C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS SEXTUS.

ARGUMENTUM.

1. Conf. Liv. XXVII, 51, extr. et XXVIII, 12. —casus patriæque suosque, cædem fratris et exercitus, cui is præerat; ut recens vulnus publicum privatumque ap. Liv. XXVIII, 12, pr. —2. adcepit, ut cepere, VII, 174. —aggere, castrorum vallo. —3. bella coquebat, vid. ad II, 327. —In tempus aliquod, aliquantisper, posita, omissa. —4... 10. Imitat. Virg. Ge. III, 220... 236, ubi vid. Heyne, et Scalig. Poet. V, 14. Comparatio spectat ad verba v. 10, nova bella parantem, et præclaro verborum apparatu expressa est.

11... 22. Sententiæ ac verba petita e Liv. XXVIII, 12. —vigor, virtus ac vindicatæ cupido, cogebatur revocare animos, cohibere inpetum; nisi τὸ revocare pro infin. histor. adcipere malis, et τὸ cogebatur ad ipsum Hannibalem referre, quæ ratio alteri præferenda videtur. —hausurus, expugnaturus ac perditurus. —12. Supplementa militum, opes aliaque belli instrumenta non mittebantur Hannibali ob invidiam Hannonis, infesti Barcinæ factioni; cf. ad II, 276 seq. VIII, 21 sq. XI, 538 sq. 563 sq. XVII, 197 sq. Liv. XXIII, 14; XXVIII, 12. —13. stare, vid. ad I, 341, et IV, 44. 286 —14. senio torpescere rerum, ut senescere, II, 457, ubi vid. not.

15... 19. «Non lacessierunt quietum (Hannibalem) Romani: tantam inesse vim, etsi omnia alia circa eum ruerent, in uno illo duce censebant,» Liv. XXVIII, 12. —manu, virtute, parta formido ut IV, 47. —17. Cf. v. 51; VII, 6 sq. et 742. —18. dextris, militibus, recentibus, auxiliis, quæ vel a patria ipsi negabantur, vel intercipiebantur a Romanis, ut nuper, victo fratre. —19 seq. Confer Liv. l.l. —21. mansere gradu, in ordine ac fide, sine seditione; Cell. Formula petita a gladiatoribus, qui in gradu stant (unde et status), et adversarium gradu movere, vel de gradu dejicere ac depellere conantur; cf. Cuper. et Burm. ad Petron. c. 80, Gron. ad Senec. Agam. v. 515 et 549. —rebus retusis, ut al. fractis et adcisis; conf. ad I, 34, et VIII, 319, in Var. Lect.

23 sqq. Silius Magonis veluti ὡς ἐν παρόδῳ mentionem facit, sed in Hannone devicto a Romanis et capto diutius inmoratur: præterea v. 26 sq. non priorem Magonis fugam (vid. Liv. XXVIII, 2) in mente habuit, sed alteram, Hasdrubale Gisgonis f. a Scipione pulso (Livius XXVIII, 16); et est hujus libri inprimis proprius character, ut rerum usque ad Carthaginem devictam gestarum magis emblemata et scenas insigniores, quam absolutam narrationem exhibeat; Ernest. Duplex etiam Silius prælium statuit, alterum cum Magone, alterum cum Hannone commissum; Livius vero lib. XXVIII, 1, refert, Hannonem, novum imperatorem, in locum Hasdrubalis 287 Barcini recenti cum exercitu ex Africa transgressum, cum Magone castra junxisse, eodemque prælio utrumque ducem a M. Silano sub auspiciis Scipionis devictum fuisse; Drak. Meo potius qualicumque judicio versus 23... 27, universe agunt de adversa fortuna Pœnorum, ex Hispania a Scipione pulsorum, quam deinde poeta adcuratius exponit, et quidem ita, ut Hannonis tantum, pro Hasdrubale cæso substituti, mentionem faciat, quemadmodum etiam libro XV, solum Hasdrubalem, non et reliquos Pœnorum duces, respexerat. Silius enim, poetarum more, constanter res graviores, quæque ornatum poeticum admittunt, selegit, leviores autem, vel strictim adtingit, vel plane prætermittit silentio. Hinc etiam Magonis forte non meminisset, nisi is quoque Hannibalis fuisset frater, ut Hasdrubal; conf. ad v. 28. Postquam itaque insignem, quæ Romanorum cœpta adjuvisset in Italia, fortunam libro superiori descripserat, nunc ita pergit: Nec tamen in Ausonia, Italia, tantum res feliciter a Dardanidis (v. 24), h.e. Romanis, gerebantur, sed etiam in Hispania, unde mox pellebantur Phœnices (v. 25), h.e. Pœni, quorum pars adeo non ita multo post, a senatu Carthag. agitante pavore (v. 26), quem ei adventus Scipionis incusserat, in Africam trajicere jubebatur cum Magone duce, qui tum a Romanis in agro Gallorum Insubrium victus erat et castris exutus; de quo vid. Livium XXX, 18, 19. Nam tum demum Mago in Libyam transmisit (v. 27), nec de alia ejus fuga vel prælio cogitandum est.

28 seqq. Conf. Liv. XXVIII, 1. Vox ecce innuit, poetam nunc eas res commemoraturum esse, quibus vss. 23... 27, tamquam proœmium præmiserat. —aliud decus Nutribat, aliam gloriæ conligendæ occasionem dabat, Fortuna duci Romanorum in Hispania, Scipioni. —favore, quo adjuverat eum in expugnatione Carthaginis. «Novus imperator Hanno, in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex Africa transgressus, quum in Celtiberia brevi magnum hominum numerum armasset, etc.» Liv. XXVIII, 1. —30. crepitantibus agmina cetris, Celtiberos vel Hispanos, qui prælium inituri clipeos gladiis pulsant, vid. ad III, 348. 288 —31. raptabat, cf. ad IV, 218.

32. Non deerat Hannoni dextera, virtus. —33 seq. adeo omnia magna, magnas Hannonis virtutes, Scipio majori mole premebat, superabat (ut apud Ovid. Met. VII, 449, et ex Ponto, III, i, 116), vel inefficaces reddebat, et coercebat, ut hæc dictio petita sit a mole rem urgente eique incumbente, quæ prohibeat, ne illa emergere possit et vim suam exserere. Ad molem heroum referre nolim cum Ern. Si Livio, XXVIII, 1 sq. fides habenda, Silanus, non Scipio ipse, Hannonem Magonemque devicit, unde et comparatio hæc, quamvis venusta, aliena est ab h.l. nisi forte alios auctores sequutus est poeta, e quibus etiam hausisse videtur, quæ memorat v. 38 sq. Hannonem vallantem castra obpressum esse a Romanorum duce: nam Vesper, Hesperus, cœperat fundere, spargere, umbram non æquam, iniquam, ingratam, trepidanti, fortissimo duci concitato, ardenti cupiditate pugnæ, ab qua abstinere cogebatur caligine; Lenz. —35 seqq. Drak. comparavit Horat. Od. I, xii, 46 seq. Ovid. Met. II, 722, et Anthol. Gr. III, 33, epigr. 33, vel Diogen. Laert. VIII, 78. Observa autem orationis luxuriem.

39. trepidanti Hannoni, id est, properanti castra vallo cingere, non ad pugnam parato, contra quod innuit Lenz. sup. ad vs. 33. Ed. non æquam umbram, noxiam, quia proptor illam non vidit advenientes hostes; Cell. —42 seq. Pondera herbida sunt cespites, vallo muniendo congesti, unde nunc structi tumuli.

44... 67. De L. Scipione, Publii fratre, qui hoc loco Larum, Cantabrum fortissimum occidisse fingitur, longe alia tradit Livius XXVIII, 3. —44. Inter tot hostes vix uni fuit virtus digna postoritatis memoria. —minores, posteri, vid. ad VI, 550. —45. tradere famæ, conf. ad IV, 73. —46. membrorum ingenio, forma ac indole, vid. ad IV, 91; Burm. ad Ovid. Met. VI, 574, et Klotz. ad Tyrt. p. 85. —47 seq. nudus telis, sine armis; confer ad IV, 313, et Klotz. ad Tyrt. p. 65 sq. —More gentis, Cantabrorum aliorumque populorum, de quo vid. Liv. IV, 4. —48. miscebat prælia, vid. ad I, 69.

49... 57. Dexteritas et fortitudo Lari, quas ipse pugnando et tractanda bipenni declarabat, per partes singulas recensentur poetico more; Ern. —fundi, vid. ad II, 113. —51. Cæsorum inplebat solus loca, solus in eorum succedebat locum tantumque virtute præstabat, quantum populares, si viverent, præstare potuissent; jacturam locumque eorum quasi resarciebat. —52. expleri, explere, satiare mentem. —53. seu læva acies... vocaret, si a latere et oblique eum hostis petebat; hinc obliquus Mars (v. 54) erit ejus qui obliquo ictu hostem percellit, et ita reflectitur telum cum ipso corpore pugnantis; Ern.

58. ducis germanus L. Cornelius 290 Scipio, Asiaticus postea dictus; cf. v. 576. —turbine, ut I, 41, et al. —59. De cudone, vid, ad VIII, 493, et Turneb. Advers. 1, 13. In Gloss. Labæi περικεφαλαίας εἶδος. —comantes crines, vid. ad IV, 515.

62. cui telum, etc. cujus impetus viresque ira augebantur. —telum, vid. ad II, 576. —65. tegminis, clipei, ut passim.

66. remeans, retracta. —67. inmortua telo, cecidit in terram, tenens securim; conf. XIV, 403 et 484. —dilecto telo, vid. ad I, 167, in Var. Lect. ubi dilectum ensem, épée de chevet. Ed.

68. murus, Larus, vir fortissimus, præsidium suorum; cf. ad II, 576, et inprim. Klotz. ad Tyrt. p. 155 sq.

70 seq. Ernesti hæc similia esse putat verbis Scipionis, alia occasione dictis, ap. Liv. XXVIII, 32, «diis bene juvantibus sequerentur, non tam ad bellum gerendum, quam ad expetendas ab hominibus scelestis pœnas.» Ego potius crediderim, poetam ante oculos habuisse locum Livii XXVIII, 2, ubi refert, angustias et loca virgultis aspera ad fugam inpedimento fuisse Celtiberis, eosque ad cædem, velut vinctos, præbuisse.

72 seq. Hanno vivus captus et Romam missus, vid. Liv. XXVIII, 2 et 4. —73. lucem, vitam. —heu dulcia cæli Lumina, ut II, 223, ubi vid. not. Inest vituperatio Hannonis, qui, ut viveret, captivitatis ignominiam passus est; quo et pertinent acerba Scipionis convicia 291 v. 77, si tam facili negotio vos capi patimini, et tam servitutis capaces estis, cur pugnam nobiscum restaurastis, cur non prorsus abstinuistis a bello? Ern.

75 sq. Et hæc σαρκαστικῶς dicta: En stultos et inbelles Pœnos, qui regnum adfectant, quod majus sit Romano! —76. toga et armiferi gens sacra Quirini ut gens togata apud Virg. Æn. I, 282, ubi vid. Heyne. —gens sacra, vid. ad VII, 9. —armiferi Quirini Romuli bellicosi. —77. Servitio faciles, quia vivos se capi passi sunt; Cell. cf. ad I, 615. —bella refertis, ut III, 165, et XI, 28.

78 sq. Paucis describitur pugna Hasdrubalis Gisgonis filii a Gadibus reversi, cum Scipione, de qua vid. Liv. XXVIII, 12... 16, et Polyb. XI, 20 seqq. —80. dux Rom. P. Scipio.

