Punicorum Liber Undecimus

Post Cannensem pugnam a Romanis ad Pœnos deficiunt Samnites, Bruttii, Apuli, Hirpini, Atellani, Calatini, et Græcorum omnis fere ora, Tarentini, Crotonienses, Locrique, et Cisalpini omnes Galli; 1-27.

Horum exemplum sequitur etiam Capua, etsi urbs ista a Trojanis, ut Roma, originem habuit; 28-32.

Nam divitiæ, quibus adfluebat, jam dudum desidiam, luxum, libidinem, peccandi licentiam, perditosque mores invexerant, et præterea plebs a Patribus dissentiebat; 33-54.

Ægram hanc civitatem ad Pœnos trahit Pacuvius, homo popularis, et malis artibus opes nactus, qui nunc, adflictis Romanorum rebus, legatos Romam mittendos censet, qui postulent, ut alter consul e Campanis creetur; non dubitans, quin repulsam laturi sint, et ita animi civium suorum, ira exacerbati, ad defectionem spectaturi; 55-63.

Hæc suadenti adsentiuntur omnes, et legati Romam proficiscuntur, ubi Virrius, princeps eorum, mandata in frequenti senatu exponit, sed ingenti clamore, a cunctis Patribus sublato, interpellatur; 64-72.

Torquatus adeo non tenet iram, ut se exemplo T. Manlii, proavi sui, qui Annium, prætorem Latinorum, eadem olim poscentem, e curia exturbarit, legatis vim manusque inlaturum esse minetur; 73-87.

Ejus furorem reprimit Fabius, sed stolida simul Virrii postulata acerbioribus verbis perstringit; 88-97.

Hujus oratio interrumpitur a Marcello, quippe qui acrius invehitur in Varronem consulem, quod insaniam effeminatorum hominum patienter ferat; 97-108.

Tum patres consurgunt, clamorque eorum circumsonat legatos, qui citato gradu ex templo se proripiunt, et ira commoti 641 se fœdus cum Hannibale facturos esse edicunt; 109-113.

Abeuntes Fulvius, gloriam expugnatæ Capuæ jam mente præsagiens, conviciis consectatur; nescius, superbos aliquando Campanos, etsi serius Pœnis, jus Latii consequuturos, et ita sibi aditum ad summos Romanorum honores ipsumque consulatum comparaturos esse; 114-129.

Legatione renunciata, confestim omnes defectionis consilium capiunt, resque ab Hannibale gestas summis ad cælum efferunt laudibus; 130-154.

Decius solus, ne legati ad Pœnum mittantur, summa ope resistit gravique oratione docet, magni animi esse, fidem, rem sanctam, non in prosperis, sed in adversis amicorum rebus servare, insipientis vero et ingrati, a vetustissimis sociis, iisdemque bene de Campania meritis et consanguineis, desciscere ad Hannibalem, fœderum ruptorem ferorumque populorum ducem, qui jus ac fas omne deleat; 155-188.

Nihilo secius fœdus cum Hannibale jungitur, et ab eo Capuam mittitur præsidium, quod ipse mox sequitur: quo audito Decius primo, ne recipiantur barbari, palam vociferatur; deinde, ut vel recepti ejiciantur, vel, si malum facinus, quod a sociis suis defecerint, forti ac memorabili facinore purgare velint, interfectis Pœnis, restituant se Romanis; 189-200.

Hæc quum relata Hannibali essent, mittit, qui vocent Decium ad sese in castra; isque quum ferociter negasset se iturum, concitatus ira Pœnus cum modico præsidio Capuam contendit; urbemque ingreditur comitante senatu ac plebe cum conjugibus ac liberis, qui, studio visendi tot jam victoriis clarum imperatorem, obviam ipsi iverant; 201-224.

Tum Decius, qui neque fugit, neque privatim se tenet, sed in foro otiose inambulat, comprehensus ante pedes destituitur Hannibalis, qui stolidam inbellis viri temeritatem acerbe increpat, eique catenas injici jubet; 225-241.

Is, manente ferocia animi, dum vinculis constringitur, inmanem Hannibalis crudelitatem graviter objurgat, et obvoluto capite ocius extra portam in castra Pœnorum rapitur; 242-258.

Reliquam diei partem victor visenda urbe consumit, et vesperascente cælo excipitur convivio, omnibus voluptatium incelebris instructo, cujus splendidum adparatum Pœni adtoniti mirantur, sed dux eorum tacite damnat, donec ipsius quoque animus larga meri potione relaxatur; 259-287.

Teuthras, Cumanus, ad lyram canit de gente Capyis, conditoris Capuæ, in cujus honorem convivæ vinum libant; 288-302.

Interea Pacuvii filius, qui solus vino non incaluerat, clam insidias Hannibali molitur; 303-311.

Patrem, 642 ex convivio egressum, sequutus, ubi in secretum (hortus erat posticis ædium partibus) perveniunt, toga rejecta ab humero, latus subcinctum gladio nudat, et consilium expromit; 312-328.

Quæ ut videt auditque senex, tremebundus pedibusque filii advolutus, eum per jura parentis suamque salutem obtestatur, ut incepto absistat, neque vel sanguine polluat hospitia, vel temere se in extremum certumque capitis discrimen inferat, quum solus ne Hannibali quidem, tanto viro cujus vultum vel armati exercitus sustinere nequeant, nedum tot convivis, par sit; 329-350.

Qua periculi commemoratione ferocem gloriæque cupidissimum juvenem magis incensum, quam deterritum cernens, se corpus suum dicit obpositurum pro corpore Hannibalis, adeoque per paternum pectus petendum illum ferro transfigendumque esse; 351-360.

Quo audito filius lacrimabundus fidem dat, se nihil facturum tale, et cum patre, quo minus res suspecta sit, se ipse convivio reddit; 361-368.

Postero die ubi primum inluxit, Mago nuncius victoriæ Carthaginem proficiscitur, et annulos aureos aliaque spolia secum avehit; 369-376.

Eodem mittitur Decius: at tempestas navem defert Cyrenas, ubi vinculis liberatur jussu Ptolemæi regis, in cujus regno non ita multo post moritur; 377-384.

Venus interea optatam sibi ad animos corporaque Pœnorum luxurie enervanda oblatam occasionem amplectitur, et cum Cupidinibus agit, ut telis suis clam Pœnis inexplebilem libidinum deliciarumque cupiditatem inmittant, et ita, quos nec arma, nec ignes, nec mala vicerint, nimia bona ac voluptates inmodicæ perdant, duxque eorum severam vivendi rationem cum effeminata mollitie commutet; 385-409.

Cupidines imperata faciunt, et repente Pœni a temperantia et virtute bellica degenerant, neque vino, epulis, cantu, scenisque convivalibus exsatiari possunt, 410-430.

Hannibal maxime oblectatur arte Teuthrantis citharœdi, qui mirifica facinora, ab Amphione, Arione, Chirone et Orpheo vi lyræ edita, canit; 431-482.

Dum Pœni ita Capuæ luxuria diffluunt et perduntur, Mago Carthaginem venit, ubi magno plebis gaudio plausuque excipitur; 483-499.

Tum, senatu ipsi dato, insignem exponit victoriam, a fratre ad Cannas et Aufidum de duobus Romanorum consulibus partam, quorum alter, toto exercitu amisso, vix cum paucis effugerit, alter, summus hostium imperator, fortissime pugnans occiderit; 500-531.

Ad fidem deinde tam lætarum rerum, effundi in vestibulo curiæ jubet acervum annulorum aureorum, equitibus Romanis detractorum; 643 utque Roma, hac clade adflicta, funditus evertatur, Hannibalem subplemento, pecunia, elephantis et frumento juvandum censet; 532-541.

Simul, lætis omnibus, locum Hannonis increpandi esse ratus, per ludibrium ab eo quærit, utrum etiam nunc pœniteat belli Romanis inlati, et dedi Hannibalem jubeat? 542-553.

Is contra, tum invidia tum ira percitus, respondet, se nihil ex pristina voluntate mutasse, et nunc potissimum sibi pacem expetendam videri; non plura etiam posse a victis ducibus rogari, quam nunc victores poscant; hostes præterea, dolore atque ira incensos, fortuna aliquid variante, atrociores post hanc cladem fore, et forsan ne daturos quidem, nedum petituros esse pacem, quippe quæ facilius a victoribus, quam a victis Romanis inpetrari possit; si autem vera sint, quæ modo Mago jactaverit, ad internecionem Romani imperii pugnatum ad Cannas esse, se non satis mirari posse, quid causæ sit, quod invictus ille imperator, qui Marti similis et cui nemo par putetur, non ex Cannensi acie protinus exercitum ad urbem Romanam duxerit; denique Hannibalis consilia non nisi ad tyrannidem et dominatum spectare; proinde, si a pace abhorreant cives sui, quæ tamen optima rerum humanarum innumerisque triumphis potior sit, furorem certe superbi hominis nulla re alendum esse; 554-600.

Sed oratio Hannonis, quem simultas cum familia Barcina leviorem auctorem faciebat, interpellatur clamore contradicentium, ingentique consensu fit senatusconsultum, ut Hannibalis exercitus militibus, in Africa et Hispania conductis, subpleantur; 601-611.

643 1. Nunc recensebo populos, qui post cladem Cannensem ad Pœnos defecere. Conf. Liv. XXII, 61. —Iapyge campo; v. ad I, 51. —2. Sarrana castra; cf. ad I, 72. —3, 4. Comparant Virg. Æn. X, 861. Sed magis huc spectant loca, quæ de inconstantia amicorum in fortuna adversa agunt. Cf. VV. DD. ad Petron. c. 80; Ill. Harles. ad 644 Ovid. Trist. I, iii, 16, et ej. Ind. v. Amici. —6. faciles læsis, adflictis, adversis, diffidere rebus, proni ad metum. —7, 8. Cf. VIII, 562, 563, et ibi not. —in tempore, ἐν καιρῷ, data occasione, tempore opportuno, ut passim ap. Liv. et alios, quos laudarunt Drak. ad h.l. et VV. DD. ad Frontin. Strat. I, 1 ex. 1.

9. pressurus fata, adgravaturus sortem. —10. Bruttii ultimi cum Romanis in gratiam rediere sero pudore defectionis; Dausq. Iidem primi ad Hannibalem descivere, (levis) et inde, æque ac Picentes et Lucani, a Romanis ignominiæ causa non pro sociis habiti sunt, et ad servilia miserrimaque, magistratibus Rom. præstanda, ministeria dejecti, de quo vid. Gell. X, 3, et Strab. V extr. —ambiguis armis, propter fidem ambiguam.

12. indigna rupisse fidem, indigne, inhoneste, turpiter rumpens fidem; qua indignum, cui turpe est, rumpere fidem.

14. Poeta et in his exornavit verba Liv. XXII, 61. —Atella, vetus Oscorum opp. in Campania, unde Atella, seu Atellana fabula dicta. —Calatia; cf. VIII, 542. —15. Fas, fidem Romanis jure præstandam.

16. Phalanteo Tarento; v. ad VII, 665. Etiam huic urbi tanta fuit levitas animosa, h.e. inconstantia et audacia, ut jugum Ausonium, a Romanis sibi 645 inpositum, excuteret. —18 seq. Croton Alta dicitur, propter montes, Latymnum et Physcum, de quibus v. Schol. ad Theocrit. IV, 19, 23, vel potius propter arcem, de qua v. Liv. XXIV, 3. —Thespiadæ, Herculis e Thestii L filiabus filii, eorumque posteri, quorum pars in Beotiam missa, pars duce Iolao in Sardiniam, unde in Italiam venerunt, et unus eorum, Myscelus, jussu Herculis; eo loco, quo is Crotonem, hospitem suum, incaute a se occisum, sepeliverat, in hujus memoriam Crotonem condidit; unde Crotoniates h.l. Thesp. nepotes dicuntur. Conf. Ovid. Met. XV, 12... 60; Strab. VI, p. 252 sq.; Diodor. IV, 29; V, 15; Heyne ad Apollodor. p. 331 sq., 467 et 486 sq. —Afris submittere colla; conf. ad VI, 414.

20 sqq. Coloniæ græcæ, modo memoratæ et aliæ, in ora Ionii maris, Tyrio marti, Pœnis, jurarunt sua prælia, se pro iis arma capturos esse, illis sacramentum dixere, ad eos descivere. —21. Græcia major, h.e. magna, quo nomine maxime dictus est tractus oræ maritimæ a Tarento usque ad Locrorum sedes pertinens, in quo plurimæ Græcorum coloniæ fuerunt; Ernesti. —22. luitur pro vulg. adluitur. —23. e more, ut fieri solet; Barth. et N. Heins. coll. v. 3. Possis etiam interpretari: fortunam suam e more, more suo, ut solebant, secuta.

25. Celtæ, ut mox Boii et Senones, Galli Cisalpini. —26. Incubuere malis, ea adcelerarunt et auxerunt. Cf. ad IV, 731. —veteres doloris, vetere ira, odio et dolore perciti. Vid. ad IV, 530.

28 seq. Hæc defectio in Celtis forte excusanda, tamquam in peregrino 646 populo, cui injustum olim bellum Romani intulerunt, jure gentium violato: (de quo v. Liv. V, 36) sed Capuam, quæ eamdem, quam Roma, originem habuit, ad Pœnos, feros populos, descituram esse quis umquam credidisset? cf. inf. v. 177... 184. —bella referre: iterare, resumere, ut XVI, 77; N. Heins. —referre, ulcisci, Lenz. et Ern. —30. Dardana ab ortu mœnia: nam Capuam a Capye, Trojano rege, qui a Dardano, Jovis filio, genus ducebat, adpellatam, veteres tantum non omnes credebant. Cf. v. 177 sq.; 299 sq.; Suet. Jul. 81; Cluver. Ital. ant. IV, 1; Heyne Exc. VI ad Virg. Æn. III, et Exc. VII ad Æn. VII, p. 129; Strabo L. V. p. 248, hanc urbem a capite, quod caput esset XII oppidorum, sed alii, v.c. Plin. III, 5, seu 9; Liv. IV, 37, et Diodorus, a campestri agro, quod propius vero est, dictam putabant. —31. barbarico Nomadum tyranno, Hannibali. —32. Vid. V.L.

33. De luxu perditisque Capuæ moribus, cf. Liv. XXIII, 2 et 4. Quantopere vero etiam in his sermo poetæ a narratione historici discrepet, non est quod moneam. —insana lustra dici longum tempus luxuria exercenda consumtum putat Ernesti. Sed lustra sunt ganeæ. —34. Consumtus, omissus, cessavit, pudor peccando, diuturna peccandi consuetudine. —unis, unice, relictus Divitiis probrosus honor, quatenus eam tantum ob causam pretium habere creduntur, quod flagitiis et voluptatibus facultatem 647 dant et materiam. —35. hiantem, oscitantem (gähnend) desidia, luxu, qui ignaviam, languorem et oscitantiam gignit, ut forte XII, 75; Gr. χάσκοντας, D. Heins.; cf. Gron. Diatr. Stat. c. 27. —36. resolutam legibus, liberam exsolutamque legum vinculis ac metu.

