Lefeb. fatebatur, concedebat, Hannibal, Tauream Mauris præstare lacerti viribus. Withof. emendat: cui sidonios superare lacerto Robur, et, etc., ut more poetarum res inanimata aliquid dare dicatur.

84 153 seq. «Hæc ubi Asello nuntiata sunt in castra, id modo moratus, ut consulem percunctaretur, liceretne extra ordinem in provocantem hostem pugnare? permissu ejus arma extemplo cepit;» Liv. l.l. —Æneadæ, Romano. —154. auspicium (ut XVII, 563) jusque in certamina, potestatem ac veniam pugnandi, N. Heins. quem vide ad Ovid. Amor. I, i, 5.

155. capital, ἀρχαϊκῶς pro capitale, scilicet facinus, seu crimen, pœna capitis luendum. Vid. Ernesti clav. Cic. De pœnis militum, qui pugnam nisi jussi inierant et discesserant a signis, v. Lips. Mil. Rom. IV, 4. —156 seq. arma imperio solvit, pugnandi potestatem dederat. —158. Conf. ad lib. V, vers. 535.

159 sq. Taurea, ut vires lacerti (conf. v. 144) ostentaret, hastam ope amenti, vel nodi, vibrare noluit, sed nudis conatibus (v. 161), sine illorum ope, sola lacertorum vi, jecit. Cf. ad I, 219, 318; IV, 14, 291. —Indignatus opem, non dignatus, respuens, tamquam rem indignam et inhonestam.

85 163 sq. Hæc eleganter et ad naturam apte memorari, jam monuit Ern. Rutulo, Italo, Romano, Claudio Asello. —165. comprimit, retinet ictum, ut VI, 538; IX, 650. —166. Mentitur minas, similis est minanti h.e. jaculanti, simulat se jam jacturum esse hastam, ut metum incutiat hosti.

171. Rutulus, Romanus, levior, velocior (v. ad III, 394), non perdere, h.e. non perdebat, premebat (ita jam Lefeb. coll. Virgil. Æn. II, 530; XII, 754). —terga cedentis; cf. ad I, 422. —172. fusis habenis, ut VII, 696, et passim apud poetas.

86 175. credunt, Campani. —178. porta adversa, e regione obposita illi, per quam Claudius Capuam intraverat; Drak. Recte. Cf. Liv. XXIII, 47 extr.

179 sq. Summa luxuries poetica est, qua jam communis omnium pugnandi ardor describitur; Ern. —Ignescunt, incensi sunt, ardore, cupiditate pugnandi. Conf. ad III, 136 et 305. —pari, communi; vel potius eodem, quo Claudius intraverat urbem; ejus exemplo incitati. —tecta, Capuam.

181. saxeus imber; v. ad I, 311. —182 sq. Vid. Var. Lect. Withof. emendat adstantum turribus, hoc est, ingruunt hastæ militum romanorum, qui summis in turribus pugnantes adstabant.

188 sq. Vid. Var. Lect. —190. magnæ optat discrimine famæ, quo sensu Curtius, VIII, 13 extr., dixit gloriam sibi ex periculis arcessere.

191. Narratio variarum cladium, ad Capuam factarum, in qua poeta magis ingenio suo ad quævis mira (quis enim non illud statim studio quæsitum putet, quod tres fratres, iidemque varia armorum genera tractantes in uno loco excubias agunt?) et atrocia narranda prono indulsit, quam historiæ fidem servavit; Ern. Silius turbato temporum rerumque ordine, ut passim, inpr. lib. XII, huc transtulit, quæ Livius lib. XXVI, c. 5, 6, de pugna ad Capuam commissa tradit, et quæ sup. XII, 488, carmini intexere debuerat. —æquævo corpore fratres, ut tergemini fratres sup. IV, 355. —192. Imitat. Virg. Æn. IX, 161 sq.; Drak. ferebant, 88 tenebant, Excubias unaque locum statione tenebant; conf. Burm. ad Val. Fl. V, 252.

197. medicatæ cuspidis et nudo ferro; vid. ad I, 219; VII, 453, et Heyne ad Virg. Æn. XII, 857.

206. non æquis, non paribus et iisdem, sed variis. Sic ap. Virgil. Æneid. lib. II, vs. 714 est, non passibus æquis. Ed.

219. Tifata; v. ad XII, 487. —220. audere trucem, audacissimum; noto græcismo. Audacia et vires Caleni mox omnibus fere poeticæ orationis coloribus adumbrantur. —221. subsidere leonem; v. Var. Lect. —222. Nudus caput, sine galea. Cf. ad III, 358. —223. deducere Barthius, Adv. VIII, 7, exponit tenuare et in rectam seriem deflectere, ut deductum carmen, quod subtile unoque tenore fluens dici possit: sed rectius Gronov. Obss. I, 17, ad terram detrahere, coll. Suet. Claud. 21; Ovid. Met. IX, 84; Plin. VIII, 45. —224. crudo facto; v. ad I, 405; V, 423. 90 —aliqua sc. via et ratione, seu ex parte, ut ap. Virg. Ecl. III, 15; conf. Intpp. ad Plaut. Epidic. I, ii, 49, et Heins. ad Ovid. Trist. III, iv, 75.

226. nudus, sine thorace. Conf. ad IV, 313. —227. levior, velocior ac expeditior (conf. ad III, 394), quum sine lorica esset, premebat et urgebat Romanos, cursu et armorum pondere fessos.

230. Marium, æqualem Scipiadæ, Scipionis. Vid. ad VII, 107. —232. Perculerat saxo; cf. ad IX, 395. —233. hiantem, bene de eo, qui scopuli, h.e. saxi pondere premitur, et hianti ore auram captat.

235. Effudit cornum sonantem; cf. ad I, 267; II, 124, et IV, 567. —237. Hostem morientem tamquam solamen in armis, viris in acie cadentibus. Cf. II, 258. —238. Tranavit; v. ad III, 682. —240. Comparatio hæc, qua velocitas hastæ declaratur, acutissima recte videbatur Barthio Adv. XXII, 8 et Ern. qui tamen in 243, ludentem poetam adnoscit. —Liburnæ, seu Liburnicæ sc. naves, levissimæ ac agiles, velocissimæ, quibus Liburni, Illyrici et Epiri populus, mare infestabant. —cærula; v. ad I, 21. —241. Conf. XI, 489, et 91 Ovid. Met. XI, 461 sq. —242 sq. se, Quam longa est, spatium mensuræ ac magnitudinis suæ, etsi longissimum est.

245. levior, ut v. 171 et 227. —per aperta, apertum, seu patentem campum, volantem, ut per apertum fugientes cervos dixit Horat. Od. III, xii, 8. —246, 247. Verba Maroniana Æn. IX, 770 sq. —248. procursus impete, ex nisu et impetu procurrendi: res ad miraculum usque exaggerata; Ern.

249 seq. Poeta expressit Liv. XXVI, 5, 6 (cf. ad v. 191 sq.) et Virgil. Æn. XI, 883 sq. —obsessi Campani, qui duce Virrio eruperant in campum reclusis portis (cf. v. 215 sq.), quum mœnia reserata tuendi spes relicta non esset, fuga repetunt urbem, et primi intrant, postremi vero ab his, qui confestim portas claudunt, ne hostis simul inrumpat, excluduntur. —251 sq. Vid. Var. Lect.

253. clausos in urbe; nisi malis exclusos 92 intelligere, qui, clausa porta, a Romanis premebantur cædebanturque, de quo v. Liv. XXVI, 6.

258 seq. Has deditionis causas Silius finxit, quia a tali reipublicæ Campanæ statu non abhorrebant, et erant ornatui poetico aptiores; Ern. Alias adfert eloquentior Liv. XXVI, 12 sqq.

261. Cf. omnino Liv. XXVI, 13 sq. «Virrius, defectionis ab Romanis auctor,» Liv. l.c.

262. Cf. XI, 65 sq.; XII, 86. —264 sqq. Conf. XI, 59 sqq. —sceptra Ausoniæ, alterum Consulem Rom. e Campanis creatum iri. —265. dexter, ut V, 227. Sic Æn. II, 433, si fata fuissent, ut caderem. Ed. —268. vigor, animus, audacia.

93 271 sqq. «Quibus vestrum ante fato cedere, quam hæc tot tam acerba videant, in animo est, iis apud me hodie epulæ instructæ paratæque sunt,» etc. Liv. l.l. c. 13. —273. «Alienatis mentibus vino ab inminentis sensu mali venenum omnes sumserunt,» Liv. c. 14. —274. necis morsu, dolore, ut XVII, 345, ac morsus curarum et exsilii ap. Ovid. ex Ponto I, i, 73; iii, 43. Conf. sup. ad VII, 271, et Ernesti clav. Cic. —medicamina cladis, venenum, quod cladem arcet et fata exarmat, h.e. crudele mortis genus nobis inminens et supplicium ab irato hoste timendum propulsat. Conf. verba Virrii ap. Liv. loc. cit. «Romanos Roma circumsessa... a Capua non averterunt: tanta aviditas supplicii expetendi est... nos idem fecissemus, si data fortuna esset. Itaque quando aliter Diis inmortalibus visum est, quum mortem ne recusare quidem debeam; cruciatus contumeliasque, quas sperat hostis, dum liber, dum mei potens sum, effugere morte, præterquam honesta, etiam leni, possum,» etc.

283. Vox occulta Fidei, in nubibus abditæ; nisi malis Erinnyos, quod ex v. 291 seq. probabile fit. —subit, ut al. venit, h.e. audita est, passim diffusa per auras; cf. IV, 260, ubi v. Var. Lect. —285 sq. castam servate fidem; cf. ad I, 481; II, 700 sq. —fulgentia ostro regna pro imperiis summis, splendidissimis, inusitate dictum et incommode, nisi sub regnis munera intelligas, ad quorum splendorem purpura pertinet; Ernest. Idem. V. C. verba dubio rerum dandi casu adcipit pro, ei, cujus spes dubiæ, tenues sunt, ut mox dicitur. Ego dubio rerum docte positum crediderim pro, in dubio rerum statu et eventu, in rebus dubiis, ut in dubiis sup. I, 562.

289 sqq. Erynnis advocatur in desperato consilio Virrii, noto more poetarum: nam Furiis agitantur homines scelerum sibi conscii, et illæ ipsæ sunt ultrices perfidiæ aliorumque flagitiorum; Ern. A Furiis quoque homines, tam probi quam inprobi, in furorem aguntur, iisque tribuitur, quod insania efficit. Cf. ad II, 595, et 609 sqq. Ibi lampada Phlegethontis in undis tinctam quassat Erinnys, qua instincti Saguntini rogum exstruunt; h.l. pocula Stygio tabo (v. 294), h.e. atro ac mortifero veneno, vel potius ex Styge hausto, cujus aqua certe epota illico necat (v. Plin. II, 103 seu 106; lib. XXX, 16; XXXI, 2, seu 19; XXXIX extr. Pausan. Arcad. c. 18; l’Hist. de l’Acad. des Inscr., T. IV, p. 554). Cf. inf. XIV, 99.

294 seq. spumantia Porrigit Virrio ac XXVII senatoribus, et ita large pœnas letumque ministrat, omnes necat ac perfidiam eorum punit. —295. ministrare verbum conviviale. Cf. ad II, 674 in V.L. et Burm. ad Petron. Sat. c. 31.

296 sq. «Venenum omnes sumserunt: inde misso convivio, dextris inter se datis, ultimoque complexu, conlacrimantes suum patriæque casum, alii, ut eodem rogo cremarentur, manserunt,» etc., Liv. XXVI, 14. —dum dat, concedit, Exitio, veneno letifero, dum sinit veneni vim penetrare medullas. —297. Exitium, pernicies, pestis, lues, ὀλεθρος, dicitur poetis omne, quod noxium et exitiosum est. Vid. ad I, 174. «Inpletæ cibis vinoque venæ minus efficacem in maturanda morte vim veneni fecerunt,» etc., Liv. l.c. —298. Jungentum fata, senatorum, qui cum ipso perfungebantur, fato, seu voluntariam mortem obpetebant. —subici; v. ad I, 113.

299. Stringebant tenebræ metas, ut V, 24, ubi v. not. —victorque Romanus ruebat, inrumpebat, vel muros adscendebat; quod primus fecisse fingitur Milo (v. 300), de quo cf. v. 365. Is socios voce adtollit, dum læto eos clamore et hortatu ad murum adscendendum excitat.

302 sqq. «Postero die porta Jovis, quæ adversus castra Romana erat, jussu proconsulis aperta est... et C. Fulvius legatus senatum Campanum (qui non cum Virrio et XXVII senatoribus necem sibi consciverant) ire in castra ad imperatores Romanos jussit,» etc. Liv. XXVI, 14. —305. Tyrio hospite, hospitio, amicitia et fœdere, cum Pœnis juncto.

307. nullique hominum lacrimabile vulgus, ut ap. Hom. οἱ τυχόντες et ἀκλαυστοι, qui in bello, vel nullum, vel ἄκριτον, commune cum 96 multis, non singulare, nanciscuntur sepulcrum; D. Heins. Aptior est Drak. nota: Merito suo hæc plebem Campanam pati, nec dignam esse, quæ defleatur, innuere vult Silius: nam ingens eam momentum ad defectionem adtulisse patet ex lib. XI pr., et Liv. XXIII.

308. innixi pilis, ut apud Virg. Æn. IX, 229. Conf. ad IV, 550. —exercitus Romanorum stabat exspectans signum mœnia diruendi, v. 315. —309 sq. et læta et tristia ferre Indociles præclare dicuntur cives Capuæ, qui olim, fortuna superbi, poposcerant, ut alter Consul Rom. e Campanis crearetur (vid. XI, 59 seq.), et nunc, saluti suæ desperantes, femineo plangore urbem complent; qui itaque luxuria diffluentes neque secundam neque adversam fortunam sapienter ferre didicerant, in illa animi nimis elati ac insolentis, in hac nimis fracti ac humilis. Cf. VIII, 544 sq. —310 sq. Cf. ad VI, 560 seq., et XII, 597 seq. De propexis, h.e. promissis barbis, vid. Heins. ad Ovid. Amor. III, i, 7, et Fast. I, 259, et de hoc summi mœroris indicio Intpp. ad Suet. Calig. 24; de præcepto autem grammaticorum, qui barbam de homine, barbas de animalibus dici notant, Burm. ad Petron. Sat. c. 99, et Beroald. Adnot. in Serv. p.m. 265, quos Drak. laudavit. Poetas præterea plurali ac singul. numero indifferenter uti vel tironibus notum est. —313. ululatum fundere; v. ad XII, 292.

316. Poeta urbem servatam dicit partim ob religionem Jovisque voluntatem, partim v. 323, ut Livius, XXVI, 16, «propter præsentem utilitatem et agrum, quem omni fertilitate terræ satis constabat primum in Italia esse.» Aliæ causæ latent in vs. 318... 322, qui spectant ad illa Liviana ibid. «non sævitum incendiis ruinisque in tecta innoxia murosque; et cum emolumento quæsita etiam apud socios lenitatis species, incolumitate urbis nobilissimæ opulentissimæque, cujus ruinis omnis Campania 97 ingemuisset.» Nec male poeta templorum et antiquitatis urbis rationem habuit. Quæ vero finxit vers. 326... 347, ad ornatum poeticum pertinent. —317. componit mentes, ut XI, 350. —318. velint, ut II, 518. —321. Conf. ad XI, 30 et 297 sq. —322. Non cuiquam visus, more Deorum, qui nube vel caligine involuti cum mortalibus agere solent. Cf. Heyne Exc. XIII ad Virg. Æn. I. —refusis, expansis, In spatium immensum campis (v. 323), cf. ad III, 464. —325. senescit, inminuta est. Cf. ad II, 457.

326. tecta Troia, ut Dardana mœnia XI, 30, ubi v. not. —327 sq. Locus class. de Pane ejusque habitu, in quo poeta Hymnum Hom. ante oculos habuisse videtur, quocum conferendus est Orphicus Hymn. X, et Val. Fl. III, 47 seq. De utroque hymno et de tota fabula v. Hermanni Mythol. Lyricorum p. 188 seq., et Heyne antiq. Aufsätze Fasc. II, p. 53 sqq. Incessus deorum plerumque fingitur levis, celer, suspensus, pendulus (schwebend), pendenti ac volanti similis, ut se per auras librent (cf. v. 337), et vix terræ inscribant vestigia, h.e. eam pedibus adtingant. Vid. Heyne Exc. XIII ad Virg. Æn. I, et Köppen ad Hom. Iliad. δ, 75 seq.; ε, 778; ν, 62 et 70. Dii præterea agrestes ac silvestres sunt agiles, leves, veloces, leviter salientes, ἐλαφροὶ, κοῦφοι (v. ad III, 394, et Jani ad Horat. Od. I, xvii, 1), unde et Pan ipse σκερτητὴς, περίδρομος et σύγχορος νυμφῶν dicitur in Orph. Hymno X. —imo cornu, ungulis corneis: imo, ad differentiam ejus, quod summum est et in fronte protuberat; quod jam monuit Gronov. Obss. I, 17. Nam Pan non modo duo cornua parva in fronte habet (cf. v. 332 et de origine hujus commenti sup. 98 ad I, 415, et Herman. l.c. p. 188), unde δικέρωτης dicitur Hom. l.c. et Ζεὺς ὁ κέραστης, Orph. sed etiam pedes cornutos, cornipedem plantam inf. v. 338, unde et ipse vocatur cornipes, capripes, ἀιγοπόδης, Hom. ἀιγομέλης, Orph. κεροβάτης, Hesych. et Suid.

329. Dextra tenet ac movet verbera, cæsa capra, h.e. flagellum ex pelle caprina factum. —lascivire hic notare videtur petulans et protervus esse, ita ut omnis absit obscœnitas; Drak. coll. Liv. I, 5 (nudi juvenes, Lyceum Pana venerantes, per lusum atque lasciviam currunt), Budæo ad Pand. p.m. 619, et Gron. Obss. III, 4. —Tegeatide, epith. orn. Tegeæa, seu Tegeatica, h.e. Arcadica, a Tegea, urbe Arcadiæ: nam Pan ἐπιχώριος Arcadiæ Deus, qui in ea ejusque oppidis montibusque, inpr. Mænalo, Lycæo, et Parthenio, potissimum colebatur. Conf. inf. v. 345 sq., et Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 87... 89. —330. Poeta adludit ad. Lupercalia, festum Panis (unde forte festa cauda), quo discurrebant Luperci et scuticis, e corio caprino factis, percutiebant manus ac terga obviorum, præcipue mulierum, quæ ita fecundæ fieri credebantur: quod vel tironibus notum ex Ovid. Fast. II, 425 seq., et V, 102, ubi v. Heins. Cf. V.L.

331. Conf. Ovid. Epist. Her. V, 137, et Met. I, 699; XIV, 633; Heyne ad Virgil. Ge. I, 20, atque Ecl. X, 24; Heins. et Burman. ad Valer. Fl. III, 50, et, ubi ratio hujus commenti redditur, Geopon. Græc. XI, 10. —332. Conf. ad v. 327 sq. Observent tirones cum delectu eleganti posita verba erumpunt, stant, cadit pro vulgari, habet cornua in fronte, erectiores aures, barbam; Ern. —fronte rubicunda, moris, ebuli succo et minio. Vid. Serv. et Heyne ad Virg. Ecl. II, 31; VI, 22; X, 27. —333. Stant aures, erectæ sunt et acutæ. Sic stare I, 527; IV, 142, 99 620; V, 319, 521 et al. Contra cadit barba, promissa est, et hirsuta (qualis conspicitur in Mus. Florent. T. I, t. 86, n. 6. Begeri Thes. Brand. T. III, pag. 448. Mariette, pier. grav. T. II, P. II, p. 27); unde Pan. ἠϋγένειος, Hom. quod leonis et pardi epitheton est Iliad. ο, 275; ρ, 109 al.