85. profugos, Hasdrubalem, et, qui ad eum in Gaditanam provinciam pervenerat, Magonem. vid. Liv. XXVIII, 2. —dextra, virtute. —87. Mors patris et patrui mei ad virtutem et vindictam ab hoste sumendam vos excitant. —In sqq. color orationis ut ap. Liv. XXX, 21. «En umquam (h.e. umquamne, ecquando) ille dies futurus esset, quo vacuam hostibus Italiam bona pace florentem visuri essent?»

94. clangor tubarum. —95. clamoribus, quibuscum acies concurrunt.

96... 102. Quantum hominum naufragio, aut peste, tantum nunc ferro absumuntur. Comparationes magis ad multitudinem cæsorum spectant (quod vel ex voc. quantum et inpr. ex v. 101 sqq. ubi illa multis verborum ambagibus adumbratur, patet), quam ad inpetum et celeritatem, qua cædes fiunt, quo eas refert Ernest. coll. IV, 243 seq. et XIV, 121. —99. Sirius, æstus, et pestis causa; conf. XIV, 621, et ibi not. —102. Demetit, ut IV, 213. Non facile umquam hiatu terræ tot absorbentur, quot nunc ferro periere. Hæc nimium ad miraculum aucta sentio, et sequentia de rabie ferarum (v. 104) clementiora et remissiora sunt, quam ut imaginem inchoatam recte absolvant; Ern.

105. hebetata tela, ut apud Lucan. VI, 186; Senec. Octav. v. 526, et Curt. IV, 16; Drak.

107... 114. Conf. Liv. XXVIII, 16, et Polyb. XI, 24, qui Hasdrubalem cedentibus suis restitisse, nec tamen vulneratum esse tradunt. —108. concutit hastam pro stat et pugnat, ut passim apud Homerum.

110. viro, Hasdrubali. —111. Conf. ad V, 273, et XV, 755 seq. —parco, levi. —112 seq. De fuga Hasdrubalis vid. plura ap. Liv. et Polyb. ll.cc. —114. Tartessiacos portus, vid. ad III, 399. Sed h.l. Gades designari videntur, quo Hasdrubalem ac Magonem refugisse Livius loco laud. tradit, et quam urbem non diversam fuisse a Tartesso putabant Plinius III, 21, Avien. Descr. Orb. 613; Sallustius in Fragment. et alii; conf. ad III, 396.

115 sqq. Masinissa, filius Galæ, regis Numidarum Massylorum, et socius Pœnorum (vid. Liv. XXIV, 49; XXV, 34; XXVIII, 13), ad Romanorum nunc partes transit (Liv. XXVIII, 16, 35), et regnum paternum, a Syphace expugnatum (Liv. XXIX, 29... 34; XXX, 5), Scipionis ope recuperat (cf. Liv. XXX, 11), a quo præterea amplissimis muneribus, Cirta oppido ceterisque urbibus et agris, quæ ex regno Syphacis in populi Rom. potestatem venerant, donatur (inf. v. 130; Liv. XXX, 15, 44); cf. Polyb. XI, 21; XIV, 3 sq. 8 sq. XV, 4, 5, 9, 12, 14, 18; XXI, 9; XXII, 4, et Appian. Punic. 10... 28, 32, 37, 41... 48, 67, 74, 93, 105 seq. proximus ductori, Hasdrubali, Marte manuque, virtute, fuerat, eum fortitor pugnando prope æquaverat Masinissa. «Caput rerum in omni hostium equitatu.» ap. Liv. XXVIII, 35. —116. Nomadum, confer ad v. 171. —117. Æneadum, Romanorum. —nomen superbum, conf. ad IV, 729.

118 seq. Masinissa fausto omine objecto, quod mater explicat, permovetur, ut Scipionem fœderis pangendi causa adeat: quæ res ita coloribus poeticis oblita est et figmentis epicis intertexta, ut sine Livio veram rerum gestarum rationem adsequi nullo modo possimus; Ern. conf. Liv. XXVIII, 16 et 35. Manifesta autem est et ab aliis jam notata imitatio Virgil. Æn. II, 682 seqq. ubi vid. Cerda et Heyne; cf. et Liv. I, 39, 41; XXV, 39; extr. Barth. ad Claud. Cons. Hon. IV, 193 sq. Casaub. ad Suet. Tib. 14. «Fulgor igneus, si urendo non noceat, celebritatis gloriam adferre creditur,» Saresber. Polycr. I, 13. Silii autem ingenio hæc fingendi locum dedisse crediderim verba Livii XXIV, 49 pr. «Filium Gala Masinissam habebat, septem et decem annos natum, ceterum juvenem ea indole, ut jam tum adpareret, latius regnum opulentiusque, quam adcepisset, facturum.» Veræ gloriæ ejus miracula addita, ut Marcii ap. Liv. l.c. Ascanii ap. Virgil. et aliorum. —119. coruscum adverb. —120. apex, non pileus, de quo Burm. ad Virg. l.c. et Gesner. ad Claud. l.l. cogitarunt, nam mox flamma dicitur; Ern. —121. Mitis flamma, ut apud Virg. levis apex, et tractu innoxia molli (vel mollis) lambere flamma comas: de tractu, vel potius tactu, vide Var. Lect. Nostri Virgil. Vol. II, p. 290. Ed. —hirta fronte, conf. ad XIII, 861.

122 sq. Ipsa verba Virg. Æn. II, 684... 686.

124. mater, ut Tanaquil apud Liv. I, 39, et Anchises apud Virg. quorum tamen scientia auguralis notior est. —125 seq. Verbis sic sit adripit ex veterum superstitione anus omen et Deos salutat; Barth. Adv. XXI, 15. —portenta vestra secundi Condite, perficite læta, quæ nobis portenditis. Alii aliter exponunt: Barthius et Ern. firmate, vel conservate; D. Heins. «Condite secundi est secunda date: secunda enim auspicia, quæ adtestata dicebantur et fulgure constabant plerumque, 295 condebant, h. est, confirmabant prima, quum fausta erant; quum infausta, quæ parentalia vocabantur, tollebant illa et destruebant quasi.» Hoc acumen, quod non mireris, displicebat Burm. qui ad Valer. Flacc. I, 531; multis exemplis docet, condere, quod instituere et in ipso principio decernere significet, proprium esse fatis verbum. —126. duret capiti per secula lumen, perpetua sit gloria ejus æternamque imperium, vel æternitati consecretur nomen ejus, cujus caput clarum fore divino igni circumfuso portendistis.

130. Conf. sup. ad v. 115 sq. —131. Latiis fatis, fortunæ Romanorum, quorum postea constanter socius fuit et amicus: ut apud Lucan. III, 307; «populo communia nostro Fata tulit.»

132. Recensentur causæ, quibus Masinissa motus partes Romanorum sequutus sit et fœdus pepigerit cum Scipione, primum clara monstra, h.e. omina manifesta, quibus imperii nominisque amplitudo portendatur, deinde quod a Pœnis nullo honore aliisve virtutis præmiis, vel adfectus esset, vel ea exspectare posset, denique quod Hannibalis fama ac res labi cœpissent; cf. ad v. 148. —133. Monstra h.l. non malo, ut sæpe, sed bono sensu, Virg. Æn. II, 680, sumuntur; Drak. Confer ad II, 650. —134. modestior armis, arma bellumque tractans minore impetu, animo, ira ac insolentia, ut contra victor, et cujus virtuti fortuna conjuncta est, ferox dicitur, et bello superbus Virg. Æn. I, 21, vel superbus virtute et factis supra X, 573; κυδιόων Homer. et insolentius hostem insequi Cæs. B. C. I, 45. Marsus exponit, minoris famæ ac nominis in re militari; et Ernesti, adtritus, vel fractus fortuna bellica, et fama pristina deminutus.

135. tergebat, serenabat, dimovebat. —136. Atlantiades sorores, Atlantis filiæ, Pleiades, seu Vergiliæ, quæ summo inane occidunt in occidentali parte cæli, dum Aurora et sol interea ab oriente emergunt, vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 221, et Hermanni Mythol. tom. III, not. 258 sq.

139. Conf. Liv. XXVIII, 35. Sed in hac oratione, quam ex ea, qua Indibilis suo et Mandonii nomine Scipionem ap. Liv. XXVII, 17, adloquutus sit, desumtam putabat Drak., poetam suum potius ingenium (a quo etiam profecta oratio Scipionis, et quæ de donis, ab eo Masinissæ datis, referuntur infra vers. 154... 167) quam Livium sequutum esse, jam monuit Ern. —140. monita, vid. ad IV, 120. —sacræ responsa parentis; conf. sup. v. 124.

143. fulmina tua, vid. ad I, 421; apte inpr. h.l. de Scipione nato Tonantis, de quo vid. ad IV, 476.

148. Cf. ad I, 5. Recte jam monuit Dausq. Silium respexisse fallacem conditionem de spatio corii taurini magnitudine consignando, et perfidiam Pœnorum, qui Sophonisbam, Masinissæ pactam, Syphaci tradiderint; de quo vid. Appian Pun. 10, qui hanc præcipue causam Masinissæ fuisse dicit fœderis cum Scipione jungendi; conf. idem de reb. Hisp. c. 37.

149. Herculeis finisti prælia metis, 297 totam expugnasti Hispaniam, nec desiisti vincere nisi in mundi fine; cf. ad I, 142, et IX, 185. Ed. —150. belli hujus parentem, causam et auctorem, scilicet Carthaginem Africæ.

151 seq. gemino lustro, rotundiore numero, ut poetis mos est: nam Livius XXVIII, 16, 38, et fasti ab initio belli Punici usque ad debellatam Hispaniam tredecim annos, non quindecim, ut Dausq. et N. Heins. volebant, statuunt; Drak. Cf. Var. Lect. —Ille, qui, etc. Hannibal. —Laurentia regna, vid. ad I, 110.

154... 167. Conf. sup. ad v. 139 sq. —156. bilingues socios, vid. ad II, 56. —158 seq. Venustissimæ urbanitatis plena sententia, mixta gravitate aliqua heroi decora, ex armorum commemoratione; Ern.

162. mentem fatigat, vid. ad I, 63.

164 sq. stratum ostro Cornipedem, ut ap. Virgil. Æneid. VII, 277. —quem ceperat ipse, etc. Cf. ad V, 137. —165. Dejecto ex equo, non interfecto, ut XV, 464, nam Magonem aliquem a Scipione occisum esse nemo tradidit. —probarat animi causa, ἕνεκα, propter animum, h.e. ferociam, ut apud Claudian. Cons. Hon. IV, 488. Cf. Heins. curæ sec. ad Claudian. p. 900. Sic et laudabat leti, IV, 259, similiaque passim. —166 sq. Poeta et pateram facit spolium, et equum. —galeam comantem, vid. ad IV, 515.

170... 276. Conf. Liv. XXVIII, 17 sq. —Massylorum, vel Massyliorum rex proprie fuit Masinissa, et Massæsylorum Syphax. Inde constat, Silium duos populos vicinos confudisse: id autem tanto minus mirandum est, quod Syphax aliquando totum Masinissæ regnum obtinuit; Drak. Conf. Liv. l.l. Strab. XVII, pag. 829... 832; Intpp. Liv. XXIV, 48; XXIX, 29; Schweigh. V. Cl. ad Appian. Pun. c. 10, et ad Polyb. III, xxxiii, 15; VII, xix, 1. —170. «Magnum in omnia momentum Syphax adfectanti res Africæ erat, opulentissimus ejus terræ rex, bello jam expertus ipsos Carthaginienses, finibus etiam regni apte ad Hispaniam, quod freto exiguo dirimuntur, positis,» Liv. l.c. Conf. XVII, 143 sq. Appian. Pun. 10, et Hisp. 37. —171. nudus virtute, vid. ad IV, 313. —171. quo, a quo, ut apud Curt. V, 7, «regia totius orientis, unde tot gentes ante jura petebant.» —172. extrema Tethys, ut III, 411, fines extremi regni Syphacis, ad oceanum Atlant. et fretum, quo ab Hispania dirimuntur, producti; confer Liv. l.c. et supra ad I, 141 sq. Propr. amnis Mulucha Bocchi Massæsylorumque finis ab occasu (Plin. V, 2), et inde Mauri ad Oceanum usque.