40 seq. Assyrio veneno ut apud Virgil. Ge. II, 465, ubi v. Heyne. —venenum, ut φάρμακον, quilibet succus, inpr. acrior. De purpura Assyria v. Heins. ad Claud. in Rufin. I, 208. —madefacta, infecta, tincta, vel veneno Assyrio manibus, est vestis, h.e. induunt tunicas manicatas, seu manuleatas, χειριδωτοὺς, seu καρπωτοὺς, cultum mulierum molliumque virorum, de quibus v. loc. class. Gell. VII, 12; Virg. Æn. IX, 616; Cic. or. Catil. II, 10; Barth. ad Stat. Th. VII, 657; Casaub. ad Sueton. Cæs. 45, et Ernesti clav. Cic.; v. manicatus. Hæc vulgaris interpretandi ratio contextui aptissima est: sed vellem minus contorta esset et inpedita. Cf. V.L. —41. medio dierum: nam homines frugi Romæ (loquitur autem poeta Romanus) hora demum nona vel decima, luxuriosi contra jam de die, immo de medio die cœnare, vel convivia in multam noctem et ad ortum adeo solis (quem morem Silius vs. sq. perstringit) producere solehant. Vid. Jani ad Hor. Od. I, i, 20, et Bentl. ad Hor. Epist. I, 18, 91.

648 44 sq. Hæc spectant ad seditionem Capuæ inter Patres plebemque ortam, de qua v. Liv. XXIII, 2, qui etiam lib. XXIV, cap. 2, monet, «unum velut morbum invasisse omnes Italiæ civitates, ut plebes ab optimatibus dissentirent; senatus Romanis faveret, plebs ad Pœnos rem traheret.» —sævi, irati, infensi. —læta plebes Senatus Invidia, libenter et cupide invidiam Patribus concitare solebat. Cf. I, 170; II, 481; III, 575; VI, 482, et al. —45. conlidens, inter se committens.

51... 54. Campani olim, ut et Romani, cædibus gladiatorum in ipsis conviviis oblectabantur: de quo barbaro more vide, quos laudant, Liv. IX, 40; Athen. IV, 13; Lips. Saturn. I, 6, et Strab. V, p. 175, ubi conf. Casaub.

55. Silius, quod jam alii observarunt, prætermissis iis, quæ Livius XXIII, 2... 6 de Pacuvio et de legatione, ad Varronem cos. missa, (quæ ad capiendum defectionis consilium plurimum contulit) memoravit, ea tantum exornat, de quorum veritate ipse Livius dubitat 649 lib. XXIII, 6 extr. Romam scil. «legatos missos esse a Campanis, postulantes, ut alter consul Campanus fieret, si rem Rom. adjuvari vellent; et indignatione orta, submoveri a curia jussos esse.» Id Pacuvii consilio factum poeta fingit. —Has, juventutem et senectutem, Lef. Immo has mentes junge. —56. nulla sorte, nullo modo. —57. Pacuvius petebat, quæ certus erat, numquam Romanos daturos, quæque etiam impetrare nolebat, ut hoc prætextu ad Pœnos desciscere posset; Drak. —58. Eadem constructio est X, 93; XIII, 32; XIV, 149 apud Liv. XXII, 6; XXXII, 2; XLI, 4 et al. Draken. —62. geminas, similes; Withof. Vid. V.L.

67. Senatu ingenti, ut Senatu magno, XVII, 9 et ap. Stat. Silv. I, i, 101; Drak. —69. tumidis; conf. ad II, 288. —incendit ira aures, audientes. 650 Lefeb. confert Virg. Æn. IX, 500; X, 895.

71. Quisque fatigat, scil. templum clamore, Ern. Possis etiam ad concilium referre. Cf. ad II, 74. Sed v. V.L. —72. templum, curia. Vid. ad I, 617. Cf. ad v. 55.

73. Silius non modo historiæ, ex Liv. VIII, 5, et 6 notissimæ, mentionem facit vers. 77 seq., sed eamdem quoque rem iterum hoc tempore contigisse comminiscitur. —avum non proprio sensu capio. De severitate Manlii Torquati Cos. v. Liv. VIII, 7. —æquavisse Nobilis; cf. Bentl. ad Hor. Od. I, i, 6. —75. durastis, passi estis.

77. Post Cannas, post pugnam et victoriam Cannensem. Cf. Ernesti ad Tac. Hist. III, 49 pr. —78. in Tarpeia sede, in Capitolio, ubi tum senatus legatis datus. Vid. Liv. VIII, 5 pr. —80. Intell. Annius, cujus oratio exstat ap. Liv. l.c. —Propulsum dextra: in his, et v. 85... 87, Silium discrepare a Livio VIII, 5 et 6, jam monuere Cell. et alii. —83 sq. spectante Jove, cujus numen spreverat, quum Torquatus ad ejus simulacrum conversus auxilium 651 Dei implorasset.

87... 89. Silium in his iterum τραγῳδεῖν et a Livio lib. XXIII, 6 extr. omnia moderatiora narrari, observat Ernesti. Sed poeta hunc Torquatum inducit parantem proavita facta, h.e. imitantem ferociam proavi, qui, teste Liv. VIII, 5, «adeo non tenuit iram, ut gladio cinctum in senatum venturum se esse palam diceret,» etc. —89. crudescere; v. ad IV, 449. —motu animi, ira. —90. Pro cuncta pudendi, o homines plane probrosi, et omni ex parte famosi, quos jam luxuriæ, crudelitatis ac superbiæ vestræ pudere debet; Draken. Græcismus et dura formula obfendit Ernest. et alios. Vid. V.L.

96. i, quo tendis, adspira ad consulatum apud Pœnos. —98 sq. Inducitur præter Torquatum et Fabium, etiam Marcellus, cujus acerbam ad Varronem orationem nemo nunc desideraverit: non enim ad rem præsentem pertinet; Ernesti. Recte: sed poeta quamvis occasionem Varronis perstringendi captat. —99. Fulminea ira; vid. ad I, 421. —ab ira; cf. ad II, 139. —torvum exclamat, ut apud Virg. Æn. VII, 399. —101. confusus, συγχυθεῖς, perturbatus. 652 —Gradivi turbine, ut II, 4. —102. furibunda, insana. —insomnia id. qd. somnia, (v. sup. ad X, 357) h.e. vana res, opinio et persuasio, (ut nostrum Träume) stulta illa Campanorum petitio et postulatio.

113. Hannibalem, fœdus cum eo a Campanis faciendum. Cf. v. 133, et verba Virii ap. Liv. XXIII, 6.

114. Fulvio tribuit poeta has partes, quia is mox cum Claudio collega Capuam obsedit; Cell. —115. Venturum decus, futuram expugnatæ Capuæ gloriam. —117. Cf. ad VIII, 276 sq. —118. agis, adducis. —119. Sacratos sedes; cf. ad III, 501, et X, 367.

653 122 sq. Quis tum temporis cogitasset, Campanos cunctosque Italos aliquando (finito scil. bello Marsico, seu Sociali, legibusque a. L. Julio Cæsare, et a Carbone Silvanoque latis) civitatem Rom., quæ nunc tanto animorum impetu ipsis negabatur, consecuturos, et ita aditum sibi ad summos Rom. honores ipsumque consulatum comparaturos esse? —124. pia Roma; cf. ad V, 255. —126. magnanimos; v. ad I, 29. —nepotes, posteros horum Campanorum adrogantia tam pervulgata fuit, ut Campanum supercilium et Campana superbia etiam proverbii loco diceretur. Cf. Gell. I, 24; Ausonii Capua, et inpr. Cic. Or. II, de lege agrar. c. 33... 37.

128. suos ad suffragia, ferenda mittet Romam: nam civitas præcipue continebatur jure suffragiorum. —129. Carthago, colonia Rom. deducta. Dausq. putabat innui Gaditanos, Pœnorum olim imperio obnoxios, et quidem Corn. Balbum majorem, Gaditanum, qui primus externorum, gratia Cæsaris, ad consulatum pervenit, teste Plinio lib. VII, 43.

129. Postquam, etc. Conf. Liv. XXIII, 6. —131 sq. signum cecinit belli, defectionem a Romanis suasit. —fatale, quod Capuæ fuit exitio. —132. Turbatis; v. ad I, 477. —133. Hannibalem, ut sup. v. 113. —135 sq. Cf. II, 356; III, 90 sq., 654 et IV, 4. —137 sq. Clauserit vada cæde, cadaveribus ita fluvium repleverit, ut stagnaret, et cursus aquarum præcluderetur. Cf. inf. v. 519 et sup. ad IV, 621. —138. Eridani, Ticini fl., qui Eridano, seu Pado miscetur, ut passim. —vada; v. ad I, 52. —139. Lydia stagna, Trasymenum. Cf. ad IV, 719. —140 sq. famæ Tradiderit; cf. ad IV, 73. —142. demiserit umbris, ut I, 439.

143. His super, ut I, 60, ubi v. V.L. —primori Marte pro vulg. primoribus annis, ut I, 511. —144. juga Pyrenes, quæ transgressus sit. Cf. III, 415 seq. —Iberum v. ad I, 480. —sacra parentis; cf. I, 77 sqq. —146. Adcumulant, laudibus ejus addunt. Nimis laudatur Hannibal. v. I, 522... 555; Liv. XXI, 6 et 57. —150. populi exsanguis, populi Romani, cladibus continuis ad internecionem prope redacti. Cf. II, 230, et XII, 318, 319. Dausq. bene laudavit locum Valer. Max. V, iii, 2. «Africanus superior non solum contusam et confractam belli Punici armis rempubl., sed pæne jam exsanguem atque morientem, Africæ dominam reddidit.» —tumorem; v. ad II, 288, ubi de flatibus arrogantiæ et elato spiritu.

155. jactantes, dicentes, et quidem tam gloriose de se, quam acerbe de Romanis.

161. Hannibalem, diis invisum, propter rupta fœdera; Cell. —162 sq. Quæ tanta oblivio recti, quomodo justi et æqui tam inmemores esse potestis, ut fidem sacram (v. ad I, 481 et in V.L. II, 479) atque in magnis positam, quæ magni æstimatur, vel venerabilis est populis et viris, singulis hominibus, adeoque et publice et privatim 656 sanctissime summaque religione colitur, adversam Romanis ostentetis, vel simpl. violetis?

170 sq. Cf. II, 315... 324. —170 sq. Dis similes, θεοειδέας, θεοεικήλους, Dausq. —pectora angusta, animum humilem et timidum. —171. capiunt Cannas etc. non fracti sunt cladibus ad Cannas etc., sed his adversis ferendis pares sunt Romani. Conf. ad VI, 617, et Gronov. Obss. I, 17.

173 sq. Decius commemorat beneficia Romanorum, quæ nunc remunerari deceat. —174. Cf. Liv. VII, 29 sqq. Flor. I, 16. —175. jura dedere, vobis leges et libertatem reddidere. —176. Terrore, hoste. —Sidicina bella remorunt, propulsarunt bellum, quod Samnites intulerant propter Sidicinos, qui ad opem Campanorum confugerant; Cell. Cf. ad V, 551.

177 sq. fuqitis sc. Romanos. —additis, Pœnos. Conf. ad III, 350 in V.L. Novum argumentum, a cognatione 657 Campanorum cum Romanis petitum. Cf. sup. ad v. 30. De progenie Dardani, filii Jovis, v. Ovid. Fast. IV, 31 sqq. et Heyne Exc. VI ad Virgil. Æn. III. —179. Capys, filius Assaraci et pater Anchisæ, cujus filius Æneas et nepos Iulus fuit. —magno Iulo; cf. Virg. Æn. I, 267 et 288. —180 sqq. Acerbe in Pœnos, seu Afros, populos barbaros et sævos. Conf. VI, 531.

185. Non ita, ut ap. Virg. Æn. II, 583, ubi v. Heyne. —Decio, δεινῶς pro, mihi. —permixtum fas nefasque, ut apud Virgilium Georgic. I, 505; Horat. Od. I, xviii, 10, et alios. —186. Nihil mihi præstantius natura dedit, quam arbitrium et potestatem vitæ meæ finiendæ: sententia tenuiter et argute expressa; Ern. Cf. ad II, 576. —187 sq. janua mortis patet, ut ap. Virg. Æn. II, 661: at quanto ibi aptius, quantoque cum adfectu elatum! Ern. —188. vita non æqua, iniqua infelici.

197. rapite; vid. ad I, 570. —decus hoc, ut scil. arceatis Pœnos ab urbe. —198. obstructas replete cadavere, cadaveribus; cf. ad IX, 99. —199 seq. Decius apud Liv. l.c. «primo, ne reciperetur præsidium (Autololes, v. 192, definite, poetarum more), vociferatus est: deinde, ut receptum aut ejiceretur, aut, si malum facinus, quod a vetustissimis sociis consanguineisque defecissent, forti ac memorabili facinore purgare vellent, ut, interfecto punico præsidio, restituerent se Romanis.»

201 sq. Cf. omnino Liv. XXIII, 7 seq. —203. feta ira præecordia; cf. ad X, 14 in V.L. —204 seq. arcessere castris, in castra sua, non procul ab urbe posita. —205. Horrida virtus; v. ad I, 58. —207 sq. Cf. Virg. Æn. X, 770 sq. ubi v. Heyne. —major Capua, mente, seu animo civium.

214. In decus et famam leti, ut mors, a tanto viro, quantus ego sum, ipsi inlata, gloriosior sit. Cf. ad II, 705, et III, 123. —217. saxa cælum inpellentia, tangentia, in illud adsurgentia, ut cælum pulsantes scopulos XII, 71. Cf. ad v. 136; XV, 167; IV, 2, 742, et Jani ad Horat. Od. I, i, 36. —218 sq. uni calcata Deo, ab Hercule. Cf. ad II, 356; IV, 4 al. Sed Galli quoque ante Hannibal. transiverant (v. Liv. XXI, 30): hi colebant Herculem, cui aram, (v. Petron. de bello civ.) transgredientes montem, dicarunt, unde nata fabula de transitu Herculis; Lefeb. —Subfuderat ora Sanguis; cf. ad V, 275; IX, 459 seq. —219. surgebant flammæ, ira Hannibalis. Cf. ad IV, 262, et V, 105 in V.L.

