initial commit of ebook 2734HEADmain

25 files changed, 15913 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/2734-0.txt b/2734-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..1533eea
--- /dev/null
+++ b/2734-0.txt
@@ -0,0 +1,3947 @@
+The Project Gutenberg eBook, Gwaith Twm o'r Nant, by Thomas Edwards,
+Edited by Owen Morgan Edwards, Illustrated by Samuel Maurice Jones
+
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
+other parts of the world at no cost and with almost no restrictions 
+whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
+the Project Gutenberg License included with this eBook or online at 
+www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
+to check the laws of the country where you are located before using this ebook.
+
+
+
+
+Title: Gwaith Twm o'r Nant
+
+
+Author: Thomas Edwards
+
+Editor: Owen Morgan Edwards
+
+Release Date: February 13, 2015  [eBook #2734]
+[This file was first posted on July 5, 2000]
+
+Language: Welsh
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+
+***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GWAITH TWM O'R NANT***
+
+
+Transcribed from the 1910 Llanuwchllyn: Ab Owen edition by David Price,
+email ccx074@pglaf.org
+
+  [Picture: Twm o’r Nant.  (O ddarlun dynnwyd ym niwedd ei ois.)  “Daeth
+         henaint oed wth ynnwyf, Dirfawr nych, a darfu’r nwyf.”]
+
+
+
+
+
+                                  Gwaith
+                               Twm o’r Nant
+
+
+                                    **
+
+                             Y PEDAIR COLOFN.
+                             CYWYDD HENAINT.
+
+                                * * * * *
+
+                          Llanuwchllyn: AB OWEN
+                                  1910.
+
+                                * * * * *
+
+            ARGRAFFWYD A CHYHOEDDWYD: AB OWEN GAN R. E. JONES
+                            A’I FRODYR, CONWY.
+
+                                * * * * *
+
+
+
+
+Rhagymadrodd.
+
+
+GANWYD Thomas Edwards (_Twm o’r Nant_) ym Mhen Porchell, Llan Nefydd, yn
+1739.  Pan nad oedd ef ond hogyn, symudodd ei rieni i’r Nant Ganol,
+Henllan.  Nid oedd dim yn neillduol, hyd y gwyddis, yn ei rieni;
+gweithient yn galed, ac nid o’u bodd y rhoddai eu bachgen athrylithgar ei
+amser gorffwys i lyfrau.  Ennill ei damaid oedd neges ei fywyd.  Canlyn
+ceffylau, gyrru gwagen, a llwytho coed, oedd ei brif orchestion.  O
+amgylch Dinbych y treuliodd ran fwyaf ei oes, er iddo grwydro i
+ddyffrynoedd Hafren a Thowi yn ei dro; yn Nyffryn Clwyd hefyd y treuliodd
+ei henaint.  Yr oedd yn wr cadarn o gorff, parod ei ddyfais, ond ni
+lwyddodd yn y byd.  Bu farw Ebrill 3, 1810, gan mlynedd i eleni; a
+chladdwyd ef ym mynwent yr Eglwys Wen, ger Dinbych.
+
+Yn anhymig y ganwyd ef, a dyna’r pam na chafodd ei athrylith, er cryfed
+ei hadenydd ac er cliried ei llygaid, ei lle priodol ym meddwl Cymru.  Pe
+ganesid ef yn gynt, cawsai feddwl Cymru iddo ei hun; a hwyrach y buasai
+cenedl yn deffro i weled ei hun yn nrych y ddrama.  Pe ganesid ef yn
+ddiweddarach, buasai’r Diwygiad wedi puro ei genedl ac wedi sancteiddio
+ei enaid yntau, a gallasai ddangos ei hun i genedl newydd yn yr un drych.
+Ond daeth Twm o’r Nant yn oes y Diwygiad, pan oedd cedyrn pulpud Cymru yn
+galw ar y genedl i edrych o honi, nid iddi, ei hun.  Er hynny, y mae
+interliwdiau Twm o’r Nant yn naturiolach a pherffeithiach darlun o fywyd
+y ddeunawfed ganrif na dim arall a feddwn.
+
+Yr oedd cydymdeimlad Twm â’r werin, rhed holl nerth ei serch mawr at y
+tenant gorthrymedig a’r gweithiwr.  Yr oedd ysbryd y Chwyldroad Ffrengig
+ynddo yntau, ond gyda gwelediad clir, a ffydd.
+
+Yr oedd yn ddiwygiwr ei hun, mae ei holl waith, gydag un eithriad, mor
+rymus dros foesoldeb a phregethau’r Diwygiad.  Ni welodd holl ddrwg
+chwant y cnawd.
+
+Fel dramayddwr y mae’n fwy nag yw’r Wyddfa yn Eryri, saif yn llenyddiaeth
+Cymru heb neb yn agos ato.  Y mae pob cymeriad ddarluniodd yn fyw, nid
+yw’n gwneyd i glai difywyd siarad, ac nid yw byth yn ail gerdded yr un
+llwybr.  Ond yr esboniad ar ei ddylanwad yw ei allu rhyfedd i siarad fel
+ysbryd goreu ei oes,—yn synhwyrol, ac ar yr un pryd yn llawn dychymyg; yn
+hynaws, ac eto heb arbed y drwg.  Ni fu sant na phechadur yn hanes Cymru
+eto heb deimlo fod Twm o’r Nant wedi dweyd y gwir.
+
+                                                          OWEN M. EDWARDS.
+
+             [Picture: Decorative graphic of birds on branch]
+
+
+
+
+Cynhwysiad.
+
+
+                               Cyfrol. II.
+
+                     _Cyfnod Aeddfedrwydd a Henaint_.
+
+1.      “Dau Fywyd,” sef bywyd amaethwr llwyddiannus a bywyd         9
+        prydydd tlawd
+2.      “Bonedd a Chyffredin,” teimlad Cymru yn amser               12
+        Chwyldroad Ffrainc
+3.      Hafgan Twm o’r Nant                                         19
+4.      “Anwyl Gyfaill,” cerdd i un dan groesau                     21
+5.      Cywydd y Galon Ddrwg                                        25
+6.      Pedair Colofn Gwladwriaeth,—sef Brenin, Esgob,              27
+        Ustus, a Hwsmon.  Interliwd yn dangos bywyd y
+        wladwriaeth
+7.      Cyffes y Bardd                                             104
+8.      Cywydd Henaint                                             107
+
+                  [Picture: Decorative graphic of birds]
+
+
+
+
+DAU FYWYD. {9}
+
+
+                            (_Alaw_—“Rodney.”)
+
+   Y puraidd Robert Parri,
+      Maddeuwch imi ’mod
+   Yn awr yn cynnyg gyrru canu,
+      I geisio clymu clod
+   I chwi, sy’n byw mewn llawnder,
+      A’ch pleser, yn eich Plas,
+   Gyda’ch meibion yn heddychlon,
+      Heb unrhyw galon gas;
+   Teulu ydych hoew wladaidd,
+   Yn byw’n ddifalch ac yn ddofaidd,
+   Nid hel “Meistr” ac ymestyn,
+   A champ-godi a chwympo gwedy’n;
+   Wrth fyw’n gytun at ddaioni
+      Fe ddaeth mawrhydi i’ch rhan:
+   Eigion rhediad ac anrhydedd
+      Yw’ch mawredd yn eich man;
+   Mae eich maesydd, wych rymusiant,
+   A’ch ’nifeiliaid, i chwi’n foliant;
+   Ychen, defaid, a cheffylau,
+   A da blithog, laethog lwythau;
+   Pob angenrheidiau ’n rhadus,
+      A threfnus yma a thraw,
+   A Duw’r heddwch, mae’n arwyddo,
+      ’N eu llwyddo dan eich llaw.
+
+   Maith yma John a Thomas,
+      Cyweithas frodyr cu;
+   A da yw’ch golwg chwi, ’r hen geiliog,
+      Awch talog wrth eich ty:
+   Mae’n hwythau ’n ddynion ethol,
+      Naturiol ym mhob taith,
+   A di ynfydrwydd ill dau’n fedrus,
+      A gweddus yn eu gwaith;
+   Felly rhyngoch yn llwyr wingo,
+   Mawrhydi’ch llwyddiant a’ch holl eiddo,
+   Nes eich myned, hwylied helaeth,
+   Yma’n degwch i’ch cym’dogaeth;
+   A chywaeth tai a chaeau,
+      Sydd i’ch meddiannau’n ddwys;
+   Fe dâl eich llawnder, a’ch call undeb,
+      Drwy burdeb aur da bwys:
+   Rhyfedd fendith, rhyfedd fwynder,
+   Sy’n ddymunol dan eich maner;
+   Rhyfedd rhagor chwi fawrhyged,
+   A m’fi ac eraill yn fegeried;
+   Chwi ar led mor lydan,
+      A’ch arian glân drwy glod—
+   Minnau’n ffwlyn, dwlyn, diles,
+      Anghynnes, gwag y ’nghod.
+
+   Chwi’n magu anifeiliaid,
+      Moch, a defaid iawn
+   Gweirgloddiau, a chauau, tai, a’ch heol,
+      Sy’n llwyddol ac yn llawn:
+   Minnau dim fagais
+      At fantais eto i fyw,
+   Ond lladd ceffylau, dilyn ffoledd,
+      Anrhydedd oeredd yw:
+   A’r hyn a fagais o’m rhywogeth,
+   Mewn twrr o gwynion, oedd tair geneth;
+   Mae rhei’ny a’u mam mewn dinam dyniad,
+   Er fy ’mgeledd lawer galwad
+   Mae’r merched bawb am orchwyl,
+      Yn ol eu hwyl eu hun,
+   Yn troi eu helynt at ryw alwad,
+      A’u teimlad yn gytun;
+   Eu mam a minnau sydd yn myned,
+   Fel rhai eraill, ar i wared;
+   Tua’r bedd mae gwedd ogwyddiad,
+   Rhieni’n mynd, a’r plant yn dwad:
+   Mae treigliad asiad oesau
+      Fel tonnau miniau môr,
+   Neu ffrwd gyffredin olwyn melin,
+      Yn dirwyn yn ddi dor.
+
+   A chan nad oes mewn bywyd
+      Un rhydid yn parhau,
+   Gwnewch o’ch mammon gyfion gyfaill,
+      Ceiff eraill eich coflau;
+   Dadgenir hyn ond odid,
+      O’ch plegyd chwi a’ch plant,
+   Pan f’o chwi byddar yn eich beddau,
+      Tan odlau Twm o’r Nant;
+   A’r hyn o gysur wy’n ei geisio,
+   Ni ddymunwn feddu mo’no,
+   Oni cheir e’n gwbl fodlon,
+   Heb un gilwg yn y galon;
+   A’ch rhoddion os cyrhaeddaf,
+      Cyhoeddaf chwi o hyd;
+
+      [Picture: Mynwent yr Eglwys Wen.  Darlun gan S. Maurice Jones]
+
+   Ac os y bennod ni dderbynia’,
+      Nis gwn a fyddai’n fud:
+   Cerdod wlan yw ’nghân a ’nghwynion,
+   Am hynny gwyliwch dorri’ch calon;
+   Mae rhagor didwyll rhwng cardode,
+   A hyn chwi wyddoch, rhowch a wedde’:
+   Ac oni rhowch o’r achos,
+      Ni wiw mo’r dangos dant,
+   Fe fu fwy dychryn ar y dechrau,
+      Na hynny, ’n ochrau’r Nant.
+
+   Ond Nant a’i cheunant chwannog,
+      Sy’n lle afrywiog fri;
+   Pe rhoech o’ch gog’yd lwyth eich gwagen,
+      Ni lanwe’i hagen hi;
+   Pe b’ai ond sych ben sached,
+      O wyched fydde’i wawr,
+   Ceid y teulu i gyd at olud,
+      A’u llwyrfryd i’r droell fawr;
+   Mi gawn frethyn cryf i’r eithaf,
+   Imi’n goat erbyn gaeaf;
+   Gallwn addo i’r wraig mor haw’gar,
+   Eto fantell at y fentar—
+   Dull anwar ydyw llunio,
+      Ag addo o’ch eddo chwi;
+   Mawrhygu rhoddion cyn y caffon’
+      Llawenydd cynffon ci;
+   Pe’ch holl rodd o fodd a fydde’
+   Ond briwsionyn at bar ‘sane’,
+   Mwy fyddai hynny i’w feddu’n foddus
+   Nag a haeddwn ni’n gyhoeddus:
+   Ffarwel yn bwyllus bellach,
+      Fe dderfydd afiach wên,
+   Gwisgiad gore’, gras cyn ange’,
+      I chwi a minne’, Amen.
+
+
+
+
+BONEDD A CHYFFREDIN. {13}
+
+
+                         (_Alaw_—“Y Galon Drom.”)
+
+   Robert Davies, rhyw bert ofyn
+   A yrraist i mi, yn wers dwymyn,
+   Oblegid bonedd, blagiad bennau,
+   A’r cyffredin gyffroiadau;
+   Nid wy’ teilwng nodi at olwg
+      Am y cyfryw
+   Faith iawn ymliw, fyth yn amlwg;
+   Dyn truenus, boenus beunydd,
+      Ydwy’n wyrdraws,
+   Rhy ofernaws i’m rhoi’n farnydd.
+
+   Wele’r farn yn gadarn gydwedd
+   A geir inni o’r gwirionedd,—
+   Mai ffrwyth pechod, arfod hirfaith
+   O dir uffern, ydyw’r effaith;
+   Hwn yw’r achos yn oruchel
+      Cynhyrfiedig;
+   Pawb am ryfyg, pob ymraf’el;
+   Yr un anian sy ynnom ninnau,
+      Ag oedd yn gosod
+   Cynnyg isod Cain ac Esay.
+
+   ’Roedd esgus Adda o’i droseddau,
+   “Y Wraig,” medd ef; “Y Sarff,” medd hithau;
+   Felly’r wlad, a’u nad annedwydd,
+   Bawb a’u hesgus dros eu hysgwydd,
+   Gwael eu gwedd, a bonedd, beunydd
+      Sy’n ymliw’n amlwg
+   Orwag olwg ar eu gilydd;
+   Fal pren ar demestl, prawf di amau,
+      Mawr fydd ffwndwr
+   Acw y’nghynnwr’ y canghennau.
+
+   A’r ceinciau’n raddau sy’n cyrhaeddyd
+   Sefyllfaoedd yr holl fywyd;
+   Tyfiad pawb, o dlawd i frenin,
+   Sy’n llygreddawl o’r un gwreiddyn;
+   Nid oes heddyw’n gwneyd eu swyddau,
+      ’N un gelfyddyd,
+   Neb a’i fywyd na bo feiau,
+   Naws a gewch mewn is ag uchod
+      I ryw ddichell,
+   Ymhob bachell am eu pechod.
+
+   Mae rhai penaethiaid, euraidd araith,
+   A’u hawdurdod yn ddi effaith;
+   Esiamplau drwg, mewn golwg helaeth,
+   Sy’n wall anfeidrol mewn llywodraeth
+   Rhai ynadon rhy niweidiol,
+      A chyfreithwyr
+   Sydd anrheithwyr swydd anrhaethol,
+   A rhai personiaid, pwy resyna?
+      Ymhob ffiaidd
+   Naws aflunaidd, nhw’ sy’ flaena.
+
+   A thra fo’r blaenaf heb oleuni,
+   Yn twyso’r dall i ffos trueni,
+   Swn digofaint sy’n dygyfor
+   Yspryd Saul, elynol flaenor,
+   Lladd y plant er mwyn dieithriaid,
+      I geisio cadw
+   Yn ’r ymyl acw’r Amaleciaid;
+   Cryfhau breichiau annuwioldeb
+      Mewn drygioni,
+   Daw’n warth i ni, a Duw’n wrthwyneb.
+
+   Mae’r saith angel ar eu siwrnau,
+   Yn dechreu tywallt eu phiolau;
+   Llawer gwae sy’n llwyra gwewyr,
+   I’w rhoi yma i’r rhai amhur;
+   Gwae rhai gydiant faes at faesydd,
+      Nes bod gwendid,
+   Oes wall ofid, eisiau llefydd;
+   Mae n ddi ameu’n anhawdd yma
+      I dylodion,
+   Ac elw byrion, gael eu bara.
+
+   Dawn medrusgall dyn rhodresgar,
+   Gwneyd ei dduw o gnwd y ddaear;
+   Ysguboriau gwaliau’n gwlwm,
+   A _storehouses_, ys da rheswm;
+   Ond geill naws ing dywyllnos angau,
+      Alw’r ynfyd,
+   I ado’i buryd cyn y borau.
+   Ameu’r Arglwydd am ei lawndra,
+      Cofiwn heddyw,
+   Am wr sy’n marw ’mhorth Samaria.
+
+   Cofia, ’speiliwr cenhedlaethau,
+   Y bobloedd a’th yspeilia dithau;
+   Am waed dynion mewn galanas,
+   Ac am dy drais mewn tir a dinas,
+   Gwae elwo elw drwg i’w berchen,
+      Yn falch ’i af’el,
+   I nythu’n uchel—noeth yn ochen;
+   Ac os yw Lloegr dan ’r un llygriad,
+      Caiff gan yr Arglwydd,
+   ’R un cul dywydd a’r Caldea’d.
+
+   Beth yw plasau, trasau trysor,
+   Ond gorseddfeydd annuwiol gyngor?
+   Mae gwin, a bwyd, a gwyniau bydol,
+   Yna i’w moedro, ’n anghymedrol;
+   Meibion Scefa ’mhob naws gaf’el,
+      Heb yr Arglwydd,
+   Sy dan chwithrwydd dyn a chythrel;
+   Chwys y tlawd yw’r cnawd a’r cnydau,
+      Rhwysg a balchder,
+   Y swn a’r pleser, sy’n eu plasau.
+
+   Fe wasg y mawrion dewrion dyrus
+   Y llafurwyr, â’u llaw farus;
+   A’r llafurwyr, a’u holl fwriad,
+   Gwisgo’r gwyn, a gwasgu’r gweinia’d;
+   Gwasgu sydd, a gwisgo swyddau,
+      Nes yr aethon’
+   I faela dynion, fel eidionau;
+   Gwerthu’r cyfion er ariannau,
+      A’r tlawd truan
+   Er pris gwadan par esgidiau.
+
+   Dyma’r byd ac ergyd gwyrgas,
+   Y sydd yn awr a’i swyddau’n eirias;
+   Memi melin flin aflonydd,
+   Egni galed yn cnoi ’gilydd;
+   Pawb ar eraill a weryran’,
+      A neb yn cwyno
+   Ei wyrni heno arno’i hunan;
+   A phob enwau, tlawd a bonedd,
+      Oll yn euog,
+   Tan’r un warog, trwy anwiredd.
+   Gwedi chwalu gwawd uchelwyr,
+   Pa faint ffurmach ydyw’r ffarmwyr,
+   Sydd mor feilchion, gw’chion gyhoedd,
+   Rymus droediad, a’u meistradoedd?
+   Pell yw peirch eu meirch a’u merched,
+      Hwy rygyngant
+   Fwy nac allant yn ddigolled:
+   Lle bo addysg byd neu eiddo,
+      Dyna ragrith,
+   Wyniau melldith, yn ymwylltio.
+   Ac os ewch i ddangos ochain,
+   Babel droiau’r bobl druain;
+   Llygredd llun, a gwyn drygioni,
+   Swn yr hunan sy’ yn y rhei’ny;
+   Meddwi a hwrio, mawr ddihirwch,
+      Bawb lle gallant
+   A ddilynant aflawenwch;
+   Anesmwythdra, lleithdra llwythdrwm,
+      Byw’n ddi’g’wilydd
+   Dan eu gwarthrudd, dyna’u gorthrwm.
+   A phwy ond diafol, awdwr pechod,
+   Sydd yma y’nghadfa pob anghydfod?
+   Pan ddarfu’r tyn offeryn Pharo
+   Bwytho ar ddynion, beth oedd yno?
+   Nid ffast wenwyn, na phastynau,
+      Mewn cynddaredd,
+   Oedd eu buchedd dan eu beichiau;
+   Ond o’u cyfyngder eger eigion,
+      At Dduw’n ddibaid
+   ’Roedd eu hochenaid a’u hachwynion.
+   A than bwysau’r ieuau ’rwan,
+   Geifr a moch sy’n croch ysgrechian;
+   Ymroi a diodde’n ddi w’radwyddiad
+   Dan iau’n ddyfal a wna ddafad;
+   I ddefaid Crist mae’r iau’n esmwythdra,
+      Cariad Isr’el,
+   Goruwch fug’el, a’u gorchfyga;
+   A’r rhai orchfygant awch arfogaeth
+      Chwantau’r gelyn,
+   Mae’r Iesu’n dilyn iau’r dystiolaeth.
+
+   Beth yw rhyfel boeth, hir ofid,
+   Ond melus chwantau beiau bywyd?
+   Olwyn fawr digofaint gyfion,
+   Sy’n troi’n boenus trwy ddibenion:
+   Ac os y tlawd raid heddyw ddiodde’,
+      Caiff gwyr mawrion,
+   Taer annoethion, eu tro nhwythe’,
+   Fel mae amser i bob amcan
+      Trefn Ragluniaeth,
+   Drwy wahaniaeth Duw ei hunan.
+
+   Angenrhaid yw o ran cyflyrau,
+   Byd rhai astrus, yw bod rhwystrau;
+   Gwenith glân ’does ofon sefyll,
+   Pan godo’r gwantan gyda’r gwintyll;
+   Tan y groes, mewn oes yn isel,
+      Mae lle’r Cristion.
+   Fe ddaw’n gyfion o bob gaf’el;
+   A Duw anwyl, er daioni,
+      Drotho’n buchedd
+   At wirionedd, o’n trueni.
+
+
+
+
+HAFGAN.
+
+
+                         _Alaw_—“Spaen-Wenddydd.”
+
+   Y teulu mwyn hael-gu mewn hedd,
+   Rhowch osteg, rai glandeg eu gwedd;
+   I ddatgan un haf-gan yn hy,
+   Hen dirion arferion a fu,
+   Mewn llawer ty ’roedd cennad da,
+   Ac enw hyf i ganu Ha;
+   Fel pob creadur sy’n ei ryw,
+   _Ag aml dôn yn canmol Duw_.
+   Mae’r ddaear oedd fyddar, wedd fud,
+   Mae’r coedydd, mae’r bronnydd mawr bryd,
+   Mae’r dyffryn yn deffro ei holl wraidd,
+   Mae eginoedd y gwenith a’r haidd,
+   Mae llaeth a maidd, mae llwythau mwyn,
+   O ffrwythydd haf yn ffraeth ymddwyn;
+   Mae pob creadur yn ei ryw
+   _Ag aml dôn yn canmol Duw_.
+   Gan hynny gwnawn synnu ’mhob swydd,
+   Ystyriwn a gwelwn i’n gŵrydd,
+   Ddoethineb dawn undeb Duw Ne,
+   Yn trefnu pob peth yn ei le;
+   Y mawr dymhorau, ffrwythau ffri,
+   Er hynny, anufudd ydym ni,
+   A phob creadur yn ei ryw
+   _Ag aml dôn yn canmol Duw_.
+   Rhoed i ni, heb fawr brofi mo’r braw
+   Bob mwynder a llawnder i’n llaw;
+   ’Nifeiliaid a defaid ar dir,
+   Y rhei’ny sy’n hardd inni’n wir,
+   Pob peth yn glir i’n porthi’n glau,
+   A ninnau er hyn heb ’difarhau;
+   A gweled pob greadur gwiw
+   _Ag aml dôn yn canmol Duw_.
+
+   Mae r holl greadigaeth fel drych,
+   Rhai deimlant a welant yn wych,
+   Bod pob peth yn datguddio’n gytun,
+   Ddaioni’r Creawdwr ei hun;
+   Ond natur dyn sy fwya’ dall,
+   Tan gwmwl balchder ofer wall,
+   Ni fyn ddarostwng o’i dda ryw
+   _Un cymal dewr er canmol Duw_.
+
+   Pa beth yw rhyfeloedd y byd,
+   Ond balchder ac uchder i gyd?
+   Fel ’r angel nerth uchel wnaeth ef
+   I ormesu teyrnasu tu’r nef;
+   A dyna’n llef sydd fyth rhagllaw,
+   Yn ffrwd gyffredin dryghin draw,
+   O eisiau bod yn Iesu byw
+   _Bob cymal dewr yn canmol Duw_.
+
+   O! rhyfedd yw’n buchedd trwy’r byd,
+   Mewn gwagedd a llygredd a llid,
+   Heb geisio gwir deimlo gair Duw
+   Sy’n ein galw ni o feirw i ail fyw;
+   Ond Och! mae’n clyw ni wedi cloi,
+   Ac ysbryd dall i ymbarotoi;
+   ’Rym ni yn gysglyd oerllyd ryw,
+   _Ac eisieu’n deffro i ganmol Duw_.
+
+   Cynhyrfwn, a gwelwn mai gwir
+   Y cawn feirw, cwyn arw, cyn hir;
+   Gwybyddwn na ffaeliwn yn ffol,
+   Mae’r bywyd trag’wyddol yn ol;
+   Ymwnawn mewn rhol am ffrwythau’r hâ,
+   Lle mae gorfoledd diwedd da;
+   Dyna r fan lle caffom fyw,
+   Amen, a ’stad, _yn mynwes Duw_.
+
+
+
+
+ANWYL GYFAILL.
+
+
+   Cerdd i annerch cyfaill caredigol, pan oedd dan groesau a blinderau.
+
+                        (_Alaw_.—“Y Galon Drom.”)
+
+      ANWYL gyfaill, rwy’n dy gofio,
+      A gweddi mynych, gan ddymuno
+      I Dduw roi llwyddiant er pob lludded
+      Yn graff i’th onest gorff a’th ene’d;
+   A dal dy draed ar Graig yr oesoedd,
+      Er pob helynt,
+   Eiddig oeddynt, a ddigwyddodd;
+   Ac er pob peth a ddigwydd eto,
+      Duw fo i’th dywys,
+   Yn gyhoeddus, rhag tramgwyddo.
+
+      Cefaist yma lawer damwain,
+      Megys rhybudd cerydd cywrain;
+      Mae’r Saer-celfydd ymhob cilfach,
+      Am dy docio i’th wneyd yn decach,
+   Torri ceinciau d’ anystyriaeth,
+      Harddu’r Eglwys,
+   Caer hoff wiw-lwys, mewn corpholaeth,
+   Bwrw’r gwarthus bnynu a gwerthu
+      Hwnt o’r deml,
+   I fan isel a fyn Iesu.
+
+      Gwel fod ffraeth ragoriaeth gaerog
+      Rhwng gwir blentyn a gwas cyflog;
+      Rhaid i’r plentyn etifeddol,
+      Gyrraedd didwyll gerydd tadol;
+   Nid ydyw rhai na chânt yn weddaidd
+      Fflangell barod,
+   Bwys awdurdod, ond bastardaidd;
+   Dal dy sêl a gwel y gwaelod,
+      Plentyn cyfan
+   Wyd ti dy hunan i’r Tad hynod.
+
+      Cariad Crist a ddarfu’n dirion
+      Deg arwyddo’n dy geryddon;
+      Efe, cofia, sydd drwy’r cyfan,
+      A’i ddawn ollawl i’th ddwyn allan;
+   Ar Job gynt ca’dd Satan weithio;
+      Darfu’n rhydost
+   Gnoi, di a’i gwyddost, gnawd ac eiddo;
+   Ond cadwe ’i enaid gwedi hynny—
+      Rhyfedd, nerthol,
+   Anhebgorol, mae Duw’n caru.
+
+      A gadwo Duw a fydd cadwedig
+      Trwy ddwfr a thân, a gwawd a dirmyg;
+      Nid oes dim all niweid egraidd
+      I rai garant Dduw’n gywiraidd;
+   Mae pob rhyw bethau’n rhannau’r rhei’ny
+      Yn gweithio beunydd
+   Oreu deunydd er daioni;
+   A gwyn ei fyd y diwyd ffyddlon
+      A ail aned,
+   A Duw’n gywled yn ei galon.
+
+      Yr Eglwys ydyw’r hardd dreftadaeth,
+      A chalon dyn yw’r pren gwybodaeth;
+      Mae’n ffrwyth gwa’rddedig ynddi’n canlyn,
+      Gwyliwn drwyddo goelio’r gelyn;
+   Pwyll a sobrwydd sydd angenrhaid,
+      Dal ar orchwyl
+   Oen Duw anwyl yn dy enaid:
+   “Fy mab,” medd Duw, “moes im’ dy galon”;
+      Dyna’r d’ioni,
+   Gyda nyni, ymgadw yn union.
+
+      Y galon yw’r ystafell addas,
+      Tŵr puredig, ty’r briodas;
+      Os gwelir un hen wŷn yn honno,
+      Ac heb y wisg briodas ganddo,
+   Rhwymwch, deliwch, draed a dwylo,
+      I’r t’w’llwch enbyd,
+   Lwyra gofid, ’lawr ag efo;
+   Caiff pawb ond plant y ddinas burlan,
+      Eu troi, dyallwch,
+   I’r tywyllwch, o’r tu allan.
+
+      Cans oddi allan mewn swydd hyllig
+      Mae’r cwn a’r swyn-gyf’reddwyr eiddig,
+      Puteinwyr a llofruddwyr gwaedlyd,
+      A phob celwyddwyr, yfwyr hefyd,
+   Addolwyr eulyn, ddwl oer alwad,
+      Ni ’dwaenant olau,
+   Dawn a geiriau Duw, na’i gariad;
+   A’r holl broffeswyr hunan-gnawdol,
+      Nid yw eu rhyfyg,
+   A’u dull unig, ond allanol.
+
+      Gwyliwn fod ar nôd annedwydd,
+      Rhaid dal yn agos at yr Anglwydd,
+      A ffoi i Soar am anrhydedd:
+      Ni thal sefyll ar wastadedd,
+   Fel gwraig Lot, a ddarfu gychwyn,
+      Ei gwlad a’i chartre,
+   Fodd anaele, fu iddi’n elyn.
+   Chwant y cnawd, a llygredd cyhoedd,
+      Allant dyfu
+   I’th anafu o borth y nefoedd.
+
+      Llawer ffordd a llawer cwestiwn
+      Sydd yn t’wyso rhyw demtasiwn;
+      Gormod cyfle, a mynych arfer,
+      Eill ein hudo ni o’n llawn hyder;
+   Er bod doethineb mawr yn Sal’mon,
+      Merched lledrydd,
+   Draws eu gilydd, droes ei galon;
+   Er gwneyd teml Dduw yn ’i ddechreu,
+      F’ aeth i weithio,
+   Dan wenh’eithio, i’w duwiau nhwytheu.
+
+      O! mor llithrig ydyw llwybyr
+      Tuedd dyn i fynd wrth natur;
+      Rhyfedd gariad a thrugaredd,
+      Fod rhai’n sefyll hyd y diwedd;
+   Os ai fel Pedr dros y llwybrau,
+      Gweddia’n fynych,
+   I Dduw edrych, di ddoi adrau:
+   Golwg Iesu a’n galwo’n gyson,
+      A’i air fo’n llosgiad,
+   Unig hwyliad yn ein calon.
+
+
+
+
+OLWYNION DWFR MELIN RHUTHYN.
+
+
+   CODOG fawr enwog forwynion,—dwy-rod,
+      Yn dirwyn yr afon;
+   Cwyd gwegil codau gweigion,
+   Codau o bwys ceidw y bon.
+
+
+
+
+Y GALON DDRWG.
+
+
+   Swelwn echrysa golwg,
+   Gwael iawn ddrych y galon ddrwg:
+   Calon afradlon o fryd,
+   Annuwiol heb ei newid:
+   Calon yw mam pob cilwg,
+   An-noeth drefn, a nyth y drwg;
+   Drwg ddi-obaith, draig ddiball,
+   Pwy edwyn ei gwŷn a’i gwall?
+
+   Effaith y cwymp, a’i ffrwyth cas,
+   A luniodd pob galanas;
+   Grym pechod yn ymgodi,
+   A’i chwantau fel llynnau lli;
+   Glennydd afonydd y fall,
+   Dengys bob nwydau anghall;
+   Dîg-ofid yn dygyfor,
+   Tân a mŵg, fel tonnau môr:
+   Uffern yw hon, o’i ffwrn hi
+   Mae bariaeth yma’n berwi:
+   Ysbyty, llety pob llid,
+   Gwe gyfan gwae a gofid;
+   Trigfa pob natur wagfost,
+   Bwystfilaidd ’nifeilaidd fost:
+   Treigle a chartref-le trais,
+   Rhyfeloedd, a phob rhyw falais;
+   Rhial pob an-wadal wŷn,
+   Ty ac aelwyd y gelyn.
+   Meirch, a chwn, a moch annwn,
+   Sy’n tewhau yn y ty hwn,
+   Seirff hedegog mewn ogo,
+   A heigiau dreigiau blin dro.
+   Pob lleisiau, arw foesau’r fall,
+   Sy’n dwad i swn deall;
+   Swn t’ranau, sain trueni,
+   Swn gofalon greulon gri:
+   Melin wynt, yn malu’n wâg,
+   Rhod o agwedd rhedeg-wag;
+   A’i chocys afaelus fôn,
+   Yn troi’u gilydd trwy’n galon;
+   Drylliad, ag ebilliad bach,
+   Y maen isaf, mae’n hawsach,
+   Na dryllio, gwir bwyllo i’r bon,
+   Ceulaidd, drygioni calon,
+   C’letach a thrawsach ei thrin,
+   Mewn malais, na maen melin.
+
+   Llais hen Saul, a llys hwn sydd,
+   Fan chwerw, o fewn ei chaerydd.
+   Ni all telyn a dyn doeth,
+   Clywn, ennill calon annoeth.
+
+   Och! ni byth, achwyn y bo’n,
+   Wrth goelio, fod fath galon:
+   Gweddiwn, llefwn rhag llid,
+   Yn Nuw, am gael ei newid.
+   Nid oes neb a’i hadnebydd,
+   Ond gain y Tad, a’i rad rydd;
+   A’n gair os daw, gwiw-ras dôn,
+   A dry’r golwg drwy’r galon:
+   A drwg calon draw cilio,
+   Amen fyth, mai hynny fo.
+
+
+
+
+PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH.
+BRENIN, USTUS, ESGOB, HWSMON.
+Rhyfela, Cyfreithio, Efengylu, Lluniaethu.
+_Awyr_, _Tân_, _Dwfr_, _Daear_.
+Anadl, Cyfraith, Efengyl, Cnawd.
+
+
+YN gymaint ag i mi ryfygu argraffu y cyfryw waith distadl ag yw hwn,
+oblegyd ei fod yn myned tan yr enw Chwaryddiaeth fe geir amrywiol yn ei
+wrthwynebu, canys ni allant oddef i ddim da ddyfod o Nazareth.  Fe fydd y
+farn arnaf fi, yn enwedig ymhlith dynion ffroen uchel Phariseaidd, a
+hidlant wybedyn, ac a lyncant gamel.
+
+Ond yn fwy neillduol, mewn ffordd o amddiffyniad i’m gorchwyl, mi a
+ddymunwn ar bob un esgusodi barnu cyn profi y dystiolaeth.  Gwaith pawb a
+brofir; felly mi a ddymunaf ar y rhai sydd barotach i farnu nag ystyried,
+i ddar llen neu wrando yr hyn sy’n gynwysedig; ac yna hwy a gânt adnabod
+fod pob gair yn wir at ei achos.
+
+Yn gyntaf, fe ddaw un i adnodd y testyn, ac un dan enw Brenin; ac at
+hwnnw, un i ddatguddio amrywiol o’r twyll sydd yn y deyrnas; yn ol hynny,
+yr Hwsmon (sef y Cybydd); ac at hwn fe ddaw hen fenyw ddiog.  A daw un
+dan enw Esgob; ac at hwnnw fe ddaw un i gellwair am le i fyned yn
+offeiriad; yn hyn y datguddir y trueni a’r llygnedd sydd mewn gosodiadau
+eglwysig.  Ac yn ganlynol daw yr Ustus, ac ato ef yr Hwsmon, ym mha le y
+dangosir dull y cam-gyfreithiau a’r creulondeb sydd yn y wladwriaeth.  A
+daw yr Hwsmon i’w ddyrchafu ei hun, mai efe sy’n cynnal pawb; i ba un yr
+atebir, na all un alwedigaeth ei chynnal ei hun,—fod sefyllfa ddynol yn
+gyffelyb i un dyn, y pen a’r holl aelodau yn gyfatebol i un corff.  Daw
+yr Hwsmon, wedi ei ofidio gan glefyd, yn ymofyn Doctor, ac yn addunedu,
+os cai hoedl hwy, y byddai yn ddyn duwiol; ac y mae yn ymddarostwng i
+ychydig o enw diwygiad; ond pan gyntaf y gwellhaodd o’i glefyd, y mae yn
+myned waeth nag o’r blaen, ac yn y diwedd yn marw yn druenus.  Yn y modd
+hyn y mae’r llyfr hwn yn treiglo.
+
+Nid oes gennyf ond ei adael i’ch barn chwi oil, gan obeithio nad oes neb
+mor foethus na allant “brofi pob peth, a dal yr hyn sydd dda.”
+
+                           Yr eiddoch oll, &c.,
+
+                                                           THOMAS EDWARDS.
+
+
+
+PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH.
+
+
+                                      [_Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon_.
+
+_Syr Rhys_.
+
+      Gostegwch bawb, gostegwch,
+      Os ydych am wrando, rowndiwch,
+   Y fi ydyw’r crier ffraethber ffri,
+      Ddaeth yma i gyhoeddi heddwch.
+
+      Fy enw sydd hynod ddigon,
+      Syr Rhys y Geirie Duon,
+   Gŵr wyf a fedr ddweyd eu bai,
+      Drwy deg, i rai cymdogion.
+
+      Ond mi glywes fy nain yn ownio,
+      Mai gore ydyw’n lleia’ siarato;
+   O ran fe gynhyrfa llawer un swrth,
+      Mae’n debygol, wrth ei bigo.
+
+      Ni fu erioed gynlleidfa luosog,
+      Na bydde rhyw rai yn euog;
+   Rhag ofn cenfigennu am hynny ymhell,
+      Mae llawenydd yn well i’w annog.
+
+      Mae gennym ni fath ar chwaryddieth,
+      Yn pwnio ’nghylch y pedwar penneth;
+   Sef Brenin, ac Ustus, ac Esgob llon,
+      A’r Hwsmon hoewlon heleth.
+
+      Y Brenin i wneyd llywodreth,
+      A’r Ustus i reoli cyfreth;
+   A’r Esgob i bregethu’r gwir,
+      Wrth reol clir athrawieth.
+
+      Ac ynte’n Hwsmon manwl,
+      Sy’n talu tros y cwbwl,
+   Trwy’i waith a’i lafur, drafferthus lun,
+      Wrth drin ei dyddyn diddwl.
+
+      Dyna’r testun oll mewn dwyster,
+      Mae amryw drafaeliwr tyner
+   A welodd _sign_ ALL FOURS mewn tre
+      A’i lyged yn rhyw le yn Lloeger.
+
+      Ond ar hanes a dull y rheiny,
+      Mae sail ein hact ni ’leni,
+   Ond bod ynddi hi Gybydd, ac amryw o gêr,
+      ’Ran pleser i’r cwmpeini.
+
+      ’Doedd waeth dweyd ar fyr ei threfen,
+      Na mynd i bregethu rhyw hir brygowthen,
+   Mae hanner gair yn fwy i gall.
+      Na dweyd i ddi-gall ddeugen.
+
+      Y sawl sydd am brofi sylwedd,
+      Gwrandawed hyn i’r diwedd,
+   Os nad oes iddi ond dechre bach,
+      Mae’n ffurfach yn ei pherfedd.
+
+      Tyrd dithe’r cerddor tene,
+      Cais dynnu rhyw sŵn o’th danne,
+   Fel y gallwyf ddawnsio tro,
+      Yn bur-ddewr i dreio’r byrdde.
+
+      Ffarwel i chwi dro go fychan,
+      Daw’r Brenin yma’n fuan;
+   Ond mi ddof fi ato fe eto yn hy,
+      ’Ran siawns na thuedda’i ymddiddan.
+
+                                                              [_Diflanna_.
+
+                                                      [_Ymddengys Brenin_.
+
+_Brenin_.
+
+   ’Nawr o’ch blaene’r hawddgar fyddin,
+   Mi ddes ger bron dan enw Brenin,
+   I adrodd i chwi fy mhwer addas,
+   A’m cadernid uwch y deyrnas.
+
+               [Picture: Y Brenin.  Darlun gan A. E. Elias]
+
+   Gan faint fy mraint, a’m parch, a’m _honor_,
+   Twf eurdeg harddwych, tyrd, y cerddor,
+   ’Rwy’n chwennych datgan cân blethedig,
+   Hyf a moesol, hefo miwsig,—
+
+                      (_Alaw_,—“DYDD LLUN Y BORE.”)
+
+      “Wel, gwelwch i gyd,
+   Trwy’r byd yn wybodol y rheol sy’m rhan,
+   I mi mae anrhydedd, a mawredd pob man;
+      I’r Brenin mae’r braint,
+   Wir gywraint ragorieth, yn benneth mawr barch,
+   A phob ryw reoleth trwy’i daleth hyd arch;
+   I mi mae’r awdurdod, a mawr air Emerod,
+      I mi mae’n bri hynod yn barod mewn byd,
+   I mi mae’r gair uchaf, beth bynnag a archaf,
+      Mae’n dynion sydd danaf, mi brofaf i’m bryd,
+      Hwy wnant fel y mynnwyf pan alwyf yn nghyd;
+   Os archaf eu hanfon i ryfel echryslon,
+      Yn erbyn gelynion, yn union hwy an’,
+   Hwy laddant, hwy leddir, gorchfygant, gorchfygir,
+   Trwy ddyfroedd y mentrir, nid ofnir mawr dân,
+   Dangosant eu cryfdwr iawn ledwr yn lân.
+
+      “Fy awdurdod sydd gry’,
+   Mewn gallu teg ’wyllys yn ddawnus tan Dduw,
+   I mi mae gor’chafieth, rheoleth pob rhyw,
+      I mi mae mawrhâd,
+   Pob gwlad enwog lydan sy’n rhwyddlan i’m rhan,
+   Mae’r deyrnged i’m gafael, er mael o bob man;
+   Mae danaf, nod union, arglwyddi a marchogion,
+      Pob math ar wŷr mawrion, sydd ffraethlon swydd ffri,
+   Pob offisers diwad, pawb gwiwlan, pob galwad,
+      Pob cyfoeth, pob cofiad, mewn rhad mwy na rhi’,
+      Sy’n dirwyn o diroedd a mofoedd i mi;
+   Gan hynny gwybyddwch, heb gilwg, o gwelwch,
+      ’Rwy’n cario’r hawddgarwch ar degwch pob dyn,
+   I mi mae’n holl arwydd, a’r goron deg wiwrwydd,
+      Tan fraint ardderchawgrwydd, nef hylwydd ei hun,
+      Dylwn gael i’m cyfarch bur barch gan bob un.”
+
+                                      [_Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon_.
+
+      Wel, mi ddalia beint o ddiod,
+      Fod yma ryw un wedi yfed gormod,
+   ’Ran ni chlywes i yn sobr odid ddyn,
+      Yn ei frolio ei hun yn fwy hynod.
+
+   _Bren_.  Beth, ai ni wyddoch yma’n ddiwad
+      A phwy, syre, ’r y’ch chwi’n siarad?
+
+   _Rhys_.  Gwn, debyga’i, ond considro yma beth,
+      Mae’n llegach rhyw feth ar fy llygad.
+
+      Corff ag a dynges, ond ’rwy’n lled angall,
+      ’Does dim ddwlach na dyn cibddall;
+      Onid gyda’r Roli’r tincer y gweles chwi’n glau,
+      Wrth gofio, fel dau gyfell?
+
+   _Bren_.  Ewch oddiyma yn sydyn, lipryn,
+      Ai dyna’r parch a r’owch i’r Bnenin?
+
+   _Rhys_. Wel, pwy fuase’n ame eich bod chwi’n siwr
+      Wedi mynd yn wr gan gymin?
+   Ond brenin pwy ydych chwi o ddifri?
+   Mi glywes rai’n son am Frenin y Diogi,
+   Ac mae rhyw beth ar fy meddwl yn peri i mi
+   Adel mai chwi ydy’.
+
+   _Bren_.  Taw, taw, â’th ynfyd chwedle diflas,
+      ’Rwy’n deip o Frenin yr holl deyrnas;
+      Mi allwn alw milwyr gwaedlyd
+      I wneyd dy frad mewn llai na munud.
+
+   _Rhys_.  Wele, arglwydd melin Henllan
+      A’n catwo ni rhag y barcutan;
+   Yr oedd fy hoedl i yrwan, dinwan dw’,
+      Ar ei winedd e yn arw anian.
+
+      Wel, begio’ch pardwn, Mr. Brenin,
+      Onid oeddych chwi’n ffrynd i modryb Catrin?
+   ’Ran mi clywes yn gweddio gyda chwi’n daer,
+      Efo Alis fy chwaer, ac Elin.
+
+   _Bren_.  Taw a’th swn gwan, onid oes ar gynnydd
+      Weddio gyda myfi yn yr eglwysydd?
+
+   _Rhys_. Wel, pan oedd crio’r tâl mawr o’ch achos chwi,
+      Mi glywes i regu ar ogwydd.
+
+      Ond yn wir, meistir, ’rwy’n ymestyn yn hoew,
+      I weddio gyda chwi’n gadarn arw,
+   Os gallwch chwi wneuthur rhyw ddyfeis,
+      I roi llai o _excise_ ar y cwrw.
+
+   _Bren_.  Onid ydyw pawb trwy’r byd yn ddibrin,
+      Yn rhwym i dalu _duty_ i’r Brenin?
+
+   _Rhys_.  Wel, fe fydde gwell, er hynny i gyd,
+      Pe b’ai chwi heb gymryd cymin’.
+
+   _Bren_.  Wel, ond rhaid bod ymhob perthynas
+      Goste mawrion ar y deyrnas,
+      Cyn y cadwer pob rheole
+      Tuag at gynhalieth gwyr ac arfe.
+
+   _Rhys_.  Wel, begio’ch pardwn chwi, Frenin tirion,
+      Pa beth y dewisech gyment o weision?
+   Ni fu erioed yn y byd,—ni wiw ddisgwyl bod,—
+      Ddaioni lle bo gormod ddynion.
+
+      ’Ran lle bo llawer o weindogion bydd y diogi mwya’,
+      ‘Cerdd di,’ ‘cerdd dithe,’ ni wyddir pa ’run anystwytha;
+   A gyrru’r llanc lleia’ wnant hwy stil,
+      Trwy’r pwll i ’nol y ceffyl pella’.
+
+      A’r rhai sy’n cael y cyflog penna’,
+      Ymhob lleoedd, sy’n gwneuthur lleia’;
+   Maent hwy’n mynnu rhan.  Mi dd’wedaf i,
+      Dan fy nwylo, mai chwi sy’n ola’.
+
+   _Bren_.  Taw a son dy ffol gamsynieth,
+      Onid rhaid i bawb gael eu bywolieth?
+
+   _Rhys_. Wel, maent hwy’n gwneuthur ymhob man,
+      Hynny fedront o anllywodneth.
+
+      Beth am y gwŷr sy’n derbyn trethi,
+      A’r superfisors sy’n rhai pur fisi?
+   Nid y’ch chwi’n cael, i’ch traul a’ch tro,
+      Mo’r hanner o ddwylo rhei’ny.
+
+      A phe gwelech chwi mewn dirgelion,
+      Y gwas esmwyth ydy fo’r ecseismon,
+   Mynd at wraig y dafarn yn ambell dŷ,
+      Man arall ymgwerylu’n greulon.
+
+      Ni waeth i dafarnwr lledwan
+      Fod rhwng y tân a’r pentan;
+   Ni chaiff un o’r rhei’ny fywiolieth dda,
+      Heb hwrio, neu fenthyca’u hanian.
+
+      Ac mae gennych chwi wych o weision,
+      Tua glanne’r moroedd mawrion;
+   Pan fo smyglo ar y traeth fe fyddan’ hwy yn y tŷ,
+      ’R hen faeddod, yn rhy feddwon.
+
+      A dyna i chwi’r modd yn loew,
+      Mae’ch offisers chwi yma ac acw,
+   Ni chewch chwi oddiwrthynt hwy, lawer tro,
+      Ddim ’chwaneg nag iws i’ch enw.
+
+   _Bren_.  Mae teyrnged gyfion i mi’n digwydd
+      O gefn y môr a chefn y mynydd.
+
+   _Rhys_.  Os oes i chwi’n digwydd beth i’ch shâr,
+      Mae fo’n glynu gyda’r glennydd.
+
+      Ni bydd i chwi ond rhan go wannedd,
+      Erbyn y llyfo pawb eu bysedd;
+   Mae gwmpas y môr, a glywa’i son,
+      A’r mynydd, i chwi weision mwynedd.
+
+      Eu gwaith mwyaf ydyw gwaitio
+      Ar eu gilydd, ac ymwenwyno;
+   Dwyn y naill oddiar y llall tan gadw swn,
+      Yr un fath a’r cwn ’rol cinio.
+
+      Os caiff rhai unweth godi fyny
+      Yn enw’r Brenin, dyna hwy’n lladd ac yn braenu,
+   Yn twyllo, ac yn robio mwy na’u rhan,
+      Ni chaiff y gwan le i gwnnu.
+
+      A phe gwyddech chwi weithian fel bu, rhyfel diwaetha,
+      Rhwng admirals a chaptenied, bawb am y tynna’,
+   Yn derbyn breibs ac yn gwasganu’r gweinied,
+      Mil mwy nag y gellir byth adrodd y golled.
+
+      ’Roedd llawen o dwyll oddeutu’r milisie,
+      Rhwng _y sergeants a’r corporals_, a phob carpie,
+   Ond nid oedd twyll y rhei’ny ddim degwm yr hanner,
+      Ag oedd rhwng gwŷr y môr ac offisers Lloeger.
+
+      Nid oes ond y twyll a’r celwydd
+      Ymhob man, o’r môr i’r mynydd;
+   Lle byddo rhyw swyddog ar blwyf neu sir,
+      Ni fydd dim d’ioni hir o’i herwydd.
+
+      Dyma hyd y mynydd amser sheti,
+      Os bydd ceffyl neu heffer y b’on’ hwy’n ei hoffi,
+   Waeth p’le ynte am ddefed bo node na llw,
+      Na’r hanes, y nhw’ pia rhei’ny.
+
+      Ac felly nid oes ymhob rhyw fasnach,
+      Ond y trecha treisied, a phawb drawsach, drawsach;
+   Maent hwy’n symud eu cloddie, eu caue, a’u cêr,
+      Onid yw’r mynydd yn llawer meinach.
+
+      _Bren_.  Er bod i’m llaw i bob rheoleth,
+      Nid ellir wrth rai ffals wasaneth,
+   Ond Duw a gadwo Frenin Lloeger,
+      Mewn iach fendith a chyfiawnden.  [Diflanna.
+
+      _Rhys_.  Amen yn fwynedd!  Dymunaf finne,
+      Boed llwyddiant yn ddoniol i’w ras a’i feddianne;
+   A hir oes i’r Brenin mewn cywir fryd,
+      Er maint sydd yn y byd o goste.
+
+      Ond mae llawer o gnafon atgas,
+      Yn cymryd arnynt yn y deyrnas,
+   Fod yn bur i’r Brenin yn ei ŵrydd,
+      Ac eu hynny yr un swydd a Suddas.
+
+      Mae rhai mor liwdeg yn ymledu,
+      Fel llyged y dydd pan fo haul yn tywynnu,
+   A phan elo hi’n hwyredd, serthedd sain,
+      Hwy gauant yn fain i fyny.
+
+      Felly mae ffalster mewn rhai penaethied,
+      A ffalster ddialedd mewn amryw ddeilied;
+   Ffalster wrth gario cwrw a gwin,
+      A ffalster wrth drin merched.
+
+      Ffalsder, anlladrwydd llidiog,
+      Ydyw godro heibio’r gunog;
+   ’Run fath a rhoi gwenwyn rhag lladd â chledd,
+      Er hynny ’run diwedd euog.
+
+      Yr un boene a’r un dibenion,
+      Ydyw boddi mewn llyn neu foddi mewn afon;
+   Neb na wnelo’r peth, na wnaed debyg chwaith,
+      Mae’r meddwl a’r gwaith ’run moddion.
+
+      Gan hynny’n glân ferchede,
+      Yn wych weithian, ond gwell i chwithe
+   Arfer yn ieuanc wneyd pob peth yn glên,
+      Na mynd i glegar yn hen bengloge.
+
+      Ac i gadw’r ffasiwn i fyny’n ddiball,
+      Rhag bod yn aflerach na ffol arall,
+   Mae gen inne ganiad wastad wedd,
+      A ddengys i chwi’ch agwedd anghall.
+
+      Mi a’i canaf hi mewn cysondeb,
+      Ar GODIAD YR EHEDYDO, os ca i rwydd-deb,
+   Chwi gewch yma glywed y gwir am y peth
+      Heb ddim gwenieth, yn eich gwyneb,—
+
+      “Y manwi ferched mwynion
+      Gwamal feddal foddion,
+   Gwych yw gennych dan y rhod
+      Mewn iechyd fod yn wychion;
+      Yswagrio’n fawr eich glendid,
+      A rhodio mwy na’ch rhydid,
+   Ac am y brafia’ch gwisgiad brith
+      I fynd i blith ieuenctid;
+   Pob ymddygiad balch fonddigedd,
+   Pob rhyw agwedd curedd cariad
+   Pob rhyw siarad hen gras eirie,
+      A phob ystraie, troe trwyad’,
+   Ymhob rhyw ffals naturieth ffol
+      Mae’ch llawn arferol fwriad.
+   Ond yn eich ienctid mae i chwi ddysgu,
+      Heb angharu, cael cynghorion;
+   Er eich bod chwi heddyw’n ddibris,
+      Chwi ddowch yn ledis boche llwydion;
+   Cewch brynnu’ch dysg a’ch pen mewn dôl,
+      Am fod yn ffol ynfydion.”
+
+      Nid yw cynghori merched, archied erchyll,
+      Ond ’run fath a dwfr yn mynd hyd gafn pistyll,
+   Trwy un pen i mewn, ac allan trwy’r llall,
+      Ac felly mae’r gwall yn sefyll.
+
+                              [_Ymddengys Arthur Drafferthus_, _y Cybydd_.
+
+   _Arthur_.  A glywch chwi, pa beth sydd yma heddyw?
+      Nad elw’i fyth i goed erill, on’d oes cryn dwrw.
+
+   _Rhys_.  Wel dyma ymofyn moel yn siwr,
+      Onid aeth yr hen ŵr yn arw?
+      Considr’wch wrth natur dipyn eto,
+      Mae yn o fawedd i chwi feio
+   Ar ferched ieuenc, a llancie, a phlant,
+      Sy’n cadw gwylmabsant gwallgo’.
+
+   _Arth_.  Wele’r achlod i garpie rhechlyd,
+      Ai nid oes gan rai ddim i’w wneuthyd?
+   Oni wela’i fod yma fawr a bach,
+      A rhai hen boblach biblyd?
+
+      Dyma Sion ac Ann, Dafydd ac Elis’beth,
+      Na bo’n son na chrybwyil, na wnai chwi rywbeth,
+   Yn lle bod fel hyn, mae’n rhyfedd gen’ i,
+      Na fydde g’wilydd gennych chwi ymgoleth.
+
+      Wel, yn siwr, hi aeth yn fyd anaele,
+      Nid eiff dyn yrwan i dre’ nac i bentre’,
+   Na bo interliwd i’w chwane wrth eu chwant,
+      Yn rhigwm rhwng y plant a’r hogie.
+
+   _Rhys_.  O, tewch a son a’ch barnu,
+      Mae llawer peth waeth na hynny,
+   Gwell gen i chwareu, mae’n llai bai,
+      Na’r genfigen mae rhai’n ei fagu.
+
+   _Arth_.  Wel, mi glywes fy mam yn dweyd, ’rwy’n cofio,
+      Mai po teca fo’r chware, gore ydyw peidio,
+   Lle bo gormod o wagedd, egredd wg,
+      Nid oes ond drwg yn trigo.
+
+   _Rhys_.  Wel, oni chlywsoch chwi dnaethu’n fanwl
+      Hen benbwl cebyst, mai gwagedd ydyw’r cwbwl?
+   Gwagedd o wagedd llygredd a llid,
+      Yw’n moddion i gyd, ’rwy’n meddwl.
+
+      Nid oes ond y twyll a’r ddichell ddiffeth,
+      Yn mhob rhyw alwedigeth trwy’r gymdogeth;
+   ’Does odid un yn dilyn gwedd
+      Gwirionedd yn ddiwenieth.
+
+   _Arth_.  O ni waeth i ti dewi, mi glywes rai’n siarad
+      Fod pregethwyr duwiol yn mynd ac yn dwad,
+   Mae’n dda fod rhein’y, gan ddarfod iddi hi,
+      Eglwys Loegr, golli ei llygad.
+
+   _Rhys_.  Mae mwy o buteinied eglwysig,
+      Nag a ddirnad un dyn gwledig;
+   Ac mae yng nghysgod crefydd, beunydd trwy bwyll,
+      Beth rhyfedd o dwyll a rhyfyg.
+
+   _Arth_.  Wel gwir a ddywed yr hen wr doetha,
+      Llygriad y peth gore yw’r llygriad gwaetha;
+   Pa goleua bo’r ganwyll cyn ei diffoddi,
+      Mwya’ yn y byd bydd ei mŵg hi yn drewi.
+
+   _Rhys_.  Mae’n wlad wedi goleuo ben bwy gilydd,
+      Waith cyment sy o daeru ac ymgrafu am grefydd,
+   A llawer ohonynt hwy’n llwyr heno,
+      ’Run ffordd a Lusiffer a Pharo.
+
+      Hwy farnant rai gwirion mewn digofent,
+      ’Run fath a Judas am y blwch enent;
+   Degymu’r mintys o’r gerddi gwâr,
+      A gwneyd camwedd y pedwar cyment.
+
+   _Arth_.  Mi a glywes wr yn barnu
+      Mai drwg ydyw dawnsio a chanu.
+
+   _Rhys_.  Gwir mai drwg yw, os cymer dyn
+      Ei ogoniant ei hun o hynny.
+
+      Mae’n gofyn i ddyn â’i ddonie,
+      Roi’i synwyr a’i holl aelode,
+   Ym mhob peth, er clod yn siwr,
+      Yn gyhoeddus i’r Gŵr a haedde.
+
+   _Arth_.  Ni waeth i ti dewi a dadlu,
+      Nid oes fawr yn gwneuthur felly.
+
+   _Rhys_.  Wel, y neb na wnelo hynny’n ddi stwr,
+      Ym mhob achos mae’n siwr o bechu.
+
+   _Arth_.  Onid ydynt hwy’n dweyd mai’r brenin
+      Yw amddiffynwr y ffydd gyffredin?
+
+   _Rhys_.  Mae’n wir ei fod oddiar ei fainc,
+      Am faeddu pab Ffrainc a’i fyddin.
+
+   _Arth_.  Onid oes rhai o feibion brenin Pryden,
+      Mi glywes yn y _post-house_, yn caru pabisten;
+   Ond am ystraeon nid wyf ddim yn ffond,
+      Mae drwg eu llond hwy yn Llunden.
+
+   _Rhys_.  Wel, yr oeddwn i ar fy ngore
+      Yn ymddiddan â’r brenin gynne,
+   Fe basiodd rhyngom tu yma i’r Hob,
+      Beth gerwin o bob geirie.
+
+   _Arth_.  Ymddiddan â’r brenin!  Tybed
+      Ei fod ef cyn ddifalched;
+   A glywch chwi, medda’i, mae fe’n siwr,
+      Dan awyr, yn wr diniwed.
+
+   _Rhys_.  O, ydyw’n siwr, mae’r gŵr o’r gore,
+      Yn ddiniwed a gonest, am a ddealles i gynne,
+   Onibai gnafon a lladron sy ar ei gefn,
+      Ni gaem ni yma well trefn ’rwy’n ame.
+
+   _Arth_.  Er mwyn dyn, pe soniasit ti dipyn
+      Ynghylch y Dreth Fawr a’r Ardreth Brenin,
+   Maent hwy ar eu deilied ym mhob lle
+      Yn gyrru yma goste gerwin.
+
+   _Rhys_.  Nid all y brenin sydd â dull breiniol
+      Ddim wrth hynny o warth wahanol,
+   Pobl erill sy’n difa ym mbob man,
+      O’r trethi, beth anhraethol.
+
+   _Arth_.  Pwy bynnag sy’n dyfetha’n foethus,
+      Y brenin a’i rwysg yw’r esgus;
+   Mae’n mynd yn ei enw trwy’r wlad hon,
+      Gynifer o ddynion cnafus.
+
+   _Rhys_.  Wel, mae llawer pren teg brig-lydan
+      Yn cysgodi bwystfilod aflan,
+   Ac adar drwg yn nythu ynddo fry,
+      Nid all e’ ddim wrth hynny ei hunan.
+
+      A chwi wyddoch na ŵyr bon derwen,
+      Pa ffordd y gwinga un gangen,
+   Ac felly ni all brenin, er trin pob treth,
+      Wrth ei ddeilied wneyd peth na ddylen’.
+
+   _Arth_.  Wel, dywed ai’r brenin a ddarfu ordro
+      Rhoi treth ar bob ceffyl, fel mae rhai yn caffio;
+   Ond am dreth y gole ar bob rhyw gut,
+      Mae’r gair mai Pitt sy’n pwtio.
+
+   _Rhys_.  Nis gwn i heno am un da obonyn,
+      Maent fel cene llwynog, a’i ddichell wenwyn.
+   Yn ymroi i gyd-yspeilio’n gâs
+      Ein teyrnas, rhad Huw arnyn.
+
+   _Arth_.  Wel, mae’n chwith gan hen bobl weled
+      Gyment o bob cyfnewidied;
+   A phe doi rhai fu feirw; mi wrantaf fi,
+      Bydde synnach gan rhei’ny synied.
+
+      Mae’r bonddigion wedi’u witsio,
+      Yn mesur eu tiroedd, yr aflwydd a’u torro;
+   Ni ddaeth dim i’r byd, er maint y swn,
+      Mon wenwynig a’r ffasiwn honno.
+
+      Hwy fesurant y ffordd, y coed, a’r caue,
+      Ac fel mae’n g’wilyddus, y perthi a’r cloddie,
+   A’u tidau heiyrn a’u celfi chwyrn,—
+      Pe b’ai hi am gyrn eu gyddfe.
+
+   _Rhys_.  Wel, mesuran ’nhw am y siwra,
+      Eu tiroedd, mewn moddion taera;
+   Daw’r dydd na roir fawr fwy o hon
+      Na dwylath, i’r dynion tala.
+
+      Ond natur y byd yw cadw twrw,
+      Hir y onoin y tamed chwerw;
+   Mi redaf fi draw ar hyn o dro,
+      Mewn cariad i geisio cwrw.
+
+                                                              [_Diflanna_.
+
+   _Arth_.  Wel, rheded pawb lle gallon’,
+      Hi aeth yn fyd echryslon;
+   Rhaid i denantied ymhob rhyw,
+      Ar f’einioes i, fyw yn feinion.
+
+      Dyma’r tiroedd, mae pawb yn taeru
+      Y byddan’ hwy i gyd yn codi;
+   Ac ni wiw i ni siarad a gwneyd trwyn sur,
+      Mae’r stiwardied yn wŷr stwrdi.
+
+      Rhaid i ddyn ddysgu pratio,
+      Tynnu het, a mynych fowio,
+   Ac edrych pa sut yr agorir ceg,
+      A dweyd yn deg, rhag eu digio.
+
+      Ac ni chaniateir mynd i’w gwynebe
+      I siarad, ond ar rai amsere,
+   A rhyfedd mor syth, oni leiciant chwi’n son,
+      Yn wŷr tonnog, y tront hwy’u tine.
+
+      A rhaid yw eu tendio ar bob achlysur,
+      A mynd i’w cymhorthe, rhag ofn eu merthyr;
+   Os gwydde, os cywion, neu berchyll per,
+      Rhaid eu ceisio hwy i’r gêr ddigysur.
+
+      Ac os tyddyn fydd ar osodiad,
+      Daw yno i ymryson resiad;
+   Ni cheir na threfn, na threial, na thro,
+      Heb iro dwylo’r diawlied.
+
+      Mae’n rhaid i ystiward yn ei falchder
+      Gael llawer mwy o barch na’i feister;
+   Onide ni chaiff dyn gwan ddim lle
+      Yn agos, os a fe’n eger.
+
+      Digiwch ŵr boneddig, cewch bardwn ganddo,
+      Ond os digiwch ystiward, chwi gewch eich andwyo;
+   Mae hynny’n druenus ym marn pob dyn,
+      Fod rhyw helynt fel hyn yn rwlio.
+
+      Mae’r byd yn llawn aflwyddiant,
+      Fe’i llyged tynned ar les pob tenant;
+   Mae’r bonddigion a’r tlodion, drawsion drefn,
+      Hefo’u gilydd ar ei gefn yn galant.
+
+                                            [_Ymddengys Gwenhwyfar Ddiog_.
+
+   _Gwenhwyfar_.  Wele, nosdawch, gyda’ch cenned,
+      Rhad Huw yma; a rowch chwi damed?
+
+   _Arth_.  O b’le rwan, hefo’ch cwman ci,
+      Gwenhwyfar, daethoch chwi cyn hyfed?
+
+   _Gwen_.  Dwad ar ddamwen wnes i’r ffordd yma,
+      O ran fod y byd yn gwasgu arna’.
+
+   _Arth_.  Pe buasech chwi er’s meityn yn ei wasgu fe’n llym,
+      Nid aethech chwi ddim fel yna.
+
+   _Gwen_.  Nid oes mo’r help, hawdd gennych chwi siarad,
+      Yr ydwyf fi’n ddigon tlawd ac amddifad.
+
+   _Arth_.  Wele’r hen baunes, ar bwy ’roedd y bai?
+      Oni all’sech wneyd llai o ddifrad?
+
+   _Gwen_.  Pa beth a ddifrodes, gadewch glywed?
+
+   _Arth_.  Cyment a gawsoch, ni fu ’run cyn gased;
+   Ni chymrasoch erioed, mi wn yn dda,
+      Ddim gofal, ond bwyta ac yfed.
+
+   _Gwen_.  Dyma’r peth a geir os eir yn dlawd,
+      Rhaid dioddef gwawd a choegni.
+
+   _Arth_.  Ni oddefwch chwi ond eich haeddiant eich hun,
+      ’Ran ni wnaethoch, gŵyr dyn, mo’r d’ioni.
+
+   _Gwen_.  Onid yw’r ddiareb yn dweyd gwir godidog,—
+      Y neb aned i rôt, nid eiff byth i bum’ ceiniog?
+
+   _Arth_.  O, hel rhyw esgusion dwl oerion di les,
+      Mae’r hen Iddewes ddiog.
+
+      Oni chawsoch chwi gynysgeth holliach,
+      Aur ac arian, ac amryw geriach?
+   Chwi allasech ddwad fel finne’n wisgi,
+      I berchen digon, onibai’ch diogi.
+
+   _Gwen_.  Wel, soniwch chwi am ddiogi eiddigus,
+      ’Roedd y plant yn fychen, a minne’n afiachus;
+      A pheth a ddisgwylie neb mewn condisiwn,
+      O waith na phwyse gan fenyw o’m ffasiwn.
+
+   _Arth_.  ’Doodd wiw i undyn a’ch adwaene,
+      Ddisgwyl gennych fawr o wyrthie,
+   ’Ran prin y cynhyrfech chwi i roi tro,
+      O’ch cornel i ystwytho’ch carne.
+
+      O! fel y bydde hi yn un bauled,
+      Yn eiste’n domen, na chynhyrfe hi damed;
+   Buase’n dda fod y gwydde’n llawer man,
+      Yn eistedd gan onested.
+
+      Dyna fel y bydde hi mor ddigyffro,
+      Trin plant yn ei lludded, a difa’r holl eiddo;
+   Ac ysmocio nes aeth hi ’run lliw a’r gŵr drwg,
+      Hen boced, gan fwg dybaco.
+
+   _Gwen_.  Wel, ond fy mrest i sy’n llawn caethni,
+      Mae tybaco yn tynnu dwfr ohoni.
+
+   _Arth_.  Yr ydwy’n eich gweled chwi, hyll ei gwawr,
+      Yn yslefrian mewn mawr yslafri.
+
+   _Gwen_.  O rhowch i mi gardod yn ddiragrith,
+      Chwi glywsoch yn bendant mai da ennill bendith.
+
+   _Arth_.  Ni feddi di’r un fendith, mwy na gafr neu fwch,
+      Gwyneb hwch mewn gwenith.
+
+   _Gwen_.  Onid ydyw’r gair yn dweyd yn gywren,
+      Fod bendith i bawb a roddo elusen?