173. bellua, 299 elephanti.

176. fucaret, inficeret (ut VIII, 436), vellus, lanam, Gætulis ahenis, purpura Gætulica; conf. v. 354, 568 sq. Plin. VI, 31, extr. IX, 36; XXXV, 6.

177. Conf. omnino Liv. XXVIII, 17, pr. —Has opes, Syphacem, opulentissimum Africæ regem, adjungere, conjungere secum fœdere. —reputans laborem, quanto gravius foret bellum, quanto major difficultas bellica, si vires Pœnorum hujus regis societate augerentur. —179. Africa bella, Africanum bellum, ut XVII, 11, vid. sup. ad I, 252, in Var. Lect.

180 sq. Cf. Liv. l.c. —carinæ, duæ quinqueremes. —182. Hasdrubal Gisgonis filius Hispania pulsus, et socer postea Syphacis. —183. ad Tyrios, Pœnos eorumque partes, Massylia signa, Syphacem, trahebat, trahere conabatur, ut reseravit, I, 14, et similia passim.

184... 188. Confer Liv. XXVIII, 18, pr. —Audito, vid. ad V, 106. —185. tota mole, omnibus viribus.

189... 208. Manifesta imitatio Virgil. Æneid. VIII, 152... 171, ad quem locum, vid. Heyne.

191. Dardanida, Romane; conf. V.L. 300 —193. Scipiadæ, vid. ad VII, 106. —revocat mihi in mentem, nisi malis, refert, reddit, ut II, 634.

194. Conf. Virg. Æn. VIII, 166 sq. et Liv. XXIV, 48. —Erythia, Ἐρύθεια, insula, vel eadem cum Gadibus, vel inter Gades et Hispaniam sita, regia Geryonæ, cujus boves Hercules, occiso rege, in Italiam abegit; cf. Heyne ad Apollod. p. 386 sq. et Harduin. ad Plin. IV, 22, s. 36. —Herculeas Gades, conf. ad III, 14 sq. —195. Conf. ad III, 45 sq. —196 seq. Syphacem petiisse Gades et cum Scipionibus congressum esse, tradiderant forte alii, quorum scripta interciderunt, idque maritimi æstus spectandi causa, non, quoniam a Masinissa pulsus sit ex Africa, factum esse, rex h.l. comminisci videtur, honestam causam prætendens turpiori, quam fateri ipsum pudebat; Lenz.

200. frena equorum Numidis ignota, vid. ad I, 215. —201 sq. Conf. Liv. l.l. —veteres Militiæ, vid. ad IV, 530. «Syphax oravit, ut unus ap. sese magister rei militaris remaneret, etc.» Liv. XXIV, 48. Junge eliam magistros militiæ, et veteres accipe dictos pro peritis, usu atque exercitatione præditis. —203. ritu, arte, qua Rom. orbem domuere. Ed.

205. nivei munera dentis, ex ebore facta. Conf. IX, 581 sq. —206 sq. uterque, pater et patruus tuus. —207. ebur vaginæ sectilis, h.e. vagina ebore sectili ornata, κολεὸς πριστοῦ ἐλέφαντος Homer. Odyss. θ, 404; σ, 195; τ, 564. Nam proprie ebur est sectile, vel sculptile, torno dolatum rasumque, ut ap. Ov. medicam. fac. 10, et ex Ponto IV, ix, 28. Morem, eburnea vagina ensem ornandi (cujus etiam meminere Homer. Od. θ, 404; Virg. Æn. IX, 305; Ovid. Met. IV, 148), præcipue olim obtinuisse apud populos Africæ, quibus ingens elephantum copia erat, hinc etiam patet, quod postea Lusitani, ut refert Osor. in vit. Eman. Portug. regis lib. I, p.m. 25, apud nonnullas gentes, quæ ceteris cultiores haberi volebat, ejus rei vestigia invenerint; Drak.

208. habe intrare, intra, ut ap. Varr. R. R. I, 1, pr. —rogas, ut habeam curare; conf. tamen Var. Lect. —lætus te habe intrare, ad intrandum, hoc est, lætus, lubens intrato; Lenz. —209 sq. Quoniam magnitudo fortuno meæ vos ambos huc agit, agite, componite pacem mea auctoritate! rex enim fastu barbarico suspicabatur, componendæ controversiæ gratia ambos ad tantum arbitrum venisse; Barth. Adv. X, 7; confer omnino Liv. XXVIII, 18, pr. —Libycum Ductorem, etiam Hasdrubalem adduxit.

211. vos pro tu; conf. ad III, 222, in Var. Lection. —arces Carthaginis vid. ad I, 7.

213 sq. «Syphax utrumque contrahere 302 ad conloquium dirimendarum simultatium causa est conatus,» Liv. l.c. Hæc exornavit poeta. —Tempestas δεινῶς de bello, unde et torrentia arma dicuntur. —215 sqq. Imitatio magnifici loci Virg. Æn. VII, 222 seqq. ubi vid. Heyne. —bibant cruorem, ut X, 268, et XVII, 412. —bis quinos, vid. ad v. 151.

219. memento, vid. ad III, 118. —te cohibere, ejus finibus contentum esse.

221. medius, arbiter inter duos litigantes, qui barbare mediator dicitur, et sup. VI, 347, pacis sequester; conf. Cerda ad Virg. Æn. VII, 536; Gierig. ad Ovid Met. V, 564; Barth. ad Claudian. Cons. Mall. Theod. v. 250, et Heins. ad Claud. in Rufin. II, 309. —222 sq. «Scipio abnuebat, aut privatim sibi ullum cum Pœno odium esse, quod conloquendo finiret, aut de republ. se cum hoste agere quidquam injussu senatus posse;» Liv. l.c.

225. modus, finis.

229. Conf. sup. V, 24 sqq. et ibi not. —230. stabulis, vid. ad III, 399. —231. juga et axem pro curru. —234. Massyli regis, vid. ad vers. 170.

235 seqq. mos patrius, cf. ad I, 82. De hoc Maurorum more conf. I, 406; II, 440; III, 288 sq. Placebit in his jucunda et gravis verborum varietas, quam plerumque felici studio Silius exsequitur; Ern.

240 sqq. regni insigne vetusti decus sceptrum; conf. v. 244. —241. læva manu gestari sceptrum multis exemplis docuere Dausq. ad h.l. Burm. ad Ovid. Amor. III, i, 13, et Val. Fl. II, 590. —vitta albente, fascia candida ac tenui, caput cingente, h.e. diademate; cf. v. 268, et Lips. ad Tac. Ann. VI, 37.

243 sq. secretis ædibus, in secreta et abdita domus parte. —hospes cum rege, h.e. et rex, residunt, ut ap. Sallust. B. I, 101. «Bocchus cum peditibus invadunt,» et Nep. Phoc. 2: «Demosthenes cum ceteris in exsilium erant expulsi» Cell.

245. terræ pacator Iberæ magnifice de Scipione; conf. ad II, 483. —248. sceptri venerande, magne rex; conf. VI, 574. —249. ardua, difficilia ac molesta.

257. Dii non favent hostibus Romanorum, h.e. Fortuna non adspirat eorum cœptis qui læserint, id est, lacessiverint acies Romanas. Ed.

258. Massylus, cf. ad v. 170. —261. Conf. ad VI, 467 sq.

262. Confer ad IV, 701. Adcumulantur cespites in aras, forte duas, Jovi Capitolino et Hammoni exstructas; Lenz. —263. bipennis, ut πέλεκυς, pro securi; de quo copiose disputant D. Heins. et Drak. —264 sq. Conf. V, 63 sq. (ubi vid. not.) Stat. Theb. XI, 226 sq. (ubi vid. Barth.) Senec. Herc. Œt. 798 seq. Fecit autem hujus ominis mentionem poeta, ut præsignificaret fœdus postea a Syphace violatum, qui filia Hasdrubalis in matrimonium ducta ad Pœnos defecit; Ern. At interitum potius regni ita portendi, ex vss. 270 seq. intelligitur. —268 sq. Conf. ad v. 241. Pessimi etiam hoc ominis fuisse, patet e Senec. Thyest. v. 701, et Sueton. Galb. 18, simileque prodigium Alexandro M. mortem præsagiisse testatur Appianus (de reb. Syr. c. 56), Drak.

272 seqq. Scipio, qui tunc orabat socialia fœdera, ducet olim Syphacem in triumpho, de quo vid. ad XVII, 629 seq. —273. ducet agens, vid. ad VIII, 277.

276. Scipio in Hispaniam redit. —notis terris Hispaniæ, ubi Scipio jam satis notus et clarus erat; Lenz. Immo quæ ipsi satis notæ erant, quia cum armis eas peragraverat. Ed.

277 sq. avidæ, Scipionem videre gestientes. —gentes Pyrenes, Hispaniæ.

279 seqq. Poeta huc transtulit, quæ de regio nomine Scipioni jam prius a devictis Hispanis dato repudiatoque tradunt Polyb. X, 38, 40, et Liv. XXVII, 19.

285. super, vid. ad I, 340.

288... 591. Scipio ludos funebres in honorem patris patruique instituit: quod argumentum nullus fere poeta fuit, qui non tractaverit exemplo Homer. Iliad. ψ, 257 seqq. Odyss. ω, 85 seqq. et Virgil. Æn. V, 42... 603, ubi vid. Heyne ad Argum. Æn. V. Silius non Maronis tantum, sed Homeri etiam loca ante oculos habuit, nec tam arbitrium suum ingeniumque, vel ornandi imitandique studium, quam historicam veritatem sequutus est, quod ex Liv. XXVIII, 21 (ubi vid. inpr. princ. et fin.), intelligitur. Tempus quidem non plane convenit; sed levis hæc mutatio non sine judicio facta est, ne, scilicet historia belli in Hispania inter Pœnos ac Romanos gesti, quæ hoc et super. libro narratur, tam longo episodio interrumperetur. Ea absoluta, facilius poeta aliam rerum varietatem circumspicere, eique diutius inmorari poterat. —288 sq. Cf. Virg. Æn. V, 44 seq. 306 —289. extremo dejectus ab orbe Libys, Pœni ex Hispania pulsi; cf. I, 141... 270. —290. sq. axe Hesperio, plaga occidentali, h.e. Hispania. —291. patrias arenas, terras, Libyam. —292. vestra terra, bene, quæ nunc vestra est, ut vestra virtute parta, victis et expulsis Pœnis; Ern. Scipio quoque non Romanos tantum, sed Hispanos etiam adloquitur; conf. v. 286. —tumulos celebrare, exsequias, funus, exstructo tumulo vel cenotaphio, donis in rogum conjectis et sacris factis. —293. pacem, quietem, dare umbris, funere facto: nam corpore insepulto et vel justis inferiarum honore nondum persoluto centum annos circa Stygem vagatur umbra, si fabulis credere ubi libuerit, nec ad loca infera admittitur ibique quieti datur; cf. ad I, 154.

294. favete Mente, ut al. ore, vel. linguis, εὐφημεῖτε. Conf. Cerda ad Virg. Æneid. V, 71, et Jani ad Horat. Od. III, i, 2.