Majorem ornatum, qui in v. 220 et 221 inest, nemo facile desideraverit. Moderatius poeta iram H. sup. V, 603 sq. descripserat: rictus vero et fauces indigne de homine, quamvis furente et irato; Ern. —rictus quidem et fauces hominibus, etiam non furore et ira concitatis, æque ac bestiis tribuuntur. Sed ira turpior est spumante rictu, qualem Sueton. in Claud. c. 30 notavit. —221. suspiria, iræ, ut gemitus apud Virg. Æn. III, 664; VII, 15; Ern. Proprie tamen non sunt iræ, sed iis tribuuntur.

225. Etiam in his comparandus omnino Liv. l.l. et c. 10. Orationem Hannibalis v. 233 sq., ut sup. v. 212 sqq. poeta ipse, nec inepte, commentus est.

660 232 sq. pedibus Ductoris sistunt, apud Liv. lib. cit. c. 10. «Decium ante pedes destitutum causam dicere jussit.» —sublime sedentis; v. ad III, 9.

236. Divum munera, victorias, quas diis debeo. Quod fere abhorret a persona Hannibalis, qui res feliciter a se gestas non diis, sed gladio et virtuti suæ tribuere solet, cujus poeta inmemor fuisse videtur. —238 sq. Cf. ad II, 361. —239. Agenoreis; v. ad I, 15. —241. Magnanime o miles, vide 661 Var. Lect. et ad lib. I, 29.

243 seq. Præclara et graphica comparatio, qualis fere ap. Virg. Æn. X, 723 sqq. Homer. Iliad. γ, 23 seq. inpr. λ, 172 seq., et ρ, 61 seq. Cf. Burm. ad Val. Fl. II, 458 sq., ubi gemmæ ex Gorlæi Dactyl. P. II, n. CXIX et nummo ex Morell. Specim. rei num. tab. XXVI, quibus Draken. ad h.l. imaginem leonis, tum tauri, tum cervi tergo inhærentis, oculis proposuerat, addit alteram Gorlæi gemmam T. I, n. 528; v. et V.L. —245. hæsit ut ap. Virg. Æn. X, 726.

247. Cf. Liv. XXIII, 10, ubi tamen Decius cives, non Hannibalem, neque tam acerbis conviciis lacessit. —250 sq. sanguine lætum Humano, sævum, inmanem, sanguinis sitientem militem Pœnum dicit (nisi forte ipsum Hannibalem, ut I, 59); nec opus est, cum Marso cogitare de ritu punico humanas victimas cædendi, quamvis non plane aliena foret ab ira Decii acerba illa adlusio; Ern.

252. «Unum esse exsortem Punicæ amicitiæ fœderisque secum facti» etc. Liv. l.c. —254. primordia etc. ut XV, 654. —255. mihi fama sub umbras foret; conf. V.L. et ad I, 398. 662 —256. Hoc est, quod Marcellus ap. Liv. XXIII, 45, dixit, Capuam Hannibali Cannas fuisse; Cell.

258. Hæc «vociferanti obvolutum caput est, ociusque rapi extra portam jussus,» Liv. XXIII, 10. Reliqua Decii fata memorantur inf. v. 377 sq.

259 seq. Silius exornavit verba Livii XXIII, 7 extr. —261. discit, cognoscit a Campanis, ut XII, 568, ubi v. not. —263. bello, in usum belli, pateant, parata et in promtu sint. —264. frenata acies, equitatus. —265. Capitolia, arcem Capuæ (cf. ad I, 541), ut apud Sueton. Tiber. 40, et Calig. 57. Sic et aliarum urbium arces ac templa magnifica, primoribus diis dicata Capitolioque Rom. similia, dicuntur. Cf. VV. DD. ad Plaut. Curc. II, ii, 19; Suet. Gramm. 9, quosque Drak. laudavit, Savaro ad Sidon. Apoll. XXIII, 40 seq. et Gothofr. ad l. 34 cod.; Theod. de Annon. et Tribut. —Campus Stellatis, fertilissimus, in mediterranea Campania, de quo v. Cic. Agrar. I, 7; II, 31; Sueton. Jul. 20; Liv. IX, 44; X, 31; XXII, 13; Cluver. Ital. Ant. IV, 5, p. 1172, et inpr. Camillus Campan. Fel. Diss. II, c. 33 sq. —266. Cererem benignam, agrum 663 fertilem Campaniæ, de quo v. Cluver. l.l. p. 1090.

267 seqq. Silius expressit Liv. XXIII, 8, variumque ornatum petiit ex descriptione convivii Didonis Virg. Æneid. I, 699... 747. —Phœbus defessis equis inpellebat ab Olympo, cælo, diem, lucem, quam Phœbus spargebat ad metas, Hesperio positas in litore, et Hesperus, vesper, etc. Lenz.; coll. XII, 647; XVI, 38 sq.; Ovid. Met. II, 142.

272. Imitat Virg. Æn. I, 699... 708. —dignatus passive, divino honore cultus; Lenz. —273 sqq. splendentibus ostro toris, ut strato ostro et pictis toris ap. Virg. l.c. —274. sublime; v. ad III, 9. —Grex minister; cf. ad I, 173. —275. addita, data. —276. adolere focos, ut adolere penates ap. Virg. l.l. ubi vid. Heyne. —ordine longo servorum, ut apud Virg. l.l., vel convivarum, ut ap. Hom. Iliad. α, 470... 597. Lenz.

277. certis, ab aliis servis penus struitur, coquuntur et adornantur, vel parantur cibi, ut apud Virg. aspera pondera auri antiquitus cælati, vasa aurea, et quidem tam aspera, h.e. anaglypha (v. ad II, 432), quam antiquo artificio facta, quo pretium eorum magnopere augebatur. Cf. Virgil. Æn. IX, 266, quosque Drak. laudavit, poeta noster XIV, 653; Cic. in Verr. I, 5; Val. Fl. I, 143; Suet. Cæs. 47; Ovid. Met. XII, 235 seq.; XIII, 700.

279. Conf. Virg. Æn. 664 I, 725... 727, et V.L. —280. Stupet etc., ut mirantur apud Virg. Æn. I, 709 sq. —281. faciem, ut IV, 591. —282. oculis mirantibus haurit; vid. ad VIII, 135.

283. ipse, Hannibal. damnat, inprobat, tam splendide parari epulas. —284. agmine, continuo motu et strepitu, ut XIV, 442, et ap. Virg. Æn. II, 782, ubi v. Cerda et Heyne. Poeta forte servorum quoque multitudinem respexit. —mensas faciles paratu, cibos facile parvoque sumtu parabiles, scil. ei, qui convenienter vivit naturæ, quæ paucis contenta est. Cf. ad I, 615. —285. Bacchi munera; v. ad VII, 748. —duram, severam.

288 seq. Teuthras ad citharam canit, ut ἀοιδοὶ in conviviis heroum; (conf. Hom. Odyss. θ, 99, 267; Athen. XIV, 6, et Virg. Æn. I, 740 sq.) unde lyra δαιτὸς ἑταίρη, dicitur Hom. H. in Merc. 31. Idem poetæ transtulerunt ad Deorum epulas, in quibus Apollo lyram pulsat, et Musæ adcinunt. Nomen Teuthrantis ab ignobili fluvio, vel euripo, vel piscina quadam agri Campani, non nihil a litore Baiano remota, deductum esse, suspicabatur Broukh. ad Prop. I, iii, 11. —Euboica testudine, quod Cumæ, seu Cyme ab incolis Chalcidis Euboicæ condita est; Drak. Conf. ad VIII, 531, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 2. —Personat, cithara canit, ut ap. Virg. Æn. I, 741. —Cymes; v. ad VIII, 531.

291... 297. Aptum carminis argumentum est genus 665 Capyis, conditoris Capuæ, a Jove, ejusque filio, Dardano ductum. Cf. sup. ad v. 30, et 177 sq. —furta; v. ad VII, 487.

298. Cf. Virg. Æn. I, 747. —299. ductor, Hannibal, honori nominis, in honorem Capyis. Cf. ad IV, 729, et V, 161. —300. libat, non προπίνει, sed σπένδει, libatione effundit, ut mox inrorat mensis. Conf. ad VII, 750; Virg. Æn. I, 736; V, 77, et VIII, 279. —carchesia; v. Macrob. Sat. V, 21; Tristan. Comment. hist. T. II, p. 604 seq., et Heyne ad Virg. Ge. IV, 380. —ritu augusto, sancto. Cf. Var. Lect.

303. De Pacuvio Calavio et Perolla, ejus filio Deciique Magii amico, vitæ Hannibalis insidiante, conf. Liv. lib. XXIII, cap. 8 et 9, qui, judice quoque Ernesti, majori cum elegantia atque adfectu rem narravit, et sententias ornavit, non, ut Silius, sola verba. —gaudia resoluta, dissoluta, inmodica. Proprie, sed sensu paulum diverso, frons et mens gaudio dissolvi, vel, ut inf. XIV, 681, in gaudia resolvi, ut contra tristitia contrahi, dicuntur. Cf. quos Drak. laudavit, Barth. ad Claud. Cons. Olybr. et Prob. v. 248, et Burm. ad Petron. Sat. c. 131. —306. Similiter Ovid. Met. II, 328. Conf. inf. v. 363 sq. —307 sqq. nullis venenis Potando exarmata, molesto 666 ornatu variata sententia proxime antecedens: nempe vinum largius sumtum, ceu venenum, vires animi frangit; Ern. —308. necis Sidoniæ Hannibalis molem, quia et magnus et difficilis conatus.

310 sq. Quod maxime mireris, Hannibali necem parabat filius ejus, qui in primis auctor defectionis ab Romanis fuerat. De malis artibus, quibus Pacuvius ad dominatum adspirabat, v. Liv. XXIII, 2 sq. —sacra libido; v. ad VII, 9.

312. atria, atrium, in quo veteres epulabantur; Drak. qui laudavit Serv. ad Virg. Æn. I, 726. —313... 316. «Patrem, ex convivio egressum, sequutus filius, ubi in secretum (hortus erat posticis ædium partibus) pervenerunt» etc. Liv. XXIII, 8. —314. datum, data ei occasio est consilii cum patre communicandi. —319. Tonanti, Δΐι ὁρκίῳ, cujus nomen rupto fœdere H. violavit, vel, tamquam spolia opima, Jovi Feretrio. —321. «Jam ego sanguine Hannibalis sanciam rom. fœdus,» Liv. l.l.

323. tremit inceptis, ad incepta majoribus lasso, debili, ævo, senectute, h.e. quam ut a senibus perfici possint. —lassum ævum, ut fessa ætas ap. Tac. Ann. XIV, 33. Cf. VV. DD. ad Plin. Ep. VI, 21. —324. securis penatibus, qui 667 nihil ab Hannibale metuebant, Drak. in ædes, ubi tutus latere potes, rectius Dausq. et Ern. Sed forte vera verborum sententia est hæc: concede, recede, ex his ædibus, ubi Hannibal et reliqui convivæ securi sibi videntur, neque insidias a me vel quoquam alio metuunt. «Te id prius scire volui, si forte abesse, dum facinus patratur, malles,» Liv. l.c. me linque meæ menti, patere me consilium meum perficere. —325. quod, quoniam; Drak. et Cuper. ad Petron. c. 104, sed pro quamvis positum putabant Heins. et Burm. ad Ovid. Ep. Her. XVII, 51, et Gron. ad Liv. XLII, 26 in additis.

329. Cf. Liv. XXIII, 9, ubi pater graviter duobus verbis amens metu dicitur, nec prius ad pedum amplexum et oscula descendit, quam filium precibus commotum et lacrimantem vidit, quod ad dignitatem adfectumque patris tuendum multo adcommodatius est. Ita Ernesti. At contra præclare poeta v. 351 seq. inducit filium, virtute Hannibalis ad facinus illud magis incensum, quam ab eo deterritum, nec tam suo, quam patris periculo commotum: nec minus graviter parens h.l. dicitur tremebundus sc. metu, et pavida oscula figens; et vers. 353... 360, oratio vehementioribus gravioribusque adfectibus insurgit, quam ap. Liv. l.c. Virtus quoque Hannibalis periculique magnitudo v. 337 sq. vividioribus imaginibus adumbratur. Nec tamen dissimulo, in vss. 337 sq. et inpr. 344 sq. paterni adfectus dolorisque vim rhetorum argutiis aliquantum infringi. —334 sq. ne sanguine cernam Polluta hospitia, quod apud Romanos (immo apud omnes antiquitatis populos) dirissimum et maxime exsecrandum scelus habebatur; Drak.

337 sq. «Vultum ipsius H., quem armati exercitus sustinere nequeunt, quem horret 668 populus Romanus, tu sustinebis?» Ita Liv. l.l. Cf. sup. I, 496 sq. —339 seq. Fulmina, quæ vertice fundit, splendorem cassidis, terrorem incutientis; Ern. Ad cristarum quoque fulgorem hæc referenda sunt. Cf. I, 460 sq. et ad I, 421.

347. in casu, periculo, vel fortuna adversa, vel nece, tanto, tanti viri; nisi malis, in tam gravi re. —juxta, prope eum, jacentum, ad mensam adcumbentium. —348 seq. Torpebunt dextræ; cf. Liv. l.l. —desine velle aliquid, Cui nequeas victor superesse, quod si tibi ex voto successerit, perniciosum tibi et causa interitus erit; Ern. —349 sq. vincla et Decius; v. Decio indita. —350. erudiunt, docent, commovent. —componere mentem, sedare animi æstum, et a proposito declinare.

361. Dii vitam H. servarunt, ut a Scipione vinci posset. —362. Scipiadæ, Scipionis. Vid. ad VII, 107. —tantum facinus, peragi, perfici: nisi malis, tantum virum vinci et occidi, ut peragit ap. Val. Fl. I, 146, ubi v. Burm. —363... 366. dextra Externa, Campani hominis. Hæc sententia exiguam vim habet, sed argutas verborum antitheses, poetæ delicias; Ern. —367. tristia fronte serenant, tristitiam serena fronte dissimulant. Cf. Virg. Æn. IV, 477, et ibi Heyne. Ceterum Silius h.l. discrepat a Livio, (XXIII, 8 et 9 extr.) quo teste solus pater convivio se reddidit, non filius, qui in eo haud interfuerat: nam «unus nec dominorum invitatione, nec ipsius interdum Hannibalis, vinci potuit; ipse valetudinem excusans, patre animi quoque ejus haud mirabilem interturbationem causante.»

372 sq. Cf. Liv. XXIII, 11. Propriæ curæ nos exercent, fatigant. Vid. ad I, 260 et 675. —Jam dudum de tempore non longe præterito; Drak. coll. inf. v. 489. Plaut. Amphitr. II, ii, 59 seq. et Tibull. III, vi, 63, ubi vid. Broukh. —374 seq. Spolia jam postridie 670 ejus diei, quo pugna fuerat, lecta. Vid. Liv. XXII, 51, 52. Nunc exquisitiora tantum eliguntur, ut Mago ea secum Carthaginem avehat, et exuviæ inpr. sunt annuli equitum. —376. fausti Superis libamina belli; cf. ad X, 551.