+
+   _Arth_.  Y fendith ore fuase mewn pryd,
+      Eich curo chwi o’r byd, hen garen.
+
+   _Gwen_.  Ai meddw ydych? fe fuase’n well dull
+      Fy lladd!—O erchyll Iddew!
+
+   _Arth_.  Buase yn llawer amgen lles,
+      Gael dibendod y gnawes bendew.
+
+      Nage, pe gwyddech chwi’r cwmpeini gweddus,
+      Fel yr aeth hi yn baelfed mor helbulus;
+   Mae hi’n ddigon o siampl i bawb trwy’r plwy’,
+      Am fywiolieth, i fod mwy gofalus.
+
+      ’Roedd ei gŵr hi’n porthmoneth draw ac yma,
+      A llafn o bwrs melyn, ac yn walch pur ysmala,
+   A hithe gartre’ yn diogi, ac yn ymdroi,
+      Mor foethus, wedi ymroi i ddyfetha.
+
+      Ond o dafarn i dafarn, ’roedd e’r hen borthmon diofal,
+      Heb fawr edrych at na thir na chatal,
+   Ond canu efo’r tanne ac ymlid puteinied,
+      A gwneyd bargeinion a cholli, ni bu’r un cyn erchylled.
+
+      Fr dorrodd a’r wlad, ynte mor ddiawledig.
+      Am filoedd o bunne, mi allaf ddweyd yn ddiarbennig;
+   Llwyr wfft i borthmyn am dwyllo’r byd,
+      O! na byddent hwy i gyd yn grogedig.
+
+      Dyma hithe, Gwenhwyfar, wrth ei hen gynefin,
+      Beth bynnag fydde’r ennill, ni hidie hi ronyn,
+   Hi eistedde mor bwyllus, ac a smocie ei phibelled,
+      Heb feindio’r un difin mewn gwartheg na defed.
+
+   _Gwen_.  Wfft, wfft i’r fath gelwydd, a goeliwch chwi bellach?
+
+   _Arth_.  Taw, hen hwr dafotrwg, ni fu erioed dy futrach,
+   Na’th ddiocach, na’th ffieiddiach, mewn un man,
+      Hen gwrwm, na’th anhawddgarach.
+
+   _Gwen_.  Nid oes mo’r help, mi glywa,
+      Rhaid i’r gwan ddioddef pob trahausdra,
+   Ond gobeithio, os colles yn hyn o fyd,
+      Ca’i’n hawsach y bywyd nesa.
+
+   _Arth_.  Wel, dyma fel y bydd rhyw garpie,
+   Pan elont hwy’n ddinerth, ac yn ol o feddianne;
+   Maent hwy’n rhoi fod y nef, fel llysendy ar dro,
+      I bob ceriach fynd yno o’u cyrre.
+
+      Rhyfedd fel y dwedant mor odidog,
+      Yn gysurus eu geirie, fod Duw’n drugarog,
+   Ond pe bai fo drugarocach, mi wn fy hun,
+      Na ddewis ef ’run fo ddiog.
+
+   _Gwen_.  O! nid oes yn y nef ddim gweithio.
+
+   _Arth_.  Wel, nid rhyfedd, gŵyr dyn, i chwi son am fynd yno,
+   Ond mi wranta na leiciwch chwi byth mo’ch lle,
+      Onid oes yno de a dybaco.
+
+   _Gwen_.  O! mae gennych chwi chwedle drwg ysmala.
+
+   _Arth_.  Nis gwn i, pe lleddid fi, pa’r un ysmaleiddia:
+   Mi aroses gyda chwi, hyll ei gwarr,
+      I ryw hewian ar yr hwya.
+
+   _Gwen_.  Gobeithio y rhowch chwi cyn eich myned,
+      Fwyd eu lety, a minne cyn dloted.
+
+   _Arth_.  Ni chei gennyf, tra b’wyf yn fy nghof,
+      Y tân a’m twymno, yr un tamed.
+
+                                                              [_Diflanna_.
+
+   _Gwen_.  Wele’r glân gwmpeini,
+      Dyma’r cysur sydd imi;
+   Cael fy hoetio a ’maetio ym mhob man,
+      Yn eger o ran fy niogi.
+
+      ’Rwy’n ofni ’ran diogi dygyn
+      Mai ’niwedd fydd marw o newyn;
+   Canys ni cha’i fymryn, y cwmni mwyn,
+      Yn fy ngwendid, o gŵyn gan undyn.
+
+      Ond gan i mi gael fy marnu’n waetha’,
+      Mi ddweda i chwi ’nghyffes, fel y gellwch fy nghoffa,
+   Os ca’i yma le i eistedd i lawr.
+      Drwy gwynion mawr mi gana’.—
+
+                        (_Alaw_, “SWEET WILLIAM.”)
+
+   “Pob ladi o ddynes led ddiddeunydd,
+   Gwrandewch ar gwynion gwrach ddigynnydd;
+   Y fi sy’n adrodd fy musgrellni,
+   A maint o aflwydd a ddaeth imi,
+      Erwina digwydd, o ran diogi.
+
+   “Pan es i ddechre donie dinerth,
+   Trin y byd a phob rhyw drafferth,
+   Cefais ganwaith, cofus gen’i,
+   Am ddilyn mynych serthnych swrthni,
+      Golledion dygyn, o ran diogi.
+
+   “Pob trawsneiddwch trist anniddan,
+   Pob taeog walle yn tŷ ac allan,
+   Pob rhyw anhap a thrueni,
+   Pob aruthr ddamwain a ddaeth imi,
+      Anrhaith dugas; o warth diogi.
+
+   “Fy hyswieth doreth dyrus,
+   Aeth yn ofer waith anafus,
+   Y cig, y caws, a’r menyn gen’i,
+   A spwyliai’n aml o ran imi
+      Wneyd cam-drinogeth yn fy niogi.
+
+   “Gan hynny, ferched, ’rwy’n eich annog,
+   I gym’ryd siampl rhag troi’n ddiog,
+   Mae un anhwsmon yn well i’w gyfri,
+   Ac yn gynhesach nag anhyswi,
+      Lle bo redegog bâr a diogi.
+
+   “Mae’r gwr doeth yn rhoi canmolieth
+   I wraig dda rinweddol berffeth;
+   ’Rwyf finne’n llwyn wrthwyneb iddi,
+   Cymerwch rybudd o’m trueni,
+      Ym mhob ymddygiad gwyliwch ddiogi.”
+
+                                                    [_Ymddengys Syr Rhys_.
+
+   _Rhys_.  Pwy sy yma’n crugleisio mor luosog?
+
+   _Gwen_.  Y fi sydd yma’n dlawd ac anghenog.
+
+   _Rhys_.  O, mi welaf yma’n wâr,
+      Yr hen Wenhwyfar Ddiog.
+
+   _Gwen_.  Wel, ’rwyf fi mewn cyflwr enbyd,
+      Na wn pa beth i’w wneuthyd.
+
+   _Rhys_.  Mi ddysgaf fi, i’ch llonni yn llawn,
+      Fuddiol iawn gelfyddyd.
+
+   _Gwen_.  Ni waeth i ti dewi â’th ddwndwr dibris,
+      Yr wy’n rhy hen i fynd yn brentis.
+
+   _Rhys_.  O na, fe drefnwyd i chwi swydd ger bron,
+      A wneiff i chwi burion offis.
+
+   _Gwen_.  Pe cawn i ryw offis fechan,
+      Rhag i mi newynu yn anian.
+
+   _Rhys_.  Ffoledd newynu a chadw nad,
+      Tra fyddo’r wlad mor lydan.
+
+      A chwithe’n hen fenyw lysti am gerdded
+      Cewch gystal bywiolieth ag allech chwi weled,
+   A chwmni merched o le i le,
+      A’ch gwala o de i yfed.
+
+      Ond rhaid i chwi ddysgu’n ddwysgall,
+      Fedru dangos i fenywod annghall,
+   Eu ffortun yn dwt, mewn cwpan de,
+      Fel y gallont hwy’n ddie ddeall.
+
+   _Gwen_.  Mae ofn na alia’i ddim oddiwrthi.
+
+   _Rhys_.  Ni fu erioed beth hawsach, troi cwpan a’i throsi,
+      A dweyd peth a’u plesio, wrth eich pen eich hun,
+      Dyna’r cyfan, fe ŵyr dyn, am dani.
+
+      Nid rhaid i chwi fyth mo’r ame
+      Na ddywedwch y gwir o’r gore,
+   Ran y cythrel sy’n dysgu, ac yn trefnu’r tro,
+      Ac y fo sy’n gwirio’r geirie.
+
+      Dywedwch chwi y bydd rhyw un farw,
+      Fe tynn y diawl e’ i foddi neu dorri wddw’,
+   Ac i gyflawni’ch dywediad, mewn clymiad clir,
+      Dyna hynny’n wir am hwnnw.
+
+   _Gwen_.  ’Rwy’n ame y dysga’i ar led osgo,
+      Ond nis gwn i a ydyw’n ddrwg ai peidio.
+
+   _Rhys_.  Mae’r arfer honno wedi’i setlo’n syth,
+      Nid rhaid i chwi byth mo’r hidio.
+
+      Nid oes ond y dichell a chyfrysdra,
+      Yn mynd ymlaen yn y busnes yma,
+   Cans holi ac ymofyn i ddeall eu ysgwârs
+      Bydd y _fortune-tellers_ tala.
+
+      Lle gweloch wraig ieuanc iachus,
+      Yn berchen hen ŵr oedranus,
+   Dywedwch wrthi fod hwnnw ar dranc
+      Ac y ceiff hi ddyn ieuanc nwyfus.
+
+      A lle bo gŵr go ddawnus, a gwraig ddi-dd’ioni,
+      Dywedwch wrth hwnnw bydd farw’r hen ladi,
+   Ac y ceiff ail wraig o fenyw dêg,
+      Fwyneidd-deg, lwysdeg, lysti.
+
+      Felly dywedwch wrth bawb trwy wenieth,
+      Y peth a feddylioch a blesio’u naturieth;
+   Os plesiwch y merched ar hyd y byd,
+      Chwi gewch hoff hyfryd ffafreth.
+
+      Cerddwch trwy degwch hyd deie’r cymdogion,
+      Dysgwch ofer-ddadwrdd, a dehongli breuddwydion,
+   Chwi gewch fywolieth, mi wrantaf fi,
+      A chysgu a diogi digon.
+
+   _Gwen_.  Iechyd i’th galon am fy nysgu,
+      Mi â’n _fortune-teller_ ore yng Nghymru,
+   Darllenaf desni mawr a mân,
+      A threiaf min tân lyg-tynnu.
+
+      Mi gaf bellach yn ddiballu,
+      Ar f’engoch, fywolieth fwyngu;
+   Mae dywedyd ffortun i ambell ffrynd,
+      Yn ddigrifach na mynd i grefu.
+
+      Yr wyf wedi cynhyrfu’n bendant,
+      A darn wylltio o ran fy llwyddiant;
+   Lle caffwy’ ’ngwrando’n rhuo’n rhwydd,
+      Mi bwnia gelwydd galant.
+
+      Ac os daw celwydd i beri canlyn
+      Mae’n hawdd gwneyd esgus cyn bo fo’n disgyn,
+   A thaflu’r cwbl drwbl drefn
+      Yn rhywiog ar gefn Rhywun.
+
+      Wel, nosdawch heno, cofiwch i mi’ch annog,
+      I feddwl am ddiwedd menyw ddiog,
+   Sy’n mynd ar hyd y byd ’ran diogi a bâr.
+      Yn _fortune-teller_ talog.
+
+                                                              [_Diflanna_.
+
+                                                       [_Ymddengys Esgob_.
+
+   _Esgob_.  Mi ddois o’ch blaen, y cwmni hylwydd,
+      Dan enw tad yr holl eglwysydd;
+   Myfi yw swcwr, dyddiwr da,
+      Sylfaene cryfa crefydd.
+
+               [Picture: Yr Esgob.  Darlun gan A. E. Elias]
+
+      Sant Paul gynt a roddodd urdda
+      I Timotheus, yr esgob cynta,
+   I oruwchlywodraethu’n siwr,
+      Yr Ephesied, yn wr hoffusa.
+
+      A Thitus hefyd, wynfyd iawnfodd,
+      Efe yn ddewisol a’i hurddasodd,
+   Ar y Cretiod yn esgob cryf,
+      Ei ddonie dwysgu ddysgodd.
+
+      Yr wyf finne’n deip o’r alwad honno,
+      Dan enw’r esgob mewn gwir osgo,
+   Yn dad eglwysydd odidog liw,
+      Hoff urddus, i’w hyfforddio.
+
+                                                        [_Ymddengys Rhys_.
+
+   _Rhys_.  Wele!  Dafydd y Joci, a Thomas, a Jacob,
+      A Modryb Elin Ty’n ’r Ysgol, edr’wch lle mae’r esgob!
+   Da geny’n gymhwys gael lle â chwi ymgomio,
+   A wariwch eich ceiniog os darfu chwi’ch cinio?
+
+   _Esg_.  Ewch, rôg _impudent_, oddiyma,
+      Gwrando’ch ynfydrwydd chwi ni fedra.
+
+   _Rhys_.  Maddeuwch, f’arnglwydd, y tramgwydd trwch,
+      Yn rhodd na ddigiwch wrtha.
+
+      Mae gen i ewyllys yn fy nghalon,
+      Gael lle i fynd yn berson;
+   ’Rwy’n gweled y rhei’ny mewn gwlad a thre’
+      Yn o glos yn eu cobe gleision.
+
+   _Esg_.  Taw, lolyn ynfyd lledffol,
+      A’th siarad ansynwyrol.
+
+   _Rhys_.  Wel, mi wnawn, os oes gen i rhy fach stad,
+      Ficar neu gurad gwrol.
+
+      Mi ddarllena Gymraeg ar redeg,
+      A thipyn bach o Saesneg;
+   A pheth, fy meistr, ellwch chwi ddweyd,
+      Neu chwenych i mi wneyd ychwaneg?
+
+   _Esg_.  A gai gennyt ti dewi, dywed,
+      A swnio dy ffol gamsynied.
+
+   _Rhys_.  Wel, mi allaf wnenthur yn ddi lai,
+      ’Run synwyr a rhai personied.
+
+      Beth sydd i’w wneyd ond darllen ambell Sulgweth,
+      A thendio bedydd a chladdedigeth?
+   Mae’r llane bach yma, lawer pryd,
+      Heb rigwm yn y byd o bregeth.
+
+      Ac os pregethir weithie,
+      Nid rhaid mo’r poeni ac astudio’r penne;
+   Fe bryn dyn ddigon at iws y plwy’
+      Yn hawddgar am ddwy geinioge.
+
+      A pheth a nad imi fedru tendio,
+      A chodi ar y degwm pwy bynnag fo’n digio,
+   Ac oni thalant hwy bob peth,
+      Gwneyd iddynt trwy gyfreth gwafro.
+
+      Felly mi leiciwn yn fy nghalon,
+      Gael mynd yn ŵr eglwysig, i wisgo dillad gleision;
+   Pe t’rawech chwi gyda fi am le da,
+      Mi fyddwn mewn bara purion.
+
+   _Esg_.  Ni fuost ti erioed, un ffol ei ledpen,
+      O fewn i Cambridge na Rhydychen.
+
+   _Rhys_.  Ni chadd y rhai fu yno fawr wellhad,
+      Ni waeth i ni’n gwlad ein hunen.
+
+   _Esg_.  Nid a neb i’r cyfryw swydde,
+      Heb fod yno’n profi eu donie.
+
+   _Rhys_.  Mae’n hawdd medru rheol ddynol ddysg,
+      Sy’n gyffredin ym mysg yr offeiniade,—
+
+      Flowlio a hela, a chware cardie,
+      Ymladd ceiliogod, a thrin merchede,
+   Darllen papur newydd, fel y byddan’ nhw,
+      Ac yfed cwrw am y gore.
+
+      Mi fedra fyned trwy ddichellion,
+      ’Rhyd plase gwŷr bonddigion;
+   Dyna’r fan lle ca’i’n ddi feth,
+      Mewn barieth fywolieth burion.
+
+      Mi gaf ddweyd fy helynt a welwyf wrth ffowlio,
+      Pa fodd y bydd y tenantied yn contreifio;
+   Pa’r un fo’n dda ei lun, a pha’r un fo’n ddi les,
+      Fel caffwyf mewn gwres fy nghroeso.
+
+      Lle bo denant cryf i’w ganfod,
+      Rhaid dweyd gellir codi ar hwnnw hylldod;
+   A lle bo un gwan, eu hwylio ’nhw’
+      I orffen hwnnw yn hynod.
+
+   _Esg_.  Mae’n hawdd gweled, pe cai ti gyfle,
+      Y gwneit ti’n hwylus ddrwg annele.
+
+   _Rhys_.  Pe bawn i yn berson, a fydde bai
+      Am wneuthur fel y gwnelent hwythe?
+
+   _Esg_.  Dos oddiyma i ofer ddwndro.
+
+   _Rhys_.  Gobeithio nad ydych chwi ddim yn digio,
+   Rhag ofn, fy meistr, mewn trawsder trwch,
+      Y mynnwch fy ysgymuno.
+
+   _Esg_.  Hawdd y galla’i wneuthur felly.
+
+   _Rhys_.  Wel, beth os bydde arain i dalu?
+   Pe bai fastardied lond y fro,
+      Cai fy ’menydd ei safio am hyany.
+
+      Mae yn nghyfreth esgob ryw arfaeth osgo,
+      Bron mwy diawledig na chyfreth Llandeilo,
+   Mae ganddo gynffonne a blaene blin,
+      A llawer tin sydd tano.
+
+      Hwy ddaliant ychydig bach o fater
+      O gwrt i gwrt, ac o chwarter i chwarter;
+   Nid oes un blewyn yn eich plith
+      O fendith na chyfiawnder.
+
+      Ond yr arian sy’n gwneyd pob gwyrthie,
+      Er bod rhai dynion yn bostio eu donie;
+   Yr arian sy’n gyrru’r ysgolheigion rhydd,
+      I gyrredd y llefydd gore.
+
+      Ni bydd mab i boblach wladedd lwydion,
+      Ond ficer neu gurad gwaredd ei foddion;
+   Nid oes, wedi dysgu pob disgwrs,
+      Ond y gore ei bwrs am berson.
+
+   _Esg_.  Paham y rhoddi di yma’n ddibaid,
+      Y cyfryw g’wilydd ar fugeiliaid?
+
+   _Rhys_.  Ond am eu bod, gwybyddwch pam,
+      Yn wŷr diofal am eu defed.
+
+      Yr wyf fi’n cyff’lebu’n barod
+      Y rhai drwg i’r hyslau a’r drogod,
+   Heb hidio’n defed, doed a ddêl,
+      Nes cant hwy afel yn y cnyfod.
+
+      Mae un ysgub ddegwm gan ambell berson,
+      Yn werthfawrocach nag eneidie’r holl blwyfolion,
+   ’Ran os cant hwy ddim colled yn y degwm cu,
+      Hwy ant i gwerylu’n greulon.
+
+      Ac er iddynt weld y plwyfolion yn anaele,
+      Yn rhedeg yn chwidir ymhob rhyw bechode;
+   Ac yn mynd tuag uffern o’u blaene yn syth,
+      Ni chynhyrfant hwy byth mo’r pethe.
+
+   _Esg_.  Pa beth all nac esgob na pherson gwisgi,
+      Aruthr yw’r hanes, wrth y rhei’ny?
+
+   _Rhys_.  Beth yw gwaith bugail ond cadw, os gall,
+      Yr un fo mewn gwall rhag colli.
+
+   _Esg_.  Onid ydys yn darllen ac yn gweddio,
+      Y modd y mae’r eglwys wedi apwyntio?
+
+   _Rhys_.  Ni wnaiff gwas cyflog, mi wn yn dda,
+      Dan gellwer, ond lleia’ gallo.
+
+      Mae’r ffurfie hen ffasiwn mewn hoffusrwydd,
+      I borthi’r eneidie, onid aeth hynny’n annedwydd;
+   Ac fe godwyd llawer ymhob lle
+      Yn awr o ddegyme newydd.
+
+      Mae hynny’n arwydd union
+      I’r golwg, pa le mae’r galon;
+   A pha un ai degwm ai eneidie’r praidd
+      Sy’n gafaelu yng ngwraidd ei galon.
+
+      Ond wrth ffrwyth yr adwaenir pob pren a’i dyniad,
+      A farno a fernir, ni waeth hyn o lar’nad,
+   Onibai fod rhai’n cael gras Duw yn glir,
+      I dderbyn y gwir trwy gariad.
+
+   _Esg_.  Och!  Och druenus boenus bennod,
+      O feddwl hyn anfuddiol hynod,
+   Fod cyment llygredd trwy’r ddull hon,
+      Gall pob rhyw ddynion ddannod.
+
+      Mae’r fuchedd ddrwg yn amlwg ymlid,
+      Fel nod yw’r hyllfarn i ni trwy’r hollfyd,
+   Drygioni’n gwlad anurdda’n glir
+      Yr eglwys gywir oglud.
+
+      Mae achos mawr trwy deimlad
+      I ganu prudd alarnad,
+   Am weinidoglon Eglwys Dduw,
+      Mor hagar yw ei rhwygiad,—
+
+                (_Alaw_—“AMOR ELIS,” neu “IANTO’R COED.”)
+
+      “Clyw, Eglwys Loeger, ffraethber ffri,
+      Hap lwyra ’stad, pa le ’reist ti,
+   Yng nghanol d’urddol frawdol fri,
+      I’r fath drueni anian.
+   ’Nol dwediad Gildas atgas wawr,
+      Y gwyfaist awr yn gyfan;
+   Cans dy weinidogion sydd dan sêr,
+      Yn haeddu eger ogan.
+
+      “Trwm achos ofni’n enbyd sy,
+      Beth wneiff y wlad gyffredin lu,
+   Tra bo’r blaenoriaid harddblaid hy’,
+      Wedi’u dallu gan dywyllwch;
+   A’r dall truenus warthus wall,
+      Yn t’wyso’r dall, dyellwch
+   Mai yn y ffos, anniddos nerth,
+      Mewn galar serth, y syrthiwch.
+
+      “O! chwi rai deillion llyrfion llawn,
+      Sy’n sôn am Grist a’i ddidrist ddawn,
+   Ac heb adnabod eto’n iawn,
+      Mo’i hollol gyfiawn allu;
+   Pa fodd y byddwch, tristwch trwm,
+      Pan ddarfo swm rhesymu?
+   Ni feddwch geidwad yn eich plith,
+      Ond melldith, rhagrith rhygry’.
+
+      “Gan hynny profwn bawb ger bron,
+      Beth dâl rhyw enw llanw llon,
+   Am ffurfiau’r Eglwys hardd-ddwys hon,
+      Dyst oerion heb ystyried;
+   Na chael erioed iach oleu-ryw,
+      Gwirionedd Duw i’r ened,
+   A chym’ryd ffalster yn lle ffydd,
+      Bydd prudd y dydd diweddied.”
+
+      Ffarwel yn awr, yr wy’n mynd ymeth,
+      Gweddied pawb am wir wybodeth,
+   Dallineb ysbryd enbyd wawr,
+      Sy heddyw’n fawr ysyweth.
+
+                                                              [_Diflanna_.
+
+                                                       [_Ymddengys Ustus_.
+
+   _Ustus_.  Mi ddes o’ch blaene,’r cwmni gweddus,
+      Yn awr ar osteg dan enw’r Ustus;
+   Gen i mae’r pen awdurdod ffraeth,
+      I wneyd llywodraeth fedrus.
+
+      Mae’r byd mor llawned o elynion,
+      Sef dynion gwresog o natur groesion,
+   Yn fawr eu brys mewn tref a bro,
+      Am yrngyfreithio yn frithion.
+
+      Yn ol eu holl gynddaredd erchyll,
+      A’u naws wenwynig, ni sy n ennill;
+   Oherwydd hynny mi alla’ yn hy,
+      Hap hynod, ganu pennill,—
+
+                   (_Alaw_—“GONSET GRUFFYDD AP CYNAN.”)
+
+   “Chwychwi gyfreithwyr, barnwyr byd,
+   Dewch ynghyd, braf yw’n bryd,
+   Yma ar hyd, mewn mawr anrhydedd.
+   I ni mae’r mawredd ymhob man,
+   I ni yma’n awr mae’n fawr y fael,
+   Gwych a gwael a raid ein cael,
+   O, mor ddiffael yw mawrdra ffylied!
+   I ni mewn rhediad yn ein rhan,
+   Er bod y gyfraith rwyddfaith rad
+   Yn dda’n ei lle trwy ddawn wellhad;
+   Nyni’n mhob gwlad sy’n chwanog ledio,
+   Ffordd bo ni’n leicio, am eiddo a mael,
+   Wrth fedru chwareu mewn awch hy’,
+   Y gath ddwy gynffon yma’n gu,
+   ’Ry’m ni ymhob llu yn medru moedro
+   Dan gyfryw gwafro i gogio’r gwael.
+
+   “Tan rith cyfiawnder llawnder llwydd,
+   Yr y’m ni’n rhwydd yn trin ein swydd,
+   Rhaid in’ o’n gŵydd trwy guddio’n dyfes,
+   Os mynwn fantes yma i fyw,
+   Wrth ddweyd yn deg a thido’n dost,
+   O ddelio’n rhydost mae’r mawrhydi,
+   I gadarn godi, a llonni ein lliw.
+   Er teced cyfraith ffraethwaith ffri,
+   Ag arian hardd ni a’i gwyrwn hi,
+   I brynnu bri neu dorri’r dyrus,
+   Y wobr drefnus a wna’r tro,
+   I ni mae’r braint, i ni mae’r bryd,
+   I ni mae’r parch, i ni mae’r byd,
+   I ni o hyd mae hyder cywaeth,
+   Tra dalio cyfraith yn ein co’.”
+
+                                                      [_Ymddengys Arthur_.
+
+   _Arthur_.  A glywch, onid ydych chwi yn llafan lysti,
+      Ac yn gene pur lodog, i ganu baledi?
+   Bydde cwilydd gan lawer ddangos ei lun,
+      Y ffasiwn ddyn ddi-dd’ioni.
+
+   _Ust_.  Ond y fi yw’r pen cyfreithiwr eglur,
+      ’Nol rhwym a rheol presennol synwyr,
+   Sydd yn trefnu i fynnu’n faith
+      Hynotaf gyfraith natur.
+
+   _Arth_.  Os chwi yw’r cyfreithiwr, ’delw’i byth Lanfrothen,
+      Oni row’n i chwi agos dair a chweigen,
+   Pe dysgech chwi fine’n dwrne tost,
+      I ymgred a rhoi côst yn gywren.
+
+      ’Rwy’n ame pe bawn yn wr o gyfreth,
+      Y mynnwn diroedd beth didoreth;
+   Siawns am fod yn gnafus mewn dyrus daith,
+      Ac ystwrdio, na chawn waith stiwardieth.
+
+   _Ust_.  Digon i bawb un busnes parod,
+      Nid iawn i neb ymgyrredd gormod.
+
+   _Arth_.  Wel, dyma’r diawl ei hunan, hai, hwi, hai,
+      Yn bwrw’r bai ar bechod.
+
+      ’Does neb fwy’u rhaib a’u barieth,
+      Na phersonied a gwŷr y gyfreth,
+   Mi wn y cym’rech pe cae’ch chwi’ch bryd
+      I’ch rhan yr holl fyd ar unweth.
+
+      Dyma chwi â’ch cyfreithie a’ch papure parod,
+      Wedi dwyn yma’n erwin feddianne mân aerod,
+   Ac yspeilio llawer gŵr bonheddig da,
+      Drwy’ch dewrder a’ch awdurdod.
+
+      A pheth yw’r ymrysone sy rhwng personied,
+      Am y degwm a’r eglwysi, nid oes neb mor glosied,
+   Tri lle neu bedwar gan ambell un sydd,
+      Fel y mae’n gywilydd gweled.
+
+   _Ust_.  Wel, beth am danoch chwithe’r hwsmyn,
+      Onid y’ch dueddol i fwy nag un tyddyn;
+   Mae trachwant Adda, trecha’ tro,
+      Ym mhawb, ’rwy’n coelio,’n canlyn.
+
+   _Arth_.  Wel, dyma ni heb fedru,
+      Ond hau, a chau, a phlannu,
+   A chwi a’ch bath yn hel tir pob man,
+      I ddwyn ein rhan er hynny.
+
+      Y cyfreithwyr a’r personied,
+      A r siopwyr a’r apothecaried,
+   Yn dwyn hynny allont o diroedd cu,
+      I’w gwinedd, gael gwasgu’r gweinied.
+
+      Ac os bydd gŵr mawr a chanddo fater,
+      Fe’i caiff ef mewn gafel ar ei gyfer;
+   Ond am ddyn tlawd, O! sa’ di’n ol,
+      Mae hwnnw’n rhy ffol o’r hanner.
+
+      Och! faint o diroedd sydd wedi myned
+      Yn union i’r un sianel a thir yr hen Sioned:
+   Ond ni chuddir Dyffryn Clwyd â mŵg y dre’,
+      Daw melldith i’r gole i’w gweled.
+
+   _Ust_.  Pechaduried y’m ni o’r taera,
+      Bob swyddog er oes Adda,
+   Nid oes di fai a sai’ yn dêg
+      I daflu carreg gynta’.
+
+                                                              [_Diflanna_.
+
+   _Arth_.  O, cais fynd mewn cyffro,
+      At y gyfreth ’rwyt ti’n gwefrio,
+   Am ysbio mantes a chael gwall
+      Ar ryw ddyn dall i’w dwyllo.
+
+      Chwi a glywsoch yma ar gyfer
+      Yr esgob a’r ustus yn ffrostio’u gwychder,
+   Mai nhw sy’n trefnu ac yn plannu i’n plith
+      Y fendith a’r cyfiawnder.
+
+      ’Roedd un yn bostio’i weddi a’i bregeth,
+      A’r llall mor gyfrwys yn bostio ’i gyfreth;
+   Ond y fi raid weithio a ffwndro’n ffest,
+      Gael talu am eu gorchest heleth.
+
+      Er eu bod hwy yn ymddyrchafu,
+      Bob un yn hollawl yn ei swydd a’i allu;
+   Gwaith yr hwsmyn sydd ar dwyn
+      Yn eu dal hwy’n fwyn i fyny.
+
+      Beth bynnag a fyddo beunydd
+      O g’ledi arnynt hwy trwy’r gwledydd,
+   Yr hwsmon truan ym mhob tre’
+      Raid ddiodde’r coste a’r cystudd.
+
+      Os digwydd bod rhyw helyntion,
+      Neu ymddigwd rhwng boneddigion;
+   Hwy daflant y cwbwl drwbwl drefn,
+      Mor esmwyth, ar gefn yn hwsmon.
+
+                                                        [_Ymddengys Rhys_.
+
+   _Rhys_.  Pwy sydd yma mor ddigysur,
+      Yn erthwch, ai chwi yr hen Arthur?
+
+   _Arth_.  O! dos oddiyma, a thaw a son,
+      Mae’n swga gen i ddynion segur.
+
+   _Rhys_.  Och fi! wr, pa beth a’ch cynhyrfodd?
+      Mae rhywbeth yn eich moedro chwi yn eich ymadrodd.
+
+   _Arth_.  O! gofid y byd ac amryw beth,
+      Yn lanweth a’m creulonodd.
+
+      Och! pe clywsit ti gan daclused,
+      ’Roedd yr esgob a’r ustus yn ymffrostio’u gweithred,
+   Ac yn dweyd mai nhw, trwy’r byd yn glau,
+      Sy’n ethol, y ddau benaethied.
+
+      Ond y fi’r hwsmon gwirion goryn
+      Sydd ddydd a nos mewn gofid dygyn,
+   Yn gorfod, er maint eu braint a’u bri,
+      A’u trawsder hwy, dalu trostyn’.
+
+   _Rhys_.  Wel, nid wrth ei phig mae prynnu cyffylog,
+      Ac ni wiw gyrru buwch i ddal ysgyfarnog;
+   Gwell i bawb y drwg a wypo’n llwyr
+      Na’r drwg nis gŵyr yn wasgarog.
+
+      Gan hynny, ’r hen wr hoew,
+      Gadewch gael chwart o gwrw;
+   Ni gawn ymgomio a swnio heb sen
+      Yn hynod uwch ben hwnnw.
+
+   _Arth_.  Nid ydyw’r byd yn fforddio
+      Yr awrhon i mi fawr wario;
+   Ond nid a’i am beintyn sydyn syth
+      Yn ddigalon byth i gilio.
+
+   _Rhys_.  Ni phrisiwn i ddraen fy hunan
+      Er eich tretio o werth un rotan.
+
+   _Arth_.  ’Does dim i’w ddweyd, ’rwyt ti’n ddi feth,
+      Rhaid adde, ’n gydymeth diddan.
+
+   _Rhys_.  Dyma at eich iechyd da chwi a minne.
+
+   _Arth_.  Diolch yn fawr, mi yfa’ ’ngore;
+   Fel y gallwy’ ddisgwyl rhwydd-deb cry,’
+      Yn rhwyddach i werthu’r heiddie.
+
+   Mae gennyf dros gan’ hobed
+   O haidd wedi rhuddo, nid eiff byth cyn rhwydded:
+   Oni fedra’i’n rhywle gael cyfle cu
+      I lechian, a’i werthu’n wlychied.
+
+   _Rhys_.  Hawyr bach! ni fu ’rioed beth hawsach,
+      Cym’ryd llafur da’n batrwm, pe b’ai’r llall butrach.
+
+   _Arth_.  O, mi wn y cast er’s meityn byd,
+      I ymadel âg yd afiach.
+
+      ’Ran felly y gwela’i mewn tywyll a gole,
+      Bawb ag a allo’n twyllo’n mhob tylle;
+   Maent hwy’n gweled hynny’n fusnes da,
+      Ar f’einioes, mi gogiaf finne.
+
+   _Rhys_.  O! tric nêt iawn i gogio’r ecseismon,
+      Rhoi’r sache a’r haidd wrth raffe yn yr afon,
+   Nid ydyw gwyr y _North_ am dwyllo’n wir
+      Wrth y Deheudir ond rhyw hedion.
+
+      Mae nhw yno ddydd Sul mor berffeth,
+      O gwrdd i gwrdd, o bregeth i bregeth;
+   Ar fore ddydd Llun, nid oes dim a’u gwellha,
+      Hwy fyddant yn gafra am gyfreth.
+
+      Mae rhai yn dwyn defed, a’r lleill yn bragu,
+      Rhai erill yn infformio, ac yn swnio achos hynny;
+   ’Does dim o’r fath ladron croesion crach
+      A gwyr Mynydd Bach am bechu.
+
+   _Arth_.  Maen’ nhw’n ymhob man, ’rwy’n coelio,
+      A’u hewyllys bawb ’nol a allo;
+   Anfynych y ffeindir un glân di-feth,
+      Wrth ddirnad, heb rywbeth arno.
+
+   _Rhys_.  Wel, yfwch i gadw’ch calon,
+      At iechyd da pob hwsmon.
+
+   _Arth_.  Onibai’n bywyd a’n hiechyd ni,
+      Mi wn, byddech chwi’n o feinion.
+
+   _Rhys_.  Gadewch heb rwystr eiste,
+      Mae digon o godiad ar gatal ac yde;
+   Chwychwi a’ch ffasiwn, hyn o dro,
+      All fforddio gwario o’r gore.
+
+   _Arth_.  O, rhaid i mi edrych beth a wnelw’,
+      Pe gwydde ’meistr tir ’mod i yn cadw twrw,
+   Fealle y code fo bum punt yn y man
+      Ar fy nhyddyn o ran heddyw.
+
+   _Rhys_.  Ha fab, rhag c’wilydd, ’dwy’i ddim yn coelio,
+      Mae amser i alaru ac amser i ddawnsio.
+
+   _Arth_.  Oes, amser i bob amcan, mi wn fy hun,
+      Ond doeth ydyw’r dyn a’i hadwaeno.
+
+   _Rhys_.  A oes ini amser beth yn ngweddill,
+      Y gallem ni heb anair ganu yma bennill?
+
+   _Arth_.  Neb a wnelo heb anair un ffafr yn ffest,
+      Fe fydd iddo orchest erchyll.
+
+   _Rhys_.  Wel, canwch chai gerdd i ddechre,
+      Ac yna’n fwynedd mi ganaf inne.
+
+   _Arth_.  Dyna ben, mi ganaf gerdd fy hun,
+      Ni wn i fawr, fe ŵyr dyn, ar danne.
+
+   _Rhys_.  Wrth gofio, dewch ac yfwch,
+      Ac yna’n well chwi genwch.
+
+   _Arth_.  Dyma at ein hiechyd ni bob un,
+      Yr hwsmyn dygyn degwch.
+
+      Mi ganaf yma bennill cryno,
+      O glod i ni’n hunen heno,
+   Nyni yw’r dynion dewrion dw’,
+      Er maint maen’ nhw’n ei frolio,—
+
+                        (_Alaw_—“PRINCE RUPERT.”)
+
+   “Yr hwsmon mwyn rhadlon hyfrydlon ei fryd,
+   Sy’n haeddu’i ddyrchafu a’i barchu trwy’r byd,
+      Er bod i’r brenin barch a braint,
+      A’r esgob enwog swyddog saint,
+   Mewn pwer foddus pwy ŵyr faint, pur fantes eu byd;
+      A’r ustus mawr ei ystyr,
+   A’r cownslors a’r cyfreithwyr, sy’n brysur eu bryd,
+   Trwy’r hwsmon a’i drafel mae’u gafel nhwy i gyd.
+
+   “Ond llafur yr hwsmon, wr esmwyth ei ryw,
+   Sy’n cynnal y brenin a’i fyddin yn fyw,
+      Efe sy’n llanw eu dannedd dig,
+      A’r bara, a’r caws, a’r bir a’r cig,
+   Pob lleidr balch â’n llwyd ei big, heb aredig i’r ŷd,
+      Gan yr hwsmon mae trinogeth,
+   Llin, gwlân, a holl raglunieth bywiolieth y byd,
+   Trwy’r hwsmon a’i drafel mae’u gafel nhwy i gyd.
+
+   “Yr esgob a rwysgant a’i ogoniant i’w gôt,
+   Rown i, onibai’r degwm, am ei reswm ef rôt,
+      Ac yntau’r deon fwynlon fant,
+      A’r offeiriadon chwerwon chwant,
+   Ar gefn y plwyf maen’ hwy a’u plant, a’u holiant o hyd,
+      Mae’n rhaid i’r gweilch bon’ddigedd,
+   Gael bara dan eu dannedd o rinwedd yr ŷd,
+   Trwy’r hwsmon a’i drafel mae’u gafel nhwy i gyd.
+
+   “Efe yw tad-bedydd pob gwledydd yn glir,
+   A phen pob celfyddyd rhai diwyd ar dir,
+      Rhaid i bob crefftwr gweithiwr gwan,
+      Ymofyn yr hwsmon iddo’n rhan,
+   Ni all neb fyw mewn tref neu lan, heb lunieth mewn pryd,
+      Digonedd o haidd a gwenith,
+   Sy’n porthi pob athrylith â bendith mewn pryd,
+   Trwy’r hwsmon a’i drafel mae’u gafel nhwy i gyd.”
+
+   _Rhys_.  Wele, moliant i hwch Bryn Mulan,
+      Oni thawodd y gŵr a geran,
+   Pwy fuase’n disgwyl ei fod o,
+      Mor hynod am ei frolio’i hunan?
+
+   _Arth_.  Wel, brolied pawb ei ore,
+      Mi ddywedes i’r gwir bob geirie.
+
+   _Rhys_.  Os oes i bawb ganmol ei waith ei hun,
+      Rhaid i minne’n ddiddychryn ddechre,—
+
+                        (_Alaw_—“SPAIN WENDDYDD.”)
+
+   “Wel, teimled a barned pob un,
+   ’Rwy’n chwennych gwneyd heddwch cytun,
+   Pa fodd y gall hwsmon gael lles,
+   Er cymaint ei rinwedd a’i wres,
+   Beth fydd e’n nes wrth feddu’n wir
+   Anrhydedd teg o ffrwythau tir,
+   Onibae fod gwlad faith râd a thref
+   Yn treulio’i foddion unicn ef?
+
+   A pheth a wnai’r hwsmon dan ’rhod,
+   Heb frenin a byddin yn bod,
+   Dysgawdwyr a sawdwyr i’w swydd,
+   Rhag blinion elynion di lwydd?
+   Y rhei’ny’n rhwydd wnai aflwydd noeth,
+   Yn neutu’r byd â’u natur boeth,
+   Onibai penaethied nerthol glau,
+   Ni fydde un heddwch î’w fwynhau.
+
+   “A’r ustus, ŵr trefnus bob tro,
+   Sydd berffeth a’i gyfreth i’w go’,
+   Yn taeru, ac yn rhannu ’mhob rhith,
+   Gyfiawnder, mewn plainder i’n plith:
+   Neu bydde melldith ym mhob man,
+   Lledrata a lladd trwy dref a llan,
+   Oni bai fod cyfraith araith wir,
+   Hi ai’n anrhaith hwyl ar fôr a thir.
+
+   “Mae pob galwedigeth ar dwyn,
+   Wedi’i threfnu a’i sefydllu’n bur fwyn
+   Fel cerrig mewn adail hwy wnan’,
+   Yn y murie rai mawrion a mân,
+   Pob un yn lân a geidw le,
+   I glod a thrinieth gwlad a thre’,
+   Pob swydd, pob sail, pob dail, pob dyn
+   Sy’n dda’n ei hardd sefyllfa’i hun.
+
+   “Mae’r deyrnas mewn urddas a nerth,
+   Gwedi’i rhol fel un corff lanw certh,
+   Yn y pen y mae’r synwyr a’r pwyll,
+   A’r galon yw’r golwg ar dwyll;
+   Y pen yw canwyll, cynnydd maeth,
+   Aelodau’r corff a’u lediwr caeth,
+   Mae’r dwylo a’r traed mewn daliad drud,
+   A’r bysedd bach tan bwyse’r byd.
+
+   “Nid alliff, deallwch, un dyn,
+   Fyw’n gryno yma heno arno’i hun,
+   Rhai’n barchus, neu drefnus iawn draw,
+   Rhai’n weinied yslafied islaw,
+   Pob un a ddaw a’i ben i’r ddôl,
+   Yn ol sefyllfa rhedfa rhol,
+   Fel cocys melin wedi rhoi
+   Rhwng ffyn y droell i’w phwnio i droi.
+
+   “Gan hynny ’rwy’n deisyf ar bob dyn,
+   Na ymffrostied yn ei alwad ei hun,
+   Ni ellir byw’n ddifyr ddi-wall
+   Mewn llwyddiant, y naill heb y llall;
+   Ow! barna’n gall, pwy bynnag wyd,
+   Fod rhaid i’r adar mân gael bwyd,
+   Mae pob sefyllfa a’i gyrfa’n gaeth,
+   I ogoneddu’r Hwn a’i gwnaeth.”
+
+   _Arth_.  Wel, iechyd i’th goryn gwrol,
+      On’d oedd gennyt ti gerdd ryfeddol?
+   Ni wn i, pe buase hi yn ilawer lle,
+      Na wnaethe o’r gore yn garol.
+
+   _Rhys_.  Wel, barned pawb o’r ddeutu,
+      Na chures i chwr ar ganu.
+
+   _Arth_.  Ie, canmol dy waith wnei di yn dy wŷn
+      Nis gwn i fy hun mo hynny.
+
+   _Rhys_.  Dyma at eich iechyd da chwi a minne,
+      Ni a yfwn gwrw, pwy bynnag oedd y gore.
+
+   _Arth_.  Yn wir, mae arna i syched glân
+      Wrth wrando ar dy gân di gynne.
+
+   _Rhys_.  Yfwch ddracht yn harti,
+      Hi wneiff i chwi ddinam dd’ioni.
+
+   _Arth_.  Pe’r yfwn i gwrw cryf y King’s Head,
+      ’Wnai damed o niwed imi.
+
+   _Rhys_.  ’Wnai gwrw yn y byd i chwi mo’r meddwi,
+      A chwithe’n wr â chorff cry’ lysti.
+
+   _Arth_.  Wel, ni phrisiwn i byth yma flewyn pen,
+      Pe gwariwn heb gynnen gini.
+
+   _Rhys_.  Pam y rhaid i chwi mo’r hidio,
+      A chennych ar eich tyddyn gyment eiddo?
+
+   _Arth_.  Oes, mae gen i stoc dda, ac aur yn fy nghod.
+      Moes i mi ddiod eto!
+
+      Och!  Beth fyddis nes er rhyw ddyferyn,
+      Dewch a dau chwart ar unweth, ni phery hyn ronyn;
+   Beth, codi i dendio’r ydych chwi,
+      Mae Cadi neu Fari’r forwyn?
+
+      Gan ddarfod i mi fynd i’m hafieth,
+      Mi fynna’ wneyd yma ryw lywodreth,
+   Yr awr geir yn llawen, ’cheir mo honno’n brudd,
+      Mi fynnaf inne lawenydd unweth.
+
+      Beth glywes i ddweyd wrth gofio,
+      Ond fyddi di weithie yn dawnsio?
+   ’Rwy’n ame dy weld gyda Neli’r Clôs
+      Ryw gyda’r nos yn hasio.
+
+      A ga’i gennyt roi yma dro go fychan,
+      Mi a fum yn ddawnsiwr glew fy hunan,
+   Ond mae’r byd yma’n sobri dyn ym mhob swydd,
+      Fe ddarfu’r awydd rwan.
+
+   _Rhys_.  Wel, i’ch plesio chwi, mi ddawnsia i ngore,
+      Tyred y cerddor, hwylia dithe.
+
+   _Arth_.  O! iechyd i’r galon, dyna wych o step,
+      Ow! tewch â’ch clep, f’ eneidie.
+
+      Bendith dy fam i ti, ’r Cymro hoew,
+      Gwaed y garreg! hwde gwrw,
+   Ac yfa’r cwbwl, y Cymro cu,
+      Ran ’rwyt yn ei haeddu heddyw.
+
+   _Rhys_.  Oni fydde’n ffeind i chwithe’n fwyngu,
+      Ddawnsio tro, a chwithe’n medru?
+
+   _Arth_.  Yr ydw’i am dani hi yn union dul,
+      Dechreued e’n gynnil ganu.
+      Dewch â’r hors peip i’ch ewythr Arthur,
+      A pheidiwch a’i chware hi’n rhy brysur.
+
+   _Rhys_.  Dyna i chwi ddyn, awch wydyn chwant,
+      Yn canlyn y tant yn gywir.
+      O! iechyd i galon yr hen geiliog,
+      Dyna step yn c’lymu’n gynddeiriog.
+
+   _Arth_.  Ni chlywai’n iawn gan faint y swn,
+      Mo’r tanne gan y clepgwn tonnog.
+
+                                * * * * *
+
+                                         _Yn dangos ei fod yn feddw_, _yn_
+                                  _cysgu_, _a thoc yn siarad drwy ei hun_.
+
+   _Rhys_.  Gorweddwch ar lawr y parlwr,
+      Dyna wely llawer oferwr.
+
+   _Arth_.  Wel, cysgu yn y funud a wnaf fi,
+      Dondia nhw’i dewi â’u dwndwr.
+
+   _Rhys_.  Ust! tewch, fy ’neidie, a nadu,
+      ’Dewch lonydd i’r gwr gael cysgu;
+   O! na wrandewch beth ddwed e’, gŵyr dyn,
+      Mae fe’n siarad trwy’i hun, mi wn hynny.
+
+   Wel, ni weles i erioed, mi allaf dyngu,
+   Un mor afreolus yn ei wely.
+
+   _Arth_.  Hai, Robin, dilyn y da yn glos,
+      Dacw’r eidion yn mynd dros yr adwy.
+
+   _Rhys_.  Wel, gan fod yr hen froliwr mor anodd ei riwlio,
+      Mi a’i gadawaf ar gyfer, boed rhyngddynt âg efo,
+   Ac a ddiangaf yn siwr heb dalu dim siot,
+      Fe geiff yr hen got ymgytio.
+
+                                                         [_Diflanna Rhys_.
+
+   _Arth_.  Wel, mae gen i feddwl, os byw fydda’,
+      Ddygyd caue Sion Ty Nesa’;
+   Mi gaf yno ddigonedd o frig ŷd,
+      Fe eiff y farchnad yn ddrud, mi wranta.
+
+      Mi gadwa’r ddas lafur hyd Wyl Ifan
+      Heb ei thorri, mae hi’n gryn werth arian,
+   Ac mae llofft yr ŷd cyn llawned a dalio;
+      I ddiawl, oni chasgla’i gan’punt eto.
+
+      Holo! gwaed canmil o gythreulied,
+      Dacw ddrws yr ysgubor yn llydan agored,
+   A’r moch a’r gwydde’n y llafur glân,
+      Hai, soch, hwy lyncan sached,
+
+      Gaenor, Cadi, Susan,
+      Dyma helynt hyllig, ceisiwch ddod allan.
+
+                                                    [_Ymddengys Tafarnwr_.
+
+   _Taf_.  _Hold_, ’rhoswch, peidiwch a thorri’r bwrdd,
+      Ydych yn chwenych mynd i ffwrdd ttw’ch hunan?
+
+   _Arth_.  O! bendith fy mam am fy stopio’i dipyn,
+      Yr oeddwn i wedi gwylltio’n erwin.
+
+   _Taf_.  Yr oeddych yu llywio’n ddrwg eich llun,
+      Ac yn siarad trwy’ch hun er’s meityn;
+   Fe ddarfu i chwi daflu a thorri cadeirie,
+      Dowch, ceisiwch hwylio i gychwyn adre.
+
+   _Arth_.  O, dweyd y gwir i ti sy’n ffrynd,
+      Mae bwriad gen i fynd y bore.
+
+   _Taf_.  Cawsoch bymtheg chwart yn gyson
+      O gwrw, mae hynny’u goron,
+   A’ch bwyd hefyd yn costio swllt,
+      Dyna chwe’ swllt yn union.
+
+      Talwch y siot heb hir ymdaeru.
+
+   _Arth_.  Aroswch, gadewch imi edrych o’m deutu:
+   Mae’r dyn oedd gyda fi yn hyn o le?
+      Bydde yn deilwng iddo ynte dalu.
+
+   _Taf_.  Os daftu hwnnw ddiauc allan,
+      Y chwi geiff ateb am y cyfan.
+
+   _Arth_.  Dyna esiampl i bawb lle bynnag y bo,
+      I edrych ato’i hunan.
+
+   _Taf_.  Dewch, oni thelwch chwi yn y funud,
+      Cewch dalu rhagor ar fyrr ennyd.
+      ‘Da’i ddim i ddadle â chwychwi,
+      Ond diolch i chwi am eich coegni.
+
+                                                     [_Diflanna Tafarnwr_.
+
+   _Arth_.  Diolch i tithe, chwilgi tôst,
+      Am fwgwth cost mor wisgi.
+
+      Nage, glywsoch chwi, bobl glysion,
+      Goeced oedd yr hangmon:
+   Mi glywswn arnaf, pan oedd e’n flin,
+      Roi cic yn ei din e, ’r dynion.
+
+      A welwch chwi, dyma’r peth geiff dyn truan,
+      Ar ol colli’i gôf, a gwario’i arian;
+   Tafod drwg, a’i alw’n fochyn bo lol,
+      A’i bacio’n hollol allan.
+
+      A phe gyrrwn y wraig neu rywun o’m cartre
+      I geisio llwyed o’u burum hwy fory’r bore;
+   Er maint a waries yma’n llym,
+      Ni chawn i ddim heb ddime.
+
+      Ac a weriwch chwi, ffylied garw,
+      Eich arian i garpie chwerw?
+   Bydde’n well gennyf o syched farw’n syth,
+      Nag y carwn i byth mo’u cwrw.
+
+      O! yr oedd diawl i’m dilyn,
+      Aros yma i hurtio ’nghoryn,
+   ’Ngholledu fy hun, a gwneud niwed caeth,
+      A ’muchedd yn waeth na mochyn.
+
+      Nis gwn i pa sut yr a’i adre,
+      Gan g’wilydd liw dydd gole;
+   Mae’r wraig er’s meityn, wrantaf fi,
+      Yn rhyw gyrion yn rhegu’i gore.
+
+                                                       [_Diflanna Arthur_.
+
+                                                      [_Ymddengys Rhywun_.
+
+   _Rhywun_.  Dyma finne, Rhywun, mawr ei drueni,
+   ’Does neb yn cael mwy cam na myfi;
+   ’Rwy’n gysgod esgus celwydd llydan,
+   Fwy o’r hanner na’r diawl ei hunan.
+
+      Ar ol i rai wneuthur clwt o stori,
+   A chodi rhwng cymdogion ddrwg aneiri,
+   Ni bydd gan gelwyddwr ddim i’w wneyd
+   Ond rhuo mai Rhywun a glywodd e’n dweyd.
+
+   Ac weithie geilw rhai fi’n frân,
+   Ac a godant yn fy nghysgod gelwydd glân,
+   Fe dyngiff y llall ynte’r mawr lw,
+   Mi glywes rywbeth gyda Nhw.
+
+   Ac felly’n gysgod celwydde coegfall,
+   Y Nhw fyddai weithie, Bran waith arall,
+   Weithie’n Hen-wr gan bawb ohonyn,
+   Gwaetha rhuad, ac weithie Rhywun.
+
+   Ac nid yw’r henwe hyn i gyd,
+   Ond esgus celwydd ’rhyd y byd,
+   Abwyd cnawdol am fach Satan,
+   I safio’r drwg i amlygu ei hunan.
+
+      O, chwi wragedd y tê a’r ffortun,
+      Nid oes ond y celwydd yn eich canlyn;
+   Ow! beth a wneir, pan ddel mewn pwyll
+      I’r gwyneb y twyll a’r gwenwyn?
+
+      A gwragedd y piseri sy’n rhai o’r siwra,
+      A’r gof a’r melinydd ddylase fod ymlaena,
+   A’r holl bobl gerdded sy’u dwad gerllaw,
+      Drwy gamwedd draw ac yma.
+
+      A’r gweinidogion ffals eu dygied
+      Fydd yn achwyn chwedle i’w meistried,
+   A’r holl rodreswyr fydd yn dwad ar dro,
+      I ofalus weneithio am folied.
+
+   Ac felly trwy’ch cennad, y gynlleidfa,
+   Os rhynga’ch bodd i wrando arna’,
+   Mi ganaf gerdd i ddeisyt yn ddygyn
+   Na roddoch ormod ar gefn Rhywun,—
+
+                        (_Alaw_—“SPANISH HAVEN.”)
+
+   “Pob rhyw ddyfeisgar feddylgar ddyn,
+   A phob ystraeol wagffol un,
+   A wnelo hyn ohono ei hun,
+      I daenu gwŷn a gwenwyn;
+   A phan ddelo ar ffrwst ryw drwst i droi,
+   Gwneiff pawb esgusion am le i ’sgoi,
+   Ac felly’r anair a gaiff ei roi
+      Ar Rywun.
+
+   “Mae’n natur hon yn glynu’n rhwydd,
+   Pan bechodd Adda sertha swydd,
+   Rhodd yntau ar Efa, llesga llwydd,
+      Y bai a’r digwydd dygyn;
+   Ac ar y sarff y rhoddes hi,
+   A hyn yw’r nod o’n hanwir ni,
+   Hoff gennym fyth roi’r euog fry
+      Ar Rywun.
+
+   “Gan hynny gwelwn wraidd ein gwall,
+   Na byddir nes trwy ddyfes ddall.
+   Er taflu’r llwyth o’r naill i’r llall,
+      Mewn coegfall oerwall erwin;
+   Ni chafodd Adda un lle i ffoi,
+   Fe ddaeth y drwg heb hir ymdroi,
+   I’w ben ei hun er ceisio ei roi
+      Ar Rywun.
+
+   “Ac felly ninne, f’alle’n wir,
+   Drwy’r deyrnas hon ymhob rhyw sir,
+   Ansiriol siarad holiad hir,
+      A fftydir gan gyffredin;
+   Mae’r gair dew lid mewn gwir di lai
+   Fod ar benaethied amryw fai,
+   Fel hyn mae barn gan bob rhyw rai
+      Ar Rywun.
+
+   “Ond wedi’r cwbl drwbl drud,
+   O’r chwyrnu a’r barnu sy’n y byd,
+   Daw’r amser pan grynhoir ynghyd
+      Bob dirfawr fryd i derfyn;
+   Pan fo’r gydwybod flin yn cnoi,
+   ’Cheiff esgus ffals un lle i ffoi,
+   Sait pawb i’w tam, ni wiw ei roi
+      Ar Rywun.
+
+   “Gan hynny holed pawb ei hun,
+   Mae barn, rhag barn, yn dda i bob un,
+   Cydwybod oleu, ei llwybre a’i llun,
+      Sydd oreu i ddyn ei ddilyn;
+   Gwae lwytho arno ei hun glai tew,
+   Ni all llewpart newid lliw ei flew,
+   Pan d’wyno’r haul fe dodda rhew
+      Dydd Rhywun.”
+
+      Ni chana’i chwaneg, nosdawch heno,
+      Dyma gysgod y celwydd yn awr yn cilio,
+   Rhaid i bawb syfell dan ei faich ei hun,
+      Ni wiw am Rywun ruo.
+
+                                           [_Ymddengys Arthur_, _yn glaf_.
+
+   _Arthur_.  Hai, how, heno, ’r cwmni eglur,
+   Dyma finne dan erthwch, yr hen Arthur,
+   Yn edrych am le i eistedd i lawr,
+   Gan ty ngwaew mawr a ’ngwewyr.
+
+      Fe’m trawodd rhyw glefyd chwerw,
+      Yr wy’n ofni y bydda’i marw,
+   Ow! bobl, bobl, ’does help yn y byd,
+      I’m tynnu o’r ergyd hwnnw?
+
+      ’Rwy’n gweled o ben bwy gilydd,
+      Fy mhechod, a nod annedwydd,
+   Cydwybod sydd i mi’n traethu ’nawr,
+      Fy nghastie, mae’n fawr fy nghystudd.
+
+      Dacw’r defed a ddyges, mi wn tros ddeugen,
+      Yn rhedeg ’rhyd y llethr, a dacw’r pec a’r llathen,
+   Dacw’r ŷd budr yng ngwaelod y sach,
+      Dacw’r pwyse bach aflawen.
+
+      Dacw’r llaeth tene, O! ’r felldith donnog,
+      Werthasom ganweth ddau chwart am geiniog;
+   A’r mân-yd yn y brith-yd, sy’n brathu fy nghalon;
+      Mi wnes gam diawledig â phobl dlodion.
+
+      ’Rwy’n gweled ar gyfer mewn gofid a chyffro,
+      Y gweithwyr a’m gweinidogion yn fy melldigo,
+   Mae’r ofn arna’i bydda’i ar ol mynd o’r byd,
+      Am bechod o hyd yn beichio.
+
+      Ow! oes yma neb a fedr weddio?
+      Na phregethwr, na doctor, yn hynod actio,
+   O! nid oes i’m hoedl i fawr o _drust_,
+      Ow! _physic_, ’rwy’i _just_ a phasio.
+
+                                                    [_Ymddengys y Doctor_.
+
+   _Doctor_.  _O dear heart_, _you are sick_, ’rwy’n cweled!
+
+   _Arth_.  O meistr anwyl, ni fu hi erioed cyn erwined!
+   ’Rydwy’i bron marw’n ddigon siwr,
+      Coeliwch, mewn cyflwr caled!
+
+   _Doct_.  _Let’s feel your wrist_, mae pyls chwi cweithio?
+
+   _Arth_.  Oes rhywbeth yn ateb bydda’i fyw dipyn eto?
+
+   _Doct_.  _Yes_, _yes_, _I hope you’ll come_ o’r core.
+
+   _Arth_.  Iechyd i’r galon, os ca’i fyw tan y gwylie.
+
+   _Doct_.  _Here’s drops for you_ i lonyddu’ch ysbrydoedd.
+
+   _Arth_.  Os bydda’i marw fel ’nifel, ’da’i byth i’r nefoedd.
+
+   _Doct_.  _Don’t be afraid_, mae Duw’n trugarog.
+
+   _Arth_.  Ni waeth i chwi p’run, ’rwy’n ddiffeth gynddeiriog.
+
+   _Doct_.  _I’ll warrant you_’n burion, mi ddof yma’r bore,
+   _To bleed you and bring some more_ cyffirie,
+   Cym’rwch a cadwch ddeiet dda,
+   Yn ddiddychryn hyn yna i ddechre.
+
+                                                     [_Diflanna’r Doctor_.
+
+   _Arth_.  Wel, bendith eich mam i chwi, meistr anwyl,
+      Ond a ddaethum yn well nag oeddwn yn ddisgwyl;
+   Rhaid gyru at y person i ddwyn ar go’,
+      Am roi gweddi, os bydd eisio, ddywsul.
+
+      Os fi geiff hoedl eto’n weddedd,
+      Mi feddyliaf lawer am fy niwedd,
+   Ni choelia’i nad ymadawa’i ar frys,
+      A’m holl afiachus fuchedd.
+
+      Mi af i bob cymanfa, lle byddo rhai duwiola,
+      A rhof elusen i’r tlawd, heb eiriach blawd na bara;
+   O! hoedl, hoedl eto, i ddarllen a gweddio!
+      Ow’r amser gwerthfawr rois yn gas, heb geisio gras yn groeso!
+
+      Duwioldeb, Duwioldeb, wyneb anwyl!
+      Tyred i’m dysgu! yr wy’n disgwyl
+   Y gwnei di fy ’fforddi, mae f’ ewyllys yn bur,
+      ’Nol dy archiad, i wneuthur dy orchwyl.
+
+                                     [_Ymddengys Madam Duwioldeb Crefydd_.
+
+   _Duwioldeb_.  Pwy sydd yma, caetha’ cwyn,
+      Yn galw ar dwyn am dana’?
+
+   _Arth_.  Hen bechadur heb fod yn iach,
+      Sydd a’i galon bach yn gwla.
+
+         [Picture: Marwolaeth y Cybydd.  Darlun gan A. E. Elias]
+
+   _Duwi_.  Fel hyn bydd llawer hen bechadur,
+      Pan ddelo clwy’ neu ddolur,
+   Er iddynt son am grefydd sant,
+      Hwy ant eto wrth chwant eu natur.
+
+   _Arth_.  O! Duwioldeb, ’da’i byth i ildio,
+      Mi ddof i dy ddilyn, pwy bynnag a ddelo;
+   Ac a wnaf bob rhyw beth a f’och di’n bur,
+      Drwy gysur, yn ei geisio.
+
+      Mi adawaf arian i’r tylodion,
+      ’Rwy’n meddwl fod hynny’n weithred raslon;
+   Ac mi dderbynia’r pregethwyr gore i’r tŷ,
+      ’Rwy’n bwrw fod hynny’n burion.
+
+      Ac mi wna’r peth a fynnir byth yn fwynedd,
+      Ym mhob rhyw gariad, os ca’i drugaredd;
+   Gweddied pawb gyda fi hyn o dro
+      Am iechyd i ymendio ’muchedd.
+
+   _Duwi_.  Duw roes glefyd i’th rybuddio,
+      A barodd i’th gydwybod ddeffro;
+   Ac yn rhoddi it’ dduwiol ras,
+      Hoff addas i’th hyfforddio.
+
+   _Arth_.  Iechyd i’th galon di, Grefydd dyner
+      ’Rwy’n teimlo fy hun wedi gwella llawer.
+
+   _Duwi_.  Deui eto’n iachach nag yr wyd,
+      Am hynny cwyd o’th gader.
+
+   _Arth_.  Wel, dyma fi ar fy nhraed yn rhodio.
+      Y cwmni mwyndeg, ’rwy’n ame gwna’i mendio;
+   Ni welsoch chwi ’rioed un mor ddi-fai,
+      Yn ddi ddowt ag fydda’i eto.
+
+   _Duwi_.  Gwylia’n odieth ar dy fynediad,
+      A chymer ofal mawr trwy brofiad;
+   Os dy ddwylo ar yr aradr a roi fel Paul,
+      Ni wiw i ti edrych ar dy ol.
+
+      Cofia Gain a’i aberth cyndyn
+      A gwraig Lot a ddarfu gychwyn;
+   Balam gynt a garodd wobre.
+      Pob un o’r rhai’n aeth dros y llwybre.
+
+      Cofia swydde Saul a Suddas,
+      Yn rhybudd cymer dymer Demas,
+   A chofia Agrippa, frenin oerddig,
+      A ddaeth yn Gristion o fewn ’chydig.
+
+   _Arth_.  ’Does dim sy gryfach na duwiol grefydd,
+      Pe dysgit ti Gaenor, fy ngwraig i, ar gynnydd;
+   ’Rwy’i er’s deugen mlynedd ’mynd i ’ngwely ’mlaena’,
+      Ac ni ddywedodd hi weddi erioed, mi dynga.
+
+      Mae hi am fynd yn gyfoethog wrth ofalu a gweithio,
+      Ond ni ddysgodd hi ’rioed na phader na chredo;
+   Mae gen i fy hun, oni bydda’i’n ddig,
+      Ryw grap diawledig arno.
+
+      Mi fyddwn i erioed yn gweddio rhyw ’chydig,
+      Wrth fynd trwy ddwr neu ryw ffordd ddychrynedig,
+   Neu ar fellt a tharane y cofiwn i am Dduw,
+      Ond bellach byddaf byw’n o bwyllig.
+
+      Felly, Duwioldeb, mae gen i rwan
+      Ryw chwant ac ’wyllys i roi tro tuag allan.
+
+   _Duwi_.  Cerddwch, a rhoddwch dro drwy gred,
+      Cofiwch eich adduned cyfan.
+
+      Meddyliwch wrth rodio draw ac yma
+      Ym mhlith eich pwer mai Duw a’i pia;
+   Gwyliwch roi’ch calon i garu’ch golud.
+      Rhag ofn i chwi golli ffordd y bywyd.
+
+                                                       [_Diflanna Arthur_.
+
+      Yn ddrych i bechaduried byd
+      Cadd hwn ei adel am ryw hyd;
+   Yn awr mi ganaf bennill dygyn,
+      I hynod ystyr hyn o destyn,—
+
+                           (_Alaw_—“SUNSELIA.”)
+
+   “Pwy heno’n wahanol, dduli dynol, all ddweyd,
+   Na ddarfu Duw gynuyg yn unig ei wneyd
+   Yn ddawnus feddiannol o reol ei ras,
+   Ond ein bod ni drwy bechod yn gwrthod yn gas;
+   Trwy glefyd a gloes, a llawer byd croes,
+   Trwy amryw rybuddion, arwyddion a roes;
+   Mae’n cynnyg oes gwiw i’r gwaetha sy’n fyw,
+   Rhyfeddwn ei foddion, mor dirion yw Duw.
+
+   “Mae’n cynnyg ymwared er trymed ein trwyth,
+   Rhag torri neu gospi’r ffigysbren di ffrwyth,
+   Mae’n erfyn caei blwyddyn er sugyn i’w sail,
+   Gan gloddio i’w adfywio, ac anturio rhoi tail;
+   Ac yna os dmwg wawr a fydd, er poen mawr,
+   Y farn a’r gair taeredd yw, Torr ef i lawr!
+   A hon yw’r farn ffri.  O! crynwn mewn cri,
+   Rhag ofn mai rhai diffrwyth mewn adwyth y’m ni.”
+
+                                   [_Ymddengys Arthur wedi myned yn iach_.
+
+   _Arthur_.  O! nid wyf ddim am gynnwys yma dduwiol ganu.
+      Llawer brafiach clywed lloie’n brefu,
+   Ac yn lle darllen a gweddio’r nos ar led
+      Mwyneiddiach gen i weled nyddu.
+
+   _Duwi_.  Ow, ddyn truenus, gresynus anian,
+      Mae’n drist yr awel, a dro’ist ti rwan?
+
+   _Arth_.  Beth bynnag a drois, ni chewch chwi’n drwch,
+      Mo’ch ’wyllys, cerddwch allan.
+
+   _Duwi_.  Onid i mi mae’r addewid hynod,
+      O’r byd sy ’nawr, a’r byd sy i ddyfod?
+
+   _Arth_.  Ni ches i o fantes wrth dy drin,
+      Un difyn, dal dy dafod.
+
+   _Duwi_.  Wel, beth a ddarfu i chwi gynne addo?
+
+   _Arth_.  Trymder fy nolur bâr im’ siarad dan fy nwylo.
+
+   _Duwi_.  I b’le ’r eiff eich ened, meddyliwch hynny?
+
+   _Arth_.  Mi gaf amser i fyfyrio ar ol y fory.
+
+   _Duwi_.  Och! beth a wnei di, ddyn anraslon,
+      Pan ddel dy ddiwedd, gwannedd gwynion?
+
+   _Arth_.  Beth a ga’i?  Ond boddloni heb goll
+      I’r un digwydd a’r holl gymdogion.