295 seqq. Conf. Virg. Æn. V, 64 sqq. —orbita solis, via et cursus, h.e. dies, ut X, 540. —Septima, qui numerus sacer erat (confer Heyne ad Virg. Æn. V, 85) vel ex arbitrio a poeta ponitur. —297. planta, cursu pedum. —298. jaculis inpellere ventos, movere, vel stridore corum ac sonitu concutere, quo sensu auras mugitibus inpellere dixit Ovid. Met. III, 21; conf. ad II, 580. —299. corona quodvis præmium victoriæ, ut inf. v. 505, et palma v. 389, 462, al.

301. Cf. Virg. Æn. V, 305.

303... 311. Conf. Virgil. Æn. V, 104 sq. et 75... 81, ubi vid. Heyne. —304 sq. similatas Exsequius, fictam pompam funebrem ducebat, quæ mox narratur; Ern. Quæ interpretatio obcura est, et nescio an consentanea menti poetæ, qui designavit cenotaphia et exsequias in honorem eorum ductas, quorum corpora alio loco vel sepulta erant, vel, ut Scipionum (conf. v. 293), inhumata jacebant.

309. floribus, vid. Var. Lect.

310. Conf. v. 577; Scalig. Lection. Auson. I, 8, Intpp. Virgil. Æn. V, 80, 81, et sup. ad I, 97. —310 sq. virorum jacentum, Scipionum mortuorum; cf. ad II, 574, et Schleusneri Lex. in N. T. vid. κεῖμαι.

312 seq. Poeta jam ipsa describit certamina, animis lectorum satis ad ea præparatis: nec video, quænam sint illa efficaciora, quæ sententia Ernesti Virgilius ludorum recensioni præmiserit, præter serpentis portentum, quod Silius jam sup. II, 584 sq. ex eo desumserat, et inde h.l. sapienter prætermisisse silentio censendus est. Idem vir doctiss. monet, multo aptius ad victoriæ cupiditatem inflammandam dona oculis eorum, qui in certamen descendant, exposita memorari a Marone, quam a Silio post victoriam demum expromta et distributa. Sed, ut taceam, Silium illam quoque rationem sequutum esse inf. vers. 457 sqq., 308 Scipio jam sup. v. 299... 302, concione ad milites habita præmiisque propositis animos eorum ad certandum incenderat.

314 sq. Conf. Virgil. Æneid. V, 148 seq. ubi studia faventum multo aptius dici, quam rabiem, jam notavit Ernest. —æquoreo, æquoris, campi, hoc est eorum qui in campo et circo erant. —favere et favor propriæ sunt voces, quibus non solum studium, quo populus erga hanc vel illam aurigarum factionem adficitur, indicatur, sed etiam solitæ adclamationes, quibus studium indicabat; Drak. —315. Carceribus, qui mox fores et limina equorum, Gr. vero ὕσπληγξ, seu ὕσπληξ, et ἀφετηρία, dicuntur. —Carceribus reseratis, conf. ad VIII, 279. —mobile, leve, inconstans, cujus favor admodum fluctuat, h.e. dubius et mutabilis est; conf. sup. v. 146, et Horat. Od. I, i, 7. —316. servat, ut III, 380, ubi vid. not.

317. Pro certamine navali, quod Maro jam summo ornatu descripserat Æn. V, 114... 285, Silius bene substituit curule. Sed eamdem rem jam occupaverat Hom. Iliad. ψ, 287 seq. 351 seqq. et Virgilius quoque in simili re iisdem passim coloribus usus erat. Hinc Silius, quæ iniqua sors est seriorum poetarum, utrumque imitari ac variationem circumspicere cogebatur; confer quoque ludorum descriptiones apud Fénélon, Télémaque, lib. III, et Barthélemi, Anacharsis, cap. 38. Ed. —repagula, funis, vel trabs, quæ in terram cadebat, dato signo, cum tuba, de quo vid. Cassiodor. Ep. III, 51; Solin. cap. 47; Intpp. Suet. Ner. 22. —318. Vix equi extulerant totum pedem e carceribus, amotis repagulis; Mars. —319. clamor aurigarum. —turbine, inpetu, ut I, 41, et al. passim. —320 seq. Aurigæ et verberibus et verbis equos incitant. Imitat. Homer. Iliad. ψ, 362 seqq. Conf. Virg. Ge. III, 103 sq. —Proni... ore sequuntur currus et præcipites instant, conf. inf. v. 385 sq. et sup. VIII, 281, ubi vid. not. —323. Omnes insano vincendi ardore conrepti sunt.

324. Instant verberibus equis. —Instant verbere torto ap. Virgil. l.l.

325 sqq. Conf. Hom. Iliad. ψ, 365 sq. Virg. Ge. III, 110. —326 seq. Et equi et aurigæ «jam cæco pulvere mixti Una in nube latent.» Stat. Theb. VI, 411.

328 sqq. Drak. ad v. 329 et 355, hæc jam bene notavit: «Versus 329, attinet ad spectatores, quorum alii equo ob patriam favebant, alii propter nobile nomen Antiqui stabuli», h.e. quod patre nobili, qui sæpius in Circensibus victoriam adeptus erat, prognatus esset; existimantes fortes fortibus creari, et in equis etiam patruum virtutem esse (cf. Horat. Od. IV, iv, 29 seq. et Stat. Silv. V, ii, 21 seq. ubi vid. Barth.) Ut autem ex generosis equis sobolem servarent, «post vigesimum annum a Circo mittuntur ad sobolem reparandam,» teste Plin. VIII, 42, hinc etiam nobilium equorum genealogiæ (ut potissimum in Arabia) observabantur (vid. Græv. Præf. T. IX, Thes. Antt. Rom.) Ita Caucasus equus inf. v. 367, ortus dicitur ex illis, quos Diomedes ab Ænea abstulit. Solum vero equi Hispani sunt, quos in hoc certamine memorat Silius, in diversis tamen Hispaniæ regionibus nati. Lampon enim equus est Callaicus. Panchates Asturicus, Pelorus ex campis Vectonum, Caucasus Tyde venerat. Equi autem sanguinis Hispanici ut præstantissimi ludis Circensibus frequenter laudantur; insuper etiam equi Phrygii et Græci, sed inpr. Cappadoces, vid. Gothofr. ad Cod. Theodos. l. 1. de equis curul. et l. unic. de grege dominico. Præterea Silius hic sequitur morem in Circo usitatum, ut quarumcumque quadrigarum unius tantum equus, qui præstantissimus erat, et ex quo potissimum victoria pendebat, recenseretur, reliqui tres non nominarentur. Atque ita, quum hic quatuor aurigæ certarint, Cyrnus, Iberus, Atlas et Durius, et unusquisque quadrigas habuisse videatur, ex qualibet tantum unus equus memoratur, Lampon, Panchates, Caucasus et Pelorus. Id pluribus erudite illustravit Salmas. Exerc. Plin. p. 630 (al. 897) «Equi Hispani nominantur, tum quod in Hispania hi ludi, tum quod olim, ut et hodie, laudatissimi inde petebantur equi;» Dausq. Rector Lamponis est Cyrnus (v. 334... 342), Panchatis Iberus (v. 348... 354) Pelori Durius, et Caucasi Atlas (v. 355 sq. 366, 367). Hæc lectoribus in Siliana 310 certaminis descriptione numquam animo dimittenda sunt, ne ipsis quoque, quod doctissimis interpp. contigit, passim perturbata vel mendosa videantur, quæ tamen plana sunt et recte se habent.

330 sqq. quos spes grata fatiget, quatenus intenti spectant exspectatione equi juvenis, qui prima certamina init. —331. nova ferre jugum cervix; Ern. Cf. tamen sup. ad I, 63. —spes grata victoriæ, in equo juvene posita. —nova ferre, ut vetus bellare sup. V, 565. —cruda senectus, vid. ad I, 405.

333. Confer Virgil. Æn. V, 151, 318. —334. Callaicus, vid. ad II, 397. —tranat, vid. ad III, 662. —335. Cf. v. 499; Virg. Æn. XII, 84, et similia passim, ubi, exaggeratione poetica, pingitur rapiditas.

337. præcepto, ante capto, præoccupato, v. ad IV, 802, in Var. Lect. et inf. ad v. 390. —limite, via, spatio, ut I, 267; IV, 105, inf. v. 488; Drak.

338 seqq. Inter artes Circenses erat ne quis initio certaminis omnibus viribus uteretur, ne nimis cito spiritus equos deficeret; Drak. coll. sup. VIII, 278 sqq. (ubi vid. not.) inf. vers. 496 seq. Sophocl. Electr. v. 735 seq. Lucan. IV, 620 sq. et Stat. Theb. VI, 462 sq. ubi vid. Barth. Sic apud Tacit. Ann. XIII, 16; quibus altior intellectus. Ed. —341. Indispensato nisu, inpetu inmoderato, omnibus viribus, sine ordine ac modo, effusis. Ex Stat. l.c. intelligitur, eum esse nimium in equos inpetum, quo vires equorum non dispensantur, sed, ut v. 381, repente exhauriuntur; Ern. Bene Drak. contulit Liv. XXVII, 50 (ubi vid. Gron.) Plin. VIII, 45; Senec. Præf. Contr. I «Nesciebat dispensare vires suas, sed inmoderati 311 adversus se imperii fuit.» Et Plin. Paneg. 35: «Quæ singula quantum tibi gratiæ dispensata adjecissent? at tu simul omnia profudisti.» —342. nimius, nimium, nimio inpetu. —343. revoca, adduc.

344. securus equorum, de iis non sollicitus, eos nil curans. Cf. XV, 673, et Virg. Æn. I, 350, ubi vid. Heyne.

346 seq. Minus est spatium, quod memorat Homer. Iliad. ψ, 517 seq. quem Nonnus Dionys. XXXVII, 470 sq. imitatur; Drak. Color orationis similis Virgil. Æn. V, 320 seq. et inf. v. 489 seqq. —348 sq. Conf. Virg. Æn. V, 566 sq. et Iliad. ψ, 453. —350 sq. De Asturico equorum genere conf. ad III, 335. —351. sibi fecerat alas, velocissime currebat, ut al. —volare, et ap. Homer. Iliad. ψ, 506; σπεύδοντε πετέσθην. —352. indignatus habenas, conf. ad XIII, 159.

353. Hoc loquendi genus ortum ex allucinatione visus nostri, qua illa pars corporis, quæ prima aerem scindit, major fieri atque adsurgere supra se ipsa videtur: sic ut quæ majora concipimus oculis, crescere dicuntur, et contra quæ minora adparere incipiunt, decrescere; Gronov. Obss. III, 1, quem vide. Equus ferox crevisse videbatur, quia caput et pedes in altum movebat; ut contra decrescit Lampon fessus, demisso capite ac cervice, inf. v. 391; conf. et inf. v. 374 sq. 394, 398, 442, 444. —354. Cinyphio cocco, Gætulica purpura. Cf. sup ad v. 176, et II, 60.

355. Caucasus et Pelorus 312 equi, diversis quadrigis juncti, currebant æquata fronte, altero non superato ab altero, ut eorum magistri, Atlas et Durius inf. v. 378 sqq. et ap. Sophocl. Electr. v. 739 sq. Κἀξισώσαντες ζυγὰ Ἠλαυνέτην, ποτ’ ἄλλος, ἄλλοθ’ ἅτερος Κάρα προβάλλων ἱππιηῶν ὀχημάτων, Drak. Sic et æquo discrimine, dixit. Virg. Æn. V, 154, et v. 157 una ambæ junctisque feruntur Frontibus. —356 sq. ipse, Caucasus. —cervicis Adplausæ blandos sonitus, quomodo ceteroquin equi permulceri amant et gestiunt. Cf. ad IV, 264. —358. Cf. Virgil. Æn. IV, 135.