377. Cf. Liv. XXIII, 10. —Libycis demittitur oris, Carthaginem mittitur. —378. reduci, Hannibali, confecto bello in patriam redeunti. —lentas servatus ad iras, sero ei pœnas daturus. —380. Batti urbem, Cyrenas. Vid. ad II, 61, et III, 252 sq. Illuc navem detulerat tempestas, quod poeta Jovi tribuit. Inde eum Alexandriam deportatum Pellæa Ptolemæi sceptra, h.e. Ptolemæus, rex Ægypti, eripuit minis vehentum, eorum manibus et vinculis liberavit.

381. sceptra Ptolemæi, Ptolemæus rex. Cf. ad III, 383, et IV, 599. —Pellæa, Macedonica (a Pella, urbe et regia Maced. ubi Alexander natus), et, quoniam Alexander Ægyptum expugnavit, ibique Alexandriam condidit, vel Ægyptiaca, ut ap. Virg. Ge. IV, 287 (ubi v. Heyne), et Lucan. VIII, 475, 607; IX, 1016, vel Alexandrina, ut apud Lucan. IX, 153; X, 511. De Ptolemæis, sub quorum imperio Cyrenaica fuit, postquam Macedones Ægypto potiti, v. a Drakenb. jam laudatum Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. v. 68.

383 seq. Decius deinde Alexandriæ, vel in Ægypto certe, in regno ejus, quem vitæ libertatisque vindicem habuit, et vixit et mortuus est. Conf. Liv. XXIII, 10 extr. ubi tamen non mox deinde obiisse traditur.

385. Capuæ Pœnorum animi et corpora luxu deliciisque ita enervabantur, ut Capuam Hannibali Cannas fuisse veteres jam scriptores recte judicaverint. Tam gravi itaque rei paullo diutius poeta inmoratus est, et exornavit narrationem Liv. XXIII, 18. Veneris ministerio commode usus est propter odium ejus in Pœnos ipsamque rei indolem. In tota vero hujus 671 deæ machinatione Silio ante oculos fuisse Virg. Æneid. I, 657 sqq. (qui locus tamen non prorsus cum nostro congruit) jam observavit Marsus. Ceterum poeta more suo ordinis historici minus, quam epici ornatus rationem habuit. Res enim, ab Hannibale, priusquam in hiberna Capuam concesserat, genioque indulserat per hiemem, gestæ, quas Livius lib. XXIII, 14... 18, ordine exposuit, a Silio demum lib. XII, 1... 425, memorantur. —386 sqq. cæco Exitio, dum libidinem luxumque mentibus insinuat, atque veluti ex insidiis obpugnat animos; Ern. qui eodem pertinere monet v. 388 sq., tela fallentia et tacitas flammas; v. 396, tacita tela; v. 423, occultam sagittam, et ap. Virg. Æn. I, 688, et IV, 2, occultum atque cæcum ignem. Cf. Virg. Æn. IV, 67, et Heins. ad Ovid. Amor. I, ii, 6. —387. inportuna, dura et violenta, vel fera et inmansueta. Livius XXIII, 18. Hannibalis «exercitum adversus omnia humana mala sæpe ac diu duratum, bonis inexpertum atque insuetum» vocavit. Nati Veneris Ἔρως, et Ἀντέ-Ἔρως, vel ρως et Ἵμερος, a quibus distinguuntur multi Ἔρωτες, ὀπαδοὶ Αφροδίτης, Νυμφῶν παῖδες. Vid. ad VII, 446. Sed a Silio confunduntur, unde v. 395 turba Veneris, et v. 411 exercitus Cupidinum.

390. dulce adridens; cf. ad VII, 467. —Eat inproba Juno, σαρκαστικῶς, ut et cetera. Cf. VV. DD. ad Petron. Sat. c. 115. —391. quid enim sumus? quam imbecilli, si Junoni comparamur? —acta secundis, inpulsa et elata rebus prosperis; Cell. Cf. ad X, 617. —393. Parvula spicula; cf. VII, 443. —394. nullus sanguis: ergo cæcum, seu tacitum vulnus est, tantoque periculosius; Ernest. Sed contemtim potius et ironice Venus de se ipsa et de natis suis loquitur, ut contra superbe Hector καὶ ἐμὸν βέλος ὀξὺ πάροιθεν ap. Hom. Iliad. υ, 437, et Turnus nostro sequitur de vulnere sanguis ap. Virg. Æn. XII, 51, ex quo loco Silius orationis colorem petiit. —nostro, quod nos infligimus.

397 sq. Cf. Liv. XXIII, 18. —amplexus, honestum voc., quo res turpes, res Venereæ et incliti amores exprimuntur; Drak. coll. XIII, 639, et aliis locis. —399. inmissis Gradivus habenis, pugna acerrima. Conf. ad IV, 681; Virg. Æn. V, 662 (ubi v. Heyne); VI, 1; XI, 889; Val. Fl. VIII, 139.

400. Combibat luxus, inbibat, quasi longo haustu et ore pleno, ut ap. Virg. Æn. I, 749; πίνειν αὔρας, ἔρωτα et similia apud Anacr. XIX et al. Conf. ad V, 274. Pœnos «nimia bona ac voluptates inmodicæ eo inpensius perdidere, quo avidius ex insolentia in eas se merserant;» Liv. l.l. —402. pugnet, repugnet, recuset. —amomum, frutex, et deinde unguentum inde paratum. Optimum est Armenium, teste Dioscor. I, 14, unde Assyrio h.l. pro Armenio positum. Conf. Plin. XII, 13; XVI, 32; Heyne et Martin. ad Virg. Ecl. III, 89; IV, 25, et inpr. Heins. ad Ovid. Ep. Heroid. XV, 76.

403 sq. Cf. V.L. et XII, 20. —educere somnos, ut v. 409, ducere noctes; cf. Bentl. ad Hor. Epist. I, ii, 31, et Burm. ad Val. Fl. I, 251. —405 sq. Dediscat ex equo vesci: quæ est severissima ratio vivendi, omnes delicias 673 excludens; Ernest. —407. Inbellem, otiosum, (quo non pugnatur, h.e. otiose,) diem Lyæo donare, compotationi addicere. Cf. XII, 103 seq. —Verecundius loquitur Venus. —madenti, βεβρεγμένῳ, ebrio. Cf. V.L. ad XII, 18. —408. chelys, χέλυς, testudo, cithara, lyra. —409. nostro sub numine, amore.

410. lascivus exercitus, Amores. Vide ad VII, 446. —411. niveæ alæ, ornate, ut in re læta; Ern.

414 seq. Memorantur plura genera luxuriæ, cujus desiderio Pœni telis amorum incenduntur. —Bacchi dona; vid. ad VII, 748. —carmina liquefacta lyra, h.e. pura, suavia, canora, λιγεῖα, quæ ad lyram canebantur, λιγαινόμενα, ut carmina liquida, et fluens cantus, quibus rauca, rava, torrida et arida vox obponitur, ap. Lucret. IV, 982; V, 1386; Virg. Ge. I, 410; Val. Fl. III, 158 et alios, quos Drak. laudavit. Cf. Jani ad Hor. Od. I, xxiv, 3. —Pieria, epith. orn. a monte Macedoniæ Musis sacro. —rursus; nam musica Teuthrantis adeo grata fuit Pœnis, ut subinde iterum atque iterum illum cantantem audire cuperent; Drak.

418. Mollitæ flammis, tepidæ, lymphæ Membra fovent, post prandium aut cœnam se lavant, quod Gr. ἀπονίψασθαι et ἰαίνεσθαι dicitur; D. Heins. —419. miseris bonis, abundantia omnium rerum et deliciis, quæ miseros reddunt homines. —horrida virtus; v. ad I, 58.

420. Cf. Virg. Æn. I, 688. 674 —421. volentum; cf. ad v. 443, et V, 16. —Instaurat mensas dapibus, repetitis conviviis exstruit (v. Heyne ad Virg. Æn. IV, 63), repetitque hospitia volentum, frequentat convivia civium se invitantium. —422. patrias artes, morum severitatem virtutemque, exuit, v. ad VII, 496. Inde decolor, degener, deterior, sibi dissimilis. Cf. Heins. ad Ovid. Ep. Her. IX, 4, et Virg. Æn. VIII, 326. —423. occulta sagitta; confer ad XI, vers. 386.

424 seqq. Ita et Florus II, 6, ubi vide Freinshemium, «Quos nulla mali vicerat vis, perdidere nimia bona ac voluptates inmodicæ; et eo inpensius, quo avidius ex insolentia in eas se merserant;» Liv. XXIII, 18. —425. intactum secundæ Fortunæ, ut ap. Liv. l.c. «exercitum bonis inexpertum atque insuetum.» —426. vitia adlatrantia, cum impetu animum inpugnantia, vel, ut al. latrantia, inpetuosa, turbulenta, sæva. Conf. Barth. ad Stat. Th. II, 338, VV. DD. ad Petron. Sat. c. 119.

428 sq. artes Scenarum sunt mimi, qui antiquissimis jam temporibus in usu erant in Italia infer. —430 seq. Convivia Campanorum strepunt cantu et saltationibus lascivis, ut Canopus, urbs Ægypti, ad Canopicum Nili ostium, non longe ab Alexandria, sita, quæ luxu et libidinibus infamis fuit: de quo v. Strab. XVII, p. 800 seq.; Senec. Epist. LI; Juven. VI, 84; XV, 46; Prop. III, ii, 39; Ammian. Marcell. XXII, 16; Ulit. ad Grat. Cyneg. v. 43, et inpr. Heins. ad Ovid. Amor. II, xiii, 7. —Nilotica Memphis, celeberrima Ægypti urbs, sedes regni, in sinistra Nili ripa, h.l. pro tota Ægypto posita. —Phrygiam loton; v. ad VIII, 504. Tibia vero est, non sistrum, cujus in lascivia Ægyptiorum frequentem usum quomodo ex h.l. probare potuerit Heyne ad Virg. Æn. VIII, 696, non adsequor. —lasciva strepit ad 675 Phr. lot. lascive saltant ad numeros tibiæ Phrygiæ; Lenz. —431. Amyclæo Canopo, ut ὁ Αμυκλαίος Κάνωβος apud Dionys. Perieg. v. 13, et Therapnæus Canopo ap. Stat. Silv. III, ii, 111. Nam Spartani hoc oppidum, propter sepultum ibi Canopum, Menelai gubernatorem, condidisse credebantur, quod notum ex Tac. Ann. II, 60; Strab. l.c. et Serv. ad Virgil. Ge. IV, 287. Sed v. Heyne Opusc. Acad. T. I, p. 397. —passim lasciva; v. V.L.

436. Aoniæ Bœotiæ, et deinde Musis sacræ, propter Heliconem montem et Aganippen fontem, in Bœotia, ab Aonibus olim habitata, Musis dicatos; unde Aonia lyra, vertex, vates, sorores, etc. —438. Cycnos suavissime canere, potissimum morientes, olim credidere non solum poetæ, qui vulgares opiniones fabulasque sequi et solent et possunt, sed et alii, v.c. Plato de Rep. X, et in Phædone p.m. 397. Aristot. H. Anim. IX, 12 et 16; Ælian. H. A. II, 32; V, 34; X, 36; Cic. Tusc. Qu. I, at in dubium jam vocarunt idem Ælian. Hist. Var. I, 14; Plin. X, 23 (ubi v. Hard.), et Lucian. in dial. de electro, seu cycnis. Cf. Spanhem. aliique VV. DD. ad Callim. H. in Apoll. v. 5, et in Del. v. 249 sq. Jani ad Hor. Od. I, vi, 2; ii, 20; IV, ii, 25, et inpr. Herman. Mythol. T. III, p. 353 seq.

439. e multis, quæ canere poterat, hæc carpsit, elegit. —mollissima mensæ, jucundissima et ad convivas exhilarandos maxime idonea; Cell.

440. Recensentur miracula (superbæ laudes, v. 435), ab Amphione 676 (v. 440... 445), Arione (vers. 446... 448); Chirone (449... 458), et Orpheo (v. 459 sq.), per lyram edita. Cf. sup. ad I, 96; Prop. III, ii, 1 seq.; Hor. Od. III, 11 et al. Vides autem, quanto studio poeta ornatum sectetur. Aliud carminis argumentum fuit sup. v. 291 seq. —Argolicis populis, a Græcis. —441. chelys, ἡ χέλυς, testudo, et hinc lyra: unde verba, chelys, testudine felix ducere, etc.; si non plane inepta sunt, certe languent, ut taceam, voc. testudinis modo præcessisse. —felix, peritus, οἷος, ἰκανὸς, δυνατὸς, qui potest; ut ap. Virg. Æn. IX, 772, et al. felix lapidem ducere, ut apud Hor. A. P. 394 sq. Fabula de Amphione, lyræ sono muros Thebarum struente, vel tironibus nota. —442. volentia saxa, ut vers. 421; VII, 174; XV, 473; XVI, 142, 219. N. Heins. Alia exempla congessere Drak. ad h.l. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. II, 128, ad Virg. Georg. II, 41, et Æn. V, 219. Ita mox dicitur silice per se scandente, h.e. sponte, ut apud Prop. I, ii, 13 (ubi v. intpp.). Cic. pro Rosc. Com. c. 7 (ubi v. Græv.); Ovid. Met. I, 102; VIII, 680; Drak.

443. vallavit, muro (aggeribus, v. seq.) cinxit. —444. vocatis, et mox cantatas (v. 445), v. ad I, 96. —446 seq. Fabula Arionis nota ex Herodot. I, 23, 24; Ovid. Fast. II, 83 seq., et Hygin. Fab. 194, ubi v. Munker. —Altera chelys, seu lyra. —moderata, sedans, compescens, turbatum plectro, maris æstum. —447. Protea in omni, quam induit, forma traxit, adtraxit, delinivit. Cf. VII, 420 sq. —448. dorso æquoreo, in superficie maris, ut ἐπ᾽ εὐρέα νῶτα θαλάσσης ap. Homer. Iliad. β, 159, et quidem ope delphini, in cujus dorso sedebat: nisi æquoreo dorso adcipere malis pro dorso belluæ æquoreæ, delphini.

449 sq. Agitur de lyra Chironis, Centauri, qui Pelium montem, eoque a Lapithis pulsus Maleam, inhabitasse, 677 et Achillem, Æsculapium, Jasonem, Actæonem aliosque heroas instituisse dicitur. Cf. Orph. Argon. 375 seq.; Heyne ad Apollod. p. 353, 355, 565; Hermanni Mythol. T. I, p. 195; T. II, p. 346. —formabat; v. ad I, 441. —451 sq. dilecta Centauro chelys, ut I, 167, ubi v. V.L. —iras pelagi; conf. ad I, 101, et IV, 299. —452. fide, fidibus lyræ.

