C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS SEPTIMUS.

ARGUMENTUM.

1... 47. Hæc notissima ex Liv. XXIX, 10, 11, 14; Herodian. I, 11; Appian. b. Hannib. cap. 56; Ovid. Fast. IV, 249... 348; Cic. harusp. resp. cap. 13; Dione Cass. Fragm. 63, p. 606, ed Reim. —3. Cælicolum genetricem, conf. v. 36 sq. —Phrygia e sede, Pessinunte, opp. Phrygiæ, ubi Cybeles symbolum erat lapis quadrangularis, de quo vid. Herodian. l.l. —4. Laomedonteæ urbis, Romæ, vid. ad X, 630. —5 seqq. Responsum oraculi Delphici: «quum Romam Deam devexissent, tum curarent, ut eam, qui vir optimus Romæ esset, hospitio exciperet;» ap. Liv. l.c. —7. «Haud parvæ rei judicium senatum tenebat, qui vir optimus in civitate esset, veram certe victoriam ejus rei sibi quisque mallet, quam ulla imperia honoresve suffragio seu Patrum, seu plebis delatos;» Liv. XXIX, 14.

8 sq. Notanda brevitas Siliana, qua missis omnibus, quæ in tali re fieri, deliberari, præparari solent, illico lectores in mediam rem abripit; quæ, ut centies diximus, est ratio narrandi emblematica, quæ, ut in omni carminis œconomia, ita inprimis in hoc libro ultimo dominatur: nam permulta subpleri e Livio debent, antequam ex fide historica narratio usque eo procedat, ut dicere possis jamque aderat; Ern. Recte: sed hæc quoque communis poetarum ratio est; et in quantam molem carmen Silii excrevisset, si singula, etiam levissima, rerum momenta Livii more adcurate persequi, atque poetice tractare voluisset? cf. infra Comm. de Silii vita et carmine §. II, ad fin. et ad calcem hujus Vol. 343 —9 seq. Poeta ad verbum expressit Liv. XXIX, 14. «P. Cornelius Ostiam ire jussus obviam Deæ, etc.» —os amnis, ut v. 15, ostia Thybridis, et ap. Liv. l.c. ostium amnis Tiberini: nam «in ore Tiberis Ostia urbs condita,» ut utar verbis Liv. I, 33, extr. —censente Senatu, ut XIII, 659, et I, 684, ubi vid. not. —magno Senatu, ut gravis Senatu ap. Ovid. Fast. IV, 293, et ingenti Senatu sup. XI, 67, ubi conf. not. —10. Obvius adcitis sacris, advecto Cybeles simulacro, ut v. 13: venientia numina. —11. «P. Cornelium Scipionem Nasicam, Cn. filium, ejus qui in Hispania ceciderat, adolescentem nondum quæstorium, judicaverunt in tota civitate virum bonorum optimum esse»; Liv. l.c. Conf. Plin. VII, 34, ibique Harduin. —ductoris, Scipionis Africani majoris. —Africa bella, ut XVI, 179, ubi vid. not. —12. Tunc lecti, conf. XVI, extr.

13. longinquo ponto, ut 344 I, 584; conf. ad III, 422. —14 seq. Tusci Thybridis ostia, vid. ad VIII, 362 et 367. —15. sublimis, e ripa «P. Cornelius jussus Deam de nave adcipere, et in terram elatam tradere ferendam matronis, etc.» Liv. l.l. Navem a matronis quoque tractam esse, non tradit Livius; et viris potius id tribuit Ovid. Fast. IV, 297. Poetæ autem esse, fabulam inprimis ornare, jam monuit Ernest. Tales quoque narrationes plerumque variant. Mirum vero est, navem a matronis et Claudia demum tractam esse, quum Scipio jam de ea Deam adcepisset; quod præter Silium nemo tradidit. —17. alnum, navem; cf. ad III, 458.

18. arguta cavis tinnitibus æra, cymbala, quæ cum tympanis pulsantur a semiviro choro, h.e. Coribantibus seu Curetibus, sacerdotibus Cybeles castratis (unde et semimares dicuntur Ovid. Fast. IV, 183) qui in ejus cultu et sacra pompa, ab ipsa in furorem acti, θεοφορούμενοι, armatam saltationem, ἐνόπλιον κίνησιν, cum strepitu cymbalorum, tympanorum armorumque conlisorum instituebant; de quo loca class. sunt Strab. X, p. 466; Ovid. Fast. IV, 181 seq. Lucret. II, 611, 642; conf. supra ad II, 93, et Jani ad Hor. Od. I, xvi, 5... 8, ubi et acuta æra, ut hoc loco arguta dicuntur. —20. Dindyma seu Dindymus (vid. ad IV, 363), et Ida montes Phrygiæ, magnæ Matri Deum sacri cum Berecynto, unde Dindymene, mater Idæa et Berecyntia dicebatur; conf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 80 sq. et 617 sq. Eidem sacrum Dictæum antrum et Dicte mons Cretæ, unde Curetes religionem Cybeles in Phrygiam invexisse dicuntur; cf. ad II, 93. Dindymus mons geminus h.e. bivertex. —21. Casta, ubi caste ac pie colitur dea. —22. lucos silentes, ex quo inde emigravit Mater, N. Heins. et Drakenb. Marsus referebat ad lucos, in quibus recens natus Jupiter enutritus sit, ne audiretur a patre. Jovem vero non in Phrygiæ, sed Cretæ monte Idæo educatum fingi, jam monuit Drak. Silius tamen, quod Ern. etiam suspicari video, 345 haud dubie respexit mysteria Idæa, et locum Virgil. Æn. III, 112, ubi similiter fida silentia in sacris et Idæo nemore dicuntur. —novere, vid. Var. Lect.

23. fremitus, strepitus cymbalorum tympanorumque, vel lætum tumultum, adclamationes et cantus populi. —vota: nam Dea primum urbem ingrediente variis votis a plebe certabatur, quum quisque fatale numen religiosius coleret; Barth. Adv. XIII, 7. Nec mirum quoque, vota potissimum concepta esse adventu hujus Deæ, qua Romam advecta hostem pelli Italia vincique posse, carmen in libris Sibyllinis inventum spem fecerat. Vota itaque ad belli quoque finem spectabant; conf. v. 46, 47. —24 sq. Conf. auctores sup. ad v. 1, laudati. Livius hanc fabulæ partem silentio prætermisit.

27. Parcite, abstinete, h.e. nolite, ut Gr. φείδεσθε. —28. Nota est formula, qua initio sacrorum mysteriorumque profani, inpii et non initiati, βεβήλοι, ἀμυντοι, ἀτελεστοι, voce sacerdotis aut præconis submovebantur: ἑκὰς, ἑκάς ἐστὲ βέβηλοι, vel ἑκὰς, ἑκὰς, ὅστις ἀλιτρὸς, procul, procul este profani! —29. casto labori trahendæ navis, ut v. 32, pia munera. —30. Dum satis est monuisse Deæ, dum contenta est Dea vos monuisse, nec pœnas expetit; vel, ut Barth. Adv. XIII, 7, exponit, dum integrum est Deæ, monitu solo contentam vos hinc exesse jubere; dum non ad pœnam in præsentes, vel adfuturos ira commovetur.

33 sq. Drak. hæc notavit. «Historia hæc satis nota est; in ea tamen inter auctores non convenit. Præter Silium enim Claudia simpl. vocatur apud Ovid. ex P. I, ii, 143; Suet. Tib. 1; Plin. VII, 35 (ubi v. Harduin.); Lactant. Inst. II, 7 et 16; matrona, ap. Liv. XXIX, 14; Cic. harusp. resp. cap. 13; Ovid. Fast. IV, 313; virgo, ap. Stat. Silv. 346 I, ii, 246, et Claud. de laud. Seren. 28; virgo Vestalis, ap. Herodian. I, 11; Aurel. Vict. de viris ill. c. 16; Sidon. Apoll. XXIV, 41; aliosque, quos ibi laudat Savaro; turritæ rara ministra Deæ, apud Prop. IV, ii, 51; muliercula, ap. Augustin. de Civ. Dei, X, 16. Quin et in eo discrepant auctores, quod alii crine, alii zona, seu cingulo, alii, quos Silius sequitur, fune Claudiam navem traxisse dicant.» Cf. Broekhus. ad Propert. l.c. et Ducker. ad Liv. XXIX, 14. —prisca Clausorum ab origine; v. ad VIII, 412, et XIII, 466. —34. non æqua, iniqua et falsa, fama populi mala, inpudica, credita, male audiens; ut ap. Ovid. Fast. IV, 307, quem locum Drak. jam contulit, «Casta quidem, sed non et credita: rumor iniquus Læserat, et falsi criminis acta rea est.»

36 sqq. Ernesti monet, talibus nil posse fingi loquacius in precibus, et prorsus sibi videri poetam oblitum sui, artique variandi atque ornandi intentum hæc scripsisse. Mihi potius nihil aptius videtur his verbis, quibus ab ea, quæ auxilium, et quidem tam singulare, numinis inplorat, majestas ejus ac potentia prædicatur, quo simul innuitur, ab eo, et quidem solo, id, quod petatur, præstari posse. Idem vir doctus, quis talia, ait, in poeta epico, post Virgilium inprimis lectum, sustineat? Ego contra loquacitatis illius arguerim Maronem in simili loco Æneid. X, 252 seq. Cybele, magna Mater Deum; qui mythus satis notus est. —37. cujus proles, Jupiter, Neptunus et Pluto, qui fratres imperium et partes mundi inter se sorte divisisse finguntur, de qua fabula ejusque varietate v. Spanhem. ad Callim. H. in Jov. v. 59 sq. —39. crimine, ut VI, 634. —40. facili carina, eo, quod facile, nullo negotio, moveatur navis. Conf. ad IV, 433.

41. secura, certam opis divinæ spem alens, eaque freta. 347 —leones duo currui Cybeles juncti finguntur. Miraculum autem, quod poeta comminiscitur, spectat ad indicium voti precumque exauditarum.

45. ducentem Claudiam, quæ adverso flumine trahebat navem; quo miraculum augetur.

48. Conf. Liv. XXIX, 27. Res a Scipione in Sicilia et Bruttio agro, ubi Locros recepit, gestas silentio prætermittit poeta. —49. Abscondit, tegit, ut XI, 519 al. de magna multitudine navium, de qua v. Liv. XXIX, 24 seq. —50 seq. Dausq. jam bene contulit Virgil. Æn. V, 235 sq. (ubi v. Cerda), et Liv. XXIX, 27, ubi Scipio secundum preces, ad deos marinos fusas, «cruda exta victimæ, uti mos est, in mare porricit.» Cf. et Appian. Punic. c. 13, et supra XV, 159 sq., ubi v. not. —numen pelagi, Neptunum, cui non modo agnum, sed etiam taurum solennem victimam fuisse, monuit Drak. coll. Arriano exped. Alex. M. VI, 19; Plut. pag. 83; Meursii Auctar. Philol. c. 2; Tzetz. ad Hesiodi Ἀσπ. p. 197, et Hesych. v. ταῦρος et ταύρια.

52 seq. Aquilæ Scipioni viam monstrant in Africam, ut anguis in Hispaniam sup. XV, 138 sq., nec minus adcommodate ac cum delectu h.l. aquilæ ponuntur, armigeræ volucres Jovis, cujus Dei filius Scipio esse credebatur. Vid. ad IV, 476. Similiter columbas, maternas aves, Æneæ viam ad aureum ramum aperuisse ap. Virg. Æn. VI, 190 sq., et corvos Alexandro duces fuisse ad oraculum Jovis Hammonis ap. Diodor. XVII, et Curt. IV, vii, 15 (ubi v. Intpp.), jam monuit Dausq.

56 sq. Silius variavit verba Maroniana, 348 ab Ernest. jam conlata, Æn. VI, 199 seq. «Pascentes illæ tantum prodire volando, quantum acie possunt oculi servare sequentum.» —58. Agenoreæ terræ, Africæ, vel Carthaginis et regni Pœnorum. Cf. ad I, 15. —perfida, perfidorum Pœnorum. Cf. ad I, 5.