360 seq. Pelorus non unquam devius, a proxima ad metam via deflectens, axem, currum, effusum sinuabat, h.e. numquam dextrorsum evagabatur flexu sinuoso, vel tramite flexuoso, sed recta via, interior, versus metam (non exterior, versus patentiora circi loca), et lævo tramite, læva parte ac via, quæ brevissima est, currum ita flectebat circa metam, ut eam quam proxime raderet, vel stringeret. Cf. ad V, 24; Hom. Iliad. ψ, 319... 341; Heyne et Cerda ad Virg. Æn. V, 162, 163, 170, 202, 203; Barth. ad Stat. Theb. VI, 440 sq.; Intpp. Ovid. Am. III, ii, 12; A. A. II, 426, et Fast. V, 68; Taubneri Ind. in Fast. Ovid. et Gesn. Thes. v. interior.

362 sq. multa cervice, longa et crassa, ut plurima cervix ap. Virg. Ge. III, 52, ubi v. Heyne. —plurimus jubæ, plurimas vel densas gerens jubas, ludentes per colla; cf. inf. v. 442; Virg. Ge. III, 86, et Æn. XI, 497. —364. De equabus Lusitanis ex Zephyro concipientibus, et de Vettonibus; v. ad III, 378 seq. —365. Harpe, h.l. equæ, et sup. II, 117 (ubi v. Var. Lect.), virginis bellatricis nomen.

366. currum, equum, Pelorum, ut ap. Virg. Æn. XII, 287, et Ge. I, 514: ἅρματα πεισιχάλινα ap. Pind. Pyth. II, 21. —Durius (a Durio, 313 Hispaniæ fl., dictus) erat agitator Pelori, et Atlas Caucasi.

368. Ipsum Caucasum. —Ætola Tyde a Diomede condita; v. ad III, 367. —vago, propter tot errores ac peregrinationes, ut vagus Hercules ap. Horat. Od. III, iii, 9. —369 sqq. Caucasus oriundas ab equis Æneæ, a Diomede ad Trojam ablatis, de quibus v. Hom. Il. ε, 265 sq., 323 sq.; ψ, 290 sq.

372. medium campum puto dici medium decursum, adeoque tres gyros ac dimidium: nam tota decursio septem gyris, vel spatiis continebatur. Confecto dimidio decursu vel missu, maxime vero in extremo gyro, non initio certaminis (v. ad v. 338 seq.), aurigæ cursu concitatiore et habenis quam laxissimis vehi solebant: et hæc est sententia verborum in spatia addebant, quod etiam ex simili loco Hom. Iliad. ψ, 373. —373. Intelligitur. Ipsam loquendi formulam Silius petiit e Virg. Ge. I, 513, ubi interpretes eam vario modo expediunt. Plerique, ut et h.l. N. Heins. et Ern. post Serv. —in spatio (v. Var. Lect.) addunt h.e. intendunt, augent, scil. cursum. Heyne: addunt, dant scil. se, inmittunt se, ruunt, cum impeta feruntur in spatia, h.e. campum, scil. decursum (cf. sup. ad I, 539). Voss. addunt in spatia, h.e. spatiis, scil. spatia, h.e. gyros multiplicant et repetunt. Dausq. h.l. addunt se in spatia, insistunt, qua licentior cursus esse potuit, campum patentiorem, expatant, ut ap. Festum: «Expatare, in locum patentem se dare, sive in spatium se conferre.» Nulla harum rationum est, quæ non contorta sit: sed vereor, ut simpliciores dari possint, quam illæ Heynii et Vossii, quos vide ad Virgil. l.l. —nisus, connisus, adprendere, consequi (ut prendere, v. 416), primos equos Cyrni, cujus currui Callaicus Lampon junctus erat, unde Callaicum axem et Callaicas vires, v. 377, 332. Conf. v. 333 sq. —374. super altior ire, superare, præterire, vel id. qd. mox dicitur, «præcedentem jam jamque adscendere currum Pone videbatur,» ut ap. Hom. Iliad. ψ, 378 sq. Οὐδὲ τι πολλὸν ἀνευθ’ ἔσαν, 314 ἀλλὰ μάλ’ ἐγγύς· Αἰεὶ γὰρ δίφρου ἐπιβησομένοισιν ἐΐκτην. —altior, ut mox curvatis calcibus. Ἵπποι ἀερσίποδες, et Ὑψός ἀειρόμενοι ῥίμφα πρήσσουσι κέλευθον, Iliad. ψ, 475, 501, et Odyss. ν, 83, de cursu citatiore. Cf. inf. ad v. 390, 394, 398, 510. —376 seq. ungula pulsabat axem, ad naturam scena adumbrata, quum unus currus alterum insequens urget et tangit, ut ap. Hom. Iliad. ψ, 763. Ὀδυσελὺς θέεν ἐγγύθεν. Αὐτὰρ ὄπισθεν Ἴχνια τύπτε πόδεσσι, et ap. Virg. Æn. V, 324. Calcem terit jam calce Diores; Ern. Sed vix crediderim, verba nostra eo sensu capi posse. Egregie potius, nisi me omnia fallunt, depingitur fallacia visus, vel optica, qua equus, in cursu effuso primam ungulam et calces curvans, h.e. pedes anteriores elevans, procul eum spectantibus videtur currum præcedentem adscendere, et quatere, vel pulsare. Cf. ad v. 353.

378 sq. Atlas et Durius postremi et una, juxta se, æquatis equorum frontibus (v. 380), vehebantur. Cf. ad v. 355.

381. proximus Cyrno. exhaustas esse vires Callaicas Cyrni, h.e. equi Callaici, Lamponis, cujus magister erat Cyrnus. Conf. v. 334 et 342. —382 sq. salire Præcipitem currum, ut ἅρματα ἀίξασκε μετήορα, Iliad. ψ, 369. Conf. Virg. Ge. III, 108 sq. —fumantes sudore, ut ap. Virg. Ge. III, 515. —384. Videtur poeta repentini inpetus, quo Iberus ad colla cornipedum protentus fuit, notionem exaggerare voluisse: at quis non sentiat, procello ex monte ruentis imaginem ineptam huic consilio atque ex ornandi cupidine ortam? Ita bene Ern. —385 sqq. Cf. VIII, 281 et ibi not. —387. ardentem Panchatem equum cum indignatione, quod ferret lora secundus, quod adhuc secundus esset, nec dum primus evadere potuerit; Drak.

389 seq. Cf. Hom. Iliad. ψ, 403 sq. et sup. ad IV, 265 sq.; V, 166 seq. Dictionem eripere æquor, seu campum ex lapide antiquo apud Gruter. p. 337, illustrant Salmas. ad Solin. p. 635, 636 (al. 905) et Gronov. ad Tac. Ann. I, 63 pr., ubi hæc ejus nota est: «Genus loquendi e circo petitum. Ubi quum quatuor currus ad carceres starent, si primo ostio missus palmam meruisset, dicebant, occupavit et vicit; occupatio enim est eorum, qui in vacua veniunt primi: si secundo, successit et vicit: si tertio, eripuit (scil. campum præcedentibus) et vicit. Idem Silius sup. vers. 337, præripere (seu præcipere) limitem dicit de primo, quod Manilio est præcludere circum, lib. V, 79 seq. Vel prima tenentem Agmina in obliquum (quod Silius repræsentat inf. v. 406 sq.) currus agitare malignos (scil. in adversarium, cui hanc moram objiciunt). Obstantemque mora totum præcludere circum, in quo nullum adversario locum dat antevertendi aut laudem in eo quærendi.» Hinc Drak. h.l. ita interpretatur: «Iberus, qui secundus erat agitator, conspiciens, prægressos Cyrni, primi agitatoris, equos spiritu jam defici, equum suum adhortatur, ne pati velit, quemquam alium se certante palmam ferre, erepto quamquam campo, i.e. licet primo ostio emissus non sit, sed ut potius nunc omnibus viribus adnitatur, eumque prævertere conetur. Eripuit itaque hic campum agitator, qui, primo ostio emissus, omnes post terga relinquit, ut supra v. 337. Non nego tamen tertium aliumve quem agitatorem campum eripuisse dici posse, si alios prioribus ostiis missos prægressus fuerit; sed ea nunc non est mens Silii.» Enimvero contorta est ratio illa, erepto quamquam campo, et multo simplicior hæc: num quisquam feret palmam æquore erepto tibi, h.e. dum te cursu præverterit? Conf. I, 331 et 422. —Astur Panchates. Conf. v. 348 seq. —consurge, altius pedes tolle, h.e. curre velocius, unde tollit se sonipes, v. 394; cf. ad v. 374. —vola, perlabere campum pennis, ut τὼ δὲ σπεύδοντε πετέσθην, Iliad. ψ, 506. —391. Adsuetis pennis, h.e. rapiditate tibi adsueta. —391. Decrescit; v. sup. ad v. 353. —394. primo, primum, e carcere, 316 unde initium cursus. —395 seq. Conriperet spatium, stadium, vel campum. Cf. ad I, 570. Panchates subito prægressus currum Cyrni, frustratur artem, quam ille parabat, et de qua Salmas. in Exerc. Plin. p. 636, ita disputat: «Obponere est verbum ex arte circensi, et quidem proprium præcedenti aurigæ. Quum enim, qui præverterat, et primus erat, nimis premeretur a sequenti curru, nec alia arte aut vi vitare posset, ne ipse præverteretur, currum obliquum subito obponebat; quo facto instantis et incumbentis aurigæ currus, dum nimio inpetu ferretur, inpactus sæpe frangebatur, vel evertebatur excutiebaturque quadriga, quod ipse Silius disertius exponit, v. 405 seq. et Nonn. Dionys. XXXVII, 249 seq.; cf. et Manil. V, 80, de quo loco v. sup. ad v. 390.» —curvos gradus, gressus equorum, h.e. equos, seu currum, ut ap. Manil. I, 740; curvæ quadrigæ dicuntur, quæ a recta via deflectunt, et inf. vers. 406: obliquum conversis habenis, vel ap. Manil. V, 80, in obliquum currus agitare.

397. Conf. Hom. Iliad. ψ, 766, 767; Virg. Æn. V, 148 seq.; 227, 228, inf. v. 419 et sup. vers. 303, 314, 336. —398 sq. Cf. ad v. 374. —400. socios jugales, equos iisdem quadrigis junctos. Conf. ad XV, 212.

401. in orbem, alterni. —402 seq. lævos adpetit Conatus, a læva parte prætervehi conatur. —nunc ille premit, instat huic, et dexter, a dextra parte, certat subire, eum prævertere. —405. primævæ flore juventæ; cf. ad I, 61, 376, et Klotz. ad Tyrt. pag. 68 seq. —406 sqq. Vid. ad v. 395. 317 —408. justa, jure.

409. certaminis mos; cf. Bentl. ad Hor. Od. I, x, 4.

410. laboras, paras, moliris, ut inf. vers. 508; Drak. exponit: Circensi labore (ut de ludis v. 328, 494), agitatione currus tui nobis mortem paras, nos in periculum mortis adducis.

414. victor Durius quatit lora suis equis, incitat eos acrius, laxatis frenis, ut dum Atlas dejectus in arena serpat, campum apertum petant; Ern. Cf. v. 439. —Pelorus, equus Durii (cf. v. 366), non Iberi, quod putabat Barth. Adv. X, 7.