334. Pastorale baculum Pani tribuitur, quia armenti pastorumque curam gerere credebatur; Drak. inde et νόμιος dicitur Hom. baculum pro vulg. baculus. Vid. Heins. ad Ovid. Met. II, 681. —335. Pan nebride, vel stellata pelle pardi, seu leopardi, indutus fingitur. Cf. Phurnut. de N. D. c. 27. Serv. l.c. et Montfauc. Suppl. aux Antiq. expl. T. I, pl. 64. Pan λαῖφος δ’ ἐπὶ νῶτα δαφοινὸν λυγκὸς ἔχει apud Hom. Hymn. v. 23 de quo v. Hermanni Mythol. Lyric. not. 351.

336. Describitur Pan οὔρειος (Eurip. Iphig. in Taur. 1126), ὀρεσιβάτης (Sophocl. Œd. Tyr. 1110), et montivagus; Drakenb. Conf. Hom. Hymn. v. 6 sqq. et Ovid. Fast. II, 285 seq. —337. librans corpus similisque volanti; conf. sup. ad v. 327, et I, 317; V, 284; XII, 94. —338. Cornipedem præcisa; cf. ad v. 328.

341 sq. Videtur Silius imaginem ante oculos habuisse, quum hæc scriberet; Ernest. Ita non Pana quidem, sed alium quemdam exhibet gemma (in Gorlæi Dactyl. P. II, n. 9), Drak. —Obtendens; cf. ad III, 613 in Var. Lect.

343. mandata dei, Jovis, v. 326. —344. permulsit corda furentum, nam Pan Deus hilaris, λιγυρῇσιν ἀγαλλόμενος 100 φρένα μολπαῖς, et ἡδυγέλως, Homer. Hymn. 24, 37, nec non Πειθοῦς pater. Πᾶνα δέ μεν καλέεσκον, ὅτι φρένα πᾶσιν ἔτερψε, ibid. v. 47, quæ tamen etymologia est inepta. —345. Cf. ad v. 329, et I, 27. —346. Mænala, ut Taygeta IV, 363, ubi v. not. Pan, Deus pastoralis, canit calamis, fistula, σύριγγι, et hujus quoque inventor fuisse fingitur; quod notum vel ex Ovid. Met. I, 689... 705; Virg. Ecl. II, 31 seq.; Pausan. Arcad. c. 38. —argutis Dulce, dulciter, sonat calamis, ut in Hom. Hymno, v. 15, δονάκων ὑπὸ μοῦσαν ἀθύρων Νήδυμον... χέει μελίγηρυν ἀοιδήν, et v. 24, λιγυρῆσιν ἀγαλλόμενος φρένα μολπαῖς. —de vertice sacro, Mænali, montis ipsi sacri. —347. ducit cantu, adficit, et oblectat, eoque movet et ad obsequium suaviter trahit; Cell. et Drakenb. coll. XV, 458. Claud. Cons. Mall. Theod. 20, et Præf. in Rufin. I, 13. Sed Pan potius cantu fistulæ stabula, h.e. oves et armenta (v. ad III, 383), ut Amphion et Orpheus cantu lyræ feras, lapides aliasque res inanimas, duxisse, ad se adlexisse, fingitur, quod ad summam cantus vim atque præstantiam adumbrandam spectat. Cf. ad I, 96; XI, 441 sq., 464 seq., et Broukh. ad Prop. III, i, 41.

351 sq. Poeta, qui adripit quidquid potest, si id modo ornatum epicum capit, exaggeravit, quæ de conlatis spoliis memorat: apud Liv. XXVI, 14, ejus rei levia tantum vestigia reperiuntur; Ernest. Nescio tamen, utrum historico id magis an poetæ vitio vertendum sit: nam spolia opulentissimæ urbis inmensa fuisse probabile est. Conf. XI, 38 seq. Sed vid. Liv. XXVI, 34. —353 sq. Femineæ vestes, non tam ob formam, quam materiam, scil. subsericæ, Coæ, aliæque, quas vix feminas, multo minus viros decere Romani putabant: nam Silius h.l. ad sui seculi mores respexisse videtur; Drak. coll. locis simil. 101 Lucan. I, 163 sq., et Petron. Sat. c. 119. Idem putabat, poetam quoque, ut sup. XI, 40, ad colorem vestium respexisse videri posse; quod mihi non persuasit. Cf. Intp. ad Juvenal. II, 65 seq. —354. mensæ alia tellure petitæ, citreæ, quas ex Africæ silvis advectas Romani insano pretio emebant; Drak. coll. Intpp. ad Petron. l.c. Meurs. de luxu Rom. c. 9, et Kobierz. de luxu Rom. II, 10. Vid. et VV. DD. ad Juven. I, 75 et 137. —355 sqq. De poculis gemmeis ac cælatis, v. Intpp. ad Juvenal. I, 76, et V, 38 sq. Draken. laudavit Kobierz. l.c. Meurs. de luxu Rom. c. 8; Cerd. ad Virg, Ge. II, 506, et Æneid. I, 728.

356. pondera auri, epulis tantum facti, vasa aurea magni ponderis, in usum convivalem facta. —359. Pecunia subficiens sumtibus in bellum, quamvis diuturnum, faciendis. —360. Silius respexit ad innumeram servorum turbam, inpr. ad convivia, quam ditiores Romani alebant; Draken. qui contulit sup. XI, 274 seq.; Quintil. Declam. XIII, pag. 237; Reines. et Burm. ad Petron. Sat. c. 37 et 47; Kobierz. l.c.

361 sq. ære Belligero, tuba. —364. Fulvius coronam muralem dono dat Miloni, qui primus muros adscenderat; de quo v. supra v. 300 sq. Conf. XV, 257. Poetam autem h.l. adlusisse ad Milonem, dictatorem Lanuvinum, quem Cicero defendit, jam notarunt Cell. et alii. —De Lanuvio et Junone Sospita v. ad VIII, 360 seq. —365. Gradivi honorem, præmium virtutis. —366. Tempora turrita; nam corona muralis turres aut 102 pinnas murorum præferebat. Cf. de coronis, militum præmiis, loc. class. Gell. V, 6, et Lips. de Mil. Rom. V, 17.

369 sqq. atrox virtus; v. ad I, 58, et VI, 378. —virtus, Taurea inquit, h.e. Taurea, vir fortissimus. Cf. ad IV, 599. —371... 379. Imitat. Virg. Æn. X, 739 sqq., ubi v. Heyne.

378. Fulvius respondet ad verba Taureæ, v. 371 seq. Qui nobis sit animus ac virtus, quidve animi viritim, cuique nostrum, Decernet Mavors (v. 379), decernetur bello, ex belli exitu intelligetur; vel, ut ap. Virg. l.c. Ast de me Divum pater viderit. Lefeb. comparavit Hom. Iliad. υ, 435, et χ, 365. Withof. haud dubie legendum putabat: Qui nobis animus, quæ dextera, quidve viri sim, Decernet Mavors; tibi, etc. quid viri, in quantum sim vir. Ed.

103 381. Recte Ernesti V. C. «In Hispania interea Cn. et P. Scipiones ceciderant. Vid. Liv. XXV, 36; coll. XXVI, 18. Hinc Silius occasionem adripit in longum episodium excurrendi, quo Scipionem filium adiisse inferos, ut ibi umbras parentis et patrui spectaret, narrat ad exemplum Virgilii Æn. VI, quo tamen, sive opportunitatem hujus episodii inferendi, sive modum tractandi enarrandique, artem et gravitatem vel dignitatem rerum et verborum, consideremus, inferior mansit, quamvis suo modo multa bene et graviter expressit.» Ad excusandum tamen ac defendendum poetæ consilium valent pleraque eorum, quæ in Commentatione de Silii vita et carmine ad fin. sect. II, et in notis Argumento lib. VI subjectis, disputavi, quæque Heyne monuit in Exc. I, ad Virg. Æn. VI, et in nota Argumento ejus libri subjecta; ad quæ lectores brevitatis studio remittimus. Notandum in primis est, Scipionem Africanum alterum quasi hujus carminis heroem esse, qui gloriam quoque confecti belli Punici II sibi comparaverit; neque Silium temere Maronis institisse vestigiis, sed, quod doctum poetam decet, multa passim variasse, ad exemplum potissimum Homeri. Qui vero v. 385 sq. nimis abrupto transitu obfenduntur, carmen Silianum perperam exigunt ad leges, vel ἐποποιΐας, vel perfectæ narrationis historicæ; de quo v. ad Comment. de Silii vita et carmine, init. sect. II. —383. Fortuna permiscens tristia, necem Scipionum omniumque fere, quibus præfuerant, copiarum, lætis, tot tantisque rebus per octo fere annos ab illis feliciter gestis; quas poeta mox magnum decus, ut tristia illa magnum dolorem adpellat. Præstat tamen verba permiscens tristia lætis de Fortuna universe posita adcipere, et illa magnum decus, magnum dolorem, ad Scipiones referre, qui magnum decus Romanorum vocantur propter virtutem, et magnus dolor, quum periissent, non tam Romanorum, quum totius Hispaniæ; de quo v. Liv. XXV, 36 extr. —384. Scipiadas, ut VII, 107, ubi v. not.

385. Dicarchæa in urbe; vid. ad VIII, 533, et XII, 107 sq. —sedit, commoratur, tempus terit in otio. Cf. ad III, 142, et X, 597. 104 —386. post belli extrema, finem, h.e. post expugnationem Capuæ. Conf. inf. v. 454. —penates, patriam, Romam, domum.

390. tenuisse, luctum ejus sedare, non honorum pudor; quasi vero in honoribus id esse deberet, ut a luctu se abstineret, qui illis conspicuus esset: alia ratio militiæ est, quæ profecto fortis animi præsidia adfert; Ernesti. Enimvero qui honoribus fungitur, inferioribus, quique militibus præest, iis exemplo esse debet ac solet. —391 seq. Similes querulas inpatientes et pæne inpias adversus Deos passim legimus in similibus veterum locis, et ap. Kirchmann. de fun. Rom. p. 168 sq. qui multos congessit; Ernesli. Recte; quod tamen nemini mirum videbitur, qui loca illa non ad nostram de divina natura cogitandi rationem, sed ad notiones, quas veteres sibi de ea animo et informasse et informare debuisse notum est, exegerit.

400 seqq. Autonoe, sacerdos Phœbi, ut jam Ernesti monuit, adumbrata ex Homerica Circe, quæ Ulyssem simili modo instituit (Odyss. κ, 488 sqq.), et diversa 105 ab alia Sibylla vate (v. inf. v. 409 sq., 444 et 488 sq.), ut ap. Virg. Deiphobe sacerdos a Sibylla, secundum sententiam Holdsworthi et Spencii, quibus tamen refragatur Heyne, qui in Exc. V ad Æn. VI, ad unam feminam omnia refert, ut Ovid. Met. XIV, 104 seq. —Cymæam; cf. ad VIII, 531. —sub nomine, præsidio, tutela, patrocinio. Cf. ad I, 93 in Var. Lect. et Burm. ad Ovid. Trist. II, 551; IV, ii, 9. —401. tripodas sacros antrumque tenebat, ut Pythia, quæ tripodi insidens Delphis vaticinabatur. De antro Sibyllæ cf. Heyne Exc. III ad Virg. Æn. VI.

404 sqq. De evocatione Manium et Homeri imitatione v. ad I, 97, 98; Hom. Od. κ, 524 sq., et Heyne Exc. XIV, ad Virg. Æn. VI. Qui ad Manes et inferos adcedunt, eos piaculari sacro placare solent. Cf. Homer. l.c. Heyne et Cerda ad Virgil. Æn. VI, 153 seq. quæ loca Silius imitatus est. —405. nigras pecudes, cf. ad I, 119, et Hom. l.c. —406. Sub lucem, post mediam noctem, more hujus sacri. Cf. v. 413 et 420 sup. ad VIII, 124; Cerda et Heyne ad Virg. Æn. VI, 252, 255 et 535 sq. Perperam D. Heins. verba sub lucem, h.l. et VIII, 124, exponit, ore vultuque ad lucem solemque surgentem converso, coll. Sophocl. Œd. Col. 468, et Electra 425 quibus locis Schol. monet, τὰ καθάρματα, lustrationes, expiationes, etiam somniorum, et similia sacra ita fieri. —406 sq. reclusæ abdere terræ cruorum; vid. ad I, 98, et conf. inf. v. 427... 434; Homer. Od. λ, 25 seq. (quem locum Silius ante oculos habuit), Ovid, Met. VII, 243 sq.; Horat. Sat. I, viii, 28 seq.; Orph. Argon. 569 sq., et Cuperi Obss. I, 12. —407. spirantum, id est, palpitantium, ut I, 121.

411. veteris Sibyllæ, ut anus v. 494, propter grandem ejus ætatem, de qua et de variis Sibyllis v. Heyne Exc. IV et V ad Virgil. Æn. VI; Petiti et Gallæi libellos de Sibyllis, Intp. ad Propert. II, ii, 16, xxiv, 34, et alios.

106 413. Conf. ad V, 24. —nox humida; v. ad I, 259 in Var. Lect. —414. Flexerit se proprie, ut verti dixere Stat. Theb. III, 33; Senec. Herc. fur. 131, et στρέφεται ἐς δύσιν ἄρκτος, Theocrit. XXIV, 11; Drak. —415. duro diti, sævo, inexorabili, inlacrimabili, truculento; Drak. coll. Virg. Æn. XII, 199. —416. Melle, vino et lacte libatio fiebat Manibus et inferorum Diis. Cf. inf. v. 434, et ad I, 98; Hom. Odyss. κ, 519 sq.; λ, 27; Orph. l.c. Eurip. Orest. 115; Apollon. III, 1034 sq., 1209 sq. —dona Lyæi, ut XI, 414, v. ad VII, 748.

417. Imitat. Virg. Æn. VI, 236... 254, et Hom. Odyss. λ, 22 seq. —promissæ vatis, Sibyllæ, nomine. Cf. v. 409 sq.

419. horam jussam, constitutam ab Autonoe v. 413. —420. spatia æquarunt, post mediam noctem.

425 seq. Cocytum Silius ponit sub ipsius speluncæ, seu antri Stygii ingressum, ubi victimæ parantur, discrepans a Virgil. Æn. VI, 295 sq. cujus tamen verba æmulatus est; Ernesti. Sed illum Maronis locum expressit potius inf. v. 571 seq., et h.l. Æn. VI, 107, ubi v. Heyne. Pro Acheronte tamen Cocytum posuit: nam in fluminibus inferis mire seu turbant seu variant poetæ; de quo v. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. VI. —426. suspirans, spirans, exhalans. Conf. XII, 136, et ad IV, 777. —427 seq. ferro cavare refossam humum, fossam, seu scrobem 107 facere. Ἐγὼ δ’ ἄορ ὀξὺ ἐρυσσάμενος παρὰ μηροῦ Βόθρον ὄρυξα, etc., Homer. Odyss. λ, 24, 36, et κ, 517. Conf. ad I, 98. —429 sqq. Ater taurus, ut nigras pecudes, v. 405, ubi vid. not. —operto Regi, subterraneo, Plutoni, Stygio regi, Æn. VI, 252, ubi et v. 140, telluris operta, dicuntur loca infera. —430. Divæ Hennææ, ut I, 93, ubi v. not. —431. casta cervice juvenca, non ἄζυξ, vel ἀδμὴς (Odyss. δ, 637), quæ haud passa est jugum, ut D. Heins. notavit et Dausq. (qui adeo ex Virg. Ge. IV, 551, intacta cervice juvenca substituendum putabat), sed quam Hom. Odyss. λ, 30, στεῖραν βοῦν, et inde Virgil. Æn. VI, 251, sterilem vaccam adpellat, quod jam monuere Drak. et Ern.

432. Ipsis Eumenidibus sacrum fit, non matri Eumenidum, ut ap. Virg. Æn. VI, 250; Drak.

434. Conf. Var. Lect. et sup. ad v. 416. Voc. honorem abundare putabat D. Heins. et Plautum simil. dixisse florem vini veteris, Eurip. οἴνου ἄχνην, Pind. ἄνθεα μήλων et ὕμνων, vel ἄνθεμα χρυσοῦ. Sed v. supra ad III, 218.

435. Adcedentibus Manibus horret Scipionis animus, quem Autonoe erigere conatur. —faciem, quæ mox varie species dicuntur. —436. patere, ut v. 441, contende tueri interritus. —437. tertia regna, ut VIII, 116.

438 seq. Cf. Hom. Odyss. λ, 36 sqq.; Virg. Georg. IV, 471 sq., et Æn. VI, 305 sq. —ab imo chao, a prima mundi origine, quum adhuc chaos esset. Ern. Conf. XI, 453; 108 Ovid. Met. I, 1 sq.; Hesiod. Theog. 116 seq. —441 sq. Odrysiæ telluris, Diomedis Thracis, equos pastos membra virorum, ἀνδροφάγους. Cf. ad III, 38, et IV, 431. —442. Cf. Hom. Odyss. κ, 535 sq.; λ, 48 sq.; Virg. Æn. VI, 260, 290.

445. Appius Claudius Pulcher consul, ad Capuam vulneratus et mortuus (vid. Liv. XXVI, 6, 16), sed nondum crematus ac sepultus (v. 447), cujus umbra ad Scipionem prima venit, effictus ad similitudinem Elpenoris apud Homerum Odyss. λ, 51 seq., et Palinuri apud Virgilium Æneid. lib. VI, 337 sq. —448. Sanguine non tacto, cruore victimarum non hausto, quo simplices infirmæque umbræ vires, vitam et reminiscendi vim recipiunt: veteres enim credebant, vitam ac vitalem vim in sanguine inesse. Cf. inf. vers. 494 sq., 621, 706, 735; Hom. Odyss. λ, 36, 50, 89, 95, 97, 141, 147, 152 al. et sup. ad I, 98. Umbræ vero, quæ nuper demum in inferos descenderunt, plus virium habent, quam quæ diutius ibi commoratæ sunt. Sic Elpenor, etsi non, ut reliquæ umbræ, sanguinem bibit, cum Ulysse loquitur fatorumque suorum recordatur Odyss. λ, 59 sqq. Animæ quoque heroum sine usu cruoris conloquuntur Odyss. ω, 15 seqq. —solitas effundere voces: nam propr. umbræ stridorem edunt, τρίζουσαι ποτέονται ὥς νυκτερίδες, Odyss. ω, 5 seq.

457 seqq. Lux proxima, dies proximus ei, quo me postremo vidisti, mihi gratos Phaethontis equos avertit, lucis vitæque usum abstulit, h.e. eo mortuus sum. —atris aquis, ad Stygem et in orcum demisit. Cf. ad I, 439. —459 seqq. Lenta cura meorum cessat, h.e. Romani, amici ac propinqui mei ob curam dignitatis meæ cessant corpus meum flammis inponere, dum vanos... exsequitur. —ritus vanos et umbris inutiles, quibus cadaver in patriam ad majorum sepulcra putabatur referendum esse, ideoque medicaminibus (v. 464) h.e. condimentis servandum, ne putresceret; bene Mars. Cell. et Ern. His addatur Draken. nota: Appius magnificos exsequiarum adparatus vanos ritus vocat, quod contentus esset, si cadaver suum, quocumque ritu fieret, quam primum terræ mandaretur, ut campos Elysios et loca beata intrare posset, unde inhumati diutissime arcebantur. —lenta cura, quod a Capua ad Romam longius iter erat; Ern. Sed eo potius spectant verba per longum, scilicet iter, vide vs. 462.