+
+   _Duwi_.  Gwae, gwae di, bechadur chwerw,
+      Unweth yn fyw, a dwyweth yn farw;
+   Ymroi i gysgu ar dy sorod,
+      ’Nol deffro unweth dy gydwybod.
+
+      Ti addunedest ger bron Duw,
+      Gwellhait dy fuchedd os cait fyw,
+   Yn awr troi ’nol i’th hen ffieidd-dra,
+      Fel hwch i’r dom, neu’r ci i’w chwydfa.
+
+      Y gŵr a gerydder yn fynychol,
+      Ac a g’leda ei watt annuwiol,
+   A ddryllir yn ddisymwth ymeth,
+      Fel na byddo meddyginieth.
+
+                                                    [_Diflanna Duwioldeb_.
+
+   _Arth_.  Wel, hawdd ganddi hi brablan a breblian,
+      Ni wiw i mi wrando pawb yn lolian,
+   Rhaid i mi bellach flaenllymu’r ddwy big,
+      A chodi yn o hyllig allan.
+
+      Nid oedd ond ffoledd a gofid calon
+      I mi fynd yn dduwiol ymysg rhyw Iddewon!
+   Yr ydwy’n meddwl nad oes gan neb fel fi
+      Gasach llancesi a gweision.
+
+      Nhw’ dyngan’ ac a regan, gan guro ac ymrwygo,
+      A ddryllio’r gêr o’u cwmpas, yn dawnsio ac yn campio,
+   A gwych gan eu calonne chware ambell wers,
+      O cric mi hers a horsio.
+
+      O! ’roedd acw helynt drwg anaele,
+      Tra fum i yn sal er’s dyddie,
+   Hwy wnaethon’ hefyd enbyd ŵg,
+      Mynn Elian, i mi ddrwg anaele.
+
+      Fe aeth dau lo bach i ollwng trwyddyn’,
+      Ddim byd ond o ddiogi edrych atyn’,
+   Ac ni choeliech chwi byth, y cwmni ffraeth,
+      Mor wachel yr aeth un mochyn.
+
+      A bu farw un hesbwrn, yr ydwy’n hysbys,
+      Mewn mieri yng nghaue Morys,
+   Ac ni fu wiw ’rwy’n siwr gan Gaenor na Sian
+      Fynd yno i ymg’leddu na chroen na gwlan.
+
+      ’Roedd y gweision a’r gweithwyr oll am y gwaetha,
+      Heb ronyn o fater ond cysgu neu fwyta;
+   Fe aeth y coffor a’r blawd, Och fi, cyn waced,
+      A dacw gasgen o ymenyn dest wedi myned.
+
+      ’Rwy’n ame’n ddigysur y rhoison’ hwy gosyn
+      I’r hen awff hurtedd a fydde’n dweyd ffortun,
+   Mi a’u clywes yn siarad ac yn cadw syrwrw,
+      Fod honno’n ymleferydd y byddwn i farw.
+
+      Ac nid ydwy’n ame llai mewn difri’,
+      Nad oeddynt hwy’n erfyn i mi farw i ’nghrogi;
+   Roedd fy nghlocs gan un o’r llancie’n y domen,
+      A’r llall yn dechre glynu yn yr hen wasgod wlanen.
+
+      Ac felly ni choeliech chwi, ’r cwmni enwog,
+      Hynny o greulon golledion llidiog,
+   A gefes i tra fum yn sâl,
+      Fe gostiodd imi dâl cynddeiriog.
+
+      Ac mi fum cyn ddyled ag addoli,
+      A hel pregethwyr acw i floeddio ac i goethi;
+   A garw’r cwrw a’r bara gwyn cann
+      A aeth yn rhan y rheiny.
+
+      Ac ’roedd gennyf botel frandi,
+      Fe lyncwyd hwnnw i’w grogi,
+   A cheirch i’w ceffyle hwy, hyn a hyn,
+      Onid oeddwn i’n cryn greuloni.
+
+      Hwy fwytason’ beth anaele,
+      Rhwng bacwn, biff, ac wŷe;
+   Siawns ond hynny don’ nhw i’n tŷ ni,
+      I goethi mo’u pregethe.
+
+      Yr holl gwmffwrdd calon ges i oddiwrthyn’
+      Oedd dangos fy nhŷ, a’m stoc, a’m tyddyn,
+   A llawnder fy ydlan, wiwlan wedd,
+      ’Roedd hynny’n rhyw rinwedd ronyn
+
+      Ond ar draws yr holl rinwedde,
+      ’Roedd diawl yn y tylwyth gartre’;
+   Ni choeliech chwi byth, am nonsens ffô!
+      Hynny ddaeth ar f’ol i o filie.
+
+      Fe ddaeth acw fil oddiwrth y siopwr,
+      Am friws a sena, nutmeg a siwgr,
+   A bara gwyn, a _biscuits_, pan oeddwn yn wan.
+      A gafwyd gan y pobwr.
+
+      Ac fe ddaeth acw gyfrif gerwin,
+      Rhwng _raisins_, _wine_, a _white-wine_,
+   A phob rhyw licier, a syber saig,
+      Fydde wrth fwriad y wraig a’r forwyn.
+
+      Hwy garieut acw’n gywren,
+      Yn f’enw i’r peth a fynnen’;
+   Hwy’m cym’rent i’n esgus dilys dw’,
+      Ac a lyncent hwnnw’u hunen.
+
+      Ni ddyfethes i yn ty nghlefyd,
+      Erioed gyment ag maent hwy’n ddywedyd;
+   Ond mi deles lawer yn mhob lle
+      O achos eu bolie bawlyd.
+
+      Ond mae’n debyg fod arnua’i eto gyfri’,
+      Gwmpas hanner coron i’r apoticeri,—
+   ’Rwy’n foddlon i dalu hynny fy hun,
+      Fe wnaeth y dyn beth d’ioni.
+
+                                                      [_Ymddengys Doctor_.
+
+   _Doctor_.  _How do_, ’rhen corff, daru’ch mendio’n clyfar?
+
+   _Arth_.  Yr ydwy’n abl grymusdeg, bendith Huw i chwi, mistar.
+
+   _Doct_.  Mae’n ta gen’ i’ch cweled ch’i mor _hearty_.
+
+   _Arth_.  Mi fyddwn yn iachach pe cawn dalu ichwi.
+
+   _Doct_.  _Here’s a bill for the whole cost_.
+
+   _Arth_.  Wel, gobeithio nad ydych chwi ddim yn dôst.
+
+   _Doct_.  _The total sum one guinea and a half_.
+
+   _Arth_.  Aroswch, gadewch i mi edrych yn graff!
+
+      Y gini a hanner am gyn lleied a hynny?
+      Ai diawl a welodd etifedd y fagddu!
+   Dos oddiyma, leidar, gyda dy ledieth,
+      Onide, mi dala’ i ti am dy hudolieth.
+
+   _Doct_.  Wel, mae ceny’ ffordd i godi’m cyflog,
+      Mi fynna’i cael nhw ar fyr bob ceiniog.
+
+                                                       [_Diflanna Doctor_.
+
+   _Arth_.  Ni chei m’onynt o’m bodd i,
+      Wyneb ci cynddeiriog.
+
+      Nagê, glywsoch chwi ’rioed, fy eneidie,
+      Y ffasiwn ddigywilydd gole?
+   Gofyn gini a hanner, â’i safn ar led,
+      Yn grôg y bo! am gan lleied siwrne.
+
+      Ni chefes i o’i _ddrugs_ a’i gelfi dygyn,
+      Erioed werth deunaw, pe ba’i fo wrth dennyn;
+   Mi feddylies y buase yn hyn o le,
+      Hanner cofon o’r gore i’r ceryn.
+
+      Yn lle hynny dyma gini a hanner,
+      Fydd raid imi dalu ar fyrder,
+   Er i mi wylltio a mynd o’m co’,
+      Mi wranta mynn e’ eto’i fater.
+
+      Ond ni choelia’i nad â’i tuag adre’ bellach,
+      Mi fydda’ o hyn allan am y byd yma’n hyllach;
+   Mi wna i bawb ganlyn ar eu gwaith,
+      Mi lainia, ac mi â’n saith greulonach.
+
+                                                       [_Ymddengys Angau_.
+
+   _Angau_.  _Stop you_, _old man_, _you are to be dead_.
+
+   _Arth_.  Ni fedra’i fawr Saesneg, beth ddywed e’, Ned?
+
+   _Ang_.  _You’ve refused to take warning_, _but now you shall see_.
+
+   _Arth_.  Wel, mae ganddo ryw drwbwl, ’rwy’n meddwl, i mi.
+
+   _Ang_.  _Now it is too late to prepare yourself_.
+
+   _Arth_.  ’Rwy’n ofni mai baili mewn difri ydyw’r delff.
+
+   _Ang_.  _Now in short time to death you are debtor_.
+
+   _Arth_.  Mi waria ddegpunt cyn talu i’r Doctor.
+
+   _Ang_.  _Thou shall soon go to eternal life_.
+
+   _Arth_.  Fydde’n well i’r gwaich coeglyd gym’ryd hynny geiff.
+
+   _Ang_.  _I’ll stay no more to keep you company_.
+
+   _Arth_. Wel, garw ydyw’r Saeson am siarad yn sosi.
+
+   _Ang_.  _I have put my hand through my heart and breast_.
+
+   _Arth_.  Beth sy fynno’r rôg â fi mwy na’r rest?
+      O! mae diawl yn ei ’winedd, fe daflodd ei wenwyn,
+      ’Rwy’n clywed fy hun yn crynu bob gronyn.
+
+   Ow! dyma fi ’n awr yn fy rhyfyg annuwiol,
+   Fel wedi cael fy nharo’n farwol!
+   Ow!  Ow! pobl Dduw a ddarfum i ddibrisio,
+   Ni haeddwn i ond diawlied i fod tan eu dwylo.
+
+      O! meddyliwch, ddynion, am eich hir artre,
+      Fe fu rhai ohonoch chwi mewn clefyd fel finne,
+   Ac ar ol codi allan, yn pechu’n syth,
+      Heb deimlo byth mo’r pethe.
+
+      Ow’r hen bobl! os yw rhai ieuenc heb wybod,
+      Fe ddylech chwi feddwl fod eich oes bron a darfod,
+   Ac fealle lawer gwaith wedi bod yn sâl,
+      Dyma heno i chwi siampal hynod.
+
+      Felly ffarwel i chwi i gyd ar unweth,
+      Chwi wyddoch nad yw hyn ond rhyw _act_ neu chwar’yddieth:
+   Ond ni bydd gan Ange ond chware prudd,
+      Chwi welwch, ddydd marwoleth.
+
+                                                       [_Diflanna Arthur_.
+
+                                                        [_Ymddengys Rhys_.
+
+   _Rhys_.  Wel, rhwydd-deb i bawb lle rhodio,
+      Os bydd meddwl gonest ganddo,
+   Ni ŵyr llawer un gychwyno’n ddi-rôl,
+      A ddaw e yn ol ai peidio.
+
+      Mae oferedd ymhob rhyw fwriad,
+      Sydd yn y byd mewn treigliad,
+   Gwagedd ac oferedd yw cyfoethog a thlawd,
+      Pan fo diwedd pob cnawd yn dwad.
+
+      Rhaid i bob llestr mawr a bychan,
+      Sefyll yn hynod ar ei waelod ei hunan;
+   Fe dderfydd y cynnwr’ a’r dwndwr dall,
+      Sy gan y naill ar y llall y rwan.
+
+      Er bod bai ar bawb, o frenin i gardotyn,
+      Ei faich ei hunan geiff pawb o honyn,
+   Pan fo’r gydwybod yn fyw a’r tafod yn fud,
+      Ni wiw treio dwedyd Rhywun.
+
+      Tyrd dithe’r cerddor, ’rwyt ti’n un corddyn,
+      Gwych gennyt lechu yng ngbysgod Rhywun,
+   Fe roed arno lawer sached swrth,
+      O gelwydd wrth dy ganlyn.
+
+      Wel, ni waeth i mi hyn o ffwndro,
+      Mae rhai wedi blino’n gwrando,
+   Nid oes gennyf finne, yn ol coethi cy’d,
+      Fater yn y byd er peidio.
+
+      Ond, begio’ch pardwn chwi beidio a chynhyrfu,
+      Mae eto gân ddiddan, ac yna ddiweddu,
+   Dymuned ar bawb sy am wrando’n glos,
+      Yn bresennol aros hynny,—
+
+                 _Y Diwedd-glo_, _ar_ “GREECE AND TROY.”
+
+   “Pob diwyd doeth wrandawydd,
+   Sy’n profi’n bur bob arwydd,
+   Gan ddal mewn synwyr dedwydd
+      Yr hyn sy dda;
+   Mae lle i gael trwy deimlad,
+   Fel gwenwyn mewn gwahaniad,
+   O lysie gwael, heb syniad,
+      A leshâ!
+   Doethineb Duw mae’n eglur,
+   Sy’n dysgu pob creadur,
+      Yn ol natur yma i wneyd;
+   Pob peth sydd fel o’r dechre,
+   ’Nghylch cadw eu hen derfyne,
+      Ond dyn yn ddie, gallwn ddweyd;
+   Fe wnaeth y doeth Greawdydd
+   Y byd o bedwar defnydd,
+      A’i hylwydd law ei hun,
+   A thrwy ei ragluniaethe,
+   Mewn rheol ddynol ddonie,
+      Y byd ordeinie ar bedwar dyn.
+
+   “Ac wele’r pedwar penneth,
+   Bu heno mewn gwahanieth,
+   Rhyw olwg o’u rheoleth,
+      Yma’n rhwydd,
+   Mae rhai’n yn wrthddrych eglur
+   O bedwar defnydd natur,
+   Dwfr, Daear, Tân, ac Awyr,
+      Gywir swydd;
+   Y Dwfr yw’r elfen hyfryd,
+   ’Roedd Ysbryd Duw’n ymsymud,
+      O hyd ar wyneb hwn,
+   A theip o’r dwfr yn gymwys,
+   Yw gweinidogaeth eglwys
+   Sy’n tynnu’n hardd-ddwys,
+      Burddwys bwn;
+   Y Dwfr yw’r elfen ddiddig,
+   Sy’n llonni’r rhai sychedig
+      A’i fendigedig wawr;
+   Mae’n golchi’n budr aflwydd,
+   Mae’n cario o wlad bwy gilydd,
+      Mae’n peri budd i’r byd bob awr.
+
+   “A’r gyfraith iawnwaith unig,
+   Sydd deip o’r Tân llosgedig,
+   I buro pob llygredig
+      Oerddig wall,
+   Yn llosgadwy dân cyfiawnder,
+   O bob sothach, afiach, ofer,
+   Dylai’r gyfraith fod trwy burder,
+      Yn ddi ball;
+   A’r Brenin llaw alluog,
+   Sydd deip o’r Awyr wyntog,
+      Mewn arfog lidiog lef,
+   Mae’n chwythu tymhestlau heibio,
+   Mae’n gostwng dynion dano,
+      A Duw a’i nertho dan y nef!
+
+   “Wel, dyma’r ddull oddiallan,
+   Mae’r pedwar penneth anian
+   Fel peder elfen gyfan,
+      Yn eu gwaith;
+   Yr un gyffelyb arwydd,
+   Yw’r dyfnion bedwar defnydd,
+   Yn ngrym Crist’nogol grefydd,
+      Ufudd iaith’;
+   Corff dyn yw’r Ddaear ddiwad,
+   A’r Awyr yw’r anadliad.
+      Cynhyrfiad bywiol nerth.
+   A’r Tân yw’r gyfraith hynod
+   Sy’n argyhoeddi o bechod,
+      A’r Dwfr yw’r Efengyl wiwnod werth;
+   Gan hynny mae’r gair yn dywedyd,—
+   ‘Dewch bawb i’r dyfroedd hyfryd,’
+      Mae’r bywyd yma ar ben;
+   Er son am bob helyntion,
+   Adnabod ffyrdd ein calon,
+      Sydd reitia’ moddion i ni, Amen.”
+
+
+
+
+CYFFES Y BARDD.
+
+
+   WRTH edrych, aruthr adrodd,
+   Fy ystum, fel bum o’m bodd,
+   O hyd fy oes, di-foes daith,
+   Fyw yn ben-rhydd, fab arnhaith
+   Ymledu ’n annheimladwy
+   I fynnu ’mâr, fwy na mwy,
+   Dilynais, a diawl ynnwyf,
+   Bob cnawdol annuwiol nwyf,—
+   Nid oedd un o du ei ddiawl,
+   Am a allai, mwy hollawl,
+   Nag odid mewn rbyddid rhwydd,
+   Mwy’n fedrus am ynfydrwydd.
+
+   O! mor hylithr y llithrwn
+   I bob gwagedd serthedd swn
+   Ymhlith meddwon aflonydd,
+   A naws i’w dal, nos a dydd.
+
+   Fy chwedlau fu fach hudlawn,
+   Yn abwyd, neu rwyd yr awn;
+   Hualau, ar hyd heolydd,
+   Garw ei sain, o’m geiriau sydd;
+   Cig a physgod, i’m nodi,
+   Am foddio’ nwyf fyddwn i;
+   Mynych y bum ddymunol,
+   Am wneyd ffair menywod ffol;
+   Gweniaith a phob drygioni
+   Fu fy mhleser ofer i.
+
+   Och feddwl afiach foddion,
+   Ffieiddrwydd hynt y ffordd hon;
+   Mi ledais fel malwoden,
+   Lŷsg o’m hol i lesghau ’mhen;
+
+   A’m calon pan f’wi’n coelio,
+   Fy llysg drwg fydd yn llesg dro:
+   Nyth ydwyf, annoeth adail,
+   Deml y fall, nid aml ty ail;
+   Daear afluniaidd dywyll,
+   A llyn du, yn llawn o dwyll:
+   Tŵr annedd pob trueni
+   Yw ty nghalon eigion i.
+
+   A pha mwyaf gaf heb gudd,
+   O fwriad eu llaferydd,
+   Mwy-fwy mawr-ddrwg amlwg wŷn,
+   A swn dialedd sy’n dilyn;
+   Cyfyd cof, amryw brofiad,
+   O’m heuog, afrywiog frad;
+   Gan mor drwm yn y clwm clau
+   A chadarn fy mhechodau.
+
+   Och edrych eglur-ddrych glau
+   Helyntion y talentau;
+   Fy nhalent erbyn holi,
+   Gwaedd yw son, a guddiais i,
+   Tan fy llygraidd ffiaidd ffol,
+   Yn fy naear annuwiol.
+   Duw a roes, da yw ei rad,
+   Fy awenydd, fyw Ynad;
+   Minnau troes, mewn enaid rhydd,
+   I’r gelyn, er oer g’wilydd.
+
+   ’Mroddais, eisteddais yn stol
+   Gwatwarwyr, gnawd daearol;
+   Yn lle bod, hynod wiw hawl,
+   Ar lan afon, le nefawl,
+   Yn dwyn ffrwyth, at esmwythder,
+   Fel y pren plan, purlan pêr.
+
+   Ond Och!  Ydwyf bechadur,
+   Fel llwyn sarff, neu ’fallen sur:
+   Ffigys-bren, neu wernen wyf,
+   Ddi-ffrwyth, hyd oni ddeffr’wyf;
+   Chwith yw’r farn, fy chwythu fydd,
+   Fel mân ûs ar fol mynydd,
+   Oni chaf, iawn awch ufydd,
+   Rym i ffoi trwy rwymau ffydd,
+   A chalon gwir ddychweliad,
+   I’m troi at faddeuant rhad.
+
+   I’r hyn Duw, o’m rhan dywyll
+   Rhwymau barn, rho i mi bwyll
+   I gydnabod mewn tlodi,
+   ’Th ras haeddianuol doniol Di,
+   Yn troi’r hadl, rai afradlon,
+   At weli, er mor bell y b’on.
+
+   Duw i’th ras yn urddas ne’,
+   Er mwyn fy enaid myn finne’,
+   Yn ollawl, gyflawn allan,
+   Fel pentewyn, tynn o’r tân,
+   Wael bechadur dolur dig,
+   A llesg adyn llosgedig.
+   Trywana fi o’m trueni,
+   Gwel dy fab gwael ydwy’ fi;
+   Dwg f’ enaid i’th drigfanne,
+   O fy Nuw, er ei fwyn E’.
+
+
+
+
+HANES HENAINT.  1799.
+
+
+   GLYWCH gwynfan clychawg anferth
+   Gan Brydydd annedwydd nerth:
+   Daeth henaint oed wth ynnwyf,
+   Dirfawr nych, a darfu’r nwyf.
+   I’m henaint ymwahanodd
+   Alar a meth lawer modd.
+
+   Methiant ar ffrwythiant ftraeth
+   Cry’ hoff helynt corftfolaeth,
+   O’m traed i’m pen daeth gwendid,
+   Cymysgrwydd, llesgrwydd, a llid:
+   Llid na bawn mor llydan bum,
+   A mynwesdeg mewn ystum,
+   Yn gallu canu cynneddf,
+   Liosog rym, lais a greddf.
+   Hwyl hyf oedd gennyf i gân,
+   Arwydd utgorn ar ddatgan;
+   Ond weithian, myned waethwaeth,
+   Bref braint, f’ysgyfaint sy gaeth;
+   Pesychu, mewn pwys uchel,
+   Fy ngrudd ei chystudd ni chêl;
+   Torri ’nghrib at fy niben
+   Mae’r byd—fe ddaw marw i ben.
+
+   Meirw wnaeth fy nhadmaethod,
+   A’m cyfeillion, feithion fod;
+   Chwithdod a syndod yw sôn,
+   Mewn gafael am hen gofion:
+   Drwy edrych, wrthrych warthryw
+   Yr ystum y bum i byw.
+   Fy athrylithr yn llithrig,
+   Ac gyda chwant, gwaed, a chig;
+   Ias fyw oedd fy ysfa i,
+   Anian burwyllt yn berwi;
+   Byw awch gynneddf bachgennyn,
+   A geidw gof, iawn ddof yn ddyn.
+
+   Dysgais i ddewrllais ddarllen,
+   Ar waith fy mhwys, wrth fy mhen;
+   A ’sgrifennu, mynnu modd
+   Rhieni, er mor anodd;
+   Byddai mam yn drwyngam dro,
+   Ran canwyll oedd rhinc honno;
+   Fy nghuro’n fwy annghariad,
+   A baeddu’n hyll, byddai ’nhad;
+   Minnau’n ddig o genfigen,
+   Câs o’m hwyl, yn cosi mhen,
+   Ac o lid, fel gwael adyn,
+   Llosgi ’ngwaith, yn llesg ’y ngwŷn.
+
+   Er hynny, ’n ol trefnu tro,
+   I’r un natur awn eto;
+   Ym mhob dirgel gornel gau,
+   Fy holl wiwfryd fu llyfrau;
+   ’Sgrifennwn res grai fynych,
+   Mewn hunan grwm yn nhin gwrych;
+   Symud bys, rhag ysbys gau,
+   Lle’n wallus, i’r llinellau;
+   A’m gwaith nos dangos wnai’r dydd,
+   Mor fywiog, a mawr f’awydd;
+   Fy holl wanc a’m llwyr amcan,
+   Ddarllain ac olrhain rhyw gân.
+
+   Amryw Sul, bu mawr y sias,
+   Trafaeliwn i Bentre’r Foelas,
+   At Sion Dafydd, cludydd clau,
+   Hoen lewfryd am hen lyfrau.
+   Ac Edward, enwog awdwr,
+   Pwyllus, ddeallus dda wr,
+   Taid Robin, Bardd Glyn y Glaw,
+   Fyw feithrin, fu fy athraw.
+   A Dafydd, llyfrgellydd gwiw,
+   Awdwr hoew-fraint o Drefriw:
+   Cynullwyr canu ollawl,
+   A hanesaidd henaidd hawl.
+
+   Bu feirw rhai’n, fu gywtain g’oedd.
+   Llwfr gollwyd eu llyfrgelloedd:
+   Amser a wisg frisg o frad,
+   Anwadal gyfnewidiad;
+   Amryw draill mawr droelli,
+   Fu yn fy amser ofer i.
+   Bu beirdd yn fy heirdd fywhau,
+   Gwest awen, megis duwiau;
+   Tomos, o Dai’n Rhos, dyn rhydd,
+   Ar wiwnaws yr awenydd;
+   Ei ddisgybl ef, ddwysgwbl un,
+   Lais hygoel, fum las hogyn,
+   A’i fynych ysgrifennydd,
+   Ar droiau’n ddiau drwy ddydd;
+   Gwaith prydyddion moddion mad,
+   Fu ddelwau fy addoliad.
+
+   O! mor werthfawr, harddfawr hyf,
+   Ac anwyl fyddai gennyf
+   Gwrdd Huw Sion, a’i gyson gerdd,
+   Bardd Llangwm, bwrdd llawengerdd;
+   A Sion, mewn hoewlon helynt,
+   Bu lew gerdd, o’r Bala gynt.
+   Ac Elis, wr dibris daith,
+   Y Cowperfardd, co’ purfaith;
+   A Dafydd, unydd anian,
+   Llanfair gynt, llawen fu’r gân;
+   A Iorwerth Ioan, lân wledd,
+   O Bodfari, byd fawredd;
+   Ac Ifan Hir, cu fwynhad,
+   Cyff amaith, ac offeiriad;
+   Y gŵr hwn, â gwawr heini
+   Prydydd, a’m priododd i:
+   A’r clochydd, brydydd breudeg,
+   Llon fu ’r dydd yn Llanfair deg,
+   A Sion Powel, gwirffel gân,
+   Wrth iau athrawiaeth Ieuan,
+   Gweuai seinber gysonbell
+   Hoew iach waith—nid haiach well.
+
+   Hyn o gyfeillion heini
+   Fu a’u sain yn fy oes i;
+   Wele ’rwyf, wae alar wynt,
+   Heno heb un ohonynt.
+
+   Ond mae tri, mewn llawnfri lled,
+   O heneiddfeirdd hoen aeddfed;
+   Rhys ab Sion, blaeuion y bleth,
+   Llên fyw awchrym, Llanfachreth;
+   A Rolant, arddeliant dda,
+   Llwyr belydr gerllaw’r Bala;
+   A Bardd Collwyn, glodfwyn glau,
+   Sydd nennawr ein swydd ninnau,
+   Fe ganodd fwy gynneddf wir,
+   Na’r un dyn bron adwaenir.
+   Dyma dri, caf brofi braint,
+   Eu mwyn hanes mewn henaint;
+   A henaint sy wehynydd,
+   A’i nod yw darfod bob dydd.
+
+   Wele wagedd, wael ogyd,
+   Cyfeillion, meillion fy myd,
+   Ni wiw rhyw edliw rhydlawd,
+   Broch i’w gnoi yw braich o gnawd;
+   Pa gred ymddiried am dda,
+   Siomiant yw pob peth s’yma;
+   Ni feddaf un f’ai addwyn,
+   I ddodi cerdd, neu ddweyd cwyn;
+   Marw Samwel, f’ymresymydd,
+   Cyfrinach bellach ni bydd.
+
+   Hynny sydd o hynaws hawl,
+   A nodded awenyddawl,
+   A myg maeth Prydyddiaeth dêg,
+   Yu Llundain mae enw llawndeg;
+   Ni waeth yma, noeth amod,
+   Ro’i’n lân fy nghân yn fy nghôd.
+
+   Aed cân fach bellach i’w bedd,
+   Yn iach ganu uwch Gwynedd;
+   Tra fo’r iaith, trwy ofer ol,
+   Beunydd, mor annerbyniol;
+   Yn enwedig bon’ddigion,
+   Leuad hwyr, yn y wlad hon;
+   Rhyw loddest ar orchest rhydd,
+   Yw holl wana’u llawenydd,
+   Cadw cwn, helgwn yn haid,
+   Hoffa tôn, a phuteiniaid,
+   Ac yfed gwin, drwy drin drwg,
+   A choledd twyll a chilwg;
+   Trwm adrodd trem edryd,
+   Llwm oer barch, mai llyma’r byd,
+   Na cheiff Bardd “Gardd o Gerddi,”
+   O fraint mo’r cymaint a’r ci.
+
+   Ond, er gwenwyn dewr gwannaidd,
+   Gwneyd diben f’awen pwy faidd?
+   Ffynnon yw a’i phen i nant
+   Ffrwd breiniol ffriw di briniant;
+   Dull geudwyll nid eill godi
+   Rhestrau hadl i’w rhwystro hi.
+
+   Er a welais o drais draw,
+   Rhai astrus am fy rhwystraw,
+   Ac er colli gwyr callwych,
+   Tra gallaf rhodiaf fy rhych.
+
+   Wynebu’r wyf at fy niben,
+   Llewyrch oer, fal Llywarch Hen;
+   A’m Cynddelw i’m canddaliad
+   Yw gwawr gwên fy awen fad;
+   Awen a ges, o wres rydd,
+   Ac awen sai’n dragywydd.
+
+   Gradd o Dduw yw gwraidd awen,
+   Bid iddo’n ffrwyth mwyth, Amen.
+
+
+
+
+Ôl-nodiad
+
+
+{9}  Cerdd a wnaeth T. Edwards, o’r Nant, i Robert Parry Plas yn Green, i
+ofyn gwlan.
+
+{13}  Ateb i Robert Davies, Nantglyn, a ofynasai am wreiddiol achos yr
+anghydfod a fu rhwng y Bonedd a’r Cyffredin, yn Ninbych, 1795.  Dechreua
+cerdd Bardd Nantglyn fel hyn:—
+
+   “Tomos Edward, mi osodaf
+   Egwan eiriau, ac yn araf;
+   Brawd a thad parodwaith ydych,
+   O dŷ’r Awen. waed oreuwych;
+   A chan eich bod mor agos berthyn,
+      I chwi’n eglur,
+   Mwyn drwy fyfyr, mentrafofyn.—
+   Beth yw’r gwreiddyn ddygodd flagur,
+      Chwerw dyfodd,
+   Ac a ledodd rhwng ein gwladwyr?”
+
+
+
+
+***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GWAITH TWM O'R NANT***
+
+
+******* This file should be named 2734-0.txt or 2734-0.zip *******
+
+
+This and all associated files of various formats will be found in:
+http://www.gutenberg.org/dirs/2/7/3/2734
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions will
+be renamed.
+
+Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
+law means that no one owns a United States copyright in these works,
+so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
+States without permission and without paying copyright
+royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
+of this license, apply to copying and distributing Project
+Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm
+concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
+and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive
+specific permission. If you do not charge anything for copies of this
+eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook
+for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports,
+performances and research. They may be modified and printed and given
+away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks
+not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the
+trademark license, especially commercial redistribution.
+
+START: FULL LICENSE
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full
+Project Gutenberg-tm License available with this file or online at
+www.gutenberg.org/license.
+
+Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project
+Gutenberg-tm electronic works
+
+1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or
+destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your
+possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
+Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound
+by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
+person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph
+1.E.8.
+
+1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement. See
+paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this
+agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm
+electronic works. See paragraph 1.E below.
+
+1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the
+Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
+of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual
+works in the collection are in the public domain in the United
+States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
+United States and you are located in the United States, we do not
+claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
+displaying or creating derivative works based on the work as long as
+all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
+that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting
+free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm
+works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
+Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily
+comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
+same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when
+you share it without charge with others.
+
+1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
+in a constant state of change. If you are outside the United States,
+check the laws of your country in addition to the terms of this
+agreement before downloading, copying, displaying, performing,
+distributing or creating derivative works based on this work or any
+other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no
+representations concerning the copyright status of any work in any
+country outside the United States.
+
+1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
+immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear
+prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work
+on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the
+phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed,
+performed, viewed, copied or distributed:
+
+  This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
+  most other parts of the world at no cost and with almost no
+  restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
+  under the terms of the Project Gutenberg License included with this
+  eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the
+  United States, you'll have to check the laws of the country where you
+  are located before using this ebook.
+
+1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
+derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
+contain a notice indicating that it is posted with permission of the
+copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
+the United States without paying any fees or charges. If you are
+redistributing or providing access to a work with the phrase "Project
+Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply
+either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
+obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm
+trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
+additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
+will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works
+posted with the permission of the copyright holder found at the
+beginning of this work.
+
+1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
+any word processing or hypertext form. However, if you provide access
+to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format
+other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official
+version posted on the official Project Gutenberg-tm web site
+(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
+to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
+of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain
+Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the
+full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works
+provided that
+
+* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+  the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+  you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
+  to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has
+  agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
+  within 60 days following each date on which you prepare (or are
+  legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
+  payments should be clearly marked as such and sent to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
+  Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg
+  Literary Archive Foundation."
+
+* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+  you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+  does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+  License. You must require such a user to return or destroy all
+  copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
+  all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm
+  works.
+
+* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
+  any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+  electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
+  receipt of the work.
+
+* You comply with all other terms of this agreement for free
+  distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
+Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than
+are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
+from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The
+Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm
+trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
+Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm
+electronic works, and the medium on which they may be stored, may
+contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
+or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
+other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
+cannot be read by your equipment.
+
+1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from. If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium
+with your written explanation. The person or entity that provided you
+with the defective work may elect to provide a replacement copy in
+lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
+or entity providing it to you may choose to give you a second
+opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
+the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
+without further opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO
+OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of
+damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
+violates the law of the state applicable to this agreement, the
+agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
+limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
+unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
+remaining provisions.
+
+1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in
+accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
+production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm
+electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
+including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
+the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
+or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or
+additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any
+Defect you cause.
+
+Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of
+computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
+exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
+from people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future
+generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
+Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
+www.gutenberg.org 
+
+Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary 
+Archive Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
+U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the
+mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its
+volunteers and employees are scattered throughout numerous
+locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt
+Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to
+date contact information can be found at the Foundation's web site and
+official page at www.gutenberg.org/contact
+
+For additional contact information:
+
+    Dr. Gregory B. Newby
+    Chief Executive and Director
+    gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment. Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements. We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
+DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
+state visit www.gutenberg.org/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations. To
+donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
+
+Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
+Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be
+freely shared with anyone. For forty years, he produced and
+distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of
+volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
+the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
+necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
+edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search
+facility: www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
diff --git a/2734-0.zip b/2734-0.zip
new file mode 100644
index 0000000..3433397
--- /dev/null
+++ b/2734-0.zip
diff --git a/2734-h.zip b/2734-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..69a2bf8
--- /dev/null
+++ b/2734-h.zip
diff --git a/2734-h/2734-h.htm b/2734-h/2734-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..6b53efb
--- /dev/null
+++ b/2734-h/2734-h.htm
@@ -0,0 +1,4240 @@
+<!DOCTYPE html
+     PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
+     "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="en" lang="en">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=US-ASCII" />
+<title>Gwaith Twm o'r Nant, by Thomas Edwards</title>
+    <style type="text/css">
+/*<![CDATA[  XML blockout */
+<!--
+    P {  margin-top: .75em;
+         margin-bottom: .75em;
+         }
+    P.gutsumm { margin-left: 5%;}
+    P.poetry {margin-left: 3%; }
+    .GutSmall { font-size: 0.7em; }
+    H1, H2 {
+         text-align: center;
+		margin-top: 2em;
+		margin-bottom: 2em;
+         }
+    H3, H4, H5 {
+	text-align: center;
+	margin-top: 1em;
+	margin-bottom: 1em;
+	}
+    BODY{margin-left: 10%;
+         margin-right: 10%;
+        }
+ table { border-collapse: collapse; }
+table {margin-left:auto; margin-right:auto;}
+    td { vertical-align: top; border: 1px solid black;}
+    td p { margin: 0.2em; }
+    .blkquot  {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */
+
+    .smcap    {font-variant: small-caps;}
+
+    .pagenum {position: absolute;
+               left: 92%;
+               font-size: small;
+               text-align: right;
+		font-weight: normal;
+               color: gray;
+               }
+    img { border: none; }
+    img.dc { float: left; width: 50px; height: 50px; }
+    p.gutindent { margin-left: 2em; }
+    div.gapspace { height: 0.8em; }
+    div.gapline { height: 0.8em; width: 100%; border-top: 1px solid;} 
+    div.gapmediumline { height: 0.3em; width: 40%; margin-left:30%;
+                  border-top: 1px solid; }
+    div.gapmediumdoubleline { height: 0.3em; width: 40%; margin-left:30%;
+		  border-top: 1px solid; border-bottom: 1px solid;}
+     div.gapshortdoubleline { height: 0.3em; width: 20%;
+                  margin-left: 40%; border-top: 1px solid;
+                  border-bottom: 1px solid; }
+    div.gapdoubleline { height: 0.3em; width: 50%;
+                  margin-left: 25%; border-top: 1px solid;
+                  border-bottom: 1px solid;}
+    div.gapshortline { height: 0.3em; width: 20%; margin-left:40%;
+		  border-top: 1px solid; }
+    .citation {vertical-align: super;
+               font-size: .8em;
+               text-decoration: none;}
+    img.floatleft { float: left;
+			margin-right: 1em;
+			margin-top: 0.5em; margin-bottom: 0.5em; }
+    img.floatright { float: right;
+			margin-left: 1em; margin-top: 0.5em;
+			margin-bottom: 0.5em; }
+    img.clearcenter {display: block;
+			margin-left: auto;
+			margin-right: auto; margin-top: 0.5em;
+			margin-bottom: 0.5em}
+    -->
+    /* XML end  ]]>*/
+    </style>
+</head>
+<body>
+<pre>
+
+The Project Gutenberg eBook, Gwaith Twm o'r Nant, by Thomas Edwards,
+Edited by Owen Morgan Edwards, Illustrated by Samuel Maurice Jones
+
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
+other parts of the world at no cost and with almost no restrictions 
+whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
+the Project Gutenberg License included with this eBook or online at 
+www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
+to check the laws of the country where you are located before using this ebook.
+
+
+
+
+Title: Gwaith Twm o'r Nant
+
+
+Author: Thomas Edwards
+
+Editor: Owen Morgan Edwards
+
+Release Date: February 13, 2015  [eBook #2734]
+[This file was first posted on July 5, 2000]
+
+Language: Welsh
+
+Character set encoding: ISO-646-US (US-ASCII)
+
+
+***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GWAITH TWM O'R NANT***
+</pre>
+<p>Transcribed from the 1910 Llanuwchllyn: Ab Owen edition by
+David Price, email ccx074@pglaf.org</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/fpb.jpg">
+<img alt=
+"Twm o&rsquo;r Nant.  (O ddarlun dynnwyd ym niwedd ei ois.)
+&ldquo;Daeth henaint oed wth ynnwyf, Dirfawr nych, a
+darfu&rsquo;r nwyf.&rdquo;"
+title=
+"Twm o&rsquo;r Nant.  (O ddarlun dynnwyd ym niwedd ei ois.)
+&ldquo;Daeth henaint oed wth ynnwyf, Dirfawr nych, a
+darfu&rsquo;r nwyf.&rdquo;"
+ src="images/fps.jpg" />
+</a></p>
+<h1>Gwaith<br />
+Twm o&rsquo;r Nant</h1>
+<p style="text-align: center">**</p>
+<p style="text-align: center">Y <span class="smcap">Pedair
+Colofn</span>.<br />
+<span class="smcap">Cywydd Henaint</span>.</p>
+
+<div class="gapspace">&nbsp;</div>
+<p style="text-align: center">Llanuwchllyn: <span
+class="smcap">Ab Owen</span><br />
+1910.</p>
+
+<div class="gapspace">&nbsp;</div>
+<p style="text-align: center"><a name="pageii"></a><span
+class="pagenum">p. ii</span><span class="smcap">Argraffwyd a
+Chyhoeddwyd</span>: <span class="smcap">Ab Owen gan</span> R. E.
+<span class="smcap">Jones</span><br />
+<span class="smcap">a&rsquo;i Frodyr</span>, <span
+class="smcap">Conwy</span>.</p>
+
+<div class="gapspace">&nbsp;</div>
+<h2><a name="pageiii"></a><span class="pagenum">p.
+iii</span>Rhagymadrodd.</h2>
+<p><span class="smcap">Ganwyd</span> Thomas Edwards (<i>Twm
+o&rsquo;r Nant</i>) ym Mhen Porchell, Llan Nefydd, yn 1739.&nbsp;
+Pan nad oedd ef ond hogyn, symudodd ei rieni i&rsquo;r Nant
+Ganol, Henllan.&nbsp; Nid oedd dim yn neillduol, hyd y gwyddis,
+yn ei rieni; gweithient yn galed, ac nid o&rsquo;u bodd y rhoddai
+eu bachgen athrylithgar ei amser gorffwys i lyfrau.&nbsp; Ennill
+ei damaid oedd neges ei fywyd.&nbsp; Canlyn ceffylau, gyrru
+gwagen, a llwytho coed, oedd ei brif orchestion.&nbsp; O amgylch
+Dinbych y treuliodd ran fwyaf ei oes, er iddo grwydro i
+ddyffrynoedd Hafren a Thowi yn ei dro; yn Nyffryn Clwyd hefyd y
+treuliodd ei henaint.&nbsp; Yr oedd yn wr cadarn o gorff, parod
+ei ddyfais, ond ni lwyddodd yn y byd.&nbsp; Bu farw Ebrill 3,
+1810, gan mlynedd i eleni; a chladdwyd ef ym mynwent yr Eglwys
+Wen, ger Dinbych.</p>
+<p>Yn anhymig y ganwyd ef, a dyna&rsquo;r pam na chafodd ei
+athrylith, er cryfed ei hadenydd ac er cliried ei llygaid, ei lle
+priodol ym meddwl Cymru.&nbsp; Pe ganesid ef yn gynt, cawsai
+feddwl <a name="pageiv"></a><span class="pagenum">p.
+iv</span>Cymru iddo ei hun; a hwyrach y buasai cenedl yn deffro i
+weled ei hun yn nrych y ddrama.&nbsp; Pe ganesid ef yn
+ddiweddarach, buasai&rsquo;r Diwygiad wedi puro ei genedl ac wedi
+sancteiddio ei enaid yntau, a gallasai ddangos ei hun i genedl
+newydd yn yr un drych.&nbsp; Ond daeth Twm o&rsquo;r Nant yn oes
+y Diwygiad, pan oedd cedyrn pulpud Cymru yn galw ar y genedl i
+edrych o honi, nid iddi, ei hun.&nbsp; Er hynny, y mae
+interliwdiau Twm o&rsquo;r Nant yn naturiolach a pherffeithiach
+darlun o fywyd y ddeunawfed ganrif na dim arall a feddwn.</p>
+<p>Yr oedd cydymdeimlad Twm &acirc;&rsquo;r werin, rhed holl
+nerth ei serch mawr at y tenant gorthrymedig a&rsquo;r
+gweithiwr.&nbsp; Yr oedd ysbryd y Chwyldroad Ffrengig ynddo
+yntau, ond gyda gwelediad clir, a ffydd.</p>
+<p>Yr oedd yn ddiwygiwr ei hun, mae ei holl waith, gydag un
+eithriad, mor rymus dros foesoldeb a phregethau&rsquo;r
+Diwygiad.&nbsp; Ni welodd holl ddrwg chwant y cnawd.</p>
+<p>Fel dramayddwr y mae&rsquo;n fwy nag yw&rsquo;r Wyddfa yn
+Eryri, saif yn llenyddiaeth Cymru heb neb yn agos ato.&nbsp; Y
+mae pob cymeriad ddarluniodd yn fyw, nid yw&rsquo;n gwneyd i glai
+difywyd siarad, ac nid yw byth yn ail gerdded yr un llwybr.&nbsp;
+Ond yr esboniad ar ei ddylanwad yw ei allu rhyfedd i siarad fel
+ysbryd goreu ei oes,&mdash;yn synhwyrol, ac ar yr un pryd yn
+llawn dychymyg; yn hynaws, ac eto heb arbed y drwg.&nbsp; Ni fu
+sant na phechadur yn hanes Cymru eto heb deimlo fod Twm o&rsquo;r
+Nant wedi dweyd y gwir.</p>
+<p style="text-align: right"><span class="smcap">Owen M.
+Edwards</span>.</p>
+<p style="text-align: center"><a name="pagev"></a><span
+class="pagenum">p. v</span>
+<a href="images/p5b.jpg">
+<img alt=
+"Decorative graphic of birds on branch"
+title=
+"Decorative graphic of birds on branch"
+ src="images/p5s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>Cynhwysiad.</h2>
+<p style="text-align: center">Cyfrol. II.</p>
+<p style="text-align: center"><i>Cyfnod Aeddfedrwydd a
+Henaint</i>.</p>
+<table>
+<tr>
+<td><p>1.</p>
+</td>
+<td><p>&ldquo;Dau Fywyd,&rdquo; sef bywyd amaethwr llwyddiannus a
+bywyd prydydd tlawd</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page9">9</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>2.</p>
+</td>
+<td><p>&ldquo;Bonedd a Chyffredin,&rdquo; teimlad Cymru yn amser
+Chwyldroad Ffrainc</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page12">12</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>3.</p>
+</td>
+<td><p>Hafgan Twm o&rsquo;r Nant</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page19">19</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p><a name="pagevi"></a><span class="pagenum">p.
+vi</span>4.</p>
+</td>
+<td><p>&ldquo;Anwyl Gyfaill,&rdquo; cerdd i un dan groesau</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page21">21</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>5.</p>
+</td>
+<td><p>Cywydd y Galon Ddrwg</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page25">25</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>6.</p>
+</td>
+<td><p>Pedair Colofn Gwladwriaeth,&mdash;sef Brenin, Esgob,
+Ustus, a Hwsmon.&nbsp; Interliwd yn dangos bywyd y
+wladwriaeth</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page27">27</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>7.</p>
+</td>
+<td><p>Cyffes y Bardd</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page104">104</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>8.</p>
+</td>
+<td><p>Cywydd Henaint</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page107">107</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+</table>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p6b.jpg">
+<img alt=
+"Decorative graphic of birds"
+title=
+"Decorative graphic of birds"
+ src="images/p6s.jpg" />
+</a></p>
+<h2><a name="page9"></a><span class="pagenum">p. 9</span><span
+class="smcap">Dau Fywyd</span>. <a name="citation9"></a><a
+href="#footnote9" class="citation">[9]</a></h2>
+<p style="text-align:
+center">(<i>Alaw</i>&mdash;&ldquo;Rodney.&rdquo;)</p>
+<p class="poetry">Y puraidd Robert Parri,<br />
+&nbsp;&nbsp; Maddeuwch imi &rsquo;mod<br />
+Yn awr yn cynnyg gyrru canu,<br />
+&nbsp;&nbsp; I geisio clymu clod<br />
+I chwi, sy&rsquo;n byw mewn llawnder,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;ch pleser, yn eich Plas,<br />
+Gyda&rsquo;ch meibion yn heddychlon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb unrhyw galon gas;<br />
+Teulu ydych hoew wladaidd,<br />
+Yn byw&rsquo;n ddifalch ac yn ddofaidd,<br />
+Nid hel &ldquo;Meistr&rdquo; ac ymestyn,<br />
+A champ-godi a chwympo gwedy&rsquo;n;<br />
+Wrth fyw&rsquo;n gytun at ddaioni<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe ddaeth mawrhydi i&rsquo;ch rhan:<br />
+Eigion rhediad ac anrhydedd<br />
+&nbsp;&nbsp; Yw&rsquo;ch mawredd yn eich man;<br />
+Mae eich maesydd, wych rymusiant,<br />
+A&rsquo;ch &rsquo;nifeiliaid, i chwi&rsquo;n foliant;<br />
+Ychen, defaid, a cheffylau,<br />
+A da blithog, laethog lwythau;<br />
+Pob angenrheidiau &rsquo;n rhadus,<br />
+&nbsp;&nbsp; A threfnus yma a thraw,<br />
+<a name="page10"></a><span class="pagenum">p. 10</span>A
+Duw&rsquo;r heddwch, mae&rsquo;n arwyddo,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;N eu llwyddo dan eich llaw.</p>
+<p class="poetry">Maith yma John a Thomas,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cyweithas frodyr cu;<br />
+A da yw&rsquo;ch golwg chwi, &rsquo;r hen geiliog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Awch talog wrth eich ty:<br />
+Mae&rsquo;n hwythau &rsquo;n ddynion ethol,<br />
+&nbsp;&nbsp; Naturiol ym mhob taith,<br />
+A di ynfydrwydd ill dau&rsquo;n fedrus,<br />
+&nbsp;&nbsp; A gweddus yn eu gwaith;<br />
+Felly rhyngoch yn llwyr wingo,<br />
+Mawrhydi&rsquo;ch llwyddiant a&rsquo;ch holl eiddo,<br />
+Nes eich myned, hwylied helaeth,<br />
+Yma&rsquo;n degwch i&rsquo;ch cym&rsquo;dogaeth;<br />
+A chywaeth tai a chaeau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sydd i&rsquo;ch meddiannau&rsquo;n ddwys;<br />
+Fe d&acirc;l eich llawnder, a&rsquo;ch call undeb,<br />
+&nbsp;&nbsp; Drwy burdeb aur da bwys:<br />
+Rhyfedd fendith, rhyfedd fwynder,<br />
+Sy&rsquo;n ddymunol dan eich maner;<br />
+Rhyfedd rhagor chwi fawrhyged,<br />
+A m&rsquo;fi ac eraill yn fegeried;<br />
+Chwi ar led mor lydan,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;ch arian gl&acirc;n drwy glod&mdash;<br />
+Minnau&rsquo;n ffwlyn, dwlyn, diles,<br />
+&nbsp;&nbsp; Anghynnes, gwag y &rsquo;nghod.</p>
+<p class="poetry">Chwi&rsquo;n magu anifeiliaid,<br />
+&nbsp;&nbsp; Moch, a defaid iawn<br />
+Gweirgloddiau, a chauau, tai, a&rsquo;ch heol,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n llwyddol ac yn llawn:<br />
+Minnau dim fagais<br />
+&nbsp;&nbsp; At fantais eto i fyw,<br />
+<a name="page11"></a><span class="pagenum">p. 11</span>Ond lladd
+ceffylau, dilyn ffoledd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Anrhydedd oeredd yw:<br />
+A&rsquo;r hyn a fagais o&rsquo;m rhywogeth,<br />
+Mewn twrr o gwynion, oedd tair geneth;<br />
+Mae rhei&rsquo;ny a&rsquo;u mam mewn dinam dyniad,<br />
+Er fy &rsquo;mgeledd lawer galwad<br />
+Mae&rsquo;r merched bawb am orchwyl,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ol eu hwyl eu hun,<br />
+Yn troi eu helynt at ryw alwad,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;u teimlad yn gytun;<br />
+Eu mam a minnau sydd yn myned,<br />
+Fel rhai eraill, ar i wared;<br />
+Tua&rsquo;r bedd mae gwedd ogwyddiad,<br />
+Rhieni&rsquo;n mynd, a&rsquo;r plant yn dwad:<br />
+Mae treigliad asiad oesau<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel tonnau miniau m&ocirc;r,<br />
+Neu ffrwd gyffredin olwyn melin,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn dirwyn yn ddi dor.</p>
+<p class="poetry">A chan nad oes mewn bywyd<br />
+&nbsp;&nbsp; Un rhydid yn parhau,<br />
+Gwnewch o&rsquo;ch mammon gyfion gyfaill,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ceiff eraill eich coflau;<br />
+Dadgenir hyn ond odid,<br />
+&nbsp;&nbsp; O&rsquo;ch plegyd chwi a&rsquo;ch plant,<br />
+Pan f&rsquo;o chwi byddar yn eich beddau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tan odlau Twm o&rsquo;r Nant;<br />
+A&rsquo;r hyn o gysur wy&rsquo;n ei geisio,<br />
+Ni ddymunwn feddu mo&rsquo;no,<br />
+Oni cheir e&rsquo;n gwbl fodlon,<br />
+Heb un gilwg yn y galon;<br />
+A&rsquo;ch rhoddion os cyrhaeddaf,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cyhoeddaf chwi o hyd;</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p97b.jpg">
+<img alt=
+"Mynwent yr Eglwys Wen.  Darlun gan S. Maurice Jones"
+title=
+"Mynwent yr Eglwys Wen.  Darlun gan S. Maurice Jones"
+ src="images/p97s.jpg" />
+</a></p>
+<p class="poetry"><a name="page12"></a><span class="pagenum">p.
+12</span>Ac os y bennod ni dderbynia&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nis gwn a fyddai&rsquo;n fud:<br />
+Cerdod wlan yw &rsquo;ngh&acirc;n a &rsquo;nghwynion,<br />
+Am hynny gwyliwch dorri&rsquo;ch calon;<br />
+Mae rhagor didwyll rhwng cardode,<br />
+A hyn chwi wyddoch, rhowch a wedde&rsquo;:<br />
+Ac oni rhowch o&rsquo;r achos,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni wiw mo&rsquo;r dangos dant,<br />
+Fe fu fwy dychryn ar y dechrau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na hynny, &rsquo;n ochrau&rsquo;r Nant.</p>
+<p class="poetry">Ond Nant a&rsquo;i cheunant chwannog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n lle afrywiog fri;<br />
+Pe rhoech o&rsquo;ch gog&rsquo;yd lwyth eich gwagen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni lanwe&rsquo;i hagen hi;<br />
+Pe b&rsquo;ai ond sych ben sached,<br />
+&nbsp;&nbsp; O wyched fydde&rsquo;i wawr,<br />
+Ceid y teulu i gyd at olud,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;u llwyrfryd i&rsquo;r droell fawr;<br />
+Mi gawn frethyn cryf i&rsquo;r eithaf,<br />
+Imi&rsquo;n goat erbyn gaeaf;<br />
+Gallwn addo i&rsquo;r wraig mor haw&rsquo;gar,<br />
+Eto fantell at y fentar&mdash;<br />
+Dull anwar ydyw llunio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ag addo o&rsquo;ch eddo chwi;<br />
+Mawrhygu rhoddion cyn y caffon&rsquo;<br />
+&nbsp;&nbsp; Llawenydd cynffon ci;<br />
+Pe&rsquo;ch holl rodd o fodd a fydde&rsquo;<br />
+Ond briwsionyn at bar &lsquo;sane&rsquo;,<br />
+Mwy fyddai hynny i&rsquo;w feddu&rsquo;n foddus<br />
+Nag a haeddwn ni&rsquo;n gyhoeddus:<br />
+Ffarwel yn bwyllus bellach,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe dderfydd afiach w&ecirc;n,<br />
+Gwisgiad gore&rsquo;, gras cyn ange&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; I chwi a minne&rsquo;, Amen.</p>
+<h2><a name="page13"></a><span class="pagenum">p. 13</span><span
+class="smcap">Bonedd a Chyffredin</span>. <a
+name="citation13"></a><a href="#footnote13"
+class="citation">[13]</a></h2>
+<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>&mdash;&ldquo;Y Galon
+Drom.&rdquo;)</p>
+<p class="poetry">Robert Davies, rhyw bert ofyn<br />
+A yrraist i mi, yn wers dwymyn,<br />
+Oblegid bonedd, blagiad bennau,<br />
+A&rsquo;r cyffredin gyffroiadau;<br />
+Nid wy&rsquo; teilwng nodi at olwg<br />
+&nbsp;&nbsp; Am y cyfryw<br />
+Faith iawn ymliw, fyth yn amlwg;<br />
+Dyn truenus, boenus beunydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ydwy&rsquo;n wyrdraws,<br />
+Rhy ofernaws i&rsquo;m rhoi&rsquo;n farnydd.</p>
+<p class="poetry">Wele&rsquo;r farn yn gadarn gydwedd<br />
+A geir inni o&rsquo;r gwirionedd,&mdash;<br />
+Mai ffrwyth pechod, arfod hirfaith<br />
+O dir uffern, ydyw&rsquo;r effaith;<br />
+Hwn yw&rsquo;r achos yn oruchel<br />
+&nbsp;&nbsp; Cynhyrfiedig;<br />
+Pawb am ryfyg, pob ymraf&rsquo;el;<br />
+Yr un anian sy ynnom ninnau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ag oedd yn gosod<br />
+Cynnyg isod Cain ac Esay.</p>
+<p class="poetry"><a name="page14"></a><span class="pagenum">p.
+14</span>&rsquo;Roedd esgus Adda o&rsquo;i droseddau,<br />
+&ldquo;Y Wraig,&rdquo; medd ef; &ldquo;Y Sarff,&rdquo; medd
+hithau;<br />
+Felly&rsquo;r wlad, a&rsquo;u nad annedwydd,<br />
+Bawb a&rsquo;u hesgus dros eu hysgwydd,<br />
+Gwael eu gwedd, a bonedd, beunydd<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n ymliw&rsquo;n amlwg<br />
+Orwag olwg ar eu gilydd;<br />
+Fal pren ar demestl, prawf di amau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mawr fydd ffwndwr<br />
+Acw y&rsquo;nghynnwr&rsquo; y canghennau.</p>
+<p class="poetry">A&rsquo;r ceinciau&rsquo;n raddau sy&rsquo;n
+cyrhaeddyd<br />
+Sefyllfaoedd yr holl fywyd;<br />
+Tyfiad pawb, o dlawd i frenin,<br />
+Sy&rsquo;n llygreddawl o&rsquo;r un gwreiddyn;<br />
+Nid oes heddyw&rsquo;n gwneyd eu swyddau,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;N un gelfyddyd,<br />
+Neb a&rsquo;i fywyd na bo feiau,<br />
+Naws a gewch mewn is ag uchod<br />
+&nbsp;&nbsp; I ryw ddichell,<br />
+Ymhob bachell am eu pechod.</p>
+<p class="poetry">Mae rhai penaethiaid, euraidd araith,<br />
+A&rsquo;u hawdurdod yn ddi effaith;<br />
+Esiamplau drwg, mewn golwg helaeth,<br />
+Sy&rsquo;n wall anfeidrol mewn llywodraeth<br />
+Rhai ynadon rhy niweidiol,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chyfreithwyr<br />
+Sydd anrheithwyr swydd anrhaethol,<br />
+A rhai personiaid, pwy resyna?<br />
+&nbsp;&nbsp; Ymhob ffiaidd<br />
+Naws aflunaidd, nhw&rsquo; sy&rsquo; flaena.</p>
+<p class="poetry">A thra fo&rsquo;r blaenaf heb oleuni,<br />
+Yn twyso&rsquo;r dall i ffos trueni,<br />
+<a name="page15"></a><span class="pagenum">p. 15</span>Swn
+digofaint sy&rsquo;n dygyfor<br />
+Yspryd Saul, elynol flaenor,<br />
+Lladd y plant er mwyn dieithriaid,<br />
+&nbsp;&nbsp; I geisio cadw<br />
+Yn &rsquo;r ymyl acw&rsquo;r Amaleciaid;<br />
+Cryfhau breichiau annuwioldeb<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn drygioni,<br />
+Daw&rsquo;n warth i ni, a Duw&rsquo;n wrthwyneb.</p>
+<p class="poetry">Mae&rsquo;r saith angel ar eu siwrnau,<br />
+Yn dechreu tywallt eu phiolau;<br />
+Llawer gwae sy&rsquo;n llwyra gwewyr,<br />
+I&rsquo;w rhoi yma i&rsquo;r rhai amhur;<br />
+Gwae rhai gydiant faes at faesydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nes bod gwendid,<br />
+Oes wall ofid, eisiau llefydd;<br />
+Mae n ddi ameu&rsquo;n anhawdd yma<br />
+&nbsp;&nbsp; I dylodion,<br />
+Ac elw byrion, gael eu bara.</p>
+<p class="poetry">Dawn medrusgall dyn rhodresgar,<br />
+Gwneyd ei dduw o gnwd y ddaear;<br />
+Ysguboriau gwaliau&rsquo;n gwlwm,<br />
+A <i>storehouses</i>, ys da rheswm;<br />
+Ond geill naws ing dywyllnos angau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Alw&rsquo;r ynfyd,<br />
+I ado&rsquo;i buryd cyn y borau.<br />
+Ameu&rsquo;r Arglwydd am ei lawndra,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cofiwn heddyw,<br />
+Am wr sy&rsquo;n marw &rsquo;mhorth Samaria.</p>
+<p class="poetry">Cofia, &rsquo;speiliwr cenhedlaethau,<br />
+Y bobloedd a&rsquo;th yspeilia dithau;<br />
+Am waed dynion mewn galanas,<br />
+Ac am dy drais mewn tir a dinas,<br />
+<a name="page16"></a><span class="pagenum">p. 16</span>Gwae elwo
+elw drwg i&rsquo;w berchen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn falch &rsquo;i af&rsquo;el,<br />
+I nythu&rsquo;n uchel&mdash;noeth yn ochen;<br />
+Ac os yw Lloegr dan &rsquo;r un llygriad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Caiff gan yr Arglwydd,<br />
+&rsquo;R un cul dywydd a&rsquo;r Caldea&rsquo;d.</p>
+<p class="poetry">Beth yw plasau, trasau trysor,<br />
+Ond gorseddfeydd annuwiol gyngor?<br />
+Mae gwin, a bwyd, a gwyniau bydol,<br />
+Yna i&rsquo;w moedro, &rsquo;n anghymedrol;<br />
+Meibion Scefa &rsquo;mhob naws gaf&rsquo;el,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb yr Arglwydd,<br />
+Sy dan chwithrwydd dyn a chythrel;<br />
+Chwys y tlawd yw&rsquo;r cnawd a&rsquo;r cnydau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhwysg a balchder,<br />
+Y swn a&rsquo;r pleser, sy&rsquo;n eu plasau.</p>
+<p class="poetry">Fe wasg y mawrion dewrion dyrus<br />
+Y llafurwyr, &acirc;&rsquo;u llaw farus;<br />
+A&rsquo;r llafurwyr, a&rsquo;u holl fwriad,<br />
+Gwisgo&rsquo;r gwyn, a gwasgu&rsquo;r gweinia&rsquo;d;<br />
+Gwasgu sydd, a gwisgo swyddau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nes yr aethon&rsquo;<br />
+I faela dynion, fel eidionau;<br />
+Gwerthu&rsquo;r cyfion er ariannau,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r tlawd truan<br />
+Er pris gwadan par esgidiau.</p>
+<p class="poetry">Dyma&rsquo;r byd ac ergyd gwyrgas,<br />
+Y sydd yn awr a&rsquo;i swyddau&rsquo;n eirias;<br />
+Memi melin flin aflonydd,<br />
+Egni galed yn cnoi &rsquo;gilydd;<br />
+Pawb ar eraill a weryran&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; A neb yn cwyno<br />
+<a name="page17"></a><span class="pagenum">p. 17</span>Ei wyrni
+heno arno&rsquo;i hunan;<br />
+A phob enwau, tlawd a bonedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Oll yn euog,<br />
+Tan&rsquo;r un warog, trwy anwiredd.<br />
+Gwedi chwalu gwawd uchelwyr,<br />
+Pa faint ffurmach ydyw&rsquo;r ffarmwyr,<br />
+Sydd mor feilchion, gw&rsquo;chion gyhoedd,<br />
+Rymus droediad, a&rsquo;u meistradoedd?<br />
+Pell yw peirch eu meirch a&rsquo;u merched,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hwy rygyngant<br />
+Fwy nac allant yn ddigolled:<br />
+Lle bo addysg byd neu eiddo,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyna ragrith,<br />
+Wyniau melldith, yn ymwylltio.<br />
+Ac os ewch i ddangos ochain,<br />
+Babel droiau&rsquo;r bobl druain;<br />
+Llygredd llun, a gwyn drygioni,<br />
+Swn yr hunan sy&rsquo; yn y rhei&rsquo;ny;<br />
+Meddwi a hwrio, mawr ddihirwch,<br />
+&nbsp;&nbsp; Bawb lle gallant<br />
+A ddilynant aflawenwch;<br />
+Anesmwythdra, lleithdra llwythdrwm,<br />
+&nbsp;&nbsp; Byw&rsquo;n ddi&rsquo;g&rsquo;wilydd<br />
+Dan eu gwarthrudd, dyna&rsquo;u gorthrwm.<br />
+A phwy ond diafol, awdwr pechod,<br />
+Sydd yma y&rsquo;nghadfa pob anghydfod?<br />
+Pan ddarfu&rsquo;r tyn offeryn Pharo<br />
+Bwytho ar ddynion, beth oedd yno?<br />
+Nid ffast wenwyn, na phastynau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn cynddaredd,<br />
+Oedd eu buchedd dan eu beichiau;<br />
+Ond o&rsquo;u cyfyngder eger eigion,<br />
+&nbsp;&nbsp; At Dduw&rsquo;n ddibaid<br />
+&rsquo;Roedd eu hochenaid a&rsquo;u hachwynion.<br />
+<a name="page18"></a><span class="pagenum">p. 18</span>A than
+bwysau&rsquo;r ieuau &rsquo;rwan,<br />
+Geifr a moch sy&rsquo;n croch ysgrechian;<br />
+Ymroi a diodde&rsquo;n ddi w&rsquo;radwyddiad<br />
+Dan iau&rsquo;n ddyfal a wna ddafad;<br />
+I ddefaid Crist mae&rsquo;r iau&rsquo;n esmwythdra,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cariad Isr&rsquo;el,<br />
+Goruwch fug&rsquo;el, a&rsquo;u gorchfyga;<br />
+A&rsquo;r rhai orchfygant awch arfogaeth<br />
+&nbsp;&nbsp; Chwantau&rsquo;r gelyn,<br />
+Mae&rsquo;r Iesu&rsquo;n dilyn iau&rsquo;r dystiolaeth.</p>
+<p class="poetry">Beth yw rhyfel boeth, hir ofid,<br />
+Ond melus chwantau beiau bywyd?<br />
+Olwyn fawr digofaint gyfion,<br />
+Sy&rsquo;n troi&rsquo;n boenus trwy ddibenion:<br />
+Ac os y tlawd raid heddyw ddiodde&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Caiff gwyr mawrion,<br />
+Taer annoethion, eu tro nhwythe&rsquo;,<br />
+Fel mae amser i bob amcan<br />
+&nbsp;&nbsp; Trefn Ragluniaeth,<br />
+Drwy wahaniaeth Duw ei hunan.</p>
+<p class="poetry">Angenrhaid yw o ran cyflyrau,<br />
+Byd rhai astrus, yw bod rhwystrau;<br />
+Gwenith gl&acirc;n &rsquo;does ofon sefyll,<br />
+Pan godo&rsquo;r gwantan gyda&rsquo;r gwintyll;<br />
+Tan y groes, mewn oes yn isel,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae lle&rsquo;r Cristion.<br />
+Fe ddaw&rsquo;n gyfion o bob gaf&rsquo;el;<br />
+A Duw anwyl, er daioni,<br />
+&nbsp;&nbsp; Drotho&rsquo;n buchedd<br />
+At wirionedd, o&rsquo;n trueni.</p>
+<h2><a name="page19"></a><span class="pagenum">p. 19</span><span
+class="smcap">Hafgan</span>.</h2>
+<p style="text-align:
+center"><i>Alaw</i>&mdash;&ldquo;Spaen-Wenddydd.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">Y teulu mwyn hael-gu mewn hedd,<br />
+Rhowch osteg, rai glandeg eu gwedd;<br />
+I ddatgan un haf-gan yn hy,<br />
+Hen dirion arferion a fu,<br />
+Mewn llawer ty &rsquo;roedd cennad da,<br />
+Ac enw hyf i ganu Ha;<br />
+Fel pob creadur sy&rsquo;n ei ryw,<br />
+<i>Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.<br />
+Mae&rsquo;r ddaear oedd fyddar, wedd fud,<br />
+Mae&rsquo;r coedydd, mae&rsquo;r bronnydd mawr bryd,<br />
+Mae&rsquo;r dyffryn yn deffro ei holl wraidd,<br />
+Mae eginoedd y gwenith a&rsquo;r haidd,<br />
+Mae llaeth a maidd, mae llwythau mwyn,<br />
+O ffrwythydd haf yn ffraeth ymddwyn;<br />
+Mae pob creadur yn ei ryw<br />
+<i>Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.<br />
+Gan hynny gwnawn synnu &rsquo;mhob swydd,<br />
+Ystyriwn a gwelwn i&rsquo;n g&#373;rydd,<br />
+Ddoethineb dawn undeb Duw Ne,<br />
+Yn trefnu pob peth yn ei le;<br />
+Y mawr dymhorau, ffrwythau ffri,<br />
+Er hynny, anufudd ydym ni,<br />
+A phob creadur yn ei ryw<br />
+<i>Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.<br />
+Rhoed i ni, heb fawr brofi mo&rsquo;r braw<br />
+Bob mwynder a llawnder i&rsquo;n llaw;<br />
+&rsquo;Nifeiliaid a defaid ar dir,<br />
+Y rhei&rsquo;ny sy&rsquo;n hardd inni&rsquo;n wir,<br />
+Pob peth yn glir i&rsquo;n porthi&rsquo;n glau,<br />
+A ninnau er hyn heb &rsquo;difarhau;<br />
+A gweled pob greadur gwiw<br />
+<i>Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.</p>
+<p class="poetry"><a name="page20"></a><span class="pagenum">p.