59. Adcuratius hæc tradit Livius XXIX, 23 sq., et XXX, 5 seq. —tanta procella δεινῶς, ut VI, 105; XI, 91; XII, 334 al. pro tot Romanorum copiis in Africam trajicientibus; de quibus v. Liv. XXIX, 24 sq. —60 seq. contra terribilem molem, hostium multitudinem, magno sub nomine, duce, Scipione, paraverat regis opes et Massyla arma, societatem et auxilium Syphacis, regis Massyliorum. Cf. ad XVI, 170. —62. Laurentibus, Romanis. Vid. ad I, 110. —64. nullo decorare tapete, stragulo, Cornipedem adsuetus, ut forte nudis equis, II, 349. —65 seq. Nomas, Numidæ et eorum rex Syphax. —densæ Condebant jaculis æthera nubes; cf. ad I, 311; II, 37 al. —66. jaculis stridentibus, ut IV, 567, ubi v. not.

67. Syphax adcepta in matrimonium filia Hasdrubalis fœdus rupit cum Scipione ictum, de quo v. sup. XVI, 245 seq. Silius vero ad verbum fere expressit locum Livii inf. ad v. 76 adscriptum. —68. mensas hospitales, quæ sacræ erant. Τράπεζα μὲν ἱερὸν χρῆμα, δι’ ἧς ὁ θεὸς τιμᾷται φίλιός τε καὶ Ξένιος. Synes. Epist. LVII. Conf. Meurs. ad Lycophr. Cassandr. v. 136; Potteri Archæol. Gr. L. IV, c. 20, p. 665 sq., et Barth. ad Claud. in Rufin. I, 229. —69. mutatus animo, ad defectionem a Romanis incitatus. —amore pravo, quæ et perfidiæ et exitii causa fuit. —70. toros, conjugium, regni mercede pararat, jactura regni, quam propter illud fecit. Barthius 349 Adv. XIII, 7, et Ern. —regni mercedem eo referunt, quod Syphax post illud connubium regnum et, opes suas Pœnis mercenarias addixerit, vel, ut vers. 75 dicitur, dotalia arma transtulerit. Idem Barth. l.c. ita disputat: «In rebus hujus regis admodum infelix poeta est, languide totam castrorum exustionem, tantique barbari captivitatem describens; ut ego plane aliud malim, quam tantæ rei tam frigidum narratorem legere. Et fere ubique in talibus recensendis mera cura hic scriptor est. Quam inepte mox locutionem Hannibalis ad milites, et ante eum legatis disceptationem, ipsumque tanti bellatoris discessum proponit! Felicior sane aliquanto in laudibus declamandis, quod vel ex encomio Scipionis, hunc librum claudente, patere possit, non enormi, sed composito, nec majestatis orbo.» Non inepte ita, at nimis tamen severe judicat; nec tam languor Silii displicebit lectoribus, quam tumor verborum et vanus sententiarum strepitus.

71 seq. Cf. Liv. XXIX, 23. Filia Hasdrubalis Livio Sophonisba, sed Græcis auctoribus Σοφονίβα, vel Σοφώνιδα dicitur. Vid. Schweighæus. ad Appian. Punic. c. 27, et ad Polyb. XIV, 1. —73. Ernesti monet, face succensum dici haud dubie ad ductum Livii l.c. ubi Hasdrubal, ut Syphacem «adcensum cupiditate (et sunt ante omnes Numidæ barbaros effusi in Venerem) sensit, virginem ab Carthagine arcessit, maturatque nuptias.» Bene etiam Drak. «Primus amor fortior putatur, quam secundus; unde sensus Silii est, tanto amore Syphacem prosequutum fuisse Sophonisbam, quasi ea prima fuisset, quam uxorem duxerat. Erat enim viduus, ut patet ex filio ejus Vermina, cujus meminere Livius XXIX, 33, et Appian. Punic. c. 33, ut et ex alio ejus filio et tribus nubilibus filiabus ap. Appian. ibid. c. 17 et 26.» Cf. sup. III, 64. —74. vertit, convertit, avertit; ad Pœnos defecit. Ed. —75. De dote non est cogitandum, quam Barth. Adv. XXII, 8, non solum sponso a sponsa, sed et huic ab illo conlatam demonstrat, sed dotalia arma simpl. dicuntur, quæ post conjugium et propter id Syphax Pœnis subpeditavit; Ern. coll. sup. V, 22, qui locus tamen dissimilis est. Drak. comparavit Ovid. Met. V, 15, et Claud. R. P. I, 28, ubi v. Barth.

76 sq. «Scipio literas dat ad regem, quibus etiam atque etiam monet eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo Rom. initæ societatis, neu fas, fidem, dextras, Deos testes atque arbitros conventorum fallat;» Liv. XXIX, 24. 350 Cf. sup. v. 67 sq. —Ausonio ductori, Scipioni, non curarum extrema fuit, h.e. præcipua cura. —77. missique, legati, minantur, minaciter hortantur, ut permixta minis monebat, v. 83. —78. Stet in regno, non inde moveat. —79 seq. Confer I, 301, ibique not. —82. sanguine Statura obsequia, constitura, Drak. coll. Liv. II, 36: «magno illi ea cunctatio stetit;» XXIII, 30: («multo sanguine atque vulneribus ea Pœnis victoria stetit»); Gron. Obss. III, 7, et Broekh. ad Prop. II, vii, 8.

85 seq. Scipio, non Syphax, ad quem Barth. Adv. XIII, 7, hæc verba retulit, exasperatus fuit, postquam vidit, monitis se efficere non posse, ut regem a societate Pœnorum abduceret; quod et sequentia clare probant; Drak. —nitentibus, obnitentibus.

88... 108. Cf. Liv. XXX, 3 sq., 351 et Polyb. XIV, 5, a quibus ordine singula et adcuratius exponuntur. Appianus Punic. c. 21 sq., memorat, sola castra Hasdrubalis incensa esse, et Syphacem trepidum sociis non succurrisse, sed simul fugisse relictis castris suis. —88, 89. «Numidæ præcipue arundine textis, storeaque pars maxima tectis, passim nullo ordine, quidam, ut sine imperio occupatis locis, extra fossam etiam vallumque habitabant: quæ relata Scipioni spem fecerant castra hostium per occasionem incendendi;» Liv. XXX, 3 extr. Cf. Polyb. XIV, 1 sup. III, 290 sqq. et in Var. Lect. ad II, 85, et XIV, 7. Πλεκταὶ στέγαι ἐπ’ εὐκύκλοις ὄχοις mapalia dicuntur Æsch. Prom. v. 214. —90. furtum armorum, arma furtim, seu clam mota, insidias et stralegemata, ut furta belli et fraus armorumque doli ap. Virg. Æn. XI, 515 et 522. Conf. sup. ad libros VI, 70; VII, 134 et 487. —91... 108. Luxuriem orationis in hac incendii imagine, quæ passim adumbratur, v.c. IV, 677 seq.; V, 512 sq.; VII, 353 seq.; IX, 603 seq., jam notarunt Barth: Adv. XIII, 7, et Ern.

92. pestem, ut v. 96; lues, de incendio. Vid. ad I, 174. —93. pinguia pabula ignis, ut mox arida alimenta, quæ facile flammam concipiunt, ut arundo et canna; Ern. —94. clare exspatiuntur in auras; v. Var. Lect. —95. Cf. simil. loc. sup. IV, 681, ibique not.

98. manant, ut v. 101, fluit, et v. 103.

103. exundat pestis; cf. ad II, 631. Cerda ad Virg. Æneid. III, 571; Gron ad Gell. XVII, 10, et Burm. ad Val. Fl. IV, 660. Similem castrorum nocte incensorum descriptionem legere est in poetico admodum opere, et supra omnem laudem absoluto, Le Télémaque de Fénélon, lib. VII: «Un tourbillon de poussière forme un épais nuage qui couvre le ciel, et qui enveloppe tout le camp. Bientôt à la poussière se joint une fumée épaisse, qui troublait l’air et qui ôtait la respiration.... Adraste fait mettre le feu au camp. Aussitôt la flamme s’élève des pavillons, et monte jusqu’aux nues: le bruit du feu est semblable à celui d’un torrent qui inonde toute une campagne.... Le vent pousse impétueusement la flamme de pavillon en pavillon, et bientôt tout le camp est comme une vieille forêt qu’une étincelle de feu a embrasée.» Ed.

109. Cf. Liv. XXX, 6 seq., ubi 353 res memorantur ordine historico. —110. Massylus Tyriusque duces, Syphax et Hasdrubal. De multitudine agrestium Numidarum omnique juventute a Syphace excita ex regno, qua vulnera noctis, h.e. cladem jacturamque, noctu adceptam, reparavit, et de conjuge animos dante cf. Liv. XXX, 7, et Polyb. XIV, 7. —112. Ira, pudor et conjux, seu amor, Syphaci erant tres ignes, stimuli, incitamenta virtutis. —113 sq. «Duces ambo, et ex tot millibus armatorum duo millia peditum et quingenti equites semiermes, magna pars saucii adflatique incendio, effugerunt;» Liv. XXX, 6. —116 sq. Verba Syphacis ap. Liv. cap. 7 extr. «Scire incendio, non prælio, cladem adceptam: eum bello inferiorem esse, qui armis vincatur.» Languent diversa unius rei vocabula, luce, claro die et sole. —Syphacem autem δεινῶς pro se. —sole tuente, cernente; nisi malis defendente cum Cell. qui monet, diurno tempore lucem solis contra pericula nos tueri, ac detegere, in quæ noctu facile inplicemur. Eamdem nocturnæ cladis excusationem vide apud Racine, Mithridate, Act. II, sc. 3:

Vide etiam Ajacem Homeri, Iliad. XVII, 645 sq. qui Jovem ipsum in perniciem suam implorat, dum in luce vel claro die pereat: ἐν δὲ φάει καὶ ὄλεσσον. Longinus, De Sublim. cap. VII, has voces et magnam poetæ mentem feliciter interpretatur. Ed.

119... 148. Syphax, viribus, reparatis Hasdrubali jungitur, et cum 354 Scipione manus conserit, sed vivus capitur. Cf. Liv. XXX, 8, 11, 12, ex quo etiam intelligitur, quod Drak. jam ad v. 134, notavit, Silium ex duobus præliis unum fecisse: Syphax enim alio prælio, quo solus cum Lælio et Masinissa, non cum Scipione, nec Hasdrubali junctus, conflixit, captus est. Appianus ultimæ tantum pugnæ mentionem facit Punic. c. 26, et prioris Polyb. XIV, 7 sq. cujus libri maxima pars periit. —flatus et tumida lingua pro arrogantia. Conf. ad II, 288, et Heins. ad Ovid. A. A. I, 715. —claudebat, finiebat, scil. prælio adverso el captivitate superbi regis. Conf. ad XIII, 686. —nec plura loqui sinebat Atropos, Parca, Fortuna. —120. stamina, fata extrema ac mors, tumidæ linguæ, superbi et jactantis Syphacis.

121 sqq. Conf. ad IV, 520 seq.; Dorvil. ad Chariton. pag. 573, et inpr. Klotz. ad Tyrt. p. 127 sq. —123. ripas laxat, super eas effusus amnis.

125 sq. Rutuli, Romani. —nava manus, strenua, fortis, ut I, 549, ubi vid. Var. Lect. Ernesti putat, navam manum haud dubie esse, quæ non temerario inpetu, quali Numidæ, sed considerato ordine pugnaverit. Sed hæc notio et ab usu loquendi, et ab h.l., ubi eadem manus ruebat raptis armis, aliena videtur. —celsus exercitus, milites excelso animo, feroces; sec. Drak. qui tamen recte monet, navam manum etiam pedites dici posse, et celsum exercitum equites, ut ap. Stat. Theb. VIII, 563: «Nunc pedes ense vago, prensis nunc celsus habenis» et sublimis sup. IV, 219, et ap. Virg. Æneid. VII, 285; idque cum Ern. prætulerim.