464. putres artus, qui, nisi medicamentis servarentur, putri tabo et sanie liquerent; Drak. Cf. inf. v. 487. —465. Cf. Virg. Æn. VI, 110 325 seq. (ubi v. Heyne et sup. ad I, 154; IV, 669; V, 156.)

466. Gens; conf. ad II, 185. De Atta, vel Atto Clauso, auctore gentis Claudiæ (cujus familia sunt Appii), qui e Sabinis migravit Romam, ibique Appius Claudius dictus est, v. Liv. II, 16; sup. ad VIII, 412; Heins. ad Ovid. Fast. IV, 305, et meas Tabulas genealog. —467. Conf. Hom. Odyss. λ, 80. Nulla mihi cura prior erit ante tuam, quam cura tuæ sepulturæ. Withof. corrigit: Haud ulla ante tui hanc, quamquam non parva fatigent, etc. hoc est, ante hanc tui, scilicet curam, vel sepeliendi officium. —468. Totum hunc locum e Lucret. III, 883... 906, expressum censet Lefeb. ego potius ex Cic. Tusc. Qu. I, 45. Bene vero Ernesti V. C. «Omnem hanc recensionem variorum generum mortuos tractandi et sepeliendi, quæ apud diversos populos obtineant, semper maxime absurdam judicavi. Non potest ulla probabilis ratio inveniri, quare poeta hæc Scipionem disputantem induxerit. Certe, si in solatium Appii dicta quis putaverit, ridiculus consolandi modus mihi videtur. Credo poetam, quum vellet doctrinam expromere, et variandi ornatus artem ostentare, non sensisse, quam absurde et contra dignitatem carminis epici id faceret. Eum omnem locum, si quem alium, ex carmine Siliano, ut absit, optaverim.» Idem Vir Ill. monet, τὸ namque nihil habere, ad quod referatur. Sed namque h.l. dicitur, ut γὰρ ab initio orationis (v. Heyne ad Virg. Æn. VI, 378, et Ge. IV, 445); vel ut δὴ γάρ τοι, vero, vel enim vero, atqui, quo sensu enim occurrit ap. Virgil. Æn. V, 850; VI, 52; VIII, 84; X, 874, ad quæ loca v. Heyne. Enim, nam et namque centies ap. Cicer. et alios transitioni servire, præter alios notavit Ernesti ad Tac. Hist. IV, 11, et in clav. Cic. Cf. sup. ad I, 33. —ista cura sepeliendi, discrimen servat, diversa est apud populos diversos: quæ sententia mox argute variatur verbis; Ern. —469. jacentum; v. ad lib. II, 574, et Klotz. ad Tyrt. p. 93.

471. De variis variorum populorum sepeliendi ritibus multa veterum loca congessit Kirchman. de fun. Rom. App. c. 2 sqq. Conf. not. ad III, 341 sq. Withof. corrigit: 111 Tellure (ut perhibent, is mos antiquus) Ibera exanima, etc.

473 seq. Vid. eadem nota, Cuperi Obss. I, 8, et Cicero Tusculan. Qu. I, 45. —probatum est, more receptum, Cell. νενόμισται D. Heins. —475. De ratione, qua Ægyptii mortuorum corpora condierint, loca class. sunt Diodor. Sic. II, 5, et Herodot. II, 86, ubi præter alia hæc leguntur, ποιεῦνται ξύλινον τύπον ἀνθρωποειδέα, ποιησάμενοι δὲ ἐσεργνῦσι τὸν νεκρὸν, καὶ κατακληΐσαντες οὕτω θησαυρίζουσιν ἐν οἰκήματι θηκαίῳ, ἱστάντες ὀρθὸν πρὸς τοῖχον, unde Silius dixit stantia. Pro lignea effigie, vel arca et capsa h.l. saxum odoratum, unde Drak. τὸ saxum refert ad opus arcuatum, sub quo cadavera sepulta fuerint, et in quod se descendisse referat de la Valle (Itiner. P. I, c. 25); Dausq. autem ad pyramidas (tum corpora regum intell. ut v. 473), et Epith. odoratum ad ipsum corpus unguentis conditum. Cf. Var. Lect. —476. In conviviis ad memoriam mortalitatis sceleton circumferunt; Cell. Ad luxum hoc pertinere, monet Dausq. Conferunt loc. insignem Herodot. II, 78, et Plut. Conv. VII Sap. ὁ δὲ Αἰγύπτιος σκελετὸς, ὅν εἰσφέροντες εἰς τὰ συμπόσια προτίθενται, καὶ παρακαλοῦσι μεμνῆσθαι τάχα δὴ τοιούτους ἐσομένους. Kirch. de Fun. Rom. lib. I, c. 8, comparavit Lucian. de luctu: ταχιρεύει δ’ ὁ Αἰγύπτιος οὗτος μέν τοι, λέγω δὲ ἰδὼν, ξηράνας τὸν νεκρὸν σύνδειπνον καὶ συμπότην ἐποιήσατο. Æthiopes quoque mortuos doliis, vel arcis vitreis ligneisve inclusos mensis adponere solebant. Conf. Herodot. III, 24; Diodor. T. I, p. 128. Middleton Monum. erud. ant. p. 253; Salmas. ad Solin. T. II, p. 850, et inpr. Intpp. ad Petron. Sat. c. 34.

477. Bene Cell. «Hoc Ægyptiis tribuit Herodot. II, 86. σκολιῷ σιδήρῳ, incurvo ferro per nares cerebrum extrahere, in ejusque locum pharmaca inferre. Ab his Ponticæ gentes habuere, quia Colchi colonia Ægyptiorum, eodem Herodoto auctore, II, 104.» —478. medicata, ut medicamina v. 464 et odorato, v. 475.

112 479. Antiquissimi rudesque populi sepulcra non lapidibus seu pavimentis sternere, et arcuato opere exstruere, vel parietibus circumsepire, sed scrobes in terra cavare solebant, quibus nuda cadavera infodiebantur potius quam sepeliebantur. Conf. Kirchman. de fun. Rom. III, 15 pr. De Garamantibus v. ad I, 414. —480 seq. Idem Strabo, XVI de Chelenophagis, et XVII de Meroes adcolis tradit; Dausq. sepelire profundo, projicere in mare: nam sepelire, ut θάπτειν, de quovis cadavera condendi modo, de combustione, etc., dicitur. Conf. mox. v. 487, et Cuper. Obss. I, 7. —481. De Nasamonibus v. ad I, 408.

482 sq. Idem Thracibus tribuere Flor. III, 4; Scythis Strab. VII, p. 458 (al. 298); Solin. c. 15 et 23; Mel. II, 1; Herod. IV; Plin. VII, 2. Essedonibus Melam et Solin. II, cc. sed et Boiis Liv. XXIII, 24, jam monuere intpp. Cf. Dempster. ad Rosin. Ant. Rom. III, 30.

484 sq. Athenienses illis, qui in prælio ceciderant, publicum sepulcrum extra urbem in Ceramico erigebant; Drak. qui laudavit Lesbon. in Protrept. p.m. 210, et Meurs. Ceram. gemin. c. 22 et 23 (in Thes. Gronov. T. IV). Conf. et Kirchman. de fun. Rom. II, 25, et inf. ad v. 659.

486. Hunc ritum, mortuos, et nonnunquam adeo vivos, ex arboribus, vel patibulis suspendendi, Tibarenis quoque Porphyrius et Hieron., Colchis vero tamquam proprium tribuunt Ælian. V.H. IV, 1; Nicol. ap. Stob. serm. 120, et Apollon. Arg. III, 200... 209, ex cujus loco class. intelligitur, viros tantum ita ab iis suspensos, mulieres autem terra obrutas esse. Cf. ibi Schol. (qui hæc ex Nymphodoro hausta notat), Cuper. Obss. I, 7, et Kirchm. de Fun. Rom. App. c. 2 extr. —487. Lenta dies, ut longa dies, ap. Ovid. Met. XIV, 148; Drak. Cf. Bentl. ad Horat. Epist. I, i, 21. —sepelit, consumit. Cf. ad v. 480. —putri tabo, sanie, putredine. Cf. vers. 464, et Var. Lect.

488 seq. Conf. v. 409 seq. 113 —492. With. malebat se pro plus; sed conject. Barthii quanto pro quantum verior ipsi modestiorque videbatur.

494 sq. gravida arcanis ut veri fecunda, v. 490, vel noxa gravido, v. 542, et feta furore, v. 592. Cf. Heins. ad Ovid. Fast. III, 238. —Cymes anus; vid. ad VIII, 531. —anus; cf. ad v. 411. —adtigit ore... cruorem; v. supra ad v. 448. —496. Vultum intendens in Scipionem, juvenem formosum. —498. Cymæo antro; cf. ad VIII, 531.

499. In libris Sibyllinis olim Romanorum et tua fata exposui; sed eos contemsistis: quibus verbis adluditur ad Tarquinium Superbum, ad quem quum delati essent novem libri fatidici, sex combustis, tres tantum servavit; Ern.

505. cerno, tibi, h.e. a te properatum fuisse, ut peteres oracula; Lefeb. Video itineris tui hoc consilium esse, ut fata tua cognoscas; Ern.

114 507. Vaticinium Sibyllæ, ut Tiresiæ ap. Hom. Odyss. λ, 99 seq. —patrem, patris necem. Cf. v. 382 sq. —508. ante annos, quatuor et viginti ferme annos natus, Marti creditus, cum imperio et ad bellum missus in Hispaniam. Cf. Liv. XXVI, 18. —510. Carthago Hispaniæ capta omen fuit superandæ Carthaginis in Africa; Cell.

511. Majus imperium, Consulatum. Confer. Liv. XXVIII, 38. —514 sq. Hæc spectant ad accusationem et exsilium Scipionis, de quibus v. Liv. XXXVIII, 50... 53. —iniquæ, ingratæ in virum de patria tam bene meritum.

522. Stygiæ formidinis aulam. Orcum horrendum. Οἰκία θνητοῖσι καὶ ἀθανάτοισι Σμερδαλέ’, εὐρώεντα, τά τε στυγέουσι θεοί περ, Hom. Iliad. υ, 64 seq.

523. recludis, actus 115 pro conatu, ut inf. v. 728; I, 14, et XI, 551. —525. Ἐπὶ ἔθνε’ ἀγείρετο μυρία νεκρῶν, Hom. Odyss. λ, 631.

526 sqq. In tota hac inferorum descriptione discrepat Silius ab Homero et Marone, nec satis constat, quos potissimum auctores sequutus sit. Cf. Heyne Exc. VIII ad Virg. Æn. VI, qui suspicatur, ei v. 531 sqq., ubi decem portas, vel septa in illis constituit, circulos Platonis ante oculos fuisse. Ernesti V.C. putat, Homeri quoque σιδηρειας πυλας, Iliad. θ, 15, poetæ ingenio hoc phantasma subjicere potuisse. Sed hæ sunt Tartari portæ (Virgil. Æn. VI, 552, 573, 631, sexta porta inf. v. 542 sq. et ostia Ditis, v. 587), a Tartaro autem diversi Orcus et Hades. Conf. Senec. Herc. fur. v. 673 sqq. —529. agit omnia huc, in hanc inferorum voraginem detrudit. —530. Campus iners, ut pigra vorago, v. 562. Cf. ad VI, 146.

531. In hac inferorum descriptione poeta passim quidem colores ab Homero et Virgilio mutuatus est, sed multa quoque variavit, et, quæ illi jam copiose ornateque extulerant, sapienter contraxit primisque velut lineis designavit. —regna inferorum. —532. Cf. Virg. Æn. VI, 660 sqq., quem locum Silius manifeste imitatus est, sed ita variavit, ut cuivis piorum generi singularem adsignaverit locum, non omnia in Elysium transtulerit, et pro sacerdotibus piis substituerit ruricolas.

116 535. Cf. locum præclarum Virg. Ge. II, 458... 540, de vitæ rusticæ amœnitate et innocentia, ibique Heyne. Cereris justissima turba, et fraudum inlæsa veneno; cf. Virg. l.c. vers. 467, 473, 474, 499. —536. fraudum veneno; v. ad III, 580. —inlæsa, non imbuta et conrupta.

537 sqq. Cf. Virg. Æn. VI, 662 seq. et ibi Heyne. Exin, etc., de porta, seu septo quarto agitur.

542. Brevis fit mentio Tartari, ut mox 550 seq. Elysii, quoniam utrumque jam ornatissime descripserat Virgil. Æn. VI, 548... 627 et 637... 893. Conf. ibi Heyne in not. et Exc. VIII. —543. Rhadamantus, judex in inferis ap. Virg. Æn. VI, 566 sq. et seriores poetas, a quibus demum fabula de tribus inferorum judicibus inventa est. Vide Heyne Exc. XI ad Virg. Æn. VI. —544. mortem inanem, mortuos, umbras inanes, exercet, vexat, pœnis. Conf. Virg. Æn. VI, 543, 739, et supra ad I, 260, 363 et 675.

546. Liventes, atros, lucos: nam loca infera et quæ iis sunt, poetis plerumque atra, nigra, liventia, pallida, furva dicuntur. Cf. ad I, 119; X, 137; Brouk. et Heyne ad Tibull. III, i, 28. —Proserpina, Dea, feminarum catervis præficitur. —casta; cf. Virg. Æn. VI, 402, ibique Heyne.

547 sqq. Imitatio dulcissimi loci Virg. Æneid. VI, 426 seq., ubi v. Heyne. —hinc est iter, etc., porta octava. —versas ad funera tædas Passis, in ipso nuptiarum adparatu 117 mortuis; Drak. Conf. ad II, 184. —548. in limine lucis, initio vitæ. Cf. V, 423; Lucret. II, 959; Senec. Herc. fur. 1132.

550. Cf. ad v. 542, et Virg. Æn. VI, 637 seq. —laxata nocte, dissoluta, sine caligine, lucida claustra, conf. Virg. Æn. VI, 640, ubi v. Heyne. —551. Claustra, porta, seu septum nonum. —553 seq. Elysium non, ut apud Virg. Æn. VI, 637 sq. sub terra et in Stygio regno, h.e. in Orco, loco tenebris circumfuso, neque sub axe cæli, in orbe stellarum fixarum, vel lunæ (de qua opinione v. Natal. Com. III, 19), sed in insulis Fortunatis, ad extremum occidentem et Oceanum (non, ut ap. seriores poetas, in ipso Oceano), collocatur, ut ap. Hom. Odyss. δ, 563 sq., et Hesiod. Ἐργ. 170 seq., ubi v. Cleric. Cf. Heyne ad Virgil. l.c. et Hermanni Mythol. T. I, p. 407 sq. —555. Hæc sunt ipsa verba Virg. Æn. VI, 715. Lethe, sacer fons, h.e. fluvius, ad Lethen, Hispaniæ fl. qui in Oceanum influit, effictus; Ern. Cf. ad I, 236. Commentum de hoc fluvio est Platonicum. Vid. Heyne ad Virg. Æn. VI, 703, 705, 749, et Exc. XIII. Pythagoræ tribuitur a Lactant. Inst. III, 18; §. 16, et Orpheo a Diodoro I, p. 58 et 61.

556... 559. Hic locus concinnatus e Virg. Æneid. VI, 719... 751, ubi purgatio animarum, in nova corpora transiturarum, copiosius ornatiusque exponitur. Cf. de ea Heyne in notis et Exc. XIII. —Extrema, decima porta. —558. mille peractis lustris, non annis, ut apud Virg. Æn. VI, 748, ubi v. Heyne.

560 seq. Iisdem coloribus Mors 118 adumbratur sup. II, 548 (ubi v. not.) forte et VI, 53. In aditu inferorum Letum constituit Virgil. Æneid. VI, 277. Commentum vero Silii non minus ingeniosum videtur.

562. De fluminibus inferorum, quorum nomina Silius more poetarum temere posuisse videtur, v. Heyne Exc. IX ad Virgil. Æn. VI, ubi præter alia docet, Platoni in Phædone (p. 83, B. ed. Frf.) vetustiorum Theologorum exemplo (v. Hesiod. Theog. 740 seq., 807 sq.) Tartarum voraginem esse, in quam omnia flumina confluant et unde rursus effluant. Quod commentum animo Silii obversatum esse suspicari possis cum Ernesti V. C. cui tamen verba sine corpore nimis argute dicta videntur de voragine, quum in tractu inferorum nullum omnino corpus, solæ umbræ reperiantur. Cf. ad VIII, 145, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 292. —563 sq. De Phlegethonte, a φλέγειν, vel φλεγέθειν dicto, cf. inf. v. 836 sq., et Virg. Æn. VI, 550 seq. Πυριφλεγέθων, dicitur Hom. Odyss. κ, 513, et Platoni in Phædone, p. 84. Notandæ autem h.l. verborum ambages.

566. In Cocyto Silius dissentit a reliquis poetis, qui eum plerumque lacrimarum flumen faciunt a κωκυτῳ, ut Claud. in Ruf. II, 491 sq. et R. Pros. I, 86; Stat. Theb. VIII, 30, nam v. 577, alium lacrimarum amnem anonymum ponit, incerta auctoritate usus; Draken. (ad v. 577) et Ern. De illa nominis etymologia, cf. Serv. ad Virg. Æn. VI, 132 et, qui primus ejus mentionem facit, Plato l.c. de ipso fluvio sup. ad XII, 116 sq.

568. Hoc notum ex Hom. Odyss. ε, 185; Iliad. ξ, 271 sq.; ο, 37 sq.; Hesiod. Theog. 400, 774 sqq.; Virg. Æn. VI, 324; IX, 104 sq. —569 seq. palus, quoniam ei similis et tarda est, unde et lacus dicitur. Cf. Virg. Æn. VI, 134, 369, 414. —picis horrida rivo... limum; cf. Pausan. VIII, 18; Virg. Æn. IX, 105; X, 114.

571 seqq. Imitat. Virg. Æneid. VI, 295 seq., ubi v. Heyne Exc. IX, et not. ad v. 107. —Tristior, atrocior, funestior: 119 quam tristitiam in Acherontis imagine satis graphice et absolute poeta expressit, nisi quod rei fœditas fastidio et nausea animum inplet; Ern. sanie; cf. ad VI, 187. —573. nigra, sic nigri æquoris Hor. II, xxvii, vs. 23. Ed. —573. Drak. notat, Acherontem rapidum et Stygem lentum describi a Seneca Herc. fur. 712 sq., unde raptus forte pro lentus, h.l. legendum censet Lefeb.

574. non uno ore: nam Cerberus vulgo triceps fingitur, πεντηκοντακάρηνος Hesiod. Theog. 312, et ἑκατοντακέφαλος Pind.; unde centiceps Hor. Od. II, xiii, 34.

579 sq. Silius expressit, sed additis aliis, aliis variatis et exornatis, locum Virg. Æn. VI, 273 sq., ubi v. Heyne. Conf. supra II, 548 sqq., ubi iidem sunt Mortis comites.