+20</span>Mae r holl greadigaeth fel drych,<br />
+Rhai deimlant a welant yn wych,<br />
+Bod pob peth yn datguddio&rsquo;n gytun,<br />
+Ddaioni&rsquo;r Creawdwr ei hun;<br />
+Ond natur dyn sy fwya&rsquo; dall,<br />
+Tan gwmwl balchder ofer wall,<br />
+Ni fyn ddarostwng o&rsquo;i dda ryw<br />
+<i>Un cymal dewr er canmol Duw</i>.</p>
+<p class="poetry">Pa beth yw rhyfeloedd y byd,<br />
+Ond balchder ac uchder i gyd?<br />
+Fel &rsquo;r angel nerth uchel wnaeth ef<br />
+I ormesu teyrnasu tu&rsquo;r nef;<br />
+A dyna&rsquo;n llef sydd fyth rhagllaw,<br />
+Yn ffrwd gyffredin dryghin draw,<br />
+O eisiau bod yn Iesu byw<br />
+<i>Bob cymal dewr yn canmol Duw</i>.</p>
+<p class="poetry">O! rhyfedd yw&rsquo;n buchedd trwy&rsquo;r
+byd,<br />
+Mewn gwagedd a llygredd a llid,<br />
+Heb geisio gwir deimlo gair Duw<br />
+Sy&rsquo;n ein galw ni o feirw i ail fyw;<br />
+Ond Och! mae&rsquo;n clyw ni wedi cloi,<br />
+Ac ysbryd dall i ymbarotoi;<br />
+&rsquo;Rym ni yn gysglyd oerllyd ryw,<br />
+<i>Ac eisieu&rsquo;n deffro i ganmol Duw</i>.</p>
+<p class="poetry">Cynhyrfwn, a gwelwn mai gwir<br />
+Y cawn feirw, cwyn arw, cyn hir;<br />
+Gwybyddwn na ffaeliwn yn ffol,<br />
+Mae&rsquo;r bywyd trag&rsquo;wyddol yn ol;<br />
+Ymwnawn mewn rhol am ffrwythau&rsquo;r h&acirc;,<br />
+Lle mae gorfoledd diwedd da;<br />
+Dyna r fan lle caffom fyw,<br />
+Amen, a &rsquo;stad, <i>yn mynwes Duw</i>.</p>
+<h2><a name="page21"></a><span class="pagenum">p. 21</span><span
+class="smcap">Anwyl Gyfaill</span>.</h2>
+<p style="text-align: center">Cerdd i annerch cyfaill caredigol,
+pan oedd dan groesau a blinderau.</p>
+<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>.&mdash;&ldquo;Y Galon
+Drom.&rdquo;)</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Anwyl</span> gyfaill, rwy&rsquo;n dy gofio,<br />
+&nbsp;&nbsp; A gweddi mynych, gan ddymuno<br />
+&nbsp;&nbsp; I Dduw roi llwyddiant er pob lludded<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn graff i&rsquo;th onest gorff a&rsquo;th
+ene&rsquo;d;<br />
+A dal dy draed ar Graig yr oesoedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Er pob helynt,<br />
+Eiddig oeddynt, a ddigwyddodd;<br />
+Ac er pob peth a ddigwydd eto,<br />
+&nbsp;&nbsp; Duw fo i&rsquo;th dywys,<br />
+Yn gyhoeddus, rhag tramgwyddo.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cefaist yma lawer damwain,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Megys rhybudd cerydd cywrain;<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;r Saer-celfydd ymhob cilfach,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am dy docio i&rsquo;th wneyd yn decach,<br />
+Torri ceinciau d&rsquo; anystyriaeth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Harddu&rsquo;r Eglwys,<br />
+Caer hoff wiw-lwys, mewn corpholaeth,<br />
+Bwrw&rsquo;r gwarthus bnynu a gwerthu<br />
+&nbsp;&nbsp; Hwnt o&rsquo;r deml,<br />
+I fan isel a fyn Iesu.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwel fod ffraeth ragoriaeth
+gaerog<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhwng gwir blentyn a gwas cyflog;<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhaid i&rsquo;r plentyn etifeddol,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gyrraedd didwyll gerydd tadol;<br />
+Nid ydyw rhai na ch&acirc;nt yn weddaidd<br />
+&nbsp;&nbsp; Fflangell barod,<br />
+<a name="page22"></a><span class="pagenum">p. 22</span>Bwys
+awdurdod, ond bastardaidd;<br />
+Dal dy s&ecirc;l a gwel y gwaelod,<br />
+&nbsp;&nbsp; Plentyn cyfan<br />
+Wyd ti dy hunan i&rsquo;r Tad hynod.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cariad Crist a ddarfu&rsquo;n
+dirion<br />
+&nbsp;&nbsp; Deg arwyddo&rsquo;n dy geryddon;<br />
+&nbsp;&nbsp; Efe, cofia, sydd drwy&rsquo;r cyfan,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i ddawn ollawl i&rsquo;th ddwyn allan;<br />
+Ar Job gynt ca&rsquo;dd Satan weithio;<br />
+&nbsp;&nbsp; Darfu&rsquo;n rhydost<br />
+Gnoi, di a&rsquo;i gwyddost, gnawd ac eiddo;<br />
+Ond cadwe &rsquo;i enaid gwedi hynny&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhyfedd, nerthol,<br />
+Anhebgorol, mae Duw&rsquo;n caru.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;A gadwo Duw a fydd
+cadwedig<br />
+&nbsp;&nbsp; Trwy ddwfr a th&acirc;n, a gwawd a dirmyg;<br />
+&nbsp;&nbsp; Nid oes dim all niweid egraidd<br />
+&nbsp;&nbsp; I rai garant Dduw&rsquo;n gywiraidd;<br />
+Mae pob rhyw bethau&rsquo;n rhannau&rsquo;r rhei&rsquo;ny<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gweithio beunydd<br />
+Oreu deunydd er daioni;<br />
+A gwyn ei fyd y diwyd ffyddlon<br />
+&nbsp;&nbsp; A ail aned,<br />
+A Duw&rsquo;n gywled yn ei galon.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr Eglwys ydyw&rsquo;r hardd
+dreftadaeth,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chalon dyn yw&rsquo;r pren gwybodaeth;<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n ffrwyth gwa&rsquo;rddedig ynddi&rsquo;n
+canlyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwyliwn drwyddo goelio&rsquo;r gelyn;<br />
+Pwyll a sobrwydd sydd angenrhaid,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dal ar orchwyl<br />
+Oen Duw anwyl yn dy enaid:<br />
+<a name="page23"></a><span class="pagenum">p. 23</span>&ldquo;Fy
+mab,&rdquo; medd Duw, &ldquo;moes im&rsquo; dy galon&rdquo;;<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Dyna&rsquo;r d&rsquo;ioni,<br />
+Gyda nyni, ymgadw yn union.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y galon yw&rsquo;r ystafell
+addas,<br />
+&nbsp;&nbsp; T&#373;r puredig, ty&rsquo;r briodas;<br />
+&nbsp;&nbsp; Os gwelir un hen w&#375;n yn honno,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac heb y wisg briodas ganddo,<br />
+Rhwymwch, deliwch, draed a dwylo,<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r t&rsquo;w&rsquo;llwch enbyd,<br />
+Lwyra gofid, &rsquo;lawr ag efo;<br />
+Caiff pawb ond plant y ddinas burlan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Eu troi, dyallwch,<br />
+I&rsquo;r tywyllwch, o&rsquo;r tu allan.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cans oddi allan mewn swydd
+hyllig<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;r cwn a&rsquo;r swyn-gyf&rsquo;reddwyr
+eiddig,<br />
+&nbsp;&nbsp; Puteinwyr a llofruddwyr gwaedlyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phob celwyddwyr, yfwyr hefyd,<br />
+Addolwyr eulyn, ddwl oer alwad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni &rsquo;dwaenant olau,<br />
+Dawn a geiriau Duw, na&rsquo;i gariad;<br />
+A&rsquo;r holl broffeswyr hunan-gnawdol,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nid yw eu rhyfyg,<br />
+A&rsquo;u dull unig, ond allanol.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwyliwn fod ar n&ocirc;d
+annedwydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhaid dal yn agos at yr Anglwydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A ffoi i Soar am anrhydedd:<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni thal sefyll ar wastadedd,<br />
+Fel gwraig Lot, a ddarfu gychwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ei gwlad a&rsquo;i chartre,<br />
+Fodd anaele, fu iddi&rsquo;n elyn.<br />
+Chwant y cnawd, a llygredd cyhoedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Allant dyfu<br />
+I&rsquo;th anafu o borth y nefoedd.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page24"></a><span
+class="pagenum">p. 24</span>Llawer ffordd a llawer cwestiwn<br />
+&nbsp;&nbsp; Sydd yn t&rsquo;wyso rhyw demtasiwn;<br />
+&nbsp;&nbsp; Gormod cyfle, a mynych arfer,<br />
+&nbsp;&nbsp; Eill ein hudo ni o&rsquo;n llawn hyder;<br />
+Er bod doethineb mawr yn Sal&rsquo;mon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Merched lledrydd,<br />
+Draws eu gilydd, droes ei galon;<br />
+Er gwneyd teml Dduw yn &rsquo;i ddechreu,<br />
+&nbsp;&nbsp; F&rsquo; aeth i weithio,<br />
+Dan wenh&rsquo;eithio, i&rsquo;w duwiau nhwytheu.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;O! mor llithrig ydyw
+llwybyr<br />
+&nbsp;&nbsp; Tuedd dyn i fynd wrth natur;<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhyfedd gariad a thrugaredd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fod rhai&rsquo;n sefyll hyd y diwedd;<br />
+Os ai fel Pedr dros y llwybrau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gweddia&rsquo;n fynych,<br />
+I Dduw edrych, di ddoi adrau:<br />
+Golwg Iesu a&rsquo;n galwo&rsquo;n gyson,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i air fo&rsquo;n llosgiad,<br />
+Unig hwyliad yn ein calon.</p>
+<h2><span class="smcap">Olwynion Dwfr Melin Rhuthyn</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Codog</span> fawr enwog
+forwynion,&mdash;dwy-rod,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn dirwyn yr afon;<br />
+Cwyd gwegil codau gweigion,<br />
+Codau o bwys ceidw y bon.</p>
+<h2><a name="page25"></a><span class="pagenum">p. 25</span>Y
+<span class="smcap">Galon Ddrwg</span>.</h2>
+<p class="poetry">Swelwn echrysa golwg,<br />
+Gwael iawn ddrych y galon ddrwg:<br />
+Calon afradlon o fryd,<br />
+Annuwiol heb ei newid:<br />
+Calon yw mam pob cilwg,<br />
+An-noeth drefn, a nyth y drwg;<br />
+Drwg ddi-obaith, draig ddiball,<br />
+Pwy edwyn ei gw&#375;n a&rsquo;i gwall?</p>
+<p class="poetry">Effaith y cwymp, a&rsquo;i ffrwyth cas,<br />
+A luniodd pob galanas;<br />
+Grym pechod yn ymgodi,<br />
+A&rsquo;i chwantau fel llynnau lli;<br />
+Glennydd afonydd y fall,<br />
+Dengys bob nwydau anghall;<br />
+D&icirc;g-ofid yn dygyfor,<br />
+T&acirc;n a m&#373;g, fel tonnau m&ocirc;r:<br />
+Uffern yw hon, o&rsquo;i ffwrn hi<br />
+Mae bariaeth yma&rsquo;n berwi:<br />
+Ysbyty, llety pob llid,<br />
+Gwe gyfan gwae a gofid;<br />
+Trigfa pob natur wagfost,<br />
+Bwystfilaidd &rsquo;nifeilaidd fost:<br />
+Treigle a chartref-le trais,<br />
+Rhyfeloedd, a phob rhyw falais;<br />
+Rhial pob an-wadal w&#375;n,<br />
+Ty ac aelwyd y gelyn.<br />
+Meirch, a chwn, a moch annwn,<br />
+Sy&rsquo;n tewhau yn y ty hwn,<br />
+Seirff hedegog mewn ogo,<br />
+A heigiau dreigiau blin dro.<br />
+Pob lleisiau, arw foesau&rsquo;r fall,<br />
+Sy&rsquo;n dwad i swn deall;<br />
+<a name="page26"></a><span class="pagenum">p. 26</span>Swn
+t&rsquo;ranau, sain trueni,<br />
+Swn gofalon greulon gri:<br />
+Melin wynt, yn malu&rsquo;n w&acirc;g,<br />
+Rhod o agwedd rhedeg-wag;<br />
+A&rsquo;i chocys afaelus f&ocirc;n,<br />
+Yn troi&rsquo;u gilydd trwy&rsquo;n galon;<br />
+Drylliad, ag ebilliad bach,<br />
+Y maen isaf, mae&rsquo;n hawsach,<br />
+Na dryllio, gwir bwyllo i&rsquo;r bon,<br />
+Ceulaidd, drygioni calon,<br />
+C&rsquo;letach a thrawsach ei thrin,<br />
+Mewn malais, na maen melin.</p>
+<p class="poetry">Llais hen Saul, a llys hwn sydd,<br />
+Fan chwerw, o fewn ei chaerydd.<br />
+Ni all telyn a dyn doeth,<br />
+Clywn, ennill calon annoeth.</p>
+<p class="poetry">Och! ni byth, achwyn y bo&rsquo;n,<br />
+Wrth goelio, fod fath galon:<br />
+Gweddiwn, llefwn rhag llid,<br />
+Yn Nuw, am gael ei newid.<br />
+Nid oes neb a&rsquo;i hadnebydd,<br />
+Ond gain y Tad, a&rsquo;i rad rydd;<br />
+A&rsquo;n gair os daw, gwiw-ras d&ocirc;n,<br />
+A dry&rsquo;r golwg drwy&rsquo;r galon:<br />
+A drwg calon draw cilio,<br />
+Amen fyth, mai hynny fo.</p>
+<h2><a name="page27"></a><span class="pagenum">p. 27</span><span
+class="smcap">Pedair Colofn Gwladwriaeth</span>.<br />
+<span class="smcap">Brenin</span>, <span
+class="smcap">Ustus</span>, <span class="smcap">Esgob</span>,
+<span class="smcap">Hwsmon</span>.<br />
+Rhyfela, Cyfreithio, Efengylu, Lluniaethu.<br />
+<i>Awyr</i>, <i>T&acirc;n</i>, <i>Dwfr</i>, <i>Daear</i>.<br />
+Anadl, Cyfraith, Efengyl, Cnawd.</h2>
+<p><span class="smcap">Yn</span> gymaint ag i mi ryfygu argraffu
+y cyfryw waith distadl ag yw hwn, oblegyd ei fod yn myned tan yr
+enw Chwaryddiaeth fe geir amrywiol yn ei wrthwynebu, canys ni
+allant oddef i ddim da ddyfod o Nazareth.&nbsp; Fe fydd y farn
+arnaf fi, yn enwedig ymhlith dynion ffroen uchel Phariseaidd, a
+hidlant wybedyn, ac a lyncant gamel.</p>
+<p>Ond yn fwy neillduol, mewn ffordd o amddiffyniad i&rsquo;m
+gorchwyl, mi a ddymunwn ar bob un esgusodi barnu cyn profi y
+dystiolaeth.&nbsp; Gwaith pawb a brofir; felly mi a ddymunaf ar y
+rhai sydd barotach i farnu nag ystyried, i ddar llen neu wrando
+yr hyn sy&rsquo;n gynwysedig; ac yna hwy a g&acirc;nt adnabod fod
+pob gair yn wir at ei achos.</p>
+<p>Yn gyntaf, fe ddaw un i adnodd y testyn, ac un dan enw Brenin;
+ac at hwnnw, un i ddatguddio amrywiol o&rsquo;r twyll sydd yn y
+deyrnas; yn ol hynny, yr Hwsmon (sef y Cybydd); ac at hwn fe ddaw
+hen fenyw ddiog.&nbsp; A daw un dan enw Esgob; ac at hwnnw fe
+ddaw un i gellwair am le i fyned yn offeiriad; yn hyn y datguddir
+y trueni a&rsquo;r llygnedd sydd mewn gosodiadau eglwysig.&nbsp;
+Ac yn ganlynol daw yr Ustus, ac <a name="page28"></a><span
+class="pagenum">p. 28</span>ato ef yr Hwsmon, ym mha le y
+dangosir dull y cam-gyfreithiau a&rsquo;r creulondeb sydd yn y
+wladwriaeth.&nbsp; A daw yr Hwsmon i&rsquo;w ddyrchafu ei hun,
+mai efe sy&rsquo;n cynnal pawb; i ba un yr atebir, na all un
+alwedigaeth ei chynnal ei hun,&mdash;fod sefyllfa ddynol yn
+gyffelyb i un dyn, y pen a&rsquo;r holl aelodau yn gyfatebol i un
+corff.&nbsp; Daw yr Hwsmon, wedi ei ofidio gan glefyd, yn ymofyn
+Doctor, ac yn addunedu, os cai hoedl hwy, y byddai yn ddyn
+duwiol; ac y mae yn ymddarostwng i ychydig o enw diwygiad; ond
+pan gyntaf y gwellhaodd o&rsquo;i glefyd, y mae yn myned waeth
+nag o&rsquo;r blaen, ac yn y diwedd yn marw yn druenus.&nbsp; Yn
+y modd hyn y mae&rsquo;r llyfr hwn yn treiglo.</p>
+<p>Nid oes gennyf ond ei adael i&rsquo;ch barn chwi oil, gan
+obeithio nad oes neb mor foethus na allant &ldquo;brofi pob peth,
+a dal yr hyn sydd dda.&rdquo;</p>
+<p style="text-align: center">Yr eiddoch oll, &amp;c.,</p>
+<p style="text-align: right">THOMAS EDWARDS.</p>
+<h3><a name="page29"></a><span class="pagenum">p. 29</span><span
+class="smcap">Pedair Colofn Gwladwriaeth</span>.</h3>
+<p style="text-align: right" class="poetry">[<i>Ymddengys Syr
+Rhys y Geirie Duon</i>.</p>
+<p><i>Syr Rhys</i>.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gostegwch bawb, gostegwch,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Os ydych am wrando, rowndiwch,<br />
+Y fi ydyw&rsquo;r crier ffraethber ffri,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddaeth yma i gyhoeddi heddwch.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fy enw sydd hynod ddigon,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Syr Rhys y Geirie Duon,<br />
+G&#373;r wyf a fedr ddweyd eu bai,<br />
+&nbsp;&nbsp; Drwy deg, i rai cymdogion.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond mi glywes fy nain yn
+ownio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mai gore ydyw&rsquo;n lleia&rsquo; siarato;<br />
+O ran fe gynhyrfa llawer un swrth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n debygol, wrth ei bigo.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ni fu erioed gynlleidfa
+luosog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na bydde rhyw rai yn euog;<br />
+Rhag ofn cenfigennu am hynny ymhell,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae llawenydd yn well i&rsquo;w annog.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae gennym ni fath ar
+chwaryddieth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn pwnio &rsquo;nghylch y pedwar penneth;<br />
+Sef Brenin, ac Ustus, ac Esgob llon,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r Hwsmon hoewlon heleth.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y Brenin i wneyd
+llywodreth,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r Ustus i reoli cyfreth;<br />
+A&rsquo;r Esgob i bregethu&rsquo;r gwir,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth reol clir athrawieth.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page30"></a><span
+class="pagenum">p. 30</span>Ac ynte&rsquo;n Hwsmon manwl,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n talu tros y cwbwl,<br />
+Trwy&rsquo;i waith a&rsquo;i lafur, drafferthus lun,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth drin ei dyddyn diddwl.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyna&rsquo;r testun oll mewn
+dwyster,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae amryw drafaeliwr tyner<br />
+A welodd <i>sign</i> <span class="GutSmall">ALL FOURS</span> mewn
+tre<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i lyged yn rhyw le yn Lloeger.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond ar hanes a dull y
+rheiny,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae sail ein hact ni &rsquo;leni,<br />
+Ond bod ynddi hi Gybydd, ac amryw o g&ecirc;r,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Ran pleser i&rsquo;r cwmpeini.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&rsquo;Doedd waeth dweyd ar
+fyr ei threfen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na mynd i bregethu rhyw hir brygowthen,<br />
+Mae hanner gair yn fwy i gall.<br />
+&nbsp;&nbsp; Na dweyd i ddi-gall ddeugen.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y sawl sydd am brofi
+sylwedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwrandawed hyn i&rsquo;r diwedd,<br />
+Os nad oes iddi ond dechre bach,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n ffurfach yn ei pherfedd.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tyrd dithe&rsquo;r cerddor
+tene,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cais dynnu rhyw s&#373;n o&rsquo;th danne,<br />
+Fel y gallwyf ddawnsio tro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn bur-ddewr i dreio&rsquo;r byrdde.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ffarwel i chwi dro go
+fychan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Daw&rsquo;r Brenin yma&rsquo;n fuan;<br />
+Ond mi ddof fi ato fe eto yn hy,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Ran siawns na thuedda&rsquo;i ymddiddan.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Diflanna</i>.</p>
+<p style="text-align: right"><a name="page31"></a><span
+class="pagenum">p. 31</span>[<i>Ymddengys Brenin</i>.</p>
+<p><i>Brenin</i>.</p>
+<p class="poetry">&rsquo;Nawr o&rsquo;ch blaene&rsquo;r hawddgar
+fyddin,<br />
+Mi ddes ger bron dan enw Brenin,<br />
+I adrodd i chwi fy mhwer addas,<br />
+A&rsquo;m cadernid uwch y deyrnas.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p17b.jpg">
+<img alt=
+"Y Brenin.  Darlun gan A. E. Elias"
+title=
+"Y Brenin.  Darlun gan A. E. Elias"
+ src="images/p17s.jpg" />
+</a></p>
+<p class="poetry">Gan faint fy mraint, a&rsquo;m parch, a&rsquo;m
+<i>honor</i>,<br />
+Twf eurdeg harddwych, tyrd, y cerddor,<br />
+&rsquo;Rwy&rsquo;n chwennych datgan c&acirc;n blethedig,<br />
+Hyf a moesol, hefo miwsig,&mdash;</p>
+<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>,&mdash;&ldquo;<span
+class="smcap">Dydd Llun y Bore</span>.&rdquo;)</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&ldquo;Wel, gwelwch i gyd,<br
+/>
+Trwy&rsquo;r byd yn wybodol y rheol sy&rsquo;m rhan,<br />
+I mi mae anrhydedd, a mawredd pob man;<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r Brenin mae&rsquo;r braint,<br />
+Wir gywraint ragorieth, yn benneth mawr barch,<br />
+A phob ryw reoleth trwy&rsquo;i daleth hyd arch;<br />
+I mi mae&rsquo;r awdurdod, a mawr air Emerod,<br />
+&nbsp;&nbsp; I mi mae&rsquo;n bri hynod yn barod mewn byd,<br />
+I mi mae&rsquo;r gair uchaf, beth bynnag a archaf,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n dynion sydd danaf, mi brofaf i&rsquo;m
+bryd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hwy wnant fel y mynnwyf pan alwyf yn nghyd;<br />
+Os archaf eu hanfon i ryfel echryslon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn erbyn gelynion, yn union hwy an&rsquo;,<br />
+Hwy laddant, hwy leddir, gorchfygant, gorchfygir,<br />
+Trwy ddyfroedd y mentrir, nid ofnir mawr d&acirc;n,<br />
+Dangosant eu cryfdwr iawn ledwr yn l&acirc;n.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page32"></a><span
+class="pagenum">p. 32</span>&ldquo;Fy awdurdod sydd
+gry&rsquo;,<br />
+Mewn gallu teg &rsquo;wyllys yn ddawnus tan Dduw,<br />
+I mi mae gor&rsquo;chafieth, rheoleth pob rhyw,<br />
+&nbsp;&nbsp; I mi mae mawrh&acirc;d,<br />
+Pob gwlad enwog lydan sy&rsquo;n rhwyddlan i&rsquo;m rhan,<br />
+Mae&rsquo;r deyrnged i&rsquo;m gafael, er mael o bob man;<br />
+Mae danaf, nod union, arglwyddi a marchogion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pob math ar w&#375;r mawrion, sydd ffraethlon swydd
+ffri,<br />
+Pob offisers diwad, pawb gwiwlan, pob galwad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pob cyfoeth, pob cofiad, mewn rhad mwy na
+rhi&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n dirwyn o diroedd a mofoedd i mi;<br />
+Gan hynny gwybyddwch, heb gilwg, o gwelwch,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rwy&rsquo;n cario&rsquo;r hawddgarwch ar
+degwch pob dyn,<br />
+I mi mae&rsquo;n holl arwydd, a&rsquo;r goron deg wiwrwydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tan fraint ardderchawgrwydd, nef hylwydd ei hun,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Dylwn gael i&rsquo;m cyfarch bur barch gan bob
+un.&rdquo;</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Syr Rhys y Geirie
+Duon</i>.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wel, mi ddalia beint o
+ddiod,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fod yma ryw un wedi yfed gormod,<br />
+&rsquo;Ran ni chlywes i yn sobr odid ddyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ei frolio ei hun yn fwy hynod.</p>
+<p class="poetry"><i>Bren</i>.&nbsp; Beth, ai ni wyddoch
+yma&rsquo;n ddiwad<br />
+&nbsp;&nbsp; A phwy, syre, &rsquo;r y&rsquo;ch chwi&rsquo;n
+siarad?</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Gwn, debyga&rsquo;i, ond
+considro yma beth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n llegach rhyw feth ar fy llygad.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page33"></a><span
+class="pagenum">p. 33</span>Corff ag a dynges, ond
+&rsquo;rwy&rsquo;n lled angall,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Does dim ddwlach na dyn cibddall;<br />
+&nbsp;&nbsp; Onid gyda&rsquo;r Roli&rsquo;r tincer y gweles
+chwi&rsquo;n glau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth gofio, fel dau gyfell?</p>
+<p class="poetry"><i>Bren</i>.&nbsp; Ewch oddiyma yn sydyn,
+lipryn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ai dyna&rsquo;r parch a r&rsquo;owch i&rsquo;r
+Bnenin?</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, pwy fuase&rsquo;n ame eich
+bod chwi&rsquo;n siwr<br />
+&nbsp;&nbsp; Wedi mynd yn wr gan gymin?<br />
+Ond brenin pwy ydych chwi o ddifri?<br />
+Mi glywes rai&rsquo;n son am Frenin y Diogi,<br />
+Ac mae rhyw beth ar fy meddwl yn peri i mi<br />
+Adel mai chwi ydy&rsquo;.</p>
+<p class="poetry"><i>Bren</i>.&nbsp; Taw, taw, &acirc;&rsquo;th
+ynfyd chwedle diflas,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rwy&rsquo;n deip o Frenin yr holl deyrnas;<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Mi allwn alw milwyr gwaedlyd<br />
+&nbsp;&nbsp; I wneyd dy frad mewn llai na munud.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wele, arglwydd melin
+Henllan<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;n catwo ni rhag y barcutan;<br />
+Yr oedd fy hoedl i yrwan, dinwan dw&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ei winedd e yn arw anian.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wel, begio&rsquo;ch pardwn,
+Mr. Brenin,<br />
+&nbsp;&nbsp; Onid oeddych chwi&rsquo;n ffrynd i modryb Catrin?<br
+/>
+&rsquo;Ran mi clywes yn gweddio gyda chwi&rsquo;n daer,<br />
+&nbsp;&nbsp; Efo Alis fy chwaer, ac Elin.</p>
+<p class="poetry"><i>Bren</i>.&nbsp; Taw a&rsquo;th swn gwan,
+onid oes ar gynnydd<br />
+&nbsp;&nbsp; Weddio gyda myfi yn yr eglwysydd?</p>
+<p class="poetry"><a name="page34"></a><span class="pagenum">p.
+34</span><i>Rhys</i>. Wel, pan oedd crio&rsquo;r t&acirc;l mawr
+o&rsquo;ch achos chwi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi glywes i regu ar ogwydd.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond yn wir, meistir,
+&rsquo;rwy&rsquo;n ymestyn yn hoew,<br />
+&nbsp;&nbsp; I weddio gyda chwi&rsquo;n gadarn arw,<br />
+Os gallwch chwi wneuthur rhyw ddyfeis,<br />
+&nbsp;&nbsp; I roi llai o <i>excise</i> ar y cwrw.</p>
+<p class="poetry"><i>Bren</i>.&nbsp; Onid ydyw pawb trwy&rsquo;r
+byd yn ddibrin,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn rhwym i dalu <i>duty</i> i&rsquo;r Brenin?</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, fe fydde gwell, er
+hynny i gyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pe b&rsquo;ai chwi heb gymryd cymin&rsquo;.</p>
+<p class="poetry"><i>Bren</i>.&nbsp; Wel, ond rhaid bod ymhob
+perthynas<br />
+&nbsp;&nbsp; Goste mawrion ar y deyrnas,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cyn y cadwer pob rheole<br />
+&nbsp;&nbsp; Tuag at gynhalieth gwyr ac arfe.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, begio&rsquo;ch pardwn
+chwi, Frenin tirion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pa beth y dewisech gyment o weision?<br />
+Ni fu erioed yn y byd,&mdash;ni wiw ddisgwyl bod,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddaioni lle bo gormod ddynion.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&rsquo;Ran lle bo llawer o
+weindogion bydd y diogi mwya&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; &lsquo;Cerdd di,&rsquo; &lsquo;cerdd dithe,&rsquo;
+ni wyddir pa &rsquo;run anystwytha;<br />
+A gyrru&rsquo;r llanc lleia&rsquo; wnant hwy stil,<br />
+&nbsp;&nbsp; Trwy&rsquo;r pwll i &rsquo;nol y ceffyl
+pella&rsquo;.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page35"></a><span
+class="pagenum">p. 35</span>A&rsquo;r rhai sy&rsquo;n cael y
+cyflog penna&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ymhob lleoedd, sy&rsquo;n gwneuthur lleia&rsquo;;<br
+/>
+Maent hwy&rsquo;n mynnu rhan.&nbsp; Mi dd&rsquo;wedaf i,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dan fy nwylo, mai chwi sy&rsquo;n ola&rsquo;.</p>
+<p class="poetry"><i>Bren</i>.&nbsp; Taw a son dy ffol
+gamsynieth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Onid rhaid i bawb gael eu bywolieth?</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, maent hwy&rsquo;n gwneuthur
+ymhob man,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hynny fedront o anllywodneth.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Beth am y gw&#375;r
+sy&rsquo;n derbyn trethi,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r superfisors sy&rsquo;n rhai pur fisi?<br
+/>
+Nid y&rsquo;ch chwi&rsquo;n cael, i&rsquo;ch traul a&rsquo;ch
+tro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mo&rsquo;r hanner o ddwylo rhei&rsquo;ny.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;A phe gwelech chwi mewn
+dirgelion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y gwas esmwyth ydy fo&rsquo;r ecseismon,<br />
+Mynd at wraig y dafarn yn ambell d&#375;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Man arall ymgwerylu&rsquo;n greulon.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ni waeth i dafarnwr
+lledwan<br />
+&nbsp;&nbsp; Fod rhwng y t&acirc;n a&rsquo;r pentan;<br />
+Ni chaiff un o&rsquo;r rhei&rsquo;ny fywiolieth dda,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb hwrio, neu fenthyca&rsquo;u hanian.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac mae gennych chwi wych o
+weision,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tua glanne&rsquo;r moroedd mawrion;<br />
+Pan fo smyglo ar y traeth fe fyddan&rsquo; hwy yn y t&#375;,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;R hen faeddod, yn rhy feddwon.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page36"></a><span
+class="pagenum">p. 36</span>A dyna i chwi&rsquo;r modd yn
+loew,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;ch offisers chwi yma ac acw,<br />
+Ni chewch chwi oddiwrthynt hwy, lawer tro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddim &rsquo;chwaneg nag iws i&rsquo;ch enw.</p>
+<p class="poetry"><i>Bren</i>.&nbsp; Mae teyrnged gyfion i
+mi&rsquo;n digwydd<br />
+&nbsp;&nbsp; O gefn y m&ocirc;r a chefn y mynydd.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Os oes i chwi&rsquo;n
+digwydd beth i&rsquo;ch sh&acirc;r,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae fo&rsquo;n glynu gyda&rsquo;r glennydd.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ni bydd i chwi ond rhan go
+wannedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Erbyn y llyfo pawb eu bysedd;<br />
+Mae gwmpas y m&ocirc;r, a glywa&rsquo;i son,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r mynydd, i chwi weision mwynedd.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Eu gwaith mwyaf ydyw
+gwaitio<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar eu gilydd, ac ymwenwyno;<br />
+Dwyn y naill oddiar y llall tan gadw swn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr un fath a&rsquo;r cwn &rsquo;rol cinio.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Os caiff rhai unweth godi
+fyny<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn enw&rsquo;r Brenin, dyna hwy&rsquo;n lladd ac yn
+braenu,<br />
+Yn twyllo, ac yn robio mwy na&rsquo;u rhan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni chaiff y gwan le i gwnnu.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;A phe gwyddech chwi weithian
+fel bu, rhyfel diwaetha,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhwng admirals a chaptenied, bawb am y
+tynna&rsquo;,<br />
+Yn derbyn breibs ac yn gwasganu&rsquo;r gweinied,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mil mwy nag y gellir byth adrodd y golled.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page37"></a><span
+class="pagenum">p. 37</span>&rsquo;Roedd llawen o dwyll
+oddeutu&rsquo;r milisie,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhwng <i>y sergeants a&rsquo;r corporals</i>, a phob
+carpie,<br />
+Ond nid oedd twyll y rhei&rsquo;ny ddim degwm yr hanner,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ag oedd rhwng gw&#375;r y m&ocirc;r ac offisers
+Lloeger.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nid oes ond y twyll a&rsquo;r
+celwydd<br />
+&nbsp;&nbsp; Ymhob man, o&rsquo;r m&ocirc;r i&rsquo;r mynydd;<br
+/>
+Lle byddo rhyw swyddog ar blwyf neu sir,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni fydd dim d&rsquo;ioni hir o&rsquo;i herwydd.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyma hyd y mynydd amser
+sheti,<br />
+&nbsp;&nbsp; Os bydd ceffyl neu heffer y b&rsquo;on&rsquo;
+hwy&rsquo;n ei hoffi,<br />
+Waeth p&rsquo;le ynte am ddefed bo node na llw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na&rsquo;r hanes, y nhw&rsquo; pia
+rhei&rsquo;ny.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac felly nid oes ymhob rhyw
+fasnach,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond y trecha treisied, a phawb drawsach,
+drawsach;<br />
+Maent hwy&rsquo;n symud eu cloddie, eu caue, a&rsquo;u
+c&ecirc;r,<br />
+&nbsp;&nbsp; Onid yw&rsquo;r mynydd yn llawer meinach.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<i>Bren</i>.&nbsp; Er bod
+i&rsquo;m llaw i bob rheoleth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nid ellir wrth rai ffals wasaneth,<br />
+Ond Duw a gadwo Frenin Lloeger,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn iach fendith a chyfiawnden.&nbsp;
+[Diflanna.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<i>Rhys</i>.&nbsp; Amen yn
+fwynedd!&nbsp; Dymunaf finne,<br />
+&nbsp;&nbsp; Boed llwyddiant yn ddoniol i&rsquo;w ras a&rsquo;i
+feddianne;<br />
+<a name="page38"></a><span class="pagenum">p. 38</span>A hir oes
+i&rsquo;r Brenin mewn cywir fryd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Er maint sydd yn y byd o goste.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond mae llawer o gnafon
+atgas,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn cymryd arnynt yn y deyrnas,<br />
+Fod yn bur i&rsquo;r Brenin yn ei &#373;rydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac eu hynny yr un swydd a Suddas.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae rhai mor liwdeg yn
+ymledu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel llyged y dydd pan fo haul yn tywynnu,<br />
+A phan elo hi&rsquo;n hwyredd, serthedd sain,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hwy gauant yn fain i fyny.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Felly mae ffalster mewn rhai
+penaethied,<br />
+&nbsp;&nbsp; A ffalster ddialedd mewn amryw ddeilied;<br />
+Ffalster wrth gario cwrw a gwin,<br />
+&nbsp;&nbsp; A ffalster wrth drin merched.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ffalsder, anlladrwydd
+llidiog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ydyw godro heibio&rsquo;r gunog;<br />
+&rsquo;Run fath a rhoi gwenwyn rhag lladd &acirc; chledd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Er hynny &rsquo;run diwedd euog.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr un boene a&rsquo;r un
+dibenion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ydyw boddi mewn llyn neu foddi mewn afon;<br />
+Neb na wnelo&rsquo;r peth, na wnaed debyg chwaith,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;r meddwl a&rsquo;r gwaith &rsquo;run
+moddion.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan hynny&rsquo;n gl&acirc;n
+ferchede,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn wych weithian, ond gwell i chwithe<br />
+Arfer yn ieuanc wneyd pob peth yn gl&ecirc;n,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na mynd i glegar yn hen bengloge.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page39"></a><span
+class="pagenum">p. 39</span>Ac i gadw&rsquo;r ffasiwn i
+fyny&rsquo;n ddiball,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhag bod yn aflerach na ffol arall,<br />
+Mae gen inne ganiad wastad wedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A ddengys i chwi&rsquo;ch agwedd anghall.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi a&rsquo;i canaf hi mewn
+cysondeb,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar <span class="smcap">Godiad yr Ehedydo</span>, os
+ca i rwydd-deb,<br />
+Chwi gewch yma glywed y gwir am y peth<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb ddim gwenieth, yn eich gwyneb,&mdash;</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&ldquo;Y manwi ferched
+mwynion<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwamal feddal foddion,<br />
+Gwych yw gennych dan y rhod<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn iechyd fod yn wychion;<br />
+&nbsp;&nbsp; Yswagrio&rsquo;n fawr eich glendid,<br />
+&nbsp;&nbsp; A rhodio mwy na&rsquo;ch rhydid,<br />
+Ac am y brafia&rsquo;ch gwisgiad brith<br />
+&nbsp;&nbsp; I fynd i blith ieuenctid;<br />
+Pob ymddygiad balch fonddigedd,<br />
+Pob rhyw agwedd curedd cariad<br />
+Pob rhyw siarad hen gras eirie,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phob ystraie, troe trwyad&rsquo;,<br />
+Ymhob rhyw ffals naturieth ffol<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;ch llawn arferol fwriad.<br />
+Ond yn eich ienctid mae i chwi ddysgu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb angharu, cael cynghorion;<br />
+Er eich bod chwi heddyw&rsquo;n ddibris,<br />
+&nbsp;&nbsp; Chwi ddowch yn ledis boche llwydion;<br />
+Cewch brynnu&rsquo;ch dysg a&rsquo;ch pen mewn d&ocirc;l,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am fod yn ffol ynfydion.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nid yw cynghori merched,
+archied erchyll,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond &rsquo;run fath a dwfr yn mynd hyd gafn
+pistyll,<br />
+<a name="page40"></a><span class="pagenum">p. 40</span>Trwy un
+pen i mewn, ac allan trwy&rsquo;r llall,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac felly mae&rsquo;r gwall yn sefyll.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Arthur
+Drafferthus</i>, <i>y Cybydd</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arthur</i>.&nbsp; A glywch chwi, pa beth
+sydd yma heddyw?<br />
+&nbsp;&nbsp; Nad elw&rsquo;i fyth i goed erill, on&rsquo;d oes
+cryn dwrw.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel dyma ymofyn moel yn
+siwr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Onid aeth yr hen &#373;r yn arw?<br />
+&nbsp;&nbsp; Considr&rsquo;wch wrth natur dipyn eto,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae yn o fawedd i chwi feio<br />
+Ar ferched ieuenc, a llancie, a phlant,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n cadw gwylmabsant gwallgo&rsquo;.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wele&rsquo;r achlod i garpie
+rhechlyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ai nid oes gan rai ddim i&rsquo;w wneuthyd?<br />
+Oni wela&rsquo;i fod yma fawr a bach,<br />
+&nbsp;&nbsp; A rhai hen boblach biblyd?</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyma Sion ac Ann, Dafydd ac
+Elis&rsquo;beth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na bo&rsquo;n son na chrybwyil, na wnai chwi
+rywbeth,<br />
+Yn lle bod fel hyn, mae&rsquo;n rhyfedd gen&rsquo; i,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na fydde g&rsquo;wilydd gennych chwi ymgoleth.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wel, yn siwr, hi aeth yn fyd
+anaele,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nid eiff dyn yrwan i dre&rsquo; nac i
+bentre&rsquo;,<br />
+Na bo interliwd i&rsquo;w chwane wrth eu chwant,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn rhigwm rhwng y plant a&rsquo;r hogie.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; O, tewch a son a&rsquo;ch
+barnu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae llawer peth waeth na hynny,<br />
+<a name="page41"></a><span class="pagenum">p. 41</span>Gwell gen
+i chwareu, mae&rsquo;n llai bai,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na&rsquo;r genfigen mae rhai&rsquo;n ei fagu.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, mi glywes fy mam yn
+dweyd, &rsquo;rwy&rsquo;n cofio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mai po teca fo&rsquo;r chware, gore ydyw peidio,<br
+/>
+Lle bo gormod o wagedd, egredd wg,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nid oes ond drwg yn trigo.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, oni chlywsoch chwi
+dnaethu&rsquo;n fanwl<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen benbwl cebyst, mai gwagedd ydyw&rsquo;r
+cwbwl?<br />
+Gwagedd o wagedd llygredd a llid,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yw&rsquo;n moddion i gyd, &rsquo;rwy&rsquo;n
+meddwl.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nid oes ond y twyll a&rsquo;r
+ddichell ddiffeth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn mhob rhyw alwedigeth trwy&rsquo;r gymdogeth;<br
+/>
+&rsquo;Does odid un yn dilyn gwedd<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwirionedd yn ddiwenieth.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; O ni waeth i ti dewi, mi
+glywes rai&rsquo;n siarad<br />
+&nbsp;&nbsp; Fod pregethwyr duwiol yn mynd ac yn dwad,<br />
+Mae&rsquo;n dda fod rhein&rsquo;y, gan ddarfod iddi hi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Eglwys Loegr, golli ei llygad.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Mae mwy o buteinied
+eglwysig,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nag a ddirnad un dyn gwledig;<br />
+Ac mae yng nghysgod crefydd, beunydd trwy bwyll,<br />
+&nbsp;&nbsp; Beth rhyfedd o dwyll a rhyfyg.</p>
+<p class="poetry"><a name="page42"></a><span class="pagenum">p.
+42</span><i>Arth</i>.&nbsp; Wel gwir a ddywed yr hen wr
+doetha,<br />
+&nbsp;&nbsp; Llygriad y peth gore yw&rsquo;r llygriad gwaetha;<br
+/>
+Pa goleua bo&rsquo;r ganwyll cyn ei diffoddi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mwya&rsquo; yn y byd bydd ei m&#373;g hi yn
+drewi.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Mae&rsquo;n wlad wedi goleuo
+ben bwy gilydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Waith cyment sy o daeru ac ymgrafu am grefydd,<br />
+A llawer ohonynt hwy&rsquo;n llwyr heno,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Run ffordd a Lusiffer a Pharo.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hwy farnant rai gwirion mewn
+digofent,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Run fath a Judas am y blwch enent;<br />
+Degymu&rsquo;r mintys o&rsquo;r gerddi gw&acirc;r,<br />
+&nbsp;&nbsp; A gwneyd camwedd y pedwar cyment.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Mi a glywes wr yn barnu<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Mai drwg ydyw dawnsio a chanu.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Gwir mai drwg yw, os cymer
+dyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Ei ogoniant ei hun o hynny.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n gofyn i ddyn
+&acirc;&rsquo;i ddonie,<br />
+&nbsp;&nbsp; Roi&rsquo;i synwyr a&rsquo;i holl aelode,<br />
+Ym mhob peth, er clod yn siwr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gyhoeddus i&rsquo;r G&#373;r a haedde.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Ni waeth i ti dewi a
+dadlu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nid oes fawr yn gwneuthur felly.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, y neb na wnelo
+hynny&rsquo;n ddi stwr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ym mhob achos mae&rsquo;n siwr o bechu.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Onid ydynt hwy&rsquo;n dweyd
+mai&rsquo;r brenin<br />
+&nbsp;&nbsp; Yw amddiffynwr y ffydd gyffredin?</p>
+<p class="poetry"><a name="page43"></a><span class="pagenum">p.
+43</span><i>Rhys</i>.&nbsp; Mae&rsquo;n wir ei fod oddiar ei
+fainc,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am faeddu pab Ffrainc a&rsquo;i fyddin.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Onid oes rhai o feibion
+brenin Pryden,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi glywes yn y <i>post-house</i>, yn caru
+pabisten;<br />
+Ond am ystraeon nid wyf ddim yn ffond,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae drwg eu llond hwy yn Llunden.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, yr oeddwn i ar fy
+ngore<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ymddiddan &acirc;&rsquo;r brenin gynne,<br />
+Fe basiodd rhyngom tu yma i&rsquo;r Hob,<br />
+&nbsp;&nbsp; Beth gerwin o bob geirie.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Ymddiddan &acirc;&rsquo;r
+brenin!&nbsp; Tybed<br />
+&nbsp;&nbsp; Ei fod ef cyn ddifalched;<br />
+A glywch chwi, medda&rsquo;i, mae fe&rsquo;n siwr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dan awyr, yn wr diniwed.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; O, ydyw&rsquo;n siwr,
+mae&rsquo;r g&#373;r o&rsquo;r gore,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ddiniwed a gonest, am a ddealles i gynne,<br />
+Onibai gnafon a lladron sy ar ei gefn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni gaem ni yma well trefn &rsquo;rwy&rsquo;n
+ame.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Er mwyn dyn, pe soniasit ti
+dipyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Ynghylch y Dreth Fawr a&rsquo;r Ardreth Brenin,<br
+/>
+Maent hwy ar eu deilied ym mhob lle<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gyrru yma goste gerwin.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Nid all y brenin sydd
+&acirc; dull breiniol<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddim wrth hynny o warth wahanol,<br />
+<a name="page44"></a><span class="pagenum">p. 44</span>Pobl erill
+sy&rsquo;n difa ym mbob man,<br />
+&nbsp;&nbsp; O&rsquo;r trethi, beth anhraethol.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Pwy bynnag sy&rsquo;n
+dyfetha&rsquo;n foethus,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y brenin a&rsquo;i rwysg yw&rsquo;r esgus;<br />
+Mae&rsquo;n mynd yn ei enw trwy&rsquo;r wlad hon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gynifer o ddynion cnafus.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, mae llawer pren teg
+brig-lydan<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn cysgodi bwystfilod aflan,<br />
+Ac adar drwg yn nythu ynddo fry,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nid all e&rsquo; ddim wrth hynny ei hunan.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chwi wyddoch na &#373;yr
+bon derwen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pa ffordd y gwinga un gangen,<br />
+Ac felly ni all brenin, er trin pob treth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth ei ddeilied wneyd peth na ddylen&rsquo;.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, dywed ai&rsquo;r brenin
+a ddarfu ordro<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhoi treth ar bob ceffyl, fel mae rhai yn caffio;<br
+/>
+Ond am dreth y gole ar bob rhyw gut,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;r gair mai Pitt sy&rsquo;n pwtio.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Nis gwn i heno am un da
+obonyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Maent fel cene llwynog, a&rsquo;i ddichell
+wenwyn.<br />
+Yn ymroi i gyd-yspeilio&rsquo;n g&acirc;s<br />
+&nbsp;&nbsp; Ein teyrnas, rhad Huw arnyn.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, mae&rsquo;n chwith gan
+hen bobl weled<br />
+&nbsp;&nbsp; Gyment o bob cyfnewidied;<br />
+A phe doi rhai fu feirw; mi wrantaf fi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Bydde synnach gan rhei&rsquo;ny synied.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page45"></a><span
+class="pagenum">p. 45</span>Mae&rsquo;r bonddigion wedi&rsquo;u
+witsio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn mesur eu tiroedd, yr aflwydd a&rsquo;u torro;<br
+/>
+Ni ddaeth dim i&rsquo;r byd, er maint y swn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mon wenwynig a&rsquo;r ffasiwn honno.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hwy fesurant y ffordd, y
+coed, a&rsquo;r caue,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac fel mae&rsquo;n g&rsquo;wilyddus, y perthi
+a&rsquo;r cloddie,<br />
+A&rsquo;u tidau heiyrn a&rsquo;u celfi chwyrn,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Pe b&rsquo;ai hi am gyrn eu gyddfe.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, mesuran &rsquo;nhw am y
+siwra,<br />
+&nbsp;&nbsp; Eu tiroedd, mewn moddion taera;<br />
+Daw&rsquo;r dydd na roir fawr fwy o hon<br />
+&nbsp;&nbsp; Na dwylath, i&rsquo;r dynion tala.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond natur y byd yw cadw
+twrw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hir y onoin y tamed chwerw;<br />
+Mi redaf fi draw ar hyn o dro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn cariad i geisio cwrw.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Diflanna</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, rheded pawb lle
+gallon&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hi aeth yn fyd echryslon;<br />
+Rhaid i denantied ymhob rhyw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar f&rsquo;einioes i, fyw yn feinion.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyma&rsquo;r tiroedd, mae
+pawb yn taeru<br />
+&nbsp;&nbsp; Y byddan&rsquo; hwy i gyd yn codi;<br />
+Ac ni wiw i ni siarad a gwneyd trwyn sur,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;r stiwardied yn w&#375;r stwrdi.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhaid i ddyn ddysgu
+pratio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tynnu het, a mynych fowio,<br />
+Ac edrych pa sut yr agorir ceg,<br />
+&nbsp;&nbsp; A dweyd yn deg, rhag eu digio.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page46"></a><span
+class="pagenum">p. 46</span>Ac ni chaniateir mynd i&rsquo;w
+gwynebe<br />
+&nbsp;&nbsp; I siarad, ond ar rai amsere,<br />
+A rhyfedd mor syth, oni leiciant chwi&rsquo;n son,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn w&#375;r tonnog, y tront hwy&rsquo;u tine.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;A rhaid yw eu tendio ar bob
+achlysur,<br />
+&nbsp;&nbsp; A mynd i&rsquo;w cymhorthe, rhag ofn eu merthyr;<br
+/>
+Os gwydde, os cywion, neu berchyll per,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhaid eu ceisio hwy i&rsquo;r g&ecirc;r
+ddigysur.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac os tyddyn fydd ar
+osodiad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Daw yno i ymryson resiad;<br />
+Ni cheir na threfn, na threial, na thro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb iro dwylo&rsquo;r diawlied.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n rhaid i ystiward
+yn ei falchder<br />
+&nbsp;&nbsp; Gael llawer mwy o barch na&rsquo;i feister;<br />
+Onide ni chaiff dyn gwan ddim lle<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn agos, os a fe&rsquo;n eger.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Digiwch &#373;r boneddig,
+cewch bardwn ganddo,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond os digiwch ystiward, chwi gewch eich andwyo;<br
+/>
+Mae hynny&rsquo;n druenus ym marn pob dyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fod rhyw helynt fel hyn yn rwlio.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;r byd yn llawn
+aflwyddiant,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe&rsquo;i llyged tynned ar les pob tenant;<br />
+Mae&rsquo;r bonddigion a&rsquo;r tlodion, drawsion drefn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hefo&rsquo;u gilydd ar ei gefn yn galant.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Gwenhwyfar
+Ddiog</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwenhwyfar</i>.&nbsp; Wele, nosdawch,
+gyda&rsquo;ch cenned,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhad Huw yma; a rowch chwi damed?</p>
+<p class="poetry"><a name="page47"></a><span class="pagenum">p.
+47</span><i>Arth</i>.&nbsp; O b&rsquo;le rwan, hefo&rsquo;ch
+cwman ci,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwenhwyfar, daethoch chwi cyn hyfed?</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Dwad ar ddamwen wnes
+i&rsquo;r ffordd yma,<br />
+&nbsp;&nbsp; O ran fod y byd yn gwasgu arna&rsquo;.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Pe buasech chwi er&rsquo;s
+meityn yn ei wasgu fe&rsquo;n llym,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nid aethech chwi ddim fel yna.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Nid oes mo&rsquo;r help,
+hawdd gennych chwi siarad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr ydwyf fi&rsquo;n ddigon tlawd ac amddifad.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wele&rsquo;r hen baunes, ar
+bwy &rsquo;roedd y bai?<br />
+&nbsp;&nbsp; Oni all&rsquo;sech wneyd llai o ddifrad?</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Pa beth a ddifrodes, gadewch
+glywed?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Cyment a gawsoch, ni fu
+&rsquo;run cyn gased;<br />
+Ni chymrasoch erioed, mi wn yn dda,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddim gofal, ond bwyta ac yfed.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Dyma&rsquo;r peth a geir os
+eir yn dlawd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhaid dioddef gwawd a choegni.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Ni oddefwch chwi ond eich
+haeddiant eich hun,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Ran ni wnaethoch, g&#373;yr dyn, mo&rsquo;r
+d&rsquo;ioni.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Onid yw&rsquo;r ddiareb yn
+dweyd gwir godidog,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Y neb aned i r&ocirc;t, nid eiff byth i bum&rsquo;
+ceiniog?</p>
+<p class="poetry"><a name="page48"></a><span class="pagenum">p.
+48</span><i>Arth</i>.&nbsp; O, hel rhyw esgusion dwl oerion di
+les,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;r hen Iddewes ddiog.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Oni chawsoch chwi gynysgeth
+holliach,<br />
+&nbsp;&nbsp; Aur ac arian, ac amryw geriach?<br />
+Chwi allasech ddwad fel finne&rsquo;n wisgi,<br />
+&nbsp;&nbsp; I berchen digon, onibai&rsquo;ch diogi.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Wel, soniwch chwi am ddiogi
+eiddigus,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Roedd y plant yn fychen, a minne&rsquo;n
+afiachus;<br />
+&nbsp;&nbsp; A pheth a ddisgwylie neb mewn condisiwn,<br />
+&nbsp;&nbsp; O waith na phwyse gan fenyw o&rsquo;m ffasiwn.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; &rsquo;Doodd wiw i undyn
+a&rsquo;ch adwaene,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddisgwyl gennych fawr o wyrthie,<br />
+&rsquo;Ran prin y cynhyrfech chwi i roi tro,<br />
+&nbsp;&nbsp; O&rsquo;ch cornel i ystwytho&rsquo;ch carne.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;O! fel y bydde hi yn un
+bauled,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn eiste&rsquo;n domen, na chynhyrfe hi damed;<br />
+Buase&rsquo;n dda fod y gwydde&rsquo;n llawer man,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn eistedd gan onested.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyna fel y bydde hi mor
+ddigyffro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Trin plant yn ei lludded, a difa&rsquo;r holl
+eiddo;<br />
+Ac ysmocio nes aeth hi &rsquo;run lliw a&rsquo;r g&#373;r
+drwg,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen boced, gan fwg dybaco.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Wel, ond fy mrest i
+sy&rsquo;n llawn caethni,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae tybaco yn tynnu dwfr ohoni.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Yr ydwy&rsquo;n eich gweled
+chwi, hyll ei gwawr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn yslefrian mewn mawr yslafri.</p>
+<p class="poetry"><a name="page49"></a><span class="pagenum">p.
+49</span><i>Gwen</i>.&nbsp; O rhowch i mi gardod yn
+ddiragrith,<br />
+&nbsp;&nbsp; Chwi glywsoch yn bendant mai da ennill bendith.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Ni feddi di&rsquo;r un
+fendith, mwy na gafr neu fwch,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwyneb hwch mewn gwenith.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Onid ydyw&rsquo;r gair yn
+dweyd yn gywren,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fod bendith i bawb a roddo elusen?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Y fendith ore fuase mewn
+pryd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Eich curo chwi o&rsquo;r byd, hen garen.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Ai meddw ydych? fe
+fuase&rsquo;n well dull<br />
+&nbsp;&nbsp; Fy lladd!&mdash;O erchyll Iddew!</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Buase yn llawer amgen
+lles,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gael dibendod y gnawes bendew.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nage, pe gwyddech
+chwi&rsquo;r cwmpeini gweddus,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel yr aeth hi yn baelfed mor helbulus;<br />
+Mae hi&rsquo;n ddigon o siampl i bawb trwy&rsquo;r
+plwy&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am fywiolieth, i fod mwy gofalus.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&rsquo;Roedd ei g&#373;r
+hi&rsquo;n porthmoneth draw ac yma,<br />
+&nbsp;&nbsp; A llafn o bwrs melyn, ac yn walch pur ysmala,<br />
+A hithe gartre&rsquo; yn diogi, ac yn ymdroi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mor foethus, wedi ymroi i ddyfetha.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond o dafarn i dafarn,
+&rsquo;roedd e&rsquo;r hen borthmon diofal,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb fawr edrych at na thir na chatal,<br />
+<a name="page50"></a><span class="pagenum">p. 50</span>Ond canu
+efo&rsquo;r tanne ac ymlid puteinied,<br />
+&nbsp;&nbsp; A gwneyd bargeinion a cholli, ni bu&rsquo;r un cyn
+erchylled.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fr dorrodd a&rsquo;r wlad,
+ynte mor ddiawledig.<br />
+&nbsp;&nbsp; Am filoedd o bunne, mi allaf ddweyd yn
+ddiarbennig;<br />
+Llwyr wfft i borthmyn am dwyllo&rsquo;r byd,<br />
+&nbsp;&nbsp; O! na byddent hwy i gyd yn grogedig.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyma hithe, Gwenhwyfar, wrth
+ei hen gynefin,<br />
+&nbsp;&nbsp; Beth bynnag fydde&rsquo;r ennill, ni hidie hi
+ronyn,<br />
+Hi eistedde mor bwyllus, ac a smocie ei phibelled,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb feindio&rsquo;r un difin mewn gwartheg na
+defed.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Wfft, wfft i&rsquo;r fath
+gelwydd, a goeliwch chwi bellach?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Taw, hen hwr dafotrwg, ni fu
+erioed dy futrach,<br />
+Na&rsquo;th ddiocach, na&rsquo;th ffieiddiach, mewn un man,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen gwrwm, na&rsquo;th anhawddgarach.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Nid oes mo&rsquo;r help, mi
+glywa,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhaid i&rsquo;r gwan ddioddef pob trahausdra,<br />
+Ond gobeithio, os colles yn hyn o fyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ca&rsquo;i&rsquo;n hawsach y bywyd nesa.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, dyma fel y bydd rhyw
+garpie,<br />
+Pan elont hwy&rsquo;n ddinerth, ac yn ol o feddianne;<br />
+Maent hwy&rsquo;n rhoi fod y nef, fel llysendy ar dro,<br />
+&nbsp;&nbsp; I bob ceriach fynd yno o&rsquo;u cyrre.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page51"></a><span
+class="pagenum">p. 51</span>Rhyfedd fel y dwedant mor odidog,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Yn gysurus eu geirie, fod Duw&rsquo;n drugarog,<br
+/>
+Ond pe bai fo drugarocach, mi wn fy hun,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na ddewis ef &rsquo;run fo ddiog.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; O! nid oes yn y nef ddim
+gweithio.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, nid rhyfedd, g&#373;yr
+dyn, i chwi son am fynd yno,<br />
+Ond mi wranta na leiciwch chwi byth mo&rsquo;ch lle,<br />
+&nbsp;&nbsp; Onid oes yno de a dybaco.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; O! mae gennych chwi chwedle
+drwg ysmala.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Nis gwn i, pe lleddid fi,
+pa&rsquo;r un ysmaleiddia:<br />
+Mi aroses gyda chwi, hyll ei gwarr,<br />
+&nbsp;&nbsp; I ryw hewian ar yr hwya.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Gobeithio y rhowch chwi cyn
+eich myned,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fwyd eu lety, a minne cyn dloted.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Ni chei gennyf, tra
+b&rsquo;wyf yn fy nghof,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y t&acirc;n a&rsquo;m twymno, yr un tamed.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Diflanna</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Wele&rsquo;r gl&acirc;n
+gwmpeini,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyma&rsquo;r cysur sydd imi;<br />
+Cael fy hoetio a &rsquo;maetio ym mhob man,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn eger o ran fy niogi.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page52"></a><span
+class="pagenum">p. 52</span>&rsquo;Rwy&rsquo;n ofni &rsquo;ran
+diogi dygyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Mai &rsquo;niwedd fydd marw o newyn;<br />
+Canys ni cha&rsquo;i fymryn, y cwmni mwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn fy ngwendid, o g&#373;yn gan undyn.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond gan i mi gael fy
+marnu&rsquo;n waetha&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi ddweda i chwi &rsquo;nghyffes, fel y gellwch fy
+nghoffa,<br />
+Os ca&rsquo;i yma le i eistedd i lawr.<br />
+&nbsp;&nbsp; Drwy gwynion mawr mi gana&rsquo;.&mdash;</p>
+<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>, &ldquo;<span
+class="smcap">Sweet William</span>.&rdquo;)</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Pob ladi o ddynes led ddiddeunydd,<br />
+Gwrandewch ar gwynion gwrach ddigynnydd;<br />
+Y fi sy&rsquo;n adrodd fy musgrellni,<br />
+A maint o aflwydd a ddaeth imi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Erwina digwydd, o ran diogi.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Pan es i ddechre donie dinerth,<br />
+Trin y byd a phob rhyw drafferth,<br />
+Cefais ganwaith, cofus gen&rsquo;i,<br />
+Am ddilyn mynych serthnych swrthni,<br />
+&nbsp;&nbsp; Golledion dygyn, o ran diogi.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Pob trawsneiddwch trist anniddan,<br />
+Pob taeog walle yn t&#375; ac allan,<br />
+Pob rhyw anhap a thrueni,<br />
+Pob aruthr ddamwain a ddaeth imi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Anrhaith dugas; o warth diogi.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Fy hyswieth doreth dyrus,<br />
+Aeth yn ofer waith anafus,<br />
+Y cig, y caws, a&rsquo;r menyn gen&rsquo;i,<br />
+<a name="page53"></a><span class="pagenum">p. 53</span>A
+spwyliai&rsquo;n aml o ran imi<br />
+&nbsp;&nbsp; Wneyd cam-drinogeth yn fy niogi.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Gan hynny, ferched, &rsquo;rwy&rsquo;n
+eich annog,<br />
+I gym&rsquo;ryd siampl rhag troi&rsquo;n ddiog,<br />
+Mae un anhwsmon yn well i&rsquo;w gyfri,<br />
+Ac yn gynhesach nag anhyswi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Lle bo redegog b&acirc;r a diogi.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Mae&rsquo;r gwr doeth yn rhoi
+canmolieth<br />
+I wraig dda rinweddol berffeth;<br />
+&rsquo;Rwyf finne&rsquo;n llwyn wrthwyneb iddi,<br />
+Cymerwch rybudd o&rsquo;m trueni,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ym mhob ymddygiad gwyliwch ddiogi.&rdquo;</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Syr Rhys</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Pwy sy yma&rsquo;n
+crugleisio mor luosog?</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Y fi sydd yma&rsquo;n dlawd
+ac anghenog.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; O, mi welaf yma&rsquo;n
+w&acirc;r,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr hen Wenhwyfar Ddiog.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Wel, &rsquo;rwyf fi mewn
+cyflwr enbyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na wn pa beth i&rsquo;w wneuthyd.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Mi ddysgaf fi, i&rsquo;ch
+llonni yn llawn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fuddiol iawn gelfyddyd.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Ni waeth i ti dewi
+&acirc;&rsquo;th ddwndwr dibris,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr wy&rsquo;n rhy hen i fynd yn brentis.</p>
+<p class="poetry"><a name="page54"></a><span class="pagenum">p.
+54</span><i>Rhys</i>.&nbsp; O na, fe drefnwyd i chwi swydd ger
+bron,<br />
+&nbsp;&nbsp; A wneiff i chwi burion offis.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Pe cawn i ryw offis
+fechan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhag i mi newynu yn anian.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Ffoledd newynu a chadw
+nad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tra fyddo&rsquo;r wlad mor lydan.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chwithe&rsquo;n hen fenyw
+lysti am gerdded<br />
+&nbsp;&nbsp; Cewch gystal bywiolieth ag allech chwi weled,<br />
+A chwmni merched o le i le,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;ch gwala o de i yfed.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond rhaid i chwi
+ddysgu&rsquo;n ddwysgall,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fedru dangos i fenywod annghall,<br />
+Eu ffortun yn dwt, mewn cwpan de,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel y gallont hwy&rsquo;n ddie ddeall.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Mae ofn na alia&rsquo;i ddim
+oddiwrthi.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Ni fu erioed beth hawsach,
+troi cwpan a&rsquo;i throsi,<br />
+&nbsp;&nbsp; A dweyd peth a&rsquo;u plesio, wrth eich pen eich
+hun,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyna&rsquo;r cyfan, fe &#373;yr dyn, am dani.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nid rhaid i chwi fyth
+mo&rsquo;r ame<br />
+&nbsp;&nbsp; Na ddywedwch y gwir o&rsquo;r gore,<br />
+Ran y cythrel sy&rsquo;n dysgu, ac yn trefnu&rsquo;r tro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac y fo sy&rsquo;n gwirio&rsquo;r geirie.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page55"></a><span
+class="pagenum">p. 55</span>Dywedwch chwi y bydd rhyw un farw,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Fe tynn y diawl e&rsquo; i foddi neu dorri
+wddw&rsquo;,<br />
+Ac i gyflawni&rsquo;ch dywediad, mewn clymiad clir,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyna hynny&rsquo;n wir am hwnnw.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; &rsquo;Rwy&rsquo;n ame y
+dysga&rsquo;i ar led osgo,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond nis gwn i a ydyw&rsquo;n ddrwg ai peidio.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Mae&rsquo;r arfer honno
+wedi&rsquo;i setlo&rsquo;n syth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nid rhaid i chwi byth mo&rsquo;r hidio.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nid oes ond y dichell a
+chyfrysdra,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn mynd ymlaen yn y busnes yma,<br />
+Cans holi ac ymofyn i ddeall eu ysgw&acirc;rs<br />
+&nbsp;&nbsp; Bydd y <i>fortune-tellers</i> tala.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lle gweloch wraig ieuanc
+iachus,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn berchen hen &#373;r oedranus,<br />
+Dywedwch wrthi fod hwnnw ar dranc<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac y ceiff hi ddyn ieuanc nwyfus.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;A lle bo g&#373;r go ddawnus,
+a gwraig ddi-dd&rsquo;ioni,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dywedwch wrth hwnnw bydd farw&rsquo;r hen ladi,<br
+/>
+Ac y ceiff ail wraig o fenyw d&ecirc;g,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fwyneidd-deg, lwysdeg, lysti.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Felly dywedwch wrth bawb trwy
+wenieth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y peth a feddylioch a blesio&rsquo;u naturieth;<br
+/>
+Os plesiwch y merched ar hyd y byd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Chwi gewch hoff hyfryd ffafreth.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cerddwch trwy degwch hyd
+deie&rsquo;r cymdogion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dysgwch ofer-ddadwrdd, a dehongli breuddwydion,<br
+/>
+<a name="page56"></a><span class="pagenum">p. 56</span>Chwi gewch
+fywolieth, mi wrantaf fi,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chysgu a diogi digon.</p>
+<p class="poetry"><i>Gwen</i>.&nbsp; Iechyd i&rsquo;th galon am
+fy nysgu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi &acirc;&rsquo;n <i>fortune-teller</i> ore yng
+Nghymru,<br />
+Darllenaf desni mawr a m&acirc;n,<br />
+&nbsp;&nbsp; A threiaf min t&acirc;n lyg-tynnu.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi gaf bellach yn
+ddiballu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar f&rsquo;engoch, fywolieth fwyngu;<br />
+Mae dywedyd ffortun i ambell ffrynd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ddigrifach na mynd i grefu.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr wyf wedi cynhyrfu&rsquo;n
+bendant,<br />
+&nbsp;&nbsp; A darn wylltio o ran fy llwyddiant;<br />
+Lle caffwy&rsquo; &rsquo;ngwrando&rsquo;n rhuo&rsquo;n rhwydd,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Mi bwnia gelwydd galant.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac os daw celwydd i beri
+canlyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n hawdd gwneyd esgus cyn bo fo&rsquo;n
+disgyn,<br />
+A thaflu&rsquo;r cwbl drwbl drefn<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn rhywiog ar gefn Rhywun.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wel, nosdawch heno, cofiwch i
+mi&rsquo;ch annog,<br />
+&nbsp;&nbsp; I feddwl am ddiwedd menyw ddiog,<br />
+Sy&rsquo;n mynd ar hyd y byd &rsquo;ran diogi a b&acirc;r.<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn <i>fortune-teller</i> talog.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Diflanna</i>.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Esgob</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Esgob</i>.&nbsp; Mi ddois o&rsquo;ch blaen,
+y cwmni hylwydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dan enw tad yr holl eglwysydd;<br />
+Myfi yw swcwr, dyddiwr da,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sylfaene cryfa crefydd.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p33b.jpg">
+<img alt=
+"Yr Esgob.  Darlun gan A. E. Elias"
+title=
+"Yr Esgob.  Darlun gan A. E. Elias"
+ src="images/p33s.jpg" />
+</a></p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page57"></a><span
+class="pagenum">p. 57</span>Sant Paul gynt a roddodd urdda<br />
+&nbsp;&nbsp; I Timotheus, yr esgob cynta,<br />
+I oruwchlywodraethu&rsquo;n siwr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr Ephesied, yn wr hoffusa.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;A Thitus hefyd, wynfyd
+iawnfodd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Efe yn ddewisol a&rsquo;i hurddasodd,<br />
+Ar y Cretiod yn esgob cryf,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ei ddonie dwysgu ddysgodd.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr wyf finne&rsquo;n deip
+o&rsquo;r alwad honno,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dan enw&rsquo;r esgob mewn gwir osgo,<br />
+Yn dad eglwysydd odidog liw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hoff urddus, i&rsquo;w hyfforddio.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Rhys</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wele!&nbsp; Dafydd y Joci, a
+Thomas, a Jacob,<br />
+&nbsp;&nbsp; A Modryb Elin Ty&rsquo;n &rsquo;r Ysgol,
+edr&rsquo;wch lle mae&rsquo;r esgob!<br />
+Da geny&rsquo;n gymhwys gael lle &acirc; chwi ymgomio,<br />
+A wariwch eich ceiniog os darfu chwi&rsquo;ch cinio?</p>
+<p class="poetry"><i>Esg</i>.&nbsp; Ewch, r&ocirc;g
+<i>impudent</i>, oddiyma,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwrando&rsquo;ch ynfydrwydd chwi ni fedra.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Maddeuwch,
+f&rsquo;arnglwydd, y tramgwydd trwch,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn rhodd na ddigiwch wrtha.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae gen i ewyllys yn fy
+nghalon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gael lle i fynd yn berson;<br />
+&rsquo;Rwy&rsquo;n gweled y rhei&rsquo;ny mewn gwlad a
+thre&rsquo;<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn o glos yn eu cobe gleision.</p>
+<p class="poetry"><a name="page58"></a><span class="pagenum">p.