127 sq. Ernesti veretur, ne nimis considerati sint milites, qui in limine pugnæ constituti ejusmodi sententiis vacent; in quibus 355 certe, si modo recte locum habeant, acuta brevitas maxime requiratur. Mea potius qualicumque sententia insignis est h.l. suavitas: nam non adeo multæ militibus subgeruntur cogitationes, sed paucæ, et quidem aptissimæ, in quas non adsequor cur incidere non potuerint, quum ne acie quidem cum hoste jam dimicaverint, sed in pugnam demum ruerint, et procul viderint regem. —in agmine primo, ἐν προμάχοις Massylus rector, Syphax. Vid. Nostrum ad XVI, 170.

129. hoc decus, hanc gloriam capti aut cæsi regis. Abrupta oratio adfectui æstuique animi adcommodata. —130. casti ductoris, Scipionis: casti; v. ad I, 481.

133 seq. Similis locus est sup. IX, 594 sq. Uterque autem, et hic quidem ad verbum fere concinnatus est ex Virg. Æneid. X, 892 sq. Juncta verba synonyma, cornipes, quadrupes, equus, recte notavit Barth Adv. XIII, 7, sed idem perperam putabat, infelicia plane h.l. omnia esse et vix communes quoque sensus ferre. Nihil aptius dici poterat, quam equum gravi vulnere ictum primum cruribus anterioribus elevatum se erexisse (quod poetice tribuitur hastæ, quæ eum erexerit), deinde calcitrasse, tum conruisse, et denique membra vulnerata, h.e. caput huc illuc jactasse, ut infixam cuspidem excuteret, et quia dolorem ibi sentiret, ut κυλινδόμενος (volutans caput in terra) περὶ χαλκῶ, ap. Hom. Iliad. θ, 86, qui locus Silio etiam ante oculos fuisse videtur. Conf. ibi Kœppen, et Heyne ad Virg. l.l. —sedit, ut I, 540, ubi v. not. —Naribus et ore cruento ut ap. Virg. l.c. inter cava tempora, et Æneid. XI, 687 (qui locus etiam Nostro similis est), sub aure. Conf. Iliad θ, 83 sq. —spirantibus ignem Naribus, ut ap. Virg. Ge. II, 140.

136. equus asper, τραχὺς, iratus, dolore exasperatus. —137. rectorem, vectorem (v. Var. Lect.), Syphacem, hosti prodidit, tradidit. Confer Nostrum ad II, 247.

138 seq. «Syphax, equo graviter icto, effusus obprimitur capiturque,» Livius XXX, 12 pr. Invadunt rectorem, Syphacem, Romani, vanumque fugæ, frustra effugere conantem, atque adnitentem artus fessos lapsu equi, qui ei, in latus effuso ac prostrato, incumbebat, adtollere telo, a vulnere revocato, adducto ad se a capite equi vulnerato, ut se jacentem erigeret, conripiunt. Sensum h.l., qui ita, nisi me omnia fallunt, expediendus est, non percepit Ernesti, cujus hæc nota est: «Quem Romani invadunt? equum, cui Syphax adhuc dum insidebat, an Syphacem solum? fessi artus magis equo, quam equiti conveniunt. Cogitari potest Syphax equum lapsum ad fugam excitasse; at ejus ex vulnere et lapsu fessos ægre adnitebatur adtollere artus. Ergo eum conripiunt, dum equum elevat exstracto telo. Nam hoc vulnus in naribus profecto non letale erat, sed equum tantum conturbabat.» Immo equus conruit, toto corpore prolapsus est, ut apud Hom. et Virg. ll.cc. nec facile elevari potuit extracto telo: vulnus etiam letale fuit, et omnino esse potuit. Vid. Hom. Iliad. θ, 84, et ibi Kœppen. Fessi denique artus, h.e. pedes minime conveniunt equo, cujus capiti, non pedibus, vulnus inflictum erat. —141. exemplum non unquam fidere lætis, h.e. quod insigni documento fuit, nunquam fidendum esse lætis rebus, fortunam hominum mutabilem, nec constantem exspectandam, vel spem in ea ponendam esse. —Exemplum, h.l. quod nos diceremus eine Warnung.

144. De magno Syphacis imperio v. sup. XVI, 171 sq. —sub pedibus, imperio et potestati suæ subjectas; Drak. coll. Anthol. Gr. IV, 4 epigr. 7: Ὠκεανὸν παρὰ ποσσὶν ἐχων μετ’ ἀπείρονα γαῖαν. 357 Virgil. Æn. VII, 100; Ovid. Met. XIV, 490; Liv. XXXIV, 32 et al. —145. sub nutu, potestate, ut IV, 712. —Litora ad Oceani; cf. XVI, 172, et ibi not.

146. metuntur; vid. ad IV, 213. —147. Ter Hasdrubal in fugam conjectus, semel in Hispania, bis in Africa, unde Liv. XXX, 28, dux fugacissimus dicitur; Drak. Cf. inf. v. 176.

149... 157. Conf. omnino Liv. XXX, 9, ac Polyb. XIV, 9 et 10. —truncatis undique membris, tropice, pro omnibus fere copiis et auxiliis, in Hispania, Italia ac Africa, deletis. —150. Uni nixa viro; cf. Bossuet, Histoire universelle, Part. III, cap. 6: «Carthage, qui avait commencé de baisser, ne se soutenait plus que par Annibal.» Ed. —tanto fragore ruentem molem, præclare de interitu Carthaginis, reipublicæ præpotentis; imagine petita a vasto ædificio, quod cum ingenti fragore conlabitur, ut Hesperiæ sonitum ruinæ, dixit Horat. Od. II, i, 32. —151. absenti, quamvis absens, retinebat, sustinebat, nomine solo, conf. XVI, 19. Sic Mithridates apud Racine, act. III, sc. 1:

Le grand nom de Pompée assure sa conquête.

Lucan. Phars. I, 135, 144. Ed.

152. fessos; v. ad I, 566. —153. Rerum extrema, ut VIII, 25, ubi v. not. —157. lentus, si auxilio venire cesset, si moretur, nec properet. —nullas, dirutas. —arces Carthaginis; v. ad I, 7.

158. Dauni oras; vid. ad lib. I, v. 291. —159 seq. Commentum poetæ, de quo v. ad II, 704. —162. Visus erat voc. propr. de somniis, de quo v. Broekh. ad Prop. III, iv, 24.

167, 168. «Raro quemquam alium, patriam exsilii causa relinquentem, magis mœstum abisse ferunt, quam Hannibalem hostium terra excedentem: respexisse sæpe Italiæ litora, et Deos hominesque adcusantem, in se quoque ac suum ipsius caput exsecratum, etc.» Liv. XXX, 20; cf. inf. v. 213 sq. —169. daret absportare, absportandum. Vid. ad V, 324.

170 sq. Conf. Liv. XXX, 19. —172. Massyla, Syphacis. Vid. ad XVI, 170 seq. —ruerint, ut XV, 736. —173. Regnator Libyæ, rex Massæsylorum, Syphax. —174. pompa Jovi, in triumpho ducendus in Capitolium, Jovis sedem. —nova pompa, ornamentum novum, quod pompæ triumphi accessurum sit. —175. rerum habenas, ut I, 144. —176. Non una fuga; vid. sup. ad v. 147. —177. bina castra, Syphacis et Hasdrubalis 359 (Liv. XXX, 5, 6), 179, Scipionem minitari, se ignibus detracturum, absumturum patriam, in quam Hannibal se referat, i.e. dum Hannibal moretur in Bruttio agro (supra XVI, 1 seq., et Liv. XXVII, 51), se effecturum, ut ille, in quam redeat, patriam inveniat nullam; Lenz.

179. juvenem, Scipionem. —180. detracturum ignibus, ut in cinerem trahere, sup. XIII, 319. —181. se suaque facta incluta, se cum gloria sua, hoc est se, rebus in Italia præclare gestis, referat, redeat.

183. dextram adorant, ori admovent, exosculantur, ut dextram numinis; qui honor et diis et regibus aliisque dignitate conspicuis hominibus præstari solebat. Cf. Hom. Iliad. ω, 478; Plin. XI, 45, seu 103; Alex. ab Alex. genial. dier. IV, 16; Potteri Archæol. Gr. II, 5; T. I, p. 561 sq., vers. germ. Harmar’s Beobacht. über den Orient, T. II, p. 49... 65.

184... 200. Silius summam Hannibalis indignationem præclare adumbravit, duce Liv. lib. XXX, cap. 20, quem vide. —186. An tanti Carthago foret, h.e. digna foret, cui opem ferat, quam sibi denegaverit invidia Hannonis, de qua v. ad XVI, 12 sq. 360 —187 seq. Dirum exitium est invidia. Conf. XII, 613 sq.

196. Romani Carthaginem obpugnant. —Agenoreas portas; v. ad I, 15. —Rhœteia lancea; v. ad I, 115.

197 sq. Hæc acerba cum ironia dicta esse, quis non videt? Nunc demum, in rebus adflictis, etiam adversarii mei, qui auctores semper fuere, ne quidquam mihi pecuniæ, vel milites in subplementum mitterentur, ad me confugiunt; nunc demum videor iis et adpellor decus patriæ, etc.

200. et te, Hannon, etsi odio semper capitali in me fueris: verba generoso magnoque animo dignissima. Nec tamen cum Ern. crediderim, hunc locum fere unicum in toto carmine esse, in quo poeta Livianum acumen non solum adsequutus sit, sed et superaverit.

201 sqq. Conf. Liv. XXX, 21 et 28, qui tamen lætitiam Romanorum etiam metu minutam fuisse docet, omni belli mole in unum Scipionem inclinata. —detonuit, de voce tonante imperatoris, ut de Pericle ap. Aristoph. Acharn. 539, ἤστραπτ’, ἐβροντα, Lenz.

204 sq. Singulari deorum favore ac beneficio id effectum putant Romani. Hinc et supplicatio decreta. Vid. Liv. l.l. —205. tandem resolvat, liberet a metu, ac possessione quasi imperioque. «Ex diutina possessione Italiæ est detractus,» 361 Liv. lib. XXX, cap. 20 extr. et Hannibalem, «post XVI annum ex Italia decedentem, vacuam possessionem ejus reliquisse populo Rom.» ibid. c. 28 pr. Florus lib. II, cap. 6: «sic factum est, ut inhærentem atque incubantem Italiæ extorqueret Hannibalem.» De his quoque vide Bossuet, Histoire universelle, Part. I, epoc. 9; Part. III, cap. 6; et Montesquieu, Grandeur et décadence des Romains, cap. 5. Ed. —207 seq. Solo discessu contenti sunt, non postulant commodum aut victoriam ab hostibus: quam sententiam inprimis inlustrat sequens comparatio, quam inter felicissimas numero; ita singula apte respondent, et sobrio ornatu exposita sunt; Ern. —208. reddit, ut fuerat, tranquillum. —209. auras amicas, secundum ventum, ut ap. Ovid. Trist. I, iv, 17, et Met. XIII, 440.

210 sq. Notus idem qui v. 207 Auster dicitur, ventus procellosus. —pacem salis pro facili cursu reputat, h.e. contentus mari tranquillo et periculo naufragii sublato, jam non statim postulat, ut leni et felici cursu utatur; in quo ipso parcum votum cernitur; Ern. Cf. Var. Lect. et Virgil. Æn. lib. V, 848; «Mene salis placidi vultum....» Ed. —211 sqq. Imitat. Lucan. III, 3 sq. «Solus in Ionios spectabat navita fluctus, Solus ab Hesperia non flexit lumina terra Magnus,» Pompeius. —213... 217. Silius expressit verba Livii, sup. ad v. 167 laudata. Cf. ad VIII, 108; XII, 594. —214, 215. Cf Liv. XXX, 20 pr.