581. Luctus edax; vid. ad VII, 271. —584. Imago invidiæ, quæ nescio an alibi reperiatur. Aliis eam coloribus adumbravit Ovid. Met. II, 760... 808. —585. Cf. Heyne ad Virg. Æneid. VI, 276. —587. Permiscere fretum cælo, ut fere XV, 714; XVII, 377; Virg. Æneid. I, 133; V, 790; XII, 705. Imitat. Virg. Æneid. VI, 285 sq. —588. De Briareo ἑκατογχειρῳ, cf. Hom. Iliad. α, 402 seq. (ubi v. Koeppen.) Virg. Æn. VI, 287, et X, 565 seq. de eodem et reliquis Centimanis, Cotto ac Gyge, Herman. Mythol. T. I, p. 56 120 seq.

592. feta furore; cf. ad v. 494. sic feta furentibus austris ap. Virg. Æn. I, 51. Ed.

595 seq. Hoc phantasma Silio, certe Senec. Herc. fur. 686 sq. (ex quo loco simill. nostrum expressum non male putat Lefeb.) subjecit Virg. Æneid. VI, 282 seq., ubi Heyne jam monuit, ab utroque ulmum, Somniorum sedem, satis commode in taxum et sedem bubonum, strigum Harpyiarumque mutatam esse. Taxus feralis arbor et pestifera, ideo inferis tributa, et a Lucano quoque VI, 645, Ditis domo; Cell. —comas; vid. ad IV, 682. —nemorosa, ut instar nemoris, V, 482. Cf. Ovid. Met. VIII, 744, et Epist. Her. XV, 160.

598. Striges aves diri ominis (ut bubones) et nocturnæ, quæ ubera infantium exsorbere fingebantur. Vid. Intpp. ad Ovid. Fast. VI, 130 seqq.; Harduin. ad Plin. XI, 39, seu 95 extr.; Burm. ad Petron. 36, 63 et 134; Heyne ad Tibull. I, v, 52, et Virg. Æn. XII, 862 sq.

601. Novo phantasmate Silius reges a conjuge Junonis Avernæ, h.e. Plutone judicatos infert; Ern. Umbrarum tamen judicem Statius et alii Plutonem inducunt. Vid. ad v. 604 in V.L. —Juno Averna, Proserpina, ut apud Ovid. Met. XIV, 114, et Juno inferna apud Virg. Æn. VI, 138, ubi v. Heyne. —602. Subgestu (θρονῳ, Homer. Iliad. υ, 62) residens, ut ap. Montfauc. Ant. expl. T. I, P. I, pl. 37, n. 3. Rude solium ei tribuitur a 121 Claud. R. P. I, 79, et sella in Maffei gem. ant. P. II, t. 36.

604. De Furiis pauca dixit Silius sapienter, quia ornatissime jam omnia extulerat Virg. Æneid. VI, 555 sq., 570 sq. —Pœnarumque; v. Var. Lect.

606 seq. manes eorum, qui ad superos, apud vivos, inter homines, in terra (ut ap. Virg. Æneid. VI, 481), sub duro imperio regum indigna et iniqua passi erant, nunc iis insultant, libere illos adcusant et graviter, vel adeo αἰκίζουσι, ut ap. Senec. Herc. fur. 737 sq. «Vidi cruentos carcere includi duces, Et inpotentis terga plebeia manu Scindi tyranni.» Hunc locum imitatus est, et mirifice amplificavit vir cl. Fénélon, Télémaque, lib. VIII; unde pauca excerpere operæ pretium videtur: «Ces ombres d’esclaves ne craignaient plus l’ombre de Nabopharzan; elles la tenaient enchaînée et lui faisaient les plus cruelles indignités.... Enfin Télémaque aperçut les rois qui étaient condamnés pour avoir abusé de leur puissance.... On les entend gémir dans ces profondes ténèbres, où ils ne peuvent voir que les insultes et les dérisions qu’ils ont à souffrir: ils n’ont rien autour d’eux qui ne les repousse, qui ne les contredise, qui ne les confonde.... Dans le Tartare ils sont livrés à tous les caprices de certains esclaves, qui leur font souffrir à leur tour une cruelle servitude... O insensé, celui qui cherche à régner!» etc... Ed.

609. Imitat. Virgil. Æn. VI, 616 sqq., ubi Heyne monuit, non necesse esse, ut poeta solum Ixionem et Sisyphum respexerit. —alius religatur rupe, ut Prometheus, qui, ob ignem in terram delatum, non Caucaso tantum monti, sed in inferis quoque rupi adfixus fingebatur, de quo v. Aristot. Poet. c. 17. —610. alius, ut Sisyphus, de quo v. Jani ad Hor. II, 14, 19, 20. —subigit, agit in montem. Cf. XV, 218, et Gron. ad 122 Liv. XXVI, 7. —611. Vipereo domat flagello; conf. Virg. Æn. VI, 570 seq. —æterna Megæra; vid. Var. Lect.

613 sqq. Sic matris umbram videt Ulysses et cum ea conloquitur Odyss. λ, 140 seq., 615 sq.; v. ad IV, 476, fecundo olim Jovis furto, ut VII, 487, ubi v. not. Latio surgentia bella, ut ap. Virg. Æn. IV, 43.

617. Non male Venus, ut adversus Junonis machinationes et consilia tueretur Romanum imperium, et Scipio, vindex ejus, nasceretur, Jovem amore Pomponiæ inflammasse fingitur; quod commentum et Veneri consentaneum est, et ad insignem Scipionis laudem valet. —618 seq. Exquisitius ossibus inplicare ignem, dixit Virgil. Æn. I, 660, ubi v. Heyne. Conf. sup. II, 516 seq. —620. Vestales virgines ex Carthaginiensibus caperentur, h.e. Romano imperio potiti Pœni forent; Cell. Virgines Punicæ in altaribus Rom. sacrificarent; Mars. quod, etsi eodem redit, rectius videtur Ern. qui bene monet, hanc argutam et longinquius petitam Silii rationem esse imperium Rom. designandi. Excusari tamen potest, quum ab igni Vestæ æterno Palladioque, in ejus æde servato, imperii salus pendere crederetur. Cf. simil. loc. sup. I, 542 sq. ibique not.

626. cui, sc. mihi, seu nobis. —te, quum prima subiret... dies: nam in partu mortua mater, et filius utero ejus excisus, si fides habenda Plinio VII, 9; Solin. c. 4, et Tertull. de animo c. 25. Cf. mox v. 629 seq.; 637... 646. Hinc Drak. conjiciebat, matrem P. et L. Scipionum, cujus meminerit Polyb. X, 4. Publii novercam, et Lucii, fratris minoris natu, matrem fuisse. —627. honore et funere pro exsequiis; Ern. Sed funus certe pro morte dictum, et dies te funere carpsit, ut supra V, 591, ubi v. not.

628. labores; ut VI, 386. —629. æthereo pondere partum, divinitus genitum; Ern. At junge æthereo pondere Exsolvor κατὰ partum, h.e. te, ex Jove conceptum, partu edo, pario. —630. Cyllenia proles, Mercurius, Jovis filius in Cyllene monte natus (cf. III, 203), ψυχοπομπὸς, seu πουπαῖος, de quo vide Heyne ad Virgil. Æneid. IV, 243; Jani ad Horat. Od. I, 10, vs. 17, et Hermanni Mythol. T. I, p. 128. —633. Verba sacro (h.e. Jovis) munere etiam ad Alcidæ genetricem, Alcmenam, refero, quæ post mortem Jovis jussu a Mercurio in Elysium deducta ibique Rhadamantho nupta perhibetur. Vide Antonin. Liber. cap. 32. Similia forte de Leda commenti sunt poetæ nescio qui.

648 seq. Conf. Hom. Odyss. λ, 205 sq.; Virg. Æn. II, 792 sq., et VI, 700 sq., ad quæ loca v. Heyne. —649. per inane, ut I, 97, et X, 151.

650. simulacra, εἴδωλα. Cf. ad I, 97, et Broukh. ad Prop. I, xix, 11. —patris et patrui, P. et Cn. Scipionum, qui in Hispania perierant, quorumque causa Scipio juvenis descenderat ad inferos. Cf. sup. ad vers. 381 sq. —651 sqq. Cf. Cerda et Heyne in not. et Var. Lect. ad Virgil. Æn. II, 794; VI, 702, et Ge. IV, 499.

654 sq. Color orationis ut sup. v. 450, ubi v. not. —quo stabant Itala regna; cf. ad III, 173. —656. Hæc mihi frigent, saltem his verbis expressa: et cur sævus? quum opem ferre patri absens non posset; Ern. Enimvero satis apte de eo queritur Scipio, quod patri non præsens adfuerit in Hispania, ut eum mortis periculo, sicut in pugna ad Ticinum (conf. IV, 454 seq.), iterum eripere potuerit. —sævus itaque et inpius sibi videtur 120 esse, quatenus a patre discessit, neque cum eo, ut pium filium decebat, in Hispaniam profectus est. —657. obposito pectore, ut sup. II, 117. —mutassem mortem, pro te subiissem, vel a te depulissem, ut sup. II, 118, præripere letum; Ern. Cf. ad XII, 265.

659 sq. Viris de republ. præclare meritis nonnumquam Romæ ex senatusconsulto sepulcra et cenotaphia in campo Martio, vel Esquilino, ut Atheniensibus, qui in bello pro patria ceciderant, publico sumtu in Ceramico, extruebantur; de quo v. Kirchman. de fun. Rom. II, 25, et sup. ad v. 484.

663. Stoicus erat Silius; Lef. Omnium sententiarum in hoc poeta numerossisima est hæc his tribus versibus, quam nemo felicissimorum poetarum rotundius, latinius, nervosius, sapientius umquam extulerit; Barth. Adv. XXII, 8, quem vide etiam ac simil. loc. Claud. de Cons. Mall. Theod. v. 1 seq. —664. Dulce venit ad manes, etc., dulcis est nuntius, qui Manibus adfertur, gratam memoriam suam in terris superesse ac vigere. —665. edunt oblivia laudem; cf. ad VII, 271.

671 sqq. Confer. VI, 122; Liv. XXV, 32... 36, et XXIV, 41, 42. —Octava... tellus, octavo anno cuncta Tartessia tellus, tota Hispania 126 (conf. VI, 1; XV, 5), a me et fratre meo expugnata. Octava terebat messem æstas; v. ad VIII, 61. —æstas terebat messem, exquisite pro, æstate terebatur messis in area. Cf. Hor. Sat. I, i, 45. —673. calcata; conf. ad III, 85. —subibat devexa jugum, sub jugum mittebatur.

675. Scipiones Saguntum «vi pulso præsidio Punico receperunt, cultoribusque antiquis restituerunt,» Liv. lib. XXIV, c. 42, coll. XXVIII, 39. —676. Bætin potare dedimus, etc., effecimus, ut Saguntini in Hispania essent tuti ab hoste, nam Bætis Hispaniæ fl. Cf. ad I, 146; VIII, 367, 564.

677. Hasdrubal sæpius a nobis victus. Cf. Liv. XXIII, 26... 29. —678 seq. Cf. omnino Liv. XXV, 33, de perfidia Celtiberorum. —679. adesum Cladibus; v. ad VII, 271.

686. laude inclusimus ævum, cum laude fortiter pugnans vitam finivi; Drak. qui recte monet, includere pro simpl. claudere positum esse, et includere pro finire dixisse Propert. II, xii (al. 15), 54 (ubi v. Passerat.), et Senec. Epist. XII (ubi v. Gronov.), ut claudere Sil. inf. XV, 655 al. et excludere Stat. Silv. II, præf. Conf. IV, 172, et XVII, 119.

687. Cf. Liv. XXV, 36. 127 —Excipit insolentius dictum pro continuavit, perrexit, finita oratione fratris cœpit. Cf. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. VII, 476. —688. rebus in artis, ut II, 103; V, 477 al. —689. optaram, elegeram. Vid. Cerda, Heins. et Heyne ad Virg. Æn. I, 425 et 552, Ern. clav. Cic.

692. Ludentem verbis poetam audio, non Cn. Scipionem; Ern. Splendidissimas exsequias consequutus sum: turris enim mihi pro rogo fuit, simulque cum eo arma combusta sunt, ut in funeribus heroum fortiumque virorum; Drak. et D. Heins. qui comparant sup. X, 559 seq. (ubi v. not.) inf. XV, 390 seq.; Hom. Odyss. λ, 74, et Iliad. ζ, 418; Virg. Æn. VI, 217; ubi verba sunt Donati: «virorum fortium arma et cætera, quæ carissima haberent, cum ipsis veteres consumebant.» Kirchman. de fun. Rom. III, 5. —693. in morte hærentibus, mihi mortuo, vel cadaveri adhærentibus.

698. expendat; ut VI, 588. —698 sq. Cf. Liv. XXV, 37, «vestro Marte probatus et notis Marcius armis:» nam de eo Liv. l.c. «inpiger juvenis, ad cujus summam indolem adcesserat Cn. Scipionis disciplina, sub qua per tot annos militiæ artes edoctus fuerat.» —704. Cf. Virg. Æn. VI, 476. —adveneratus, de officio, quo prosequimur amicum, cum significatione honoris, ut utar verbis Heynii ad Tibull. I, v, 33.

128 705. Æmilius Paulus, qui in acie Cannensi ceciderat. Similis est de Deiphobo locus Virgil. Æn. lib. VI, 494 sq. —vix adnoscendus; vid. Var. Lect. —706. epoto fundebat sanguine verba; cf. sup. ad v. 448. —707. Lux Italum, ut lumen VI, 130, ubi v. not. —708. descendere nocti, ut demittere neci, vel umbris. Cf. ad I, 439, et infra v. 759. Nox, loca infera, perpetuis tenebris obsita, ut contra XIV, 243. dies pro locis superis; Drak. qui multa poetarum exempla congessit. —709. Conf. Virgil. Æn. VI, 531 seq.

716. funera hostilia, exsequias ab hoste ipsi factas esse: quæ humanitas Paulum ita movet, ut lacrimas non teneat, etsi Scipio id laudis cupiditate factum dixerat. —129 717 seq. Flaminii mors nota ex lib. V, 655 sq. Gracchi ex XII, 475 sq., et Servilli ex VIII, 664 sq., et X, 222 seq. —stabat ægro ore, tristi vultu.

720. Judicium consiliumque, quod poeta in hoc animarum recensu sequebatur, eo spectabat omnino, ut ex antiqua patriaque potissimum historia exempla virorum, gloria rerum gestarum, ingenii ac virtutum præ ceteris conspicuorum, seligeret, omissis iis, quæ Maro in necyia sua recensuerat, et sic tam argumenti dilectu, quam ornatu exquisitiore et doctrina, civium suorum animos teneret.

721. sæva securi, qua suos et sororis filios feriri jussit, quod notum ex Liv. II, 5. Cf. Virg. Æneid. VI, 819 et 825. —723. Curium non umquam auro amicum, quoniam aurum Samnitium repudiavit, de quo vid. Val. Max. IV, 3; Aurel. Vict. 33; Juvenal. XI, 78. Sententia languido ornatu elata; Ern. Similiter amica luto sus dicitur Horat. Epist. I, ii, 26, et similia al.

725 sq. Hic visus orbus, Appius Claudius Cæcus, qui pacem cum Pyrrho ineundam gravi oratione dissuasit, quam Plut. in Pyrrho, p. 394, excerptam tradit; de quo Flor. I, xviii, 20, ac Ovid. Fast. VI, 203 seq. conferendi; Cellar. Withof. conjicit, Rejecit visus orbus. —726. ille, Horatius Cocles, qui Porsenam regem tulit, h.e. impetum ejus et Clusinorum sustinuit in primo aditu pontis sublicii, eoque pone, post tergum suum, revulso a Romanis, regna redeuntia, reges, h.e. Tarquinios (v. ad III, 383, et X, 486), redituros, reditum Porsenæ ope parantes ac sperantes (actus pro conatu; v. sup. ad v. 523), exclusit mœnibus Romæ. Res nota ex Liv. II, 10. Conf. sup. X, 483 sq. Hanc pæne fabulosam audaciam, et quasi Herculeum 130 laborem, sibi quoque habet gallica historia in fortissimo equite Bayard. Ed.

732 seq. Hamilcaris umbra idoneo cum delectu juxta Lutatium cernitur, cum quo ille vana pacis fœdera pepigerat; unde sensum v. 738 sq. expedias licet; Ern. —733 sq. Cf. ad V, 673. —frons remitti, vel explicari, solvi et exporrigi dicitur, quæ serena ac læta est, ut contra, quæ gravis ac tristis, contrahi, adtrahi, adduci. —735 sq. Conf. sup. ad v. 448.

742. fervet Marte, ut ap. Virg. Æn. VIII, 676. —743. refluunt obstructi stragibus amnes, ut sup. I, 47, 48.

752. Decemviri legibus scribendis designantur, quorum historia nota ex Liv. III, 31, 35. —sub armis, quia tum penes Decemviros summa reipubl. erat; Ern. Sed jungenda, opinor, verba populo jura poscenti sub armis: nam de lege a Terentio lata nonnumquam tanta inter patres plebemque contentio fuit, ut altera pars vi pelleretur foro. Conf. Liv. III, 9 et 11. —753 seq. petitas Piræo litore, Athenis: nam Piræus portus pagusque Atheniensis. —754. Italis, Italicis legibus.

762. juvenem, Alexandrum Magnum. 132 —764 sq. Victoriæ Alexandri in Scythia, India et Armenia designantur. Cf. III, 612 sq. —764. Bactra (nunc Balck) caput Bactrianæ, regionis extremæ imperii Parthici, in qua et in Sogdiana Alexander octo oppida condidit aliaque diruit, teste Strab. p. 517. —Dahæ, seu Daæ, Nomades in Scythia, ultra Hyrcanos et Caspium mare. Cf. Var. Lect. —765. Niphates, mons Armeniæ, sed h.l. fluvius, ut ap. Lucan. III, 245; Juvenal. VI, 409, et Martial. XII, 21, cujus tamen geographi mentionem non faciunt. Cf. Intpp. ad Hor. Od. II, ix, 20. —Pellæo ponte; v. ad XI, 381. —766. sua mœnia, Alexandria Ægypti; sua, suo nomine dicta; et Nilo ad distinctionem: octodecim enim Alexandrias enumerat Stephanus; D. Heins. —Nilus, hoc loco sacer dicitur, non tam perpetuo fluviorum epitheto (v. ad XII, 215), quam quia ab Ægyptiis summi numinis loco coli (vid. Plut. de Is. et Osir. Opp. T. II, pag. 353; Heliodor. Æthiop. IX, pag. 423; Max. Tyr. Diss. XXXVIII, pag. 393), et vel Oceani (Diodor. I, p. 8; Heliodor. l.c. p. 445), vel Osiridis ac Jovis nominibus condecorari solebat (Plut. Sympos. VIII, Qu. 8, pag. 729; Ælian. Anim. X, 46; Schol. ad Pind. Pyth. IV, 99; Jablonsky Panth. Ægypt. II, i, 4; IV, i, 14), unde in ejus honorem templa quoque exstructa et festa (Niloa) instituta. Vid. Stephan. v. Νεῖλος, Heliod. l.c. p. 423; Spanhem. de V. et Pr. N. T. I, p. 174.