+58</span><i>Esg</i>.&nbsp; Taw, lolyn ynfyd lledffol,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;th siarad ansynwyrol.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, mi wnawn, os oes gen i
+rhy fach stad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ficar neu gurad gwrol.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi ddarllena Gymraeg ar
+redeg,<br />
+&nbsp;&nbsp; A thipyn bach o Saesneg;<br />
+A pheth, fy meistr, ellwch chwi ddweyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Neu chwenych i mi wneyd ychwaneg?</p>
+<p class="poetry"><i>Esg</i>.&nbsp; A gai gennyt ti dewi,
+dywed,<br />
+&nbsp;&nbsp; A swnio dy ffol gamsynied.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, mi allaf wnenthur yn
+ddi lai,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Run synwyr a rhai personied.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Beth sydd i&rsquo;w wneyd ond
+darllen ambell Sulgweth,<br />
+&nbsp;&nbsp; A thendio bedydd a chladdedigeth?<br />
+Mae&rsquo;r llane bach yma, lawer pryd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb rigwm yn y byd o bregeth.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac os pregethir weithie,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Nid rhaid mo&rsquo;r poeni ac astudio&rsquo;r
+penne;<br />
+Fe bryn dyn ddigon at iws y plwy&rsquo;<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn hawddgar am ddwy geinioge.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;A pheth a nad imi fedru
+tendio,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chodi ar y degwm pwy bynnag fo&rsquo;n digio,<br
+/>
+Ac oni thalant hwy bob peth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwneyd iddynt trwy gyfreth gwafro.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page59"></a><span
+class="pagenum">p. 59</span>Felly mi leiciwn yn fy nghalon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gael mynd yn &#373;r eglwysig, i wisgo dillad
+gleision;<br />
+Pe t&rsquo;rawech chwi gyda fi am le da,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi fyddwn mewn bara purion.</p>
+<p class="poetry"><i>Esg</i>.&nbsp; Ni fuost ti erioed, un ffol
+ei ledpen,<br />
+&nbsp;&nbsp; O fewn i Cambridge na Rhydychen.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Ni chadd y rhai fu yno fawr
+wellhad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni waeth i ni&rsquo;n gwlad ein hunen.</p>
+<p class="poetry"><i>Esg</i>.&nbsp; Nid a neb i&rsquo;r cyfryw
+swydde,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb fod yno&rsquo;n profi eu donie.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Mae&rsquo;n hawdd medru
+rheol ddynol ddysg,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n gyffredin ym mysg yr
+offeiniade,&mdash;</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Flowlio a hela, a chware
+cardie,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ymladd ceiliogod, a thrin merchede,<br />
+Darllen papur newydd, fel y byddan&rsquo; nhw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac yfed cwrw am y gore.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi fedra fyned trwy
+ddichellion,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rhyd plase gw&#375;r bonddigion;<br />
+Dyna&rsquo;r fan lle ca&rsquo;i&rsquo;n ddi feth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn barieth fywolieth burion.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi gaf ddweyd fy helynt a
+welwyf wrth ffowlio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pa fodd y bydd y tenantied yn contreifio;<br />
+Pa&rsquo;r un fo&rsquo;n dda ei lun, a pha&rsquo;r un fo&rsquo;n
+ddi les,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel caffwyf mewn gwres fy nghroeso.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lle bo denant cryf i&rsquo;w
+ganfod,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhaid dweyd gellir codi ar hwnnw hylldod;<br />
+<a name="page60"></a><span class="pagenum">p. 60</span>A lle bo
+un gwan, eu hwylio &rsquo;nhw&rsquo;<br />
+&nbsp;&nbsp; I orffen hwnnw yn hynod.</p>
+<p class="poetry"><i>Esg</i>.&nbsp; Mae&rsquo;n hawdd gweled, pe
+cai ti gyfle,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y gwneit ti&rsquo;n hwylus ddrwg annele.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Pe bawn i yn berson, a fydde
+bai<br />
+&nbsp;&nbsp; Am wneuthur fel y gwnelent hwythe?</p>
+<p class="poetry"><i>Esg</i>.&nbsp; Dos oddiyma i ofer
+ddwndro.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Gobeithio nad ydych chwi
+ddim yn digio,<br />
+Rhag ofn, fy meistr, mewn trawsder trwch,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y mynnwch fy ysgymuno.</p>
+<p class="poetry"><i>Esg</i>.&nbsp; Hawdd y galla&rsquo;i
+wneuthur felly.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, beth os bydde arain i
+dalu?<br />
+Pe bai fastardied lond y fro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cai fy &rsquo;menydd ei safio am hyany.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae yn nghyfreth esgob ryw
+arfaeth osgo,<br />
+&nbsp;&nbsp; Bron mwy diawledig na chyfreth Llandeilo,<br />
+Mae ganddo gynffonne a blaene blin,<br />
+&nbsp;&nbsp; A llawer tin sydd tano.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hwy ddaliant ychydig bach o
+fater<br />
+&nbsp;&nbsp; O gwrt i gwrt, ac o chwarter i chwarter;<br />
+Nid oes un blewyn yn eich plith<br />
+&nbsp;&nbsp; O fendith na chyfiawnder.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond yr arian sy&rsquo;n
+gwneyd pob gwyrthie,<br />
+&nbsp;&nbsp; Er bod rhai dynion yn bostio eu donie;<br />
+<a name="page61"></a><span class="pagenum">p. 61</span>Yr arian
+sy&rsquo;n gyrru&rsquo;r ysgolheigion rhydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; I gyrredd y llefydd gore.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ni bydd mab i boblach wladedd
+lwydion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond ficer neu gurad gwaredd ei foddion;<br />
+Nid oes, wedi dysgu pob disgwrs,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond y gore ei bwrs am berson.</p>
+<p class="poetry"><i>Esg</i>.&nbsp; Paham y rhoddi di yma&rsquo;n
+ddibaid,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y cyfryw g&rsquo;wilydd ar fugeiliaid?</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Ond am eu bod, gwybyddwch
+pam,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn w&#375;r diofal am eu defed.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr wyf fi&rsquo;n
+cyff&rsquo;lebu&rsquo;n barod<br />
+&nbsp;&nbsp; Y rhai drwg i&rsquo;r hyslau a&rsquo;r drogod,<br />
+Heb hidio&rsquo;n defed, doed a dd&ecirc;l,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nes cant hwy afel yn y cnyfod.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae un ysgub ddegwm gan
+ambell berson,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn werthfawrocach nag eneidie&rsquo;r holl
+blwyfolion,<br />
+&rsquo;Ran os cant hwy ddim colled yn y degwm cu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hwy ant i gwerylu&rsquo;n greulon.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac er iddynt weld y
+plwyfolion yn anaele,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn rhedeg yn chwidir ymhob rhyw bechode;<br />
+Ac yn mynd tuag uffern o&rsquo;u blaene yn syth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni chynhyrfant hwy byth mo&rsquo;r pethe.</p>
+<p class="poetry"><i>Esg</i>.&nbsp; Pa beth all nac esgob na
+pherson gwisgi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Aruthr yw&rsquo;r hanes, wrth y rhei&rsquo;ny?</p>
+<p class="poetry"><a name="page62"></a><span class="pagenum">p.
+62</span><i>Rhys</i>.&nbsp; Beth yw gwaith bugail ond cadw, os
+gall,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr un fo mewn gwall rhag colli.</p>
+<p class="poetry"><i>Esg</i>.&nbsp; Onid ydys yn darllen ac yn
+gweddio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y modd y mae&rsquo;r eglwys wedi apwyntio?</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Ni wnaiff gwas cyflog, mi wn
+yn dda,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dan gellwer, ond lleia&rsquo; gallo.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;r ffurfie hen
+ffasiwn mewn hoffusrwydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; I borthi&rsquo;r eneidie, onid aeth hynny&rsquo;n
+annedwydd;<br />
+Ac fe godwyd llawer ymhob lle<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn awr o ddegyme newydd.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae hynny&rsquo;n arwydd
+union<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r golwg, pa le mae&rsquo;r galon;<br />
+A pha un ai degwm ai eneidie&rsquo;r praidd<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n gafaelu yng ngwraidd ei galon.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond wrth ffrwyth yr adwaenir
+pob pren a&rsquo;i dyniad,<br />
+&nbsp;&nbsp; A farno a fernir, ni waeth hyn o lar&rsquo;nad,<br
+/>
+Onibai fod rhai&rsquo;n cael gras Duw yn glir,<br />
+&nbsp;&nbsp; I dderbyn y gwir trwy gariad.</p>
+<p class="poetry"><i>Esg</i>.&nbsp; Och!&nbsp; Och druenus boenus
+bennod,<br />
+&nbsp;&nbsp; O feddwl hyn anfuddiol hynod,<br />
+Fod cyment llygredd trwy&rsquo;r ddull hon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gall pob rhyw ddynion ddannod.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;r fuchedd ddrwg yn
+amlwg ymlid,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel nod yw&rsquo;r hyllfarn i ni trwy&rsquo;r
+hollfyd,<br />
+<a name="page63"></a><span class="pagenum">p.
+63</span>Drygioni&rsquo;n gwlad anurdda&rsquo;n glir<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr eglwys gywir oglud.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae achos mawr trwy
+deimlad<br />
+&nbsp;&nbsp; I ganu prudd alarnad,<br />
+Am weinidoglon Eglwys Dduw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mor hagar yw ei rhwygiad,&mdash;</p>
+<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>&mdash;&ldquo;<span
+class="smcap">Amor Elis</span>,&rdquo; neu &ldquo;<span
+class="smcap">Ianto&rsquo;r Coed</span>.&rdquo;)</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&ldquo;Clyw, Eglwys Loeger,
+ffraethber ffri,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hap lwyra &rsquo;stad, pa le &rsquo;reist ti,<br />
+Yng nghanol d&rsquo;urddol frawdol fri,<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r fath drueni anian.<br />
+&rsquo;Nol dwediad Gildas atgas wawr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y gwyfaist awr yn gyfan;<br />
+Cans dy weinidogion sydd dan s&ecirc;r,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn haeddu eger ogan.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&ldquo;Trwm achos
+ofni&rsquo;n enbyd sy,<br />
+&nbsp;&nbsp; Beth wneiff y wlad gyffredin lu,<br />
+Tra bo&rsquo;r blaenoriaid harddblaid hy&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wedi&rsquo;u dallu gan dywyllwch;<br />
+A&rsquo;r dall truenus warthus wall,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn t&rsquo;wyso&rsquo;r dall, dyellwch<br />
+Mai yn y ffos, anniddos nerth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn galar serth, y syrthiwch.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&ldquo;O! chwi rai deillion
+llyrfion llawn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n s&ocirc;n am Grist a&rsquo;i ddidrist
+ddawn,<br />
+Ac heb adnabod eto&rsquo;n iawn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mo&rsquo;i hollol gyfiawn allu;<br />
+<a name="page64"></a><span class="pagenum">p. 64</span>Pa fodd y
+byddwch, tristwch trwm,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pan ddarfo swm rhesymu?<br />
+Ni feddwch geidwad yn eich plith,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond melldith, rhagrith rhygry&rsquo;.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&ldquo;Gan hynny profwn bawb
+ger bron,<br />
+&nbsp;&nbsp; Beth d&acirc;l rhyw enw llanw llon,<br />
+Am ffurfiau&rsquo;r Eglwys hardd-ddwys hon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyst oerion heb ystyried;<br />
+Na chael erioed iach oleu-ryw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwirionedd Duw i&rsquo;r ened,<br />
+A chym&rsquo;ryd ffalster yn lle ffydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Bydd prudd y dydd diweddied.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ffarwel yn awr, yr wy&rsquo;n
+mynd ymeth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gweddied pawb am wir wybodeth,<br />
+Dallineb ysbryd enbyd wawr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy heddyw&rsquo;n fawr ysyweth.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Diflanna</i>.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Ustus</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Ustus</i>.&nbsp; Mi ddes o&rsquo;ch
+blaene,&rsquo;r cwmni gweddus,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn awr ar osteg dan enw&rsquo;r Ustus;<br />
+Gen i mae&rsquo;r pen awdurdod ffraeth,<br />
+&nbsp;&nbsp; I wneyd llywodraeth fedrus.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;r byd mor llawned o
+elynion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sef dynion gwresog o natur groesion,<br />
+Yn fawr eu brys mewn tref a bro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am yrngyfreithio yn frithion.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ol eu holl gynddaredd
+erchyll,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;u naws wenwynig, ni sy n ennill;<br />
+Oherwydd hynny mi alla&rsquo; yn hy,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hap hynod, ganu pennill,&mdash;</p>
+<p style="text-align: center"><a name="page65"></a><span
+class="pagenum">p. 65</span>(<i>Alaw</i>&mdash;&ldquo;<span
+class="smcap">Gonset Gruffydd ap Cynan</span>.&rdquo;)</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Chwychwi gyfreithwyr, barnwyr byd,<br />
+Dewch ynghyd, braf yw&rsquo;n bryd,<br />
+Yma ar hyd, mewn mawr anrhydedd.<br />
+I ni mae&rsquo;r mawredd ymhob man,<br />
+I ni yma&rsquo;n awr mae&rsquo;n fawr y fael,<br />
+Gwych a gwael a raid ein cael,<br />
+O, mor ddiffael yw mawrdra ffylied!<br />
+I ni mewn rhediad yn ein rhan,<br />
+Er bod y gyfraith rwyddfaith rad<br />
+Yn dda&rsquo;n ei lle trwy ddawn wellhad;<br />
+Nyni&rsquo;n mhob gwlad sy&rsquo;n chwanog ledio,<br />
+Ffordd bo ni&rsquo;n leicio, am eiddo a mael,<br />
+Wrth fedru chwareu mewn awch hy&rsquo;,<br />
+Y gath ddwy gynffon yma&rsquo;n gu,<br />
+&rsquo;Ry&rsquo;m ni ymhob llu yn medru moedro<br />
+Dan gyfryw gwafro i gogio&rsquo;r gwael.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Tan rith cyfiawnder llawnder llwydd,<br
+/>
+Yr y&rsquo;m ni&rsquo;n rhwydd yn trin ein swydd,<br />
+Rhaid in&rsquo; o&rsquo;n g&#373;ydd trwy guddio&rsquo;n
+dyfes,<br />
+Os mynwn fantes yma i fyw,<br />
+Wrth ddweyd yn deg a thido&rsquo;n dost,<br />
+O ddelio&rsquo;n rhydost mae&rsquo;r mawrhydi,<br />
+I gadarn godi, a llonni ein lliw.<br />
+Er teced cyfraith ffraethwaith ffri,<br />
+Ag arian hardd ni a&rsquo;i gwyrwn hi,<br />
+I brynnu bri neu dorri&rsquo;r dyrus,<br />
+Y wobr drefnus a wna&rsquo;r tro,<br />
+I ni mae&rsquo;r braint, i ni mae&rsquo;r bryd,<br />
+I ni mae&rsquo;r parch, i ni mae&rsquo;r byd,<br />
+I ni o hyd mae hyder cywaeth,<br />
+Tra dalio cyfraith yn ein co&rsquo;.&rdquo;</p>
+<p style="text-align: right"><a name="page66"></a><span
+class="pagenum">p. 66</span>[<i>Ymddengys Arthur</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arthur</i>.&nbsp; A glywch, onid ydych chwi
+yn llafan lysti,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac yn gene pur lodog, i ganu baledi?<br />
+Bydde cwilydd gan lawer ddangos ei lun,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y ffasiwn ddyn ddi-dd&rsquo;ioni.</p>
+<p class="poetry"><i>Ust</i>.&nbsp; Ond y fi yw&rsquo;r pen
+cyfreithiwr eglur,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Nol rhwym a rheol presennol synwyr,<br />
+Sydd yn trefnu i fynnu&rsquo;n faith<br />
+&nbsp;&nbsp; Hynotaf gyfraith natur.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Os chwi yw&rsquo;r
+cyfreithiwr, &rsquo;delw&rsquo;i byth Lanfrothen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Oni row&rsquo;n i chwi agos dair a chweigen,<br />
+Pe dysgech chwi fine&rsquo;n dwrne tost,<br />
+&nbsp;&nbsp; I ymgred a rhoi c&ocirc;st yn gywren.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&rsquo;Rwy&rsquo;n ame pe
+bawn yn wr o gyfreth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y mynnwn diroedd beth didoreth;<br />
+Siawns am fod yn gnafus mewn dyrus daith,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac ystwrdio, na chawn waith stiwardieth.</p>
+<p class="poetry"><i>Ust</i>.&nbsp; Digon i bawb un busnes
+parod,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nid iawn i neb ymgyrredd gormod.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, dyma&rsquo;r diawl ei
+hunan, hai, hwi, hai,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn bwrw&rsquo;r bai ar bechod.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&rsquo;Does neb fwy&rsquo;u
+rhaib a&rsquo;u barieth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na phersonied a gw&#375;r y gyfreth,<br />
+Mi wn y cym&rsquo;rech pe cae&rsquo;ch chwi&rsquo;ch bryd<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;ch rhan yr holl fyd ar unweth.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page67"></a><span
+class="pagenum">p. 67</span>Dyma chwi &acirc;&rsquo;ch cyfreithie
+a&rsquo;ch papure parod,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wedi dwyn yma&rsquo;n erwin feddianne m&acirc;n
+aerod,<br />
+Ac yspeilio llawer g&#373;r bonheddig da,<br />
+&nbsp;&nbsp; Drwy&rsquo;ch dewrder a&rsquo;ch awdurdod.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;A pheth yw&rsquo;r ymrysone
+sy rhwng personied,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am y degwm a&rsquo;r eglwysi, nid oes neb mor
+glosied,<br />
+Tri lle neu bedwar gan ambell un sydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel y mae&rsquo;n gywilydd gweled.</p>
+<p class="poetry"><i>Ust</i>.&nbsp; Wel, beth am danoch
+chwithe&rsquo;r hwsmyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Onid y&rsquo;ch dueddol i fwy nag un tyddyn;<br />
+Mae trachwant Adda, trecha&rsquo; tro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ym mhawb, &rsquo;rwy&rsquo;n coelio,&rsquo;n
+canlyn.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, dyma ni heb fedru,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Ond hau, a chau, a phlannu,<br />
+A chwi a&rsquo;ch bath yn hel tir pob man,<br />
+&nbsp;&nbsp; I ddwyn ein rhan er hynny.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y cyfreithwyr a&rsquo;r
+personied,<br />
+&nbsp;&nbsp; A r siopwyr a&rsquo;r apothecaried,<br />
+Yn dwyn hynny allont o diroedd cu,<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;w gwinedd, gael gwasgu&rsquo;r gweinied.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac os bydd g&#373;r mawr a
+chanddo fater,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe&rsquo;i caiff ef mewn gafel ar ei gyfer;<br />
+Ond am ddyn tlawd, O! sa&rsquo; di&rsquo;n ol,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae hwnnw&rsquo;n rhy ffol o&rsquo;r hanner.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Och! faint o diroedd sydd
+wedi myned<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn union i&rsquo;r un sianel a thir yr hen
+Sioned:<br />
+<a name="page68"></a><span class="pagenum">p. 68</span>Ond ni
+chuddir Dyffryn Clwyd &acirc; m&#373;g y dre&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Daw melldith i&rsquo;r gole i&rsquo;w gweled.</p>
+<p class="poetry"><i>Ust</i>.&nbsp; Pechaduried y&rsquo;m ni
+o&rsquo;r taera,<br />
+&nbsp;&nbsp; Bob swyddog er oes Adda,<br />
+Nid oes di fai a sai&rsquo; yn d&ecirc;g<br />
+&nbsp;&nbsp; I daflu carreg gynta&rsquo;.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Diflanna</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; O, cais fynd mewn cyffro,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; At y gyfreth &rsquo;rwyt ti&rsquo;n gwefrio,<br />
+Am ysbio mantes a chael gwall<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ryw ddyn dall i&rsquo;w dwyllo.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Chwi a glywsoch yma ar
+gyfer<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr esgob a&rsquo;r ustus yn ffrostio&rsquo;u
+gwychder,<br />
+Mai nhw sy&rsquo;n trefnu ac yn plannu i&rsquo;n plith<br />
+&nbsp;&nbsp; Y fendith a&rsquo;r cyfiawnder.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&rsquo;Roedd un yn
+bostio&rsquo;i weddi a&rsquo;i bregeth,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r llall mor gyfrwys yn bostio &rsquo;i
+gyfreth;<br />
+Ond y fi raid weithio a ffwndro&rsquo;n ffest,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gael talu am eu gorchest heleth.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Er eu bod hwy yn
+ymddyrchafu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Bob un yn hollawl yn ei swydd a&rsquo;i allu;<br />
+Gwaith yr hwsmyn sydd ar dwyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn eu dal hwy&rsquo;n fwyn i fyny.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Beth bynnag a fyddo
+beunydd<br />
+&nbsp;&nbsp; O g&rsquo;ledi arnynt hwy trwy&rsquo;r gwledydd,<br
+/>
+Yr hwsmon truan ym mhob tre&rsquo;<br />
+&nbsp;&nbsp; Raid ddiodde&rsquo;r coste a&rsquo;r cystudd.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page69"></a><span
+class="pagenum">p. 69</span>Os digwydd bod rhyw helyntion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Neu ymddigwd rhwng boneddigion;<br />
+Hwy daflant y cwbwl drwbwl drefn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mor esmwyth, ar gefn yn hwsmon.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Rhys</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Pwy sydd yma mor
+ddigysur,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn erthwch, ai chwi yr hen Arthur?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; O! dos oddiyma, a thaw a
+son,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n swga gen i ddynion segur.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Och fi! wr, pa beth
+a&rsquo;ch cynhyrfodd?<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae rhywbeth yn eich moedro chwi yn eich
+ymadrodd.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; O! gofid y byd ac amryw
+beth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn lanweth a&rsquo;m creulonodd.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Och! pe clywsit ti gan
+daclused,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Roedd yr esgob a&rsquo;r ustus yn
+ymffrostio&rsquo;u gweithred,<br />
+Ac yn dweyd mai nhw, trwy&rsquo;r byd yn glau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n ethol, y ddau benaethied.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond y fi&rsquo;r hwsmon
+gwirion goryn<br />
+&nbsp;&nbsp; Sydd ddydd a nos mewn gofid dygyn,<br />
+Yn gorfod, er maint eu braint a&rsquo;u bri,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;u trawsder hwy, dalu trostyn&rsquo;.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, nid wrth ei phig mae
+prynnu cyffylog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac ni wiw gyrru buwch i ddal ysgyfarnog;<br />
+Gwell i bawb y drwg a wypo&rsquo;n llwyr<br />
+&nbsp;&nbsp; Na&rsquo;r drwg nis g&#373;yr yn wasgarog.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page70"></a><span
+class="pagenum">p. 70</span>Gan hynny, &rsquo;r hen wr hoew,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Gadewch gael chwart o gwrw;<br />
+Ni gawn ymgomio a swnio heb sen<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn hynod uwch ben hwnnw.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Nid ydyw&rsquo;r byd yn
+fforddio<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr awrhon i mi fawr wario;<br />
+Ond nid a&rsquo;i am beintyn sydyn syth<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ddigalon byth i gilio.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Ni phrisiwn i ddraen fy
+hunan<br />
+&nbsp;&nbsp; Er eich tretio o werth un rotan.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; &rsquo;Does dim i&rsquo;w
+ddweyd, &rsquo;rwyt ti&rsquo;n ddi feth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhaid adde, &rsquo;n gydymeth diddan.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Dyma at eich iechyd da chwi
+a minne.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Diolch yn fawr, mi
+yfa&rsquo; &rsquo;ngore;<br />
+Fel y gallwy&rsquo; ddisgwyl rhwydd-deb cry,&rsquo;<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn rhwyddach i werthu&rsquo;r heiddie.</p>
+<p class="poetry">Mae gennyf dros gan&rsquo; hobed<br />
+O haidd wedi rhuddo, nid eiff byth cyn rhwydded:<br />
+Oni fedra&rsquo;i&rsquo;n rhywle gael cyfle cu<br />
+&nbsp;&nbsp; I lechian, a&rsquo;i werthu&rsquo;n wlychied.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Hawyr bach! ni fu
+&rsquo;rioed beth hawsach,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cym&rsquo;ryd llafur da&rsquo;n batrwm, pe
+b&rsquo;ai&rsquo;r llall butrach.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; O, mi wn y cast er&rsquo;s
+meityn byd,<br />
+&nbsp;&nbsp; I ymadel &acirc;g yd afiach.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page71"></a><span
+class="pagenum">p. 71</span>&rsquo;Ran felly y gwela&rsquo;i mewn
+tywyll a gole,<br />
+&nbsp;&nbsp; Bawb ag a allo&rsquo;n twyllo&rsquo;n mhob tylle;<br
+/>
+Maent hwy&rsquo;n gweled hynny&rsquo;n fusnes da,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar f&rsquo;einioes, mi gogiaf finne.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; O! tric n&ecirc;t iawn i
+gogio&rsquo;r ecseismon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhoi&rsquo;r sache a&rsquo;r haidd wrth raffe yn yr
+afon,<br />
+Nid ydyw gwyr y <i>North</i> am dwyllo&rsquo;n wir<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth y Deheudir ond rhyw hedion.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae nhw yno ddydd Sul mor
+berffeth,<br />
+&nbsp;&nbsp; O gwrdd i gwrdd, o bregeth i bregeth;<br />
+Ar fore ddydd Llun, nid oes dim a&rsquo;u gwellha,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hwy fyddant yn gafra am gyfreth.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae rhai yn dwyn defed,
+a&rsquo;r lleill yn bragu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhai erill yn infformio, ac yn swnio achos hynny;<br
+/>
+&rsquo;Does dim o&rsquo;r fath ladron croesion crach<br />
+&nbsp;&nbsp; A gwyr Mynydd Bach am bechu.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Maen&rsquo; nhw&rsquo;n
+ymhob man, &rsquo;rwy&rsquo;n coelio,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;u hewyllys bawb &rsquo;nol a allo;<br />
+Anfynych y ffeindir un gl&acirc;n di-feth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth ddirnad, heb rywbeth arno.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, yfwch i gadw&rsquo;ch
+calon,<br />
+&nbsp;&nbsp; At iechyd da pob hwsmon.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Onibai&rsquo;n bywyd
+a&rsquo;n hiechyd ni,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi wn, byddech chwi&rsquo;n o feinion.</p>
+<p class="poetry"><a name="page72"></a><span class="pagenum">p.
+72</span><i>Rhys</i>.&nbsp; Gadewch heb rwystr eiste,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae digon o godiad ar gatal ac yde;<br />
+Chwychwi a&rsquo;ch ffasiwn, hyn o dro,<br />
+&nbsp;&nbsp; All fforddio gwario o&rsquo;r gore.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; O, rhaid i mi edrych beth a
+wnelw&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pe gwydde &rsquo;meistr tir &rsquo;mod i yn cadw
+twrw,<br />
+Fealle y code fo bum punt yn y man<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar fy nhyddyn o ran heddyw.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Ha fab, rhag c&rsquo;wilydd,
+&rsquo;dwy&rsquo;i ddim yn coelio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae amser i alaru ac amser i ddawnsio.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Oes, amser i bob amcan, mi
+wn fy hun,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond doeth ydyw&rsquo;r dyn a&rsquo;i hadwaeno.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; A oes ini amser beth yn
+ngweddill,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y gallem ni heb anair ganu yma bennill?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Neb a wnelo heb anair un
+ffafr yn ffest,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe fydd iddo orchest erchyll.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, canwch chai gerdd i
+ddechre,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac yna&rsquo;n fwynedd mi ganaf inne.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Dyna ben, mi ganaf gerdd fy
+hun,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni wn i fawr, fe &#373;yr dyn, ar danne.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wrth gofio, dewch ac
+yfwch,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac yna&rsquo;n well chwi genwch.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Dyma at ein hiechyd ni bob
+un,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr hwsmyn dygyn degwch.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page73"></a><span
+class="pagenum">p. 73</span>Mi ganaf yma bennill cryno,<br />
+&nbsp;&nbsp; O glod i ni&rsquo;n hunen heno,<br />
+Nyni yw&rsquo;r dynion dewrion dw&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Er maint maen&rsquo; nhw&rsquo;n ei
+frolio,&mdash;</p>
+<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>&mdash;&ldquo;<span
+class="smcap">Prince Rupert</span>.&rdquo;)</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Yr hwsmon mwyn rhadlon hyfrydlon ei
+fryd,<br />
+Sy&rsquo;n haeddu&rsquo;i ddyrchafu a&rsquo;i barchu trwy&rsquo;r
+byd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Er bod i&rsquo;r brenin barch a braint,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r esgob enwog swyddog saint,<br />
+Mewn pwer foddus pwy &#373;yr faint, pur fantes eu byd;<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r ustus mawr ei ystyr,<br />
+A&rsquo;r cownslors a&rsquo;r cyfreithwyr, sy&rsquo;n brysur eu
+bryd,<br />
+Trwy&rsquo;r hwsmon a&rsquo;i drafel mae&rsquo;u gafel nhwy i
+gyd.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Ond llafur yr hwsmon, wr esmwyth ei
+ryw,<br />
+Sy&rsquo;n cynnal y brenin a&rsquo;i fyddin yn fyw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Efe sy&rsquo;n llanw eu dannedd dig,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r bara, a&rsquo;r caws, a&rsquo;r bir
+a&rsquo;r cig,<br />
+Pob lleidr balch &acirc;&rsquo;n llwyd ei big, heb aredig
+i&rsquo;r &#375;d,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gan yr hwsmon mae trinogeth,<br />
+Llin, gwl&acirc;n, a holl raglunieth bywiolieth y byd,<br />
+Trwy&rsquo;r hwsmon a&rsquo;i drafel mae&rsquo;u gafel nhwy i
+gyd.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Yr esgob a rwysgant a&rsquo;i ogoniant
+i&rsquo;w g&ocirc;t,<br />
+Rown i, onibai&rsquo;r degwm, am ei reswm ef r&ocirc;t,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac yntau&rsquo;r deon fwynlon fant,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r offeiriadon chwerwon chwant,<br />
+<a name="page74"></a><span class="pagenum">p. 74</span>Ar gefn y
+plwyf maen&rsquo; hwy a&rsquo;u plant, a&rsquo;u holiant o
+hyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n rhaid i&rsquo;r gweilch
+bon&rsquo;ddigedd,<br />
+Gael bara dan eu dannedd o rinwedd yr &#375;d,<br />
+Trwy&rsquo;r hwsmon a&rsquo;i drafel mae&rsquo;u gafel nhwy i
+gyd.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Efe yw tad-bedydd pob gwledydd yn
+glir,<br />
+A phen pob celfyddyd rhai diwyd ar dir,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhaid i bob crefftwr gweithiwr gwan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ymofyn yr hwsmon iddo&rsquo;n rhan,<br />
+Ni all neb fyw mewn tref neu lan, heb lunieth mewn pryd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Digonedd o haidd a gwenith,<br />
+Sy&rsquo;n porthi pob athrylith &acirc; bendith mewn pryd,<br />
+Trwy&rsquo;r hwsmon a&rsquo;i drafel mae&rsquo;u gafel nhwy i
+gyd.&rdquo;</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wele, moliant i hwch Bryn
+Mulan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Oni thawodd y g&#373;r a geran,<br />
+Pwy fuase&rsquo;n disgwyl ei fod o,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mor hynod am ei frolio&rsquo;i hunan?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, brolied pawb ei ore,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Mi ddywedes i&rsquo;r gwir bob geirie.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Os oes i bawb ganmol ei
+waith ei hun,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhaid i minne&rsquo;n ddiddychryn
+ddechre,&mdash;</p>
+<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>&mdash;&ldquo;<span
+class="smcap">Spain Wenddydd</span>.&rdquo;)</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Wel, teimled a barned pob un,<br />
+&rsquo;Rwy&rsquo;n chwennych gwneyd heddwch cytun,<br />
+Pa fodd y gall hwsmon gael lles,<br />
+Er cymaint ei rinwedd a&rsquo;i wres,<br />
+<a name="page75"></a><span class="pagenum">p. 75</span>Beth fydd
+e&rsquo;n nes wrth feddu&rsquo;n wir<br />
+Anrhydedd teg o ffrwythau tir,<br />
+Onibae fod gwlad faith r&acirc;d a thref<br />
+Yn treulio&rsquo;i foddion unicn ef?</p>
+<p class="poetry">A pheth a wnai&rsquo;r hwsmon dan
+&rsquo;rhod,<br />
+Heb frenin a byddin yn bod,<br />
+Dysgawdwyr a sawdwyr i&rsquo;w swydd,<br />
+Rhag blinion elynion di lwydd?<br />
+Y rhei&rsquo;ny&rsquo;n rhwydd wnai aflwydd noeth,<br />
+Yn neutu&rsquo;r byd &acirc;&rsquo;u natur boeth,<br />
+Onibai penaethied nerthol glau,<br />
+Ni fydde un heddwch &icirc;&rsquo;w fwynhau.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;A&rsquo;r ustus, &#373;r trefnus bob
+tro,<br />
+Sydd berffeth a&rsquo;i gyfreth i&rsquo;w go&rsquo;,<br />
+Yn taeru, ac yn rhannu &rsquo;mhob rhith,<br />
+Gyfiawnder, mewn plainder i&rsquo;n plith:<br />
+Neu bydde melldith ym mhob man,<br />
+Lledrata a lladd trwy dref a llan,<br />
+Oni bai fod cyfraith araith wir,<br />
+Hi ai&rsquo;n anrhaith hwyl ar f&ocirc;r a thir.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Mae pob galwedigeth ar dwyn,<br />
+Wedi&rsquo;i threfnu a&rsquo;i sefydllu&rsquo;n bur fwyn<br />
+Fel cerrig mewn adail hwy wnan&rsquo;,<br />
+Yn y murie rai mawrion a m&acirc;n,<br />
+Pob un yn l&acirc;n a geidw le,<br />
+I glod a thrinieth gwlad a thre&rsquo;,<br />
+Pob swydd, pob sail, pob dail, pob dyn<br />
+Sy&rsquo;n dda&rsquo;n ei hardd sefyllfa&rsquo;i hun.</p>
+<p class="poetry"><a name="page76"></a><span class="pagenum">p.
+76</span>&ldquo;Mae&rsquo;r deyrnas mewn urddas a nerth,<br />
+Gwedi&rsquo;i rhol fel un corff lanw certh,<br />
+Yn y pen y mae&rsquo;r synwyr a&rsquo;r pwyll,<br />
+A&rsquo;r galon yw&rsquo;r golwg ar dwyll;<br />
+Y pen yw canwyll, cynnydd maeth,<br />
+Aelodau&rsquo;r corff a&rsquo;u lediwr caeth,<br />
+Mae&rsquo;r dwylo a&rsquo;r traed mewn daliad drud,<br />
+A&rsquo;r bysedd bach tan bwyse&rsquo;r byd.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Nid alliff, deallwch, un dyn,<br />
+Fyw&rsquo;n gryno yma heno arno&rsquo;i hun,<br />
+Rhai&rsquo;n barchus, neu drefnus iawn draw,<br />
+Rhai&rsquo;n weinied yslafied islaw,<br />
+Pob un a ddaw a&rsquo;i ben i&rsquo;r dd&ocirc;l,<br />
+Yn ol sefyllfa rhedfa rhol,<br />
+Fel cocys melin wedi rhoi<br />
+Rhwng ffyn y droell i&rsquo;w phwnio i droi.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Gan hynny &rsquo;rwy&rsquo;n deisyf ar
+bob dyn,<br />
+Na ymffrostied yn ei alwad ei hun,<br />
+Ni ellir byw&rsquo;n ddifyr ddi-wall<br />
+Mewn llwyddiant, y naill heb y llall;<br />
+Ow! barna&rsquo;n gall, pwy bynnag wyd,<br />
+Fod rhaid i&rsquo;r adar m&acirc;n gael bwyd,<br />
+Mae pob sefyllfa a&rsquo;i gyrfa&rsquo;n gaeth,<br />
+I ogoneddu&rsquo;r Hwn a&rsquo;i gwnaeth.&rdquo;</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, iechyd i&rsquo;th goryn
+gwrol,<br />
+&nbsp;&nbsp; On&rsquo;d oedd gennyt ti gerdd ryfeddol?<br />
+Ni wn i, pe buase hi yn ilawer lle,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na wnaethe o&rsquo;r gore yn garol.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, barned pawb o&rsquo;r
+ddeutu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na chures i chwr ar ganu.</p>
+<p class="poetry"><a name="page77"></a><span class="pagenum">p.
+77</span><i>Arth</i>.&nbsp; Ie, canmol dy waith wnei di yn dy
+w&#375;n<br />
+&nbsp;&nbsp; Nis gwn i fy hun mo hynny.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Dyma at eich iechyd da chwi
+a minne,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni a yfwn gwrw, pwy bynnag oedd y gore.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Yn wir, mae arna i syched
+gl&acirc;n<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth wrando ar dy g&acirc;n di gynne.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Yfwch ddracht yn harti,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Hi wneiff i chwi ddinam dd&rsquo;ioni.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Pe&rsquo;r yfwn i gwrw cryf
+y King&rsquo;s Head,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Wnai damed o niwed imi.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; &rsquo;Wnai gwrw yn y byd i
+chwi mo&rsquo;r meddwi,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chwithe&rsquo;n wr &acirc; chorff cry&rsquo;
+lysti.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, ni phrisiwn i byth yma
+flewyn pen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pe gwariwn heb gynnen gini.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Pam y rhaid i chwi
+mo&rsquo;r hidio,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chennych ar eich tyddyn gyment eiddo?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Oes, mae gen i stoc dda, ac
+aur yn fy nghod.<br />
+&nbsp;&nbsp; Moes i mi ddiod eto!</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Och!&nbsp; Beth fyddis nes er
+rhyw ddyferyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dewch a dau chwart ar unweth, ni phery hyn ronyn;<br
+/>
+Beth, codi i dendio&rsquo;r ydych chwi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae Cadi neu Fari&rsquo;r forwyn?</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page78"></a><span
+class="pagenum">p. 78</span>Gan ddarfod i mi fynd i&rsquo;m
+hafieth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi fynna&rsquo; wneyd yma ryw lywodreth,<br />
+Yr awr geir yn llawen, &rsquo;cheir mo honno&rsquo;n brudd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi fynnaf inne lawenydd unweth.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Beth glywes i ddweyd wrth
+gofio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond fyddi di weithie yn dawnsio?<br />
+&rsquo;Rwy&rsquo;n ame dy weld gyda Neli&rsquo;r Cl&ocirc;s<br />
+&nbsp;&nbsp; Ryw gyda&rsquo;r nos yn hasio.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;A ga&rsquo;i gennyt roi yma
+dro go fychan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi a fum yn ddawnsiwr glew fy hunan,<br />
+Ond mae&rsquo;r byd yma&rsquo;n sobri dyn ym mhob swydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe ddarfu&rsquo;r awydd rwan.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, i&rsquo;ch plesio chwi,
+mi ddawnsia i ngore,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tyred y cerddor, hwylia dithe.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; O! iechyd i&rsquo;r galon,
+dyna wych o step,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ow! tewch &acirc;&rsquo;ch clep, f&rsquo;
+eneidie.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bendith dy fam i ti, &rsquo;r
+Cymro hoew,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwaed y garreg! hwde gwrw,<br />
+Ac yfa&rsquo;r cwbwl, y Cymro cu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ran &rsquo;rwyt yn ei haeddu heddyw.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Oni fydde&rsquo;n ffeind i
+chwithe&rsquo;n fwyngu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddawnsio tro, a chwithe&rsquo;n medru?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Yr ydw&rsquo;i am dani hi yn
+union dul,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dechreued e&rsquo;n gynnil ganu.<br />
+&nbsp;&nbsp; <a name="page79"></a><span class="pagenum">p.
+79</span>Dewch &acirc;&rsquo;r hors peip i&rsquo;ch ewythr
+Arthur,<br />
+&nbsp;&nbsp; A pheidiwch a&rsquo;i chware hi&rsquo;n rhy
+brysur.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Dyna i chwi ddyn, awch wydyn
+chwant,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn canlyn y tant yn gywir.<br />
+&nbsp;&nbsp; O! iechyd i galon yr hen geiliog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyna step yn c&rsquo;lymu&rsquo;n gynddeiriog.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Ni chlywai&rsquo;n iawn gan
+faint y swn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mo&rsquo;r tanne gan y clepgwn tonnog.</p>
+<p style="text-align: center">* * * * *</p>
+<p style="text-align: right" class="poetry"><i>Yn dangos ei fod
+yn feddw</i>, <i>yn</i><br />
+<i>cysgu</i>, <i>a thoc yn siarad drwy ei hun</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Gorweddwch ar lawr y
+parlwr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyna wely llawer oferwr.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, cysgu yn y funud a wnaf
+fi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dondia nhw&rsquo;i dewi &acirc;&rsquo;u dwndwr.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Ust! tewch, fy
+&rsquo;neidie, a nadu,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Dewch lonydd i&rsquo;r gwr gael cysgu;<br />
+O! na wrandewch beth ddwed e&rsquo;, g&#373;yr dyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae fe&rsquo;n siarad trwy&rsquo;i hun, mi wn
+hynny.</p>
+<p class="poetry">Wel, ni weles i erioed, mi allaf dyngu,<br />
+Un mor afreolus yn ei wely.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Hai, Robin, dilyn y da yn
+glos,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dacw&rsquo;r eidion yn mynd dros yr adwy.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, gan fod yr hen froliwr
+mor anodd ei riwlio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi a&rsquo;i gadawaf ar gyfer, boed rhyngddynt
+&acirc;g efo,<br />
+<a name="page80"></a><span class="pagenum">p. 80</span>Ac a
+ddiangaf yn siwr heb dalu dim siot,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe geiff yr hen got ymgytio.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Diflanna Rhys</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, mae gen i feddwl, os
+byw fydda&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddygyd caue Sion Ty Nesa&rsquo;;<br />
+Mi gaf yno ddigonedd o frig &#375;d,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe eiff y farchnad yn ddrud, mi wranta.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi gadwa&rsquo;r ddas lafur
+hyd Wyl Ifan<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb ei thorri, mae hi&rsquo;n gryn werth arian,<br
+/>
+Ac mae llofft yr &#375;d cyn llawned a dalio;<br />
+&nbsp;&nbsp; I ddiawl, oni chasgla&rsquo;i gan&rsquo;punt
+eto.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Holo! gwaed canmil o
+gythreulied,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dacw ddrws yr ysgubor yn llydan agored,<br />
+A&rsquo;r moch a&rsquo;r gwydde&rsquo;n y llafur gl&acirc;n,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Hai, soch, hwy lyncan sached,</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gaenor, Cadi, Susan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyma helynt hyllig, ceisiwch ddod allan.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Tafarnwr</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Taf</i>.&nbsp; <i>Hold</i>, &rsquo;rhoswch,
+peidiwch a thorri&rsquo;r bwrdd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ydych yn chwenych mynd i ffwrdd ttw&rsquo;ch
+hunan?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; O! bendith fy mam am fy
+stopio&rsquo;i dipyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr oeddwn i wedi gwylltio&rsquo;n erwin.</p>
+<p class="poetry"><i>Taf</i>.&nbsp; Yr oeddych yu llywio&rsquo;n
+ddrwg eich llun,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac yn siarad trwy&rsquo;ch hun er&rsquo;s meityn;<br
+/>
+Fe ddarfu i chwi daflu a thorri cadeirie,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dowch, ceisiwch hwylio i gychwyn adre.</p>
+<p class="poetry"><a name="page81"></a><span class="pagenum">p.
+81</span><i>Arth</i>.&nbsp; O, dweyd y gwir i ti sy&rsquo;n
+ffrynd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae bwriad gen i fynd y bore.</p>
+<p class="poetry"><i>Taf</i>.&nbsp; Cawsoch bymtheg chwart yn
+gyson<br />
+&nbsp;&nbsp; O gwrw, mae hynny&rsquo;u goron,<br />
+A&rsquo;ch bwyd hefyd yn costio swllt,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyna chwe&rsquo; swllt yn union.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Talwch y siot heb hir
+ymdaeru.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Aroswch, gadewch imi edrych
+o&rsquo;m deutu:<br />
+Mae&rsquo;r dyn oedd gyda fi yn hyn o le?<br />
+&nbsp;&nbsp; Bydde yn deilwng iddo ynte dalu.</p>
+<p class="poetry"><i>Taf</i>.&nbsp; Os daftu hwnnw ddiauc
+allan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y chwi geiff ateb am y cyfan.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Dyna esiampl i bawb lle
+bynnag y bo,<br />
+&nbsp;&nbsp; I edrych ato&rsquo;i hunan.</p>
+<p class="poetry"><i>Taf</i>.&nbsp; Dewch, oni thelwch chwi yn y
+funud,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cewch dalu rhagor ar fyrr ennyd.<br />
+&nbsp;&nbsp; &lsquo;Da&rsquo;i ddim i ddadle &acirc; chwychwi,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Ond diolch i chwi am eich coegni.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Diflanna Tafarnwr</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Diolch i tithe, chwilgi
+t&ocirc;st,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am fwgwth cost mor wisgi.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nage, glywsoch chwi, bobl
+glysion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Goeced oedd yr hangmon:<br />
+Mi glywswn arnaf, pan oedd e&rsquo;n flin,<br />
+&nbsp;&nbsp; Roi cic yn ei din e, &rsquo;r dynion.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page82"></a><span
+class="pagenum">p. 82</span>A welwch chwi, dyma&rsquo;r peth
+geiff dyn truan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ol colli&rsquo;i g&ocirc;f, a gwario&rsquo;i
+arian;<br />
+Tafod drwg, a&rsquo;i alw&rsquo;n fochyn bo lol,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i bacio&rsquo;n hollol allan.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;A phe gyrrwn y wraig neu
+rywun o&rsquo;m cartre<br />
+&nbsp;&nbsp; I geisio llwyed o&rsquo;u burum hwy fory&rsquo;r
+bore;<br />
+Er maint a waries yma&rsquo;n llym,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni chawn i ddim heb ddime.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac a weriwch chwi, ffylied
+garw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Eich arian i garpie chwerw?<br />
+Bydde&rsquo;n well gennyf o syched farw&rsquo;n syth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nag y carwn i byth mo&rsquo;u cwrw.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;O! yr oedd diawl i&rsquo;m
+dilyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Aros yma i hurtio &rsquo;nghoryn,<br />
+&rsquo;Ngholledu fy hun, a gwneud niwed caeth,<br />
+&nbsp;&nbsp; A &rsquo;muchedd yn waeth na mochyn.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nis gwn i pa sut yr a&rsquo;i
+adre,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gan g&rsquo;wilydd liw dydd gole;<br />
+Mae&rsquo;r wraig er&rsquo;s meityn, wrantaf fi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn rhyw gyrion yn rhegu&rsquo;i gore.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Diflanna Arthur</i>.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Rhywun</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhywun</i>.&nbsp; Dyma finne, Rhywun, mawr
+ei drueni,<br />
+&rsquo;Does neb yn cael mwy cam na myfi;<br />
+&rsquo;Rwy&rsquo;n gysgod esgus celwydd llydan,<br />
+Fwy o&rsquo;r hanner na&rsquo;r diawl ei hunan.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page83"></a><span
+class="pagenum">p. 83</span>Ar ol i rai wneuthur clwt o stori,<br
+/>
+A chodi rhwng cymdogion ddrwg aneiri,<br />
+Ni bydd gan gelwyddwr ddim i&rsquo;w wneyd<br />
+Ond rhuo mai Rhywun a glywodd e&rsquo;n dweyd.</p>
+<p class="poetry">Ac weithie geilw rhai fi&rsquo;n fr&acirc;n,<br
+/>
+Ac a godant yn fy nghysgod gelwydd gl&acirc;n,<br />
+Fe dyngiff y llall ynte&rsquo;r mawr lw,<br />
+Mi glywes rywbeth gyda Nhw.</p>
+<p class="poetry">Ac felly&rsquo;n gysgod celwydde coegfall,<br
+/>
+Y Nhw fyddai weithie, Bran waith arall,<br />
+Weithie&rsquo;n Hen-wr gan bawb ohonyn,<br />
+Gwaetha rhuad, ac weithie Rhywun.</p>
+<p class="poetry">Ac nid yw&rsquo;r henwe hyn i gyd,<br />
+Ond esgus celwydd &rsquo;rhyd y byd,<br />
+Abwyd cnawdol am fach Satan,<br />
+I safio&rsquo;r drwg i amlygu ei hunan.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;O, chwi wragedd y t&ecirc;
+a&rsquo;r ffortun,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nid oes ond y celwydd yn eich canlyn;<br />
+Ow! beth a wneir, pan ddel mewn pwyll<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r gwyneb y twyll a&rsquo;r gwenwyn?</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;A gwragedd y piseri
+sy&rsquo;n rhai o&rsquo;r siwra,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r gof a&rsquo;r melinydd ddylase fod
+ymlaena,<br />
+A&rsquo;r holl bobl gerdded sy&rsquo;u dwad gerllaw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Drwy gamwedd draw ac yma.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r gweinidogion ffals
+eu dygied<br />
+&nbsp;&nbsp; Fydd yn achwyn chwedle i&rsquo;w meistried,<br />
+A&rsquo;r holl rodreswyr fydd yn dwad ar dro,<br />
+&nbsp;&nbsp; I ofalus weneithio am folied.</p>
+<p class="poetry"><a name="page84"></a><span class="pagenum">p.
+84</span>Ac felly trwy&rsquo;ch cennad, y gynlleidfa,<br />
+Os rhynga&rsquo;ch bodd i wrando arna&rsquo;,<br />
+Mi ganaf gerdd i ddeisyt yn ddygyn<br />
+Na roddoch ormod ar gefn Rhywun,&mdash;</p>
+<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>&mdash;&ldquo;<span
+class="smcap">Spanish Haven</span>.&rdquo;)</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Pob rhyw ddyfeisgar feddylgar ddyn,<br
+/>
+A phob ystraeol wagffol un,<br />
+A wnelo hyn ohono ei hun,<br />
+&nbsp;&nbsp; I daenu gw&#375;n a gwenwyn;<br />
+A phan ddelo ar ffrwst ryw drwst i droi,<br />
+Gwneiff pawb esgusion am le i &rsquo;sgoi,<br />
+Ac felly&rsquo;r anair a gaiff ei roi<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar Rywun.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Mae&rsquo;n natur hon yn glynu&rsquo;n
+rhwydd,<br />
+Pan bechodd Adda sertha swydd,<br />
+Rhodd yntau ar Efa, llesga llwydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y bai a&rsquo;r digwydd dygyn;<br />
+Ac ar y sarff y rhoddes hi,<br />
+A hyn yw&rsquo;r nod o&rsquo;n hanwir ni,<br />
+Hoff gennym fyth roi&rsquo;r euog fry<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar Rywun.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Gan hynny gwelwn wraidd ein gwall,<br />
+Na byddir nes trwy ddyfes ddall.<br />
+Er taflu&rsquo;r llwyth o&rsquo;r naill i&rsquo;r llall,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn coegfall oerwall erwin;<br />
+Ni chafodd Adda un lle i ffoi,<br />
+Fe ddaeth y drwg heb hir ymdroi,<br />
+I&rsquo;w ben ei hun er ceisio ei roi<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar Rywun.</p>
+<p class="poetry"><a name="page85"></a><span class="pagenum">p.
+85</span>&ldquo;Ac felly ninne, f&rsquo;alle&rsquo;n wir,<br />
+Drwy&rsquo;r deyrnas hon ymhob rhyw sir,<br />
+Ansiriol siarad holiad hir,<br />
+&nbsp;&nbsp; A fftydir gan gyffredin;<br />
+Mae&rsquo;r gair dew lid mewn gwir di lai<br />
+Fod ar benaethied amryw fai,<br />
+Fel hyn mae barn gan bob rhyw rai<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar Rywun.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Ond wedi&rsquo;r cwbl drwbl drud,<br />
+O&rsquo;r chwyrnu a&rsquo;r barnu sy&rsquo;n y byd,<br />
+Daw&rsquo;r amser pan grynhoir ynghyd<br />
+&nbsp;&nbsp; Bob dirfawr fryd i derfyn;<br />
+Pan fo&rsquo;r gydwybod flin yn cnoi,<br />
+&rsquo;Cheiff esgus ffals un lle i ffoi,<br />
+Sait pawb i&rsquo;w tam, ni wiw ei roi<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar Rywun.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Gan hynny holed pawb ei hun,<br />
+Mae barn, rhag barn, yn dda i bob un,<br />
+Cydwybod oleu, ei llwybre a&rsquo;i llun,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sydd oreu i ddyn ei ddilyn;<br />
+Gwae lwytho arno ei hun glai tew,<br />
+Ni all llewpart newid lliw ei flew,<br />
+Pan d&rsquo;wyno&rsquo;r haul fe dodda rhew<br />
+&nbsp;&nbsp; Dydd Rhywun.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ni chana&rsquo;i chwaneg,
+nosdawch heno,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyma gysgod y celwydd yn awr yn cilio,<br />
+Rhaid i bawb syfell dan ei faich ei hun,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni wiw am Rywun ruo.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Arthur</i>, <i>yn
+glaf</i>.</p>
+<p class="poetry"><a name="page86"></a><span class="pagenum">p.
+86</span><i>Arthur</i>.&nbsp; Hai, how, heno, &rsquo;r cwmni
+eglur,<br />
+Dyma finne dan erthwch, yr hen Arthur,<br />
+Yn edrych am le i eistedd i lawr,<br />
+Gan ty ngwaew mawr a &rsquo;ngwewyr.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe&rsquo;m trawodd rhyw
+glefyd chwerw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr wy&rsquo;n ofni y bydda&rsquo;i marw,<br />
+Ow! bobl, bobl, &rsquo;does help yn y byd,<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;m tynnu o&rsquo;r ergyd hwnnw?</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&rsquo;Rwy&rsquo;n gweled o
+ben bwy gilydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fy mhechod, a nod annedwydd,<br />
+Cydwybod sydd i mi&rsquo;n traethu &rsquo;nawr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fy nghastie, mae&rsquo;n fawr fy nghystudd.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dacw&rsquo;r defed a ddyges,
+mi wn tros ddeugen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn rhedeg &rsquo;rhyd y llethr, a dacw&rsquo;r pec
+a&rsquo;r llathen,<br />
+Dacw&rsquo;r &#375;d budr yng ngwaelod y sach,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dacw&rsquo;r pwyse bach aflawen.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dacw&rsquo;r llaeth tene, O!
+&rsquo;r felldith donnog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Werthasom ganweth ddau chwart am geiniog;<br />
+A&rsquo;r m&acirc;n-yd yn y brith-yd, sy&rsquo;n brathu fy
+nghalon;<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi wnes gam diawledig &acirc; phobl dlodion.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&rsquo;Rwy&rsquo;n gweled ar
+gyfer mewn gofid a chyffro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y gweithwyr a&rsquo;m gweinidogion yn fy
+melldigo,<br />
+Mae&rsquo;r ofn arna&rsquo;i bydda&rsquo;i ar ol mynd o&rsquo;r
+byd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am bechod o hyd yn beichio.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ow! oes yma neb a fedr
+weddio?<br />
+&nbsp;&nbsp; Na phregethwr, na doctor, yn hynod actio,<br />
+<a name="page87"></a><span class="pagenum">p. 87</span>O! nid oes
+i&rsquo;m hoedl i fawr o <i>drust</i>,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ow! <i>physic</i>, &rsquo;rwy&rsquo;i <i>just</i> a
+phasio.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys y Doctor</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Doctor</i>.&nbsp; <i>O dear heart</i>,
+<i>you are sick</i>, &rsquo;rwy&rsquo;n cweled!</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; O meistr anwyl, ni fu hi
+erioed cyn erwined!<br />
+&rsquo;Rydwy&rsquo;i bron marw&rsquo;n ddigon siwr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Coeliwch, mewn cyflwr caled!</p>
+<p class="poetry"><i>Doct</i>.&nbsp; <i>Let&rsquo;s feel your
+wrist</i>, mae pyls chwi cweithio?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Oes rhywbeth yn ateb
+bydda&rsquo;i fyw dipyn eto?</p>
+<p class="poetry"><i>Doct</i>.&nbsp; <i>Yes</i>, <i>yes</i>, <i>I
+hope you&rsquo;ll come</i> o&rsquo;r core.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Iechyd i&rsquo;r galon, os
+ca&rsquo;i fyw tan y gwylie.</p>
+<p class="poetry"><i>Doct</i>.&nbsp; <i>Here&rsquo;s drops for
+you</i> i lonyddu&rsquo;ch ysbrydoedd.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Os bydda&rsquo;i marw fel
+&rsquo;nifel, &rsquo;da&rsquo;i byth i&rsquo;r nefoedd.</p>
+<p class="poetry"><i>Doct</i>.&nbsp; <i>Don&rsquo;t be
+afraid</i>, mae Duw&rsquo;n trugarog.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Ni waeth i chwi p&rsquo;run,
+&rsquo;rwy&rsquo;n ddiffeth gynddeiriog.</p>
+<p class="poetry"><a name="page88"></a><span class="pagenum">p.
+88</span><i>Doct</i>.&nbsp; <i>I&rsquo;ll warrant you</i>&rsquo;n
+burion, mi ddof yma&rsquo;r bore,<br />
+<i>To bleed you and bring some more</i> cyffirie,<br />
+Cym&rsquo;rwch a cadwch ddeiet dda,<br />
+Yn ddiddychryn hyn yna i ddechre.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Diflanna&rsquo;r Doctor</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, bendith eich mam i
+chwi, meistr anwyl,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond a ddaethum yn well nag oeddwn yn ddisgwyl;<br />
+Rhaid gyru at y person i ddwyn ar go&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am roi gweddi, os bydd eisio, ddywsul.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Os fi geiff hoedl eto&rsquo;n
+weddedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi feddyliaf lawer am fy niwedd,<br />
+Ni choelia&rsquo;i nad ymadawa&rsquo;i ar frys,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;m holl afiachus fuchedd.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi af i bob cymanfa, lle
+byddo rhai duwiola,<br />
+&nbsp;&nbsp; A rhof elusen i&rsquo;r tlawd, heb eiriach blawd na
+bara;<br />
+O! hoedl, hoedl eto, i ddarllen a gweddio!<br />
+&nbsp;&nbsp; Ow&rsquo;r amser gwerthfawr rois yn gas, heb geisio
+gras yn groeso!</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Duwioldeb, Duwioldeb, wyneb
+anwyl!<br />
+&nbsp;&nbsp; Tyred i&rsquo;m dysgu! yr wy&rsquo;n disgwyl<br />
+Y gwnei di fy &rsquo;fforddi, mae f&rsquo; ewyllys yn bur,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Nol dy archiad, i wneuthur dy orchwyl.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Madam Duwioldeb
+Crefydd</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Duwioldeb</i>.&nbsp; Pwy sydd yma,
+caetha&rsquo; cwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn galw ar dwyn am dana&rsquo;?</p>
+<p class="poetry"><a name="page89"></a><span class="pagenum">p.
+89</span><i>Arth</i>.&nbsp; Hen bechadur heb fod yn iach,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sydd a&rsquo;i galon bach yn gwla.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p65b.jpg">
+<img alt=
+"Marwolaeth y Cybydd.  Darlun gan A. E. Elias"
+title=
+"Marwolaeth y Cybydd.  Darlun gan A. E. Elias"
+ src="images/p65s.jpg" />
+</a></p>
+<p class="poetry"><i>Duwi</i>.&nbsp; Fel hyn bydd llawer hen
+bechadur,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pan ddelo clwy&rsquo; neu ddolur,<br />
+Er iddynt son am grefydd sant,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hwy ant eto wrth chwant eu natur.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; O! Duwioldeb,
+&rsquo;da&rsquo;i byth i ildio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi ddof i dy ddilyn, pwy bynnag a ddelo;<br />
+Ac a wnaf bob rhyw beth a f&rsquo;och di&rsquo;n bur,<br />
+&nbsp;&nbsp; Drwy gysur, yn ei geisio.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi adawaf arian i&rsquo;r
+tylodion,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rwy&rsquo;n meddwl fod hynny&rsquo;n weithred
+raslon;<br />
+Ac mi dderbynia&rsquo;r pregethwyr gore i&rsquo;r t&#375;,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rwy&rsquo;n bwrw fod hynny&rsquo;n
+burion.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac mi wna&rsquo;r peth a
+fynnir byth yn fwynedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ym mhob rhyw gariad, os ca&rsquo;i drugaredd;<br />
+Gweddied pawb gyda fi hyn o dro<br />
+&nbsp;&nbsp; Am iechyd i ymendio &rsquo;muchedd.</p>
+<p class="poetry"><i>Duwi</i>.&nbsp; Duw roes glefyd i&rsquo;th
+rybuddio,<br />
+&nbsp;&nbsp; A barodd i&rsquo;th gydwybod ddeffro;<br />
+Ac yn rhoddi it&rsquo; dduwiol ras,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hoff addas i&rsquo;th hyfforddio.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Iechyd i&rsquo;th galon di,
+Grefydd dyner<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rwy&rsquo;n teimlo fy hun wedi gwella
+llawer.</p>
+<p class="poetry"><i>Duwi</i>.&nbsp; Deui eto&rsquo;n iachach nag
+yr wyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am hynny cwyd o&rsquo;th gader.</p>
+<p class="poetry"><a name="page90"></a><span class="pagenum">p.
+90</span><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, dyma fi ar fy nhraed yn
+rhodio.<br />
+&nbsp;&nbsp; Y cwmni mwyndeg, &rsquo;rwy&rsquo;n ame gwna&rsquo;i
+mendio;<br />
+Ni welsoch chwi &rsquo;rioed un mor ddi-fai,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ddi ddowt ag fydda&rsquo;i eto.</p>
+<p class="poetry"><i>Duwi</i>.&nbsp; Gwylia&rsquo;n odieth ar dy
+fynediad,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chymer ofal mawr trwy brofiad;<br />
+Os dy ddwylo ar yr aradr a roi fel Paul,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni wiw i ti edrych ar dy ol.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cofia Gain a&rsquo;i aberth
+cyndyn<br />
+&nbsp;&nbsp; A gwraig Lot a ddarfu gychwyn;<br />
+Balam gynt a garodd wobre.<br />
+&nbsp;&nbsp; Pob un o&rsquo;r rhai&rsquo;n aeth dros y
+llwybre.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cofia swydde Saul a
+Suddas,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn rhybudd cymer dymer Demas,<br />
+A chofia Agrippa, frenin oerddig,<br />
+&nbsp;&nbsp; A ddaeth yn Gristion o fewn &rsquo;chydig.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; &rsquo;Does dim sy gryfach
+na duwiol grefydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pe dysgit ti Gaenor, fy ngwraig i, ar gynnydd;<br />
+&rsquo;Rwy&rsquo;i er&rsquo;s deugen mlynedd &rsquo;mynd i
+&rsquo;ngwely &rsquo;mlaena&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac ni ddywedodd hi weddi erioed, mi dynga.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae hi am fynd yn gyfoethog
+wrth ofalu a gweithio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond ni ddysgodd hi &rsquo;rioed na phader na
+chredo;<br />
+Mae gen i fy hun, oni bydda&rsquo;i&rsquo;n ddig,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ryw grap diawledig arno.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page91"></a><span
+class="pagenum">p. 91</span>Mi fyddwn i erioed yn gweddio rhyw
+&rsquo;chydig,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth fynd trwy ddwr neu ryw ffordd ddychrynedig,<br
+/>
+Neu ar fellt a tharane y cofiwn i am Dduw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond bellach byddaf byw&rsquo;n o bwyllig.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Felly, Duwioldeb, mae gen i
+rwan<br />
+&nbsp;&nbsp; Ryw chwant ac &rsquo;wyllys i roi tro tuag
+allan.</p>
+<p class="poetry"><i>Duwi</i>.&nbsp; Cerddwch, a rhoddwch dro
+drwy gred,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cofiwch eich adduned cyfan.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Meddyliwch wrth rodio draw ac
+yma<br />
+&nbsp;&nbsp; Ym mhlith eich pwer mai Duw a&rsquo;i pia;<br />
+Gwyliwch roi&rsquo;ch calon i garu&rsquo;ch golud.<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhag ofn i chwi golli ffordd y bywyd.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Diflanna Arthur</i>.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ddrych i bechaduried
+byd<br />
+&nbsp;&nbsp; Cadd hwn ei adel am ryw hyd;<br />
+Yn awr mi ganaf bennill dygyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; I hynod ystyr hyn o destyn,&mdash;</p>
+<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>&mdash;&ldquo;<span
+class="smcap">Sunselia</span>.&rdquo;)</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Pwy heno&rsquo;n wahanol, dduli dynol,
+all ddweyd,<br />
+Na ddarfu Duw gynuyg yn unig ei wneyd<br />
+Yn ddawnus feddiannol o reol ei ras,<br />
+Ond ein bod ni drwy bechod yn gwrthod yn gas;<br />
+Trwy glefyd a gloes, a llawer byd croes,<br />
+Trwy amryw rybuddion, arwyddion a roes;<br />
+Mae&rsquo;n cynnyg oes gwiw i&rsquo;r gwaetha sy&rsquo;n fyw,<br
+/>
+Rhyfeddwn ei foddion, mor dirion yw Duw.</p>
+<p class="poetry"><a name="page92"></a><span class="pagenum">p.
+92</span>&ldquo;Mae&rsquo;n cynnyg ymwared er trymed ein
+trwyth,<br />
+Rhag torri neu gospi&rsquo;r ffigysbren di ffrwyth,<br />
+Mae&rsquo;n erfyn caei blwyddyn er sugyn i&rsquo;w sail,<br />
+Gan gloddio i&rsquo;w adfywio, ac anturio rhoi tail;<br />
+Ac yna os dmwg wawr a fydd, er poen mawr,<br />
+Y farn a&rsquo;r gair taeredd yw, Torr ef i lawr!<br />
+A hon yw&rsquo;r farn ffri.&nbsp; O! crynwn mewn cri,<br />
+Rhag ofn mai rhai diffrwyth mewn adwyth y&rsquo;m ni.&rdquo;</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Arthur wedi myned yn
+iach</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arthur</i>.&nbsp; O! nid wyf ddim am gynnwys
+yma dduwiol ganu.<br />
+&nbsp;&nbsp; Llawer brafiach clywed lloie&rsquo;n brefu,<br />
+Ac yn lle darllen a gweddio&rsquo;r nos ar led<br />
+&nbsp;&nbsp; Mwyneiddiach gen i weled nyddu.</p>
+<p class="poetry"><i>Duwi</i>.&nbsp; Ow, ddyn truenus, gresynus
+anian,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n drist yr awel, a dro&rsquo;ist ti
+rwan?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Beth bynnag a drois, ni
+chewch chwi&rsquo;n drwch,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mo&rsquo;ch &rsquo;wyllys, cerddwch allan.</p>
+<p class="poetry"><i>Duwi</i>.&nbsp; Onid i mi mae&rsquo;r
+addewid hynod,<br />
+&nbsp;&nbsp; O&rsquo;r byd sy &rsquo;nawr, a&rsquo;r byd sy i
+ddyfod?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Ni ches i o fantes wrth dy
+drin,<br />
+&nbsp;&nbsp; Un difyn, dal dy dafod.</p>
+<p class="poetry"><i>Duwi</i>.&nbsp; Wel, beth a ddarfu i chwi
+gynne addo?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Trymder fy nolur b&acirc;r
+im&rsquo; siarad dan fy nwylo.</p>
+<p class="poetry"><a name="page93"></a><span class="pagenum">p.