453. Chiron originem rerum, a priscis poetis philosophisque traditam, canit, ut Orpheus, cum Chirone decertans, ap. personatum Orph. Argon. v. 419 sq. et inter Argonautas ap. Apollon. I, 496 seq. quæ loca jam laudavit Drak. Inde suspicari possis, hos versus post v. 461, inserendos esse. Sed idem carminis argumentum, ex physicis et cosmogonia desumtum, tribuitur etiam Iopæ et Sileno ap. Virg. Æn. I, 742 sq. et Ecl. VI, 31 seq. ad quæ loca v. Heyne, et in Argum. Ecl. VI. —sine sidere ut non surgente die et sine luce: quæ luxuriantis ingenii indicia sunt.

455. discisset, pro discidisset. Cf. XII, 118; XIV, 16; Ovid. Met. I, 22; Heins. ad Claud. B. Gildon. vers. 297, et ad Val. Fl. I, 827; Bentl. ad Hor. Od. I, iii, 33. —456. Tellurisque globum media compage locasset; cf. Ovid. Fast. VI, 269... 276, et ej. Met. I, 12, 13. —compage, ut congeries ap. Ovid. Met. I, 33. —457. habitare, habitandum, dedisset. Cf. ad IV, 716, et V, 324. —458. Casta, aurea, secula, in quibus homines erant casti, h.e. pii et sancti. Vid. ad I, 481, et II, 698. —patris, ut I, 606, ubi vid. not. vel proprie, quoniam Chiron Saturni et Philyræ filius fuit. —monstrabat, ut refert ap. Virg. Ecl. VI, 42.

459. Conf. Ovid. Met. X, tot. et 678 XI, 1... 66; Virgil. Ge. IV, 454... 527, quæ loca Silio ante oculos fuere. «Nervi, quos pulsabat Orpheus, fulgent inter sidera,» quo summa corum præstantia declaratur. Lyram Orphei Jupiter, precibus Musarum motus, inter astra collocasse fingebatur. Vid. Eratosth. Cataster. 24. Alii v.c. Lucianus (adv. indoct. T. II, Opp. p. 385, ed. Græv. Amst. 1687) memorant, eam in Lesbo ins. et quidem in templo Apollinis pependisse, donec Neanthus, Pittaci tyranni filius, eam abstulerit. —Rhipæi Scythiæ montes; Strymon fluvius Thraciæ in Macedoniæ limite: supra Thraciam vero Scythia, unde laxior hæc geographia, et Rhipæus id. qd. Threicius; Cell. Poetæ omnino quosvis fere septemtrionales montes Rhipæos, vel Hyperboreos adpellant. Cf. Virg. Ge. IV, 508 et 518. An legendum Rhodopeum, h.e. Thracium? —460. auditus, manibus; conf. mox. v. 472 sq. —461. Emerito cælo; v. ad VII, 19 in V.L.

462. mater, Calliope: sec. nonnullos Polyhymnia. Vid. Schol. Apollon. I, 23. —463. Aonides, seu Aoniæ sorores, Musæ. Cf. sup. ad v. 436.

464. Conf. Hor. Od. I, xii, 7 seq. —Pangæa juga et Hæmus, montes Thraciæ, quæ propria Martis sedes fuit, unde Mavortius Hæmus; vid. ad II, 73, et I, 433. —465. Non stetit, eum sequuta est, cantus suavitate perlecta.

467. Argute vis cantus exprimitur. —468. captiva, cantus dulcedine capta. —pependit in æthra ut ap. Ovid. Met. I, 12.

469 sq. Orpheus inter Argonautas fuit, adscitus a Jasone consilio Chironis, ut Sirenas feliciter præterveherentur. Vid. Heyne ad Apollod. p. 212, et Schol. Apollon. I, 24 et 31. In navi celeusma cecinit, ferosque heroum animos cantu et mansuefecit et delinivit. —Pagasæa ratis, Argo, navis non procul 679 a Pelio monte constructa in navalibus Pagasarum, opp. Thessaliæ, quod inde (a παγῆσαι, compingere sc. navam.) nomen adcepisse Strabo et alii putarunt. —cærula; v. ad I, 21. —nondum Cognita terrigenis; cf. Lucan. III, 193... 197, et VI, 400 seq. —470. terrigenis, hominibus, ut ap. Lucret. V, 1410, 1426. Sed δεινῶς adhibita vox, et h.l. significat homines, quorum sit, in terra vivere, non per mare vehi, ut fere terrenum equitem, dixit Horat. Od. IV, ii, 27. Conf. Lucan. III, 195 sq. —ponto intrare; v. ad VI, 498 in V.L. —negarent cf. ad IX, 534. —471. Ita et ap. Stat. Theb. V, 340 seq., sed in Orphei Argon. 231... 275, navis, quum nimio pondere depressa arenæ inhæreret, et ab Argonautis in pontum deduci non posset, ad cantum Orphei sponte in mare desiluisse dicitur: quod jam monuit Draken. Conf. V.L. sacræ carinæ, ut sacra Argo, Ovid. Ep. Her. VI, 65, et diva ratis, Val. Fl. IV, 336, quoniam Minerva, cujus maxime consilio et auctoritate hæc navigatio quum suscepta tum perfecta est, et in construenda navi Argum adjuvisse (v. Apollon. I, 19, et Apollod. I, 9, 16), et in puppi (sed sec. Apollod. l.c. κατὰ τὴν πρώραν) lignum, ex Dodonide silva excisum, quod vocale (φωνῆεν φηγοῦ τῆς Δωδωνίδος ξύλον ap. Apollod. l.l.) et oraculi loco fuit, fingitur, unde fatidicam ratem, Val. Fl. I, 2, et λάληθρον κίσσαν, Lycophr. v. 1379; dixit. Cf. Æschyl. ap. Hygin. Astron. Poet. II, 37; Val. Fl. I, 301... 305 (ubi vid. Burm. et Carr.) et Claud. B. Get. 14 sq. Quod hi de ligno illo memorant, alii de carina, et alii denique de malo navis tradunt. Vid. Apollon. IV, 582; Meurs. et Tzetz. ad Lycophr. 1313 et 1319. —472. Orphei descensus ad inferos notissimus, vel ex Virg. Ge. IV, 467. sqq., et Ovid. Met. X, 11 sqq. —473. Bistonius, Thracius, 680 vates, Orpheus, filius Œagri, regis Thraciæ. —474. fixit revolubile saxum, vi cantus effecit, ut Sisyphus, eo captus, saxum in montem volvere paululum desisteret. Conf. Ovid. Met. I, 41 sq.; Virg. Ge. IV, 481... 484; Prop. IV, ii, 23; Claud. R. P. II, 335 sq. —revolubile saxum, ut revolubile pondus apud Ovid. in Ibin, V, 191.

475 seq. De Orpheo, a Bacchis discerpto, conf. Virg. Ge. IV, 520 seq.; Ovid. Met. XI, 1 sqq.; Pausan. Bœot. c. 30, et Heyne ad Apollod. pag. 34. —Ciconum matres, Geticique furores; v. ad II, 75. —476 sq. Cf. Virg. Ge. IV, 523 sq., et Ovid. Met. XI, 50 sq. qui nescio an minus in hac re ludant, quam Silius, quem insanæ subtilitatis insimulat Ernesti. Præter lusum tamen ingenii displicet etiam h.l. uxuria in oratione. —damnata Deis, exsecrabilis.

479. emicuere præ gaudio, dulcedine sonorum capta. —480. Ad murmur, ad nenias flebilesque sonos a capite editos. Apud Ovid. l.c. flebili lingua Murmurat exanimis, etc. Conf. et Virg. l.l.

481 sq. Pierius, ἀοιδὸς Cf. ad v. 415. —bellis durata virorum Pectora; v. ad I, 558, et VI, 308. —Castalium carmen, a Castalio fonte Parnassi, Apollini (Παρνασῶ τε κράναν Κασταλίαν φιλέοντι, Pind. Pyth. α, 75), et Musis sacro. —Pectora durata frangebat, exquisite pro emolliebat. Cf. ad I, 262; Dausq. comparat τὰ ὦτα κατεαγότας ap. Phot. c. 242, et D. Heinsius τὰ κατεκλασμένα μέλη, molles effeminatosque modos, et τὴν κατεαγυῖαν μουσικὴν obpositam τῇ ἀνδρώδει ap. Plutarchum de Musica pag. med. 1136, et 1138.

483 seq. Cf. sup. v. 372 sq., et Liv. XXIII, 11, med. cujus narrationem 681 poeta exornavit. —484. laurus victoriæ signum, unde fasces victoriam nuntiantes et lancea nuntii victoriæ laureata apud Romanos; Cell. Navium laureatarum meminit etiam Vitruv. II, 8 a Drak. laudatus.

487. jam dudum; cf. supra ad v. 372. —488. Nauticus clamor, celeusma, nec tamen proprie ita dictum (de quo vid. ad loc. simil. VI, 360 sq.), sed clamores, quibus nautæ vel remiges se invicem hortantur, et quidem h.l. ut ocius navis ad litus adpellatur. Ita ap. Virg. Æneid. III, 128; Val. Fl. I, 186 (ubi v. Voss. et Barm.) et Lucan. II, 688. —489 sq. simul adductis... pontus, ut fere supra VI, 362 sq., ubi v. not. —490. Centeno verbere, centenis remis, ut centena arbore ap. Virg. Æn. X, 207, ubi v. Cerda et Heyne. —fractus pontus remis, ut ap. Val. Fl. I, 363, ubi v. Burm.

491. rapere gaudia, raptim ea percipere. Cf. ad I, 570. Vox gaudia mox perperam repetitur, ut et τὸ turba, nisi hæc vulnera librarii poetæ inflixerunt. —492. elata favore, ut efferri studio, lætitia, dolore, etc., de quavis animi commotione, et de his, quæ inde oriuntur. Conf. Ernesti Clav. Cicer.

495. moniti gaudere, quia causam gaudii ignorant, adeoque ejus sensu destituuntur. Conf. quos N. Heins. et Draken. laudant, Lucan. VII, 38, 39 (ubi tantus omnium luctus fuisse dicitur, ut etiam pueri injussi, h.e. ultra ploraverint, non moniti et inpulsi a parentibus nutricibusve), Mart. I, xxxiv, 2; Stat. Th. X, 562 seq., et Senec. Troad. v. 716 sq.

501. Oratio Magonis, qui apud Liv. XXIII, 11, omnes res a fratre adhuc in Italia gestas exponit, non, ut h.l., solam pugnam Cannensem. —Divos veneratus, postquam gratias egerat diis et sacra fecerat. —502. Martem egregium, victoriam. —503. pars ipse haud parva laborum, ut fere ap. Virg. Æn. II, 6; Drak.

511. Nomen magnum; cf. ad IV, 729, et V, 77. —515. Adcendunt, geminant, augent (ut adcendere sitim, curam, vitia, vel incendere annonam, luctus, vires) lucem Eoi, Luciferi vel auroræ, ex qua resplendent arma; nisi malis, efficiunt fulgore armorum, ut clarius luceat aurora (qua ratione sensus non mutatur), vel eliciunt quasi et late spargunt lucem auroræ. Conf. Burm. ad Val. Fl. V, 370. Heyne ex Virg. Ge. I, 251 (ubi operarum incuria adscendit pro adcendit legitur), hunc Silii versum putat expressum: sed ille locus nostro parum respondere videtur. —ultro; vid. ad VI, 678 in V.L.

683 518. pulsus, pulsatus clamore (v. ad III, 436), mugit Olympus, ut ap. Virg. Æneid. IX, 504, Sequitur clamor, cælumque remugit.

527. Ægates; ut I, 61. —servilia, inhonesta, turpia, dedecus parentum, sup. I, 62. —529. Deus dexter, propitius.

532... 535. Cf. Liv. XXIII, 12, et sup. ad VIII, 675, ubi descriptio annulorum minus apta quam h.l. his enim, ad quos Mago nunc verba facit, certe plerisque, tam 684 dignitas equestris, quam mos ille ignotus erat, et inde tamen potissimum magnitudo gravitasque cladis Romanæ intelligi poterat. Hinc et Livius loc. cit. tradit, Magonem «adjecisse deinde verbis, quo majoris cladis indicium esset, neminem, nisi equitem, atque eorum ipsorum primores, id gerere insigne.» Vereor itaque, ut jure h.l. verborum inpendium reprehenderit Ernesti.

536. Conf. Magonis oratio apud Liv. lib. XXIII, 12. —537. subruta, quassata quasi et labefactata. Imago petita a muro, qui ab imo subruitur; quo facto exitium urbis inminet.

539 seq. pateant, eorum usus nobis pateat et permittatur dextris, quas emimus bello, ad milites emendos vel mercede conducendos. Sic patere fere sup. v. 263, et omnia Ciceronis patere Treboniano, vel res familiaris patuit fortunæ meæ ap. Cic. ad Div. VI, 10, et XIII, 29. —Dextras emere, ut dextras mercari et legere inf. XV, 495, 564. Cf. et I, 500; V, 501, et Gronov. Diatr. Stat. c. XL. —540. bellua, elephanti. —tristis, acer, vehemens, dirus, vel sævus, funestus, exitiabilis, ut tellus tristis cælo inf. XII, 371, vel tristis fragor XII, 603. —tristis ira, ursa, tristia bella, etc. ap. Hor. Od. I, xvi, 9, et Art. Poet. v. 73; Stat. Achill. II, 409, et al. Conf. V.L. —541. alimenta fatigant sc. nos penuria, Lef. ægre comparantur; Ern. Cf. V.L.

542. Conf. Liv. XXIII, 12, ubi tamen non Mago, sed Himilco, vir factionis Barcinæ, hanc occasionem Hannonis increpandi amplectitur. De Hannone et factione Barcina cf. ad II, 276 seq. —543, 544. Verba quem gliscens... acerbo expressa ex Virg. Æn. XI, 336 sq.

685 547 seq. iterum: nam idem jam olim censuerat. Vid. sup. II, 377. —Invidiæ veneno, cf. Ovid. Met. II, 777 et 801. —undantia pectora felle; cf. ad VIII, 288. —549. tropæis, victoriis, et titulis, gloria victoriis parta. —550. Infelix, ut σχέτλιε ap. Hom. —551. lacerare dabas; v. ad V, 324. —dabas, actus pro conatu, ut reseravit I, 14, vel recludis XIII, 523 et al. —553. animos, animum, ferociam, iram, θυμὸν, favor Patrum alebat, ut al. nutrire et angere.

554. Cf. oratio Hannonis apud Liv. XXIII, 12. —556. Conf. sup. II, 288, et ibi not. —557. Non tarde, facile.

562. Quid ferat, præ se ferat, vel proferat, dicat, ut ap. Virg. Æn. II, 161, et al. —haud aliud, etc., acerbe hæc dicta sunt, ut pleraque in hac oratione.