767 seq. Æneades, Romanus, Scipio. —Libyci proles Hammonis; vid. ad I, 415, et IV, 478; Gell. XIII, 4; Ælian. V. H. V, 12; IX, 37; Plut. in Alex., Arrian. et Intpp. ad Curt. IV, 7; VIII, 5 et 10. —certissima proles Hammonis, ut ap. Virg. Æn. VIII, 301. —771. summas laudum arces, summas laudes, summum gloriæ fastigium. Drak. laudat Savaron. ad Sidon. Apoll. carm. XXIII, 140, et epist. VIII, 6; Barth. ad Claud. Paneg. Mall. Theod. v. 6.

773 sq. bella expedias, conficias. —extulit sese, emersit ex artis rebus, vel potius, in iis excelluit, eminuit. Cf. ad II, 103. Withof. male suspicabatur actis pro artis. Ed.

778. Præclarus de Homero locus, ad quem Silius ea transtulit, quæ de Musæo ac Marcello dixerat Virg. Æn. VI, 667 sq., et 861 sqq. ad quæ loca v. Heyne. —tendentem; v. ad VI, 335. —779. juvenis, Scipio. —Effigiem, umbram, imaginem, simulacrum. Cf. Brouckh. ad Prop. I, xix, 11, et, qui de h.l. copiose disputavit, Cuper. Apotheos. Hom. pag. 20, it. Heins. et Barth. ad Stat. Silv. II, i, 191; Scalig. ad Catull. p. 22. —castam; v. ad I, 481, et II, 698. —vitta, insigne deorum, vatum, sacerdotum, virorumque sacrorum et sanctorum. Conf. Heyne ad Virg. Æn. VI, 665 (ubi nivea vitta pro purpurea), et XII, 120. —781. quinam; cf. ad II, 645 in V.L. —782. frons sacra; v. ad XII, 408.

784 sq. Junge quam facile dixissem, Deum esse eum! 134 —786. comes et sacerdos Triviæ, Hecates, seu Proserpinæ, Sibylla. Cf. Virg. Æn. VI, 13, 35, 69. De Homero, pro deo culto, vid. Cuper. l.c. et ipsum illud marmor, ἀποθέωσιν ejus continens; de numine vero, quod poetis inest, Ovid. Amor. III, ix, 17 sq., et Fast. VI, 5 sq.; Drak.

790. prius quam cerneret, ante descensum ad inferos, h. est, ante mortem, hæc cuncta, δεικτικως, loca infera et quæ in iis sunt. —terris; vid. ad III, 75 in V.L. —791. Prodidit, descripsit in Odyss λ. —vestram Trojam: nam Romani a Trojanis oriundi.

793. Romula, ut ap. Hor. Od. IV, v, 1, ubi v. Jani. Sic et Dardanus sup. I, 14, ubi v. not. —794 sq. Quanto clariora Romanorum facta forent apud posteros hoc præcone Homero; Cellar. Recte: sed sententia haud bene expressa, et vereor ne intrarent librariis debeatur.

796 sq. Poetæ animo, quod jam Marsus, Dausq. et alii viderunt, obversabantur verba, quæ Alexander M. ad Achillis tumulum in Sigeo dixisse fertur: «O fortunate adolescens, qui tuæ virtutis Homerum præconem inveneris.» Vid. Cic. pro Arch. c. 10; Plut. et Arrian. I. —Æacides, Achilles, Æaci nepos.

798 seq. Scipio requirens, quærens, quæ tanta sit turba adeo gratantum: adcipit, audit, cognoscit, 135 docetur a Sibylla (ut contra dare pro dicere) eas esse effigies heroum (v. ad v. 779) et majores umbras; cf. ad v. 751, et VIII, 145, gratantum sibi, h.e. lætantium. Sed v. Var. Lect.

801. Ajacis gradum, ut Αἴας μακρὰ βιβὰς, dicitur Homero, Iliad. η, 213, loco insigni, qui Silii animo obversatas videtur. —803. Ithacum, Ulyssem (vid. ad II, 180), corde, eloquentia, versutia, prudentiaque, æquantem facta Peleia, res gestas et virtutem Pelidæ; non minus prudentia insignem, quam Achilles virtute. Notus ex Homero Ulysses πολύτροπος, πολύμητις, πολυμήχανος, διῒ μῆτιν ἀτάλαντος.

804. Cf. ad IX, 295. —Victuram, mox in cælum redituram. —805. Alternam lucem; cf. Var. Lect.

806. Silius, ut nullam varietatis et poetici ornatus adhibendi occasionem prætermitteret, illustres etiam feminas recenset: in quo exemplum quoque Virgil. Æneid. VI, 445 seq. sequutus est. Bene autem ita rem variavit, ut non ex mythis, sed prisca Romanorum historia petierit exempla, et pro heroinis substituerit clarissimas gentis suæ feminas. —vultus Scipionis ad se convertit Lavinia, Æneæ conjux; quæ tamquam auctor generis romani commode memoratur.

136 807. virgo, Sibylla, admonuit, tempus esse, cognoscere, etc. —808. lux alma, ut ap. Virg. Æn. I, 306 (ubi v. Heyne), et VIII, 455. Cf. sup. ad III, 203. —vocaret sc. ad superos: nam orto sole infera loca a vivis relinquenda, et a Manibus repetenda sunt. Silius ad verbum fere expressit Virgil. Æn. VI, 538 sq., ubi v. Heyne.

811. Martigenæ Quirini, ut Mavortius Romulus ap. Virg. Æn. VI, 778. —thalamos, consortem thalami, uxorem. Cf. ad III, 383. —812. Hersilia nota e Liv. I, 11, et Ovid. Met. XIV, 848. Conf. de raptu Sabinarum Liv. I, 9, 13, et Ovid. Fast. III, 179... 228. —hirsutos procos, priscos Romanos, horridam incultamque vitam agentes. Cf. ad I, 613 in Var. Lect. —813. Gens vicina, Sabini. —pastori, Romulo, rapta est Hersilia, ut ejus conjux esset. —814. casa Romuli in Capitolio, ubi diu superstes fuit. Conf. Vitruv. II, 1; Ovid. Fast. l.c. v. 184 seq. Cerda ad Virg. Æn. VIII, 654; Prop. II, xvi, 20, et IV, i, 6 sqq. —Intravit casæ; conf. ad VI, 498 in Var. Lect. Verba culmi stramine fultum torum pastoritiæ horridæque vitæ consentanea. Silius forte respexit loca Ovid. Fast. III, 185, et Virg. Æn. VIII, 654; qui tamen versus, nisi mala manu inlatus, certe conruptus est. —815. soceros revocavit ab armis, quod Hersiliæ etiam tribuit Ovid. Fast. III, 206 seqq.; Livius, I, 11, pr. et 13 pr. tradit, Cæninenses Antemnatesque Hersiliæ, Crustuminos vero mulierum Sabinorum precibus reconciliatos esse Romanis. Suam quoque huic facto immortalitatem apud nos pictura asseruit. Ed.

816. Cf. ad VII, 18. —817. Cf. Virg. Æneid. VIII, 340 sq. ibique Heyne. —tetigit quædam leviter, non omnia cecinit; Lefeb. labores, ut V, 561.

818 seq. Silius expressit Liv. I, 34: 137 Tarquinio «aquila pileum aufert, et rursus capiti apte reponit: quod augurium adcepisse læta dicitur Tanaquil, perita, ut vulgo Etrusci, cælestium prodigiorum mulier. Excelsa et alta sperare complexa virum jubet,» etc. —castæ mentis, qualis vatibus est. Cf. ad I, 481; et II, 698. —819. dixit, prædixit, vaticinata est; vocab. propr. de vate. Vide Heins. ad Ovid. Ep. Heroid. V, 33, et Passerat. ad Prop. I, ix, 6. —820. in alite, ut V, 405.

822 sqq. Apta pudicitiæ pudorisque imago. Justo dolori indulget poeta, cujus ævo vix pudicæ mulieres, nedum talia pudicitiæ exempla reperiebantur. —Lucretia, vel pueris nota e Liv. I, 57 sq., et Virginia (v. 824) e Liv. III, 44... 48.

831. Scipio procul, a sinistra forte, videt Tartarum, de cujus sede et de pœnis, quas damnati in eo luunt, v. Heyne in not. et Exc. VIII ad Virg. Æneid. VI, 557 seq. Harum tamen pœnarum et Tartari Silius jam sup. v. 542 seq., et 601 sq. mentionem fecerat; unde nunc contentus est pœnas mulierum memorasse. Quoniam enim inde a v. 809, feminas optimi exempli recensuerat, nunc pessimi alias iis adjungit, ut nulla varietatis ornatusque materies prætermittatur. —poscit, requirit, quærit. —832. Cf. Virg. Æneid. VI, 560, 561.

833 seqq. Tullia ejusque scelera notissima e Liv. I, 46 sqq. Conf. Ovid. Fast. VI, 603 seq. 138 —834. stetit, vel ipsa super ora patris, vel in curru, qui substitit adductis frenis. Utroque scelus augetur: sed neutrum alibi legere memini, et is, qui jumenta ageret, frenos potius inhibuisse dicitur, ne per patris corpus ageretur. Itaque vel τὸ adductis pro simpl. ductis positum, vel atrocitas sceleris a Silio aucta videtur. —non ullos labores, nullum pœnarum exquisitissimarum genus (cf. ad VI, 386, et XII, 78.). —835. satis exhaustura, satis diu luitura. —836 sq. Cf. v. 563 seq., et Virg. Æneid. VI, 550 sq. —fornacibus, subterraneis receptaculis ignis, qui inde prosilit. —838. scopulis, saxis flagrantibus pulsat ora Tulliæ; cujus pœna apte efficta.

839 sqq. Tarpeia ejusque flagitium notum e Liv. I, 11. Pœnam ejus poeta non male comminiscitur secundum fabulam de Prometheo, cujus cor, continuo renascens, aquila, ut Tityi vultur, exedere fingitur. De illo v. Hesiod. Theog. v. 521 seq. de hoc. Hom. Od. λ, 575 seq., et Virg. Æn. VI, 597 sq. Eumdem mythum respexit Silius inf. v. 873. —tondetur, ἀνακείρεται, κατακείρεται, ut simili loco Virgil. Æneid. VI, 598, et Senec. Agam. 18. Sed quantum a Virgilio distat Silius! Ed. —841. Armiger Jovis, ut X, 108 et al. —843. pactis, qui mercedem cum ea pacti erant.

844. Describitur mira, et modo memoratæ similis pœna incestus, quam virgo Vestalis solvit. —domantur, puniuntur. —845. Orthrus, quod jam D. Heins. monuit, biceps canis Geryonæ et Cerberi frater comesque in inferis (v. Stat. Silv. II, i, 230, qui locus inde lucem adcipit), qui Ὄρθρος, dicitur Apollodoro et Qu. Calab. VI, 253. Ὄρθος, Eustathio, Hesiodo, ejus et Apollonii Schol. Ὤρος, Palæphato c. 40 (ubi conf. tamen Fisch.), et Gergittius Polluci V, 5. Cf. Heyne ad Apollodor. p. 390. —139 847. morsu petit virginem. —eviscerat, ut apud Virg. Æn. XI, 723, et Cic. Tusc. Qu. I, 44 (in loco Ennii), et II, 9; Drak.

849. Minuciam designari suspicatur Lefeb. coll. Liv. VIII, 15. Sed aliarum quoque Vestalium incestum et pœnias memorant Liv. XXII, 57; XXVIII, 11; XLI, 2, et alii.

850. Withof. distinguebat: mox deinde (scilicet addit vates): videnti, etc. —851 sq. Cf. sup. ad v. 555 seq. Mirum phantasma est Silii, quod res gestas Marii, Sullæ, Pompeii et Cæsaris ita vates prædicit, ut illas ex Orco in terras mox prodituros narret; Ernesti. Quod cur mirum sit, non adsequor: nam Marius XL circiter anno post bellum Punicum II natus est, ejusque temporibus vixit Sulla, nec ita multo post Pompeius et Cæsar. Neque etiam mirus est omnino recensus posteritatis, quem multo prolixiorem dedit Virgil. Æn. VI, 748, 893, in quo Cæsaris quoque et Pompeii mentio fit v. 827 seqq. —paucas ejusmodi animas sapienter et cum dilectu poeta recensuit, non multas: nam primum Maro hoc argumentum jam summo ornatu summaque arte ac copia tractaverat; deinde quæ ille hac occasione in gratiam Cæsarum dixit, Silius jam vaticinio inseruerat sup. III, 593 seq. reges vero Albani ac Romani cum aliis, quorum Virgilius meminit, jam ante b. Punicum I vixerant, et ab eorum recensu poeta doctus, cui alia magnorum virorum exempla suppeditabat historia antiqua, abstinuit, ut res variaret, non easdem repeteret; denique hic liber copiosiore rerum futurarum commemoratione in nimiam molem excrevisset.

854. De origine parva consulis Marii cf. Juvenal. VIII, 245 seq. ibique Intpp. veniet in longum imperium; nam septies consul fuit. —veniet tibi; v. ad I, 46 in Var. Lect. —855 sqq. Sulla non potest morari jussa et fatum nulli Divum mutabile, h.e. leges fati et tempus (mille lustra, v. 558) iis definitum, 140 quo perfecto lux vocat animas, h.e. illis in nova corpora et ad superos redeundum est: nec diu amplius potabit amnem soporum, aquam Lethes bibet, h.e. mox nascetur; quo sensu etiam de Mario dicitur nec multa dies jam restat ituro ætheream in lucem. Cf. sup. ad v. 554... 559. Ita, nisi me omnia fallunt, hic locus explicandus est, non, ut Ernesti putat: Sulla non potest impedire leges fati, quod Marium Romæ destinavit.

858... 860. Sulla primus dictaturam perpetuam rapiet, in quo culpandus quidem erit, sed laudandus quoque propterea quod solus eam sponte et brevi tempore post deponet legibusque remp. reddet; Cæsar contra et Cæsares, vel imperatores, summam in republica potestatem ad exemplum ejus suscipient, sed illa se abdicare nolent. Res notissima ex historia Rom. Sullæ secundum potestate, eo inferiorem (ut ap. Virgil. Æn. XI, 441 al.), vel secundum ab illo.

861. Imitat. Virg. Æn. VI, 827... 836. —Ille, quem vides, est Pompeius Magnus. —hirta frons majestati conciliandæ, Barth. Adv. XXII, 8. Cf. inf. XVI, 121. —862. ille Julius Cæsar Trojanus, Deum gens, qui originem refert ad Iulium Trojanum, Æneæ filium, Veneris nepotem. Cf. ad II, 185, et Virg. Æn. I, 286 sq.; VI, 835 sq. De stelligero apice v. Suet. Cæs. c. 88; sup. ad III, 629, et Broukh. ad Prop. IV, vi, 59. —863. Iulo avo, auctore generis. —864 seq. Silius ad verbum fere expressit locum Virgilii de bello civili, inter Pompeium et Cæsarem gesto, Æneid. VI, 828 sqq. —sede hac in inferis reclusa, post ingressum vitæ et reditum ex inferis. —tandem, post mille lustra, sup. v. 558. —865. erumpent exquisite de cupiditate, qua ardent quasi, ad vitam redeundi et rebus gestis inclarescendi.

866. Heu miseri 141 Romani. His verbis et v. 868 seq. bene ac commode deploratur bellorum civilium calamitas; et mox δεινῶς crimina dixit poeta. —867. Et victus Pompeius interficietur, et victor Cæsar: quod notum vel ex Sueton. Cæs. 35 et 82; Appian. b. Civ. II, 84 sq., et 111... 117.

869. luce remota, vita finita, post mortem in inferis. —870. venia criminum. —mors ipsa laborat, doloribus, calamitate, h.e. mortui quoque et animæ in inferis plectuntur et patiuntur mala. Hæc formula docta est et exquisita, non dura, ut notat Ern. —871 sq. Cf. simil. loc. de pœnis, a Pœno, Hannibale, olim luendis, et extremis ejus fatis, sup. II, 699 sqq. —in undis exuret scelus; cf. XVII, 564, et Virg. Æn. VI, 742, ibique Heyne. —873. Cf. sup. ad v. 839.

875. Inviolata vita, est vel flagitiis non contaminata, a scelere pura, vel quæ malis non urgetur aut vexatur, adeoque jucunda et felix: hoc aptius est loco nostro. —patria non ossa quiescent; vid. ad II, 574 et 701 sq.

876. magnæ pugnæ ad Zamam, de qua v. inf. XVII, 292 sq., 386 sq.; Liv. XXX, 29 sqq. —877. Expressit poeta verba Liv. XXX, 35 extr. «Hannibal fassus in curia est, non prælio modo se, sed bello victum, nec spem salutis alibi, quam in pace inpetranda esse;» et cap. 36: «Decem legati auctore Hannibale missi ad petendam pacem... orantes inplorantesque fidem et misericordiam Scipionis.» Cf. Polyb. XV, 18 et de ipsis conditionibus pacis Liv. l. I, c. 37. Hannibal clam nuncios literasque ad Antiochum Syriæ regem misisse eumque ad bellum Romanis inferendum sollicitasse credebatur. Cf. Liv. XXXIII, 44. —878. Macetes, Μάκετες, vel Macetæ (tum Macetum pro Macetarum) Macedones, ut inf. XIV, 5; XVII, 415, 633, sic dicti a Μακετία, parte Macedoniæ. Conf. Intpp. ad Gell. IX, 3 pr., et Justin. VII, 1; Scalig. Lect. Auson. I, 23, et Gron. 142 ad Senec. Herc. fur. 980. —Macetum arma pro Syris dixisse videtur Silius, quia Antiochus M. abnepos fuit Seleuci Nicatoris, ducis Macedonum, qui post Alexandri M. mortem regnum Syriæ obtinuit. An respexit fœdus inter Antiochum Philippumque ictum, bellumve Philippicum, quod Antiochico occasionem dedit? Cf. Polyb. lib. III, 2, 7, et 32; XV, 20; XVIII, 22. Sed illa ratio præstiterit: Silius autem epitheta longius petita amat. Vid. ad I, 6.

879... 882. Hannibal a Romanis adcusatus Carthaginem relinquit et in Asiam ad Antiochum M. perfugit. Conf. Liv. XXXIII, 47... 49. Taurus maximus mons Asiæ minoris, cujus pars est Cilicia.

882. Cilicis Tauri ut apud Ovid. Met. II, 217. Nota est Cilicia extra et intra Taurum, aspera, seu τραχεῖα et campestris.

883 sqq. Conf. II, 223 sq. ibique not. —886 seq. Assyrio, Syrio (ut XI, 41), regi, Antiocho M. famulus, cui operam suam addicet, ut deinde Prusiæ, unde v. 889, altera servitia, quod jam notavit Drak. Cf. Liv. XXXIV, 60. —falsus cupiti Ausoniæ motus, frustratus spe in bello Antiochico adversus Romanos posita, quod male cessit. Cf. Liv. XXXVI, 19 seq. —887. dubio velo, dubius quo contendat. —888. Ad Prusiam regem Bithyniæ confugiet, et, ne Romanis tradatur, venenum sumet, quod ante præparatum ad tales casus habebit. Cf. Liv. XXXIX, 51. —889. inbelli in ævo, in senectute. Confer cum hoc loco verba Juvenalis, sat. X, 160 seq., ubi eadem suo quisque 143 modo expressit: «atque ibi magnus Mirandusque cliens sedet ad prætoria regis, Donec Bithyno libeat vigilare tyranno.» Ed. —892. Conf. II, 705 sqq. —893. Verba Maroniana Ecl. IV, 14, et morientis Hannibalis apud Liv. XXXIX, 51. Hunc Hannibalis exitum multi poetæ in scenam protulerunt, e quibus ante alios mihi nominandus est Firmin Didot, qui infensissimum nomini romano hostem vividis coloribus totum expressit, eumque morientem pulcherrimo hoc versu prosecutus est: «Rome! Annibal mourant te livre enfin la terre.» Ed.