218... 290. Poeta epicis coloribus exornavit iter maritimum Hannibalis, quod paucis descripsit Liv. XXX, 25, 29. —219. subsidere, ut decrescere, ap. Stat. Achill. II, 308 362 al. et contra crescere; Drak. v. ad III, 157 in Var. Lect. —220. Daunia tellus; v. ad I, 291. —221 sqq. Silius expressit ac variavit locum Liv. XXX, 20 extr. —221, 223. Mentis non compos sum, neque hoc reditu indecoro indignus, qui sponte Italia decessi; Drak. —223. subdita tædis, ut IV, 778, ubi v. not. et Var. Lect. —224. Elissæ; v. ad I, 81.

225. Conf. Var. Lect. Apud Liv. l.c. indignatur Hannibal, «quod non cruentum ab Cannensi victoria militem Romam duxerit.» ... Jovem Capitolinum Detraxi solio, δεινῶς de expugnatione Romae. —227 sq. septem montes, colles Romæ. —vacuos bello, præsidio destitutos, quia omnes milites Cannensi prælio consumti fuerant; Ern. —229. Conf. I, 115, et ibi not.

230. Cur porro, diutius, hæc angant, hæc cogitatio vexet ac cruciet me meamque mentem, h.e. invadere Romam. —231 sqq. Cf. XII, 540 sqq., 746 seq.

234. avertite a cursu, quem huc usque tenuimus, et in diversa agite; Drak.

235. Roma vallata, a me obpugnata. Eodem consilio Consules Rom. olim a Capua abstrahere conabatur, de quo vid. XII, 493 sq.

236... 290. Manifesta imitatio loci Virg. Æn. I, 84 sqq. Similiter Hannibal olim Romam vix relictam reverti constituerat, sup. XIII, 1 sq., et quemadmodum tunc Dasii monitis v. 30 seq., absterritus fingitur, sic nunc tempestate a Neptuno ei inmissa. Totum hoc commentum non a gravitate rei summorumque poetarum exemplo ac more, neque consilium Romam redeundi ab Hannibalis persona alienum est. In hujus quoque consilii fictionem facile incidere poterat Silius, lecto Liv. XXX, 20 extr. Ita vero nodum sibi nexuerat vindice dignum; et a quo aptius solvi is poterat, quam a Neptuno? nam in mari erat Hannibal, et deus ille Scipioni favet, de quo v. ad XV, 159 sq. et sup. v. 50 sq. Neque tamen diffiteor, nimium poetæ fuisse doctrinæ artisque ostentandæ studium. XVII, 236 sq. —Hujus tempestatis nullam mentionem facit Livius, nisi forte jactationem maritimam, lib. XXX, 29 pr. eo referas; Lenz. —ardentem furiis; cf. I, 32. —alto, ex imo maris, regia sua (unde v. 242: regna intima Neptuni, et v. 244: Oceani caput) prospexit, ut Virg. Æn. I, 126. —238 sq. Quassans caput; v. ad I, 298, et VI, 600. —genitor, v. ad I, 606, et III, 126 in Var. Lect. —æquora fundo Eruit, ut apud Virg. Æneid. lib. I, cap. 84, 125; II, 419.

241. Epitheton Æolias tam ad rupem, montem antrumque Æoli, quam ad procellas spectat. Cf. Virg. Æn. I, 51 sq. ac sup. I, 193, et IX, 491 seq. —nubibus æthera condit, hæc ita depingit Voltaire, Henriade, chant I:

Virg. l.c. longe utrique præstat. Ed.

242. molitus, movens. Vid. ad I, 645, et V, 385. —243. Tethyn, ut III, 60, ubi v. Var. Lect.

246 sq. Cf. Virg. Æn. I, 84 sq., ibique Heyne in Exc. III. Pro Africo Silius bene substituit Boream, a Marone omissum: nam eo potissimum classis ab Italia ad Africæ litora rejicienda erat. Ernesti hunc locum ita taxat: «Recensus ventorum ut per se ambitiosum studium ornandi prodit, ita, quod totus hic furor non parem sibi eventum habuit, aliquid exinde vani tumoris ille omnis locus traxit.» Enimvero ventorum in tempestate præcipuæ partes sunt, neque omnes h.l. recensentur. Eos autem «omnes in unam tempestatem congregari posse» negavit quidem et olim Seneca Nat. Qu. V, 16, at v. Heyne l.l. —Auster, qui v. 255 Notus dicitur, se adtollens Nasamonum sedibus, flans ex Africa. Nasamones prope Syrtim majorem incolunt (cf. I, 408), et Syrtes potissimum Noto execitantur, h.e. vexantur, ut utar verbis Horat. Epod. IX, 31. —Auster Nudavit Syrtim unda, h.e. a Syrtibus undas repellit et longe agit, ut apud Lucan. I, 498 sq., et IX, 320 sq.

248. alis, ut I, 589. —249. ponti latus, quod mox partem æquoris poeta dixit.

251. rupti poli, ruptus polus, cælum. Conf. ad I, 135. —252. ruere cælum; v. ad I, 251, et XVI, 650.

255. a rupe Æoli, ut v. 240. At. v. Var. Lect. —256. stridor rudentum, ut ap. Virg. Æn. I, 87. —257 seq. similem monti 365 fluctum, ut ap. Virg. Æn. I, 105 et, quos Drakenb. laudavit, Ovid. Met XV, 409; Hom. Odyss. γ, 290; λ, 242. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XI, 538. —nigrante profundo, mari, ut v. 269 atris æquoris aggeribus, et μελάνει πόντος, vel κῦμα κελαινὸν et πορφύρεον, ap. Hom. Iliad. η, 64; ι, 6; Odyss. λ, 242; Drak. —258. Ductoris, Hannibalis.

259... 267. Manifesta imitatio Virgil. Æneid. I, 92... 101, ubi v. Heyne. Conf. omnino sup. ad II, 705; III, 123, et IV, 669 sqq. —volvens oculos cælo ad vel in cælum, ut I, 1, 277, 370, 508 et al.

261. fortis dextera Claudii Neronis. Vid. supra XV, 775... 804. —263. tellurem adprendere morsu, ut V, 526, ubi v. not.

267. Tarpeio Jovis telo, h.e. Tarpeii Jovis fulmine. Cf. I, 253, et IX, 538.

268 sq. Imitat. Virg. Æn. I, 102 seq. Scena densis coloribus picta, sed non sine doctrina et acumine, quod utrumque hoc inprimis loco commendatur. Ern. —diversis flatibus, contrariis ventis, acta, inpulsa, unda ruit in geminum, utrumque, latus navis Hannibalis. —270. Ita navis veluti inter duos aggeres mersa tenebatur; Ern. Conf. ad I, 265.

273. Conf. Virg. Æneid. I, 106.

274. Cf. Virg. Æn. I, 108.

276. murice acuto, ut ap. Virg. Æneid. V, 205, ubi Servius: «murex, saxi acumen, eminens per tranquillitatem.» Isidor. Orig. lib. XVI, cap. 3: «murices, petræ in litore, similes muricibus vivis, acutissimæ et navibus perniciosissimæ.» Cf. et Non Marcell. h.v.

278. Silius exornavit verba Virg. Æn. I, 119, et VIII, 540. —279. cristas rubentes, ut atras jubas, V, 165, ubi v. not. —280. Capuæ, ubi Hannibal olim hibernaverat. —seposta, reservata, triumpho ducis, Hannibalis. —281 sq. Hæc potissimum ad spoliatum Feroniæ templum (v. XIII, 84 seq.) referenda esse, jam ante nos videre Mars. et Cell.

284 sq. Hoc satis iræ... ad majora, h.e. tantas tempestates concitasti, quæ vel majoribus rebus, quam ejiciendo ex Italiæ finibus Hannibali subfecissent; Lenz. —285. genitor, ut sup. v. 238 (ubi v. not.), vel quia Venus e spuma maris nata, Ἀφροδίτη, Ποντία, Ἀναδυομένη, Ποντογένεια, Θαλασσίγονος, ἁλιγενὴς. Cf. Heyne ad Virg. Æn. V, 800 sq., et Jani ad Hor. Od. I, iii, 1; III, xxvi, 5.

286 sq. Scite a poeta hæc cogitata sunt veluti prætextus loco, et digna Dea Pœnis infesta, ne tollat, extollat, efferat Carthago hoc decus, et honori sibi ducat, quod nullo bello superabilem heroem progenuerit Hannibalem, ad cujus funus et mortem Romani undis eguerint, quippe quem non alio modo conficere et superare potuerint; Ern. —289. Æneadas, Romanos, nostros; quia iis et Venus favet, et Neptunus, de quo vide ad v. 236 seq. et ad Virgil. Æn. V, 367 804: «Nec minor in terris Æneæ mihi cura tui.» Ed.

290 seq. Recte, puto, Ernesti: «Ecce grandem poetæ saltum, qualem in toto carmine vix similem fecit! Fluctus considunt, Hannibal e regione castrorum Scipionis aciem collocat, et milites ad prælium excitat. Non miror, Barthium (Adv. XV, 7), N. Heins. et Drak. de lacuna cogitasse, quam tamen hic non esse, mihi persuasum est. Novi enim poetam scenas repente mutantem, narrationis emblemata et fragmina conglutinantem.» Suffragatur Lefeb. qui tamen abruptum hunc transitum perperam probat ac defendit his verbis: «Nil deest hic certissime: non enim scribit itinerarium, vel diarium poeta.» Silius prætermissis omnibus iis, quæ Polyb. XV, 3... 8, et Livius XXX, 25, et 29... 31, memorant, repente ad nobilissimum illud prælium progreditur, quo confectum est hoc bellum. De memorabili hoc prælio audiamus viros doctissimos; Bossuet, Histoire universelle, part. III, cap. 6: «Mais l’habileté d’Annibal ne pouvait pas soutenir Carthage, lorsqu’attaquée dans ses murailles par un général comme Scipion, elle se trouva sans force: il fallut rappeler Annibal à qui il ne restait plus que des troupes affaiblies plus par leurs propres victoires que par celles des Romains, et qui achevèrent de se ruiner par la longueur du voyage. Ainsi Annibal fut battu; et Carthage, autrefois maîtresse de toute l’Afrique, de la mer Méditerranée, et de tout le commerce de l’univers, fut contrainte de subir le joug que Scipion lui imposa.» Montesquieu, Grandeur et décad. des Romains, cap. 5: «Tout ce que peut faire un grand homme d’état et un grand capitaine, Annibal le fit pour sauver sa patrie; n’ayant pu porter Scipion à la paix, il donna une bataille où la fortune sembla prendre plaisir à confondre son habileté, son expérience, et son bon sens.» Ed. —fluctus pacati, seu tranquilli agunt, adpellunt classem ad aram (f. oram) Carthaginis, ubi obviam eunt castris Romanorum; Lenz.

292... 337. Hæc Hannibalis oratio, quam castris ab Adrumeto Zamam translatis ad milites habuit, quæque est enumeratio ac recensus rerum a se gestarum, efficta est ex Liv. XXX, 32, et Polyb. XV, 11: quos imitatus est feliciter Cl. Firm. Didot, in Tragœdia cui nomen, Annibal. Ed. —Dux vetus armorum; v. ad, 530. 368 Luxuriantis ingenii verba. —293. furiabat; v. ad VII, 617. —ignifero hortatu, ut flammis decoris, et urere, ac adcendere pro excitare. Cf. ad VI, 332, et XVI, 513.