+93</span><i>Duwi</i>.&nbsp; I b&rsquo;le &rsquo;r eiff eich ened,
+meddyliwch hynny?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Mi gaf amser i fyfyrio ar ol
+y fory.</p>
+<p class="poetry"><i>Duwi</i>.&nbsp; Och! beth a wnei di, ddyn
+anraslon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pan ddel dy ddiwedd, gwannedd gwynion?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Beth a ga&rsquo;i?&nbsp; Ond
+boddloni heb goll<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r un digwydd a&rsquo;r holl gymdogion.</p>
+<p class="poetry"><i>Duwi</i>.&nbsp; Gwae, gwae di, bechadur
+chwerw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Unweth yn fyw, a dwyweth yn farw;<br />
+Ymroi i gysgu ar dy sorod,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Nol deffro unweth dy gydwybod.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ti addunedest ger bron
+Duw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwellhait dy fuchedd os cait fyw,<br />
+Yn awr troi &rsquo;nol i&rsquo;th hen ffieidd-dra,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel hwch i&rsquo;r dom, neu&rsquo;r ci i&rsquo;w
+chwydfa.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y g&#373;r a gerydder yn
+fynychol,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac a g&rsquo;leda ei watt annuwiol,<br />
+A ddryllir yn ddisymwth ymeth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel na byddo meddyginieth.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Diflanna Duwioldeb</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, hawdd ganddi hi brablan
+a breblian,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni wiw i mi wrando pawb yn lolian,<br />
+Rhaid i mi bellach flaenllymu&rsquo;r ddwy big,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chodi yn o hyllig allan.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page94"></a><span
+class="pagenum">p. 94</span>Nid oedd ond ffoledd a gofid calon<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; I mi fynd yn dduwiol ymysg rhyw Iddewon!<br />
+Yr ydwy&rsquo;n meddwl nad oes gan neb fel fi<br />
+&nbsp;&nbsp; Gasach llancesi a gweision.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nhw&rsquo; dyngan&rsquo; ac a
+regan, gan guro ac ymrwygo,<br />
+&nbsp;&nbsp; A ddryllio&rsquo;r g&ecirc;r o&rsquo;u cwmpas, yn
+dawnsio ac yn campio,<br />
+A gwych gan eu calonne chware ambell wers,<br />
+&nbsp;&nbsp; O cric mi hers a horsio.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;O! &rsquo;roedd acw helynt
+drwg anaele,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tra fum i yn sal er&rsquo;s dyddie,<br />
+Hwy wnaethon&rsquo; hefyd enbyd &#373;g,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mynn Elian, i mi ddrwg anaele.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe aeth dau lo bach i ollwng
+trwyddyn&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddim byd ond o ddiogi edrych atyn&rsquo;,<br />
+Ac ni choeliech chwi byth, y cwmni ffraeth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mor wachel yr aeth un mochyn.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;A bu farw un hesbwrn, yr
+ydwy&rsquo;n hysbys,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn mieri yng nghaue Morys,<br />
+Ac ni fu wiw &rsquo;rwy&rsquo;n siwr gan Gaenor na Sian<br />
+&nbsp;&nbsp; Fynd yno i ymg&rsquo;leddu na chroen na gwlan.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&rsquo;Roedd y gweision
+a&rsquo;r gweithwyr oll am y gwaetha,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb ronyn o fater ond cysgu neu fwyta;<br />
+Fe aeth y coffor a&rsquo;r blawd, Och fi, cyn waced,<br />
+&nbsp;&nbsp; A dacw gasgen o ymenyn dest wedi myned.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page95"></a><span
+class="pagenum">p. 95</span>&rsquo;Rwy&rsquo;n ame&rsquo;n
+ddigysur y rhoison&rsquo; hwy gosyn<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r hen awff hurtedd a fydde&rsquo;n dweyd
+ffortun,<br />
+Mi a&rsquo;u clywes yn siarad ac yn cadw syrwrw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fod honno&rsquo;n ymleferydd y byddwn i farw.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac nid ydwy&rsquo;n ame llai
+mewn difri&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nad oeddynt hwy&rsquo;n erfyn i mi farw i
+&rsquo;nghrogi;<br />
+Roedd fy nghlocs gan un o&rsquo;r llancie&rsquo;n y domen,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r llall yn dechre glynu yn yr hen wasgod
+wlanen.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac felly ni choeliech chwi,
+&rsquo;r cwmni enwog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hynny o greulon golledion llidiog,<br />
+A gefes i tra fum yn s&acirc;l,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe gostiodd imi d&acirc;l cynddeiriog.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac mi fum cyn ddyled ag
+addoli,<br />
+&nbsp;&nbsp; A hel pregethwyr acw i floeddio ac i goethi;<br />
+A garw&rsquo;r cwrw a&rsquo;r bara gwyn cann<br />
+&nbsp;&nbsp; A aeth yn rhan y rheiny.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac &rsquo;roedd gennyf botel
+frandi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe lyncwyd hwnnw i&rsquo;w grogi,<br />
+A cheirch i&rsquo;w ceffyle hwy, hyn a hyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Onid oeddwn i&rsquo;n cryn greuloni.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hwy fwytason&rsquo; beth
+anaele,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhwng bacwn, biff, ac w&#375;e;<br />
+Siawns ond hynny don&rsquo; nhw i&rsquo;n t&#375; ni,<br />
+&nbsp;&nbsp; I goethi mo&rsquo;u pregethe.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr holl gwmffwrdd calon ges i
+oddiwrthyn&rsquo;<br />
+&nbsp;&nbsp; Oedd dangos fy nh&#375;, a&rsquo;m stoc, a&rsquo;m
+tyddyn,<br />
+<a name="page96"></a><span class="pagenum">p. 96</span>A llawnder
+fy ydlan, wiwlan wedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Roedd hynny&rsquo;n rhyw rinwedd ronyn</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond ar draws yr holl
+rinwedde,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Roedd diawl yn y tylwyth gartre&rsquo;;<br />
+Ni choeliech chwi byth, am nonsens ff&ocirc;!<br />
+&nbsp;&nbsp; Hynny ddaeth ar f&rsquo;ol i o filie.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe ddaeth acw fil oddiwrth y
+siopwr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am friws a sena, nutmeg a siwgr,<br />
+A bara gwyn, a <i>biscuits</i>, pan oeddwn yn wan.<br />
+&nbsp;&nbsp; A gafwyd gan y pobwr.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac fe ddaeth acw gyfrif
+gerwin,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhwng <i>raisins</i>, <i>wine</i>, a
+<i>white-wine</i>,<br />
+A phob rhyw licier, a syber saig,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fydde wrth fwriad y wraig a&rsquo;r forwyn.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hwy garieut acw&rsquo;n
+gywren,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn f&rsquo;enw i&rsquo;r peth a fynnen&rsquo;;<br />
+Hwy&rsquo;m cym&rsquo;rent i&rsquo;n esgus dilys dw&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac a lyncent hwnnw&rsquo;u hunen.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ni ddyfethes i yn ty
+nghlefyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Erioed gyment ag maent hwy&rsquo;n ddywedyd;<br />
+Ond mi deles lawer yn mhob lle<br />
+&nbsp;&nbsp; O achos eu bolie bawlyd.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond mae&rsquo;n debyg fod
+arnua&rsquo;i eto gyfri&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwmpas hanner coron i&rsquo;r apoticeri,&mdash;<br
+/>
+&rsquo;Rwy&rsquo;n foddlon i dalu hynny fy hun,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe wnaeth y dyn beth d&rsquo;ioni.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Doctor</i>.</p>
+<p class="poetry"><a name="page97"></a><span class="pagenum">p.
+97</span><i>Doctor</i>.&nbsp; <i>How do</i>, &rsquo;rhen corff,
+daru&rsquo;ch mendio&rsquo;n clyfar?</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Yr ydwy&rsquo;n abl
+grymusdeg, bendith Huw i chwi, mistar.</p>
+<p class="poetry"><i>Doct</i>.&nbsp; Mae&rsquo;n ta gen&rsquo;
+i&rsquo;ch cweled ch&rsquo;i mor <i>hearty</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Mi fyddwn yn iachach pe cawn
+dalu ichwi.</p>
+<p class="poetry"><i>Doct</i>.&nbsp; <i>Here&rsquo;s a bill for
+the whole cost</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, gobeithio nad ydych
+chwi ddim yn d&ocirc;st.</p>
+<p class="poetry"><i>Doct</i>.&nbsp; <i>The total sum one guinea
+and a half</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Aroswch, gadewch i mi edrych
+yn graff!</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y gini a hanner am gyn lleied
+a hynny?<br />
+&nbsp;&nbsp; Ai diawl a welodd etifedd y fagddu!<br />
+Dos oddiyma, leidar, gyda dy ledieth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Onide, mi dala&rsquo; i ti am dy hudolieth.</p>
+<p class="poetry"><i>Doct</i>.&nbsp; Wel, mae ceny&rsquo; ffordd
+i godi&rsquo;m cyflog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi fynna&rsquo;i cael nhw ar fyr bob ceiniog.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Diflanna Doctor</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Ni chei m&rsquo;onynt
+o&rsquo;m bodd i,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wyneb ci cynddeiriog.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nag&ecirc;, glywsoch chwi
+&rsquo;rioed, fy eneidie,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y ffasiwn ddigywilydd gole?<br />
+<a name="page98"></a><span class="pagenum">p. 98</span>Gofyn gini
+a hanner, &acirc;&rsquo;i safn ar led,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gr&ocirc;g y bo! am gan lleied siwrne.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ni chefes i o&rsquo;i
+<i>ddrugs</i> a&rsquo;i gelfi dygyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Erioed werth deunaw, pe ba&rsquo;i fo wrth
+dennyn;<br />
+Mi feddylies y buase yn hyn o le,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hanner cofon o&rsquo;r gore i&rsquo;r ceryn.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn lle hynny dyma gini a
+hanner,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fydd raid imi dalu ar fyrder,<br />
+Er i mi wylltio a mynd o&rsquo;m co&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi wranta mynn e&rsquo; eto&rsquo;i fater.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond ni choelia&rsquo;i nad
+&acirc;&rsquo;i tuag adre&rsquo; bellach,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi fydda&rsquo; o hyn allan am y byd yma&rsquo;n
+hyllach;<br />
+Mi wna i bawb ganlyn ar eu gwaith,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi lainia, ac mi &acirc;&rsquo;n saith
+greulonach.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Angau</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Angau</i>.&nbsp; <i>Stop you</i>, <i>old
+man</i>, <i>you are to be dead</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Ni fedra&rsquo;i fawr
+Saesneg, beth ddywed e&rsquo;, Ned?</p>
+<p class="poetry"><i>Ang</i>.&nbsp; <i>You&rsquo;ve refused to
+take warning</i>, <i>but now you shall see</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Wel, mae ganddo ryw drwbwl,
+&rsquo;rwy&rsquo;n meddwl, i mi.</p>
+<p class="poetry"><i>Ang</i>.&nbsp; <i>Now it is too late to
+prepare yourself</i>.</p>
+<p class="poetry"><a name="page99"></a><span class="pagenum">p.
+99</span><i>Arth</i>.&nbsp; &rsquo;Rwy&rsquo;n ofni mai baili
+mewn difri ydyw&rsquo;r delff.</p>
+<p class="poetry"><i>Ang</i>.&nbsp; <i>Now in short time to death
+you are debtor</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Mi waria ddegpunt cyn talu
+i&rsquo;r Doctor.</p>
+<p class="poetry"><i>Ang</i>.&nbsp; <i>Thou shall soon go to
+eternal life</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Fydde&rsquo;n well i&rsquo;r
+gwaich coeglyd gym&rsquo;ryd hynny geiff.</p>
+<p class="poetry"><i>Ang</i>.&nbsp; <i>I&rsquo;ll stay no more to
+keep you company</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, garw ydyw&rsquo;r Saeson am
+siarad yn sosi.</p>
+<p class="poetry"><i>Ang</i>.&nbsp; <i>I have put my hand through
+my heart and breast</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Arth</i>.&nbsp; Beth sy fynno&rsquo;r
+r&ocirc;g &acirc; fi mwy na&rsquo;r rest?<br />
+&nbsp;&nbsp; O! mae diawl yn ei &rsquo;winedd, fe daflodd ei
+wenwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rwy&rsquo;n clywed fy hun yn crynu bob
+gronyn.</p>
+<p class="poetry">Ow! dyma fi &rsquo;n awr yn fy rhyfyg
+annuwiol,<br />
+Fel wedi cael fy nharo&rsquo;n farwol!<br />
+Ow!&nbsp; Ow! pobl Dduw a ddarfum i ddibrisio,<br />
+Ni haeddwn i ond diawlied i fod tan eu dwylo.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;O! meddyliwch, ddynion, am
+eich hir artre,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe fu rhai ohonoch chwi mewn clefyd fel finne,<br />
+<a name="page100"></a><span class="pagenum">p. 100</span>Ac ar ol
+codi allan, yn pechu&rsquo;n syth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb deimlo byth mo&rsquo;r pethe.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ow&rsquo;r hen bobl! os yw
+rhai ieuenc heb wybod,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe ddylech chwi feddwl fod eich oes bron a
+darfod,<br />
+Ac fealle lawer gwaith wedi bod yn s&acirc;l,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyma heno i chwi siampal hynod.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Felly ffarwel i chwi i gyd ar
+unweth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Chwi wyddoch nad yw hyn ond rhyw <i>act</i> neu
+chwar&rsquo;yddieth:<br />
+Ond ni bydd gan Ange ond chware prudd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Chwi welwch, ddydd marwoleth.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Diflanna Arthur</i>.</p>
+<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Rhys</i>.</p>
+<p class="poetry"><i>Rhys</i>.&nbsp; Wel, rhwydd-deb i bawb lle
+rhodio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Os bydd meddwl gonest ganddo,<br />
+Ni &#373;yr llawer un gychwyno&rsquo;n ddi-r&ocirc;l,<br />
+&nbsp;&nbsp; A ddaw e yn ol ai peidio.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae oferedd ymhob rhyw
+fwriad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sydd yn y byd mewn treigliad,<br />
+Gwagedd ac oferedd yw cyfoethog a thlawd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pan fo diwedd pob cnawd yn dwad.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhaid i bob llestr mawr a
+bychan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sefyll yn hynod ar ei waelod ei hunan;<br />
+Fe dderfydd y cynnwr&rsquo; a&rsquo;r dwndwr dall,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy gan y naill ar y llall y rwan.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Er bod bai ar bawb, o frenin
+i gardotyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ei faich ei hunan geiff pawb o honyn,<br />
+<a name="page101"></a><span class="pagenum">p. 101</span>Pan
+fo&rsquo;r gydwybod yn fyw a&rsquo;r tafod yn fud,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni wiw treio dwedyd Rhywun.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tyrd dithe&rsquo;r cerddor,
+&rsquo;rwyt ti&rsquo;n un corddyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwych gennyt lechu yng ngbysgod Rhywun,<br />
+Fe roed arno lawer sached swrth,<br />
+&nbsp;&nbsp; O gelwydd wrth dy ganlyn.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wel, ni waeth i mi hyn o
+ffwndro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae rhai wedi blino&rsquo;n gwrando,<br />
+Nid oes gennyf finne, yn ol coethi cy&rsquo;d,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fater yn y byd er peidio.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond, begio&rsquo;ch pardwn
+chwi beidio a chynhyrfu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae eto g&acirc;n ddiddan, ac yna ddiweddu,<br />
+Dymuned ar bawb sy am wrando&rsquo;n glos,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn bresennol aros hynny,&mdash;</p>
+<p style="text-align: center"><i>Y Diwedd-glo</i>, <i>ar</i>
+&ldquo;<span class="smcap">Greece and Troy</span>.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Pob diwyd doeth wrandawydd,<br />
+Sy&rsquo;n profi&rsquo;n bur bob arwydd,<br />
+Gan ddal mewn synwyr dedwydd<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr hyn sy dda;<br />
+Mae lle i gael trwy deimlad,<br />
+Fel gwenwyn mewn gwahaniad,<br />
+O lysie gwael, heb syniad,<br />
+&nbsp;&nbsp; A lesh&acirc;!<br />
+Doethineb Duw mae&rsquo;n eglur,<br />
+Sy&rsquo;n dysgu pob creadur,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ol natur yma i wneyd;<br />
+Pob peth sydd fel o&rsquo;r dechre,<br />
+&rsquo;Nghylch cadw eu hen derfyne,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond dyn yn ddie, gallwn ddweyd;<br />
+<a name="page102"></a><span class="pagenum">p. 102</span>Fe
+wnaeth y doeth Greawdydd<br />
+Y byd o bedwar defnydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i hylwydd law ei hun,<br />
+A thrwy ei ragluniaethe,<br />
+Mewn rheol ddynol ddonie,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y byd ordeinie ar bedwar dyn.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Ac wele&rsquo;r pedwar penneth,<br />
+Bu heno mewn gwahanieth,<br />
+Rhyw olwg o&rsquo;u rheoleth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yma&rsquo;n rhwydd,<br />
+Mae rhai&rsquo;n yn wrthddrych eglur<br />
+O bedwar defnydd natur,<br />
+Dwfr, Daear, T&acirc;n, ac Awyr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gywir swydd;<br />
+Y Dwfr yw&rsquo;r elfen hyfryd,<br />
+&rsquo;Roedd Ysbryd Duw&rsquo;n ymsymud,<br />
+&nbsp;&nbsp; O hyd ar wyneb hwn,<br />
+A theip o&rsquo;r dwfr yn gymwys,<br />
+Yw gweinidogaeth eglwys<br />
+Sy&rsquo;n tynnu&rsquo;n hardd-ddwys,<br />
+&nbsp;&nbsp; Burddwys bwn;<br />
+Y Dwfr yw&rsquo;r elfen ddiddig,<br />
+Sy&rsquo;n llonni&rsquo;r rhai sychedig<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i fendigedig wawr;<br />
+Mae&rsquo;n golchi&rsquo;n budr aflwydd,<br />
+Mae&rsquo;n cario o wlad bwy gilydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n peri budd i&rsquo;r byd bob awr.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;A&rsquo;r gyfraith iawnwaith unig,<br />
+Sydd deip o&rsquo;r T&acirc;n llosgedig,<br />
+I buro pob llygredig<br />
+&nbsp;&nbsp; Oerddig wall,<br />
+<a name="page103"></a><span class="pagenum">p. 103</span>Yn
+llosgadwy d&acirc;n cyfiawnder,<br />
+O bob sothach, afiach, ofer,<br />
+Dylai&rsquo;r gyfraith fod trwy burder,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ddi ball;<br />
+A&rsquo;r Brenin llaw alluog,<br />
+Sydd deip o&rsquo;r Awyr wyntog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn arfog lidiog lef,<br />
+Mae&rsquo;n chwythu tymhestlau heibio,<br />
+Mae&rsquo;n gostwng dynion dano,<br />
+&nbsp;&nbsp; A Duw a&rsquo;i nertho dan y nef!</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Wel, dyma&rsquo;r ddull oddiallan,<br />
+Mae&rsquo;r pedwar penneth anian<br />
+Fel peder elfen gyfan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn eu gwaith;<br />
+Yr un gyffelyb arwydd,<br />
+Yw&rsquo;r dyfnion bedwar defnydd,<br />
+Yn ngrym Crist&rsquo;nogol grefydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ufudd iaith&rsquo;;<br />
+Corff dyn yw&rsquo;r Ddaear ddiwad,<br />
+A&rsquo;r Awyr yw&rsquo;r anadliad.<br />
+&nbsp;&nbsp; Cynhyrfiad bywiol nerth.<br />
+A&rsquo;r T&acirc;n yw&rsquo;r gyfraith hynod<br />
+Sy&rsquo;n argyhoeddi o bechod,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r Dwfr yw&rsquo;r Efengyl wiwnod werth;<br
+/>
+Gan hynny mae&rsquo;r gair yn dywedyd,&mdash;<br />
+&lsquo;Dewch bawb i&rsquo;r dyfroedd hyfryd,&rsquo;<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;r bywyd yma ar ben;<br />
+Er son am bob helyntion,<br />
+Adnabod ffyrdd ein calon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sydd reitia&rsquo; moddion i ni, Amen.&rdquo;</p>
+<h2><a name="page104"></a><span class="pagenum">p.
+104</span><span class="smcap">Cyffes y Bardd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Wrth</span> edrych, aruthr
+adrodd,<br />
+Fy ystum, fel bum o&rsquo;m bodd,<br />
+O hyd fy oes, di-foes daith,<br />
+Fyw yn ben-rhydd, fab arnhaith<br />
+Ymledu &rsquo;n annheimladwy<br />
+I fynnu &rsquo;m&acirc;r, fwy na mwy,<br />
+Dilynais, a diawl ynnwyf,<br />
+Bob cnawdol annuwiol nwyf,&mdash;<br />
+Nid oedd un o du ei ddiawl,<br />
+Am a allai, mwy hollawl,<br />
+Nag odid mewn rbyddid rhwydd,<br />
+Mwy&rsquo;n fedrus am ynfydrwydd.</p>
+<p class="poetry">O! mor hylithr y llithrwn<br />
+I bob gwagedd serthedd swn<br />
+Ymhlith meddwon aflonydd,<br />
+A naws i&rsquo;w dal, nos a dydd.</p>
+<p class="poetry">Fy chwedlau fu fach hudlawn,<br />
+Yn abwyd, neu rwyd yr awn;<br />
+Hualau, ar hyd heolydd,<br />
+Garw ei sain, o&rsquo;m geiriau sydd;<br />
+Cig a physgod, i&rsquo;m nodi,<br />
+Am foddio&rsquo; nwyf fyddwn i;<br />
+Mynych y bum ddymunol,<br />
+Am wneyd ffair menywod ffol;<br />
+Gweniaith a phob drygioni<br />
+Fu fy mhleser ofer i.</p>
+<p class="poetry">Och feddwl afiach foddion,<br />
+Ffieiddrwydd hynt y ffordd hon;<br />
+Mi ledais fel malwoden,<br />
+L&#375;sg o&rsquo;m hol i lesghau &rsquo;mhen;</p>
+<p class="poetry"><a name="page105"></a><span class="pagenum">p.
+105</span>A&rsquo;m calon pan f&rsquo;wi&rsquo;n coelio,<br />
+Fy llysg drwg fydd yn llesg dro:<br />
+Nyth ydwyf, annoeth adail,<br />
+Deml y fall, nid aml ty ail;<br />
+Daear afluniaidd dywyll,<br />
+A llyn du, yn llawn o dwyll:<br />
+T&#373;r annedd pob trueni<br />
+Yw ty nghalon eigion i.</p>
+<p class="poetry">A pha mwyaf gaf heb gudd,<br />
+O fwriad eu llaferydd,<br />
+Mwy-fwy mawr-ddrwg amlwg w&#375;n,<br />
+A swn dialedd sy&rsquo;n dilyn;<br />
+Cyfyd cof, amryw brofiad,<br />
+O&rsquo;m heuog, afrywiog frad;<br />
+Gan mor drwm yn y clwm clau<br />
+A chadarn fy mhechodau.</p>
+<p class="poetry">Och edrych eglur-ddrych glau<br />
+Helyntion y talentau;<br />
+Fy nhalent erbyn holi,<br />
+Gwaedd yw son, a guddiais i,<br />
+Tan fy llygraidd ffiaidd ffol,<br />
+Yn fy naear annuwiol.<br />
+Duw a roes, da yw ei rad,<br />
+Fy awenydd, fyw Ynad;<br />
+Minnau troes, mewn enaid rhydd,<br />
+I&rsquo;r gelyn, er oer g&rsquo;wilydd.</p>
+<p class="poetry">&rsquo;Mroddais, eisteddais yn stol<br />
+Gwatwarwyr, gnawd daearol;<br />
+Yn lle bod, hynod wiw hawl,<br />
+Ar lan afon, le nefawl,<br />
+Yn dwyn ffrwyth, at esmwythder,<br />
+Fel y pren plan, purlan p&ecirc;r.</p>
+<p class="poetry"><a name="page106"></a><span class="pagenum">p.
+106</span>Ond Och!&nbsp; Ydwyf bechadur,<br />
+Fel llwyn sarff, neu &rsquo;fallen sur:<br />
+Ffigys-bren, neu wernen wyf,<br />
+Ddi-ffrwyth, hyd oni ddeffr&rsquo;wyf;<br />
+Chwith yw&rsquo;r farn, fy chwythu fydd,<br />
+Fel m&acirc;n &ucirc;s ar fol mynydd,<br />
+Oni chaf, iawn awch ufydd,<br />
+Rym i ffoi trwy rwymau ffydd,<br />
+A chalon gwir ddychweliad,<br />
+I&rsquo;m troi at faddeuant rhad.</p>
+<p class="poetry">I&rsquo;r hyn Duw, o&rsquo;m rhan dywyll<br />
+Rhwymau barn, rho i mi bwyll<br />
+I gydnabod mewn tlodi,<br />
+&rsquo;Th ras haeddianuol doniol Di,<br />
+Yn troi&rsquo;r hadl, rai afradlon,<br />
+At weli, er mor bell y b&rsquo;on.</p>
+<p class="poetry">Duw i&rsquo;th ras yn urddas ne&rsquo;,<br />
+Er mwyn fy enaid myn finne&rsquo;,<br />
+Yn ollawl, gyflawn allan,<br />
+Fel pentewyn, tynn o&rsquo;r t&acirc;n,<br />
+Wael bechadur dolur dig,<br />
+A llesg adyn llosgedig.<br />
+Trywana fi o&rsquo;m trueni,<br />
+Gwel dy fab gwael ydwy&rsquo; fi;<br />
+Dwg f&rsquo; enaid i&rsquo;th drigfanne,<br />
+O fy Nuw, er ei fwyn E&rsquo;.</p>
+<h2><a name="page107"></a><span class="pagenum">p.
+107</span><span class="smcap">Hanes Henaint</span>.&nbsp;
+1799.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Glywch</span> gwynfan
+clychawg anferth<br />
+Gan Brydydd annedwydd nerth:<br />
+Daeth henaint oed wth ynnwyf,<br />
+Dirfawr nych, a darfu&rsquo;r nwyf.<br />
+I&rsquo;m henaint ymwahanodd<br />
+Alar a meth lawer modd.</p>
+<p class="poetry">Methiant ar ffrwythiant ftraeth<br />
+Cry&rsquo; hoff helynt corftfolaeth,<br />
+O&rsquo;m traed i&rsquo;m pen daeth gwendid,<br />
+Cymysgrwydd, llesgrwydd, a llid:<br />
+Llid na bawn mor llydan bum,<br />
+A mynwesdeg mewn ystum,<br />
+Yn gallu canu cynneddf,<br />
+Liosog rym, lais a greddf.<br />
+Hwyl hyf oedd gennyf i g&acirc;n,<br />
+Arwydd utgorn ar ddatgan;<br />
+Ond weithian, myned waethwaeth,<br />
+Bref braint, f&rsquo;ysgyfaint sy gaeth;<br />
+Pesychu, mewn pwys uchel,<br />
+Fy ngrudd ei chystudd ni ch&ecirc;l;<br />
+Torri &rsquo;nghrib at fy niben<br />
+Mae&rsquo;r byd&mdash;fe ddaw marw i ben.</p>
+<p class="poetry">Meirw wnaeth fy nhadmaethod,<br />
+A&rsquo;m cyfeillion, feithion fod;<br />
+Chwithdod a syndod yw s&ocirc;n,<br />
+Mewn gafael am hen gofion:<br />
+Drwy edrych, wrthrych warthryw<br />
+Yr ystum y bum i byw.<br />
+<a name="page108"></a><span class="pagenum">p. 108</span>Fy
+athrylithr yn llithrig,<br />
+Ac gyda chwant, gwaed, a chig;<br />
+Ias fyw oedd fy ysfa i,<br />
+Anian burwyllt yn berwi;<br />
+Byw awch gynneddf bachgennyn,<br />
+A geidw gof, iawn ddof yn ddyn.</p>
+<p class="poetry">Dysgais i ddewrllais ddarllen,<br />
+Ar waith fy mhwys, wrth fy mhen;<br />
+A &rsquo;sgrifennu, mynnu modd<br />
+Rhieni, er mor anodd;<br />
+Byddai mam yn drwyngam dro,<br />
+Ran canwyll oedd rhinc honno;<br />
+Fy nghuro&rsquo;n fwy annghariad,<br />
+A baeddu&rsquo;n hyll, byddai &rsquo;nhad;<br />
+Minnau&rsquo;n ddig o genfigen,<br />
+C&acirc;s o&rsquo;m hwyl, yn cosi mhen,<br />
+Ac o lid, fel gwael adyn,<br />
+Llosgi &rsquo;ngwaith, yn llesg &rsquo;y ngw&#375;n.</p>
+<p class="poetry">Er hynny, &rsquo;n ol trefnu tro,<br />
+I&rsquo;r un natur awn eto;<br />
+Ym mhob dirgel gornel gau,<br />
+Fy holl wiwfryd fu llyfrau;<br />
+&rsquo;Sgrifennwn res grai fynych,<br />
+Mewn hunan grwm yn nhin gwrych;<br />
+Symud bys, rhag ysbys gau,<br />
+Lle&rsquo;n wallus, i&rsquo;r llinellau;<br />
+A&rsquo;m gwaith nos dangos wnai&rsquo;r dydd,<br />
+Mor fywiog, a mawr f&rsquo;awydd;<br />
+Fy holl wanc a&rsquo;m llwyr amcan,<br />
+Ddarllain ac olrhain rhyw g&acirc;n.</p>
+<p class="poetry"><a name="page109"></a><span class="pagenum">p.
+109</span>Amryw Sul, bu mawr y sias,<br />
+Trafaeliwn i Bentre&rsquo;r Foelas,<br />
+At Sion Dafydd, cludydd clau,<br />
+Hoen lewfryd am hen lyfrau.<br />
+Ac Edward, enwog awdwr,<br />
+Pwyllus, ddeallus dda wr,<br />
+Taid Robin, Bardd Glyn y Glaw,<br />
+Fyw feithrin, fu fy athraw.<br />
+A Dafydd, llyfrgellydd gwiw,<br />
+Awdwr hoew-fraint o Drefriw:<br />
+Cynullwyr canu ollawl,<br />
+A hanesaidd henaidd hawl.</p>
+<p class="poetry">Bu feirw rhai&rsquo;n, fu gywtain
+g&rsquo;oedd.<br />
+Llwfr gollwyd eu llyfrgelloedd:<br />
+Amser a wisg frisg o frad,<br />
+Anwadal gyfnewidiad;<br />
+Amryw draill mawr droelli,<br />
+Fu yn fy amser ofer i.<br />
+Bu beirdd yn fy heirdd fywhau,<br />
+Gwest awen, megis duwiau;<br />
+Tomos, o Dai&rsquo;n Rhos, dyn rhydd,<br />
+Ar wiwnaws yr awenydd;<br />
+Ei ddisgybl ef, ddwysgwbl un,<br />
+Lais hygoel, fum las hogyn,<br />
+A&rsquo;i fynych ysgrifennydd,<br />
+Ar droiau&rsquo;n ddiau drwy ddydd;<br />
+Gwaith prydyddion moddion mad,<br />
+Fu ddelwau fy addoliad.</p>
+<p class="poetry">O! mor werthfawr, harddfawr hyf,<br />
+Ac anwyl fyddai gennyf<br />
+<a name="page110"></a><span class="pagenum">p. 110</span>Gwrdd
+Huw Sion, a&rsquo;i gyson gerdd,<br />
+Bardd Llangwm, bwrdd llawengerdd;<br />
+A Sion, mewn hoewlon helynt,<br />
+Bu lew gerdd, o&rsquo;r Bala gynt.<br />
+Ac Elis, wr dibris daith,<br />
+Y Cowperfardd, co&rsquo; purfaith;<br />
+A Dafydd, unydd anian,<br />
+Llanfair gynt, llawen fu&rsquo;r g&acirc;n;<br />
+A Iorwerth Ioan, l&acirc;n wledd,<br />
+O Bodfari, byd fawredd;<br />
+Ac Ifan Hir, cu fwynhad,<br />
+Cyff amaith, ac offeiriad;<br />
+Y g&#373;r hwn, &acirc; gwawr heini<br />
+Prydydd, a&rsquo;m priododd i:<br />
+A&rsquo;r clochydd, brydydd breudeg,<br />
+Llon fu &rsquo;r dydd yn Llanfair deg,<br />
+A Sion Powel, gwirffel g&acirc;n,<br />
+Wrth iau athrawiaeth Ieuan,<br />
+Gweuai seinber gysonbell<br />
+Hoew iach waith&mdash;nid haiach well.</p>
+<p class="poetry">Hyn o gyfeillion heini<br />
+Fu a&rsquo;u sain yn fy oes i;<br />
+Wele &rsquo;rwyf, wae alar wynt,<br />
+Heno heb un ohonynt.</p>
+<p class="poetry">Ond mae tri, mewn llawnfri lled,<br />
+O heneiddfeirdd hoen aeddfed;<br />
+Rhys ab Sion, blaeuion y bleth,<br />
+Ll&ecirc;n fyw awchrym, Llanfachreth;<br />
+A Rolant, arddeliant dda,<br />
+Llwyr belydr gerllaw&rsquo;r Bala;<br />
+<a name="page111"></a><span class="pagenum">p. 111</span>A Bardd
+Collwyn, glodfwyn glau,<br />
+Sydd nennawr ein swydd ninnau,<br />
+Fe ganodd fwy gynneddf wir,<br />
+Na&rsquo;r un dyn bron adwaenir.<br />
+Dyma dri, caf brofi braint,<br />
+Eu mwyn hanes mewn henaint;<br />
+A henaint sy wehynydd,<br />
+A&rsquo;i nod yw darfod bob dydd.</p>
+<p class="poetry">Wele wagedd, wael ogyd,<br />
+Cyfeillion, meillion fy myd,<br />
+Ni wiw rhyw edliw rhydlawd,<br />
+Broch i&rsquo;w gnoi yw braich o gnawd;<br />
+Pa gred ymddiried am dda,<br />
+Siomiant yw pob peth s&rsquo;yma;<br />
+Ni feddaf un f&rsquo;ai addwyn,<br />
+I ddodi cerdd, neu ddweyd cwyn;<br />
+Marw Samwel, f&rsquo;ymresymydd,<br />
+Cyfrinach bellach ni bydd.</p>
+<p class="poetry">Hynny sydd o hynaws hawl,<br />
+A nodded awenyddawl,<br />
+A myg maeth Prydyddiaeth d&ecirc;g,<br />
+Yu Llundain mae enw llawndeg;<br />
+Ni waeth yma, noeth amod,<br />
+Ro&rsquo;i&rsquo;n l&acirc;n fy ngh&acirc;n yn fy
+ngh&ocirc;d.</p>
+<p class="poetry">Aed c&acirc;n fach bellach i&rsquo;w bedd,<br
+/>
+Yn iach ganu uwch Gwynedd;<br />
+Tra fo&rsquo;r iaith, trwy ofer ol,<br />
+Beunydd, mor annerbyniol;<br />
+Yn enwedig bon&rsquo;ddigion,<br />
+Leuad hwyr, yn y wlad hon;<br />
+<a name="page112"></a><span class="pagenum">p. 112</span>Rhyw
+loddest ar orchest rhydd,<br />
+Yw holl wana&rsquo;u llawenydd,<br />
+Cadw cwn, helgwn yn haid,<br />
+Hoffa t&ocirc;n, a phuteiniaid,<br />
+Ac yfed gwin, drwy drin drwg,<br />
+A choledd twyll a chilwg;<br />
+Trwm adrodd trem edryd,<br />
+Llwm oer barch, mai llyma&rsquo;r byd,<br />
+Na cheiff Bardd &ldquo;Gardd o Gerddi,&rdquo;<br />
+O fraint mo&rsquo;r cymaint a&rsquo;r ci.</p>
+<p class="poetry">Ond, er gwenwyn dewr gwannaidd,<br />
+Gwneyd diben f&rsquo;awen pwy faidd?<br />
+Ffynnon yw a&rsquo;i phen i nant<br />
+Ffrwd breiniol ffriw di briniant;<br />
+Dull geudwyll nid eill godi<br />
+Rhestrau hadl i&rsquo;w rhwystro hi.</p>
+<p class="poetry">Er a welais o drais draw,<br />
+Rhai astrus am fy rhwystraw,<br />
+Ac er colli gwyr callwych,<br />
+Tra gallaf rhodiaf fy rhych.</p>
+<p class="poetry">Wynebu&rsquo;r wyf at fy niben,<br />
+Llewyrch oer, fal Llywarch Hen;<br />
+A&rsquo;m Cynddelw i&rsquo;m canddaliad<br />
+Yw gwawr gw&ecirc;n fy awen fad;<br />
+Awen a ges, o wres rydd,<br />
+Ac awen sai&rsquo;n dragywydd.</p>
+<p class="poetry">Gradd o Dduw yw gwraidd awen,<br />
+Bid iddo&rsquo;n ffrwyth mwyth, Amen.</p>
+<h2>&Ocirc;l-nodiad</h2>
+<p><a name="footnote9"></a><a href="#citation9"
+class="footnote">[9]</a>&nbsp; Cerdd a wnaeth T. Edwards,
+o&rsquo;r Nant, i Robert Parry Plas yn Green, i ofyn gwlan.</p>
+<p><a name="footnote13"></a><a href="#citation13"
+class="footnote">[13]</a>&nbsp; Ateb i Robert Davies, Nantglyn, a
+ofynasai am wreiddiol achos yr anghydfod a fu rhwng y Bonedd
+a&rsquo;r Cyffredin, yn Ninbych, 1795.&nbsp; Dechreua cerdd Bardd
+Nantglyn fel hyn:&mdash;</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Tomos Edward, mi osodaf<br />
+Egwan eiriau, ac yn araf;<br />
+Brawd a thad parodwaith ydych,<br />
+O d&#375;&rsquo;r Awen. waed oreuwych;<br />
+A chan eich bod mor agos berthyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; I chwi&rsquo;n eglur,<br />
+Mwyn drwy fyfyr, mentrafofyn.&mdash;<br />
+Beth yw&rsquo;r gwreiddyn ddygodd flagur,<br />
+&nbsp;&nbsp; Chwerw dyfodd,<br />
+Ac a ledodd rhwng ein gwladwyr?&rdquo;</p>
+<p>***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GWAITH TWM O'R NANT***</p>
+<pre>
+
+
+***** This file should be named 2734-h.htm or 2734-h.zip******
+
+
+This and all associated files of various formats will be found in:
+http://www.gutenberg.org/dirs/2/7/3/2734
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions will
+be renamed.
+
+Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
+law means that no one owns a United States copyright in these works,
+so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
+States without permission and without paying copyright
+royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
+of this license, apply to copying and distributing Project
+Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm
+concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
+and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive
+specific permission. If you do not charge anything for copies of this
+eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook
+for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports,
+performances and research. They may be modified and printed and given
+away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks
+not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the
+trademark license, especially commercial redistribution.
+
+START: FULL LICENSE
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full
+Project Gutenberg-tm License available with this file or online at
+www.gutenberg.org/license.
+
+Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project
+Gutenberg-tm electronic works
+
+1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or
+destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your
+possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
+Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound
+by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
+person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph
+1.E.8.
+
+1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement. See
+paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this
+agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm
+electronic works. See paragraph 1.E below.
+
+1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the
+Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
+of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual
+works in the collection are in the public domain in the United
+States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
+United States and you are located in the United States, we do not
+claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
+displaying or creating derivative works based on the work as long as
+all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
+that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting
+free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm
+works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
+Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily
+comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
+same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when
+you share it without charge with others.
+
+1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
+in a constant state of change. If you are outside the United States,
+check the laws of your country in addition to the terms of this
+agreement before downloading, copying, displaying, performing,
+distributing or creating derivative works based on this work or any
+other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no
+representations concerning the copyright status of any work in any
+country outside the United States.
+
+1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
+immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear
+prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work
+on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the
+phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed,
+performed, viewed, copied or distributed:
+
+  This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
+  most other parts of the world at no cost and with almost no
+  restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
+  under the terms of the Project Gutenberg License included with this
+  eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the
+  United States, you'll have to check the laws of the country where you
+  are located before using this ebook.
+
+1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
+derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
+contain a notice indicating that it is posted with permission of the
+copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
+the United States without paying any fees or charges. If you are
+redistributing or providing access to a work with the phrase "Project
+Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply
+either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
+obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm
+trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
+additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
+will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works
+posted with the permission of the copyright holder found at the
+beginning of this work.
+
+1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
+any word processing or hypertext form. However, if you provide access
+to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format
+other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official
+version posted on the official Project Gutenberg-tm web site
+(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
+to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
+of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain
+Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the
+full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works
+provided that
+
+* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+  the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+  you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
+  to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has
+  agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
+  within 60 days following each date on which you prepare (or are
+  legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
+  payments should be clearly marked as such and sent to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
+  Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg
+  Literary Archive Foundation."
+
+* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+  you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+  does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+  License. You must require such a user to return or destroy all
+  copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
+  all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm
+  works.
+
+* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
+  any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+  electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
+  receipt of the work.
+
+* You comply with all other terms of this agreement for free
+  distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
+Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than
+are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
+from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The
+Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm
+trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
+Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm
+electronic works, and the medium on which they may be stored, may
+contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
+or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
+other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
+cannot be read by your equipment.
+
+1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from. If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium
+with your written explanation. The person or entity that provided you
+with the defective work may elect to provide a replacement copy in
+lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
+or entity providing it to you may choose to give you a second
+opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
+the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
+without further opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO
+OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of
+damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
+violates the law of the state applicable to this agreement, the
+agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
+limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
+unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
+remaining provisions.
+
+1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in
+accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
+production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm
+electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
+including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
+the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
+or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or
+additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any
+Defect you cause.
+
+Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of
+computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
+exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
+from people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future
+generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
+Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
+www.gutenberg.org 
+
+Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary 
+Archive Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
+U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the
+mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its
+volunteers and employees are scattered throughout numerous
+locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt
+Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to
+date contact information can be found at the Foundation's web site and
+official page at www.gutenberg.org/contact
+
+For additional contact information:
+
+    Dr. Gregory B. Newby
+    Chief Executive and Director
+    gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment. Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements. We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
+DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
+state visit www.gutenberg.org/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations. To
+donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
+
+Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
+Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be
+freely shared with anyone. For forty years, he produced and
+distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of
+volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
+the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
+necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
+edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search
+facility: www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+</pre></body>
+</html>
diff --git a/2734-h/images/fpb.jpg b/2734-h/images/fpb.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fc1f984
--- /dev/null
+++ b/2734-h/images/fpb.jpg
diff --git a/2734-h/images/fps.jpg b/2734-h/images/fps.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f5fca9e
--- /dev/null
+++ b/2734-h/images/fps.jpg
diff --git a/2734-h/images/p17b.jpg b/2734-h/images/p17b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..40d3115
--- /dev/null
+++ b/2734-h/images/p17b.jpg
diff --git a/2734-h/images/p17s.jpg b/2734-h/images/p17s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e8168bb
--- /dev/null
+++ b/2734-h/images/p17s.jpg
diff --git a/2734-h/images/p33b.jpg b/2734-h/images/p33b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b39ac27
--- /dev/null
+++ b/2734-h/images/p33b.jpg
diff --git a/2734-h/images/p33s.jpg b/2734-h/images/p33s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1b5e9d1
--- /dev/null
+++ b/2734-h/images/p33s.jpg
diff --git a/2734-h/images/p5b.jpg b/2734-h/images/p5b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..952c884
--- /dev/null
+++ b/2734-h/images/p5b.jpg
diff --git a/2734-h/images/p5s.jpg b/2734-h/images/p5s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..9fa8ad4
--- /dev/null
+++ b/2734-h/images/p5s.jpg
diff --git a/2734-h/images/p65b.jpg b/2734-h/images/p65b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1531024
--- /dev/null
+++ b/2734-h/images/p65b.jpg
diff --git a/2734-h/images/p65s.jpg b/2734-h/images/p65s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..282620c
--- /dev/null
+++ b/2734-h/images/p65s.jpg
diff --git a/2734-h/images/p6b.jpg b/2734-h/images/p6b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5279892
--- /dev/null
+++ b/2734-h/images/p6b.jpg
diff --git a/2734-h/images/p6s.jpg b/2734-h/images/p6s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a3383e6
--- /dev/null
+++ b/2734-h/images/p6s.jpg
diff --git a/2734-h/images/p97b.jpg b/2734-h/images/p97b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..257602d
--- /dev/null
+++ b/2734-h/images/p97b.jpg
diff --git a/2734-h/images/p97s.jpg b/2734-h/images/p97s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..d167bd3
--- /dev/null
+++ b/2734-h/images/p97s.jpg
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..17c82f0
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #2734 (https://www.gutenberg.org/ebooks/2734)
diff --git a/old/twmnt10.txt b/old/twmnt10.txt
new file mode 100644
index 0000000..dd8e970
--- /dev/null
+++ b/old/twmnt10.txt
@@ -0,0 +1,3797 @@
+The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II.)
+The Project Gutenberg Etext The Works of Twm o'r Nant Volume II
+#1 in our series by Twm o'r Nant
+
+This Etext is in Welsh
+
+Copyright laws are changing all over the world, be sure to check
+the copyright laws for your country before posting these files!!
+
+Please take a look at the important information in this header.
+We encourage you to keep this file on your own disk, keeping an
+electronic path open for the next readers.  Do not remove this.
+
+*It must legally be the first thing seen when opening the book.*
+In fact, our legal advisors said we can't even change margins.
+
+**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts**
+
+**Etexts Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971**
+
+*These Etexts Prepared By Hundreds of Volunteers and Donations*
+
+Information on contacting Project Gutenberg to get Etexts, and
+further information is included below.  We need your donations.
+
+
+Title:  Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II.)
+Title:  The Works of Twm o'r Nant, Volume II
+
+Author:  Twm o'r Nant (Thomas Edwards)
+
+July, 2001  [Etext #2734]
+
+
+The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II.)
+The Project Gutenberg Etext The Works of Twm o'r Nant Volume II
+*****This file should be named twmnt10.txt or twmnt10.zip******
+
+Corrected EDITIONS of our etexts get a new NUMBER, twmnt11.txt
+VERSIONS based on separate sources get new LETTER, twmnt10a.txt
+
+
+This etext was prepared by David Price, email ccx074@coventry.ac.uk
+from the 1910 "Cyfres Y Fil" edition edited by Sir Owen M. Edwards.
+
+Project Gutenberg Etexts are usually created from multiple editions,
+all of which are in the Public Domain in the United States, unless a
+copyright notice is included.  Therefore, we usually do NOT keep any
+of these books in compliance with any particular paper edition.
+
+
+We are now trying to release all our books one month in advance
+of the official release dates, leaving time for better editing.
+
+Please note:  neither this list nor its contents are final till
+midnight of the last day of the month of any such announcement.
+The official release date of all Project Gutenberg Etexts is at
+Midnight, Central Time, of the last day of the stated month.  A
+preliminary version may often be posted for suggestion, comment
+and editing by those who wish to do so.  To be sure you have an
+up to date first edition [xxxxx10x.xxx] please check file sizes
+in the first week of the next month.  Since our ftp program has
+a bug in it that scrambles the date [tried to fix and failed] a
+look at the file size will have to do, but we will try to see a
+new copy has at least one byte more or less.
+
+
+Information about Project Gutenberg (one page)
+
+We produce about two million dollars for each hour we work.  The
+time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours
+to get any etext selected, entered, proofread, edited, copyright
+searched and analyzed, the copyright letters written, etc.  This
+projected audience is one hundred million readers.  If our value
+per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2
+million dollars per hour this year as we release thirty-six text
+files per month, or 432 more Etexts in 1999 for a total of 2000+
+If these reach just 10% of the computerized population, then the
+total should reach over 200 billion Etexts given away this year.
+
+The Goal of Project Gutenberg is to Give Away One Trillion Etext
+Files by December 31, 2001.  [10,000 x 100,000,000 = 1 Trillion]
+This is ten thousand titles each to one hundred million readers,
+which is only ~5% of the present number of computer users.
+
+At our revised rates of production, we will reach only one-third
+of that goal by the end of 2001, or about 3,333 Etexts unless we
+manage to get some real funding; currently our funding is mostly
+from Michael Hart's salary at Carnegie-Mellon University, and an
+assortment of sporadic gifts; this salary is only good for a few
+more years, so we are looking for something to replace it, as we
+don't want Project Gutenberg to be so dependent on one person.
+
+We need your donations more than ever!
+
+
+All donations should be made to "Project Gutenberg/CMU": and are
+tax deductible to the extent allowable by law.  (CMU = Carnegie-
+Mellon University).
+
+For these and other matters, please mail to:
+
+Project Gutenberg
+P. O. Box  2782
+Champaign, IL 61825
+
+When all other email fails. . .try our Executive Director:
+Michael S. Hart <hart@pobox.com>
+hart@pobox.com forwards to hart@prairienet.org and archive.org
+if your mail bounces from archive.org, I will still see it, if
+it bounces from prairienet.org, better resend later on. . . .
+
+We would prefer to send you this information by email.
+
+******
+
+To access Project Gutenberg etexts, use any Web browser
+to view http://promo.net/pg.  This site lists Etexts by
+author and by title, and includes information about how
+to get involved with Project Gutenberg.  You could also
+download our past Newsletters, or subscribe here.  This
+is one of our major sites, please email hart@pobox.com,
+for a more complete list of our various sites.
+
+To go directly to the etext collections, use FTP or any
+Web browser to visit a Project Gutenberg mirror (mirror
+sites are available on 7 continents; mirrors are listed
+at http://promo.net/pg).
+
+Mac users, do NOT point and click, typing works better.
+
+Example FTP session:
+
+ftp metalab.unc.edu
+login: anonymous
+password: your@login
+cd pub/docs/books/gutenberg
+cd etext90 through etext99 or etext00 through etext01, etc.
+dir [to see files]
+get or mget [to get files. . .set bin for zip files]
+GET GUTINDEX.??  [to get a year's listing of books, e.g., GUTINDEX.99]
+GET GUTINDEX.ALL [to get a listing of ALL books]
+
+***
+
+**Information prepared by the Project Gutenberg legal advisor**
+
+(Three Pages)
+
+
+***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS**START***
+Why is this "Small Print!" statement here?  You know: lawyers.
+They tell us you might sue us if there is something wrong with
+your copy of this etext, even if you got it for free from
+someone other than us, and even if what's wrong is not our
+fault.  So, among other things, this "Small Print!" statement
+disclaims most of our liability to you.  It also tells you how
+you can distribute copies of this etext if you want to.
+
+*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS ETEXT
+By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm
+etext, you indicate that you understand, agree to and accept
+this "Small Print!" statement.  If you do not, you can receive
+a refund of the money (if any) you paid for this etext by
+sending a request within 30 days of receiving it to the person
+you got it from.  If you received this etext on a physical
+medium (such as a disk), you must return it with your request.
+
+ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM ETEXTS
+This PROJECT GUTENBERG-tm etext, like most PROJECT GUTENBERG-
+tm etexts, is a "public domain" work distributed by Professor
+Michael S. Hart through the Project Gutenberg Association at
+Carnegie-Mellon University (the "Project").  Among other
+things, this means that no one owns a United States copyright
+on or for this work, so the Project (and you!) can copy and
+distribute it in the United States without permission and
+without paying copyright royalties.  Special rules, set forth
+below, apply if you wish to copy and distribute this etext
+under the Project's "PROJECT GUTENBERG" trademark.
+
+To create these etexts, the Project expends considerable
+efforts to identify, transcribe and proofread public domain
+works.  Despite these efforts, the Project's etexts and any
+medium they may be on may contain "Defects".  Among other
+things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged
+disk or other etext medium, a computer virus, or computer
+codes that damage or cannot be read by your equipment.
+
+LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES
+But for the "Right of Replacement or Refund" described below,
+[1] the Project (and any other party you may receive this
+etext from as a PROJECT GUTENBERG-tm etext) disclaims all
+liability to you for damages, costs and expenses, including
+legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR
+UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT,
+INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE
+OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE
+POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES.
+
+If you discover a Defect in this etext within 90 days of
+receiving it, you can receive a refund of the money (if any)
+you paid for it by sending an explanatory note within that
+time to the person you received it from.  If you received it
+on a physical medium, you must return it with your note, and
+such person may choose to alternatively give you a replacement
+copy.  If you received it electronically, such person may
+choose to alternatively give you a second opportunity to
+receive it electronically.
+
+THIS ETEXT IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS".  NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS
+TO THE ETEXT OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A
+PARTICULAR PURPOSE.
+
+Some states do not allow disclaimers of implied warranties or
+the exclusion or limitation of consequential damages, so the
+above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you
+may have other legal rights.
+
+INDEMNITY
+You will indemnify and hold the Project, its directors,
+officers, members and agents harmless from all liability, cost
+and expense, including legal fees, that arise directly or
+indirectly from any of the following that you do or cause:
+[1] distribution of this etext, [2] alteration, modification,
+or addition to the etext, or [3] any Defect.
+
+DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm"
+You may distribute copies of this etext electronically, or by
+disk, book or any other medium if you either delete this
+"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg,
+or:
+
+[1]  Only give exact copies of it.  Among other things, this
+     requires that you do not remove, alter or modify the
+     etext or this "small print!" statement.  You may however,
+     if you wish, distribute this etext in machine readable
+     binary, compressed, mark-up, or proprietary form,
+     including any form resulting from conversion by word pro-
+     cessing or hypertext software, but only so long as
+     *EITHER*:
+
+     [*]  The etext, when displayed, is clearly readable, and
+          does *not* contain characters other than those
+          intended by the author of the work, although tilde
+          (~), asterisk (*) and underline (_) characters may
+          be used to convey punctuation intended by the
+          author, and additional characters may be used to
+          indicate hypertext links; OR
+
+     [*]  The etext may be readily converted by the reader at
+          no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent
+          form by the program that displays the etext (as is
+          the case, for instance, with most word processors);
+          OR
+
+     [*]  You provide, or agree to also provide on request at
+          no additional cost, fee or expense, a copy of the
+          etext in its original plain ASCII form (or in EBCDIC
+          or other equivalent proprietary form).
+
+[2]  Honor the etext refund and replacement provisions of this
+     "Small Print!" statement.
+
+[3]  Pay a trademark license fee to the Project of 20% of the
+     net profits you derive calculated using the method you
+     already use to calculate your applicable taxes.  If you
+     don't derive profits, no royalty is due.  Royalties are
+     payable to "Project Gutenberg Association/Carnegie-Mellon
+     University" within the 60 days following each
+     date you prepare (or were legally required to prepare)
+     your annual (or equivalent periodic) tax return.
+
+WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO?
+The Project gratefully accepts contributions in money, time,
+scanning machines, OCR software, public domain etexts, royalty
+free copyright licenses, and every other sort of contribution
+you can think of.  Money should be paid to "Project Gutenberg
+Association / Carnegie-Mellon University".
+
+We are planning on making some changes in our donation structure
+in 2000, so you might want to email me, hart@pobox.com beforehand.
+
+
+
+
+*END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS*Ver.04.29.93*END*
+
+
+
+
+
+This etext was prepared by David Price, email ccx074@coventry.ac.uk
+from the 1910 "Cyfres Y Fil" edition edited by Sir Owen M. Edwards.
+
+
+
+
+
+This Etext is in Welsh
+
+
+
+
+
+Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II)
+
+
+
+
+Cynhwysiad
+
+"Dau Fywyd," sef bywyd amaethwr llwyddiannus a bywyd prydydd tlawd
+"Bonedd a Chyffredin," teimlad Cymru yn amser Chwyldroad Ffrainc
+Hafgan Twm o'r Nant
+"Anwyl Gyfaill," cerdd i un dan groesau
+Cywydd y Galon Ddrwg
+Pedair Colofn Gwladwriaeth,--sef Brenin, Esgob, Ustus, a Hwsmon.
+Interliwd yn dangos bywyd y wladwriaeth
+Cyffes y Bardd
+Cywydd Henaint
+
+
+
+Rhagymadrodd.
+
+
+
+Ganwyd Thomas Edwards (Twm o'r Nant) ym Mhen Porchell, Llan Nefydd,
+yn 1739.  Pan nad oedd ef ond hogyn, symudodd ei rieni i'r Nant
+Ganol, Henllan.  Nid oedd dim yn neillduol, hyd y gwyddis, yn ei
+rieni; gweithient yn galed, ac nid o'u bodd y rhoddai eu bachgen
+athrylithgar ei amser gorffwys i lyfrau.  Ennill ei damaid oedd neges
+ei fywyd.  Canlyn ceffylau, gyrru gwagen, a llwytho coed, oedd ei
+brif orchestion.  O amgylch Dinbych y treuliodd ran fwyaf ei oes, er
+iddo grwydro i ddyffrynoedd Hafren a Thowi yn ei dro; yn Nyffryn
+Clwyd hefyd y treuliodd ei henaint.  Yr oedd yn wr cadarn o gorff,
+parod ei ddyfais, ond ni lwyddodd yn y byd.  Bu farw Ebrill 3, 1810,
+gan mlynedd i eleni; a chladdwyd ef ym mynwent yr Eglwys Wen, ger
+Dinbych.
+
+Yn anhymig y ganwyd ef, a dyna'r pam na chafodd ei athrylith, er
+cryfed ei hadenydd ac er cliried ei llygaid, ei lle priodol ym meddwl
+Cymru.  Pe ganesid ef yn gynt, cawsai feddwl Cymru iddo ei hun; a
+hwyrach y buasai cenedl yn deffro i weled ei hun yn nrych y ddrama.
+Pe ganesid ef yn ddiweddarach, buasai'r Diwygiad wedi puro ei genedl
+ac wedi sancteiddio ei enaid yntau, a gallasai ddangos ei hun i
+genedl newydd yn yr un drych.  Ond daeth Twm o'r Nant yn oes y
+Diwygiad, pan oedd cedyrn pulpud Cymru yn galw ar y genedl i edrych o
+honi, nid iddi, ei hun.  Er hynny, y mae interliwdiau Twm o'r Nant yn
+naturiolach a pherffeithiach darlun o fywyd y ddeunawfed ganrif na
+dim arall a feddwn.
+
+Yr oedd cydymdeimlad Twm a'r werin, rhed holl nerth ei serch mawr at
+y tenant gorthrymedig a'r gweithiwr.  Yr oedd ysbryd y Chwyldroad
+Ffrengig ynddo yntau, ond gyda gwelediad clir, a ffydd.
+
+Yr oedd yn ddiwygiwr ei hun, mae ei holl waith, gydag un eithriad,
+mor rymus dros foesoldeb a phregethau'r Diwygiad.  Ni welodd holl
+ddrwg chwant y cnawd.
+
+Fel dramayddwr y mae'n fwy nag yw'r Wyddfa yn Eryri, saif yn
+llenyddiaeth Cymru heb neb yn agos ato.  Y mae pob cymeriad
+ddarluniodd yn fyw, nid yw'n gwneyd i glai difywyd siarad, ac nid yw
+byth yn ail gerdded yr un llwybr.  Ond yr esboniad ar ei ddylanwad yw
+ei allu rhyfedd i siarad fel ysbryd goreu ei oes,--yn synhwyrol, ac
+ar yr un pryd yn llawn dychymyg; yn hynaws, ac eto heb arbed y drwg.
+Ni fu sant na phechadur yn hanes Cymru eto heb deimlo fod Twm o'r
+Nant wedi dweyd y gwir.
+
+OWEN M. EDWARDS.
+
+
+
+DAU FYWYD. {1}
+(Alaw-. "Rodney.")
+
+
+
+Y puraidd Robert Parri,
+   Maddeuwch imi 'mod
+Yn awr yn cynnyg gyrru canu,
+   I geisio clymu clod
+I chwi, sy'n byw mewn llawnder,
+   A'ch pleser, yn eich Plas,
+Gyda'ch meibion yn heddychlon,
+   Heb unrhyw galon gas;
+Teulu ydych hoew wladaidd,
+Yn byw'n ddifalch ac yn ddofaidd,
+Nid hel "Meistr" ac ymestyn,
+A champ-godi a chwympo gwedy'n;
+Wrth fyw'n gytun at ddaioni
+   Fe ddaeth mawrhydi i'ch rhan:
+Eigion rhediad ac anrhydedd
+   Yw'ch mawredd yn eich man;
+Mae eich maesydd, wych rymusiant,
+A'ch 'nifeiliaid, i chwi'n foliant;
+Ychen, defaid, a cheffylau,
+A da blithog, laethog lwythau;
+Pob angenrheidiau 'n rhadus,
+   A threfnus yma a thraw,
+A Duw'r heddwch, mae'n arwyddo,
+   'N eu llwyddo dan eich llaw.
+
+Maith yma John a Thomas,
+   Cyweithas frodyr cu;
+A da yw'ch golwg chwi, 'r hen geiliog,
+   Awch talog wrth eich ty:
+Mae'n hwythau 'n ddynion ethol,
+   Naturiol ym mhob taith,
+A di ynfydrwydd ill dau'n fedrus,
+   A gweddus yn eu gwaith;
+Felly rhyngoch yn llwyr wingo,
+Mawrhydi'ch llwyddiant a'ch holl eiddo,
+Nes eich myned, hwylied helaeth,
+Yma'n degwch i'ch cym'dogaeth;
+A chywaeth tai a chaeau,
+   Sydd i'ch meddiannau'n ddwys;
+Fe dal eich llawnder, a'ch call undeb,
+   Drwy burdeb aur da bwys:
+Rhyfedd fendith, rhyfedd fwynder,
+Sy'n ddymunol dan eich maner;
+Rhyfedd rhagor chwi fawrhyged,
+A m'fi ac eraill yn fegeried;
+Chwi ar led mor lydan,
+   A'ch arian glan drwy glod -
+Minnau'n ffwlyn, dwlyn, diles,
+   Anghynnes, gwag y 'nghod.
+
+Chwi'n magu anifeiliaid,
+   Moch, a defaid iawn
+Gweirgloddiau, a chauau, tai, a'ch heol,
+   Sy'n llwyddol ac yn llawn:
+Minnau dim fagais
+   At fantais eto i fyw,
+Ond lladd ceffylau, dilyn ffoledd,
+   Anrhydedd oeredd yw:
+A'r hyn a fagais o'm rhywogeth,
+Mewn twrr o gwynion, oedd tair geneth;
+Mae rhei'ny a'u mam mewn dinam dyniad,
+Er fy 'mgeledd lawer galwad
+Mae'r merched bawb am orchwyl,
+   Yn ol eu hwyl eu hun,
+Yn troi eu helynt at ryw alwad,
+   A'u teimlad yn gytun;
+Eu mam a minnau sydd yn myned,
+Fel rhai eraill, ar i wared;
+Tua'r bedd mae gwedd ogwyddiad,
+Rhieni'n mynd, a'r plant yn dwad:
+Mae treigliad asiad oesau
+   Fel tonnau miniau mor,
+Neu ffrwd gyffredin olwyn melin,
+   Yn dirwyn yn ddi dor.
+
+A chan nad oes mewn bywyd
+   Un rhydid yn parhau,
+Gwnewch o'ch mammon gyfion gyfaill,
+   Ceiff eraill eich coflau;
+Dadgenir hyn ond odid,
+   O'ch plegyd chwi a'ch plant,
+Pan f'o chwi byddar yn eich beddau,
+   Tan odlau Twm o'r Nant;
+A'r hyn o gysur wy'n ei geisio,
+Ni ddymunwn feddu mo'no,
+Oni cheir e'n gwbl fodlon,
+Heb un gilwg yn y galon;
+A'ch rhoddion os cyrhaeddaf,
+   Cyhoeddaf chwi o hyd;
+
+Ac os y bennod ni dderbynia',
+   Nis gwn a fyddai'n fud:
+Cerdod wlan yw 'nghan a 'nghwynion,
+Am hynny gwyliwch dorri'ch calon;
+Mae rhagor didwyll rhwng cardode,
+A hyn chwi wyddoch, rhowch a wedde':
+Ac oni rhowch o'r achos,
+   Ni wiw mo'r dangos dant,
+Fe fu fwy dychryn ar y dechrau,
+   Na hynny, 'n ochrau'r Nant.
+
+Ond Nant a'i cheunant chwannog,
+   Sy'n lle afrywiog fri;
+Pe rhoech o'ch gog'yd lwyth eich gwagen,
+   Ni lanwe'i hagen hi;
+Pe b'ai ond sych ben sached,
+   O wyched fydde'i wawr,
+Ceid y teulu i gyd at olud,
+   A'u llwyrfryd i'r droell fawr;
+Mi gawn frethyn cryf i'r eithaf,
+Imi'n goat erbyn gaeaf;
+Gallwn addo i'r wraig mor haw'gar,
+Eto fantell at y fentar -
+Dull anwar ydyw llunio,
+   Ag addo o'ch eddo chwi;
+Mawrhygu rhoddion cyn y caffon'
+   Llawenydd cynffon ci;
+Pe'ch holl rodd o fodd a fydde'
+Ond briwsionyn at bar 'sane',
+Mwy fyddai hynny i'w feddu'n foddus
+Nag a haeddwn ni'n gyhoeddus:
+Ffarwel yn bwyllus bellach,
+   Fe dderfydd afiach wen,
+Gwisgiad gore', gras cyn ange',
+   I chwi a minne', Amen.
+
+
+
+BONEDD A CHYFFREDIN. {2}
+
+
+
+(Alaw--"Y Galon Drom.")
+
+Robert Davies, rhyw bert ofyn
+A yrraist i mi, yn wers dwymyn,
+Oblegid bonedd, blagiad bennau,
+A'r cyffredin gyffroiadau;
+Nid wy' teilwng nodi at olwg
+   Am y cyfryw
+Faith iawn ymliw, fyth yn amlwg;
+Dyn truenus, boenus beunydd,
+   Ydwy'n wyrdraws,
+Rhy ofernaws i'm rhoi'n farnydd.
+
+Wele'r farn yn gadarn gydwedd
+A geir inni o'r gwirionedd, -
+Mai ffrwyth pechod, arfod hirfaith
+O dir uffern, ydyw'r effaith;
+Hwn yw'r achos yn oruchel
+   Cynhyrfiedig;
+Pawb am ryfyg, pob ymraf'el;
+Yr un anian sy ynnom ninnau,
+   Ag oedd yn gosod
+Cynnyg isod Cain ac Esay.
+
+'Roedd esgus Adda o'i droseddau,
+"Y Wraig," medd ef; "Y Sarff," medd hithau;
+Felly'r wlad, a'u nad annedwydd,
+Bawb a'u hesgus dros eu hysgwydd,
+Gwael eu gwedd, a bonedd, beunydd
+   Sy'n ymliw'n amlwg
+Orwag olwg ar eu gilydd;
+Fal pren ar demestl, prawf di amau,
+   Mawr fydd ffwndwr
+Acw y'nghynnwr' y canghennau.
+
+A'r ceinciau'n raddau sy'n cyrhaeddyd
+Sefyllfaoedd yr holl fywyd;
+Tyfiad pawb, o dlawd i frenin,
+Sy'n llygreddawl o'r un gwreiddyn;
+Nid oes heddyw'n gwneyd eu swyddau,
+   'N un gelfyddyd,
+Neb a'i fywyd na bo feiau,
+Naws a gewch mewn is ag uchod
+   I ryw ddichell,
+Ymhob bachell am eu pechod.
+
+Mae rhai penaethiaid, euraidd araith,
+A'u hawdurdod yn ddi effaith;
+Esiamplau drwg, mewn golwg helaeth,
+Sy'n wall anfeidrol mewn llywodraeth
+Rhai ynadon rhy niweidiol,
+   A chyfreithwyr
+Sydd anrheithwyr swydd anrhaethol,
+A rhai personiaid, pwy resyna?
+   Ymhob ffiaidd
+Naws aflunaidd, nhw' sy' flaena.
+
+A thra fo'r blaenaf heb oleuni,
+Yn twyso'r dall i ffos trueni,
+Swn digofaint sy'n dygyfor
+Yspryd Saul, elynol flaenor,
+Lladd y plant er mwyn dieithriaid,
+   I geisio cadw
+Yn 'r ymyl acw'r Amaleciaid;
+Cryfhau breichiau annuwioldeb
+   Mewn drygioni,
+Daw'n warth i ni, a Duw'n wrthwyneb.