894. Verba Homeri Od. λ, 194 et 626, ut v. 895; Virgil. Æn. VI, 900. Nemini persuadere volumus, ut credat Silium ex apertis Virgilii et Homeri voluminibus hæc similia verba nunc descripsisse: sed tamen poetam illorum lectione imbutum ex hac similitudine adnoscimus, quod genus imitationis maxime intelligi volumus, quum de imitatione loquimur; Ernesti.

Liber XIII: Variæ Lectiones

2. torvo vultu Med. forte rectius, judice Lefeb. Sed Silium similibus Græcismis ubique delectari recte monuit Draken. Conf. Heins. et Burm. ad Valer. Fl. III, 343. —4. radens scribendum esse opinabatur N. Heins. ut designaretur, Turiam, vel Tutiam, rivum tenuem et exiguum, quum ripas non haberet, pro ripis gramina radere (vid. not. ad IV, 350), h.e. per plana et campos labi. At vid. not. —5. Tutia Tell. R. 2, Med. Marsi, Mart. Herbip. Junt. Ald. Gryph. Nut. unde recepi cum Lefeb. et Ern. Tucia Oxon. Put. R. 1, Tuscia Parm. Turia ed. Basil. 73 et hinc aliæ recentt. forte et sic Col. ac vulgg. edd. Liv. XXVI, 11, ubi tamen Sigonius Tutiam ex vetustis libris prætulit, quam lect. retinuere Gron. Drakenb. et Ern. Conf. Cluver. Ital. ant. II, 10, 710. Præter Silium et Livium nemo mentionem facit hujus fluminis sive rivi, quem Dausq. perperam confundebat cum Thuriis, magnæ Græciæ urbe, quæ et Sybaris dicebatur. Notior est Turia, seu Turias et Turius, Hispaniæ fl. (hod. Guadalabiar) de quo vid. Plin. III, 3; Mel. II, 6; Sall. Hist. II. —12. si nunc se sisteret maluerit N. Heins. inprob. Lefeb. qui confert I, 585. —15. grandine scripti. Vulgo sanguine. —16. gentes, vel menti conj. N. Heins. et genti Drak.

24. perrupit Oxon. et Put. Vulgo perrumpit. —28. postremus ad marg. Rom. 1.

30. Argiripæ pravum decus Colon. unde veram lectionem Silio restituit N. Heins. Tertia syll. voc. Argyripa corripitur, ut supra lib. IV, v. 554, et inf. XVII, 322, ad exemplum Virg. Æneid. XI, 246, ubi vid. Heyne. Aggripe parvum decus Put. Agrippæ parvum d. R. 1, Parm. Med. Argirippa Marsi ed. Ven. Agrippæ haud parvum d. edd. Marsi, Junt. Ald. et al. Agrippa haud parvum d. ed. Wolfii Basil. et inde aliæ. Eædem aliæque aberratt. vid. ap. Virgil. l.l. 75 —31. Œnea scripti, Æneæ R. 1, Parm. Med. Vulgo Œnei. —32. Autolidas id fuit ignobile nomen Col. et Put. ex quorum vestigiis felici et admodum probabili conjectura veram lectionem revocavit N. Heins. qui bene suspicabatur, nomen hic latere viri cujusdam, et intelligenda hæc esse de Dasio Altinio Arpinate, principe civitatis opulentoque homine, qui, sequutus primo partes Punicas, postea ad Romanos defecerit; vid. Liv. XXIV, 45. Noti quoque alii Dasii proditores, Brundusinus et Salapinus, e Liv. XXI, 48, et XXVI, 38. De constructione hac, Dasio fuit haud i. nomen, vid. not. ad XI, 58, Ætholidas inter fuit R. 2. Vulgo Œtolidas inter fuit haud i. n. Male! Œnidas (hoc est Ætolos) inter fuit conj. Dausq. quod recepit Cell. qui et Ætolos reponi posse notavit. —43. Secunda syll. 76 voc. Therapnæis corripitur, vid. ad VI, 303, et Heins. ad Ovid. Met. VI, 468. Ilion Cessuram malebat N. Heins. quem vide ad Ovid. Epist. Her. I, 48, et Met. XIV, 47; Conf. et Bentl. ad Horat. Od. III, iii, 23. Sic et Excisa ferro est Pergamum dixit Seneca Troad. v. 14, ubi vid. Gron. Sed tam Ἴλιον, Ilium et Ilion, quam Ἴλιος et Ilios scribitur, vid. Heins. l.c.

47. evadit Put. —48. amolitus conj. N. Heins. Sed vid. not. —50. male e R. 2, recepit Lefeb. et sic scribendum putaverat N. Heins. prob. Drak. ut sententia h.l. esset, ut damnum et perniciem nostram effecit, ut Troja capi potuerit. Eodem tamen sensu Ernesti vulgatam adcepit lectionem, quæ et placebat Burm. coll. v. 61, neque displicebat Drak. si mala exponerentur infelicia, et v. 51; Sed, non Nam, legeretur. —51. Nam Col. Oxon. R. 1, Parm. Mediol. Mars. et Mart. Herbip. quod h.l. pro en, ecce, ut passim in Virg., positum notat Lefeb. Cf. Heyne ad Virg. Ge. IV, 445, et Æn. VI, 378. Vulgo Sed. Œnotriis Ald. Gryph. et alii. At vid. not. ad VIII, 46. 77 —60. vobis R. 2. Enimvero ipsa Pallas non Arpis, sed Lavinii et deinde Romæ vult coli. —61. nomina Put. meliori malebat N. Heins. et sic tacite edidit Lefeb. —62. Huc vittas Col. Tell. R. 2, Huc intras Oxon. et Put. Huc mitras R. 1, Parm. Med. Deinde castumque Col. R. 1, Parm. Med. Ben. Vulgatæ lectionis, Huc intra captumque, auctor est Marsus, raptumque (a Diomede et Ulysse) malebat Burm. Sed vid. not.

67. Hic versus N. Heinsio suspectus erat, quia 78 Diomedes non manu venerit armata (conf. v. 78), et fulgentia castra ab hoc loco aliena. At vid. not. —68. pignore Colon. Sed elegantior adpositio; N. Heins. —69. candentis priscæ edd. et v. 71, Anchisiadæ. Male! Anchisiada putabat N. Heins. quod tacite recepit Lefeb. vid. ad lib. III, v. 650. —75. ævum Putean. —76. inermes quatuor scripti et R. 2. Vulgo inertes; cf. Heins. et Heyne ad loca similia Virg. Æn. X, 595; XI, 414, 672; XII, 311. —78. trepidus Col. Male! conf. v. 68. —81. aras, non oras, Col. Oxon. et R. 2. Eleganter aras patrias poeta dixit pro patria. Cf. Heins. et Heyne ad Virg. Æneid. XI, 269, ubi lectio patriis aris etiam Silii imitatione firmatur. 79 —84. Dives ubi annoso, vel antiquo luco legendum esse et sequentia id confirmare opinabatur N. Heins. —86. fani Colon. Vulgo Fauni: Male! —90. Hac Colon. Rom. 1, Parm. Med. Hanc Oxon. et Puteol. Hec Marsus errore librariorum, qui tamen vulgatam lect. Hæc peperit. —91. contemtus malebat Burm.

94. haud lentus (ut ap. Liv. XXVI, 12, pr. repentino adventu) emend. N. Heins. et edidit Lefeb. Non male; vid. tamen not. Regina Oxon. cum nonnullis ex primis edd. non inprob. Drak. cujus nota est hæc: «Qui nomen a ῥήγνυμι deducunt, quod fama sit, eo in loco impetu maris Siciliam: ab Italia abruptam esse, Rhegium malunt: his vero, qui a Rege derivant propter loci splendorem, Regium placet, ut Grævio ad Cic. Epist. Fam. XII, 25. Antiqui lapides literati, nunc addita, nunc detracta adspiratione, utramque orthographiam agnoscunt.» —97. miserique Mars. et quidam alii. —99. urbis Col. —101. admissum Oxon. cum priscis edd. —106. conjunctis Put.

111. At Colon. et Putean. Vulgo Ac. —114. Tum emend. Dausq. Sed vulgata quoque lectio bene se habet; offulsit Colon. Conf. Heins. ad Virgil. Æneid. IX, 110, 731, et Valer. Flacc. IV, 482. Vulg. effulsit.

115. Teucris pro terris scribendum censebat N. Heins. —118. parvam molitus emend. idem, putans moliri esse id. qd. moderari, fingere, regere, ut moliri parva tela manu, iter, terras, ap. Senec. in Hippol. Œdipo et Troad. 682, quæ tamen exempla ad hanc verbi vim probandam nihil faciunt. Neque hanc conjecturam mihi persuasit 82 Lefeb. coll. Ovid. A. A. II, 319. —123. renovare Nicander et post eum alii edidere.

129. sed enim, non sed jam, scripti; confer not. ad I, 33. Deinde nox scripti, R. 1, Parm. Med. mox R. 2. Vulgo mors, ex interpretamento, vid. ad II, 574. Vocab. tamen nox nude positum pro morte nunc, præsertim de cerva, recte, opinor, displicuit Ernesto V. C. ut et N. Heins. inf. v. 270. —136. Mactat, Diva, tibi enim gratissima sacra Col. mendose! Macta, Diva, tibi, tibi enim hunc, gratissima sacra conj. N. Heins. tibi, tibi enim hanc non male reposuit Lefeb. coll. 83 loco simillimo Virgil. VIII, 84, ubi vid. Heyne de usu voc. enim.

141. terris Parm. —142. Tum R. 1, Parm. Mediol. pavitans scripti, R. 1, Parm. Med. —145. dabat, non dedit, Col. —144. parere lacerto conj. N. Heins. superante ad marg. Silii sui notaverat Corte laudaveratque Markl. Epist. crit. p. 40. Sed vid. not. —146. Vulgo alituum. Male! et lituum Mars. ed. Ven. ac lituum est ex emend. Dausq. et N. Heins. non est lectio c. Col. quod. N. Heins. testari falso monet Drak. Is trepido alipedi, ac hinnitu stare n. perperam quoque conj. Dausq. et Is trepido lituum tinnitu Scaliger, quod recepit Cellar. strepitu ac lituum tinnitu, etc. emend. Burm. quod admodum adridebat Draken. non mihi: nam ὁμοιοτέλευτα strepitu et tinnitu auribus ingratissima sunt, et simplicissima est N. Heinsii medicina. De lituum tinnitu vid. ad XII, 182. Trepidus autem equus est properus, festinans, inquietus; quod jam notavere Dausq. et Drak. Conf. ad VIII, 222. —147. violentus R. 1, et Ben. forte verius, judice Lefeb. —148. et Col. Put. R. 2. Vulgo ac, quod pro confestim, seu propere h.l. positum putabat Dausq. huic conj. 84 N. Heins. ut ter repetatur, en edidit Lefeb. quæ mutatio et levissima est et haud dubie vera. —149. huc Put. quod recepit Lefeb. qui eam ob causam et v. 151, Huc reposuit.

153. vox accidit aures non male conj. Drak. coll. Plaut. Stich. I, ii, 31; Curt. IV, 4; Heins. ad Valer. Fl. II, 452, et Ovid. Fast. V, 360; Gifan. Ind. Lucret. in voce Accidere, Colv. et Elmenh. ad Apul. Met. V, p. 160. Neque tamen vulgatam lect. damnabat. —154. jusque Col. atque Put. suus perperam corrig. Carr. Vulgo usque, inepte, judice etiam Dausq. —155. Prævehitur Oxon. in certamina ductor Prævchitur, namque ex Capua R. 1, Parm. Med. Prævetitum namque et capital recte Col. et Put. namque et capita Oxon. Prævetitum namque capiti Mars. et Mart. Herbip. Prævetitum capitis pœna Ben. ut conj. Dausq. Prævetitum capiti pœna Nicander in Junt. edidit et ad ejus exemplum alii. —162. contorsit Put. furens ira, vel ruens teneras telum contorsit in auras opinabatur N. 85 Heins. quem vide ad Virgil. Æneid. IX, 699. —163. speculatur est ex emend. N. Heins. pro vulg. spectatur; conf. ad VII, 123, ab omni Tell. R. 1, Ben. speculatur in omni Corpore, perlustrat, etc. edidit Lefeb. Forte leg. spectatur in o. C. perlustrans. —165. librat maluerit N. Heins. et tacite recepit Lefeb. non inprob. Drak. quum vibrabat proxime præcesserit; cf. ad I, 351; III, 319; IX, 523. —166. tunc transiit Col. ut ap. Iscan. bell. Troj. VI, 51, sup. X, 253, et alibi intrare ac penetrare. Vulgo transigit, quod servavit Lefeb. et nunc, pro quo tamen et in Oxon. tunc legitur, transfigit Put. et R. 2; Mentitusque minas mediam tunc transigit ictu P. corrig. N. Heins. —168. deripit ensem e c. Tell. recepit Lefeb. coll. Hom. Iliad. μ, 190, υ, 284, et sic conjecerat Burm.

169. quatiebat opinabatur N. Heins. (cf. ad VII, 696, 697, ac not. ad II, 71) et fodiebat (ut VI, 212; VII, 67; Virg. Æn. VI, 882) Draken. qui tamen τὸ rapiebat multum facere arbitrabatur ad festinationem Taureæ, qua se pugnæ subduxerit, augendam. —171. prendere Col. probb. Modio et N. Heins. idque recepere Draken. et Ern. Vulgatum tamen perdere recte, opinor, tuentur Dausq. Barth. Adv. VIII, 7 (ubi Claudium dicit leviorem fuisse, quam ut perdere Taureæ terga, h.e. amittere, tangere non potuisset; vel eum non levem ad perdenda Taureæ terga, sed adtentum, ut ante in duello, rem summa prudentia gessisse), Burmann. et Lefeb. quos sequutus sum. Vid. not. pergere Put. Hunc versum sequenti jungebat Burm. et Jam legebat pro Nam. Deinde cedentia terga maluerit N. Heins. quod utique elegantius est: vid. a Draken. coll. VIII, 1; XV, 729; XVI, 55, et Heins. ad Ovid. Epist. Her. II, 93, et Met. I, 541; Broukh. ad Prop. III, vii, 57. —172. rapidum effusis habenis, et v. 178, aversaque (remotiori) porta emend. N. Heins. At vid. nott.

182. adduntur turribus legendum censebat idem N. Heins. coll. VI, 21; IX, 105; XV, 722.; Stat. Thebaid. II, 579. et missæ succedunt t. h. Markl. Ep. crit. p. 42; summis accedunt, vel funduntur Draken. et descendunt Burm. ut non Capuæ turres intelligantur, sed machinæ in modum turrium, quas obsessores muris admoverint, et unde hastas miserint in defensores. Eodem sensu vulgatam lect. cepit Ernesti V. C. qui tamen ad exemplum Lefeb. monet, voc. adscendunt frustra sollicitari a viris doctis, neque agi de obsessis, sed de obsidentibus. De iisdem etiam Intpp. illi adceperunt hæc verba, etsi alio sensu, quam Lefeb. qui coll. Virg. Æn. IX, 568, exponit, hastæ jactantur ad fastigia turrium Capuæ. Ita et ego dudum hæc verba intellexi; at semper quoque veritus sum, ne aures poeticæ concinnati adsuetæ iis obfenderentur: nam hastæ missæ non bene turribus adscendere dicuntur. Silius forte memor fuit loci Virg. Æn. II, 237. Scandit fatalis machina muros, et, quod de equo illo in urbem inlato vel inmisso præclare dicitur, perperam transtulit ad hastas. —183. Vulgata lectio est: Nec pronum audendi virtutem e. c. Eam in re dubia servavi, librorum auctoritatem sequutus, nisi quod audenti pro audendi e c. Put. recepi. Inde sententia non inepta exoritur: non cuiquam, nemini, audenti virtutem excellere aliis, pronum, facile id erat; nisi malis, nec pronum, facile, cuiquam audenti, forti viro, v. excellere; vel denique, nec pronum audenti, fortibus erat, v. excellere cuiquam. Τὸ virtutem retinui, quoniam Silius quam maxime græcismos amat: neque tamen intercedo, quo minus virtute reponatur, ut legitur in c. Put. (in quo tamen et scendere perperam pro excellere) et ed. Ben. audendi virtutem extendere conj. N. Heins. vel, ut Dausq., audendi virtute excellere, quod recepere Draken. Ern. et Lefeb. qui exponit: «nullus vult ut ab alterius virtute sua superetur virtus.» Nec pronum 87 audenti virtutem ostendere c. emend. Burm. hoc sensu: cuiquam forti et audenti non facile erat, virtutem suam præcipuam ostendere, quum omnes simul et confusim pugnarent, et iræ æquarent dextras, h.e. omnes eodem furore et ira pugnarent. Recte sententiam h.l. percepit Burm. sed eadem quoque vulgatæ lectioni inest (quin eodem modo et Ernesti lectionem sibi probatam interpretatus est), neque adsequor, cur non tam bene virtute excellere dicatur, quam virtutem ostendere. —188. jam maluerit N. Heins. —189. Fortunæ ex ed. Ven. Marsi recepit Drak. suadente N. Heins. Fortuna Parm. Ald. Florent. et Gryph. edd. prob. Dausq. Vulgo Fortunam: quod non spernebat Barth. Adv. XXII, 8, modo superesse exponeretur præesse, de quo vid. Gell. I, 22; malebat tamen legere Fortuitum sibi q. d., quemque, ut Fortuna datum, rebus suis ipsummet ducem futurum. Idem Adv. VIII, 7, scribendum ceusebat, et super esse Fortunam s. q. d., super h.e. præter Fortunam esse sibi quemque ducem seu instar ducis. Hanc distinguendi explicandique rationem amplexus est Lefeb. coll. perperam Virg. Æn. XII, 714, nec laudato sententiæ hujus auctore. Ea nihil contortius esse monet Ernesti, qui nostram lectionem ita interpretatur: quemque fortunæ suæ auctorem esse. Sed poetam, qualis Silius est, superesse dixisse pro esse vix crediderim. Illa vero divisio forte non respuenda, si super pro insuper, scilicet videt (vid. ad I, 60 et 340) et verba esse Fortunæ sibi quemque ducem eo sensu posita adceperis, quo Livius lib. XXII, 5 (quem locum Silius ante oculos habuisse videtur) dixit: sibi quisque dux adhortatorque factus ad rem gerendam. Sic tamen Fortuna præstiterit; nisi aliud mendum latet. —190. parat conj. N. Heins.

194. volucris Col. —195. Taburnus corrig. N. Heins. quia Silius nomina militum a fluviis montibusque ut plurimum soleat derivare (vid. ad I, 306), et Taburnus sit mons Samnii, a Marone Ge. II, 38, et Æn. XII, 715, memoratus, nec remotus admodum a Capua. —199. armabat conj. Burm. ut enses veneno armari dicuntur passim; actabat Tell. quod placet Lefeb. ut veteres dixerint agere, actare, actitare, ut jacere, jactare, jactitare: certe anteced. pro conseq. vel aptabat pro aptabat et vibrabat positum monet. —202. paria, h.e. totidem, arma opinabatur N. Heins. Sed cuivis dextræ arma varia h.e. diversi generis, alteri ignes, alteri sagittas, tertiæ cornum seu hastas (vid. not. ad II, 124) tribui, et hinc Geryoni comparari tergeminos, quibus non una tela seu arma fuerint (cf. v. 196), jam monuit Drakenb. Rectius in pugnam emend. N. Heins. quod recepi, quia et linguæ convenientius et auribus suavius est, atque in duobus antiquis, nescio quibus, pugna legi monet Lefeb. qui pugnas reposuit; conf. ad VII, 67.