573. Mente prospicio, iram Romanorum ipsa hac clade atrociorem futuram, et gravius exarsuram esse.

574. submittite signa, ut submittere vexilla fortunæ suæ dixit, Stat. Silv. IV, ii, 43.

577. Hanc pacem facilius olim a victoribus, quam nunc a victis Romanis, impetrabitis. Gravis sententia et vera: nam Romanos numquam pacem, nisi victis hostibus, fecisse, nec umquam a victoribus eam petiisse constat. —580... 583. Perstringuntur verba Magonis sup. v. 520 sq.

584. Hannibalis consilia ad dominatum spectare arguit Hanno, 687 ut in invidiam eum adducat. —Scilicet; v. ad V, 114. —585. Pueros dicit mittendos, quo innuit, nihil jam virorum superesse, qui conscribi possint et in cæsorum substitui locum.

588. armatos proroget annos, bellum trahat, summumque in eo imperium diu teneat. Cf. V.L. —589. fati, mortis, unde fatifer.

591. castrisque potentum, etc., desistite Hannibalem et Magonem, qui jam nimis potentes sunt, militibus, pecunia et commeatu adjuvare. —592... 595. Verba præclara! —596 seq. fama perfidiæ; cf. ad I, 5. —597. Phœnissa, Dido, ut apud Virg. —598. tenet, scilicet Hannibalem. —599. nil suppeditare furori, furenti nec milites, nec pecuniam, vel commeatum dare, non ita quasi alimenta furori ejus subministrare.

603. Verba senatorum, diversa volentum, qui ab Hannone dissidebant. —604. iræ est, odio est, ut ap. Virg. Æn. X, 714: justæ quibus est Mezentius iræ, ubi v. Heyne. —destituemus, num eam ob causam opera nostra deerimus victori ad ipsas metas, bello fere feliciter confecto.

606. sceptra, victoriam, et imperium orbis terrarum, de quo cum Romanis contendimus.

608. sub teste, præsente Magone declarant, quantopere absenti ejus fratri faveant.

609. eadem, quæ belli usus posceret, ex Hispania ad exercitum Hannibalis in Italia, vel terris Hiberis, h.e. in Hispaniam et ad exercitum, qui ibi esset, traducenda censuerunt (conf. Liv. XXIII, 13 extr.): nisi forte sensus est, eadem, quæ in favorem honoremque Hannibalis decreverant, jusserunt etiam traducere, nota facere, indicare Hispanis, ut traducere carmina, secreta, poemata ap. Martial. I, liv, 3; Petron. 17 et 41. —610. livor, invidia. —611. laudes adjutas, consensu plurimorum firmatas.

Liber XI: Variæ Lectiones

644

7. Sævior ante oculos alios servasse, vel alios iras servasse r. Oxon. unde Sævior ante oculos animos (iras, adfectus) servasse repostos conj. Barth. Adv. III, 10. —8. revocare Put. —9. fata Col. Vulgo facta. —10. Bruttius, non Brutius, Col. vid. ad VI, 15; Apulus Col. Conf. Dausq. Orth. P. II. —11. Irpini Col. prob. N. Heins. propter verba Festi: Irpini adpellati lupi nomine, quem Irpum Samnites dicunt. Sed conf. Dausq. l.c. Sigon. ad Liv. XXIII, 1, et de lupo, fabuloso Hirpinorum, coloniæ Samnitium, deductore Strab. V, extr. ubi ἵρπος legitur, ut hirpus ap. Serv. ad Virg. Æn. XI, 785; Irpinum Parm. et Med. indocilisque quieti (h.e. inquieti) Col. ut I, 237, et Juvenal. XIV, 40; quietis frustra reposuit Lefeb. coll. XII, 726. Vulgo quietem. —12. Erupisse Ox. dura Put. et priscæ edd. præter R. 2. —14. Calatia scripti, adegit scripti, R. 1, 2, 3, Parm. Med. Vulgo Gallatia abegit. 645 —22. lavitur (a voc. lavere pro lavare) conjicit Burmann. —23. in Marte quatuor scripti et priscæ edd. sed Marti mox denuo sequitur, in morte Mars. et plerique eum sequuti, errore Basil. Dausq. Cellar. et alii; e more emend. Barth. Adv. III, 10. —26. Italum omnes scripti. Vulgo iterum, prob. Dausq. Sed duarum inimicissimarum gentium nomina jungi, plus energiæ habet, judice Barth. Adv. III, 10, veteresque doloris Puteol. et Tell. veteresque dolores R. 1, Med. al. Vulgo veterisque doloris.

28. fas sit R. 1, Parm. Mediol. Idem conj. 646 N. Heins. vel fas, Di, Celtis. —31. Nomadum est ex emend. N. Heins. et Gron. Obss. III, 9; jam tum Marsi Ven. In aliis libris numquam, vel tandem, sed in plerisque nondum legitur sine sensu; demum corrig. Barth. l.c. —32. mutatos emend. Dausq. perperam. Gronovius l.l. versum hunc, inquit, qui languor et sopor est ipse, atque enervem reddit iratam admirationem, si persuadere possim ὑποβολιμαῖον esse, cancellaverim libens. Sic tota oratio, quod Drak. monuit, est admirantis, quæ per verbum infinitivum proferri solet; quod genus constructionis quum librarii non intelligerent, explendo, ut putabant, sensui addiderunt versum subditicium, de quo vid. idem Gronov. Obss. II, 14. Ipse quoque non dissimulo, hunc versum, quem Ernesti et reliqui interpp., præter Drak., silentio quod mireris, prætermittunt, semper me obfendisse; quod tamen non poetæ, sed librariorum culpa factum videtur. Vix enim dubito, quin legendum sit: Quis, nisi mutato tantum nunc tempore, credat? h.e. quisnam hoc credat, nisi nunc, quo tempora tantopere mutata sunt, vel, nisi tantum nunc tempora mutata essent? Ita hæc vel ad tempora poetæ, vel ad ea, quibus Capua a Romanis defecit, spectant, et optime cohærent cum verbis sqq., quibus ratio continetur, cur tanta rerum morumque mutatio facta sit. 647 —41. madidis, hoc est, viris ebriis, pro manibus legendum putabat Barth. Adv. III, 10. Sed vox madefacta proxime præcessit; madefacta veneno Assyrio jam bis vestis tentabat N. Heins. ut vestis murice bis tincta, seu dibapha innuatur, et τὸ jam eleganter atque adposite hic positum sit, ut passim apud Silium, v.c. XIV, 23, 661; maribus, quod minus a vulg. scriptura recedit, conj. Gronov. ut poeta Campanos traducat, apud quos ipsi etiam viri purpureis vestibus usi sint, quæ vix feminis concedendæ essent. Id probavit Drak. et recepit Lefeb. coll. XIII, 353, et XV, 116, 117. Sed veste purpurea et dibapha non tam molles, quam summi viri solent esse ornati. Forte legendum madefacta veneno A. (κατὰ) manicas vestis, et hæc non differt a lato clavo, ad manus fimbriato, quo Cæsarem, delicatorum hominum more. usum tradit Sueton. Jul. c. 45, conf. not.

43. inclita Col. et Oxon. nulli maculam non i. v. emend. N. Heins. ut sit græcismus, nec sonus quatuor vocum similiter desinentium aures obfendat; nulli maculis corrig. Withof. 44. Lef. huic versui præposuit v. 51... 55; 648 Quin etiam... mensis, quod suaserant Barth. Ad. III, 10, et Drak. ut Silius Campanorum luxuriæ et conviviis adjungat crudelitatem cædesque in iisdem usitatas, et inde transeat ad causas defectionis a Romanis, quæ eos in perniciem conjecerit, ad juvenum senumque crimina, ad ægrum statum ipsius reipubl. et denique ad occasionem adgrediundi dominii, ab Hannibale captam. Non male: sed poeta non semper hanc ordinis subtilitatem curat, quod jam monuit Ern. populo aversi, vel potius populo servi Patres (quos plebi et Pacuvio obnoxios fuisse, non uno loco testatur Livius) malebat N. Heins. quem vid. ad Ovid. Amor. I, vi, 74. —45. læta Col. Vulgo lacera. Sed elata, h.e. adrogans et potens facta, conj. N. Heins. coll. v. 493. Invida lautitiæ corrig. Withof. —46. pubis pro pubes ex emend. Barthii; sed enim teneris, vel in teneris temeraria ephebis (ut ap. Martial. IX, 9, et Stat. Th. I, 423) legendum putabat N. Heins. Si quid mutandum, teneræ reponerem pro interea. —48. dispectaque Col. —50. imperio primus edidit Marsus et post eum alii. —52. diro præstiterit judice etiam N. Heins.

55. Hac (qua patebat resp. Capuana, per viros nimirum humili stirpe et pravis moribus) corrig. Barth. loco citato. Sed vid. Gron. Obss. IV, 4. Versum 58, huic versui 649 præposuit Lefeb. Male! —56. que priscæ edd. quæ Put. Tell. Mars. quod recte forsan revocavit Lefeb. —57. Verba neque e. i. volebat et fuit haud o. c. nomen parenthesibus inclusit Barth. temperata pro impetrata contra metri leges edidere Mars. et Mart. Herbip. ut sensus sit: excedebat modum in votis et petitione. —58. Pacuvio Marsi ed. Ven. Conf. Gronov. l.c. Paculo Col. Vulgo Pactulo. —62. gemino fascique securique, vel fasci geminæque securi conj. N. Heins. Sed per solas secures hic consulatum innui, ut per solos fasces inf. v. 152, et XIII, 269, nec opus esse, ut simul et fasces et secures memorentur, jam monuit Drak. Præterea fascium modo mentio facta. Ego totum potius versum ejiciendum putarem, ne eadem res et notio quinque modis varietur, nisi in poeta luxuriantis ingenii versaror. —65. Virrius Col. ut et inf. passim Virrhius Med. Virruis R. 1. Vulgo Virius. In marmm. et inscriptt. nunc Virrius, nunc Virius legitur; confer Gron. et Drakenb. ad Liv. XXIII, 6. —67. Hunc versum primus ejecit Marsus, quem plerique editores perperam sequuti sunt. —68. ac Col. Vulgo et. Neutrum 650 legitur in Put. R. 1. Med. et Marsi edd. —71. concilio scripti. Vulgo consilio. Forte h.l. legendum: Toto e concilio clamor, quem quisque fatigat I., vel quod (scilicet concilium) quisque fatigat I. (clamore, seu increpatione) vel denique quo quisque fatigat, scilicet concilium, vid. de his formulis not. ad I, 63, 675, et II, 75. In vulgata certe lectione constructio verborum paulo inpeditior est, et vox tum minus apta, quoniam nihil novi traditur, sed idem aliis verbis enunciatur.

74. Capuæ dicta malebat N. Heins. Sed junge: ex Capua portantes. —75. Romuleos muros scribendum suspicor; vid. ad X, 596. —77. offerre Tell. efferre R. 2. —81. apportabat Col. Tell. R. 1, Parm. Med. quod etiam ex conj. reposuit Cell. quoniam vulg. lectio asportabat auferendi vim habet. 651 —87. Rabidum, Ald. Vulgo Rapidum, quod perperam restituit Lef. hinc, non hunc, Col. —90. Pro, non proh, Col. et R. 2, ut semper in optimis libris, prope juncta conj. N. Heins., et Burm. pro monstra! pudendi, etc. ut pudendum bellum sit, quod tam male gesserit Varro, cujusque culpa interemtus sit Paulus, ac sedes consularis vacet. —94. ante alias, scilicet sortes, e Col. recepit Lefeb. —100. Quo conj. N. Heins. tam pro quam e duobus scriptis, nescio quibus, reposuit Lefeb. 652 —102. perferre, non præferre, libri vetusti; furibunda examina suspicabatur N. Heins. ut legati Capuani ita dicantur; furibundi somnia conj. Burm. Ego leviori mutatione furibundi insomnia legendum arbitror. —111. e foribus tacite edidit Lefeb. —112. ipsa Col. cum priscis edd. illa Put. Vulgo acta, quod servavit Lefeb. tantoque Parm. tacitoque conj. Livin.

114. nam, non jam, Col. —117. nostris Oxon. et vett. edd. devictum Marsi Ven. sec. et inde plures. —118. agis Col. Vulgo agas: sed illud concinnius, judice N. Heins. qui v. 119, hortor maluerit pro oro.

653

125. et per arma R. 1, Parm. Mediol. sed ad marg. R. 1, per et arma quod etiam N. Heinsio in mentem venit. —126. referet Colon. referret Tell. et R. 1. Vulgo referat. —130. fata primum legitur in Marsi Ven. 2. —132. Turbatis, non Turbati, R. 1. Parm. et Med. —133. Ita scripti cum R. 1, Parm. et Med. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XI, 377. Alterum arma perperam omissum est in edd. Marsi, Nicandri, R. 2, et al. Arma sibi ed. Gryph. et al. —135. ut vicerit Put. R. 2, edd. Mars. et inde al. prob. Lefeb. qui Alpes pro incolis Alpium adcipit. 654 —137. refecta edd. Marsi reverta et a m. sec. cruenta in R. 1. —140. Ut, non Et, R. 1, 2, Parm. Med. Gryph. Asul. —142. dimiserit scripti, vid. ad I, 439.

150. Ita Col. Vulgo Fastus et exsanguis, contra leges metri, et fœdere jungi Fas sit, ut exsanguis, etc., vel Fastum an ut exsanguis conj. N. Heins. et Fastum et exsanguis Lefeb. —151. urbi Col. 655 —154. ut fugit, hoc est quoniam, seu a quo tempore fugit, etc. Tell. recepit Lefeb.