416. Nec longum, non ita multo post. —prendere, prendit, adsequitur (ut v. 373). Durius, vel Pelorus Cyrnum.

417 seq. Discentem moderamina equorum, moderatiore cursu, non, ut antea (v. 333 sq.), nimio impetu, vehentem, sero, fessis jam equis, de quo v. sup. v. 381 sq., 391 sq. —419. Conf. ad v. 397.

420 sq. Imitat Hom. Iliad. ψ, 380 seq., et 765; Drak. contulit Virg. Ge. III, 111; Nonn. Dionys. XXXVII, 628 sq.; Stat. Theb. VI, 603 sq.; Ovid. Met. V, 616 sq.

423. Incubuit campo, ut IV, 666, ubi v. not. —424 sq. æquare videtur, Aut etiam æquavit, eleganter, judice Drak. ut ap. Stat. Theb. V, 599 sq., et Senec. Phœn. v. 427, ubi plurima exempla congessit Gronov.

426 seq. Verba Durii, quibus Pelorum, equam 318 suum, incitat. Genitore Zephyro eductum; cf. sup. v. 364 sq.

428. ducunt nomen; v. Heins. ad Ovid. Fast. III, 387. —pecudum ab origine vulgari.

431. Imitat. Hom. Iliad. ψ, 382 sq. sed sine deorum ministerio. —læto pavore, acuta antithesis, cujus vim ut adsequamur, cogitemus necesse est Durium mixta metu eventus lætitia adfectum et consternatum, gaudiam inter cordis pulsus sensisse, ut fit in spe propinquæ, at nondum præsentis victoriæ; Ern. Durius præ gaudio nimio successu consternatus et confusus; N. Heins. Cf. v. 479, 514 inpr. supra ad III, 215, et Heyne ad Virg. Ge. III, 105 seq., et Æn. V, 575. —432. Proditus, destitutus ope flagelli, quod ipsi, inter verba, hæc cum ardore dicenti elapsum erat, manu exciderat. Cf. sup. ad II, 247.

438. subducto verbere, amisso flagello: unde mox inania lora dicuntur, quatenus sine flagello sola non subficiebant equis moderandis; Ern. —439. stimulis, flagello, quo equi incitantur, ut ἄνευ κέντροιο θέοντες ap Hom. Iliad. ψ, 387. Cf. sup. ad I, 113.

440. metis, ad metam. —442 sqq. Arduus, superbus quasi et elatus victoria. —effusas... jubas; cf. v. 363. Χαῖται δ’ ἐῤῥώοντο μετὰ πνοιῆς άνέμοιο, Iliad. ψ, 367. —443. mollia crura superbi Adtollens gressus, ut ap. Virg. Ge. III, 319 76, ubi v. Heyne, qui tamen non ad superbiam refert, quo certe h.l. spectat.

445 sq. Sic et Æneas non victoribus solum, sed etiam omnibus, qui cursu certarent, proponit præmium duo jacula et argento cœlatam bipennem, deinde victoribus alia propria, ap. Virg. Æneid. V, 305 sqq.; Drak. —argento cælatam bipennem; confer. Heyne. ad Virg. l.c.

447. Recte illi, qui curuli certamine vicerit, equum proponi præmium, monet Drak. ut ap. Hom. Iliad. ψ, 265 sq.; Virg. Æneid. V, 310; Stat. Theb. VI, 644. —munera Massyli regis; cf. ad V, 321. —Massyli regis, Syphacis. Vid. sup. v. 170 seq. —448. virtute secundus, ut ap. Virg. Æn. V, 258. —449 sq. duo pocula, ut ap. Hom. Iliad. χ, 656, 741; Virgil. Æn. V, 535 sq.; Stat. Theb. VI, 531 seq. —Aurifero pocula perfusa Tago, ut sup. II, 404. —451. Sidonia cassis, ut Argolica galea, ap. Virg. Æn. V, 314. —452. honor, donum, quod honori est ei, cui datur, ut ap. Virg. Æn. V, 249, 308; cf. ad IX, 199. —453. perfracto axe; conf. v. 411 seq. —subsederat, substiterat in cursu. —454. Adcitum, quia miser homo, pudore captus, non sponte adcedebat. —miseratus casum, ut ap. Virg. Æn. V, 350, et Hom. Iliad. ψ, 534. —455. Atlanti etiam, quamvis victo, donum datur, et quidem famulus, ut serva ap. alios poetas: cur autem ap. Nostrum servus, non liquet. Cf. v. 552 seq., 571; Hom. Iliad. ψ, 534 seq.; 656, 704 sq.; Virg. Æn. V, 282 seq.; Stat. Theb. VI, 548 seq. Serva etiam præmium victoris inf. 320 v. 568, et ap. Hom. Iliad. ψ, 262 sq. —456. gentilis galeri; cf. I, 404.

457... 526. Conf. Hom. Iliad. ψ, 740 seq., et Virg. Æn. V, 286 sqq. Silius tamen hanc rem, a summis jam poetis tractatam, maxime nec sine arte ac ingenio variavit. —plantæ, ut v. 297. —458. positis donis, ut ἄλλα τίθει ταχυτῆτος ἄεθλα, Iliad. ψ, 740, et πυγμαχίης θῆκεν ἄεθλα, v. 653; cf. Virg. Æneid. V, 292, et sup. ad IV, 267. —galea Hasdrubalis, et ensis Hyempsæ spolium. Cf. Il. ψ, 560, 808, et sup. ad V, 321 sq. —460. Cf. Iliad. ψ, 807. —461. pater meus, Scipio.

462. tauro, ut inf. 550, et Iliad. ψ, 750. —solabere tauro palmam, doctius quam solatia victo, ap. Virg. Æneid. V, 367. —palmam, de eo, qui tertio loco vincit. Cf. ad v. 503.

463 sq. Cetera contenti discedent turba, etc. Cf. ad V, 495, et Cort. ad Sallust. B. C. c. 43. —duobus jaculis, ut ap. Virg. Æn. V, 306. —464. gentile metallum, metalla Hispaniæ. Cf. v. 526.

465. Nomina eorum, qui certant, desumta ab Hispaniæ oppidis, fluviis, et tractibus. Cf. ad I, 306, in Var. Lect. —Fulgentes, conspicui facie et flore ætatis, vel, ut v. 471. —fulgore nivali corporis. —466. Cf. Virgil. Æn. V, 337 sq.

467. Tyriæ Gades; v. ad III, 4, et 396... 399.

468. Cf. VII, 691, ibique not. —469. ab amne Bæti. —470. Corduba; vid. III, 401. — 321 haud parvo, ut Stat mihi non parvo virtus mea Mod. Magni pretii æstimabat ex his certaminibus palmam repotare; Ern. Corduba haud parvo sumtu hujus pueri certamina sustentavit, ut cum aliis civitatibus præstantia et sumtu sui athletæ certaret; Cell. Cf. V.L.

472. Cf. Virg. Æn. V, 340 seq.; lib. VIII, v. 636. —cavea locus, ubi spectatores ludorum sedent, propr. scenicorum, sed h.l. circensium, ut. ap. Virg. ll.cc. —474. Sætabis in colle sita. Cf. III, 373. —trepidi pietate, inter spem et metum suspensi, de filiorum fortuna et victoria; Ern.

475. Sicoris nomen ductum a fluvio, ad quem sita bellax Ilerda. Vid. ad III, 359. —476. Theron potator aquæ, etc., h.e. adcola Lethes. Cf. ad VIII, 367 et 564. —Lethes fl. cujus gurges inmemor est, h.e. cujus aqua potata inmemores rerum olim gestarum facit, earum oblivionem gignit. Vid. ad I, 236, et XIII, 555. Sic et inmemor Lethe ap. Senec. Herc. Œt. v. 936, et Stat. Silv. V, ii, 96. —477. perstringens ripas, v. ad IV, 350.

478. adrecti plantis, ut ἐπ’ ἀκροτάτοισιν ἀερθεὶς πόδεσσι, ap. Apoll. II, 90, more et currentium et pugilum. Cf. Heyne ad Virg. Æn. V, 426, et Burm. et Val. Fl. IV, 267. Sic et pendent faventes unguibus mox vers. 482, ubi recte Ernesti: «Cogita spectatores, dum suis adclamant, summis pedibus adrectos, et veluti suspensos, ut fit in tali contentione favoris et in turba multorum.» Cf. ad XV, 614. —479. Cf. Virg. Ge. III, 105 seq. ibique Heyne. Vid. et supra ad v. 431. —480. Adcepere tuba spatium, h.e. potestatem signumque currendi.

482. studia voc. propr. de favore spectantium, ut ap. Virg. 322 Æn. V, 48, 228, 450. —485. Cf. ad III, 309, et IV, 147.

486. flaventia ora, ut ap. Virg. Æn. X, 324; cf. ad I, 438.

488. incumbens; v. ad v. 423. —limite, ut v. 337. —489 seq. Conf. sup. v. 346 sq., et Virg. Æn. V, 320 sq. prima stringit vestigia planta Progressæ calcis, ut calcem terit jam calce Diores, ap. Virg. Æn. V, 324, ubi v. Heyne. —492. Cf. ad VII, 226.

495. Conf. XIV, 509, et Ovid. Met. X, 590.

496 seq. Theron prudenter initio cursus non omnes profundit vires. Cf. ad v. 338 seq. —498. turbine, inpetu, ut passim. —500 sq. Cf. Virg. Æn. I, 300 sq. et IV, 239 sq. —plantam Cyllenida, pedes Mercurii, et hoc pro ipso Mercurio. —Cyllenida, Cylleniam, 323 ut ap. Ovid. Met. V, 176.

503. tertia palma, tertio ordine currens, tertio loco victor, tertiam palmam, seu victoriam obtinens, ut inf. v. 573, et sup. IV, 390; v. Heyne ad Virg. Æn. V, 339 et 493. Sic et mox v. 506, et Stat. Theb. VI, 327.

505 seq. spem coronæ primam dici eum, qui se primum præmium victoriæ consecuturum speraverit, jam monuit Drak. Similiter passim alia abstracta adhibentur. Vid sup. ad I, 479; Barth. ad Stat. l.c. et inpr. Klotz. ad Tyrt. p. 105 sqq. —Nec jam is tantum, quem Theron proxime sequitur, scil. Hesperos, trepidat, veretur, ne ab eo vincatur, sed Eurytus etiam, qui ordine primus erat. —coronæ, ut supra v. 299, ubi v. not. —506. tantis venientibus alis, Therone tanto inpetu advolante; quod jam monuere Lefeb et Ern.

509. Tartessos fratrem Hesperum (cf. v. 465) premebat, insequebatur, medio Therone, ita ut hic inter Hesperum et Tartessum medius curreret; adeoque hoc ordine se invicem sequerentur: Eurytus, Hesperos, Theron, Tartessus; Ern.

510. æquore, in campo. —510. sese tollit, ut v. 394. Conf. ad v. 390. —511. Igneus; vid. ad III, 306.

512 sq. Unus Eurytus supererat Theroni cursu superandus. —finis metæ, meta, quæ cursui finem inponit, vel, ut ap. Ovid. Met. X, 597, novissima meta, quoniam ultimum, h.e. septimum spatium decurrebant; Drak. Cf. Virg. Æn. V, 327 seq., et inf. v. 558. —ægros, fessos. —513. stimulis urebat, ut stimulis acuit I, 113, ubi v. not. —Urere, incitare, excitare; ut incendere, καίεσθαι et περικαίεσθαι. Sic laudibus avorum viros urere, dixit Val. Fl. I, 476 et simila alii. —513 seq. Uterque, Eurytus et 324 Theron, quidquid superest virium conligunt, quum brevis tantum via ad metam restaret. —514. pavor; v. ad v. 431.