208. ac, non et, Col. 89 —211. spicula fundit Put. —213. obsepti contentus limine M. E. tenus valli, vel brevi vallo, vel levi bello, putabat N. Heins.

221. sibi subdere sæpe leonem emend. Barth. Adv. VIII, 7, et subsistere (h.e. sustinere impetum, ut ap. Liv. I, 4, extr. et IX, 31) Gronov. Obss. I, 17, ubi tamen in curis secundis vulgatam scripturam defendit, et subsidere exponit venatu et insidiis capere, propr. in insidiis subsidere (Liv. I, 14) seu latere, more venatorum, qui ita feras obvias clamore in laqueos præcipitant, et inde subsessores vocantur v.c. Senec. Hippol. v. 52; conf. Gron. l.l. Heins. et Heyne ad Virg. Æn. XI, 268; Passer. ad Prop. I, viii, 15; Lucan. V, 226. Marsus simpl. explicat sternere, non inprob. Ernes. quum eo tandem redeat illa ex insidiis occupatio. —224. crudoque aliqua se a. facto Col. vid. not. crudoque oblique se a. fato Ox. Parm. Med. Mars. Mart. Herbip. c. obliquo se a. fato Put. crudo oblique et se a. fato Junt. Ald. Gryph. Illud oblique, quod jam Draken. monuit, male ab oscitante librario ex vs. præc. hic revocatum; conf. ad VIII, 466, crudoque olim se a. fato Basil. Wolfii et inde plurimæ aliæ; crudoque olim (quum juvenis esset) se adtollere cæstu corrig. Burm. 90 nam qui cæstibus pugnant, in digitos pedis erecti sunt (conf. Virg. Æn. V, 426, Stat. Theb. VI, 747; Valer. Fl. IV, 267), et crudus cæstus ut ap. Virg. Æn. V, 69; Stat. Theb. VI, 730 al. Non male, judice Drak. qui tamen lectionem c. Col. præferebat, quum τὸ olim primum in ed. Basil. vidisset. —235. Effudit scripti. Vulgo Effundit, quod revocavit Lefeb. et in duobus scriptis legi testatur. —238. volucris liquidas ceu Put.

246. desectum malebat N. Heins. Sed vulgatam lect. bene firmavit Drakenborch. imitat. Virgil. Æneid. lib. IX, v. 770. —250. precantes, non petentes, Col. Recipine precantes, Infandum! excludant socii? perperam emend. et edidit Lefeb. qui excludant socii et interrogative in c. Tell. legi monet. Præstiterit forte excludunt socios, qui cardine verso, porta clausa, Obnixi torquent obices, eos refringere conantur. —252. munimina sera Col. Oxon. Put. R. 2, probb. Draken. Lefeb. et Ern. ut Silius dicat, sero Campanos adcepta clade et spe salutis amissa obice portam muniisse, quam satius fuisset eam loco non movisse obductamque tenuisse. Vulgo munimina seræ; non inprob. Drak. modo obicis scribatur: nam si sera substant. est, prior vocis syll. ubivis corripitur, neque obices sunt munimina seræ, sed portarum: munimina ahena corrig. Barth. Adv. VIII, 7. Obnixi intorquent obicis munimen ahenæ, vel munimina ferreæ, vel ferrea N. Heins. Hoc præ ceteris placebat Drakenb. ut obices non totæ ex ferro (v. IV, 23, 24), sed laminis ferreis æneisque munitæ, ne dissecari possent (vid. Casaub. ad Æneæ Tactic. c. 17, unde postes ærati, ferrati, cardo æratus, porta ahena), intelligantur, et versus sit hypermetros, de quo vid. ad IV, 187. Possit etiam τὸ e in ferrea elisum videri, de quo vid. Heins. ad Ovid. Met. VII, 223, ubi etiam de h.l. egit. Si quid tamen mutandum, malim cum Burm. reponere munimina sæva, quæ 92 socios excludebant; quod et mihi in mentem venit. —255. rapido (h.e. raptim admoto urbi et fugientibus instante) e scriptis recepere Draken. et Ern. Ego vulgatam lect. rabido reduxi cum Lefeb. Nam Romanos Campanis institisse poeta jam dixerat v. 253, unde furor, quo portas perfringere conantur, h.l. aptior est.

256. in requiem pariles opinabatur N. Heins. —257. movit Col. norit Put. Vulgo novit. Possis et fovit auctore N. Heins. —261. Mussat perfidia, et ductorque, vel ut ductorque, vel Mussat perfidiæ structorque legendum censebat idem. —268. Nec... afuit Col. Vulgo Hoc affuit, vel abfuit; male! æquus ed. Basil. Wolfii et inde aliæ. —270. mortis pro noctis, vel dum copia voti est corrig. N. Heins. Conf. sup. ad v. 129. Vulgo post satis punctum ponunt, et Scaliger ita distinguebat 93 seqq. Dum copia noctis, Cui cordi, comes (æterna est A. ad u. L.) petat ille, etc. Ita Cell. qui hanc poetæ mentem esse credebat: dum moram adhuc nox concedit, cui cordi et commodum est, me sequatur ad ferale convivium. —273. vinctus mentem conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. XI, 238. Id recepit Lefeb. Sed mentis potius alienatio designatur, vid. not. Præterea et vinciri et vinci vino ac somno recte dici monet Drak. —275. ac Col. Vulg. et.

278. auspicium melius videbatur D. Heins. Vulgatum recte defendit Dausq. coll. III, 627, et aliis, qui sepulcrum adpellant diversorium, portum corporis et καταγωγεῖον, v.c. Prudent. Hamart. Enn. ap. Cic. Tusc. I, 44. et Antiphane. Præterea h.l. de convivio agitur. —281. Exsilio punita. Truces despectat conj. N. Heins. 94 —283. auras scripti et R. 2, quod recepi cum Lef. Vulgo aures; cf. not. —287. tenuis suspicabatur N. Heins. idque recepit Lef. e c. Put. et R. 2. Sed Drak. jam monuit, ex mente Silii omni eum luctu e ærumnarum genere mactatum iri, non qui tenuem et minus potentem amicum, quum ei adhuc subpetat spes, relinquat, sed qui amicum in rebus dubiis ac tenui spe (ut ap. Liv. XXV, 38; Cic. pro Rosc. Com. 14 al.) deserat. —291. namque Col. idque ex conj. D. Heins. recepit Cell. Sed τὸ jam h.l. aptius et Silio in deliciis est. —292. et deest in Put. ut abdita edidit Lefeb. 95 —298. Jungentum Colon. Jungent tum Oxon. Vulgo Jungere tum. Deinde subici tres scripti et Rom. 2. Vulg. subjici, claudicante versu.

300. muros, et v. 304. Defuerunt malebat N. Heins. —307. illacrimabile vulgus, vel multisque 96 hominum lacrimabile v. emend. Dausq. —308. omnis, non omnes, ed. Gryph. Raphel. et R. 1, ad marg. prob. N. Heins. ut metro consulatur. Vide eum ad Ov. Met. IX, 425, et nos sup. ad XI, 232. —310. propexis in pectore barbis suspicari possis coll. Virg. Æn. X, 838. Sed vulgata quoque lectio recte se habet. —313. effundere conj. N. Heins.

319. traxisse Col. Oxon. et Tell. cum Parm. Ben. Ald. Florentina Juntarum, Nut. Gryph. Raphel. struxisse Put. Vulgo transisse. De singul. num. cinerem conf. Heins. ad Ovid. Epist. Her. I, 24.

327. imo Col. ut conj. Gron. Obss. I, 17, Vulgo uno: male! unco corrig. Barth. Adv. VIII, 7. At vid. not. 98 —330. festo ludo et Verbera feta (hoc est fecunda, ut ad Lupercos et Lupercalia adludatur, quibus steriles matronæ se percutiendas dederint) emend. N. Heins. h.l. et cæsæ Tegeatica capræ Vellera secta movens festo per compita ludo in curis secundis ad Ovid. Fast. V, 102. Ego nihil mutandum crediderim, excepta festa cauda, pro qua festo cursu, seu saltu, seu ludo reponendum videtur. —331. opaca mendose ed. Marsi Ven. posterior et inde aliæ. —332. erepunt conj. N. Heins. ad Ovid. Met. XV, 621, et Fast. V, 102. Sed in notis ad h.l. nihil mutandum censet et confert Oppian. Cyneg. III, 474, de camelopardali, Ἐκ δὲ μέσης κεφαλῆς δίδυμον κέρας ἰθὺς ὀρούει. Putabat tamen h.l. et vara cornua pro parva legi posse, de quibus vide eum ad Ovid. Amor. I, 3. Bene autem monet Drak. in bove quidem vara et distorta cornua laudari, et parva in vitio poni; at Pani non bovina cornua, sed caprina tribui, quæ retro flexa et parva sint, non vara. —333. imoque Col. quod displicebat N. Heins. quum imo cornu paulo ante 99 (v. 327) præcessisset. Hinc vulgatum summo (h.e. extremo, ut ap. Martial. XII, 78, Stans summos resupinus usque in ungues) retinendum, vel potius simoque castigandum putabat, quam ingeniosam conj. recepit Lefeb. neque inprobavit Drak. nam Pani, Faunis, Satyris ac Silenis nasus mentumque resimum tribuitur ipsique simi vocantur, ut capellæ et capri, quorum facie fingi solent. De hac voce vid. Heins. ad Ovid. Fast. III, 754, et Met. XIV, 95. —335. rapta, h.e. corpori damæ derepta, pro grata malebat N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 52; XV, 304, et Fast. V, 102: teneri pro teneræ tacite reposuit Lefeb. invitis libris; conf, tamen Serv. et Heyne ad Virg. Ecl. VIII, 28, et Ge. III, 539. —337. In quam recte, puto, emend. Lefeb. —344. perfulsit et præfulsit quidam. 100 —345. volucer legendum censebat N. Heins. Sed vid. ad X, 351. —346. Tegeæ de vertice sacra (nam Mænalus in Tegea, teste Vibio Sequest. qui tamen poetas magis, quam geographos sequi solet) conj. idem; et v. 347, sonans, quod tacite, sed recte, opinor, recepit Lefeb.

101

360. gregis edidit Nicander, et post eum alii.

363. auctor pro vulg. fautor legendum putarunt Scaliger, N. Heins. et jam nescio quis ap. Dausq. Hæc conject. firmatur loco simil. Virgil. Æneid. lib. XI, v. 339, et recepta est a Cell. Drakenb. Lefeb. Ern. Ego tamen non video, cur Silio nihil liceat mutare ac variare, nec cur vulg. lect. displiceat, modo fautor sit Fulvius, qui virtutem. Milonis amplo adficiebat præmio et ita alios ad eamdem excitabat, non ut Dausq. notavit, Milo. —364. Lanuvio Col. Vulgo Lavino, solenni errore; conf. ad VIII, 361, in not. et V.L. Antiquiorem scripturam esse Lanivium monuit Jani ad Horat. 102 Od. III, xxvii, 3. —366. cunctis Marsi edd. unde ad multas alias propagatum est. —368. Acciet Oxon. et Put. Accit, et interea primæ edd.

369. probarim Silio restituit Modius e c. Col. probb. N. Heins. Drak. et Lefeb. qui tamen in c. Col. precarim legi monent, p̅carum Oxon. precatur priscæ edd. pratū Tell. Vulgo probatum: sed proxime subsequitur Spectatum; unde probatur conj. Markl. Ep. crit. p. 45. —371. Tune Col. R. 1, Parm. Mediol. ut etiam conj. Scaliger. Vulg. tunc. Deinde inulto malebat N. Heins. —372. viso lictore Oxon. quæ lectio non minus bona videbatur Barth. Adv. VIII, 7. Male! conf. ad IX, 504. —374. vobis Col. Vulgo nobis. —378. quæ dextera cuique viritim opinabatur N. Heins. Possis et quæve viritim, scilicet dextera sit, vel quidve virilis. —379. Decernat R. 1, et Ben. Non male! Dausqueius hic aliquid desiderari putabat, quod ita subplebat, Decernet Mavors, tellus Campana videbit, Romanque; justi erimus: tibi si rebare, etc. Sed vid. not. —380. Justa dedit Nicander in Junt. et inde alii. Deinde pugnantum, vel pugnantem occumbere leto conj. Dausq. Posterius etiam placebat N. Heins. vel pugnanti leto, ut bellantem somnum VII, 229. Sed Drak. jam bene monuit, in vulg. lect. nihil posse jure displicere (tibi pugnanti licuit o. l.) 103 et occumbere letum non minus recte dici, quam o. leto.

381. infandum Put. infandam luas culpam corrig. N. Heins. quum non satis sit dixisse consuli de tanta perfidia infaustam culpam. Idem tamen vulgatam lect. probabat sublata distinctione majori, quæ in omnibus fere libris post culpam posita est ante Drak. in qua hic versus recte connectitur cum proxime seq. —385. consedit primus edidit Marsus et inde alii, cum sedit R. 2, tum sedit putabat N. Heins. et mox forte belli 104 externa. Illud recepit Lefeb. —394. parentum, non parentis, scripti, prob. N. Heins. ut et parentibus adcenseatur patruus, ut inf. v. 403; conf. Liv. XXVI, 41. Idem monet, parentum etiam construi posse cum suorum, quod subsequatur, amota distinctione.

400. Sic ad Grynæam Put. et Paris. prob. Scalig. nec inprob. N. Heins. Conf. ad IX, 57; Crineo antro Put. inf. v. 498, Sic ad Gryneam R. 1, Parm. Med. Sed ad Crineam Ox. Vulgo Sic et Grynæam. Sed Cymæam Col. probb. N. Heins. et Draken. Conf. ad VIII, 531. Deinde sub numine malebat N. Heins. et Autonoen. —401. sacrum edd. vetustiss. sacrumque ad marg. R. 1. 105 —405. Mox Marsi Ven. posterior et inde plurimæ edd. furvas pro nigras reposuit Lefeb. invitis libris et ne admonito quidem lectore; cf. VIII, 119, et ad V, 220.

106

425. Invisus Col. R. 1, Parm. Mediol. unde recepi cum Lefeb. Conf. Serv. et Heins. ad Virg. Æn. VII, 568. Vulgo Invisum. 107 —429. ater, non acer, scripti. —431. Hennææ Colon. Vulgo Ennææ, vel Enneæ, vid. ad lib. I, v. 93. —434. In sacris Eumenidum vinum non adhiberi, e Sophocl. Œdip. Col. vers. 472, notavit D. Heinsius, et Stanlei. ad Æschyli Eumenid. vers. 107, ubi monet, eam ob causam hunc Silii locum caute legendum, et vel μνημονικὸν ejus ἁμάρτημα esse, vel post bidentum certe punctum ponendum, ut hic versus ad v. 430 et 431, pertineat. Hoc consilium sequutus est Drakenb. Totum vero versum post v. 431, posuit Lefeb. ne adjuncta quidem hujus mutationis causa.

435. Sta ex emend. D. et N. Heins. Vulgo Stat, et mox in omni, quod primus edidit Nicander. —439. videbis legendum crediderim, ut et hæc sint vatis verba, ut quæ proxime tam præcedunt, 108 quam sequuntur. —443. tendent scripti. Vulg. tendunt. —444. Dissice Col. Put. (in quo tamen disice legi adfirmat Lefeb.) et R. 2, disyce R. 1, Discite Oxon. et Med. unde discute suspicari possis. Vulgo Disiice; conf. ad IX, 538. —449. turbatus, non turbatur, scripti et R. 2.

109

459. dimisit Col. Male! —460. curant Put. curat primus dedit Marsus et hinc alii, sed lenta meorum Cura est, dum vanos ritus sollemnia vulgi E. conj. Dausq. et Dum varios ritus, curam, et, etc. Dempster. ad Rosin. Ant. Rom. Lib. V, c. ult. At v. not. —464. quæque Med. Deinde patrios Put. et vulgo patriis. Sed patris Col. R. 1, 2, Parm. Med. unde putres recte, opinor, emend. Dausq. et N. Heins. Ego ἀρχαϊκῶς et levissima mutatione scripsi putris, unde et τὸ patris, et vulgatum patriis ortum videtur. Phariis scribendum censebat Barth. Adv. VIII, 7, ut Appius Ægyptiorum condituras, medicamina exotica, deprecetur, et more Romano tumulari cupiat. Urge, quæ patriis (terris, in patrias terras reportandos) artus (integros) m. servant; 110 vel Arce (quo citius cremer) quæ putres, etc. vel Urge, quæ putres, etc. vel denique Arce, quæ patrios artus, etc. tentabat Dausq. Sed vid. not. —466. Clausi ed. Ven. Marsi. Recte, vid. not. Dauni Put. Vulgo Claudi. —467. Haud ulla ante mihi, vel animum quamquam non parva fatigant, et v. 468, nam justa per omnes Discrimen servant p. conj. N. Heins. —469. cadentum, et v. 471, 111 Telluri ut p. est mos a. Hiberæ maluerit idem.

475. odoratu Tell. odorato taxo ingeniose emend. D. Heins. h.e. reconditorio, e taxo fabrefacto, θηκαίῳ ὀικήματι Herodot. II, 86; odorata capsa, h.e. arca lignea, in qua cadaver includitur, conj. Burm. vel odorato gypso, quod Kircherus ex Herodoto (forte III, 24) notaverit, Ægyptios gypso induxisse cadavera. At vid. not. —478. medicata Col. moricata Tell. mercata Oxon. Put. et priscæ edd. myrrhata edd. Marsi et inde aliæ, quod glossema τοῦ medicata videbatur Drakenb. reponere malebat N. 112 Heins. —481. Exanimos scripti. Vulgo Exanimes. —487. tabe malebat N. Heins. ad III, 342, ut ap. Lucan. II, 166; VI, 88; VII, 808; VIII, 778; Conf. Ernesti 113 ad Tac. Ann. II, 69. Nil interest.

491. quanto conj. Barth. Adv. VIII, 7, et quantum ipse negarit Prænovisse Deus N. Heins. refrag. Lefeb. quum similiter multum ditior et multum majora inf. v. 683 et 708, dicatur.