+
+Mae'r saith angel ar eu siwrnau,
+Yn dechreu tywallt eu phiolau;
+Llawer gwae sy'n llwyra gwewyr,
+I'w rhoi yma i'r rhai amhur;
+Gwae rhai gydiant faes at faesydd,
+   Nes bod gwendid,
+Oes wall ofid, eisiau llefydd;
+Mae n ddi ameu'n anhawdd yma
+   I dylodion,
+Ac elw byrion, gael eu bara.
+
+Dawn medrusgall dyn rhodresgar,
+Gwneyd ei dduw o gnwd y ddaear;
+Ysguboriau gwaliau'n gwlwm,
+A storehouses, ys da rheswm;
+Ond geill naws ing dywyllnos angau,
+   Alw'r ynfyd,
+I ado'i buryd cyn y borau.
+Ameu'r Arglwydd am ei lawndra,
+   Cofiwn heddyw,
+Am wr sy'n marw 'mhorth Samaria.
+
+Cofia, 'speiliwr cenhedlaethau,
+Y bobloedd a'th yspeilia dithau;
+Am waed dynion mewn galanas,
+Ac am dy drais mewn tir a dinas,
+Gwae elwo elw drwg i'w berchen,
+   Yn falch 'i af'el,
+I nythu'n uchel--noeth yn ochen;
+Ac os yw Lloegr dan 'r un llygriad,
+   Caiff gan yr Arglwydd,
+'R un cul dywydd a'r Caldea'd.
+
+Beth yw plasau, trasau trysor,
+Ond gorseddfeydd annuwiol gyngor?
+Mae gwin, a bwyd, a gwyniau bydol,
+Yna i'w moedro, 'n anghymedrol;
+Meibion Scefa 'mhob naws gaf'el,
+   Heb yr Arglwydd,
+Sy dan chwithrwydd dyn a chythrel;
+Chwys y tlawd yw'r cnawd a'r cnydau,
+   Rhwysg a balchder,
+Y swn a'r pleser, sy'n eu plasau.
+
+Fe wasg y mawrion dewrion dyrus
+Y llafurwyr, a'u llaw farus;
+A'r llafurwyr, a'u holl fwriad,
+Gwisgo'r gwyn, a gwasgu'r gweinia'd;
+Gwasgu sydd, a gwisgo swyddau,
+   Nes yr aethon'
+I faela dynion, fel eidionau;
+Gwerthu'r cyfion er ariannau,
+   A'r tlawd truan
+Er pris gwadan par esgidiau.
+
+Dyma'r byd ac ergyd gwyrgas,
+Y sydd yn awr a'i swyddau'n eirias;
+Memi melin flin aflonydd,
+Egni galed yn cnoi 'gilydd;
+Pawb ar eraill a weryran',
+   A neb yn cwyno
+Ei wyrni heno arno'i hunan;
+A phob enwau, tlawd a bonedd,
+   Oll yn euog,
+Tan'r un warog, trwy anwiredd.
+Gwedi chwalu gwawd uchelwyr,
+Pa faint ffurmach ydyw'r ffarmwyr,
+Sydd mor feilchion, gw'chion gyhoedd,
+Rymus droediad, a'u meistradoedd?
+Pell yw peirch eu meirch a'u merched,
+   Hwy rygyngant
+Fwy nac allant yn ddigolled:
+Lle bo addysg byd neu eiddo,
+   Dyna ragrith,
+Wyniau melldith, yn ymwylltio.
+Ac os ewch i ddangos ochain,
+Babel droiau'r bobl druain;
+Llygredd llun, a gwyn drygioni,
+Swn yr hunan sy' yn y rhei'ny;
+Meddwi a hwrio, mawr ddihirwch,
+   Bawb lle gallant
+A ddilynant aflawenwch;
+Anesmwythdra, lleithdra llwythdrwm,
+   Byw'n ddi'g'wilydd
+Dan eu gwarthrudd, dyna'u gorthrwm.
+A phwy ond diafol, awdwr pechod,
+Sydd yma y'nghadfa pob anghydfod?
+Pan ddarfu'r tyn offeryn Pharo
+Bwytho ar ddynion, beth oedd yno?
+Nid ffast wenwyn, na phastynau,
+   Mewn cynddaredd,
+Oedd eu buchedd dan eu beichiau;
+Ond o'u cyfyngder eger eigion,
+   At Dduw'n ddibaid
+'Roedd eu hochenaid a'u hachwynion.
+A than bwysau'r ieuau 'rwan,
+Geifr a moch sy'n croch ysgrechian;
+Ymroi a diodde'n ddi w'radwyddiad
+Dan iau'n ddyfal a wna ddafad;
+I ddefaid Crist mae'r iau'n esmwythdra,
+   Cariad Isr'el,
+Goruwch fug'el, a'u gorchfyga;
+A'r rhai orchfygant awch arfogaeth
+   Chwantau'r gelyn,
+Mae'r Iesu'n dilyn iau'r dystiolaeth.
+
+Beth yw rhyfel boeth, hir ofid,
+Ond melus chwantau beiau bywyd?
+Olwyn fawr digofaint gyfion,
+Sy'n troi'n boenus trwy ddibenion:
+Ac os y tlawd raid heddyw ddiodde',
+   Caiff gwyr mawrion,
+Taer annoethion, eu tro nhwythe',
+Fel mae amser i bob amcan
+   Trefn Ragluniaeth,
+Drwy wahaniaeth Duw ei hunan.
+
+Angenrhaid yw o ran cyflyrau,
+Byd rhai astrus, yw bod rhwystrau;
+Gwenith glan 'does ofon sefyll,
+Pan godo'r gwantan gyda'r gwintyll;
+Tan y groes, mewn oes yn isel,
+   Mae lle'r Cristion.
+Fe ddaw'n gyfion o bob gaf'el;
+A Duw anwyl, er daioni,
+   Drotho'n buchedd
+At wirionedd, o'n trueni.
+
+
+
+HAFGAN.
+
+
+
+Alaw--"Spaen-Wenddydd."
+
+Y teulu mwyn hael-gu mewn hedd,
+Rhowch osteg, rai glandeg eu gwedd;
+I ddatgan un haf-gan yn hy,
+Hen dirion arferion a fu,
+Mewn llawer ty 'roedd cennad da,
+Ac enw hyf i ganu Ha;
+Fel pob creadur sy'n ei ryw,
+Ag aml don yn canmol Duw.
+Mae'r ddaear oedd fyddar, wedd fud,
+Mae'r coedydd, mae'r bronnydd mawr bryd,
+Mae'r dyffryn yn deffro ei holl wraidd,
+Mae eginoedd y gwenith a'r haidd,
+Mae llaeth a maidd, mae llwythau mwyn,
+O ffrwythydd haf yn ffraeth ymddwyn;
+Mae pob creadur yn ei ryw
+Ag aml don yn canmol Duw.
+Gan hynny gwnawn synnu 'mhob swydd,
+Ystyriwn a gwelwn i'n g[w^]rydd,
+Ddoethineb dawn undeb Duw Ne,
+Yn trefnu pob peth yn ei le;
+Y mawr dymhorau, ffrwythau ffri,
+Er hynny, anufudd ydym ni,
+A phob creadur yn ei ryw
+Ag aml don yn canmol Duw.
+Rhoed i ni, heb fawr brofi mo'r braw
+Bob mwynder a llawnder i'n llaw;
+'Nifeiliaid a defaid ar dir,
+Y rhei'ny sy'n hardd inni'n wir,
+Pob peth yn glir i'n porthi'n glau,
+A ninnau er hyn heb 'difarhau;
+A gweled pob greadur gwiw
+Ag aml don yn canmol Duw.
+
+Mae r holl greadigaeth fel drych,
+Rhai deimlant a welant yn wych,
+Bod pob peth yn datguddio'n gytun,
+Ddaioni'r Creawdwr ei hun;
+Ond natur dyn sy fwya' dall,
+Tan gwmwl balchder ofer wall,
+Ni fyn ddarostwng o'i dda ryw
+Un cymal dewr er canmol Duw.
+
+Pa beth yw rhyfeloedd y byd,
+Ond balchder ac uchder i gyd?
+Fel 'r angel nerth uchel wnaeth ef
+I ormesu teyrnasu tu'r nef;
+A dyna'n llef sydd fyth rhagllaw,
+Yn ffrwd gyffredin dryghin draw,
+O eisiau bod yn Iesu byw
+Bob cymal dewr yn canmol Duw.
+
+O! rhyfedd yw'n buchedd trwy'r byd,
+Mewn gwagedd a llygredd a llid,
+Heb geisio gwir deimlo gair Duw
+Sy'n ein galw ni o feirw i ail fyw;
+Ond Och! mae'n clyw ni wedi cloi,
+Ac ysbryd dall i ymbarotoi;
+'Rym ni yn gysglyd oerllyd ryw,
+Ac eisieu'n deffro i ganmol Duw.
+
+Cynhyrfwn, a gwelwn mai gwir
+Y cawn feirw, cwyn arw, cyn hir;
+Gwybyddwn na ffaeliwn yn ffol,
+Mae'r bywyd trag'wyddol yn ol;
+Ymwnawn mewn rhol am ffrwythau'r ha,
+Lle mae gorfoledd diwedd da;
+Dyna r fan lle caffom fyw,
+Amen, a 'stad, yn mynwes Duw.
+
+
+
+ANWYL GYFAILL.
+
+
+
+Cerdd i annerch cyfaill caredigol, pan oedd dan groesau a blinderau.
+
+(Alaw.--"Y Galon Drom.")
+
+   Anwyl gyfaill, rwy'n dy gofio,
+   A gweddi mynych, gan ddymuno
+   I Dduw roi llwyddiant er pob lludded
+   Yn graff i'th onest gorff a'th ene'd;
+A dal dy draed ar Graig yr oesoedd,
+   Er pob helynt,
+Eiddig oeddynt, a ddigwyddodd;
+Ac er pob peth a ddigwydd eto,
+   Duw fo i'th dywys,
+Yn gyhoeddus, rhag tramgwyddo.
+
+   Cefaist yma lawer damwain,
+   Megys rhybudd cerydd cywrain;
+   Mae'r Saer-celfydd ymhob cilfach,
+   Am dy docio i'th wneyd yn decach,
+Torri ceinciau d' anystyriaeth,
+   Harddu'r Eglwys,
+Caer hoff wiw-lwys, mewn corpholaeth,
+Bwrw'r gwarthus bnynu a gwerthu
+   Hwnt o'r deml,
+I fan isel a fyn Iesu.
+
+   Gwel fod ffraeth ragoriaeth gaerog
+   Rhwng gwir blentyn a gwas cyflog;
+   Rhaid i'r plentyn etifeddol,
+   Gyrraedd didwyll gerydd tadol;
+Nid ydyw rhai na chant yn weddaidd
+   Fflangell barod,
+Bwys awdurdod, ond bastardaidd;
+Dal dy sel a gwel y gwaelod,
+   Plentyn cyfan
+Wyd ti dy hunan i'r Tad hynod.
+
+   Cariad Crist a ddarfu'n dirion
+   Deg arwyddo'n dy geryddon;
+   Efe, cofia, sydd drwy'r cyfan,
+   A'i ddawn ollawl i'th ddwyn allan;
+Ar Job gynt ca'dd Satan weithio;
+   Darfu'n rhydost
+Gnoi, di a'i gwyddost, gnawd ac eiddo;
+Ond cadwe 'i enaid gwedi hynny -
+   Rhyfedd, nerthol,
+Anhebgorol, mae Duw'n caru.
+
+   A gadwo Duw a fydd cadwedig
+   Trwy ddwfr a than, a gwawd a dirmyg;
+   Nid oes dim all niweid egraidd
+   I rai garant Dduw'n gywiraidd;
+Mae pob rhyw bethau'n rhannau'r rhei'ny
+   Yn gweithio beunydd
+Oreu deunydd er daioni;
+A gwyn ei fyd y diwyd ffyddlon
+   A ail aned,
+A Duw'n gywled yn ei galon.
+
+   Yr Eglwys ydyw'r hardd dreftadaeth,
+   A chalon dyn yw'r pren gwybodaeth;
+   Mae'n ffrwyth gwa'rddedig ynddi'n canlyn,
+   Gwyliwn drwyddo goelio'r gelyn;
+Pwyll a sobrwydd sydd angenrhaid,
+   Dal ar orchwyl
+Oen Duw anwyl yn dy enaid:
+"Fy mab," medd Duw, "moes im' dy galon";
+   Dyna'r d'ioni,
+Gyda nyni, ymgadw yn union.
+
+   Y galon yw'r ystafell addas,
+   T[w^]r puredig, ty'r briodas;
+   Os gwelir un hen w[y^]n yn honno,
+   Ac heb y wisg briodas ganddo,
+Rhwymwch, deliwch, draed a dwylo,
+   I'r t'w'llwch enbyd,
+Lwyra gofid, 'lawr ag efo;
+Caiff pawb ond plant y ddinas burlan,
+   Eu troi, dyallwch,
+I'r tywyllwch, o'r tu allan.
+
+   Cans oddi allan mewn swydd hyllig
+   Mae'r cwn a'r swyn-gyf'reddwyr eiddig,
+   Puteinwyr a llofruddwyr gwaedlyd,
+   A phob celwyddwyr, yfwyr hefyd,
+Addolwyr eulyn, ddwl oer alwad,
+   Ni 'dwaenant olau,
+Dawn a geiriau Duw, na'i gariad;
+A'r holl broffeswyr hunan-gnawdol,
+   Nid yw eu rhyfyg,
+A'u dull unig, ond allanol.
+
+   Gwyliwn fod ar nod annedwydd,
+   Rhaid dal yn agos at yr Anglwydd,
+   A ffoi i Soar am anrhydedd:
+   Ni thal sefyll ar wastadedd,
+Fel gwraig Lot, a ddarfu gychwyn,
+   Ei gwlad a'i chartre,
+Fodd anaele, fu iddi'n elyn.
+Chwant y cnawd, a llygredd cyhoedd,
+   Allant dyfu
+I'th anafu o borth y nefoedd.
+
+   Llawer ffordd a llawer cwestiwn
+   Sydd yn t'wyso rhyw demtasiwn;
+   Gormod cyfle, a mynych arfer,
+   Eill ein hudo ni o'n llawn hyder;
+Er bod doethineb mawr yn Sal'mon,
+   Merched lledrydd,
+Draws eu gilydd, droes ei galon;
+Er gwneyd teml Dduw yn 'i ddechreu,
+   F' aeth i weithio,
+Dan wenh'eithio, i'w duwiau nhwytheu.
+
+   O! mor llithrig ydyw llwybyr
+   Tuedd dyn i fynd wrth natur;
+   Rhyfedd gariad a thrugaredd,
+   Fod rhai'n sefyll hyd y diwedd;
+Os ai fel Pedr dros y llwybrau,
+   Gweddia'n fynych,
+I Dduw edrych, di ddoi adrau:
+Golwg Iesu a'n galwo'n gyson,
+   A'i air fo'n llosgiad,
+Unig hwyliad yn ein calon.
+
+
+
+OLWYNION DWFR MELIN RHUTHYN.
+
+
+
+Codog fawr enwog forwynion,-dwy-rod,
+   Yn dirwyn yr afon;
+Cwyd gwegil codau gweigion,
+Codau o bwys ceidw y bon.
+
+
+
+Y GALON DDRWG.
+
+
+
+Swelwn echrysa golwg,
+Gwael iawn ddrych y galon ddrwg:
+Calon afradlon o fryd,
+Annuwiol heb ei newid:
+Calon yw mam pob cilwg,
+An-noeth drefn, a nyth y drwg;
+Drwg ddi-obaith, draig ddiball,
+Pwy edwyn ei gw[y^]n a'i gwall?
+
+Effaith y cwymp, a'i ffrwyth cas,
+A luniodd pob galanas;
+Grym pechod yn ymgodi,
+A'i chwantau fel llynnau lli;
+Glennydd afonydd y fall,
+Dengys bob nwydau anghall;
+Dig-ofid yn dygyfor,
+Tan a m[w^]g, fel tonnau mor:
+Uffern yw hon, o'i ffwrn hi
+Mae bariaeth yma'n berwi:
+Ysbyty, llety pob llid,
+Gwe gyfan gwae a gofid;
+Trigfa pob natur wagfost,
+Bwystfilaidd 'nifeilaidd fost:
+Treigle a chartref-le trais,
+Rhyfeloedd, a phob rhyw falais;
+Rhial pob an-wadal w[y^]n,
+Ty ac aelwyd y gelyn.
+Meirch, a chwn, a moch annwn,
+Sy'n tewhau yn y ty hwn,
+Seirff hedegog mewn ogo,
+A heigiau dreigiau blin dro.
+Pob lleisiau, arw foesau'r fall,
+Sy'n dwad i swn deall;
+Swn t'ranau, sain trueni,
+Swn gofalon greulon gri:
+Melin wynt, yn malu'n wag,
+Rhod o agwedd rhedeg-wag;
+A'i chocys afaelus fon,
+Yn troi'u gilydd trwy'n galon;
+Drylliad, ag ebilliad bach,
+Y maen isaf, mae'n hawsach,
+Na dryllio, gwir bwyllo i'r bon,
+Ceulaidd, drygioni calon,
+C'letach a thrawsach ei thrin,
+Mewn malais, na maen melin.
+
+Llais hen Saul, a llys hwn sydd,
+Fan chwerw, o fewn ei chaerydd.
+Ni all telyn a dyn doeth,
+Clywn, ennill calon annoeth.
+
+Och! ni byth, achwyn y bo'n,
+Wrth goelio, fod fath galon:
+Gweddiwn, llefwn rhag llid,
+Yn Nuw, am gael ei newid.
+Nid oes neb a'i hadnebydd,
+Ond gain y Tad, a'i rad rydd;
+A'n gair os daw, gwiw-ras don,
+A dry'r golwg drwy'r galon:
+A drwg calon draw cilio,
+Amen fyth, mai hynny fo.
+
+
+
+PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH.
+BRENIN, USTUS, ESGOB, HWSMON.
+Rhyfela, Cyfreithio, Efengylu, Lluniaethu.
+Awyr, Tan, Dwfr, Daear.
+Anadl, Cyfraith, Efengyl, Cnawd.
+
+
+
+Yn gymaint ag i mi ryfygu argraffu y cyfryw waith distadl ag yw hwn,
+oblegyd ei fod yn myned tan yr enw Chwaryddiaeth fe geir amrywiol yn
+ei wrthwynebu, canys ni allant oddef i ddim da ddyfod o Nazareth.  Fe
+fydd y farn arnaf fi, yn enwedig ymhlith dynion ffroen uchel
+Phariseaidd, a hidlant wybedyn, ac a lyncant gamel.
+
+Ond yn fwy neillduol, mewn ffordd o amddiffyniad i'm gorchwyl, mi a
+ddymunwn ar bob un esgusodi barnu cyn profi y dystiolaeth.  Gwaith
+pawb a brofir; felly mi a ddymunaf ar y rhai sydd barotach i farnu
+nag ystyried, i ddar llen neu wrando yr hyn sy'n gynwysedig; ac yna
+hwy a gant adnabod fod pob gair yn wir at ei achos.
+
+Yn gyntaf, fe ddaw un i adnodd y testyn, ac un dan enw Brenin; ac at
+hwnnw, un i ddatguddio amrywiol o'r twyll sydd yn y deyrnas; yn ol
+hynny, yr Hwsmon (sef y Cybydd); ac at hwn fe ddaw hen fenyw ddiog.
+A daw un dan enw Esgob; ac at hwnnw fe ddaw un i gellwair am le i
+fyned yn offeiriad; yn hyn y datguddir y trueni a'r llygnedd sydd
+mewn gosodiadau eglwysig.  Ac yn ganlynol daw yr Ustus, ac ato ef yr
+Hwsmon, ym mha le y dangosir dull y cam-gyfreithiau a'r creulondeb
+sydd yn y wladwriaeth.  A daw yr Hwsmon i'w ddyrchafu ei hun, mai efe
+sy'n cynnal pawb; i ba un yr atebir, na all un alwedigaeth ei chynnal
+ei hun,--fod sefyllfa ddynol yn gyffelyb i un dyn, y pen a'r holl
+aelodau yn gyfatebol i un corff.  Daw yr Hwsmon, wedi ei ofidio gan
+glefyd, yn ymofyn Doctor, ac yn addunedu, os cai hoedl hwy, y byddai
+yn ddyn duwiol; ac y mae yn ymddarostwng i ychydig o enw diwygiad;
+ond pan gyntaf y gwellhaodd o'i glefyd, y mae yn myned waeth nag o'r
+blaen, ac yn y diwedd yn marw yn druenus.  Yn y modd hyn y mae'r
+llyfr hwn yn treiglo.
+
+Nid oes gennyf ond ei adael i'ch barn chwi oil, gan obeithio nad oes
+neb mor foethus na allant "brofi pob peth, a dal yr hyn sydd dda."
+
+Yr eiddoch oll, &c.,
+
+THOMAS EDWARDS.
+
+
+
+PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH.
+
+
+
+[Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon.
+
+Syr Rhys.
+   Gostegwch bawb, gostegwch,
+   Os ydych am wrando, rowndiwch,
+Y fi ydyw'r crier ffraethber ffri,
+   Ddaeth yma i gyhoeddi heddwch.
+
+   Fy enw sydd hynod ddigon,
+   Syr Rhys y Geirie Duon,
+G[w^]r wyf a fedr ddweyd eu bai,
+   Drwy deg, i rai cymdogion.
+
+   Ond mi glywes fy nain yn ownio,
+   Mai gore ydyw'n lleia' siarato;
+O ran fe gynhyrfa llawer un swrth,
+   Mae'n debygol, wrth ei bigo.
+
+   Ni fu erioed gynlleidfa luosog,
+   Na bydde rhyw rai yn euog;
+Rhag ofn cenfigennu am hynny ymhell,
+   Mae llawenydd yn well i'w annog.
+
+   Mae gennym ni fath ar chwaryddieth,
+   Yn pwnio 'nghylch y pedwar penneth;
+Sef Brenin, ac Ustus, ac Esgob llon,
+   A'r Hwsmon hoewlon heleth.
+
+   Y Brenin i wneyd llywodreth,
+   A'r Ustus i reoli cyfreth;
+A'r Esgob i bregethu'r gwir,
+   Wrth reol clir athrawieth.
+
+   Ac ynte'n Hwsmon manwl,
+   Sy'n talu tros y cwbwl,
+Trwy'i waith a'i lafur, drafferthus lun,
+   Wrth drin ei dyddyn diddwl.
+
+   Dyna'r testun oll mewn dwyster,
+   Mae amryw drafaeliwr tyner
+A welodd sign ALL FOURS mewn tre
+   A'i lyged yn rhyw le yn Lloeger.
+
+   Ond ar hanes a dull y rheiny,
+   Mae sail ein hact ni 'leni,
+Ond bod ynddi hi Gybydd, ac amryw o ger,
+   'Ran pleser i'r cwmpeini.
+
+   'Doedd waeth dweyd ar fyr ei threfen,
+   Na mynd i bregethu rhyw hir brygowthen,
+Mae hanner gair yn fwy i gall.
+   Na dweyd i ddi-gall ddeugen.
+
+   Y sawl sydd am brofi sylwedd,
+   Gwrandawed hyn i'r diwedd,
+Os nad oes iddi ond dechre bach,
+   Mae'n ffurfach yn ei pherfedd.
+
+   Tyrd dithe'r cerddor tene,
+   Cais dynnu rhyw s[w^]n o'th danne,
+Fel y gallwyf ddawnsio tro,
+   Yn bur-ddewr i dreio'r byrdde.
+
+   Ffarwel i chwi dro go fychan,
+   Daw'r Brenin yma'n fuan;
+Ond mi ddof fi ato fe eto yn hy,
+   'Ran siawns na thuedda'i ymddiddan.
+[Diflanna.
+
+[Ymddengys Brenin.
+Brenin.
+'Nawr o'ch blaene'r hawddgar fyddin,
+Mi ddes ger bron dan enw Brenin,
+I adrodd i chwi fy mhwer addas,
+A'm cadernid uwch y deyrnas.
+
+Gan faint fy mraint, a'm parch, a'm honor,
+Twf eurdeg harddwych, tyrd, y cerddor,
+'Rwy'n chwennych datgan can blethedig,
+Hyf a moesol, hefo miwsig, -
+
+(Alaw,--"DYDD LLUN Y BORE.")
+
+"Wel, gwelwch i gyd,
+Trwy'r byd yn wybodol y rheol sy'm rhan,
+I mi mae anrhydedd, a mawredd pob man;
+   I'r Brenin mae'r braint,
+Wir gywraint ragorieth, yn benneth mawr barch,
+A phob ryw reoleth trwy'i daleth hyd arch;
+I mi mae'r awdurdod, a mawr air Emerod,
+   I mi mae'n bri hynod yn barod mewn byd,
+I mi mae'r gair uchaf, beth bynnag a archaf,
+   Mae'n dynion sydd danaf, mi brofaf i'm bryd,
+   Hwy wnant fel y mynnwyf pan alwyf yn nghyd;
+Os archaf eu hanfon i ryfel echryslon,
+   Yn erbyn gelynion, yn union hwy an',
+Hwy laddant, hwy leddir, gorchfygant, gorchfygir,
+Trwy ddyfroedd y mentrir, nid ofnir mawr dan,
+Dangosant eu cryfdwr iawn ledwr yn lan.
+
+   "Fy awdurdod sydd gry',
+Mewn gallu teg 'wyllys yn ddawnus tan Dduw,
+I mi mae gor'chafieth, rheoleth pob rhyw,
+   I mi mae mawrhad,
+Pob gwlad enwog lydan sy'n rhwyddlan i'm rhan,
+Mae'r deyrnged i'm gafael, er mael o bob man;
+Mae danaf, nod union, arglwyddi a marchogion,
+   Pob math ar w[y^]r mawrion, sydd ffraethlon swydd ffri,
+Pob offisers diwad, pawb gwiwlan, pob galwad,
+   Pob cyfoeth, pob cofiad, mewn rhad mwy na rhi',
+   Sy'n dirwyn o diroedd a mofoedd i mi;
+Gan hynny gwybyddwch, heb gilwg, o gwelwch,
+   'Rwy'n cario'r hawddgarwch ar degwch pob dyn,
+I mi mae'n holl arwydd, a'r goron deg wiwrwydd,
+   Tan fraint ardderchawgrwydd, nef hylwydd ei hun,
+Dylwn gael i'm cyfarch bur barch gan bob un."
+[Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon.
+
+   Wel, mi ddalia beint o ddiod,
+   Fod yma ryw un wedi yfed gormod,
+'Ran ni chlywes i yn sobr odid ddyn,
+   Yn ei frolio ei hun yn fwy hynod.
+
+Bren.  Beth, ai ni wyddoch yma'n ddiwad
+   A phwy, syre, 'r y'ch chwi'n siarad?
+
+Rhys.  Gwn, debyga'i, ond considro yma beth,
+   Mae'n llegach rhyw feth ar fy llygad.
+
+   Corff ag a dynges, ond 'rwy'n lled angall,
+   'Does dim ddwlach na dyn cibddall;
+   Onid gyda'r Roli'r tincer y gweles chwi'n glau,
+   Wrth gofio, fel dau gyfell?
+
+Bren.  Ewch oddiyma yn sydyn, lipryn,
+   Ai dyna'r parch a r'owch i'r Bnenin?
+
+Rhys. Wel, pwy fuase'n ame eich bod chwi'n siwr
+   Wedi mynd yn wr gan gymin?
+Ond brenin pwy ydych chwi o ddifri?
+Mi glywes rai'n son am Frenin y Diogi,
+Ac mae rhyw beth ar fy meddwl yn peri i mi
+Adel mai chwi ydy'.
+
+Bren.  Taw, taw, a'th ynfyd chwedle diflas,
+   'Rwy'n deip o Frenin yr holl deyrnas;
+   Mi allwn alw milwyr gwaedlyd
+   I wneyd dy frad mewn llai na munud.
+
+Rhys.  Wele, arglwydd melin Henllan
+   A'n catwo ni rhag y barcutan;
+Yr oedd fy hoedl i yrwan, dinwan dw',
+   Ar ei winedd e yn arw anian.
+
+   Wel, begio'ch pardwn, Mr. Brenin,
+   Onid oeddych chwi'n ffrynd i modryb Catrin?
+'Ran mi clywes yn gweddio gyda chwi'n daer,
+   Efo Alis fy chwaer, ac Elin.
+
+Bren.  Taw a'th swn gwan, onid oes ar gynnydd
+   Weddio gyda myfi yn yr eglwysydd?
+
+Rhys. Wel, pan oedd crio'r tal mawr o'ch achos chwi,
+   Mi glywes i regu ar ogwydd.
+
+   Ond yn wir, meistir, 'rwy'n ymestyn yn hoew,
+   I weddio gyda chwi'n gadarn arw,
+Os gallwch chwi wneuthur rhyw ddyfeis,
+   I roi llai o excise ar y cwrw.
+
+Bren.  Onid ydyw pawb trwy'r byd yn ddibrin,
+   Yn rhwym i dalu duty i'r Brenin?
+
+Rhys.  Wel, fe fydde gwell, er hynny i gyd,
+   Pe b'ai chwi heb gymryd cymin'.
+
+Bren.  Wel, ond rhaid bod ymhob perthynas
+   Goste mawrion ar y deyrnas,
+   Cyn y cadwer pob rheole
+   Tuag at gynhalieth gwyr ac arfe.
+
+Rhys.  Wel, begio'ch pardwn chwi, Frenin tirion,
+   Pa beth y dewisech gyment o weision?
+Ni fu erioed yn y byd,--ni wiw ddisgwyl bod, -
+   Ddaioni lle bo gormod ddynion.
+
+   'Ran lle bo llawer o weindogion bydd y diogi mwya',
+   'Cerdd di,' 'cerdd dithe,' ni wyddir pa 'run anystwytha;
+A gyrru'r llanc lleia' wnant hwy stil,
+   Trwy'r pwll i 'nol y ceffyl pella'.
+
+   A'r rhai sy'n cael y cyflog penna',
+   Ymhob lleoedd, sy'n gwneuthur lleia';
+Maent hwy'n mynnu rhan.  Mi dd'wedaf i,
+   Dan fy nwylo, mai chwi sy'n ola'.
+
+Bren.  Taw a son dy ffol gamsynieth,
+   Onid rhaid i bawb gael eu bywolieth?
+
+Rhys. Wel, maent hwy'n gwneuthur ymhob man,
+   Hynny fedront o anllywodneth.
+
+   Beth am y gw[y^]r sy'n derbyn trethi,
+   A'r superfisors sy'n rhai pur fisi ?
+Nid y'ch chwi'n cael, i'ch traul a'ch tro,
+   Mo'r hanner o ddwylo rhei'ny.
+
+   A phe gwelech chwi mewn dirgelion,
+   Y gwas esmwyth ydy fo'r ecseismon,
+Mynd at wraig y dafarn yn ambell d[y^],
+   Man arall ymgwerylu'n greulon.
+
+   Ni waeth i dafarnwr lledwan
+   Fod rhwng y tan a'r pentan;
+Ni chaiff un o'r rhei'ny fywiolieth dda,
+   Heb hwrio, neu fenthyca'u hanian.
+
+   Ac mae gennych chwi wych o weision,
+   Tua glanne'r moroedd mawrion;
+Pan fo smyglo ar y traeth fe fyddan' hwy yn y t[y^],
+   'R hen faeddod, yn rhy feddwon.
+
+   A dyna i chwi'r modd yn loew,
+   Mae'ch offisers chwi yma ac acw,
+Ni chewch chwi oddiwrthynt hwy, lawer tro,
+   Ddim 'chwaneg nag iws i'ch enw.
+
+Bren.  Mae teyrnged gyfion i mi'n digwydd
+   O gefn y mor a chefn y mynydd.
+
+Rhys.  Os oes i chwi'n digwydd beth i'ch shar,
+   Mae fo'n glynu gyda'r glennydd.
+
+   Ni bydd i chwi ond rhan go wannedd,
+   Erbyn y llyfo pawb eu bysedd;
+Mae gwmpas y mor, a glywa'i son,
+   A'r mynydd, i chwi weision mwynedd.
+
+   Eu gwaith mwyaf ydyw gwaitio
+   Ar eu gilydd, ac ymwenwyno;
+Dwyn y naill oddiar y llall tan gadw swn,
+   Yr un fath a'r cwn 'rol cinio.
+
+   Os caiff rhai unweth godi fyny
+   Yn enw'r Brenin, dyna hwy'n lladd ac yn braenu,
+Yn twyllo, ac yn robio mwy na'u rhan,
+   Ni chaiff y gwan le i gwnnu.
+
+   A phe gwyddech chwi weithian fel bu, rhyfel diwaetha,
+   Rhwng admirals a chaptenied, bawb am y tynna',
+Yn derbyn breibs ac yn gwasganu'r gweinied,
+   Mil mwy nag y gellir byth adrodd y golled.
+
+   'Roedd llawen o dwyll oddeutu'r milisie,
+   Rhwng y sergeants a'r corporals, a phob carpie,
+Ond nid oedd twyll y rhei'ny ddim degwm yr hanner,
+   Ag oedd rhwng gw[y^]r y mor ac offisers Lloeger.
+
+   Nid oes ond y twyll a'r celwydd
+   Ymhob man, o'r mor i'r mynydd;
+Lle byddo rhyw swyddog ar blwyf neu sir,
+   Ni fydd dim d'ioni hir o'i herwydd.
+
+   Dyma hyd y mynydd amser sheti,
+   Os bydd ceffyl neu heffer y b'on' hwy'n ei hoffi,
+Waeth p'le ynte am ddefed bo node na llw,
+   Na'r hanes, y nhw' pia rhei'ny.
+
+   Ac felly nid oes ymhob rhyw fasnach,
+   Ond y trecha treisied, a phawb drawsach, drawsach;
+Maent hwy'n symud eu cloddie, eu caue, a'u cer,
+   Onid yw'r mynydd yn llawer meinach.
+
+   Bren.  Er bod i'm llaw i bob rheoleth,
+   Nid ellir wrth rai ffals wasaneth,
+Ond Duw a gadwo Frenin Lloeger,
+   Mewn iach fendith a chyfiawnden.  [Diflanna.
+
+   Rhys.  Amen yn fwynedd!  Dymunaf finne,
+   Boed llwyddiant yn ddoniol i'w ras a'i feddianne;
+A hir oes i'r Brenin mewn cywir fryd,
+   Er maint sydd yn y byd o goste.
+
+   Ond mae llawer o gnafon atgas,
+   Yn cymryd arnynt yn y deyrnas,
+Fod yn bur i'r Brenin yn ei [w^]rydd,
+   Ac eu hynny yr un swydd a Suddas.
+
+   Mae rhai mor liwdeg yn ymledu,
+   Fel llyged y dydd pan fo haul yn tywynnu,
+A phan elo hi'n hwyredd, serthedd sain,
+   Hwy gauant yn fain i fyny.
+
+   Felly mae ffalster mewn rhai penaethied,
+   A ffalster ddialedd mewn amryw ddeilied;
+Ffalster wrth gario cwrw a gwin,
+   A ffalster wrth drin merched.
+
+   Ffalsder, anlladrwydd llidiog,
+   Ydyw godro heibio'r gunog;
+'Run fath a rhoi gwenwyn rhag lladd a chledd,
+   Er hynny 'run diwedd euog.
+
+   Yr un boene a'r un dibenion,
+   Ydyw boddi mewn llyn neu foddi mewn afon;
+Neb na wnelo'r peth, na wnaed debyg chwaith,
+   Mae'r meddwl a'r gwaith 'run moddion.
+
+   Gan hynny'n glan ferchede,
+   Yn wych weithian, ond gwell i chwithe
+Arfer yn ieuanc wneyd pob peth yn glen,
+   Na mynd i glegar yn hen bengloge.
+
+   Ac i gadw'r ffasiwn i fyny'n ddiball,
+   Rhag bod yn aflerach na ffol arall,
+Mae gen inne ganiad wastad wedd,
+   A ddengys i chwi'ch agwedd anghall.
+
+   Mi a'i canaf hi mewn cysondeb,
+   Ar GODIAD YR EHEDYDO, os ca i rwydd-deb,
+Chwi gewch yma glywed y gwir am y peth
+   Heb ddim gwenieth, yn eich gwyneb, -
+
+   "Y manwi ferched mwynion
+   Gwamal feddal foddion,
+Gwych yw gennych dan y rhod
+   Mewn iechyd fod yn wychion;
+   Yswagrio'n fawr eich glendid,
+   A rhodio mwy na'ch rhydid,
+Ac am y brafia'ch gwisgiad brith
+   I fynd i blith ieuenctid;
+Pob ymddygiad balch fonddigedd,
+Pob rhyw agwedd curedd cariad
+Pob rhyw siarad hen gras eirie,
+   A phob ystraie, troe trwyad',
+Ymhob rhyw ffals naturieth ffol
+   Mae'ch llawn arferol fwriad.
+Ond yn eich ienctid mae i chwi ddysgu,
+   Heb angharu, cael cynghorion;
+Er eich bod chwi heddyw'n ddibris,
+   Chwi ddowch yn ledis boche llwydion;
+Cewch brynnu'ch dysg a'ch pen mewn dol,
+   Am fod yn ffol ynfydion."
+
+   Nid yw cynghori merched, archied erchyll,
+   Ond 'run fath a dwfr yn mynd hyd gafn pistyll,
+Trwy un pen i mewn, ac allan trwy'r llall,
+   Ac felly mae'r gwall yn sefyll.
+
+[Ymddengys Arthur Drafferthus, y Cybydd.
+
+Arthur.  A glywch chwi, pa beth sydd yma heddyw?
+   Nad elw'i fyth i goed erill, on'd oes cryn dwrw.
+
+Rhys.  Wel dyma ymofyn moel yn siwr,
+   Onid aeth yr hen [w^]r yn arw?
+   Considr'wch wrth natur dipyn eto,
+   Mae yn o fawedd i chwi feio
+Ar ferched ieuenc, a llancie, a phlant,
+   Sy'n cadw gwylmabsant gwallgo'.
+
+Arth.  Wele'r achlod i garpie rhechlyd,
+   Ai nid oes gan rai ddim i'w wneuthyd?
+Oni wela'i fod yma fawr a bach,
+   A rhai hen boblach biblyd?
+
+   Dyma Sion ac Ann, Dafydd ac Elis'beth,
+   Na bo'n son na chrybwyil, na wnai chwi ryw-beth,
+Yn lle bod fel hyn, mae'n rhyfedd gen' i,
+   Na fydde g'wilydd gennych chwi ymgoleth.
+
+   Wel, yn siwr, hi aeth yn fyd anaele,
+   Nid eiff dyn yrwan i dre' nac i bentre',
+Na bo interliwd i'w chwane wrth eu chwant,
+   Yn rhigwm rhwng y plant a'r hogie.
+
+Rhys.  O, tewch a son a'ch barnu,
+   Mae llawer peth waeth na hynny,
+Gwell gen i chwareu, mae'n llai bai,
+   Na'r genfigen mae rhai'n ei fagu.
+
+Arth.  Wel, mi glywes fy mam yn dweyd, 'rwy'n cofio,
+   Mai po teca fo'r chware, gore ydyw peidio,
+Lle bo gormod o wagedd, egredd wg,
+   Nid oes ond drwg yn trigo.
+
+Rhys.  Wel, oni chlywsoch chwi dnaethu'n fanwl
+   Hen benbwl cebyst, mai gwagedd ydyw'r cwbwl?
+Gwagedd o wagedd llygredd a llid,
+   Yw'n moddion i gyd, 'rwy'n meddwl.
+
+   Nid oes ond y twyll a'r ddichell ddiffeth,
+   Yn mhob rhyw alwedigeth trwy'r gymdogeth;
+'Does odid un yn dilyn gwedd
+   Gwirionedd yn ddiwenieth.
+
+Arth.  O ni waeth i ti dewi, mi glywes rai'n siarad
+   Fod pregethwyr duwiol yn mynd ac yn dwad,
+Mae'n dda fod rhein'y, gan ddarfod iddi hi,
+   Eglwys Loegr, golli ei llygad.
+
+Rhys.  Mae mwy o buteinied eglwysig,
+   Nag a ddirnad un dyn gwledig;
+Ac mae yng nghysgod crefydd, beunydd trwy bwyll,
+   Beth rhyfedd o dwyll a rhyfyg.
+
+Arth.  Wel gwir a ddywed yr hen wr doetha,
+   Llygriad y peth gore yw'r llygriad gwaetha;
+Pa goleua bo'r ganwyll cyn ei diffoddi,
+   Mwya' yn y byd bydd ei m[w^]g hi yn drewi.
+
+Rhys.  Mae'n wlad wedi goleuo ben bwy gilydd,
+   Waith cyment sy o daeru ac ymgrafu am grefydd,
+A llawer ohonynt hwy'n llwyr heno,
+   'Run ffordd a Lusiffer a Pharo.
+
+   Hwy farnant rai gwirion mewn digofent,
+   'Run fath a Judas am y blwch enent;
+Degymu'r mintys o'r gerddi gwar,
+   A gwneyd camwedd y pedwar cyment.
+
+Arth.  Mi a glywes wr yn barnu
+   Mai drwg ydyw dawnsio a chanu.
+
+Rhys.  Gwir mai drwg yw, os cymer dyn
+   Ei ogoniant ei hun o hynny.
+
+   Mae'n gofyn i ddyn a'i ddonie,
+   Roi'i synwyr a'i holl aelode,
+Ym mhob peth, er clod yn siwr,
+   Yn gyhoeddus i'r G[w^]r a haedde.
+
+Arth.  Ni waeth i ti dewi a dadlu,
+   Nid oes fawr yn gwneuthur felly.
+
+Rhys.  Wel, y neb na wnelo hynny'n ddi stwr,
+   Ym mhob achos mae'n siwr o bechu.
+
+Arth.  Onid ydynt hwy'n dweyd mai'r brenin
+   Yw amddiffynwr y ffydd gyffredin?
+
+Rhys.  Mae'n wir ei fod oddiar ei fainc,
+   Am faeddu pab Ffrainc a'i fyddin.
+
+Arth.  Onid oes rhai o feibion brenin Pryden,
+   Mi glywes yn y post-house, yn caru pabisten;
+Ond am ystraeon nid wyf ddim yn ffond,
+   Mae drwg eu llond hwy yn Llunden.
+
+Rhys.  Wel, yr oeddwn i ar fy ngore
+   Yn ymddiddan a'r brenin gynne,
+Fe basiodd rhyngom tu yma i'r Hob,
+   Beth gerwin o bob geirie.
+
+Arth.  Ymddiddan a'r brenin!  Tybed
+   Ei fod ef cyn ddifalched;
+A glywch chwi, medda'i, mae fe'n siwr,
+   Dan awyr, yn wr diniwed.
+
+Rhys.  O, ydyw'n siwr, mae'r g[w^]r o'r gore,
+   Yn ddiniwed a gonest, am a ddealles i gynne,
+Onibai gnafon a lladron sy ar ei gefn,
+   Ni gaem ni yma well trefn 'rwy'n ame.
+
+Arth.  Er mwyn dyn, pe soniasit ti dipyn
+   Ynghylch y Dreth Fawr a'r Ardreth Brenin,
+Maent hwy ar eu deilied ym mhob lle
+   Yn gyrru yma goste gerwin.
+
+Rhys.  Nid all y brenin sydd a dull breiniol
+   Ddim wrth hynny o warth wahanol,
+Pobl erill sy'n difa ym mbob man,
+   O'r trethi, beth anhraethol.
+
+Arth.  Pwy bynnag sy'n dyfetha'n foethus,
+   Y brenin a'i rwysg yw'r esgus;
+Mae'n mynd yn ei enw trwy'r wlad hon,
+   Gynifer o ddynion cnafus.
+
+Rhys.  Wel, mae llawer pren teg brig-lydan
+   Yn cysgodi bwystfilod aflan,
+Ac adar drwg yn nythu ynddo fry,
+   Nid all e' ddim wrth hynny ei hunan.
+
+   A chwi wyddoch na [w^]yr bon derwen,
+   Pa ffordd y gwinga un gangen,
+Ac felly ni all brenin, er trin pob treth,
+   Wrth ei ddeilied wneyd peth na ddylen'.
+
+Arth.  Wel, dywed ai'r brenin a ddarfu ordro
+   Rhoi treth ar bob ceffyl, fel mae rhai yn caffio;
+Ond am dreth y gole ar bob rhyw gut,
+   Mae'r gair mai Pitt sy'n pwtio.
+
+Rhys.  Nis gwn i heno am un da obonyn,
+   Maent fel cene llwynog, a'i ddichell wenwyn.
+Yn ymroi i gyd-yspeilio'n gas
+   Ein teyrnas, rhad Huw arnyn.
+
+Arth.  Wel, mae'n chwith gan hen bobl weled
+   Gyment o bob cyfnewidied;
+A phe doi rhai fu feirw; mi wrantaf fi,
+   Bydde synnach gan rhei'ny synied.
+
+   Mae'r bonddigion wedi'u witsio,
+   Yn mesur eu tiroedd, yr aflwydd a'u torro;
+Ni ddaeth dim i'r byd, er maint y swn,
+   Mon wenwynig a'r ffasiwn honno.
+
+   Hwy fesurant y ffordd, y coed, a'r caue,
+   Ac fel mae'n g'wilyddus, y perthi a'r cloddie,
+A'u tidau heiyrn a'u celfi chwyrn, -
+   Pe b'ai hi am gyrn eu gyddfe.
+
+Rhys.  Wel, mesuran 'nhw am y siwra,
+   Eu tiroedd, mewn moddion taera;
+Daw'r dydd na roir fawr fwy o hon
+   Na dwylath, i'r dynion tala.
+
+   Ond natur y byd yw cadw twrw,
+   Hir y onoin y tamed chwerw;
+Mi redaf fi draw ar hyn o dro,
+   Mewn cariad i geisio cwrw.  [Diflanna.
+
+Arth.  Wel, rheded pawb lle gallon',
+   Hi aeth yn fyd echryslon;
+Rhaid i denantied ymhob rhyw,
+   Ar f'einioes i, fyw yn feinion.
+
+   Dyma'r tiroedd, mae pawb yn taeru
+   Y byddan' hwy i gyd yn codi;
+Ac ni wiw i ni siarad a gwneyd trwyn sur,
+   Mae'r stiwardied yn w[y^]r stwrdi.
+
+   Rhaid i ddyn ddysgu pratio,
+   Tynnu het, a mynych fowio,
+Ac edrych pa sut yr agorir ceg,
+   A dweyd yn deg, rhag eu digio.
+
+   Ac ni chaniateir mynd i'w gwynebe
+   I siarad, ond ar rai amsere,
+A rhyfedd mor syth, oni leiciant chwi'n son,
+   Yn w[y^]r tonnog, y tront hwy'u tine.
+
+   A rhaid yw eu tendio ar bob achlysur,
+   A mynd i'w cymhorthe, rhag ofn eu merthyr;
+Os gwydde, os cywion, neu berchyll per,
+   Rhaid eu ceisio hwy i'r ger ddigysur.
+
+   Ac os tyddyn fydd ar osodiad,
+   Daw yno i ymryson resiad;
+Ni cheir na threfn, na threial, na thro,
+   Heb iro dwylo'r diawlied.
+
+   Mae'n rhaid i ystiward yn ei falchder
+   Gael llawer mwy o barch na'i feister;
+Onide ni chaiff dyn gwan ddim lle
+   Yn agos, os a fe'n eger.
+
+   Digiwch [w^]r boneddig, cewch bardwn ganddo,
+   Ond os digiwch ystiward, chwi gewch eich andwyo;
+Mae hynny'n druenus ym marn pob dyn,
+   Fod rhyw helynt fel hyn yn rwlio.
+
+   Mae'r byd yn llawn aflwyddiant,
+   Fe'i llyged tynned ar les pob tenant;
+Mae'r bonddigion a'r tlodion, drawsion drefn,
+   Hefo'u gilydd ar ei gefn yn galant.
+
+[Ymddengys Gwenhwyfar Ddiog.
+
+Gwenhwyfar.  Wele, nosdawch, gyda'ch cenned,
+   Rhad Huw yma; a rowch chwi damed?
+
+Arth.  O b'le rwan, hefo'ch cwman ci,
+   Gwenhwyfar, daethoch chwi cyn hyfed?
+
+Gwen.  Dwad ar ddamwen wnes i'r ffordd yma,
+   O ran fod y byd yn gwasgu arna'.
+
+Arth.  Pe buasech chwi er's meityn yn ei wasgu fe'n llym,
+   Nid aethech chwi ddim fel yna.
+
+Gwen.  Nid oes mo'r help, hawdd gennych chwi siarad,
+   Yr ydwyf fi'n ddigon tlawd ac amddifad.
+
+Arth.  Wele'r hen baunes, ar bwy 'roedd y bai?
+   Oni all'sech wneyd llai o ddifrad?
+
+Gwen.  Pa beth a ddifrodes, gadewch glywed?
+
+Arth.  Cyment a gawsoch, ni fu 'run cyn gased;
+Ni chymrasoch erioed, mi wn yn dda,
+   Ddim gofal, ond bwyta ac yfed.
+
+Gwen.  Dyma'r peth a geir os eir yn dlawd,
+   Rhaid dioddef gwawd a choegni.
+
+Arth.  Ni oddefwch chwi ond eich haeddiant eich hun,
+   'Ran ni wnaethoch, g[w^]yr dyn, mo'r d'ioni.
+
+Gwen.  Onid yw'r ddiareb yn dweyd gwir godidog, -
+   Y neb aned i rot, nid eiff byth i bum' ceiniog?
+
+Arth.  O, hel rhyw esgusion dwl oerion di les,
+   Mae'r hen Iddewes ddiog.
+
+   Oni chawsoch chwi gynysgeth holliach,
+   Aur ac arian, ac amryw geriach?
+Chwi allasech ddwad fel finne'n wisgi,
+   I berchen digon, onibai'ch diogi.
+
+Gwen.  Wel, soniwch chwi am ddiogi eiddigus,
+   'Roedd y plant yn fychen, a minne'n afiachus;
+   A pheth a ddisgwylie neb mewn condisiwn,
+   O waith na phwyse gan fenyw o'm ffasiwn.
+
+Arth.  'Doodd wiw i undyn a'ch adwaene,
+   Ddisgwyl gennych fawr o wyrthie,
+'Ran prin y cynhyrfech chwi i roi tro,
+   O'ch cornel i ystwytho'ch carne.
+
+   O! fel y bydde hi yn un bauled,
+   Yn eiste'n domen, na chynhyrfe hi damed;
+Buase'n dda fod y gwydde'n llawer man,
+   Yn eistedd gan onested.
+
+   Dyna fel y bydde hi mor ddigyffro,
+   Trin plant yn ei lludded, a difa'r holl eiddo;
+Ac ysmocio nes aeth hi 'run lliw a'r g[w^]r drwg,
+  Hen boced, gan fwg dybaco.
+
+Gwen.  Wel, ond fy mrest i sy'n llawn caethni,
+   Mae tybaco yn tynnu dwfr ohoni.
+
+Arth.  Yr ydwy'n eich gweled chwi, hyll ei gwawr,
+   Yn yslefrian mewn mawr yslafri.
+
+Gwen.  O rhowch i mi gardod yn ddiragrith,
+   Chwi glywsoch yn bendant mai da ennill bendith.
+
+Arth.  Ni feddi di'r un fendith, mwy na gafr neu fwch,
+   Gwyneb hwch mewn gwenith.
+
+Gwen.  Onid ydyw'r gair yn dweyd yn gywren,
+   Fod bendith i bawb a roddo elusen ?
+
+Arth.  Y fendith ore fuase mewn pryd,
+   Eich curo chwi o'r byd, hen garen.
+
+Gwen.  Ai meddw ydych? fe fuase'n well dull
+   Fy lladd!--O erchyll Iddew!
+
+Arth.  Buase yn llawer amgen lles,
+   Gael dibendod y gnawes bendew.
+
+   Nage, pe gwyddech chwi'r cwmpeini gweddus,
+   Fel yr aeth hi yn baelfed mor helbulus;
+Mae hi'n ddigon o siampl i bawb trwy'r plwy',
+   Am fywiolieth, i fod mwy gofalus.
+
+   'Roedd ei g[w^]r hi'n porthmoneth draw ac yma,
+   A llafn o bwrs melyn, ac yn walch pur ysmala,
+A hithe gartre' yn diogi, ac yn ymdroi,
+   Mor foethus, wedi ymroi i ddyfetha.
+
+   Ond o dafarn i dafarn, 'roedd e'r hen borthmon diofal,
+   Heb fawr edrych at na thir na chatal,
+Ond canu efo'r tanne ac ymlid puteinied,
+   A gwneyd bargeinion a cholli, ni bu'r un cyn erchylled.
+
+   Fr dorrodd a'r wlad, ynte mor ddiawledig.
+   Am filoedd o bunne, mi allaf ddweyd yn ddiarbennig;
+Llwyr wfft i borthmyn am dwyllo'r byd,
+   O! na byddent hwy i gyd yn grogedig.
+
+   Dyma hithe, Gwenhwyfar, wrth ei hen gynefin,
+   Beth bynnag fydde'r ennill, ni hidie hi ronyn,
+Hi eistedde mor bwyllus, ac a smocie ei phibelled,
+   Heb feindio'r un difin mewn gwartheg na defed.
+
+Gwen.  Wfft, wfft i'r fath gelwydd, a goeliwch chwi bellach?
+
+Arth.  Taw, hen hwr dafotrwg, ni fu erioed dy futrach,
+Na'th ddiocach, na'th ffieiddiach, mewn un man,
+   Hen gwrwm, na'th anhawddgarach.
+
+Gwen.  Nid oes mo'r help, mi glywa,
+   Rhaid i'r gwan ddioddef pob trahausdra,
+Ond gobeithio, os colles yn hyn o fyd,
+   Ca'i'n hawsach y bywyd nesa.
+
+Arth.  Wel, dyma fel y bydd rhyw garpie,
+Pan elont hwy'n ddinerth, ac yn ol o feddianne;
+Maent hwy'n rhoi fod y nef, fel llysendy ar dro,
+   I bob ceriach fynd yno o'u cyrre.
+
+   Rhyfedd fel y dwedant mor odidog,
+   Yn gysurus eu geirie, fod Duw'n drugarog,
+Ond pe bai fo drugarocach, mi wn fy hun,
+   Na ddewis ef 'run fo ddiog.
+
+Gwen.  O! nid oes yn y nef ddim gweithio.
+
+Arth.  Wel, nid rhyfedd, g[w^]yr dyn, i chwi son am fynd yno,
+Ond mi wranta na leiciwch chwi byth mo'ch lle,
+   Onid oes yno de a dybaco.
+
+Owen.  O! mae gennych chwi chwedle drwg ysmala.
+
+Arth.  Nis gwn i, pe lleddid fi, pa'r un ysmaleiddia:
+Mi aroses gyda chwi, hyll ei gwarr,
+   I ryw hewian ar yr hwya.
+
+Gwen.  Gobeithio y rhowch chwi cyn eich myned,
+   Fwyd eu lety, a minne cyn dloted.
+
+Arth.  Ni chei gennyf, tra b'wyf yn fy nghof,
+   Y tan a'm twymno, yr un tamed.  [Diflanna.
+
+Gwen.  Wele'r glan gwmpeini,
+   Dyma'r cysur sydd imi;
+Cael fy hoetio a 'maetio ym mhob man,
+   Yn eger o ran fy niogi.
+
+   'Rwy'n ofni 'ran diogi dygyn
+   Mai 'niwedd fydd marw o newyn;
+Canys ni cha'i fymryn, y cwmni mwyn,
+   Yn fy ngwendid, o g[w^]yn gan undyn.
+
+   Ond gan i mi gael fy marnu'n waetha',
+   Mi ddweda i chwi 'nghyffes, fel y gellwch fy nghoffa,
+Os ca'i yma le i eistedd i lawr.
+   Drwy gwynion mawr mi gana'. -
+
+(Alaw, "SWEET WILLIAM.")
+
+"Pob ladi o ddynes led ddiddeunydd,
+Gwrandewch ar gwynion gwrach ddigynnydd;
+Y fi sy'n adrodd fy musgrellni,
+A maint o aflwydd a ddaeth imi,
+   Erwina digwydd, o ran diogi.
+
+"Pan es i ddechre donie dinerth,
+Trin y byd a phob rhyw drafferth,
+Cefais ganwaith, cofus gen'i,
+Am ddilyn mynych serthnych swrthni,
+   Golledion dygyn, o ran diogi.
+
+"Pob trawsneiddwch trist anniddan,
+Pob taeog walle yn t[y^] ac allan,
+Pob rhyw anhap a thrueni,
+Pob aruthr ddamwain a ddaeth imi,
+   Anrhaith dugas; o warth diogi.
+
+"Fy hyswieth doreth dyrus,
+Aeth yn ofer waith anafus,
+Y cig, y caws, a'r menyn gen'i,
+A spwyliai'n aml o ran imi
+   Wneyd cam-drinogeth yn fy niogi.
+
+"Gan hynny, ferched, 'rwy'n eich annog,
+I gym'ryd siampl rhag troi'n ddiog,
+Mae un anhwsmon yn well i'w gyfri,
+Ac yn gynhesach nag anhyswi,
+   Lle bo redegog bar a diogi.
+
+"Mae'r gwr doeth yn rhoi canmolieth
+I wraig dda rinweddol berffeth;
+'Rwyf finne'n llwyn wrthwyneb iddi,
+Cymerwch rybudd o'm trueni,
+   Ym mhob ymddygiad gwyliwch ddiogi."
+
+[Ymddengys Syr Rhys.
+
+Rhys.  Pwy sy yma'n crugleisio mor luosog?
+
+Gwen.  Y fi sydd yma'n dlawd ac anghenog.
+
+Rhys.  O, mi welaf yma'n war,
+   Yr hen Wenhwyfar Ddiog.
+
+Gwen.  Wel, 'rwyf fi mewn cyflwr enbyd,
+   Na wn pa beth i'w wneuthyd.
+
+Rhys.  Mi ddysgaf fi, i'ch llonni yn llawn,
+   Fuddiol iawn gelfyddyd.
+
+Gwen.  Ni waeth i ti dewi a'th ddwndwr dibris,
+   Yr wy'n rhy hen i fynd yn brentis.
+
+Rhys.  O na, fe drefnwyd i chwi swydd ger bron,
+   A wneiff i chwi burion offis.
+
+Gwen.  Pe cawn i ryw offis fechan,
+   Rhag i mi newynu yn anian.
+
+Rhys.  Ffoledd newynu a chadw nad,
+   Tra fyddo'r wlad mor lydan.
+
+   A chwithe'n hen fenyw lysti am gerdded
+   Cewch gystal bywiolieth ag allech chwi weled,
+A chwmni merched o le i le,
+   A'ch gwala o de i yfed.
+
+   Ond rhaid i chwi ddysgu'n ddwysgall,
+   Fedru dangos i fenywod annghall,
+Eu ffortun yn dwt, mewn cwpan de,
+   Fel y gallont hwy'n ddie ddeall.
+
+Gwen.  Mae ofn na alia'i ddim oddiwrthi.
+
+Rhys.  Ni fu erioed beth hawsach, troi cwpan a'i throsi,
+   A dweyd peth a'u plesio, wrth eich pen eich hun,
+   Dyna'r cyfan, fe [w^]yr dyn, am dani.
+
+   Nid rhaid i chwi fyth mo'r ame
+   Na ddywedwch y gwir o'r gore,
+Ran y cythrel sy'n dysgu, ac yn trefnu'r tro,
+   Ac y fo sy'n gwirio'r geirie.
+
+   Dywedwch chwi y bydd rhyw un farw,
+   Fe tynn y diawl e' i foddi neu dorri wddw',
+Ac i gyflawni'ch dywediad, mewn clymiad clir,
+   Dyna hynny'n wir am hwnnw.
+
+Gwen.  'Rwy'n ame y dysga'i ar led osgo,
+   Ond nis gwn i a ydyw'n ddrwg ai peidio.
+
+Rhys.  Mae'r arfer honno wedi'i setlo'n syth,
+   Nid rhaid i chwi byth mo'r hidio.
+
+   Nid oes ond y dichell a chyfrysdra,
+   Yn mynd ymlaen yn y busnes yma,
+Cans holi ac ymofyn i ddeall eu ysgwars
+   Bydd y fortune-tellers tala.
+
+  Lle gweloch wraig ieuanc iachus,
+  Yn berchen hen [w^]r oedranus,
+Dywedwch wrthi fod hwnnw ar dranc
+   Ac y ceiff hi ddyn ieuanc nwyfus.
+
+   A lle bo g[w^]r go ddawnus, a gwraig ddi-dd'ioni,
+   Dywedwch wrth hwnnw bydd farw'r hen ladi,
+Ac y ceiff ail wraig o fenyw deg,
+   Fwyneidd-deg, lwysdeg, lysti.
+
+   Felly dywedwch wrth bawb trwy wenieth,
+   Y peth a feddylioch a blesio'u naturieth;
+Os plesiwch y merched ar hyd y byd,
+   Chwi gewch hoff hyfryd ffafreth.
+
+   Cerddwch trwy degwch hyd deie'r cymdogion,
+   Dysgwch ofer-ddadwrdd, a dehongli breuddwydion,
+Chwi gewch fywolieth, mi wrantaf fi,
+   A chysgu a diogi digon.
+
+Gwen.  Iechyd i'th galon am fy nysgu,
+   Mi a'n fortune-teller ore yng Nghymru,
+Darllenaf desni mawr a man,
+   A threiaf min tan lyg-tynnu.
+
+   Mi gaf bellach yn ddiballu,
+   Ar f'engoch, fywolieth fwyngu;
+Mae dywedyd ffortun i ambell ffrynd,
+   Yn ddigrifach na mynd i grefu.
+
+   Yr wyf wedi cynhyrfu'n bendant,
+   A darn wylltio o ran fy llwyddiant;
+Lle caffwy' 'ngwrando'n rhuo'n rhwydd,
+   Mi bwnia gelwydd galant.
+
+   Ac os daw celwydd i beri canlyn
+   Mae'n hawdd gwneyd esgus cyn bo fo'n disgyn,
+A thaflu'r cwbl drwbl drefn
+   Yn rhywiog ar gefn Rhywun.
+
+   Wel, nosdawch heno, cofiwch i mi'ch annog,
+   I feddwl am ddiwedd menyw ddiog,
+Sy'n mynd ar hyd y byd 'ran diogi a bar.
+   Yn fortune-teller talog.   [Diflanna.
+
+[Ymddengys Esgob.
+
+Esgob.  Mi ddois o'ch blaen, y cwmni hylwydd,
+   Dan enw tad yr holl eglwysydd;
+Myfi yw swcwr, dyddiwr da,
+   Sylfaene cryfa crefydd.
+
+   Sant Paul gynt a roddodd urdda
+   I Timotheus, yr esgob cynta,
+I oruwchlywodraethu'n siwr,
+   Yr Ephesied, yn wr hoffusa.
+
+   A Thitus hefyd, wynfyd iawnfodd,
+   Efe yn ddewisol a'i hurddasodd,
+Ar y Cretiod yn esgob cryf,
+   Ei ddonie dwysgu ddysgodd.
+
+   Yr wyf finne'n deip o'r alwad honno,
+   Dan enw'r esgob mewn gwir osgo,
+Yn dad eglwysydd odidog liw,
+   Hoff urddus, i'w hyfforddio.
+
+[Ymddengys Rhys.
+
+Rhys.  Wele!  Dafydd y Joci, a Thomas, a Jacob,
+   A Modryb Elin Ty'n 'r Ysgol, edr'wch lle mae'r esgob!
+Da geny'n gymhwys gael lle a chwi ymgomio,
+A wariwch eich ceiniog os darfu chwi'ch cinio?
+
+Esg.  Ewch, rog impudent, oddiyma,
+   Gwrando'ch ynfydrwydd chwi ni fedra.
+
+Rhys.  Maddeuwch, f'arnglwydd, y tramgwydd trwch,
+   Yn rhodd na ddigiwch wrtha.
+
+   Mae gen i ewyllys yn fy nghalon,
+   Gael lle i fynd yn berson;
+'Rwy'n gweled y rhei'ny mewn gwlad a thre'
+   Yn o glos yn eu cobe gleision.
+
+Esg.  Taw, lolyn ynfyd lledffol,
+   A'th siarad ansynwyrol.
+
+Rhys.  Wel, mi wnawn, os oes gen i rhy fach stad,
+   Ficar neu gurad gwrol.
+
+   Mi ddarllena Gymraeg ar redeg,
+   A thipyn bach o Saesneg;
+A pheth, fy meistr, ellwch chwi ddweyd,
+   Neu chwenych i mi wneyd ychwaneg?
+
+Esg.  A gai gennyt ti dewi, dywed,
+   A swnio dy ffol gamsynied.
+
+Rhys.  Wel, mi allaf wnenthur yn ddi lai,
+   'Run synwyr a rhai personied.
+
+   Beth sydd i'w wneyd ond darllen ambell Sulgweth,
+   A thendio bedydd a chladdedigeth?
+Mae'r llane bach yma, lawer pryd,
+   Heb rigwm yn y byd o bregeth.
+
+   Ac os pregethir weithie,
+   Nid rhaid mo'r poeni ac astudio'r penne;
+Fe bryn dyn ddigon at iws y plwy'
+   Yn hawddgar am ddwy geinioge.
+
+   A pheth a nad imi fedru tendio,
+   A chodi ar y degwm pwy bynnag fo'n digio,
+Ac oni thalant hwy bob peth,
+   Gwneyd iddynt trwy gyfreth gwafro.
+
+   Felly mi leiciwn yn fy nghalon,
+   Gael mynd yn [w^]r eglwysig, i wisgo dillad gleision;
+Pe t'rawech chwi gyda fi am le da,
+   Mi fyddwn mewn bara purion.
+
+Esg.  Ni fuost ti erioed, un ffol ei ledpen,
+   O fewn i Cambridge na Rhydychen.
+
+Rhys.  Ni chadd y rhai fu yno fawr wellhad,
+   Ni waeth i ni'n gwlad ein hunen.
+
+Esg.  Nid a neb i'r cyfryw swydde,
+   Heb fod yno'n profi eu donie.
+
+Rhys.  Mae'n hawdd medru rheol ddynol ddysg,
+   Sy'n gyffredin ym mysg yr offeiniade, -
+
+   Flowlio a hela, a chware cardie,
+   Ymladd ceiliogod, a thrin merchede,
+Darllen papur newydd, fel y byddan' nhw,
+   Ac yfed cwrw am y gore.
+
+   Mi fedra fyned trwy ddichellion,
+   'Rhyd plase gw[y^]r bonddigion;
+Dyna'r fan lle ca'i'n ddi feth,
+   Mewn barieth fywolieth burion.
+
+   Mi gaf ddweyd fy helynt a welwyf wrth ffowlio,
+   Pa fodd y bydd y tenantied yn contreifio;
+Pa'r un fo'n dda ei lun, a pha'r un fo'n ddi les,
+   Fel caffwyf mewn gwres fy nghroeso.
+
+   Lle bo denant cryf i'w ganfod,
+   Rhaid dweyd gellir codi ar hwnnw hylldod;
+A lle bo un gwan, eu hwylio 'nhw'
+   I orffen hwnnw yn hynod.
+
+Esg.  Mae'n hawdd gweled, pe cai ti gyfle,
+   Y gwneit ti'n hwylus ddrwg annele.
+
+Rhys.  Pe bawn i yn berson, a fydde bai
+   Am wneuthur fel y gwnelent hwythe?
+
+Esg.  Dos oddiyma i ofer ddwndro.
+
+Rhys.  Gobeithio nad ydych chwi ddim yn digio,
+Rhag ofn, fy meistr, mewn trawsder trwch,
+   Y mynnwch fy ysgymuno.
+
+Esg.  Hawdd y galla'i wneuthur felly.
+
+Rhys.  Wel, beth os bydde arain i dalu?
+Pe bai fastardied lond y fro,
+   Cai fy 'menydd ei safio am hyany.
+
+   Mae yn nghyfreth esgob ryw arfaeth osgo,
+   Bron mwy diawledig na chyfreth Llandeilo,
+Mae ganddo gynffonne a blaene blin,
+   A llawer tin sydd tano.
+
+   Hwy ddaliant ychydig bach o fater
+   O gwrt i gwrt, ac o chwarter i chwarter;
+Nid oes un blewyn yn eich plith
+   O fendith na chyfiawnder.
+
+   Ond yr arian sy'n gwneyd pob gwyrthie,
+   Er bod rhai dynion yn bostio eu donie;
+Yr arian sy'n gyrru'r ysgolheigion rhydd,
+   I gyrredd y llefydd gore.
+
+   Ni bydd mab i boblach wladedd lwydion,
+   Ond ficer neu gurad gwaredd ei foddion;
+Nid oes, wedi dysgu pob disgwrs,
+   Ond y gore ei bwrs am berson.