517 sq. Silius et Stat. Theb. VI, 614 sq. pro commento Hom. Iliad. ψ, 773 seq., et Virg. Æn. V, 327 sq. bene substituerunt aliud, quod dignitati carminis epici convenientius est. Drak. hæc notavit: «Barthius ad Stat. l.l. Silium inprudentiæ adcusat, quod læsum per dolum non fecerit restitui, aut saltem, ut ap. Stat., ex integro cum adversario decurrendi copiam adcipere. Sed sequutus in eo Silius Maronem, qui fingit, Nisum sanguine prolapsum sequenti Salio se obposuisse, ut Euryalus primam palmam obtineret. Nec tamen vel Salius restituitur, vel ex integro cum Euryalo decurrit. Æneas autem Salio præmium extra ordinem tribuit, quod duo tantum præmia proposuerat. Theron dolo Hesperi primum præmium amisit, secundum obtinuit.» Poetam quoque in has summi juris angustias non includendum esse, monet Ern. —519. lactea colla, ut IV, 154. —520. sævus ab ira, ut XII, 551. —522. juvene, Therone, qui pariter antea ruebat (v. 516), et solus victoriam ei dubiam redditurus videbatur. —evadit, ἦλθε φθάμενος, Iliad. ψ, 779, nisi jungere malis ad præmia evadit et emicat, h.e. ad metam celeriter victor, primus, pervenit. —523. Emicat, etc. Cf. Virg. Æn. V, 337 et sup. II, 238. —galeæ donum, cf. sup. v. 459.

524. Conf. sup. v. 460... 464, et expressum a Silio, sed variatum locum Virg. Æn. V, 556 sq, ubi v. Heyne. —525. Intonsas comas, quæ juvenes decent. Cf. ad VII, 196. 325 —526. patrio ferro, ut gentile metallum, sup. v. 464.

527... 536. Certamen gladiatorium Silius reliquis adjecit, tum in gratiam Romanorum, qui eo potissimum delectabantur, tum ad ductum Livii lib. XXVIII, c. 21. «Gladiatorium spectaculum fuit non ex eo genere hominum, ex quo lanistis comparare mos est, servorum, quive venalem sanguinem habent. Voluntaria omnis et gratuita opera pugnantium fuit: nam alii missi ab regulis sunt ad specimen insitæ genti virtutis ostendendum, etc.» —528. belli simulacra cientur; vid. ad VII, 119.

531. Cernere et decernere, pugnare, ut κρίνειν et διακρίνειν αὔην, πόλεμον, ἀγῶνα. Conf. Intpp. Virg. Æn. XII, 709; Sallust. B. C. 59; Val. Fl. IV, 193; VIII, 319; Quintil. Inst. Or. X, I; Lambin. ad Lucret. IV, 969; Gifan. Ind. Lucret. Gron. ad Liv. VII, 9; Heins. ad Tibull. IV, i, 103; Harles. ad Nepot. Milt. 4, et Hannib. 10. —532. Martigena vulgo, exercitu, aut Hispanorum vulgo bellicoso; Cell.

533 sq. «Neque obscuri generis homines, sed clari illustresque, Corbis et Orsua patrueles fratres, de principatu civitatis, quam Ibem vocabant, ambigentes, ferro se certaturos professi sunt... et insigne spectaculum exercitui præbuere documentumque, quantum cupiditas imperii malum inter mortales esset. Major usu armorum et astu facile stolidas vires minoris superavit;» Liv. XXVIII, 21. Cf. et Valer. Max. IX, 11, ext. 1. Ab his Silius in eo dissentit, quod illos fratres geminos, non patrueles, et alterum altero natu minorem, vocet, quodque historici illi majorem 326 natu victorem evasisse dicant, poeta utrumque eo certamine obcubuisses fingat, ut eorunt discordiam per omnia illi Thebanorum fratrum (v. mox ad v. 546 sq.) comparare posset; Drak. Cf. Barth. ad Stat. Theb. XI, 500. —gemini fratres; cf. ad IV, 355.

535. Nullum scelus est tam inmane, quod regnandi gratia non admittatur; Barth. Adv. X, 7. —cavea, ut sup. v. 472. —538. lucis discrimine, cum vitæ periculo.

542. nisu, inpetu, vi; hoc vocab. spectat ad eum qui mucronem adigit. Ed.

546 sqq. Silium ad Polynicis et Eteoclis fratrum, de regno Thebano contendentiam, discordium respicere, quam animæ eorum etiam in morte servasse dicuntur, jam. monuere Dausq. Drak. et Lef. Cf. Ovid. Trist. V, v, 33 sq., et Ibis v. 35 seq.; Stat. Theb. XII, 429... 457; Lucan. I, 551 seq.; Hygin. fab. 68; Pausan. Bœot. c. 5, pag. 568 (ed. Han. 1613); Eurip. Phœn. et Sophocl. Œd. Col. —rogus junctus, conjunctis, idem.

549. distincto, diverso. —550. juvencos, ut v. 462. —551. Inpressis terram proscindere aratris, ut ap. Lucret. V, 210. —552. lustra exagitare; v. ad VIII, 565. —553. juvenes, ut famulus sup. v. 455, ubi v. not. —Maurusia præda, Mauri captivi, venatores. Cf. III, 288.

557. In hoc quoque jaculandi certamine Silio præivere Homer. Iliad. ψ, 850 sq., et Virg. Æn. V, 485 sq. Qui quum rem jam ornatissime extulissent, Noster brevior est, et quædam variat. —558. vincere, adsequi, ferire. —metæ finem, ut v. 512. —559. avis pollens, ut VIII, 383, ubi v. not. —ripa metalli, v. Var. Lect. —560. Cf. I, 155 et 229. —561. lacerto, jaculis, quæ lacertis mittebat. —564 seq. Indibilis, Ilergetum regulus (vid. Liv. XXII, 21; XXV, 34), qui diu bellaverat Latinis, adversus Romanos (Liv. XXVIII, 24, 31, 33), jam socius, nunc amicus eorum. Liv. XXVIII, 34. Idem tamen sæpius ab amicitia Romanorum defecerat. Conf. Liv. XXVI, 49; XXVII, 17; XXIX, 1, 2. —deprendere, figere, volucres vagas, ut apud Manil. V, 291. Cf. sup. II, 96; VIII, 524.

568 seq. serva; conf. sup. ad v. 455. —invertere lanas... docta; conf. sup. Hom. Iliad. ψ, 263, 705, et Virg. Æn. V, 284. —invertere, inficere, tingere, lanas Gætulo murice, purpura G. de qua vid. supra ad v. 176. —571. puero, cf. ad v. 455. —572. Cui ludus erat, h.e. res facillima, quam quasi per ludum, h.e. nullo negotio, perficere poterat. Cf. Heins. ad Claud. Laud. Stil. III, 157, et Ernesti Clav. Cic. Junge autem puero, cui ludus, etc. —tollere, jaculis occidere, idem atque tollere e medio. Ed.

573. Tertia palma, ut vers. 503, ubi v. not. —habuit, adcepit, ut ἕξει, Iliad. ψ, 833.

575. Duces ipsi, ne alieni a ludorum societate viderentur, hastis ejaculandis, omnem solennitatem finiunt, Ern. —576. Germanus ducis, ut sup. v. 58. —577. Cf. sup. ad v. 310 sq.

582. Cf. Virg. Æn. V, 259, 264, et sup. ad II, 401. —583. Cf. sup. v. 350 seq., et 329 ad III, 335 sq. —585. Consurgens; v. ad I, 401, et IV, 610.

586 seq. Silius variavit portentum, quod commentus erat Virg. Æn. V, 522 sq., ubi v. Heyne. Respexit tamen haud dubie ad simile prodigium, quod Romulo obtigisse memorant Ovidius, a Dausq. jam conlatus, Met. XV, 560 seq., et Serv. ad Virgil. Æneid. III, 46. Quercum etiam cum delectu positam esse, bene monuit Marsus; ut scil. portenderetur, a Scipione, hostibus ex Italia pulsis ac debellatis, libertatem salutemque patriæ ac civium servatum iri: nam qui vitam civis servaverat occiso hoste, corona donabatur civica, quæ quercea erat. Vid. Gell. V, 6.

588. subitæ, subito enatæ sunt, frondes, rami, et quercus, etc. Primum frondes et rami, deinde magna sensim arbor inde excrevit.

590. Ad majora conamina ac laudes. —591. monstrare, ut monere, IV, 120, ubi v. not.

592 seq. de litore Hesperio, ex Hispania Scipio Romam redit. Cf. Liv. XXVIII, 38 seq. —593.  ultor domus, parentis ac patrui, in Hispania cæsorum. —594. fama et gloria rerum gestarum Scipioni instar triumphi, vel sola triumphus erat, et hujus jacturam consolabatur, quia privatus, non consul, Hispaniam recuperaverat; Lefeb. et Ern. coll. Valer. Max. II, viii, 5, et. Liv. l.l. «Ob has res gestas magis tentata est triumphi spes, quam petita pertinaciter, quia neminem ad eam diem triumphasse, qui sine magistratu res gessisset, constabat.» Withof. malebat fama donante triumphum.

595 sq. Cf. Liv. l.c. —596. juveni, Scipioni. Conf. ad XV, 12. —Libyam, Africam provinciam, et summos fasces, consulatum.

597 sq. Cf. omnino Liv. XXVIII, 40 pr. —frigens animis; v. ad VII, 25. —turba senior, apud Liv. l.c. primores Patrum. —non prospera, non favens, bello Ancipiti, in Africa gerendo, committendoque juveni.

600. consul Scipio. —604... 644. Conf. Liv. XXVII, 40... 42. Ibi in argumentis cumulandis et enunciandis tam copiosa et eleganti eloquentia Fabius utitur, ut nihil in eo genere perfectius et gravius fingi possit: epitome vero Siliana valde tenuis est, et Fabius suadet tantum, ut Italia prius ab hoste defendatur et plane purgetur, quam in Africam bellum transferatur; quod unum Silius cum Livio commune habet; Ernesti. Recte: nec tamen dissimulandum, Silium alia quoque argumenta etsi strictim adtigisse, et poetæ nihil fere difficilius esse, quam oratoris partes agere, omnium vero difficilimum, cum tali oratore in certamen descendere. —604... 609. Disertius hæc extulit Liv. cap. 40. —605. tam, tantopere, superest et gloria et ætas, quæ verba languent post illa, satiatus ævi Et decoris. —608 sq. Gestat fama nomen; nam fama est alata, volat, et fert, quæ nunciat; Ern. —609 sq. Silius expressit verba Liv. lib. XXVIII, 41 pr. Nefas est, me tacere de periculo, quod ita patriæ inminere videtur, et ejus saluti non, quoad vivam, prospicere.

612 sq. Hæc εἰρωνικῶς et cum sarcasmo dicta. —614. Litore Elissæo, in Africa. Conf. ad I, 81. —615. Hanc segetem mete, præclare; Hannibalem prius pelle ex Italia, quæ (ut Cic. pro Mil. 13, verbis utar) larga gloriæ seges ac materia est. —composuit tibi propioribus ausis, in propinquo, in Italia, Hannibalem, parem, dignum te, dignum, quocum in certamen descendas. Forma loquendi ex ludo gladiatorio petita, ut ap. Liv. XXVIII, 44, in oratione Scipionis: habeo, Q. Fabi, parem, quem das, Hannibalem. Conf. ibi Gronov. et sup. not. ad I, 39, et X, 70.