295 sq. Silius definite extulit et exornavit verba Liv. l.l. «Pœnus sedecim annorum in terra Italia res gestas, tot duces Romanos, tot exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem alicujus pugnas memoria militem venerat, referebat.» —Flaminii cæsi; cf. Var. Lect. et sup. V, 655 sq. —portas, ut mox ruis, defigis et alia pro portasti, ruisti, etc. —297. Cf. X, 304 sq. —298. opima spolia tibi, a te gestantur, occiso Marcello; vid. ad XIV, 142. Ipse Marcellus olim hæc spolia tulerat (v. ad I, 133); quo poeta simul respexisse videtur. De morte Marcelli, v. sup. XV, 334... 380, et de morte Gracchi, XII, 475 seq. —299. proluit, ut apud Stat. Theb. VIII, 711. Cf. sup. IV, 166; VII, 663. —tibi, tuum ensem, a te cæsus.

300. Appius Claudius consul in obpugnatione Capuæ vulneratus, et post deditionem 369 hujus urbis mortuus. Vide Liv. XXVI, 6, 16. —301. Capuæ sublimis, ut Capuæ altæ, sup. XVI, 626. —302. fusa hasta; vid. supra ad I, 267.

303. De Fulvio, v. XII, 469 sqq. Laus virtutis, qua indignus est, ei tribuitur, in gratiam militum, a quibus victus est. —fulmen dextræ; v. ad I, 421. —nobile nomen; cf. ad IV, 729; VIII, 439, et XII, 470. —304. excepit pectore vulnus; v. ad V, 594.

306. De Crispino, vid. sup. XV, 345. —Proprie non cecidit in pugna, sed ex vulnere mox post pugnam mortuus est. Vid. Liv. XXVII, 33. —307. lætus iræ, qui lætatur hoste interfecto, qui sibi gratulatur eventum, quem ira et atrocitas pugnandi habuit; Ern. —308. De Servilio, v. ad VIII, 664, et X, 223 sq.

309. flagrantes oculos; v. ad I, 126, et V, 275. —311 sq. Cf. sup. IV, 589 sq.

314. Cf. IV, 445 sq. —315. Scipiadæ; v. ad VII, 106.

317. Cf. ad I, 56 sq. et h.l. Var. Lect. —318. «Quum stetis, turmæ, quas calcantes juga certantia cælo, 370 vidi volitare, etc.» Hic est ordo verborum. —stetis, intrepidæ ac inmobiles; vel maneatis in acie, quod τῷ fugere obponitur (v. Ernesti clav. Cic.); vel stetis in gradu, quod propr. de gladiatoribus dicitur. Lefeb. positum putat pro contra stetis, ut mox v. 324 sqq., et Virg. Æneid. V, 414, vel ἀντίοι ἵστανται, ap. Hom. Iliad. XII, 44. —319. juga Alpium certantia, altitudine, cum cælo. Cf. ad I, 234; IV, 2, 742; XI, 136, 217; XII, 73.

320 seq. Argyripæ campi, campus Cannensis in Apulia. Vid. ad IV, 554, et XIII, 30, in Var. Lect. —campi capaces, ingentes, qui magnam hominum multitudinem continere possunt; Drakenb. Nam multa ibi hominum millia pugnarunt ac ceciderunt. —321. Arsere campi ferro ignique vastati; Mars. refulgentes armis, ut ap. Virg. Æn. XI, 602. —campi armis ardent; Ern. Ego malim intelligere flagrantes sanguine, ut I, 126 (ubi v. not.), vel fulgentes strage, ut VII, 486. —322 sq. mœnia Dardana, Romana, Romam. Conf. XII, 565 sq.

324... 327. Cf. XII, 605 seq. —326. Ipse putius Hannibal fulmina vana docebat, sup. XII, 627 seq. propter quem fulminis contemtum nunc milites laudantur.

329. primordia belli; cf. inf. v. 495, et sup. I, 271 sq.

330. defendite, tuemini, laudes Præteritas dextræ, laudem virtutis hactenus partam. —331 sqq. Divum favore Vincendoque senex, debilitatus victoriis. Cf. ad II, 457, et VIII, 330. Nam a domo ei non milites in subplementum mittebantur. Similiter Pyrrhus fatebatur, de se actum esse, si vel unam de Romanis iterum reportaret victoriam. Vid. Plut. in Pyrrho. —332. post trina Lustra; v. ad XVI, 151. —patriam labantem, infelici præliorum eventu debilitatam, nutantem, occasum minitantem, propemodum labentem; Drak. Cf. ad II, 392. —334. natum et conjugem; cf. III, 62... 157, et IV, 770 sq. —335 sq. Verba Hannibalis apud Liv. XXX, 32: «Roma, an Carthago jura gentibus darent, ante crastinam noctem scituros: neque enim Africam aut Italiam, sed orbem terrarum, victoriæ præmium fore.» Cf. v. 390.

337. Certatus, de cujus imperio certatur.

338. Pro Scipionis oratione, de qua v. Liv. XXX, 32, et Polyb. XV, 10, poeta substituit conloquium Junonis cum Jove. —verba remorantia pugnam.

341 sqq. Imitat. Virg. Æn. XII, 372 791 seqq. Nec mirum, poetam nunc, in tanto rerum cardine, Deorum interventu uti. —344. te mentis edunt morsus, vid. ad VII, 271, et XIII, 274. —347 sq. fatalia regna Teucrorum, Romanorum, quibus fato destinatum est imperium orbis terrarum.

352. Cf. supra, I, 37. —354. bis octonos annos, conf. v. 332, et ad XVI, 151. —355. componere gentem; motus Pœnorum finire, vel efficere, ut debellati quiescant pacemque petant; conf. Tac. Hist. IV, 3, pr. et Horat. Od. IV, xiv, 52.

356. claudenda est janua belli formula a Jani templo petita, vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 291... 296, in Exc. IX, et ad VII, 616 sq. —357 seq. Imitat. Virgil. Æn. X, 611 seq. ubi similiter Juno Turni mortem deprecatur. Recte Ernesti: «Non sine ingenio et acumine 373 Junonis character servatus est a poeta. Novimus Deæ adrogantiam; jam videt omnia contra fieri quam optaverat. Itaque ad preces confugit vel invita: at quam invidiose id facit, et quam plenæ aculeorum sunt sententiæ, gratia mihi languet, cecidit primus amor, nil... posco. Sed ne sic quidem magnam propriæ artis laudem Silius tuebitur. Nam omnis loci forma descripta est e Virg. l.l.» Quibus est fixa dies, quæ fato destinata sunt, vel quibus finis constitutus est, ut οἷς θανάτοιο τέλος πεπρωμένον ἐστίν, ap. Hom. Iliad. γ, 309, vel πεπρωμένον αἴσῃ, Iliad. ο, 209. —358. pendenti nube, eleganter e natura rei, judice etiam Heynio ad Virg. Ge. I, 214; confer supra ad I, 128, et ad VI, 645. —360. Quæ donare potes... nil vero adversus fila sororum... posco. —361. Ex stomacho loquitur, quasi Jupiter ideo Pœnos adfligat, quia Junonem, illorum fautricem, desierit amare; Cell. Conf. Virgil. Æn. X, 613 seq. —fila sororum, Parcarum, h.e. fata. Virg. Æn. X, 815; «Parcæ fila legunt.» Ed. —363. cineres Trojæ cum acerba invidia adpellat Romanos, ex Trojæ veluti ruinis et cineribus oriundos; Ern. Cf. ad VII, 493. Similiter gens recidiva Phrygum dicitur sup. I, 106, ubi vid. not.

365. tranare pericla, vid. ad III, 662, et XV, 375. —366. vitamque remittas, concedas, relinquas; conf. quos Drak. laudavit, Gron. Obss. IV, 2, et Gothofr. ad lib. 3; cod. Theodos. de divers. rescript.

368. Stent, non diruantur, mea mœnia, Carthago, et nostro, meo, serventur honori conf. ad I, 26 sq.

370 sq. Manifesta imitatio Virg. Æn. X, 621 seq.

372. lacrimis precibusque, propter lacrimas. —374. pari sub nomine ductor, Scipio Africanus minor.

376. Æthereas trahat auras, vivat, formula ant. et Lucret. Conf. Heyne ad Virgil. Æneid. I, 387, 546; III, 339; ubi auras vitales carpere, vesci aura ætheria, videbis. —377. Miscere sidera ponto, ut lib. XIII, v. 587. —378. terras inplere redeuntibus armis, iterum armatis, Antiocho ad bellum sollicitato; conf. ad XIII, 877 seq. ubi Sibylla similiter ultima Hannibalis conamina ac fata canit.

379. feta bello præcordia; conf. ad X, 14, et XIII, 592. —lex, conditio. —383. miscebit prælia; vid. ad I, 69. —384. Romulei Juvenis, Scipionis.

385... 596. Descriptio poetica pugnæ ad Zamam, de qua vid. Livium XXX, cap. 33... 35. Polyb. XV, 9... 16, et Appian. Punic. c. 40 sqq. —statuit, destinat prædicendo, 375 Ern. —386. Invadunt pugnam, ut IX, 12. —clamore lacessunt Sidera, conf. ad V, 394. «Tubæ cornuaque ab Romanis cecinerunt, tantusque clamor ortus, ut elephanti in suos verterentur;» Liv. l.l. —387 sq. «Ad hoc discrimen procedunt postero die duorum opulentissimorum populorum duo longe clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora aut cumulaturi eo die, aut eversuri;» Liv. XXX, 32. —390. Imperium orbis terrarum erat magnum certarminis præmium, in medio quasi positum, h.e. id, de quo certabatur; cf. sup. ad v. 335 sq.

391. Cf. IV, 324 sqq. —Agenoreus ductor, Hannibal; vid. ad I, 15. —392. Proprie ipse elevabat caput galea tectum, vel cristæ in capite alte eminebant, quo terror incutiebatur hostibus; cf. inf. v. 525, et sup. ad VII, 295, et XIII, 143. —penna nutante, vid. ad I, 460, 501; IV, 353. —393. Crista rubens, ut sup. v. 279.

395. ardenti cocco, sago, seu paludamento; confer inf. v. 526, 527, et sup. ad IV, 268; Drakenb. monet, Hannibalem in ostro, Scipionem in cocco fingi; nam purpuram genus esse, ejusque species tum ἀλιπόρφυρον, seu ostrum, ex ostreo seu sanie muricis, tum κόκκινον seu coccum, ex grano ilicis humilis; de quo vid. Scalig. Epist. XI, et Salmas. ad Solin. p. 190 seq. —397. Cælarat, cælandas curaverat; vid. ad I, 407. —spirantes prælia; vid. ad III, 240. —398. flammam frons alta, h.e. galea, qua frons tecta erat, vomebat, ut apud Virg. Æn. VIII, 620, ubi vid. Heyne; conf. sup. ad IX, 449, et X, 107.

399. Sub tanta vi telorumque virorumque, in tanta 376 multitudine militum, vel, etsi tanta eorum copia erat, tamen cunctis, etc. —400. stabat, vid. ad III, 173.

401... 405. Conf. IV, 730 sq. et VII, 36, 37. Non satis congruere videntur verba Liv. XXX, 32, ex quibus hæc translata esse suspicatur Ernesti: «Anceps spes et metus miscebant animos, contemplantibusque modo suam, modo hostium aciem, quum oculis magis quam ratione pensarent vires, simul læta, simul tristia obversabantur.»

406. Contremuere, resonarunt, auræ, strepitu armorum armatorumque. —vibrantibus hastis, ut I, 539, ubi vid. not. —407. Turbine, inpetu, vid. Ind. —nubem pulveris.

408. Cf. ad IX, 314, in Var. Lect. —409. Conf. V, 275; X, 106.

412. tellus bibit cruorem, ut X, 268, et XVI, 216. —Gentilem, Pœnorum, in terra patria pereuntium. —tellus invisa, et Romanis, et Diis, quia tam sæpe fœdifraga; Lefeb. Ita certe exponere præstiterit, quam cum Dausq. terra diu invisa, non visa Afris, quippe qui diu abfuerint domo.

413 seq. In ordine pugnæ consertæ arbitrium suum poeta sequitur; Ern. —414. Macedonum legionem in secunda Pœnorum acie fuisse, docet 377 Liv. XXX, 33. Macetum, vid. ad XIII, 878.