163. Magnam atque in magnis positam populisque virisque Adversam ostentare fidem non male edidit Lefeb., qui tamen post fidem non punctum, sed exclamandi signum posuit, (ut ostentare fidem! sit pro, quasi an ostendetis, etc.) et interrogationis notam, quæ v. 162, post recti in cunctis libris reperitur, servavit. Ita legitur in omnibus codd. et scriptis et editis ante Basil. Wolfii, nisi quod Magna in Colon. R. 2, Marsi ed. Paris., Magnum in Oxon., Magnum in magnis positum in Marsi ed. Ven., in magnas in Puteol. in magnis rebus in Ald. et Paris. ed. Marsi, et ostendere in Ox. —Magnum utique in magnis rebus p. v. Adversis servare fidem Wolfii ed. Basil. quam scripturam, etsi non uno mendo inquinatam, præter Dausq. et Cell., retinuit Drak. qui, judice Lefeb., ineptit hic ineptissime, (hæc sunt lepidi viri verba) et, fas sit dixisse, ignarissime cum Heinsio, dum a veteribus omnibus discedit. Qua gravi tamen censura non deterritus est Ernesti, quo minus Draken. sequeretur. Ipsi enim in tanto librorum vett. dissensu, non vituperanda videtur modestia ejus, qui vulgatam scripturam servet, cujus hic sensus sit, quamvis moleste verbis expressus: in magnis rebus adversis magnum h.e. egregium, præclarum est, fidem servare. Sed inter veteres profecto libros parum discrepat, et, quamvis modestia criticus magnopere commendatur, tamen ab animo meo inpetrare non potui, ut, spreta fere omnium codicum auctoritate, adquiesceret in ea lectione, quæ non nisi in una alteraque, et quidem recent. editione exstat, adeoque ne pro vulgata quidem habenda, et præterea ex inepti omnino interpolatoris ingenio profecta est: quis enim umquam in magnis rebus adversis, vel magnum est, in magnis rebus, etc. dixit? Neque tamen mihi prorsus satis faciunt N. Heins. et Burm. conjecturæ. Hic legendum putbat Dignum atque in magnis positum, p. v. Adversis servare fidem, vel Haud versam ostentare fidem: ille vero Magnam, agite, inque manu positam p. v. Adversi ostentate fidem, vel Magnum atque in manibus positum (ut VII, 35; XII, 197, Val. Fl. VI, 460; Stat. Th. X, 29, et Lucan. VII, 253; 656 IX, 388) p. v. Adversam ostentare fidem, vel denique, quod verum ei videbatur, Magnum a. in magnis positum p. v. Adversa ostentare fidem. Mea qualicumque sententia interrogationis nota, post voc. recti, v. 162, in omnibus libris posita, fraudi fuit viris doctis; qua sublata et in locum puncti post fidem substituta, non video, quid in lectione cod. Col., quocum reliqui, si librariorum errores exceperis, conspirant, displicere possit, præter voc. Magna, vel Magnam fidem, pro quibus Sacram fidem reposui, nisi Sanctam f., et pro Adversam forte Aversam, vel Inversam malis. Vox sacram facile in magnam mutari, vel hæc illam extrudere potuit, quum mox sequatur: neque etiam inprobabili judicio suspicari mihi videor, τὸ magnam esse interpretamentum verborum, in magnis positam, et e margine in contextum inrepsisse; Conf. not. Magnum atque hinc magnis solitum p. v. emend. Withof. —167. Sit, vel Fit, vel Est locus o. conj. N. Heins. coll. Stat. Th. XII, 302. —169. huc, non hic, scripti et primæ edd. —171. Cannas Col. Vulgo Cannæ. —173. nostris Oxon. R. 1; Parm. Med. —176. Verbis Terrore expulso ne mendum subesset metuebat N. Heins. —177. Ita scripti et priscæ 657 edd. nisi quod auditis in Col. et odistisve pro quosve additis in Put. et R. 2; Quos f. socios odiis? quosve additis? ille Dardanius ed. Marsi et inde al. Quos fugietis? eho! sanguis vos edidit ille D. conj. Barth. Adv. III, 10. Male! —181. rictum pro ritus, et v. 186; vos pro nos primus edidit Marsus. Ibid. vivida conj. non nemo teste Dausq. qui tamen probat τὸ invida, noverca licet natura. —187. morti suspicari possis coll. Virgil. Æn. II, 661, vel Mortis, ut persona sit. —188. e vita ed. Mars. et inde al. ac Lefeb. vitam non æquam, vel vitæ non æqua (ut angusta loci V, 174, et alia) exire p. malebat N. Heins. non inprob. Drakenb. ut verbum exire cum quarto casu construatur, ut XIV, 455; Lucret. VI, 1217; Virg. Æneid, V, 438, et Tac. Ann. VI, 49.

190. jungebant, et mox aderant, R. 1, Parm. Mediol. Vulgo jungebat et aderat, prob. Lefeb. 658 —198. replete Puteol. R. 1, Parm. Mediol. Vulgo præbete. —199. Aut sine Vel pro Et legendum crediderim; vid. not.

204. arcessere, non accersere, Putean. R. 1, Parm. Mediol. Conf. ad lib. I, v. 264. —208. minacia Colon. Vulgo minantia, vulgari errore. Vide, quos Drakenborch. laudavit, Heins. ad Claud. b. Gild. v. 39; Broukh. ad Propert. III, vii, 47, et Bentl. ad Horat. Od. II, xii, 12. —210. ductor R. 1, et Med. ferentes ed. Gryph. et sic conj. Barth. Adv. III, 10, h.e. omnem Hannibalis exercitum. Sed ferentis ἀρχαϊκῶς scriptum tantumdem est. —212. eheu, non heu, heu, Col. Conf. Pier. et Burm. ad Virgil. 659 Ecl. II, 58; Broukh. ad Prop. II, xix, 22, et VV. DD. ad Horat. Epod. XV, 23. —214. ite scripti, R. 2, Mars. et Mart. Herbip, Vulgo inde. —215. pateatne, non pateatque, Col., vel, teste Lefeb., duo scripti. —218. diffuderat Oxon. —219. fulgebant Put. —220. rictus spumans, quatuor scripti, rictu spumans R. 1, Parm. Med. rictu spumante ed. Marsi Ven. Vulgo rictu spumas. —221. Versabat Parm. ad suspiria R. 1. Parm. Med. —222. invectus, non ingreditur, Col. Oxon. R. 2, Mars. et Mart. Herb. toto, non tanto, scripti.

660

232. Invadunt, non Invadit, Col. —233. sistunt ex emend. N. Heins. Vulgo sistit. —240. huc Put. —241. Magnanime o miles Tell. R. 1, Parm. Med. Ben. Magnanime miles Ox. et Put. Vulgo magnanimo miles, ut poeta inridens magnanimum dicat, quem modo inertem et inbellem vocaverit; Magnanime, i, miles malebat N. Heins. Magnanimo, miles, meritas, i, necte catenas conj. Bentl. ad Hor. Epod. XVII, 72, ubi docet, bonos scriptores numquam dixisse innectere alicui catenas, sed innectere aliquem catenis, vel nectere alicui catenas. Possis itaque et reponere hunc agedum, Magnanime o, vel i miles, meritis innecte catenis. —242. hæc in et primus Nicander, et nec dum in nondum Marsus mutavit. Hunc versum in vulg. edd. excipiunt duo alii, ab eodem Nicandro profecti, Quum fera gens Decii constanti pectore corpus Invadit, vincitque manus post terga catenis. Eos tamquam spurios ejeci, auctoribus N. Heins. et Draken., exemploque Lefeb. sed refrag. Ernesti, quo judice non commode possunt abesse, quum sequens ab iis pendeat comparatio. Eam ob causam quatuor, qui sequuntur, versus, Inlatus... juvencum, post v. 231, inseruit Lefeb. At verba hæc loco, quem in omnibus libris occupant, aptiora videntur, illa vero ratione admissa, constructio eorum inpeditior fit, et vox quum bis posita languet. Omnia forsan bene inter se cohærent, modo voc. Inlatus (v. 243) non ad leonem, 661 sed ad militem (v. 241), vel ad ipsum adeo Hannibalem retuleris, ut sensus sit: Inlatus est, h.e. intulit se, inruit in Decium, velut leo, quum sese inposuit armentis, etc. Possis etiam lacunam, quam extrusis Nicandri versibus oriri putant, levi mutatione explere, si pro Illatus scripseris Illi (milites v. 241) tum, scilicet sese inposuere Decio, velut leo quum sese inposuit armentis, etc. —244. victorque inmanis ab ira non male opinabatur N. Heins. nec inprob. Drak. Cf. not. ad II, 139. —246. prendens ex Put. recepit Lefeb. Sic λαβὼν κρατεροῖσιν ὀδοῦσι Hom. Iliad. ρ, 63. Præstiterit frangens, quod proprium in hac re verbum est, ut ἐξ αὐχέν᾽ ἔαξε ap. Hom. Iliad. λ, 175, et ρ, 63; conf. Heins. ad Claud. Stilic. II, 21, et Burm. ad Val. Fl. II, 459. Sed vulgata quoque lectio bene se habet.

249. præsul pro prorsus Put. pressus R. 1, Parm. Med. Pœnis emend. N. Heins. —250. cadit scripti et Ven. Marsi. —253. intranti a Marso innectum. —255. sub umbras Col. ut fere ap. Virg. Æn. IV, 387; conf. ad VI, 150. Vulgo umbris. 662 —257. arte Veste conj. Drak.

262. muri Med. Qui ed. Lef. pator, vel, quoniam hæc vox non nisi inferioris ævi scriptoribus in usu fuit, positor (ut ap. Ovid. Fast. II, 63) emend. Burm. auctor e Virg. Æn. VIII, 134, reposuit Lefeb. qui neminem id vidisse miratur, et Burm. ineptire dicit; conf. Bentl. ad Hor. Od. III, iii, 65, qui et structor legi posse putabat. Ego potius miror, viros doctos non vidisse, omnibus his conjecturis metri leges adversari. Si quid mutandum, pater rescriberem; conf. Virg. l.l., Ovid. Metam. XV, 861; Prop. IV, x, 17, et sup. II, 654; ubi tamen Drak. monet, τὸ sator tantumdem esse, et æternûm mœrûm sator Pacuv. in Peribœa ap. Nonium Marcell. cap. de Numeris et Casibus dici ex emend. Gulielm. Verisim. I, 17; conf. Bentl. l.c. —263. Ita Col. et Ox. cum R. 1, (nisi quod in hac ed. errore typogr. argentique æris t.) unde cum Lefeb. recepi, etsi poetam aurique pro ærisque scripsisse suspicor: Quot b. p. auri argentique talenta Put. Parm. Med. forte rectius; conf. Virg. Æneid. X, 531; Quotque auri pateant bello argentique t. ed. Marsi, quem sequuti sunt alii, etiam Draken. armisque pro ærisque conj. N. Heins. et lateant, scilicet in ærario Burm. 663

266. Stellantisque, vel Stallentesque (quos Voss. Inst. Or. IV, vi, 3, floriferos exponit) in scriptis et priscis edd.

268. Hesperos, enuntiatione Græca, Tell. R. 1, 2, Parm. Med. Non opus erat tot exemplis, quot congessit Drak. —269. obfusa conj. Draken. Vid. ad V, 678. —273. Præcipuus R. 2, quod recepit Lefeb. coll. Virg. Æneid. VIII, 177. Non male, judice quoque Ern. —277. Nec non certatim, vel nec non et Cereri emend. N. Heins.

279. Pro moventum, scilicet se (vid. ad I, 539), legendum crediderim vocantum, ut de sermonibus clamoribusque inter vina ortis agatur, quemadmodum ap. Virg. Æn. I, 725; strepitusque moventum 664 Murmure tecta sonant conj. Withof. —285. At cum pro Donec refinxit Nicander, quem alii sequuti sunt. —286. Tum frontis Col. Oxon. R. 1, Parm. Ben. Lefeb. Cum frontis Put. fronte R. 2; Cum fronti primus edidit Marsus; dedita Put. et R. 2.

288. Theucras Oxon. Teutras Med. —291. Namque (ut inf. v. 453, et ap. Virg. Ecl. VI, 31) ex scriptis recepi, auctore N. Heins. Vulgo Jamque, prob. Lefeb. quoniam hic incipiat Musicus. 665 —297. primus Marsi ed. et inde aliæ; confer ad lib. II, v. 235. —300. Nummis (Dianæ, numinis tutelaris Campanorum) emendat. Dausq. coll. XIII, 124, et Eustath. ad Homer. Iliad. λ, Καὶ φασὶν ἐν Καπύῃ πόλει Καμπανῶν ἀνακεῖσθαι Αρτέμιδι ποτήριον ἐν τοιούτῳ σχήματι, ὅ λέγεται εἶναι τοῦ Νέστορος. Non male; nec tamen necesse. Idem honori augusto jungebat. Præstiterit forte: honori Nominis augusti (ut in cod. Tell. nisi augusto doctius pro augusti positum censeas) libat carchesia rite, ut ap. Virg. Æn. V, 77. —301. e pro vulg. ex recepi ex scriptis et priscis edd.

307. uni recte, puto, corrig. N. Heins. nec male mox venenis Potanti (confer ad III, 580), et (v. 308) pœnæque pro pugnæque. In ed. 666 Parm. τὸ decus conjungitur τῷ exarmata, noto græecismo. —310. tam R. 1, Med. et Ben. Vulgo tum. —311. Facunio Put. Parm. Ven. Marsi et Ben. Pacullo Col. Vulgo Pactulo; conf. sup. ad v. 58.

323. lapso e c. Tell. reposuit Lefeb. coll. XVII, 427, et ævo pro in ævo positum putat. Sed vid. not. —324. At non Et, Col. et Ven. Marsi securus, vel secretis conj. N. Heins. En tu securis confide emend. Lefeb. quia jam fuerit in penetralibus domus sive penatibus; quasi illuc 667 iterum concedere non potuerit. —325. tu pro quod primus substituit Marsus. —337. non mœnia R. 1, 3; Parm. Med. nec m. scripti Mars. et Mart. Herb. neque m. 668 Nicander et deinde alii. —343. virûm tot cædibus, vel ultro t. c. armat, scilicet inermem, (h.e. quantumvis, ut inf. v. 516.) scribendum videbatur N. Heins. quonium viri præcessit: sed interjectis demum tribus versibus. —347. tanta in rabie suspicari possis, coll. Liv. XXIII, 9, quid tot dextræ? torpescentne in amentia illa? —348. desine belli (ut X, 84, ubi vid. not.) conj. N. Heins. et Quum nequeas Dausq.

352. timoris malebat N. Heins. coll. I, 692, et X, 553. 669 —356. hæc, non hoc, Col. Oxon. R. 2, huc putabat N. Heins. —357. lenta pro ferrum substituit Nicander, læta conj. Dausq. Conf. not. ad II, 26. —366. tanta maluerit N. Heins.