494. Cymæa anus Put. Crines avus Oxon. R. 1, Med. Crines anus aliæ edd. priscæ; Cymeias opinabatur N. Heins. non inprob. Drak. Conf. ad II, 117, et VIII, 531. —496. egregiæ, non egregium, scripti. —503. quoniam pro quando Col. quæ tamen vulgatæ lectionis glossa videbatur Drak. Deinde est in scriptis. Vulgo omittitur. —505. properatim Put. properandum emend. Scalig. quod recepit Cell. Namque tibi certum 114 properatæ oracula vittæ conj. N. Heins. —508. Marte Put. et R. 2, unde Martem edidit Lefeb. cujus hæc nota est: «Nempe ut XVI, 686, puero credita bella, et IV, 425, teneræ qui prœlia dextræ credebat puer. Junior erat Scipio ut consul crearetur, quum ivit in Hispaniam: ideo hac victa et pacata non triumphavit, qua privatus enim eam recuperaverat. Post creditum ipsi bellum Hispanicum, majus ad imperium vocatus fuit, ut ait poeta v. 511, atque victo Hannibale triumphavit, quia tum non ut privatus, sed qua consul bellum gessit. Nil intellexit hic Drakenb. qui legit marti, ut vulgati libri.» Sed vereor ne hæc difficiliora intellectu sint quam vulgata lectio. —511. posthac Col. rapiere malebat N. Heins. ut celeritas designaretur, qua Scipio ante annos ad Consulatum evectus sit. Non male! —513. abduxerit, vel huc duxerit emend. idem. Possis et duxerit illuc. —515. Quod post hæc... carebit scripti. Quod post hoc... carebit Tell. et R. 2. Vulgo Quod tu post... carebis.

517. Dum Col. Cum putabat N. Heins.

115

523. recludes Put. recludit Tell. a m. sec. optanda recludi conj. N. Heins. quod et mihi in mentem venit. At vid. not. —524. habitant scripti et R. 2, ut jam conj. Dausq. Vulgata lectio agitant ex ant. scriptura abitant, sine adspiratione, orta videbatur Drak. Mox per auras Put. —527. aer quatuor scripti. Vulg. æther, non inprob. Drak. quia æther ab αἴθω uro proprie igneus dicatur, ut sup. I, 135.

532. cruda sorte conj. N. Heins. Deinde crematos sine auctoritate ac perperam reposuit Lefeb. Ego maluerim dura Gradivi sorte necatos, ut sup. v. 484. Mavortis sorte peremtos.

116

542. hinc Put. —544. noctemque Oxon. teste et prob. N. Heins. Sed in excerptis hujus cod. duplicibus lectionem istam non notatam vidit Drakenb.

546. Umentes Colon. unde Humentes edidere Drakenb. et Ern. Viventis Ox. et Put. Lucentes emend. Barth. Adv. VIII, 7, et Uventes N. Heins. Conf. ad I, 259, et II, 469. Vulgo Liventes, ut in Tell. R. 1, 2; Mars. Ben. et al. quod restitui cum Lefeb. non inprob. Drak. quia poetæ loca infera semper liventia fingant, vid. not. —547. versasque, non versas, scripti. —548. Passim Marsi Ven. 117 poster. et Paris. operarum errore, in reliquas edd. ante Drak. propagato.

554. contermina scripti, certamina R. 1 et 2. Vulgo certamine: unde sacro certamine fontis corrig. Dausq. Male! —555. potant Put. quod verius videbatur N. Heins. et Lefeb. Conf. ad XI, 232. Sed turba... posta... contermina... potant vix bene dicitur.

557. admotæ lunæ malebat N. Heins. —560. Hac Col. et a m. sec. Tell.

118

567. vecticibus R. 1, et ad marg. manu docta emend. verticibus; conf. not. ad III, 475. 119 —574. Hanc optat edidit Mars. et deinde alii. —576. Hic ed. Marsi Ven. poster. et inde aliæ, restinguitur, non exstinguitur, Col. atra Megæræ rabies putabat N. Heins.

579. Quanta, non Quarta, scripti et R. 2. Deinde atria Col. Ox. Tell. R. 2. Vulgo avia. —580. terrent malebat N. Heins. —587. sedet Put. 120 —588. excludere Basil. Wolfii et hinc aliæ. —592. non feta Oxon. et Putean.

595. Dextra, non Dextera, scripti, R. 1, ad marg. et R. 2; numerosaque maluerit N. Heins. At vid. not. —597. pastus cadavera Put. ut sup. v. 440; Virgil. Ge. III, 528, (ubi vid. Heins. et Heyne) et Æn. II, 471. Sed vulgatam quoque lect. bene se habere (vid. Ind.) et omnes fere libros pro ea stare monet Drak. —600. nutat pro sævit, primus edidit Nicander. Τὸ sævit tuebatur N. Heins. coll. IV, 98; Virg. Æn. V, 257, et Val. Fl. IV, 455, ubi vid. ejus not.

602. Suggesto Put. 121 —603. seræque culpæ malebat N. Heins. —604. Pœnorumque scripti pro pœnarumque: nam pœnas a Minoe, vel Plutone umbris inrogatas ab iis expetunt Ποιναὶ, Ἀλάστορες καὶ Ἐριννύες. Conf. not. ad II, 551, et Barth. ad simil. loc. Stat. Theb. VIII, 21 sq. Forte sedens media regni infelicis in orce Dux Erebi, populos poscebat crimina vitæ, Nil hominum miserans iratusque omnibus umbris. Stant Furiæ circum, variæque ex ordine Mortes, Sævaque multisonas exercet Pœna catenas. —610. subicit Tell. et R. 2, subjicit Ben. Deinde contra scripti. Vulgo perque. 122 —611. alterna Megæra emend. N. Heins. Sed Drak. recte interpretatur, Megæra æternum, semper domat, ut Conditus Inarimes æterna (h.e. æternum) mole Typhœus ap. Lucan. V, 101; conf. ad III, 36. —612. faciferis Put. teste N. Heins. qui eam ob causam fatiferis conjiciebat. Sed lætiferis in hoc cod. legi contendit Lefeb. vid. etiam Draken. si tanti est.

615. Jovi Tell. quod placet Lefeb. —618. Junoni Tell. non inprob. Lefeb. ut insidiis anteire Junoni sit idiotismus Ciceron. quo sensu capere ante dolis dixerit Virg. Æn. I, 673. Præstiterit fusam... patri Inplicuit flammam, quod facile a librariis in fusā patrē I. flammā mutari potuit. Vid. not. —620. Sidonis e conj. N. Heins. recepit Lefeb. Deinde Italicas Put. ex interpretamento.

123

629. partus Putean. unde ætherei partus suspicabatur N. Heins. partu, per adpositionem, ed. Marsi Ven. poster. et inde aliæ, partum Exsolvero Rom. 1, in cujus marg. manus docta emend. Exsolvo. —631. in scripti et Rom. 2 Vulgo ad. —633. sacro numine Putean. unde limine conj. N. Heins.

635. te adtollere Put. Tell. et R. 2. —636. nobiscum denique disce Col. —637. medio scripti pro vulg. media, quod tamen poetis familiarius esse monent Drakenb. et 124 Broukh. ad Propert. III, ix, 50. —640. coruscas Col. unde coruscans conj. N. Heins. coruscum reposuit Lefeb. sine auctoritate, etsi non male.

650. consortia malebat N. Heins. quia unanimi mox subjungitur. At quoties Silius bis pluriesque idem dixit! —654. Qui tacite edidit Lefeb. Cf. ad II, 645. Queis quidam male. Deinde quod stabant Col. et cum stabant Med. —655. Latium scripti. Vulgo Latio.

120

661. plures medio Col. plura et medio emend. N. Heins. —664. gratia vitæ scripti et R. 2, ut gratia facti et factorum apud Virg. Æn. VII, 232, et Tac. Ann. III, 53; Lefeb. Vulgo gloria vitæ, quod firmabat Drak. verbis Cic. Philipp. V, 13. Neque enim ullam mercedem tanta virtus præter hanc laudis gloriæque desiderat. Parum interest. —665. Duret et edant priscæ edd. Post superos colon. ponit Lefeb. ut sensus sit: tum non edunt oblivia laudem.

670. causa Col. causam opinabatur N. Heins. —671. Sat tibi sint Col. ut ap. Prop. IV, ii, 81. Vulgo Sat tibi 126 sunt, non male, judice Drak., ut sup. VI, 122. —674. Carthesia R. 1, et Med. Carchesia Put. unde Carteïa, vel Carpesia suspicari aliquem posse monet Draken. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XIV, 416. Tarthesia et Thartesia alii. —681. Libyci quas fecerat auri scripti, eleganter, judice N. Heins. et Barth. Adv. VIII, 7. Vulg. Libyco quas fecerat auro, scilicet venales, h.e. conruperat; forte rectius: illud certe insolentius dictum videtur etiam Ern. An præstiterit, Libyco quas emerat, vel ceperat auro? —685. est ex scriptis. Vulgo omittitur. —686. laudi indulsimus 127 ævum conj. N. Heins. at vel sed malebat Drak.

693. in Martem hortantibus armis Put.

700. Marcius ex emend. N. Heins. Conf. ad VI, 403. Vulgo Martius.

128

705. muta umbra, et mox at epoto reposuit Lefeb. cujus hæc nota est: «Muta, quia umbra corporis sepulti vel cremati, nec biberat sanguinem. At umbra Appii, qui non sepultus, poterat loqui, non epoto sanguine, sup. v. 448. Jam vero muta erat umbra, ut in Virg. Æn. V, 264, umbræ silentes. Aliis multa inepte. Dic, in sua umbra muta, quia tot vulneribus confossus fuerat, ut ni loquutus fuisset, non agnovisset eum Scipio.» Sed cur inepta est vulgata lectio? Verba vel sic jungi et exponi possunt: Paulus aderat vix adnoscendus in multa umbra, propter multitudinem umbrarum; vel, quod præstat, ita: Paulus in multa umbra, inter multas umbras, aderat, vix adnoscendus propter multa vulnera, quæ eum deformabant: nam umbræ, quæ ipsis fuerant in terris, cupiditates et adfectus animi, vitæ instituta, arma, vulnera, etc. retinent, et mortui iisdem notis, quibus vivi, cognoscuntur; conf. Hom. Odyss. λ, 37... 41, et 386 sq. Virg. Æn. VI, 494 seq. quem locum Silius ante oculos habuit. —708. nocti Col. nosti Oxon. Put. R. 2. Vulg. nunc te, scilicet ante fatum, cui mox semel respondet, unde prob. Cell. At exquisitius τὸ nocti, vid. not. —709. subicit R. 2, subiit Tell. —710. Cui Col. Qui Oxon. et Put. Conf. ad XII, 379. Vulgo Quem. —716. lacrimas R. 1, Lefeb. «Sic forte amassem e v. 387, ni in Virg. Æn. VI, 686, ploraret etiam Anchisæ 129 umbra.» Quasi id non passim obvium esset.

722. Superos æquantem scripti, R. 2, Parm. Mars. in notis, et ad marg. R. 1, ut I, 611, et inf. v. 789, 803. Superis æquatum Ven. Marsi et Cell.; non male, judice N. Heins. qui et Superis æquandum conjecit, æquantum Tell. et R. 2. Vulgo Superis æquantem: sed Superis æquatum, vel se æquantem, vel Superos æquantem emend. jam Dausq.

130

730. inclitus scripti, (teste N. Heins.) R. 2, Ben. medius Ox. R. 1, Med. Marsi, Mart. Herbip. aliæque edd. Utraque lectio in c. Tell. reperta a Lef. qui tamen non monuit, quænam a m. pr. fuerit. Martius Basil. Wolfii et inde aliae. —731. ultor pro victor Put. Deinde Lutatius scripti R. 1, Parm. Med. et al. Vulgo Luctatius, quod vel metro adversatur; conf. ad VI, 687. —733. mesta pro morte Ox. meste Put. mœsta Parm. cæde R. 1, veste et in hoste alii, teste Lefeb. nescio qui. Deinde remissam conj. vir doctus, haud dubie Livineius, quod Cortius ad marg. edit. suæ notavit. Sed vulgata lectio exquisitior est, vid. not. —737. mitis quatuor scripti et R. 2, male. —739. Haud prætulerit N. Heins. sublata interrogationis nota. Atque Put. quod recepit Lefeb. —741. præruptis Putean. quod non displicebat N. Heins. qui tamen malebat perruptæ molibus Alpis, ut Alpis unitatis numero dicatur, quod poetis non infrequens esse, multis exemplis docuit Drak.

131

746. placitum Put. —751. incessit Put. quod ex Virg. Æn. I, 405, ad quem locum Silius adluserit, petitum putat Lef. At h.l. non de Dea sermo est.

758. dum secula Put. Conf. Heins. ad Claud. R. P. II, sub finem.

762. juvenem Col. et 132 Tell. Vulgo juveni, scilicet Scipioni, quod non inprob. Drakenb. —764. cursim emend. Modius et N. Heins. Nihil mutandum, vel vago cursu legendum censebat Drak. Deinde Dahæque scripti et R. 1. Vulgo Dacæque contra metri leges; conf. Intpp. ad Virg. Æn. VIII, 728; Gronov. ad Senec. Thyest. 370 et 603; Grot. ad Lucan. II, 296; Daœque emend. Delrio ad Senec. l.c.

768. quando Col. quod jam conj. Dausq. Vulg. quanto. —770. fare Col. et Tell. Vulgo scire. —771. arces, 133 non artes, Col. et Parm. —773. artis Col. Vulgo astris. —774. tum magna g. Præcipitat t. Put. dum m. g. Præcipitas, vel ut Præcipites (h.e. quamvis p.), vel ni Præcipitas tentabat N. Heins. Sed vulgata exquisitior et nervosior brevitas. —777. Hic versus abest a R. 1, et Marsi Ven. sec.

779. Effigiem castam h.e. umbram sacerdotis, ex emend. N. Heins. qui et juvenis casti, h.e. Homeri, conj. ut Dausq. quia Homerum cæcum a puero fuisse tradant Suidas et alii. Sed idem senex mortuus est. Vulgo castæ, quod servavit Lefeb. qui ita distinxit Effigiem juvenis, castæ cui, scilicet effigiei. —782. multæque frequentant, et mox clamore sequuntur tacite edidit Lefeb. forte operarum lapsu. —784. quam Col. et Oxon. Vulgo quem. Possis et facie pro facile, judice N. Heins. 134 —792. persultans R. 2, quod recepit Lef. ut respondeat τῷ pererrat ap. Virg. Æn. IV, 363. —796. Æacide scripti. Æacidæ edd. Marsi et quædam aliæ. Sed cf. ad III, 650.

798. N. Heinsius recte metuebat, ne locus esset luxatus: nec tamen medelam ei adferre conabatur. grassantum, h.e. ruentium magno concursu, non male reposuit Lefeb. putans, Silio ante oculos fuisse Virgil. Æn. VI, 710, 712 et 305, 318. Sed præstiterit, opinor, adeo stridentum, h.e. tantum stridorem edentium: nam majores sunt umbræ. Animæ vero vel umbræ strident, seu stridunt, τρίζουσι, τρίζουσαι, ποτέονται ὡς νυκτερίδες. Conf. Stat. Theb. VII, 770; Horat. Serm. I, viii, 41; Homer. Odyss. ω, 5 seq. —799. adspicit corrig. Dausq. 135 —800. Ire viro scripti et priscæ edd. Ulcus hic Chironium latere, et In torvo, vel In primo stupet Æ. legendum putabat N. Heins. Sic stupere in aliquo dixere Val. Fl. I, 262, et Hor. Serm. I, vi, 17. Hinc viso, vel In Phthio, vel In diro, vel denique Inde fero stupet Æ. conj. Burm. Irato st. Æ. corrig. Hœufft in Periculis poet. quod est Achillis epith. ap. Homerum, Horat. Ep. II, ii, 42; Ov. Am. II, xviii, 1; Claud. Cons. Stilic. I, 99. Non male, modo minus ab antiqua vel vulg. lectione aberraret. Inque uno emend. Corte vel potius Livin. Inque viro Ernesti. Ecce viro reposuit Lefeb. qui se diu dubium hæsisse dicit, antequam auctorem in ipso auctore detexerit. Sed vereor, ut acu rem tetigerit, mirorque, eum non τὸ En, quod ipsi in deliciis est, pro Inde, et tum diro pro viro maluisse, quod certe præstiterit, etsi nondum mihi satisfacit, et epitheton Achillis, ut mox magno, omnino latere videtur. Olim suspicabar Inmiti stupet Æ. ut ap. Virg. Æn. I, 30; III, 27. Nunc pluribus conjecturis indulgere nec lubet nec vacat. Withof. conjicit, jam claro, vel inde truci, aut acri, aut alto. —802. aspectat scripti, geminosque aspectat conj. Dausq. et geminos jam spectat N. Heins. Vulgo aspectans. —805. Alterno in æthere, et mox subitos vultus malebat N. Heins. Vulgatam lect. Alternam lucem bene tuebatur Drak. coll. Virg. Æn. VI, 121, et Ciris v. 397; Hom. Odyss. λ, 302.

136

814. Intravitque casæ Colon. Lustravitque casæ Oxon. Putean. Rom. 1, Parm. Med. Instravitque casæ edd. Marsi et Mart. Herbip. quam proxime vero. Vulg. Lustravitque casam. —817. cecinit conj. Drak.

137

824. Verginia Col. quæ scriptura in lapidibus literatis frequentius quam Virginia reperitur; et Græcis constanter est Οὐεργίνιος; Drak.

833. Tum virgo: En, patrios emend. N. Heins. Non male. 138 —845. Orthrus Col. et Oxon. Orchus Put. unde Orthus conj. Balbus ad Val. Fl. III, 555, et Lefeb. Vulgo Orcus, quo nomine Cerberum designari putabat Barth. Adv. XXII, 8, et Geryonem Marsus. At vid. not. 139 —847. pollutam reposuit Lef. ut ad Vestalem referatur, quod librarii more suo ad proximum substant. retulerint. præacuto ungue conj. N. Heins. quum mox sequatur Polluit, eamdemque vocem reddendam censebat Martiali, VIII, 58, pro piceata, vel piperata.

852. enumerasse Col. et Oxon. Vulgata lectio enumerare, quam revocavit Lefeb., glossam redolet et aures obfendit. —854. veniens ab 140 origine parva scribendum videbatur N. Heins. et v. —856. Justa. Sed cave quidquam mutes. —864. quantos montes Put. —865. Hanc Col. quod perperam recepit Lefeb. Conf. ad I, 268, et h.l. not. —866. pugnabitis Col.

141

868. hæc dura maluerit N. Heins. et ego. —878. Macetum Col. et R. 2, Macetu 142 Ven. sec. Marsi. Vulgo Macedum solenni lapsu, v. not. —879. desertus Put.

884. In omnibus edd. quas in manibus habui, versus hic ita legitur: Servitia atque hiemes, æstus, fugamque fretumque, contra metri leges. Quare vehementer admiror viros doct. hunc locum tacite prætermisisse, et quum versum manifeste claudicantem reciperent, nihil admonuisse. Equidem metro consului, addito que, quod et orationis junctura postulabat. Ed. —886. fassusque Parm. cassusque conj. N. Heins. —889. inbelli scripti, in bellis R. 2. Vulgo inbellis. Deinde 143 patiatur quædam edd. in aula pro in ævo suspicabatur N. Heins. —893. Hic versus abest a nonnullis edd.

894. reddidit Col. Vulgo retulit, quod revocavit Lefeb. —895. lætus scripti et R. 2. Vulg. lætos.

Præfatio
Liber I Liber II Liber III Liber IV Liber V	Liber VI Liber VII Liber VIII Liber IX Liber X Liber XI	Liber XII Liber XIII Liber XIV Liber XV Liber XVI Liber XVII
Appendices Index Diatribe de Stylo Poetico

Præfatio
Liber I Liber II Liber III Liber IV Liber V	Liber VI Liber VII Liber VIII Liber IX Liber X Liber XI	Liber XII Liber XIII Liber XIV Liber XV Liber XVI Liber XVII
Appendices Index Diatribe de Stylo Poetico

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS TERTIUS.

ARGUMENTUM.

Liber XIII: Variæ Lectiones