416. incola Thules, Britannis: nam Thulen veteres in Britannicis insulis referebant; vid. ad III, 597. —Cærulus, non quia cærulei maris incola est, ut Marsus putabat, sed quia Britanni fuco cæruleo se tingebant; Drak. coll. Cæs. B. G. V, 14 (Omnes se Britanni vitro (al. glasto) inficiunt, quod cæruleum efficit colorem) Martial. XI, 54; Propert. II, xiv, 25... 30 al. II, xviii, 23... 26, et 31, 32 (ubi vid. Broukh.) Pontan. in Auctar. Glossar. prisco-Gall. voce Glassus, et Salm. ad Solin. p. 180. Vir doctus in Misc. Obss. Vol. V, T. I, pag. 125, suspicabatur coll. Plin. XXVIII, 51, de sapone Belgico ad capillos rutilandos adhibito cogitandum esse, non de vitro vel glasto, quo corpus infectum sit, ut horridior ejus adspectus esset in pugna; conf. Barth. ad Prop. II, 18, 23 et 31, ubi etiam monet, cæruleum colorem late patere. —417. covinus currus, cujus axes falcati erant, proprius Belgarum, a quibus adcepere Britanni, ab illis oriundi; conf. quos Dausq. et Drak. jam laudarunt, Mel. III, 6, Tac. vit. Agric. c. 35 (ubi vid. Ernest.); Martial. XII, 24; Lucan. I, 426; Pontan. l.l. hac voce, du Cange Gloss. med. Latin. et inpr. Scheffer. de re vehic. II, 22.

418. Graia, Macedonica. De phalange densata Macedonum et sarissis vel prælongis hastis intentis, h.e. protentis, valli instar objectis; vid. Liv. XXXI, 39; XXXII, 17, XXXIII, 8; XLIV, 41; Curt. III, 2, et Polyb. II, 66; XII, 20 sq. et inpr. XVIII, 9, 12... 15. —419. Intentis, ut ap. Virgil. Æn. XI, 606. —hastas protendunt, et ap. Hom. Iliad. ε, 300; πρόσθε δόρυ ἔσχον, Lefeb. Conf. Var. Lect.

420 sq. Philippus XV anno belli Punici pacem cum Romanis fecerat 378 (Liv. XXIX, 12 seq.); et post illud fœdus vel nova auxilia submiserat Hannibali, vel vetera non revocaverat; Cell. Conf. sup. XV, 286 sqq. —420. has, catervas. —421. Agenoris urbem, Carthaginem, vid. ad I, 15. —quassam, ut VIII, 250; XIII, 36; XV, 7.

422 seq. Conf. V, 381 sq. ibique not. —miles, Macedones eorumque phalanx. —424. mole ruinæ, ceu ruina jugentis molis et ponderis; Ern. Cf. IX, 504. —425. perjuria Graia, Macedonas perjuros, fœdifragos. —resignat, solvit, rumpit, laxat.

426 sq. ambo labenti ævo, Romani senes, quod virtutem auget et inpetum arguit, nec a ratione poetica alienum est, quum passim, ut IV, 745 et X, 310, labi dicantur, quæ ad finem vergunt vel pereunt; Ern. Ad senectutem jam retulit Marsus.

429. Pellæum, a Pella oriundum, oppido natalibus Alexandri celebri, unde vana tumentem, superbientem illa patria sua; Ern. Confer ad I, 306, in Var. Lect. et ad XI, 381. —431. defendere, vid. ad V, 490. —Daunia, Romana, vid. ad I, 291.

432 seq. «Hannibal in secunda acie et subsidiariam aciem Italicorum militum (Bruttii plerique erant, vi ac necessitate plures, quam sua voluntate, decedentem ex Italia sequuti) instruxit;» Liv. XXX, 33. Hos Latios, Italos (vid. ad XII, 412, in V.L.), qui per adposit. etiam Bruttia signa vocantur, Lælius increpat fugatque. Cf. Appian. de reb. Pun. e. 44, et Polyb. 379 XV, 12, qui tamen hos solos in lævo Pœnorum cornu stationem servasse, et Numidas fugisse, tradunt. —Sævior his, quia in populares, etsi perfidos, sæviebat. —433. Œnotria tellus; vid. ad I, 2, et VIII, 46.

436 seq. Fuga vestra jam satis est turpis: at multo fœdius minusque condonandum, quod nunc paratis nos, populares vestros, in Africa cædere, Latino sanguine terram exterriam inbuere.

438. meditantem in prælia, vid. ad V, 315, in Var. Lect. —telo prævenit, ut hasta occupat, V, 237, ubi vid. not. —439 sq. Conf. IV, 171 sq. IX, 569; Virg. Æn. X, 346 sq. —sedit, vid. ad I, 540.

442. virorum, Bruttiorum.

444. Conf. Appian. rer. Pun. cap. 44. —cretus, natus, ut passim ap. poetas, de quo vid. Schræderi Observat. p. 70, 71. —445. ne prodite, vid. ad II, 247.

447 seq. Conf. XII, 6 sqq. Ibi tamen multo aptior est comparatio quam h.l. ubi vix videas quo referri possit, nisi forte, quæ et Marsi sententia fuit, ad furorem inpetumque Hannibalis pugnam instaurantis. —449. Parætonius; vid. ad III, 225.

452. Inpedit Herium, conatum Herii, vulnus infligere parantis. —453. Conf. ad VIII, 519 seq. —num facinus nitenti, Hannibalis cædem molienti vel paranti, et hinc omnes conligenti vires.

455. Adrecto, incitato, laudibus hostis, spe gloriæ, ex cæde tanti hostis redundaturæ; cf. Var. Lect. —456 sq. Vix in toto carmine una pugna narratur, cui non fratres, gemini, tergemini etiam, intersint: nempe ita ornatus epici augentur, et h.l. sine fratrum mentione sarcasmorum occasio non fuisset; Ern. —Quærebat, circumspiciebat Pleminium fratrem, cupiens et exspectans ejus vindictam. —458. ante ora Hannibalis. —coruscat, vid. ad I, 434.

460 sq. proles Barcæ, Hannibal; cf. ad I, 72. Quod si tu Hasdrubalem 381 in Italia cæsum mihi revocaveris, ego tibi reducam Herium: hoc sit fœdus de restituendis fratribus; Cell. —465. Var. Lect. —466. socio Averno, ab inferis vel campis Elysiis, ubi sociati seu juncti, h.e. una olim erimus, me abigat, societatem meam ac consuetudinem in locis inferis fugiat.

469. Fallebat nisus, inpediebat et minuebat vim standi pugnandique; conf. I, 554. —occupat ense, vid. ad V, 237.

471. Drak. comparavit sup. IX, 408 sq. Virg. Æn. IX, 445; Stat. Theb. II, 642 seq. Ovid. Met. V, 71 sq. Eurip. Suppl. 106 sq.

472 seq. Hannibalem terga hostium vertisse, nullibi Livius quidem diserte adnotavit; sed ubique 382 Pœni pedes referunt: unde suspectum Silium habeo, ne illam scenam ideo finxerit, ut sequenti comparationi, quam apto ornatu et satis magnifice extulit, locus esse posset; Ern. Enimvero Liviana hujus prælii descriptio brevior est, quam aliorum historicorum, et Appianus de reb. Pun. cap. 44; diserte memorat, Hannibalem primum restituisse lævum cornu, a Lælio et Masinissa fusum, (ut Silius sup. v. 444) deinde cum Liguribus, Gallis, Pœnis Afrisque in Romanos inpetum fecisse, ita ut diu anceps pugna fuerit; cf. et c. 45. —474. mundum, vid. ad III, 611. —475. labat, vid. ad II, 392. —summi parentis, Jovis, domus alta, Ὀλύμπιον δῶμα, Διὸς χαλκοβατὲς δῶ. Iliad. α, 426. —477. viritim, singulis hominibus, non, ut Lefeb. exponit Gall. en personne. —478. intento igne, ut II, 114, et XI, 88.

479... 502. Silius variavit exornavitque verba Livii XXX, v. 34, extr. Conf. Polyb. XV, 12 sq. Ea parte campi, qua Scipio pugnabat, pugna novas dat leti formas, novum spectaculum, et ab illo, quod equitatus in cornibus dederat, diversum, scilicet stragem (v. 486) mercenariorum militum; Lenz. —479... 482. «Novum de integro prælium ortum est, etc.» Liv. l.c. Verba ceu sola forent discrimina campo, etc. Scipionis virtutem et inpetum exaggerant, qui nunc demum pericula et extremam perniciem hostibus adferebat; Ern. —480. miscebat Martem, vid. ad I, 69; miscebat agens Martem, ut miscet agens turbam ap. Virg. Æn. I, 191, ubi vid. Heyne. —481 seq. novas leti formas, ut mille leti facies, IV, 591 (ubi vid. not.), et IV, 437. —483. saxo, more heroum jacto (vid. ad IX, 395), vel e funda emisso a Balearibus, quorum copias Hannibal habebat; Ern. —484 seq. Feracissima sententiarum 383 brevitate designantur, qui turpi formidine fugientes cæduntur, quique vulnera in pectore adcipiunt; Ern. Cf. ad V, 594. Turpissimum erat facie prona cadere; Lefeb.

486. ductor Rhœteius, Romanus, Scipio, vid. ad I, 115. —487 seq. Conf. sup. I, 433 seq. et IV, 430 sq. ibique nott. —Hebrum et Geticas nives refer ad Thraciam, propriam Martis sedem; conf. ad XI, 475 seq. —489. Lætus cæde, ut ap. Horat. Od. IV, xiv, 51, et ej. Sat. II, iii, 223. —actam, coactam, constrictam, concretam. —490. sub pondere stridens axis, currus; confer IX, 300, et ad IV, 442 seq.

491... 502. «Novum de integro prælium ortum est: quippe ad veros hostes perventum erat, et armorum genere, et usu militiæ, et fama rerum gestarum (quas poeta singulatim recenset), et magnitudine, vel spei, vel periculi pares: sed et numero Romanus superior erat et animo;» Liv. XXX, 34, extr. —lustrans, Scipio. —492. Nomina, vid. ad IV, 729. —obit, adgreditur, invadit, ut IV, 342. Cf. Polyb. XV, 14. —493. juventus non apte dicuntur Pœni, qui in Italia jam tot annos stipendia meruerant; Lenz.

495. Principium belli, vid. sup. ad v. 329. —496 seq. sacros lacus, vid. ad XII, 215. Nympha Trasymeni lacus Agylla sup. V, 17. —Phaethontia stagna, vid. ad VII, 149. —498 sq. tulit, extulit... domus, templum Jovis Capitolini, solium, in quo Jovis statua erat collocata; vers. 500, qui ferebant, 384 differebant, spargebant in vulgus famam de Alpibus summis, parte cæli et sedibus Cælicolarum (secreta, sacra, arcana deorum), quas gressibus suis profanarint: Formidinis hujus plena acies, hæc facinora ab ipsis commissa, Saguntum dirutum, inquinati fluvii, tentata Jovis Capitol. sedes, Alpes profanatæ, formidinem quamdam et vindictæ divinæ metum ipsis insinuabant: Lenz. —solium domusque Jovis, Capitolium, δεινῶς pro ipsa Roma, ut et passim Tarpeia saxa, arces, rupes, scopuli, vid. Ind. —500... 502. Conf. ad III, 496... 499. —temerata, vid. ad I, 11; II, 472, et III, 499. —501. Similia passim obvia. —reserasse viam per Alpes, ut IV, 196. —502. Recte Ernesti: «formidinis hujus, cujus? num Scipionis, e v. 491? an hujus, quam cædum adspectus præbebat, e v. 493? Alterutrum profecto cogitavit poeta; at languidius (certe obscurius) cogitata expressit.»

504 sq. Formido illa illustratur hac comparatione, de qua vid. sup. ad v. 91 sq. —506. Ventilat, vid. Gothofr. ad l. 5, Cod. Theodos. de malef. et Mathem. Drak.