370. Ita Col. rapidos undis Parm. rapidos omnis Oxon. Put. R. 1, et Med. rapidos omni Marsi ed. et inde plures, parabat Jam rapidos, imis curru ad marg. R. 1. a manu docta emend. —371. En tacite scripsit Lefeb. ut passim. At et crudas pro duras legendum videbatur N. Heins. 670 —375. dereptæque, non direptæque, Col. cf. ad IX, 29. —379. indignum conj. N. Heins. qui tamen vulgatam scripturam non damnabat: cf. Heins. Burm. et Heyne ad Virg. Æn. VI, 332, et inpr. X, 686, et Gron. ad Minuc. Fel. in Octav. c. 28. —381. Pellæa pro Pellea scripsi. 671 —389. tantas Oxon. tectas conj. Drakenborch. —391. aucta secundis corrig. D. Heins. et sic primæ edd. —394. it nullus ex. emend. N. Heins. edidit Lefeb. 672 prob. Drakenb. Conf. not. ad IV, 205. —396. tædis maluerit N. Heins. Sed vid. not. ad V, 19. —399. immissis Put. R. 1, Parm. Med. et Marsi edd. in missis Tell. et R. 2; admissis etiam legi posse, ut apud Val. Fl. VI, 303, monuit N. Heins. Vulgo emissis. —400. elapsos Tell. —402. nitet pro pugnet R. 1, et Med. vitet emendat. ad marg. R. 1. Sed glossa esse videtur. —403. abducere Tell. se ducere recte, opinor, emend. Barth. Adv. III, 10. Litera s facile excidere potuit, quoniam proxime præcedit. Vile sub h. s. et ducere cælo Jure ratus emend. Withof. —404. Jactato Putean. Jactatus (h.e. qui vulgo fertur, dicitur) e cod. Tell. recepit Lefeb. et ita conj. Burmann. Non male! Lætatus corrig. N. Heins. ut sensus sit: Hannibal, qui olim tempore hiberno sub Jove frigido somnos capere gaudebat, etc. Sed τὸ jactator educere græcissantem et duriorem formulam esse pro gaudens et glorians existimat Ern. telis pro tectis Oxon. de.... Col. tædis conj. Barth. et dapibus N. Heins. qui et unum alterumque versum excidisse suspicabatur. Sed vulgata lectio commode se habet.

673

414. carmina pulsu Pieriæ liquefacta lyræ malebat N. Heins. et 417. nodatos, ut ad amentum referatur, quod Silius frequenter nodum adpellet. Sed in omnibus fere exercitiis, et inprimis jaculatoribus, brachia olim fuisse nudata, quis ignorat? —418. nymphæ Putean. —419. obruta virtus conj. N. Heins. et 674 —423. sagina.

425. intectumque quædam edd. hoc est contra blanditias voluptatum non munitum: nam τὸ fortunæ casus dandi. Ita Cellar. —426. adlatrantia, non ad latrantia, priscæ edd. —430. ad Phrygiam Nilotica loton emend. N. Heins. et Phrygiæ ad Nilotida loton Dausq. male. Nilotida ed. Basil. —431. Verba explicatu difficillima passim lasciva silentio prætermittunt interpretes, exceptis Burm. et Draken., qui certe non dissimulant, se ad τὸ passim hæsisse, 675 sed ipsum nodum non expediunt. Suspicari possis, poetam scripsisse, Memphis, h.e. Ægyptus, Amyclæi in fossa, vel ad fossam lasciva (h.e. lasciviens) Canopi; nisi malis, Amyclæo fossæ sive fossam insultante (vel simile quid pro lasciva, quod voc. ex margine in contextum inrepsisse videri potest) Canopo, h.e. incolis Canopi. Quam emendationem h.l. aptissimam esse, intelligitur ex loco classico Strabonis, qui de Canopo agit, lib. XVII, p. 801. A. Ἀντὶ πάντων δ᾽ ἐστὶν ὁ τῶν πανηγυριστῶν ὄχλος τῶν ἐκ τῆς Ἀλεξανδρείας κατίοντων τῇ διώρυγι. (in fossa) Πᾶσα γὰρ ἡμέρα καὶ νὺξ (adsidue) πληθύει τῶν ἐν τοῖς πλοιαρίοις καταυλουμένων (strepit) καὶ κατορχουμένων (insultante) ἀναίδην (lasciva) μετὰ τῆς ἐσχάτης ἀκολασίας καὶ ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν. —439. mollissima Musæ conj. N. Heins. Post hunc versum in recentt. edd. alius legitur, a Nicandro profectus, Facta antiqua virûm, placidas quîs mulceat aures, quem ejeci exemplo Cellar. et 676 Lefeb.

441. Pro testudine forte legendum, vel (adeo) pectine, vid. not. felix Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo promta D. Heins. conj. lapidem promtum, ut mox saxa volentia. Præstiterit blanda Ducere, h.e. blando cantu ducens, ut apud Hor. Od. I, xii, 11. Sed τὸ felix etiam bene se habet, et promta glossam redolet. —442. in muris e c. Tell. R. 1. et Ben. recepit Lefeb. volentia saxa, non volantia, Col. —444. locatis suspicabatur N. Heins. et. —447. Detinuit, ut ap. Prop. III, i, 41, (al. III, ii, 2) ubi vid. Brouckh. Sed tenere pro detinere dicitur I, 640; XII, 474; Ovid. Fast. II, 84; Val. Fl. II, 406, et al. Drakenb. —449. Jam ex 677 emend. Dausq. et Burm. recte, opinor. edidit Lefeb. refrag. N. Heins. Nam de alia, et quidem tertia, lyra agitur, ut taceam τὸ Nam mox sequi. Possis etiam Tum reponere, ut sup. v. 295 et 297, formabat Col. Oxon. R. 1, Parm. Med. Ven. Marsi et Ben. firmabat Put. Vulgo frenabat. —453. Jamque corrig. Dausq. Sed conf. ad v. 291. —455. discisset Col. discusset (pro discussisset) Put. R. 1, Parm. Med. Ben. quod et in mentem venerat Gron. Diatr. Stat. p. 112. dissepsset, vel discresset emend. N. Heins. ad Ovid. Metam. I, 69, disclusit conj. Cerda ad Virg. Ecl. VI, 35; sed sequitur locasset et dedisset. Vulgo discuissit; male, eamdem ob causam. —456. locasset, non ligasset, scripti.

459. quîs corrig. Scaliger 678 ad oram ed. Raphel. Male! nervis Col. verbis Put. nervos rescripsit Cell. cui vulgaris vocum trajectio nimis dura videbatur. Rhipheum, Riphæum, Rhiphæum, Ryphæum multi h.l. scribunt, et XII, 7. Sed τὰ Ῥίπαια, vel Ῥιπαῖα ὄπη dicuntur. —461. cælo scripti et R. 2, seclo R. 1, Parm. Med. Vulgo Emerito Plectro, quod Dausq. ad cantum feriatum referebat, quo sensu dicuntur emerita stipendia, anni, etc. —465. moderante Put.

469. Pegasea Parm. Pangea R. 1, et Med. 679 —470. terrenæ scripti, terrene R. 2; Tyrrhenæ R. 1, et Med. Cognitum iter terris, vel, quod propius ad lectionem MSS. adcedit, Cognita terrenis (ut loco simil. Lucan. VI, 400, 401 et al.) conj. N. Heins. negarent, scripti R. 1, 3, Parm. Med. negaret in vulg. Quin etiam, Pagasæa ratis quum cærula n. C. t. pontumque intrare (vid. ad VI, 498) negaret, Ad puppim... venit mare, corrig. Drak. cui inconcinnius videbatur, cærula et pontum jungi, sed a Silii stylo non alienum. P. ratis, quum c. n. C. t. pontumque i. negaret, Ad puppim... Adductum cantu vidit mare emend. Burm. Verbum vidit recepere Lefeb. et Ernesti, vetat pro venit, R. 2. Ego levissima mutatione verrit scribendum arbitror, ut nautæ dicuntur verrere cærula et vada, Virg. Æn. III, 208; V, 778; VI, 320, vel delphines æquora Æn. VIII, 674, et venti mare, vel nubila Lucan. V, 572; Lucret. I, 280. Vulgata lectione admissa, sermo erit ἀνακόλουθος, quoniam nihil est, ad quod τὸ Pagasæa ratis referri possit, ut adeo Silius, dum hanc periodum inciperet, aliter scribere in animo habuerit, aliter vero scripserit, de quibus locutionibus, vel potius vitiis et solœcismis, vid. Græv. et Ern. ad Cic. in Verr. I, 9, §. 25; Gronov. Obss. I, 12; Davis. ad Hirt. B. Afric. c. 25, et ad Cæs. B. G. I, 18. Ita Drak. —473. Bistonius 680 scripti et vetustæ edd. Vulgo Bistonios. —477. utraque (scilicet parte) eleganter, judice N. Heinsio, scripti et R. 2, unde recepit Lefeb. ripis querentibus olim conji. Drak. coll. Ovid. Met. XI, 50 sq. sed postea prætulit vulg. lect., cujus sententia sit, ripas, sive arbores et feras in ripis, sequutas esse decisum Orphei caput, secundo flumine in mare labens.

483. adpulerant legendum putabat N. Heins. forte etiam placita flamina, quod probavit Drak. quia placida flamina sint lenia, quæ etiam adversa esse potuerint, placita autem secunda, quæ Magoni 681 placuerint properanti. —487. ex scripti et ed. Gryph. Vulgo et, otiose et contra leges metricas, unde et in edidit D. Heins.

493. celebrat Col. et Oxon. —495. laudare ed. Bas. et inde al. 682 —502. agit Colin. et Dausq.

507. Umentes Col. Viventes Oxon. Uventes malebat N. Heins. vid. ad II, 469. —510. retrorsus scripti. Vulgo retrorsum, quod in leges metricas peccat. —511. magnum Latio e c. Tell. edidit Lefeb. et perperam illustravit. —512. Lumen conj. N. Heins. Sed in his repetitionibus frequenter ludere poetas, Drak. probavit ex Ovid. Fast. VI, 26, ej. Met. II, 604; XV, 30; Senec. Troad. 732, et al. Conf. inf. XII, 221; XIII, 116, et Harles. ad Ovid. Trist. V, x, 11. 683 —518. Intremit et scripti. Vulgo Intremuit. Sed tacite et sine librorum auctoritate, ut solet, Intremit en tellus pulsusque inmugit O. reposuit Lef. qui tamen τὸ inmugit in c. Tell. legi testatur.

519. accendit priscæ edd. strage pro cæde primus substituit Nicand. —522. tonitru bellantis, vel bellanti maluerit N. Heins. Cf. ad I, 436, et Klotz. ad Tyrt. p. 126. —526. Strage pro Stare est ex emend. Dausq. Barth. et N. Heins. Conf. ad X, 587. —529. Quam tum Col. Vulgo Quantum. —530. Ita Col. et Tell. In reliquis libris Si redeat, populis certe sis Withof. opinabatur: Si talis redeat, populis eris omnibus una tum, C., caput, populosque (cur non terras?) colere per omnes. —531. colare ed. Ald. et Gryph. Vulgo colere, non inprob. Lefeb. quum haec mutatio modi frequens sit. —534. perfulgens ed. Parm. 684 —536. restetne Put. —538. refovere Parm. Vulgo refovete. —539. ut Col. et sic Drak. Ego vulg. lect. retinui cum Lefeb. —540. bello, non bellis, Col. Oxon. R. 2. —540. desit Oxon. castris pro tristis conj. N. Heins. et cristis, h.e. cristatis militibus, Burm. qui acute id dictum putabat, quia cristæ ad terrorem incutiendum galeæ olim inpositæ sint. Sed vid. not. —541. fatiscunt, h.e. deficiunt, recte, opinor, emend. Burm.

544. Ductori e Col. edidit Lefeb. et exponit, in, adversus ductorem. —545. Jamne, non Jamque, Col. et ad marg. R. 1. 685 —549. Hunc versum D. Heins. post v. 551, ponendum putabat, quod recte jam inprobavit Dausq. exorata Col. exoraata Tell. exornate R. 1, et Ben. Vulgo exornata. —550. dextra en, non d. hæc, Col. Ox. R. 2; conf. Heins. ad Ovid. Met. XV, 677. —552. Latios conj. N. Heins. —553. alebat, non habebat, scripti et R. 2. Pro haud in R. 2, a, unde originem falsæ lectionis An pro Haud sup. II, 299, patere monet Lefeb.

558. Quin ed. Ven. Marsi, prob. N. Heins. Nec tamen spernenda videtur vulg. lectio, Qui ne... credat, quam revocavit Lefeb. credat Col. Vulgo credas: non male, si τὸ Quin genuinum est. —559. orandum Col. et mox. reponendum R. 1, Parm. Med. Ben. Vulgo orandam et reponenda; vid. ad VIII, 36.

563. classes scripti et R. 2. Vulgo classis, quæ antiqua scriptura esse potest, modo post hanc vocem comma ponatur, quod in plerisque edd. omittitur. 686 —564. victo ed. Raphel. prob. Barth. Adv. IV, 10, victis dedissem, vel victus, vel victis, vel victo num plura petisset, (hoc est Hannibali Mago) opinabatur N. Heins. Withof. malebat victis, scilicet Hannibali et Magoni, fratribus. —567. Hunc versum perperam omittunt R. 1, Parm. Med. —583. vicerit conj. N. Heins. Sed multo acerbius Hannon dicit, Hannibalem ne tantum quidem animi habuisse, ut Romam obpugnatum proficisceretur.

584. e, non a Col. 687 —586. jussit Put. jussu primus edidit Marsus. Ceratas carinas etiam legi posse putabat N. Heins. Sed aptiores h.l. sunt naves æratæ, h.e. bellicæ et rostratæ vel ære præfixæ: nam rostra ex ære, et hoc olim ferri loco fuisse nota res est. —588. armatos annos scripti, ut ap. Iscan. bell. Troj. IV, 435, armatos in pacem reddidit annos, et sup. v. 405, inbellis dies, vel inf. XII, 104, inertes atque actos sine Marte dies; Drak. Vulgo armatus. —597. tuæ Col. Tell. R. 1, 2, Parm. Med. Ben.

603. ullis Tell. et Put. Sic, Libyæ... est iræ tibi? conj. Drakenb. Withof. ita interpungebat: Si, Libyæ decus, haud ulli s. armis H. est, iræ tibi d., etc., vel, Si, Libyæ decus haud ulli s. armis H. est iræ, tibi d., etc. Illud præcedentibus iræque Hannonis convenientius ipsi videbatur. 688 —604. curæ, vel oneri pro iræ reponendum videbatur N. Heins. superabilis ira perperam tentabat Lefeb. coll. Val. Fl. III, 510, 648. Sed recte prætulit vulg. lect. vid. not. —605. opem Put. —608. Assentique R. 1, et Assensique a m. sec. sub corde Put. —611. aduitas Put. et R. 2, adtritas ductoris, vel ad justas ductorem c. l. putabat N. Heins. Possis et ad metas. Sed vid. not.

Præfatio
Liber I Liber II Liber III Liber IV Liber V	Liber VI Liber VII Liber VIII Liber IX Liber X Liber XI	Liber XII Liber XIII Liber XIV Liber XV Liber XVI Liber XVII
Appendices Index Diatribe de Stylo Poetico

Præfatio
Liber I Liber II Liber III Liber IV Liber V	Liber VI Liber VII Liber VIII Liber IX Liber X Liber XI	Liber XII Liber XIII Liber XIV Liber XV Liber XVI Liber XVII
Appendices Index Diatribe de Stylo Poetico

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER UNDECIMUS.

ARGUMENTUM.

Liber XI: Variæ Lectiones

FINIS VOLUMINIS PRIMI.