618. restinguere Ardentem Italiam, incendium, quo quasi aduritur, h.e. propulsare summum periculum, in quo versatur, quamdiu Hannibal ibi bellum gerit. Sic incendium passim de maximo periculo, vel exitio. Sic Racine, Andromaque, act. IV, sc. 5, dixit Troie ardente. Ed. —619. tu fessos pugnando et pæne debellatos hostes deseris, non persequeris, et quidem obvius iis, h.e. quum habeas eos in propinquo, in Italia; Ern. —620. septem arces, Romam (ut X, 587), denudas custodia ac præsidio, copiis in Africam transductis. Cf. Liv. lib. XXVIII, cap. 42 extr. Hinc proditor, desertor es patriæ, cujus salutem tibi creditam destituis, non curas, quam summo periculo objicis, quum eam defendere deberes. Cf. ad II, 247.

622. dira illa lues, Hannibal. Cf. ad X, 603, et I, 174. —notis jam mœnibus urbis, Romæ, quam olim adcesserat. Cf. XII, 518 sq., 558 sq. —623. Jovem, sedem Jovis, Capitolium, pro ipsa urbe, 332 cujus præcipua pars est, ut Tarpeia saxa, rupes, scopuli, arces, etc., de quibus v. Ind. —624. Romamque tuendam. Vocem Emerito Marsus ad Hannibalem, lento bello jam in Italia consenescentem, alii vero rectius referunt ad eum, qui loquitur, Fabium, senem nune ideoque bello ineptum. —625. perculsi, ad II, 213, in V.L. —fulmine belli, Hannibale. Vid. I, 421. —626. Cf. ad XII, 571. Verba Liv. XXVIII, 41: «Quid? si victor Hannibal ire ad urbem pergat? tum demum te consulem ex Africa, sicut Q. Fulvium a Capua arcessemus?»

628. Vince domi in Italia Hannibalem. —trinis lustris; cf. sup. ad v. 151. —631 sq. angustæ res, ut ap. Horat. Od. II, x, 21, sup. X, 279 et al. Res adtritæ, adcisæ, fessæ. Cf. Liv. XXVIII, 42 extr. —633 sq. haud segnis, h.e. virtute sua. Cf. ad IV, 51 sq. —637. avellere; cf. ad XII, 728, et III, 591, in Var. Lect. —638. hoc astu, stratagemate, quod laudat Sulpicius consul. ap. Liv. lib. XXXI, cap. 7, et quo Agathocles olim Pænos ex Sicilia expulit, ut Justin. XXII, 4, et Valer. Max. VII, 4 extr. 1, referunt; Drak. Cf. inf. v. 690 sq., et Liv. XXVIII, 43 extr. —sedebit, manebit in Italia.

642. idem erit Hannibal, non minus audax, fortis ac metuendus, quam tum, quum Romam ipsam obsideret. Cf. XII, 558 sq. —644. Drak. notavit imitat. Virg. Æn. I, 559, ubi Heyne jam monuit, fremitum ac murmur adsensum commotis hominum animis indicare. —senior manus, ut grandæva manus, v. 652, et turba senior sup. v. 597, ubi v. not. Conf. Liv. XXVIII, 43 pr.

645... 698. Conf. Liv. XXVIII, 43 et 44. Hæc oratio Scipionis Fabium refutantis quum varietate et pondere argumentorum, tum gravitate, acumine, et elegantia verborum Fabianam illam antecellit, quamvis ne sic quidem poeta ubertatem et majestatem Livianæ eloquentiæ, quæ in Scipionis quoque responsione eminet, adsecutus est; Ern. —645. Conf. sup. XIII, 694 sq. —ductoribus, Cn. et P. Scipionibus, cæsis in Hispania. —646. Magnanimis, ut sup. I, 29. —647. Cf. XIII, 674. —648 seq. Conf. XV, 1... 17, et 129 sq.; Liv. XXVI, 18. —Non Fabio... ad opem verso, ad opem laboranti patriæ ferendam propenso; quum nemo imperium in Hispaniam adcipere auderet. Hæc non sine sarcasmo dicta. —649. primoribus annis; cf. ad XV, 12. —650 sq. Ego grave petii et adcepi imperium, quod omnes recusabant, et, periculo omni in me verso, interitum patriæ propulsavi. —nubem belli, onus ac molem periculosi belli. Cf. ad I, 311. —ruenti cælo δεινῶς de inminente patriæ exitio. Cf. ad I, 251; XVII, 253, 607; Horat. Od. III, iii, 7, et Intp. Val. Fl. I, 829.

652. Conf. XV, 135 sq. —grandæva manus; vide ad vers. 644. 334 —653. idem hic vates, Fabius, qui olim non minora patriæ pericula ac mala ominabatur, quum in Hispaniam proficiscerer, quam nunc, si in Africam transferatur bellum.

655 sqq. Ego, qui vobis puer ad tale bellum gerendum ineptus videbar, Hispaniam expugnavi expulsis Pœnis. Pluribus orationis luminibus coloribusque adumbrat ea, quæ breviter et acerbe v. 648 sq. dixerat. —puer ille... Scipio; cf. XV, 12, 16, 17. —657. Scipio, ego. —inlæsus, nullo vulnere, vel potius nulla clade accepta, quo meritum ejus augetur et ars bellica commendatur. Ed. —658 sqq. Trojugenæ, ut gens Trojana, Romani. —solis Extremas vias; cf. ad XIV, 147, et XV, 809. —659. ad Atlanta; cf. I, 198 seq. —ab orbe Hesperio, ut sup. vers. 289. —660. nomen Libyæ, quid ibi Pœnorum fuit. Cf. ad V, 161. —retulit urbi signa, Romam rediit. Cf. Var. Lect. Si legas auri, sensus erit: nec retulit Romam prius auri signa, aurum signatum, prædam in Hispania factam; Lenz. coll. Livio, XXVIII, 38: «Scipio urbem est ingressus, argentique præ se in ærarium tulit quatuordecim millia pondo trecenta quadraginta duo, et signati argenti magnum numerum.» —662. Romano litore, h.e. litore Hispaniæ, quam ego sub Rom. potestatem redegi. —Phœbum solventem currus vidi, h.e. occidentalem Hispaniæ partem expugnavi. 335 Cf. ad III, 399, et VI, 1.

663. Adscivit, amicos Romanis ac socios fecit, reges, Syphacem, Masinissam, Indibilem, Mandonium aliosque Hispaniæ reges, idem Scipio, ego. —664. sator ævi, ut IX, 306. —665. monet prodigio, de quo v. sup. v. 586 sq. —senectus, Fabius et senior, vel grandæva manus, sup. v. 644, et 652. Lefeb. retulit ad ipsum Hannibalem senescentem (cf. v. 688) et formidantem Romanos, qui simulaverit timores suos, quos tamen noverint Romani. —667. ruinis, cladibus. —668. seq. titulus, gloria. Non est, quod timeat senior Patrum turba, ne hæc in Africam militia infeliciter succedat, quum jam bello Hispanico, quid valerem, experti sint: quin contra majora nunc de me animo præcipi possunt, quod jam ævi maturior vires etiam majores adeptus sim, et virtus bellica aucta sit: Drak.

670 sq. «Hic modo nihil moræ sit: ....et id est viri et ducis, non deesse fortunæ præbenti se, et oblata casu flectere ad consilium;» Liv. XXVIII, 44. —currere sortem Hanc sinite, patiamini, ut hac opportunitate Pœnos: ulciscendi oblata et mihi destinata sine mora utar; Ern. Conf. ad IV, 731; VII, 307, et XII, 45. Huic nobili Scipionis fiduciæ non absimilis est Achillis ardor apud nostratem Racine, Iphigénie, act. I, sc. 2:

Ibi quoque verba, quam mihi servavere Dei, his repræsentantur:

673. sedendo, v. ad III, 142, et X, 597. Nota sunt verba Ennii: Cunctator nobis restituit rem. 336 —675. Hasdrubales intell. filios Gisgonis, et Hamilcaris. Omnes autem duces illi Pœnorum a Scipione in Hispania victi. De Magone et Hannone, v. sup. v. 26 sqq. de Hasdrubalibus, XV, 399 sq. et sup. v. 78 sq.

677... 682. Argumentum a pari: si puer Sidonius, h.e. Hannibal, et quidem puer aut juvenis, potuit Italiæ bellum inferre, cur ætas mihi Scipioni in Africam transituro obstabit? Cell. —678 seq. Italia et Roma variis verborum ambagibus designantur. —Laurentes potuit; v. I, 110. —Troïa Mœnia, Romam, quam olim adiit Hannibal. Cf. XII, 518 seq., 558 sq. —679. flaventem; cf. ad I, 607. —sacro gurgite; vid. ad XIII, 215. —gurgite, h.e. aqua Tiberis; nisi malis ad Almonem cum Cell. referre, de quo v. ad VIII, 363.

682. agitare, vexare sc. bello. Cf. ad I, 146, et III, 700. —685 seq. Œnotria arva; v. ad I, 2, et VIII, 46. Cum hoc loco compara verba Mithridatis bellum Romæ inferre cogitantis apud Racine, Mithridate, Act. III, sc. I:

Confer totam Pontici regis orationem, eadem, quæ nunc Scipio, meditantis. Ed. —686 sq. Refutantur verba Fabii, v. 612 seq., 621 seq., 636 seq. — 337 nobis superesse arma, h.e. milites, in Africam trajiciendos, præter eos, qui Hannibali in Italia se objiciant.

688 seq. fecere senem, invidiosius et gravius quam, vos per cunctationem vestram per tot annos detinuistis; Ern. Sarcasmus præcipue ad Fabium cunctatorem spectat. —tertia lustra, confer ad vers. 151, et ad Livium, lib. XXVIII, cap. 41. —690. sera, sero. Consternatum sero adventu, quum viderit Carthaginem a me præoccupatam et obpressam; Ern. Cf. Var. Lect. —691. Avertam ex Italia ad patriam, ut ap. Frontin. Strat. I, 5 ex., 16 et 27: avocare; Drak. Cf. sup. ad v. 637 seq. —692. Cf. supra lib. XII, c. 565. —Agenoreæ, Pœnorum (vid. ad I, 15), h.e. Hannibalis, qui Romam obsedit, Conf. XII, 538 seq., 558 seq.

693. inmunis et secura; cf. Virg. Æn. XII, 559. —694. portis bellabit apertis, bella geret externa, nec unquam suas portas videbit clausas et obpugnatas; Lenz. —Portæ enim aperiuntur, quum hostis procul abest; clauduntur vero periculo imminente: similiter Regulus indignans exclamat: «vidi . . . . . . . . . portas non clausas, et arva Marte coli populata nostro;» apud Horat. Od. III, v, 23. Ed.

695 sq. pulset, conf. supra XII, 585. —Scipio refutans, quæ Fabius, v. 639 seq. objecerat; immo vero, inquit, tum demum Hannibal consilium capiet Romam invadendi, quum tutam ab hostibus Carthaginem sciet; Ern. —iterum pulset, obpugnet per me licet Romam, si non ante audierit templa, etc. h. est, ante quam Romam iterum 338 obpugnet, incendio Carthaginem delebo; quo audito ab illo consilio abstinebit.

698. Minus æquis potius animis auditum esse Scipionem, memorat Liv. XXVIII, 45, quo loca et alia leguntur, quæ poeta silentio præteriit. —700. «Postero die decreta a senatu Scipioni Sicilia, permissumque, ut in Africam, si id e republica esse censeret, trajiceret;» Liv. l.l. dederunt, concesserunt, ut V, 40, 410 et al. Sic et δίδομι passim. Vid. Abresch. Dilucidd. Thucyd. pag. 837, et Schleusneri Lexic. N. T.

Liber XVI: Variæ Lectiones