509... 521. Scipio ipsum Hannibalem quærit, et ad certamen singulare provocat. Livius etiam hujus certaminis nullam mentionem facit: Appianus autem rer. Pun. c. 45 tradit, duces illos re vera invicem concurrisse, quo citius decerneretur. Scipionem tædet, dispersa prælia sectari, inmorari cædibus 385 militum fugientium, in quo est magna at inutilis opera; Ern. Sed dispersa prælia sectari dicitur, nisi me omnia fallunt, qui variis locis pugnat, et modo in hos, modo in illos inpetum facit, præcipue dux, qui passim inclinatam aciem restituit, vel hostes repellit. Sic spargere ferrum ac bella sup. I, 267, et IX, 277, ubi vid. not. Scipio nolebat amplius diversis locis, cum leviori Marte, h.e. gregariis militibus virisque minus fortibus, sed cum ipso Hannibale pugnare. Cf. IV, 265 sq. —515. non profectum esse Latio, non profuisse quidquam Romanis. —516. Agenoreis, Pœnis. Vid. ad I, 15.

517. lustrans, lustrando quærens, ut X, 43, et XV, 787; Drak. Cf. similis locus apud Nost. Fénélon, Aventures de Télémaque, lib. IX; Combat d’Adraste et de Télémaque. Ed. —518. in certamina summa, in ea loca, ubi certamen quum maxime fervet; Lenz. Immo, in certamen summum, supremum et gravissimum, sc. cum ipso Hannibale. —520. celsus, ut IX, 234, et ingens adparuit apud Virg. Æn. X, 579, ubi vid. Heyne ad v. 572. Scipio «celsus corpore, vultuque ita læto, ut vicisse jam crederes:» Liv. XXX, 32 extr.

522. Hannibal certamini singulari et vitæ periculo a Junone, cui hanc veniam Jupiter sup. v. 382 sq. dederat, subducitur, et quidem simulacro Scipionis conflato, ut eadem hujus deæ fraude Turnus ap. Virg. Æn. X, 633 sqq. quem locum Silius etiam sup. X, 83 sq. sed hic ad verbum fere expressit. Cf. Heyne ad Virg. l.l. Loca Hom. Iliad. φ, 599 sq.; χ, 7 sq.; et Virg. Æn. XII, 498 sq., a Drak. laudata, conferenda potius sunt sup. X, 83 sq. Ceterum, si Appiano rer. Pun. cap. 45 et 46, fides habenda, Hannibal 386 et cum Scipione, et cum Masinissa in certamen singulare descendit. —523. Nam si Hannibal verba Scipionis ad singulare certamen ipsum provocantis audivisset, non detrectasset illud vir fortis. Cf. Heyne l.c. —524 sq. Effigiem cristis Adtollit, altiorem facit inposita ei galea cum cristis. Vid. sup. ad v. 392. Verba fere Virg. Æn. X, 638 seq. —525. jubas, galeam, propr. cristas, ut V, 166. —528. motus sine corpore, vanos, adumbratos, non veros; effigies, etc. imago equi celeris et fugacis; Lenz.

533. Scipio Junoni, a Junone similatus, effictos, efformatus, ejus effigies. Cf. V.L.

535. propius sperans ingentia, variata, et incommode quidem, sententia proxime antecedens, viso lætus rectore Latino ante ora: Hannibal lætabatur, se Scipioni ita propinquum esse, ut eum cominus conficere posset, atque ita ingentia sperabat, h.e. magnæ, inclitæ cædis spem concipiebat; Ern. Cf. V.L. —537. turbinis pro vulg. cum turbine, h.e. inpetu.

538. Cf. Virg. Æn. X, 646. Silius luxuriat. —539 sq. alti voti, magni. Cf. v. 535. —540. ferrata calce, ut VII, 696, ubi vid. V.L.

542. Quo fugis, oblitus, inmemor, te cedere, fugere ex nostris regnis, Libya, quod regnum jam tuum esse putabas; Lenz. coll. Virg. Æn. X, 649.

545. frustratum, deceptum Hannibalem, duxit volans et falsus, similatus Scipio, h.e. simulacrum ejus. Verba longinquo spatio, diversa, procul, languent. —546. Diversa arva, remota a campo, ubi pugnabatur, ut V, 458.

548 seq. Fulmineus, vid. ad I, 421. —Composuit se nobis, vid. ad I, 39. —lumine cæco, imagine ignota, obscura, quæ me inlusit et fefellit, ut mox monstrum veluti larva, falsum Scipionis simulacrum; Ernesti, coll. sup. I, 496; et Virg. Æn. VII, 376, ubi Heyne monstra exponit terrores et phantasmata furentis animo objecta. Meo qualicumque judicio res et sententia h.l. omnino ita expedienda est: Hannibal ex eo, quod simulacrum illud subito in nubila cesserat, conligebat, se cum Deo aliquo pugnasse, hujusque itaque lumen (nam Dii in clara luce mortalibus adparere solent, de quo v. Heyne ad Virg. Æn. I, 402 seq. in Exc. XIII) cæcum fuisse, h.e. obscurum, occultatum, non visum (vid. ad V, 3), vel latuisse hunc deum in monstro, in forma insolita. Vid. ad II, 650. —550. tantumne obstat mea gloria Divis, num tantopere meam gloriam invident mihi Dii, ut tali fraude eam mihi eripiant, et ratione tam inhonesta ipsisque indigna?

551. secundus, propitius, stas, es (vel adstas, h.e. adjuvas) Ausoniæ, Italiæ, Romanis. —552. verum hostem, ipsum Scipionem, non imaginem ejus. —553 sqq. Recte Ernesti, quod etiam mihi in mentem venit et aliis haud dubie levioribus: «Quemadmodum 388 in omni Hannibalis oratione poeta bene et cum judicio hominis adrogantiam et ἀσεβειαν quamdam expressit, ita quoque nunc aptus inluso Hannibali furor videtur, quo converso equo campum petit, ubi verum Scipionem obfendat. Fallor, aut id consilium magis heroicum est, quam Turni ap. Virg. Æn. X, 680 sq.» —555. pestis, febris. —556. Cornipedis moles, equus robustus, Cell. Immo ingens. Cf. XII, 108; XV, 337, et ad III, 46.

558. Dejectus de consilio revertendi Hannibal jam, apta furoris progressione, desperationis documenta prodit, optat, ut se texissent scopuli, etc. atque nunc demum de morte sibi inferenda cogitat; Ern. Cf. Virg. Æn. X, 666 sq. —559 sq. Inpatienter adeo hanc calamitatem fert Hannibal, ut præ tali vita vel mortem in undis malit, quam pluribus sup. v. 259 sq. detestatus est; Drak. De hac morte vid. ad IV, 669 sq.

561 sq. Cf. Virg. Æn. X, 672 sq. —562. pugnæ auspicium, ut XIII, 154, ubi vid. not. —564 seq. An hæc satis congrua sint Hannibalis animo, addubito: quamvis non ineptum sit existimare, hominem etiam inmanem et adrogantem ita calamitatis extremæ sensu frangi et emolliri posse, ut hæc talia in mentem recurrant; Ern. —delicta Hannibalis eo spectant, quod auctor fuit belli et calamitatis patriæ. —delicta piabit Tartareus torrens, cf. XIII, 869 sq. —565. hæc fundebat verba, ut XII, 292. —566. Spectabat dextram, ut manus sibi inferret, necem sibi ipse conscisceret. Cf. II, 705 sq.

567 sq. Recte Ernesti: «Quum 389 poeta Hannibalis animum ita adfectum finxisset, ut reverti in aciem cuperet, vel spe reditus frustratus vitæ finem circumspiceret, non satis erat, ut exemplo Virg. Æn. X, 685 seq. Junonem induceret moriendi consilium inpedientem. Nam tum in Hannibale cupiditas revertendi iterum valuisset. Itaque novam Junonis fraudem nectit, qua Hannibalem spe revertendi fallens eo abduceret, unde reverti non posset.» —569. versantem ingloria fata, agitantem consilia turpia mortis sibi inferendæ. Nam indigna est heroe omnis mors, qua non in pugna et manu viri fortis adjicitur, præcipue, quam sibi ipse infert, quoniam hujus causa plerumque est timor ac desperatio. Cf. ad II, 705 sq., et III, 123. —572. Magnus Ausoniæ Hannibal Scipio præclare dicitur. Nemo non sentit quam callide tali ἀντονομασια simulatus pastor duci aduletur, simul et superbiam moveat.

575. onerat promissis, multa ac magna facit ei promissa. —577. repensuros, pensuros.

578 sq. Vid. Var. Lect. —580. celata Juno, occultato numine suo, sub effigie pastoris latens; Drak. Sic latet v. 549.

581 sqq. Fugam Pœnorum poeta, ut et Appian. rer. Pun. c. 46, absentiæ Hannibalis tribuit, et quæ de illa breviter dixerunt Liv. XXX, 35 pr.; et Polyb. XV, 14 extr., exornavit. —Cadmea manus, Pœnorum exercitus. Vid. ad I, 6. —deserta a duce. —584. damnasse aciem, sponte et tædio adversæ fortunæ actum pugna excessisse; Ern. Cf. Heins. ad Ovid. Met. III, 84; et sup. ad II, 595; III, 331; VIII, 494.

585. æquore, campo. —586. Rector, Scipio.

588. sine more ruentes, vid. ad X, 31; et XII, 449, in Var. Lect. —589. extrema ad litora Oceani occidentalis. —590. In Hispaniam trajiciunt. Cf. ad VI, 1. —591. Batti domos, cf. ad III, 252 sq. —flumina Lagi, Ægyptum. Vid. ad I, 196.

592 sq. Cavit sedulo poeta, ne quis eam fugam vere exstitisse arbitretur: ita ad miraculum usque eam exaggerat, auctum etiam illud comparatione hac; Ern. Cineres Vesuvii Constantinopoli nonnunquam ac Tripoli incidisse, Ætnæosque in Indiam delatos esse, memorant etiam historici, illud Procop. hist. Goth. lib. II, hoc Ctesias in Indicis ap. Phot. cod. 72. Cf. Fazell. rer. Sicul. Decad. I, ii, c. 4; Capac. hist. Neapol. II, 8; Camarra de Teate Antiq. I, 6, et Barthol. de Peregrin. Medici p. 33. Non mirum itaque ingenti hac hyperbole poetas uti, et vel cineres horum montium latissime sparsos, vel sonitum longissime exauditum fingere. Conf. ad V, 399; Burm. et Heins. ad Val. Fl. II, 620, et IV, 509. —vi cæca, vid. ad V, 3. —593. Vesbius, vid. ad VIII, 654. —594. pestis, vid. ad I, 174. De Eois Seribus 391 eorumque lanigeris lucis, vid. ad VI, 4. —595. monstrum, cf. ad II, 650. Vides ipsum poetam sensisse, quanta hæc sit hyperbole.

597. regina deorum. —598. facies, adspectus.

600 sq. Quemadmodum olim Hannibal lætus viderat ingentem Romanorum, sic nunc tristis Pœnorum stragem videt. —campum Gargani, Apulum, Cannensem. Cf. ad I, 50, et IV, 561. —601. Tyrrhena vada, Trasymenum, lacum Etruriæ. Cf. ad I, 49 et 52. —Phaethontis amnem, vid. ad VII, 149.

604. turbata, ut turbidus I, 477, ubi vid. not. —turbata, sollicita de fato Hannibalis; Lenz.

606 sq. Ernesti: «Poetæ hoc institutum est, quod etiamnum adroganter et cum minis loquitur Hannibal, qui ap. Liv. XXX, 35: fassus in curia est, non prælio modo se, sed bello victum, nec spem salutis alibi quam in pace inpetranda esse. Sed nec inepte fecit Silius, quod ex animo Hannibalis nunc ea veluti præmonstravit, quæ sequenti tempore contra Romanos moliebatur, postquam se ad Antiochum contulerat.» —Cælum... ruat, cf. Lucan. I, 73, et sup. ad XVI, 650. —in caput hoc, meum, δεικτικῶς. —608. Cannas, memoriam victoriæ Cannensis, abolebis, cf. ad I, 61.

612 sq. vivam tibi, o Roma, ad spes armorum, ad metum armorum, i.e. dum vivam, habebis 392 cur metuas arma mea: nam modo pugna præcellis, uno tantum prælio nos vicisti, et hostes tui resident, nunc quiescunt; at mihi satque, etc. h.e. semper tibi metuendus ero; Lenz. Sed Withof. emend. nam modo pugna Præcellis; sed adhuc hostes supersunt, scil. Philippus Macedoniæ et Antiochus Syriæ reges, quos Hannibal deinde adiit, vel inritavit infensos jam Romanis. Vid. Var. Lect.

616. «Hannibal cum paucis equitibus inter tumultum elapsus, Adrumetum perfugit: ... adcitus inde Carthaginem, etc.» Liv. XXX, 35. «Sunt qui Hannibalem ex acie ad mare pervenisse, inde præparata nave ad regem Antiochum extemplo profectum tradant;» ibid. cap. 37 extr. —Sic, ita animatus. —rapitur, raptim fugit.

618. Reserantur arces, ut I, 14. —619. De pacis conditionibus cf. Liv. XXX, 37; Polyb. XV, 18, et Appian. rer. Pun. cap. 54, qui inter illas etiam hanc fuisse tradunt, ut liberi legibus suis viverent Pœni. Hinc Silius ab iis in diversa abit, si jura ademta, vel incisas leges cum Drak. ad ademtam Pœnis αὐτονομίαν retuleris, ut incisæ leges eodem sensu dictæ sint, quo spes omnis reditus incisa ap. Liv. II, 15, et XXXV, 31. Sed inproba jura Dausq. interpretatur licentiam quidvis agendi per nefas, quo veluti jure, sed inprobo, grassati sint Pœni; Lefeb. potestatem quidvis nefarie moliendi, contra pacta et fœdera; Cell. jura in alienas civitates et regiones, ut Masinissæ, etiam in insulas, Siciliam et adjacentes. —jura, leges Pœnorum, inproba quia 393 læsionem fœderum cum Romanis ictorum suasisse videri poterant; adempta jura et arma, quod contra tradunt historici; opibus vis fracta, opes imminutæ; Lenz. Vide Var. Lect. —620 sq. Leges incisas Dausq. Cell. et Lefeb. exponunt leges pacis, columnis aut tabulis ligneis, lapideis vel æreis incisas, de quo v. Aretin. de bello Punico primo p. 31. —Arma Drak. referebat ad naves rostratas, vel, ut Dausq. et Cell., ad quævis arma militaria, de quibus Hannibal ap. Liv. XXX, 44: «Tunc flesse decuit, quum ademta nobis arma, incensæ naves, interdictum externis bellis.» —Vis fracta opibus superbis: nam Pœni jubebantur «naves rostratas, præter decem triremes, tradere, elephantosque, quos haberent domitos, neque domare alios (unde mox posuit gestatas bellua turres); bellum neve in Africa, neve extra Africam, injussu populi Rom. gerere; frumentum stipendiumque auxiliis præstare; decem millia talentum argenti solvere.» Vid. Liv., Polyb. et Appian. ll.cc.

622 seq. Scipio naves a Pœnis traditas et «provectas in altum incendi jussit. Quingentas fuisse omnis generis, quæ remis agerentur, quidam tradunt: quarum conspectum repente incendium tam lugubre fuisse Pœnis, quam si tum ipsa Carthago arderet;» Liv. XXX, 43 extr. —Ibid. Excelsæ rates, μακρὰ πλοῖα, Polyb. —623. procella, vi incendii; Lenz.

625. «Scipio pace terra marique parta, in Siciliam Lilybæum trajecit: inde Romam pervenit, triumphoque omnium clarissimo urbem est invectus;» Liv. XXX, 45 pr. Cf. Polyb. XVI, 23, et Appian. rer. Pun. c. 65 et 66. —626. Ante Scipionem quidem duces Romanos, v.c. Coriolanum, Fidenatem et alios, a populis vel oppidis devictis cognomina adcepisse, sed primum Scipionem a devicta terra, jam monuit Dausq. Cf. Liv. XXX, 45 extr. —627. Securus sceptri, certus de summo imperio Romæ parto Pœnis devictis; Ern. et Lef. Male Dausq. et Cell. repudiato titulo regis, oblato illi in Africa, ut antea in Hispania, XVI, 278 sq. non autem h.l. securus, ut sæpe, negligens, spernens, significat. —cærula, v. ad I, 21.

629... 650. Triumphus Scipionis, qualem Romani nondum viderant, ornate et per partes describitur. Cf. Appian. l.l. et similis triumphi pictura ap. Ovid. Trist. IV, 2. —629. Syphacem in triumpho ductum tradunt Polyb. XVI, 23; Appian. rer. Pun. c. 28; Val. Max. VI, 2; Corn. Severus ap. Senec. Suasor. VII, et ipse Silius sup. XVI, 272 sqq. Sed Tibure eum haud ita multo ante triumphum Scipionis mortuum esse, memorant Livius XXX, 45, et Mariana lib. II. Hos sequi Silium, regisque mortui imaginem in ferculo circumlatam esse, quoniam non feretro resederint, qui vivi in triumpho sint circumducti, sed pedibus currum triumphantis imperatoris præcesserint, suspicabantur Cell. Drak. et Lefeb. refragg. Dausq. et Ernesti, cujus hæc nota est: «Videntur mihi argutari et doctrina sua abuti, qui non vivum Syphacem, sed ejus effigiem a poeta describi existimant, in solo ferculo hærentes, quæ simulacrorum tantum machina fuerit. Quis probet poetam, et Silium inprimis, ita in ordinem cogi? Et cui non Syphax residens, premens lumina, catenis indutus, vivum potius, quam pictum persuadeat? Nec rara est consuetudo Silii a Liviana sententia discrepandi, ubi omnis historia dissentit.» Huic opinioni favet alius poetæ locus sup. XVI, 272 sq. nisi et ibi de picto, non vivo Syphace agi censeas. Neque tamen dissimulandum est, ita parum apta esse verba feretro residens. Poeta forte, vel suum ingenium, vel alios scriptores sequutus, putavit, Syphacem et animo et corpore ægrum in ferculo sedisse. —Captivi reges nonnunquam feretris seu ferculis elatis sub tropæis imponebantur; Lenz. collato Burm. ad Propert. III, iii (al. iv), 18, qui illud ex numis illustravit, et mox citra necessitatem signabant pro servabant reponendum censuit. —630. Lumina premebat, pudore subfusus, quia captivus erat. —colla, quæ plerumque mox frangebantur laqueo, aut securi feriebantur, auratæ servabant catenæ, vid. Broekhus. ad Prop. II, i, 33.

631. Hannon, captus in Hispania. Vid. XVI, 72 sq. —clari κατὰ. genus Phœnissa juventus, Pœni. —632. Macetum, de quibus vid. sup. ad v. 414 —incocti, adusti sole, corpora, nigri, Mauri. Cf. II, 439, et VIII, 267. —633 sq. Nomades, Numidæ. —notus sacro, 395 quum lustrat arenas, Hammoni Garamas, cf. ad I, 414, et III, 648 sq. —634. Syrtis, Nasamones aliique populi Syrtici, semper naufraga, cf. ad I, 408, et II, 63.

635 sq. In ferculis simulacra devictorum oppidorum, montium, populorum, regum, fluviorumque portabantur. —Hic mos gestandi devictarum gentium regumque simulacra pulcherrimis versibus expresserunt Racine, Mithridate, act. III, sc. 1:

et Crébillon, Rhadamiste et Zénobie, act. II, sc. 2:

—victas tendens Carthago ad sidera palmas, feminæ habitu, ut solitum, depicta; Cell. Etiam mœsto vultu. Cf. Ovid. Trist. IV, ii, 2, et 43, 44, ad quæ loca vid. Burm. et Harles. Simulacra urbium eburnea quandoque, quandoque lignea; Dausq. coll. Quintil. VI, 4, et Plin. V, 5. —636. effigies ore jam lenis Hiberæ, veluti vultu declarans se victam et bello fractam; Ernest. —637 sq. Cf. ad I, 141, 142. —638 sq. Bætis lavare solis equos, etc. ut ultimus fere Hispaniæ Occid. fluvius in sinum Gaditanum influens. Cf. ad III, 399.

640 seq. subigens, agens, N. Heins. (cf. ad XIII, 610) sursum agens, ut subjicere et submittere, Drak. cf. ad I, 673. —mater bellorum fera Pyrene, quod bellicosissimi populi sub Pyrenæis habitant; Cell. Verbis non mitis Iberus Dausq. putabat Silium pinxisse fluvium velut indignabundum et captivitati obluctantem. Ernesto ambiguum videtur, utrum designaverit adcolas bellicosos et feroces, an fluvii ipsius amnibus multis aucti vim et inpetum, quo in mare Mediterr. inferatur. At posterior sententia non dubia est propter verba v. 642, quibus ratio continetur, cur non sit mitis, de qua voce vid. ad IV, 85. Omnia h.l. ad ornatum spectant. —642. Amnes sunt Sætabis, Turia, seu Turius, Sucro, Bilbilis, Sicoris aliique. Vid. Mela II, 6, et Mariana III, 18. —Vultus innuitur ferox Hiberi, aquam ex urna effusam in pontum impellentis; Lenz.

645. Ipse Scipio. —auro, corona aurea (vid. Gell. V, 6; Liv. XXX, 15), et veste auro sparsa (Plin. IX, 36; XXXIII, 3). —ostro, purpura, toga picta et tunica palmata (cf. Liv. l.l.). Ὁ στρατηγὸς ἔστεπται μὲν ἀπὸ χρυσοῦ καὶ λίθων πολυτίμων, ἔσταλται δ’ ἐς τὸν πάτριον τρόπον πορφύραν, ἀστέρων χρυσῶν ἐνυφασμένων· καὶ σκῆπτρον ἐξ ἐλέφαντος φέρει καὶ δάφνην, etc. Appian. rer. Pun. c. 66, in descriptione triumphi Scipionis.

647 sq. Cf. ad III, 615, et XV, 79 sq. Comparatio Scipionis cum Baccho et Hercule, qualis ap. Virg. Æn. VI, 802 seq., qui locus Silio haud dubie ante oculos obversabatur. Cf. ibi Heyne. —odoratis ab Indis, ob frutices bene olentes et aromata, quorum ferax est India, inpr. cinnamomum et nardos. Vid. Strab. XV, p. 695; Phot. c. 241; Ovid. Fast. III, 720. —648. currus pampineos, pampino inplexos.

649. De Gigantomachia, in qua præcipue Herculis partes fuere, et campis Phlegræis, vid. ad IV, 275. —confecta mole Gigantum, cæsis Gigantibus, monstris inmensi corporis. Cf. sup. ad v. 556. —650. tangens astra, summa conspicuus gloria, ut sublimi feriam sidera vertice ap. Hor. Od. I, i, 36, ubi vid. Jani.

651 sq. Silius Scipionem Romulo et Camillo æquat, qui ambo adpellantur urbis conditores; Barth. Adv. X, 13. —Salve, ut χαῖρε, voc. pietatis ac honoris, quo, quicumque eo dignissimus est, et cujus favorem expetimus, sive sit Deus, sive homo, sive adeo res, divino honore colenda, compellatur. Cf. Jani ad Hor. Od. I, xxxii, 15. —parens urbis, pater patriæ: cujus tituli honos notus est.

653 sq. Dignus es et dignum te præstas divinæ originis fama. Vid. ad IV, 475, 476.

FINIS.

Liber XVII: Variæ Lectiones