+
+Esg.  Paham y rhoddi di yma'n ddibaid,
+   Y cyfryw g'wilydd ar fugeiliaid ?
+
+Rhys.  Ond am eu bod, gwybyddwch pam,
+   Yn w[y^]r diofal am eu defed.
+
+   Yr wyf fi'n cyff'lebu'n barod
+   Y rhai drwg i'r hyslau a'r drogod,
+Heb hidio'n defed, doed a ddel,
+   Nes cant hwy afel yn y cnyfod.
+
+   Mae un ysgub ddegwm gan ambell berson,
+   Yn werthfawrocach nag eneidie'r holl blwyfolion,
+'Ran os cant hwy ddim colled yn y degwm cu,
+   Hwy ant i gwerylu'n greulon.
+
+   Ac er iddynt weld y plwyfolion yn anaele,
+   Yn rhedeg yn chwidir ymhob rhyw bechode;
+Ac yn mynd tuag uffern o'u blaene yn syth,
+   Ni chynhyrfant hwy byth mo'r pethe.
+
+Esg.  Pa beth all nac esgob na pherson gwisgi,
+   Aruthr yw'r hanes, wrth y rhei'ny?
+
+Rhys.  Beth yw gwaith bugail ond cadw, os gall,
+   Yr un fo mewn gwall rhag colli.
+
+Esg.  Onid ydys yn darllen ac yn gweddio,
+   Y modd y mae'r eglwys wedi apwyntio?
+
+Rhys.  Ni wnaiff gwas cyflog, mi wn yn dda,
+   Dan gellwer, ond lleia' gallo.
+
+   Mae'r ffurfie hen ffasiwn mewn hoffusrwydd,
+   I borthi'r eneidie, onid aeth hynny'n annedwydd;
+Ac fe godwyd llawer ymhob lle
+   Yn awr o ddegyme newydd.
+
+   Mae hynny'n arwydd union
+   I'r golwg, pa le mae'r galon;
+A pha un ai degwm ai eneidie'r praidd
+   Sy'n gafaelu yng ngwraidd ei galon.
+
+   Ond wrth ffrwyth yr adwaenir pob pren a'i dyniad,
+   A farno a fernir, ni waeth hyn o lar'nad,
+Onibai fod rhai'n cael gras Duw yn glir,
+   I dderbyn y gwir trwy gariad.
+
+Esg.  Och!  Och druenus boenus bennod,
+   O feddwl hyn anfuddiol hynod,
+Fod cyment llygredd trwy'r ddull hon,
+   Gall pob rhyw ddynion ddannod.
+
+   Mae'r fuchedd ddrwg yn amlwg ymlid,
+   Fel nod yw'r hyllfarn i ni trwy'r hollfyd,
+Drygioni'n gwlad anurdda'n glir
+   Yr eglwys gywir oglud.
+
+   Mae achos mawr trwy deimlad
+   I ganu prudd alarnad,
+Am weinidoglon Eglwys Dduw,
+  Mor hagar yw ei rhwygiad, -
+
+(Alaw--"AMOR EUS," neu "IANTO'R COED.")
+
+   "Clyw, Eglwys Loeger, ffraethber ffri,
+   Hap lwyra 'stad, pa le 'reist ti,
+Yng nghanol d'urddol frawdol fri,
+   I'r fath drueni anian.
+'Nol dwediad Gildas atgas wawr,
+   Y gwyfaist awr yn gyfan;
+Cans dy weinidogion sydd dan ser,
+   Yn haeddu eger ogan.
+
+   "Trwm achos ofni'n enbyd sy,
+   Beth wneiff y wlad gyffredin lu,
+Tra bo'r blaenoriaid harddblaid hy',
+   Wedi'u dallu gan dywyllwch;
+A'r dall truenus warthus wall,
+   Yn t'wyso'r dall, dyellwch
+Mai yn y ffos, anniddos nerth,
+   Mewn galar serth, y syrthiwch.
+
+   "O! chwi rai deillion llyrfion llawn,
+   Sy'n son am Grist a'i ddidrist ddawn,
+Ac heb adnabod eto'n iawn,
+   Mo'i hollol gyfiawn allu;
+Pa fodd y byddwch, tristwch trwm,
+   Pan ddarfo swm rhesymu?
+Ni feddwch geidwad yn eich plith,
+   Ond melldith, rhagrith rhygry'.
+
+   "Gan hynny profwn bawb ger bron,
+   Beth dal rhyw enw llanw llon,
+Am ffurfiau'r Eglwys hardd-ddwys hon,
+   Dyst oerion heb ystyried;
+Na chael erioed iach oleu-ryw,
+   Gwirionedd Duw i'r ened,
+A chym'ryd ffalster yn lle ffydd,
+   Bydd prudd y dydd diweddied."
+
+   Ffarwel yn awr, yr wy'n mynd ymeth,
+   Gweddied pawb am wir wybodeth,
+Dallineb ysbryd enbyd wawr,
+   Sy heddyw'n fawr ysyweth.  [Diflanna.
+
+[Ymddengys Ustus.
+
+Ustus.  Mi ddes o'ch blaene,'r cwmni gweddus,
+   Yn awr ar osteg dan enw'r Ustus;
+Gen i mae'r pen awdurdod ffraeth,
+   I wneyd llywodraeth fedrus.
+
+   Mae'r byd mor llawned o elynion,
+   Sef dynion gwresog o natur groesion,
+Yn fawr eu brys mewn tref a bro,
+   Am yrngyfreithio yn frithion.
+
+   Yn ol eu holl gynddaredd erchyll,
+   A'u naws wenwynig, ni sy n ennill;
+Oherwydd hynny mi alla' yn hy,
+   Hap hynod, ganu pennill, -
+
+(Alaw--"GONSET GRUFFYDD AP CYNAN.")
+
+"Chwychwi gyfreithwyr, barnwyr byd,
+Dewch ynghyd, braf yw'n bryd,
+Yma ar hyd, mewn mawr anrhydedd.
+I ni mae'r mawredd ymhob man,
+I ni yma'n awr mae'n fawr y fael,
+Gwych a gwael a raid ein cael,
+O, mor ddiffael yw mawrdra ffylied!
+I ni mewn rhediad yn ein rhan,
+Er bod y gyfraith rwyddfaith rad
+Yn dda'n ei lle trwy ddawn wellhad;
+Nyni'n mhob gwlad sy'n chwanog ledio,
+Ffordd bo ni'n leicio, am eiddo a mael,
+Wrth fedru chwareu mewn awch hy',
+Y gath ddwy gynffon yma'n gu,
+'Ry'm ni ymhob llu yn medru moedro
+Dan gyfryw gwafro i gogio'r gwael.
+
+"Tan rith cyfiawnder llawnder llwydd,
+Yr y'm ni'n rhwydd yn trin ein swydd,
+Rhaid in' o'n g[w^]ydd trwy guddio'n dyfes,
+Os mynwn fantes yma i fyw,
+Wrth ddweyd yn deg a thido'n dost,
+O ddelio'n rhydost mae'r mawrhydi,
+I gadarn godi, a llonni ein lliw.
+Er teced cyfraith ffraethwaith ffri,
+Ag arian hardd ni a'i gwyrwn hi,
+I brynnu bri neu dorri'r dyrus,
+Y wobr drefnus a wna'r tro,
+I ni mae'r braint, i ni mae'r bryd,
+I ni mae'r parch, i ni mae'r byd,
+I ni o hyd mae hyder cywaeth,
+Tra dalio cyfraith yn ein co'."
+
+[Ymddengys Arthur.
+Arthur.  A glywch, onid ydych chwi yn llafan lysti,
+   Ac yn gene pur lodog, i ganu baledi?
+Bydde cwilydd gan lawer ddangos ei lun,
+   Y ffasiwn ddyn ddi-dd'ioni.
+
+Ust.  Ond y fi yw'r pen cyfreithiwr eglur,
+   'Nol rhwym a rheol presennol synwyr,
+Sydd yn trefnu i fynnu'n faith
+   Hynotaf gyfraith natur.
+
+Arth.  Os chwi yw'r cyfreithiwr, 'delw'i byth Lanfrothen,
+   Oni row'n i chwi agos dair a chweigen,
+Pe dysgech chwi fine'n dwrne tost,
+   I ymgred a rhoi cost yn gywren.
+
+   'Rwy'n ame pe bawn yn wr o gyfreth,
+   Y mynnwn diroedd beth didoreth;
+Siawns am fod yn gnafus mewn dyrus daith,
+   Ac ystwrdio, na chawn waith stiwardieth.
+
+Ust.  Digon i bawb un busnes parod,
+   Nid iawn i neb ymgyrredd gormod.
+
+Arth.  Wel, dyma'r diawl ei hunan, hai, hwi, hai,
+   Yn bwrw'r bai ar bechod.
+
+   'Does neb fwy'u rhaib a'u barieth,
+   Na phersonied a gw[y^]r y gyfreth,
+Mi wn y cym'rech pe cae'ch chwi'ch bryd
+   I'ch rhan yr holl fyd ar unweth.
+
+   Dyma chwi a'ch cyfreithie a'ch papure parod,
+   Wedi dwyn yma'n erwin feddianne man aerod,
+Ac yspeilio llawer g[w^]r bonheddig da,
+   Drwy'ch dewrder a'ch awdurdod.
+
+   A pheth yw'r ymrysone sy rhwng personied,
+   Am y degwm a'r eglwysi, nid oes neb mor glosied,
+Tri lle neu bedwar gan ambell un sydd,
+   Fel y mae'n gywilydd gweled.
+
+Ust.  Wel, beth am danoch chwithe'r hwsmyn,
+   Onid y'ch dueddol i fwy nag un tyddyn;
+Mae trachwant Adda, trecha' tro,
+   Ym mhawb, 'rwy'n coelio,'n canlyn.
+
+Arth.  Wel, dyma ni heb fedru,
+   Ond hau, a chau, a phlannu,
+A chwi a'ch bath yn hel tir pob man,
+   I ddwyn ein rhan er hynny.
+
+   Y cyfreithwyr a'r personied,
+   A r siopwyr a'r apothecaried,
+Yn dwyn hynny allont o diroedd cu,
+   I'w gwinedd, gael gwasgu'r gweinied.
+
+   Ac os bydd g[w^]r mawr a chanddo fater,
+   Fe'i caiff ef mewn gafel ar ei gyfer;
+Ond am ddyn tlawd, O! sa' di'n ol,
+   Mae hwnnw'n rhy ffol o'r hanner.
+
+   Och! faint o diroedd sydd wedi myned
+   Yn union i'r un sianel a thir yr hen Sioned:
+Ond ni chuddir Dyffryn Clwyd a m[w^]g y dre',
+   Daw melldith i'r gole i'w gweled.
+
+Ust.  Pechaduried y'm ni o'r taera,
+   Bob swyddog er oes Adda,
+Nid oes di fai a sai' yn deg
+   I daflu carreg gynta'.  [Diflanna.
+
+Arth.  O, cais fynd mewn cyffro,
+   At y gyfreth 'rwyt ti'n gwefrio,
+Am ysbio mantes a chael gwall
+   Ar ryw ddyn dall i'w dwyllo.
+
+   Chwi a glywsoch yma ar gyfer
+   Yr esgob a'r ustus yn ffrostio'u gwychder,
+Mai nhw sy'n trefnu ac yn plannu i'n plith
+   Y fendith a'r cyfiawnder.
+
+   'Roedd un yn bostio'i weddi a'i bregeth,
+   A'r llall mor gyfrwys yn bostio 'i gyfreth;
+Ond y fi raid weithio a ffwndro'n ffest,
+   Gael talu am eu gorchest heleth.
+
+   Er eu bod hwy yn ymddyrchafu,
+   Bob un yn hollawl yn ei swydd a'i allu;
+Gwaith yr hwsmyn sydd ar dwyn
+   Yn eu dal hwy'n fwyn i fyny.
+
+   Beth bynnag a fyddo beunydd
+   O g'ledi arnynt hwy trwy'r gwledydd,
+Yr hwsmon truan ym mhob tre'
+   Raid ddiodde'r coste a'r cystudd.
+
+   Os digwydd bod rhyw helyntion,
+   Neu ymddigwd rhwng boneddigion;
+Hwy daflant y cwbwl drwbwl drefn,
+   Mor esmwyth, ar gefn yn hwsmon.
+
+[Ymddengys Rhys.
+
+Rhys.  Pwy sydd yma mor ddigysur,
+   Yn erthwch, ai chwi yr hen Arthur?
+
+Arth.  O! dos oddiyma, a thaw a son,
+   Mae'n swga gen i ddynion segur.
+
+Rhys.  Och fi! wr, pa beth a'ch cynhyrfodd?
+   Mae rhywbeth yn eich moedro chwi yn eich ymadrodd.
+
+Arth.  O! gofid y byd ac amryw beth,
+   Yn lanweth a'm creulonodd.
+
+   Och! pe clywsit ti gan daclused,
+   'Roedd yr esgob a'r ustus yn ymffrostio'u gweithred,
+Ac yn dweyd mai nhw, trwy'r byd yn glau,
+   Sy'n ethol, y ddau benaethied.
+
+   Ond y fi'r hwsmon gwirion goryn
+   Sydd ddydd a nos mewn gofid dygyn,
+Yn gorfod, er maint eu braint a'u bri,
+  A'u trawsder hwy, dalu trostyn'.
+
+Rhys.  Wel, nid wrth ei phig mae prynnu cyffylog,
+   Ac ni wiw gyrru buwch i ddal ysgyfarnog;
+Gwell i bawb y drwg a wypo'n llwyr
+   Na'r drwg nis g[w^]yr yn wasgarog.
+
+   Gan hynny, 'r hen wr hoew,
+   Gadewch gael chwart o gwrw;
+Ni gawn ymgomio a swnio heb sen
+   Yn hynod uwch ben hwnnw.
+
+Arth.  Nid ydyw'r byd yn fforddio
+   Yr awrhon i mi fawr wario;
+Ond nid a'i am beintyn sydyn syth
+   Yn ddigalon byth i gilio.
+
+Rhys.  Ni phrisiwn i ddraen fy hunan
+   Er eich tretio o werth un rotan.
+
+Arth.  'Does dim i'w ddweyd, 'rwyt ti'n ddi feth,
+   Rhaid adde, 'n gydymeth diddan.
+
+Rhys.  Dyma at eich iechyd da chwi a minne.
+
+Arth.  Diolch yn fawr, mi yfa' 'ngore;
+Fel y gallwy' ddisgwyl rhwydd-deb cry,'
+   Yn rhwyddach i werthu'r heiddie.
+
+Mae gennyf dros gan' hobed
+O haidd wedi rhuddo, nid eiff byth cyn rhwydded:
+Oni fedra'i'n rhywle gael cyfle cu
+   I lechian, a'i werthu'n wlychied.
+
+Rhys.  Hawyr bach! ni fu 'rioed beth hawsach,
+   Cym'ryd llafur da'n batrwm, pe b'ai'r llall butrach.
+
+Arth.  O, mi wn y cast er's meityn byd,
+   I ymadel ag yd afiach.
+
+   'Ran felly y gwela'i mewn tywyll a gole,
+   Bawb ag a allo'n twyllo'n mhob tylle;
+Maent hwy'n gweled hynny'n fusnes da,
+   Ar f'einioes, mi gogiaf finne.
+
+Rhys.  O! tric net iawn i gogio'r ecseismon,
+   Rhoi'r sache a'r haidd wrth raffe yn yr afon,
+Nid ydyw gwyr y North am dwyllo'n wir
+   Wrth y Deheudir ond rhyw hedion.
+
+   Mae nhw yno ddydd Sul mor berffeth,
+   O gwrdd i gwrdd, o bregeth i bregeth;
+Ar fore ddydd Llun, nid oes dim a'u gwellha,
+   Hwy fyddant yn gafra am gyfreth.
+
+   Mae rhai yn dwyn defed, a'r lleill yn bragu,
+   Rhai erill yn infformio, ac yn swnio achos hynny;
+'Does dim o'r fath ladron croesion crach
+   A gwyr Mynydd Bach am bechu.
+
+Arth.  Maen' nhw'n ymhob man, 'rwy'n coelio,
+   A'u hewyllys bawb 'nol a allo;
+Anfynych y ffeindir un glan di-feth,
+   Wrth ddirnad, heb rywbeth arno.
+
+Rhys.  Wel, yfwch i gadw'ch calon,
+   At iechyd da pob hwsmon.
+
+Arth.  Onibai'n bywyd a'n hiechyd ni,
+   Mi wn, byddech chwi'n o feinion.
+
+Rhys.  Gadewch heb rwystr eiste,
+   Mae digon o godiad ar gatal ac yde;
+Chwychwi a'ch ffasiwn, hyn o dro,
+   All fforddio gwario o'r gore.
+
+Arth.  O, rhaid i mi edrych beth a wnelw',
+   Pe gwydde 'meistr tir 'mod i yn cadw twrw,
+Fealle y code fo bum punt yn y man
+   Ar fy nhyddyn o ran heddyw.
+
+Rhys.  Ha fab, rhag c'wilydd, 'dwy'i ddim yn coelio,
+   Mae amser i alaru ac amser i ddawnsio.
+
+Arth.  Oes, amser i bob amcan, mi wn fy hun,
+   Ond doeth ydyw'r dyn a'i hadwaeno.
+
+Rhys.  A oes ini amser beth yn ngweddill,
+   Y gallem ni heb anair ganu yma bennill?
+
+Arth.  Neb a wnelo heb anair un ffafr yn ffest,
+   Fe fydd iddo orchest erchyll.
+
+Rhys.  Wel, canwch chai gerdd i ddechre,
+   Ac yna'n fwynedd mi ganaf inne.
+
+Arth.  Dyna ben, mi ganaf gerdd fy hun,
+   Ni wn i fawr, fe [w^]yr dyn, ar danne.
+
+Rhys.  Wrth gofio, dewch ac yfwch,
+   Ac yna'n well chwi genwch.
+
+Arth.  Dyma at ein hiechyd ni bob un,
+   Yr hwsmyn dygyn degwch.
+
+   Mi ganaf yma bennill cryno,
+   O glod i ni'n hunen heno,
+Nyni yw'r dynion dewrion dw',
+   Er maint maen' nhw'n ei frolio, -
+
+(Alaw--"PRINCE RUPERT.")
+
+"Yr hwsmon mwyn rhadlon hyfrydlon ei fryd,
+Sy'n haeddu'i ddyrchafu a'i barchu trwy'r byd,
+   Er bod i'r brenin barch a braint,
+   A'r esgob enwog swyddog saint,
+Mewn pwer foddus pwy [w^]yr faint, pur fantes eu byd;
+   A'r ustus mawr ei ystyr,
+A'r cownslors a'r cyfreithwyr, sy'n brysur eu bryd,
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.
+
+"Ond llafur yr hwsmon, wr esmwyth ei ryw,
+Sy'n cynnal y brenin a'i fyddin yn fyw,
+   Efe sy'n llanw eu dannedd dig,
+   A'r bara, a'r caws, a'r bir a'r cig,
+Pob lleidr balch a'n llwyd ei big, heb aredig i'r [y^]d,
+   Gan yr hwsmon mae trinogeth,
+Llin, gwlan, a holl raglunieth bywiolieth y byd,
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.
+
+"Yr esgob a rwysgant a'i ogoniant i'w got,
+Rown i, onibai'r degwm, am ei reswm ef rot,
+   Ac yntau'r deon fwynlon fant,
+   A'r offeiriadon chwerwon chwant,
+
+Ar gefn y plwyf maen' hwy a'u plant, a'u holiant o hyd,
+   Mae'n rhaid i'r gweilch bon'ddigedd,
+Gael bara dan eu dannedd o rinwedd yr [y^]d,
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.
+
+"Efe yw tad-bedydd pob gwledydd yn glir,
+A phen pob celfyddyd rhai diwyd ar dir,
+   Rhaid i bob crefftwr gweithiwr gwan,
+   Ymofyn yr hwsmon iddo'n rhan,
+Ni all neb fyw mewn tref neu lan, heb lunieth mewn pryd,
+   Digonedd o haidd a gwenith,
+Sy'n porthi pob athrylith a bendith mewn pryd,
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd."
+
+Rhys.  Wele, moliant i hwch Bryn Mulan,
+   Oni thawodd y g[w^]r a geran,
+Pwy fuase'n disgwyl ei fod o,
+   Mor hynod am ei frolio'i hunan?
+
+Arth.  Wel, brolied pawb ei ore,
+   Mi ddywedes i'r gwir bob geirie.
+
+Rhys.  Os oes i bawb ganmol ei waith ei hun,
+   Rhaid i minne'n ddiddychryn ddechre, -
+
+(Alaw--"SPAIN WENDDYDD.")
+
+"Wel, teimled a barned pob un,
+'Rwy'n chwennych gwneyd heddwch cytun,
+Pa fodd y gall hwsmon gael lles,
+Er cymaint ei rinwedd a'i wres,
+Beth fydd e'n nes wrth feddu'n wir
+Anrhydedd teg o ffrwythau tir,
+Onibae fod gwlad faith rad a thref
+Yn treulio'i foddion unicn ef?
+
+A pheth a wnai'r hwsmon dan 'rhod,
+Heb frenin a byddin yn bod,
+Dysgawdwyr a sawdwyr i'w swydd,
+Rhag blinion elynion di lwydd?
+Y rhei'ny'n rhwydd wnai aflwydd noeth,
+Yn neutu'r byd a'u natur boeth,
+Onibai penaethied nerthol glau,
+Ni fydde un heddwch i'w fwynhau.
+
+"A'r ustus, [w^]r trefnus bob tro,
+Sydd berffeth a'i gyfreth i'w go',
+Yn taeru, ac yn rhannu 'mhob rhith,
+Gyfiawnder, mewn plainder i'n plith:
+Neu bydde melldith ym mhob man,
+Lledrata a lladd trwy dref a llan,
+Oni bai fod cyfraith araith wir,
+Hi ai'n anrhaith hwyl ar for a thir.
+
+"Mae pob galwedigeth ar dwyn,
+Wedi'i threfnu a'i sefydllu'n bur fwyn
+Fel cerrig mewn adail hwy wnan',
+Yn y murie rai mawrion a man,
+Pob un yn lan a geidw le,
+I glod a thrinieth gwlad a thre',
+Pob swydd, pob sail, pob dail, pob dyn
+Sy'n dda'n ei hardd sefyllfa'i hun.
+
+"Mae'r deyrnas mewn urddas a nerth,
+Gwedi'i rhol fel un corff lanw certh,
+Yn y pen y mae'r synwyr a'r pwyll,
+A'r galon yw'r golwg ar dwyll;
+Y pen yw canwyll, cynnydd maeth,
+Aelodau'r corff a'u lediwr caeth,
+Mae'r dwylo a'r traed mewn daliad drud,
+A'r bysedd bach tan bwyse'r byd.
+
+"Nid alliff, deallwch, un dyn,
+Fyw'n gryno yma heno arno'i hun,
+Rhai'n barchus, neu drefnus iawn draw,
+Rhai'n weinied yslafied islaw,
+Pob un a ddaw a'i ben i'r ddol,
+Yn ol sefyllfa rhedfa rhol,
+Fel cocys melin wedi rhoi
+Rhwng ffyn y droell i'w phwnio i droi.
+
+"Gan hynny 'rwy'n deisyf ar bob dyn,
+Na ymffrostied yn ei alwad ei hun,
+Ni ellir byw'n ddifyr ddi-wall
+Mewn llwyddiant, y naill heb y llall;
+Ow! barna'n gall, pwy bynnag wyd,
+Fod rhaid i'r adar man gael bwyd,
+Mae pob sefyllfa a'i gyrfa'n gaeth,
+I ogoneddu'r Hwn a'i gwnaeth."
+
+Arth.  Wel, iechyd i'th goryn gwrol,
+   On'd oedd gennyt ti gerdd ryfeddol?
+Ni wn i, pe buase hi yn ilawer lle,
+   Na wnaethe o'r gore yn garol.
+
+Rhys.  Wel, barned pawb o'r ddeutu,
+   Na chures i chwr ar ganu.
+
+Arth.  Ie, canmol dy waith wnei di yn dy w[y^]n
+   Nis gwn i fy hun mo hynny.
+
+Rhys.  Dyma at eich iechyd da chwi a minne,
+   Ni a yfwn gwrw, pwy bynnag oedd y gore.
+
+Arth.  Yn wir, mae arna i syched glan
+   Wrth wrando ar dy gan di gynne.
+
+Rhys.  Yfwch ddracht yn harti,
+   Hi wneiff i chwi ddinam dd'ioni.
+
+Arth.  Pe'r yfwn i gwrw cryf y King's Head,
+   'Wnai damed o niwed imi.
+
+Rhys.  'Wnai gwrw yn y byd i chwi mo'r meddwi,
+   A chwithe'n wr a chorff cry' lysti.
+
+Arth.  Wel, ni phrisiwn i byth yma flewyn pen,
+   Pe gwariwn heb gynnen gini.
+
+Rhys.  Pam y rhaid i chwi mo'r hidio,
+   A chennych ar eich tyddyn gyment eiddo?
+
+Arth.  Oes, mae gen i stoc dda, ac aur yn fy nghod.
+   Moes i mi ddiod eto!
+
+   Och!  Beth fyddis nes er rhyw ddyferyn,
+   Dewch a dau chwart ar unweth, ni phery hyn ronyn;
+Beth, codi i dendio'r ydych chwi,
+   Mae Cadi neu Fari'r forwyn?
+
+   Gan ddarfod i mi fynd i'm hafieth,
+   Mi fynna' wneyd yma ryw lywodreth,
+Yr awr geir yn llawen, 'cheir mo honno'n brudd,
+   Mi fynnaf inne lawenydd unweth.
+
+   Beth glywes i ddweyd wrth gofio,
+   Ond fyddi di weithie yn dawnsio?
+'Rwy'n ame dy weld gyda Neli'r Clos
+   Ryw gyda'r nos yn hasio.
+
+   A ga'i gennyt roi yma dro go fychan,
+   Mi a fum yn ddawnsiwr glew fy hunan,
+Ond mae'r byd yma'n sobri dyn ym mhob swydd,
+   Fe ddarfu'r awydd rwan.
+
+Rhys.  Wel, i'ch plesio chwi, mi ddawnsia i ngore,
+   Tyred y cerddor, hwylia dithe.
+
+Arth.  O! iechyd i'r galon, dyna wych o step,
+   Ow! tewch a'ch clep, f' eneidie.
+
+   Bendith dy fam i ti, 'r Cymro hoew,
+   Gwaed y garreg! hwde gwrw,
+Ac yfa'r cwbwl, y Cymro cu,
+   Ran 'rwyt yn ei haeddu heddyw.
+
+Rhys.  Oni fydde'n ffeind i chwithe'n fwyngu,
+   Ddawnsio tro, a chwithe'n medru?
+
+Arth.  Yr ydw'i am dani hi yn union dul,
+   Dechreued e'n gynnil ganu.
+   Dewch a'r hors peip i'ch ewythr Arthur,
+   A pheidiwch a'i chware hi'n rhy brysur.
+
+Rhys.  Dyna i chwi ddyn, awch wydyn chwant,
+   Yn canlyn y tant yn gywir.
+   O! iechyd i galon yr hen geiliog,
+   Dyna step yn c'lymu'n gynddeiriog.
+
+Arth.  Ni chlywai'n iawn gan faint y swn,
+   Mo'r tanne gan y clepgwn tonnog.
+
+* * *
+
+Yn dangos ei fod yn feddw, yn
+cysgu, a thoc yn siarad drwy ei hun.
+
+Rhys.  Gorweddwch ar lawr y parlwr,
+   Dyna wely llawer oferwr.
+
+Arth.  Wel, cysgu yn y funud a wnaf fi,
+   Dondia nhw'i dewi a'u dwndwr.
+
+Rhys.  Ust! tewch, fy 'neidie, a nadu,
+   'Dewch lonydd i'r gwr gael cysgu;
+O! na wrandewch beth ddwed e', g[w^]yr dyn,
+   Mae fe'n siarad trwy'i hun, mi wn hynny.
+
+Wel, ni weles i erioed, mi allaf dyngu,
+Un mor afreolus yn ei wely.
+
+Arth.  Hai, Robin, dilyn y da yn glos,
+   Dacw'r eidion yn mynd dros yr adwy.
+
+Rhys.  Wel, gan fod yr hen froliwr mor anodd ei riwlio,
+   Mi a'i gadawaf ar gyfer, boed rhyngddynt ag efo,
+Ac a ddiangaf yn siwr heb dalu dim siot,
+   Fe geiff yr hen got ymgytio.
+[Diflanna Rhys.
+
+Arth.  Wel, mae gen i feddwl, os byw fydda',
+   Ddygyd caue Sion Ty Nesa';
+Mi gaf yno ddigonedd o frig [y^]d,
+   Fe eiff y farchnad yn ddrud, mi wranta.
+
+   Mi gadwa'r ddas lafur hyd Wyl Ifan
+   Heb ei thorri, mae hi'n gryn werth arian,
+Ac mae llofft yr [y^]d cyn llawned a dalio;
+   I ddiawl, oni chasgla'i gan'punt eto.
+
+   Holo! gwaed canmil o gythreulied,
+   Dacw ddrws yr ysgubor yn llydan agored,
+A'r moch a'r gwydde'n y llafur glan,
+   Hai, soch, hwy lyncan sached,
+
+   Gaenor, Cadi, Susan,
+   Dyma helynt hyllig, ceisiwch ddod allan.
+
+[Ymddengys Tafarnwr.
+
+Taf.  Hold, 'rhoswch, peidiwch a thorri'r bwrdd,
+   Ydych yn chwenych mynd i ffwrdd ttw'ch hunan?
+
+Arth.  O! bendith fy mam am fy stopio'i dipyn,
+   Yr oeddwn i wedi gwylltio'n erwin.
+
+Taf.  Yr oeddych yu llywio'n ddrwg eich llun,
+   Ac yn siarad trwy'ch hun er's meityn;
+Fe ddarfu i chwi daflu a thorri cadeirie,
+   Dowch, ceisiwch hwylio i gychwyn adre.
+
+Arth.  O, dweyd y gwir i ti sy'n ffrynd,
+   Mae bwriad gen i fynd y bore.
+
+Taf.  Cawsoch bymtheg chwart yn gyson
+   O gwrw, mae hynny'u goron,
+A'ch bwyd hefyd yn costio swllt,
+   Dyna chwe' swllt yn union.
+
+   Talwch y siot heb hir ymdaeru.
+
+Arth.  Aroswch, gadewch imi edrych o'm deutu:
+Mae'r dyn oedd gyda fi yn hyn o le?
+   Bydde yn deilwng iddo ynte dalu.
+
+Taf.  Os daftu hwnnw ddiauc allan,
+   Y chwi geiff ateb am y cyfan.
+
+Arth.  Dyna esiampl i bawb lle bynnag y bo,
+   I edrych ato'i hunan.
+
+Taf.  Dewch, oni thelwch chwi yn y funud,
+   Cewch dalu rhagor ar fyrr ennyd.
+   'Da'i ddim i ddadle a chwychwi,
+   Ond diolch i chwi am eich coegni.
+[Diflanna Tafarnwr.
+
+Arth.  Diolch i tithe, chwilgi tost,
+   Am fwgwth cost mor wisgi.
+
+   Nage, glywsoch chwi, bobl glysion,
+   Goeced oedd yr hangmon:
+Mi glywswn arnaf, pan oedd e'n flin,
+   Roi cic yn ei din e, 'r dynion.
+
+   A welwch chwi, dyma'r peth geiff dyn truan,
+   Ar ol colli'i gof, a gwario'i arian;
+Tafod drwg, a'i alw'n fochyn bo lol,
+   A'i bacio'n hollol allan.
+
+   A phe gyrrwn y wraig neu rywun o'm cartre
+   I geisio llwyed o'u burum hwy fory'r bore;
+Er maint a waries yma'n llym,
+   Ni chawn i ddim heb ddime.
+
+   Ac a weriwch chwi, ffylied garw,
+   Eich arian i garpie chwerw?
+Bydde'n well gennyf o syched farw'n syth,
+   Nag y carwn i byth mo'u cwrw.
+
+   O! yr oedd diawl i'm dilyn,
+   Aros yma i hurtio 'nghoryn,
+'Ngholledu fy hun, a gwneud niwed caeth,
+   A 'muchedd yn waeth na mochyn.
+
+   Nis gwn i pa sut yr a'i adre,
+   Gan g'wilydd liw dydd gole;
+Mae'r wraig er's meityn, wrantaf fi,
+   Yn rhyw gyrion yn rhegu'i gore.
+
+[Diflanna Arthur.
+
+Ymddengys Rhywun.
+
+Rhywun.  Dyma finne, Rhywun, mawr ei drueni,
+'Does neb yn cael mwy cam na myfi;
+'Rwy'n gysgod esgus celwydd llydan,
+Fwy o'r hanner na'r diawl ei hunan.
+
+   Ar ol i rai wneuthur clwt o stori,
+A chodi rhwng cymdogion ddrwg aneiri,
+Ni bydd gan gelwyddwr ddim i'w wneyd
+Ond rhuo mai Rhywun a glywodd e'n dweyd.
+
+Ac weithie geilw rhai fi'n fran,
+Ac a godant yn fy nghysgod gelwydd glan,
+Fe dyngiff y llall ynte'r mawr lw,
+Mi glywes rywbeth gyda Nhw.
+
+Ac felly'n gysgod celwydde coegfall,
+Y Nhw fyddai weithie, Bran waith arall,
+Weithie'n Hen-wr gan bawb ohonyn,
+Gwaetha rhuad, ac weithie Rhywun.
+
+Ac nid yw'r henwe hyn i gyd,
+Ond esgus celwydd 'rhyd y byd,
+Abwyd cnawdol am fach Satan,
+I safio'r drwg i amlygu ei hunan.
+
+   O, chwi wragedd y te a'r ffortun,
+   Nid oes ond y celwydd yn eich canlyn;
+Ow! beth a wneir, pan ddel mewn pwyll
+   I'r gwyneb y twyll a'r gwenwyn?
+
+   A gwragedd y piseri sy'n rhai o'r siwra,
+   A'r gof a'r melinydd ddylase fod ymlaena,
+A'r holl bobl gerdded sy'u dwad gerllaw,
+   Drwy gamwedd draw ac yma.
+
+   A'r gweinidogion ffals eu dygied
+   Fydd yn achwyn chwedle i'w meistried,
+A'r holl rodreswyr fydd yn dwad ar dro,
+   I ofalus weneithio am folied.
+
+Ac felly trwy'ch cennad, y gynlleidfa,
+Os rhynga'ch bodd i wrando arna',
+Mi ganaf gerdd i ddeisyt yn ddygyn
+Na roddoch ormod ar gefn Rhywun, -
+
+(Alaw--"SPANISH HAVEN.")
+
+"Pob rhyw ddyfeisgar feddylgar ddyn,
+A phob ystraeol wagffol un,
+A wnelo hyn ohono ei hun,
+   I daenu gw[y^]n a gwenwyn;
+A phan ddelo ar ffrwst ryw drwst i droi,
+Gwneiff pawb esgusion am le i 'sgoi,
+Ac felly'r anair a gaiff ei roi
+   Ar Rywun.
+
+"Mae'n natur hon yn glynu'n rhwydd,
+Pan bechodd Adda sertha swydd,
+Rhodd yntau ar Efa, llesga llwydd,
+   Y bai a'r digwydd dygyn;
+Ac ar y sarff y rhoddes hi,
+A hyn yw'r nod o'n hanwir ni,
+Hoff gennym fyth roi'r euog fry
+   Ar Rywun.
+
+"Gan hynny gwelwn wraidd ein gwall,
+Na byddir nes trwy ddyfes ddall.
+Er taflu'r llwyth o'r naill i'r llall,
+   Mewn coegfall oerwall erwin;
+Ni chafodd Adda un lle i ffoi,
+Fe ddaeth y drwg heb hir ymdroi,
+I'w ben ei hun er ceisio ei roi
+   Ar Rywun.
+
+"Ac felly ninne, f'alle'n wir,
+Drwy'r deyrnas hon ymhob rhyw sir,
+Ansiriol siarad holiad hir,
+   A fftydir gan gyffredin;
+Mae'r gair dew lid mewn gwir di lai
+Fod ar benaethied amryw fai,
+Fel hyn mae barn gan bob rhyw rai
+   Ar Rywun.
+
+"Ond wedi'r cwbl drwbl drud,
+O'r chwyrnu a'r barnu sy'n y byd,
+Daw'r amser pan grynhoir ynghyd
+   Bob dirfawr fryd i derfyn;
+Pan fo'r gydwybod flin yn cnoi,
+'Cheiff esgus ffals un lle i ffoi,
+Sait pawb i'w tam, ni wiw ei roi
+   Ar Rywun.
+
+"Gan hynny holed pawb ei hun,
+Mae barn, rhag barn, yn dda i bob un,
+Cydwybod oleu, ei llwybre a'i llun,
+   Sydd oreu i ddyn ei ddilyn;
+Gwae lwytho arno ei hun glai tew,
+Ni all llewpart newid lliw ei flew,
+Pan d'wyno'r haul fe dodda rhew
+   Dydd Rhywun."
+
+   Ni chana'i chwaneg, nosdawch heno,
+   Dyma gysgod y celwydd yn awr yn cilio,
+Rhaid i bawb syfell dan ei faich ei hun,
+   Ni wiw am Rywun ruo.
+
+[Ymddengys Arthur, yn glaf.
+
+Arthur.  Hai, how, heno, 'r cwmni eglur,
+Dyma finne dan erthwch, yr hen Arthur,
+Yn edrych am le i eistedd i lawr,
+Gan ty ngwaew mawr a 'ngwewyr.
+
+   Fe'm trawodd rhyw glefyd chwerw,
+   Yr wy'n ofni y bydda'i marw,
+Ow! bobl, bobl, 'does help yn y byd,
+   I'm tynnu o'r ergyd hwnnw?
+
+   'Rwy'n gweled o ben bwy gilydd,
+   Fy mhechod, a nod annedwydd,
+Cydwybod sydd i mi'n traethu 'nawr,
+   Fy nghastie, mae'n fawr fy nghystudd.
+
+   Dacw'r defed a ddyges, mi wn tros ddeugen,
+   Yn rhedeg 'rhyd y llethr, a dacw'r pec a'r llathen,
+Dacw'r [y^]d budr yng ngwaelod y sach,
+   Dacw'r pwyse bach aflawen.
+
+   Dacw'r llaeth tene, O! 'r felldith donnog,
+   Werthasom ganweth ddau chwart am geiniog;
+A'r man-yd yn y brith-yd, sy'n brathu fy nghalon;
+   Mi wnes gam diawledig a phobl dlodion.
+
+   'Rwy'n gweled ar gyfer mewn gofid a chyffro,
+   Y gweithwyr a'm gweinidogion yn fy melldigo,
+Mae'r ofn arna'i bydda'i ar ol mynd o'r byd,
+   Am bechod o hyd yn beichio.
+
+   Ow! oes yma neb a fedr weddio?
+   Na phregethwr, na doctor, yn hynod actio,
+O! nid oes i'm hoedl i fawr o drust,
+   Ow! physic, 'rwy'i just a phasio.
+
+[Ymddengys y Doctor.
+
+Doctor.  O dear heart, you are sick, 'rwy'n cweled!
+
+Arth.  O meistr anwyl, ni fu hi erioed cyn erwined!
+'Rydwy'i bron marw'n ddigon siwr,
+   Coeliwch, mewn cyflwr caled!
+
+Doct.  Let's feel your wrist, mae pyls chwi cweithio?
+
+Arth.  Oes rhywbeth yn ateb bydda'i fyw dipyn eto?
+
+Doct.  Yes, yes, I hope you'll come o'r core.
+
+Arth.  Iechyd i'r galon, os ca'i fyw tan y gwylie.
+
+Doct.  Here's drops for you i lonyddu'ch ysbrydoedd.
+
+Arth.  Os bydda'i marw fel 'nifel, 'da'i byth i'r nefoedd.
+
+Doct.  Don't be afraid, mae Duw'n trugarog.
+
+Arth.  Ni waeth i chwi p'run, 'rwy'n ddiffeth gynddeiriog.
+
+Doct.  I'll warrant you'n burion, mi ddof yma'r bore,
+To bleed you and bring some more cyffirie,
+Cym'rwch a cadwch ddeiet dda,
+Yn ddiddychryn hyn yna i ddechre.
+[Diflanna'r Doctor.
+
+Arth.  Wel, bendith eich mam i chwi, meistr anwyl,
+   Ond a ddaethum yn well nag oeddwn yn ddisgwyl;
+Rhaid gyru at y person i ddwyn ar go',
+   Am roi gweddi, os bydd eisio, ddywsul.
+
+   Os fi geiff hoedl eto'n weddedd,
+   Mi feddyliaf lawer am fy niwedd,
+Ni choelia'i nad ymadawa'i ar frys,
+   A'm holl afiachus fuchedd.
+
+   Mi af i bob cymanfa, lle byddo rhai duwiola,
+   A rhof elusen i'r tlawd, heb eiriach blawd na bara;
+O! hoedl, hoedl eto, i ddarllen a gweddio!
+   Ow'r amser gwerthfawr rois yn gas, heb geisio gras yn groeso!
+
+   Duwioldeb, Duwioldeb, wyneb anwyl!
+   Tyred i'm dysgu! yr wy'n disgwyl
+Y gwnei di fy 'fforddi, mae f' ewyllys yn bur,
+   'Nol dy archiad, i wneuthur dy orchwyl.
+
+[Ymddengys Madam Duwioideb Crefydd.
+
+Duwioldeb.  Pwy sydd yma, caetha' cwyn,
+   Yn galw ar dwyn am dana'?
+
+Arth.  Hen bechadur heb fod yn iach,
+   Sydd a'i galon bach yn gwla.
+
+Duwi.  Fel hyn bydd llawer hen bechadur,
+   Pan ddelo clwy' neu ddolur,
+Er iddynt son am grefydd sant,
+   Hwy ant eto wrth chwant eu natur.
+
+Arth.  O! Duwioldeb, 'da'i byth i ildio,
+   Mi ddof i dy ddilyn, pwy bynnag a ddelo;
+Ac a wnaf bob rhyw beth a f'och di'n bur,
+   Drwy gysur, yn ei geisio.
+
+   Mi adawaf arian i'r tylodion,
+   'Rwy'n meddwl fod hynny'n weithred raslon;
+Ac mi dderbynia'r pregethwyr gore i'r t[y^],
+   'Rwy'n bwrw fod hynny'n burion.
+
+   Ac mi wna'r peth a fynnir byth yn fwynedd,
+   Ym mhob rhyw gariad, os ca'i drugaredd;
+Gweddied pawb gyda fi hyn o dro
+   Am iechyd i ymendio 'muchedd.
+
+Duwi.  Duw roes glefyd i'th rybuddio,
+   A barodd i'th gydwybod ddeffro;
+Ac yn rhoddi it' dduwiol ras,
+   Hoff addas i'th hyfforddio.
+
+Arth.  Iechyd i'th galon di, Grefydd dyner
+   'Rwy'n teimlo fy hun wedi gwella llawer.
+
+Duwi.  Deui eto'n iachach nag yr wyd,
+   Am hynny cwyd o'th gader.
+
+Arth.  Wel, dyma fi ar fy nhraed yn rhodio.
+   Y cwmni mwyndeg, 'rwy'n ame gwna'i mendio;
+Ni welsoch chwi 'rioed un mor ddi-fai,
+   Yn ddi ddowt ag fydda'i eto.
+
+Duwi.  Gwylia'n odieth ar dy fynediad,
+   A chymer ofal mawr trwy brofiad;
+Os dy ddwylo ar yr aradr a roi fel Paul,
+   Ni wiw i ti edrych ar dy ol.
+
+  Cofia Gain a'i aberth cyndyn
+   A gwraig Lot a ddarfu gychwyn;
+Balam gynt a garodd wobre.
+   Pob un o'r rhai'n aeth dros y llwybre.
+
+   Cofia swydde Saul a Suddas,
+   Yn rhybudd cymer dymer Demas,
+A chofia Agrippa, frenin oerddig,
+   A ddaeth yn Gristion o fewn 'chydig.
+
+Arth.  'Does dim sy gryfach na duwiol grefydd,
+   Pe dysgit ti Gaenor, fy ngwraig i, ar gynnydd;
+'Rwy'i er's deugen mlynedd 'mynd i 'ngwely 'mlaena,
+   Ac ni ddywedodd hi weddi erioed, mi dynga.
+
+   Mae hi am fynd yn gyfoethog wrth ofalu a gweithio,
+   Ond ni ddysgodd hi 'rioed na phader na chredo;
+Mae gen i fy hun, oni bydda'i'n ddig,
+   Ryw grap diawledig arno.
+
+   Mi fyddwn i erioed yn gweddio rhyw 'chydig,
+   Wrth fynd trwy ddwr neu ryw ffordd ddychrynedig,
+Neu ar fellt a tharane y cofiwn i am Dduw,
+   Ond bellach byddaf byw'n o bwyllig.
+
+   Felly, Duwioldeb, mae gen i rwan
+   Ryw chwant ac 'wyllys i roi tro tuag allan.
+
+Duwi.  Cerddwch, a rhoddwch dro drwy gred,
+   Cofiwch eich adduned cyfan.
+
+   Meddyliwch wrth rodio draw ac yma
+   Ym mhlith eich pwer mai Duw a'i pia;
+Gwyliwch roi'ch calon i garu'ch golud.
+   Rhag ofn i chwi golli ffordd y bywyd.
+[Diflanna Arthur.
+
+   Yn ddrych i bechaduried byd
+   Cadd hwn ei adel am ryw hyd;
+Yn awr mi ganaf bennill dygyn,
+   I hynod ystyr hyn o destyn, -
+
+(Alaw --"SUNSELIA.")
+
+"Pwy heno'n wahanol, dduli dynol, all ddweyd,
+Na ddarfu Duw gynuyg yn unig ei wneyd
+Yn ddawnus feddiannol o reol ei ras,
+Ond ein bod ni drwy bechod yn gwrthod yn gas;
+Trwy glefyd a gloes, a llawer byd croes,
+Trwy amryw rybuddion, arwyddion a roes;
+Mae'n cynnyg oes gwiw i'r gwaetha sy'n fyw,
+Rhyfeddwn ei foddion, mor dirion yw Duw.
+
+"Mae'n cynnyg ymwared er trymed ein trwyth,
+Rhag torri neu gospi'r ffigysbren di ffrwyth,
+Mae'n erfyn caei blwyddyn er sugyn i'w sail,
+Gan gloddio i'w adfywio, ac anturio rhoi tail;
+Ac yna os dmwg wawr a fydd, er poen mawr,
+Y farn a'r gair taeredd yw, Torr ef i lawr!
+A hon yw'r farn ffri.  O! crynwn mewn cri,
+Rhag ofn mai rhai diffrwyth mewn adwyth y'm ni."
+[Ymddengys Arthur wedi myned yn iach.
+
+Arthur.  O! nid wyf ddim am gynnwys yma dduwiol ganu.
+   Llawer brafiach clywed lloie'n brefu,
+Ac yn lle darllen a gweddio'r nos ar led
+   Mwyneiddiach gen i weled nyddu.
+
+Duwi.  Ow, ddyn truenus, gresynus anian,
+   Mae'n drist yr awel, a dro'ist ti rwan?
+
+Arth.  Beth bynnag a drois, ni chewch chwi'n drwch,
+   Mo'ch 'wyllys, cerddwch allan.
+
+Duwi.  Onid i mi mae'r addewid hynod,
+   O'r byd sy 'nawr, a'r byd sy i ddyfod?
+
+Arth.  Ni ches i o fantes wrth dy drin,
+   Un difyn, dal dy dafod.
+
+Duwi.  Wel, beth a ddarfu i chwi gynne addo?
+
+Arth.  Trymder fy nolur bar im' siarad dan fy nwylo.
+
+Duwi.  I b'le 'r eiff eich ened, meddyliwch hynny?
+
+Arth.  Mi gaf amser i fyfyrio ar ol y fory.
+
+Duwi.  Och! beth a wnei di, ddyn anraslon,
+   Pan ddel dy ddiwedd, gwannedd gwynion?
+
+Arth.  Beth a ga'i?  Ond boddloni heb goll
+   I'r un digwydd a'r holl gymdogion.
+
+Duwi.  Gwae, gwae di, bechadur chwerw,
+   Unweth yn fyw, a dwyweth yn farw;
+Ymroi i gysgu ar dy sorod,
+   'Nol deffro unweth dy gydwybod.
+
+   Ti addunedest ger bron Duw,
+   Gwellhait dy fuchedd os cait fyw,
+Yn awr troi 'nol i'th hen ffieidd-dra,
+   Fel hwch i'r dom, neu'r ci i'w chwydfa.
+
+   Y g[w^]r a gerydder yn fynychol,
+   Ac a g'leda ei watt annuwiol,
+A ddryllir yn ddisymwth ymeth,
+   Fel na byddo meddyginieth.
+
+[Diflanna Duwioldeb.
+
+Arth.  Wel, hawdd ganddi hi brablan a breblian,
+   Ni wiw i mi wrando pawb yn lolian,
+Rhaid i mi bellach flaenllymu'r ddwy big,
+   A chodi yn o hyllig allan.
+
+   Nid oedd ond ffoledd a gofid calon
+   I mi fynd yn dduwiol ymysg rhyw Iddewon!
+Yr ydwy'n meddwl nad oes gan neb fel fi
+   Gasach llancesi a gweision.
+
+   Nhw' dyngan' ac a regan, gan guro ac ymrwygo,
+   A ddryllio'r ger o'u cwmpas, yn dawnsio ac yn campio,
+A gwych gan eu calonne chware ambell wers,
+   O cric mi hers a horsio.
+
+   O! 'roedd acw helynt drwg anaele,
+   Tra fum i yn sal er's dyddie,
+Hwy wnaethon' hefyd enbyd [w^]g,
+   Mynn Elian, i mi ddrwg anaele.
+
+   Fe aeth dau lo bach i ollwng trwyddyn',
+   Ddim byd ond o ddiogi edrych atyn',
+Ac ni choeliech chwi byth, y cwmni ffraeth,
+   Mor wachel yr aeth un mochyn.
+
+   A bu farw un hesbwrn, yr ydwy'n hysbys,
+   Mewn mieri yng nghaue Morys,
+Ac ni fu wiw 'rwy'n siwr gan Gaenor na Sian
+   Fynd yno i ymg'leddu na chroen na gwlan.
+
+   'Roedd y gweision a'r gweithwyr oll am y gwaetha,
+   Heb ronyn o fater ond cysgu neu fwyta;
+Fe aeth y coffor a'r blawd, Och fi, cyn waced,
+   A dacw gasgen o ymenyn dest wedi myned.
+
+   'Rwy'n ame'n ddigysur y rhoison' hwy gosyn
+   I'r hen awff hurtedd a fydde'n dweyd ffortun,
+Mi a'u clywes yn siarad ac yn cadw syrwrw,
+   Fod honno'n ymleferydd y byddwn i farw.
+
+   Ac nid ydwy'n ame llai mewn difri',
+   Nad oeddynt hwy'n erfyn i mi farw i 'nghrogi;
+Roedd fy nghlocs gan un o'r llancie'n y domen,
+   A'r llall yn dechre glynu yn yr hen wasgod wlanen.
+
+   Ac felly ni choeliech chwi, 'r cwmni enwog,
+   Hynny o greulon golledion llidiog,
+A gefes i tra fum yn sal,
+   Fe gostiodd imi dal cynddeiriog.
+
+   Ac mi fum cyn ddyled ag addoli,
+   A hel pregethwyr acw i floeddio ac i goethi;
+A garw'r cwrw a'r bara gwyn cann
+   A aeth yn rhan y rheiny.
+
+   Ac 'roedd gennyf botel frandi,
+   Fe lyncwyd hwnnw i'w grogi,
+A cheirch i'w ceffyle hwy, hyn a hyn,
+   Onid oeddwn i'n cryn greuloni.
+
+   Hwy fwytason' beth anaele,
+   Rhwng bacwn, biff, ac w[y^]e;
+Siawns ond hynny don' nhw i'n t[y^] ni,
+   I goethi mo'u pregethe.
+
+   Yr holl gwmffwrdd calon ges i oddiwrthyn'
+   Oedd dangos fy nh[y^], a'm stoc, a'm tyddyn,
+A llawnder fy ydlan, wiwlan wedd,
+   'Roedd hynny'n rhyw rinwedd ronyn
+
+   Ond ar draws yr holl rinwedde,
+   'Roedd diawl yn y tylwyth gartre';
+Ni choeliech chwi byth, am nonsens ffo!
+   Hynny ddaeth ar f'ol i o filie.
+
+   Fe ddaeth acw fil oddiwrth y siopwr,
+   Am friws a sena, nutmeg a siwgr,
+A bara gwyn, a biscuits, pan oeddwn yn wan.
+   A gafwyd gan y pobwr.
+
+   Ac fe ddaeth acw gyfrif gerwin,
+   Rhwng raisins, wine, a white-wine,
+A phob rhyw licier, a syber saig,
+   Fydde wrth fwriad y wraig a'r forwyn.
+
+   Hwy garieut acw'n gywren,
+   Yn f'enw i'r peth a fynnen';
+Hwy'm cym'rent i'n esgus dilys dw',
+   Ac a lyncent hwnnw'u hunen.
+
+   Ni ddyfethes i yn ty nghlefyd,
+   Erioed gyment ag maent hwy'n ddywedyd;
+Ond mi deles lawer yn mhob lle
+   O achos eu bolie bawlyd.
+
+   Ond mae'n debyg fod arnua'i eto gyfri',
+   Gwmpas hanner coron i'r apoticeri, -
+'Rwy'n foddlon i dalu hynny fy hun,
+   Fe wnaeth y dyn beth d'ioni.
+[Ymddengys Doctor.
+
+Doctor.  How do, 'rhen corff, daru'ch mendio'n clyfar?
+
+Arth.  Yr ydwy'n abl grymusdeg, bendith Huw i chwi, mistar.
+
+Doct.  Mae'n ta gen' i'ch cweled ch'i mor hearty.
+
+Arth.  Mi fyddwn yn iachach pe cawn dalu ichwi.
+
+Doct.  Here's a bill for the whole cost.
+
+Arth.  Wel, gobeithio nad ydych chwi ddim yn dost.
+
+Doct.  The total sum one guinea and a half.
+
+Arth.  Aroswch, gadewch i mi edrych yn graff!
+
+   Y gini a hanner am gyn lleied a hynny?
+   Ai diawl a welodd etifedd y fagddu!
+Dos oddiyma, leidar, gyda dy ledieth,
+   Onide, mi dala' i ti am dy hudolieth.
+
+Doct.  Wel, mae ceny' ffordd i godi'm cyflog,
+   Mi fynna'i cael nhw ar fyr bob ceiniog.
+
+[Diflanna Doctor.
+
+Arth.  Ni chei m'onynt o'm bodd i,
+   Wyneb ci cynddeiriog.
+
+   Nage, glywsoch chwi 'rioed, fy eneidie,
+   Y ffasiwn ddigywilydd gole?
+Gofyn gini a hanner, a'i safn ar led,
+   Yn grog y bo! am gan lleied siwrne.
+
+   Ni chefes i o'i ddrugs a'i gelfi dygyn,
+   Erioed werth deunaw, pe ba'i fo wrth dennyn;
+Mi feddylies y buase yn hyn o le,
+   Hanner cofon o'r gore i'r ceryn.
+
+   Yn lle hynny dyma gini a hanner,
+   Fydd raid imi dalu ar fyrder,
+Er i mi wylltio a mynd o'm co',
+   Mi wranta mynn e' eto'i fater.
+
+   Ond ni choelia'i nad a'i tuag adre' bellach,
+   Mi fydda' o hyn allan am y byd yma'n hyllach;
+Mi wna i bawb ganlyn ar eu gwaith,
+   Mi lainia, ac mi a'n saith greulonach.
+
+[Ymddengys Angau.
+
+Angau.  Stop you, old man, you are to be dead.
+
+Arth.  Ni fedra'i fawr Saesneg, beth ddywed e', Ned?
+
+Ang.  You've refused to take warning, but now you shall see.
+
+Arth.  Wel, mae ganddo ryw drwbwl, 'rwy'n meddwl, i mi.
+
+Ang.  Now it is too late to prepare yourself.
+
+Arth.  'Rwy'n ofni mai baili mewn difri ydyw'r delff.
+
+Ang.  Now in short time to death you are debtor.
+
+Arth.  Mi waria ddegpunt cyn talu i'r Doctor.
+
+Ang.  Thou shall soon go to eternal life.
+
+Arth.  Fydde'n well i'r gwaich coeglyd gym'ryd hynny geiff.
+
+Ang.  I'll stay no more to keep you company.
+
+Arth. Wel, garw ydyw'r Saeson am siarad yn sosi.
+
+Ang.  I have put my hand through my heart and breast.
+
+Arth.  Beth sy fynno'r rog a fi mwy na'r rest?
+   O! mae diawl yn ei 'winedd, fe daflodd ei wenwyn,
+   'Rwy'n clywed fy hun yn crynu bob gronyn.
+
+   Ow! dyma fi 'n awr yn fy rhyfyg annuwiol,
+   Fel wedi cael fy nharo'n farwol!
+Ow!  Ow! pobl Dduw a ddarfum i ddibrisio,
+   Ni haeddwn i ond diawlied i fod tan eu dwylo.
+
+   O! meddyliwch, ddynion, am eich hir artre,
+   Fe fu rhai ohonoch chwi mewn clefyd fel finne,
+Ac ar ol codi allan, yn pechu'n syth,
+   Heb deimlo byth mo'r pethe.
+
+   Ow'r hen bobl! os yw rhai ieuenc heb wybod,
+   Fe ddylech chwi feddwl fod eich oes bron a darfod,
+Ac fealle lawer gwaith wedi bod yn sal,
+   Dyma heno i chwi siampal hynod.
+
+   Felly ffarwel i chwi i gyd ar unweth,
+   Chwi wyddoch nad yw hyn ond rhyw act neu chwar'yddieth:
+Ond ni bydd gan Ange ond chware prudd,
+   Chwi welwch, ddydd marwoleth.
+[Diflanna Arthur.
+
+[Ymddengys Rhys.
+
+Rhys.  Wel, rhwydd-deb i bawb lle rhodio,
+   Os bydd meddwl gonest ganddo,
+Ni [w^]yr llawer un gychwyno'n ddi-rol,
+   A ddaw e yn ol ai peidio.
+
+   Mae oferedd ymhob rhyw fwriad,
+   Sydd yn y byd mewn treigliad,
+Gwagedd ac oferedd yw cyfoethog a thlawd,
+   Pan fo diwedd pob cnawd yn dwad.
+
+   Rhaid i bob llestr mawr a bychan,
+   Sefyll yn hynod ar ei waelod ei hunan;
+Fe dderfydd y cynnwr' a'r dwndwr dall,
+   Sy gan y naill ar y llall y rwan.
+
+   Er bod bai ar bawb, o frenin i gardotyn,
+   Ei faich ei hunan geiff pawb o honyn,
+Pan fo'r gydwybod yn fyw a'r tafod yn fud,
+   Ni wiw treio dwedyd Rhywun.
+
+   Tyrd dithe'r cerddor, 'rwyt ti'n un corddyn,
+   Gwych gennyt lechu yng ngbysgod Rhywun,
+Fe roed arno lawer sached swrth,
+   O gelwydd wrth dy ganlyn.
+
+   Wel, ni waeth i mi hyn o ffwndro,
+   Mae rhai wedi blino'n gwrando,
+Nid oes gennyf finne, yn ol coethi cy'd,
+   Fater yn y byd er peidio.
+
+   Ond, begio'ch pardwn chwi beidio a chynhyrfu,
+   Mae eto gan ddiddan, ac yna ddiweddu,
+Dymuned ar bawb sy am wrando'n glos,
+   Yn bresennol aros hynny, -
+
+Y Diwedd-glo, ar "GREECE AND TROY."
+
+"Pob diwyd doeth wrandawydd,
+Sy'n profi'n bur bob arwydd,
+Gan ddal mewn synwyr dedwydd
+   Yr hyn sy dda;
+Mae lle i gael trwy deimlad,
+Fel gwenwyn mewn gwahaniad,
+O lysie gwael, heb syniad,
+   A lesha!
+Doethineb Duw mae'n eglur,
+Sy'n dysgu pob creadur,
+   Yn ol natur yma i wneyd;
+Pob peth sydd fel o'r dechre,
+'Nghylch cadw eu hen derfyne,
+   Ond dyn yn ddie, gallwn ddweyd;
+Fe wnaeth y doeth Greawdydd
+Y byd o bedwar defnydd,
+   A'i hylwydd law ei hun,
+A thrwy ei ragluniaethe,
+Mewn rheol ddynol ddonie,
+   Y byd ordeinie ar bedwar dyn.
+
+"Ac wele'r pedwar penneth,
+Bu heno mewn gwahanieth,
+Rhyw olwg o'u rheoleth,
+   Yma'n rhwydd,
+Mae rhai'n yn wrthddrych eglur
+O bedwar defnydd natur,
+Dwfr, Daear, Tan, ac Awyr,
+   Gywir swydd;
+Y Dwfr yw'r elfen hyfryd,
+'Roedd Ysbryd Duw'n ymsymud,
+   O hyd ar wyneb hwn,
+A theip o'r dwfr yn gymwys,
+Yw gweinidogaeth eglwys
+Sy'n tynnu'n hardd-ddwys,
+   Burddwys bwn;
+Y Dwfr yw'r elfen ddiddig,
+Sy'n llonni'r rhai sychedig
+   A'i fendigedig wawr;
+Mae'n golchi'n budr aflwydd,
+Mae'n cario o wlad bwy gilydd,
+   Mae'n peri budd i'r byd bob awr.
+
+"A'r gyfraith iawnwaith unig,
+Sydd deip o'r Tan llosgedig,
+I buro pob llygredig
+   Oerddig wall,
+Yn llosgadwy dan cyfiawnder,
+O bob sothach, afiach, ofer,
+Dylai'r gyfraith fod trwy burder,
+   Yn ddi ball;
+A'r Brenin llaw alluog,
+Sydd deip o'r Awyr wyntog,
+   Mewn arfog lidiog lef,
+Mae'n chwythu tymhestlau heibio,
+Mae'n gostwng dynion dano,
+   A Duw a'i nertho dan y nef!
+
+Wel, dyma'r ddull oddiallan,
+Mae'r pedwar penneth anian
+Fel peder elfen gyfan,
+   Yn eu gwaith;
+Yr un gyffelyb arwydd,
+Yw'r dyfnion bedwar defnydd,
+Yn ngrym Crist'nogol grefydd,
+   Ufudd iaith';
+Corff dyn yw'r Ddaear ddiwad,
+A'r Awyr yw'r anadliad.
+   Cynhyrfiad bywiol nerth.
+A'r Tan yw'r gyfraith hynod
+Sy'n argyhoeddi o bechod,
+   A'r Dwfr yw'r Efengyl wiwnod werth;
+Gan hynny mae'r gair yn dywedyd, -
+'Dewch bawb i'r dyfroedd hyfryd,'
+   Mae'r bywyd yma ar ben;
+Er son am bob helyntion,
+Adnabod ffyrdd ein calon,
+   Sydd reitia' moddion i ni, Amen."
+
+
+
+CYFFES Y BABDD.
+
+
+
+Wrth edrych, aruthr adrodd,
+Fy ystum, fel bum o'm bodd,
+O hyd fy oes, di-foes daith,
+Fyw yn ben-rhydd, fab arnhaith
+Ymledu 'n annheimladwy
+I fynnu 'mar, fwy na mwy,
+Dilynais, a diawl ynnwyf,
+Bob cnawdol annuwiol nwyf, -
+Nid oedd un o du ei ddiawl,
+Am a allai, mwy hollawl,
+Nag odid mewn rbyddid rhwydd,
+Mwy'n fedrus am ynfydrwydd.
+
+O! mor hylithr y llithrwn
+I bob gwagedd serthedd swn
+Ymhlith meddwon aflonydd,
+A naws i'w dal, nos a dydd.
+
+Fy chwedlau fu fach hudlawn,
+Yn abwyd, neu rwyd yr awn;
+Hualau, ar hyd heolydd,
+Garw ei sain, o'm geiriau sydd;
+Cig a physgod, i'm nodi,
+Am foddio' nwyf fyddwn i;
+Mynych y bum ddymunol,
+Am wneyd ffair menywod ffol;
+Gweniaith a phob drygioni
+Fu fy mhleser ofer i.
+
+Och feddwl afiach foddion,
+Ffieiddrwydd hynt y ffordd hon;
+Mi ledais fel malwoden,
+L[y^]sg o'm hol i lesghau 'mhen;
+
+A'm calon pan f'wi'n coelio,
+Fy llysg drwg fydd yn llesg dro:
+Nyth ydwyf, annoeth adail,
+Deml y fall, nid aml ty ail;
+Daear afluniaidd dywyll,
+A llyn du, yn llawn o dwyll:
+T[w^]r annedd pob trueni
+Yw ty nghalon eigion i.
+
+A pha mwyaf gaf heb gudd,
+O fwriad eu llaferydd,
+Mwy-fwy mawr-ddrwg amlwg w[y^]n,
+A swn dialedd sy'n dilyn;
+Cyfyd cof, amryw brofiad,
+O'm heuog, afrywiog frad;
+Gan mor drwm yn y clwm clau
+A chadarn fy mhechodau.
+
+Och edrych eglur-ddrych glau
+Helyntion y talentau;
+Fy nhalent erbyn holi,
+Gwaedd yw son, a guddiais i,
+Tan fy llygraidd ffiaidd ffol,
+Yn fy naear annuwiol.
+Duw a roes, da yw ei rad,
+Fy awenydd, fyw Ynad;
+Minnau troes, mewn enaid rhydd,
+I'r gelyn, er oer g'wilydd.
+
+'Mroddais, eisteddais yn stol
+Gwatwarwyr, gnawd daearol;
+Yn lle bod, hynod wiw hawl,
+Ar lan afon, le nefawl,
+Yn dwyn ffrwyth, at esmwythder,
+Fel y pren plan, purlan per.
+
+Ond Och!  Ydwyf bechadur,
+Fel llwyn sarff, neu 'fallen sur:
+Ffigys-bren, neu wernen wyf,
+Ddi-ffrwyth, hyd oni ddeffr'wyf;
+Chwith yw'r farn, fy chwythu fydd,
+Fel man us ar fol mynydd,
+Oni chaf, iawn awch ufydd,
+Rym i ffoi trwy rwymau ffydd,
+A chalon gwir ddychweliad,
+I'm troi at faddeuant rhad.
+
+I'r hyn Duw, o'm rhan dywyll
+Rhwymau barn, rho i mi bwyll
+I gydnabod mewn tlodi,
+'Th ras haeddianuol doniol Di,
+Yn troi'r hadl, rai afradlon,
+At weli, er mor bell y b'on.
+
+Duw i'th ras yn urddas ne',
+Er mwyn fy enaid myn finne',
+Yn ollawl, gyflawn allan,
+Fel pentewyn, tynn o'r tan,
+Wael bechadur dolur dig,
+A llesg adyn llosgedig.
+Trywana fi o'm trueni,
+Gwel dy fab gwael ydwy' fi;
+Dwg f' enaid i'th drigfanne,
+O fy Nuw, er ei fwyn E'.
+
+
+
+HANES HENAINT.  1799.
+
+
+
+Glywch gwynfan clychawg anferth
+Gan Brydydd annedwydd nerth:
+Daeth henaint oed wth ynnwyf,
+Dirfawr nych, a darfu'r nwyf.
+I'm henaint ymwahanodd
+Alar a meth lawer modd.
+
+Methiant ar ffrwythiant ftraeth
+Cry' hoff helynt corftfolaeth,
+O'm traed i'm pen daeth gwendid,
+Cymysgrwydd, llesgrwydd, a llid:
+Llid na bawn mor llydan bum,
+A mynwesdeg mewn ystum,
+Yn gallu canu cynneddf,
+Liosog rym, lais a greddf.
+Hwyl hyf oedd gennyf i gan,
+Arwydd utgorn ar ddatgan;
+Ond weithian, myned waethwaeth,
+Bref braint, f'ysgyfaint sy gaeth;
+Pesychu, mewn pwys uchel,
+Fy ngrudd ei chystudd ni chel;
+Torri 'nghrib at fy niben
+Mae'r byd--fe ddaw marw i ben.
+
+Meirw wnaeth fy nhadmaethod,
+A'm cyfeillion, feithion fod;
+Chwithdod a syndod yw son,
+Mewn gafael am hen gofion:
+Drwy edrych, wrthrych warthryw
+Yr ystum y bum i byw.
+Fy athrylithr yn llithrig,
+Ac gyda chwant, gwaed, a chig;
+Ias fyw oedd fy ysfa i,
+Anian burwyllt yn berwi;
+Byw awch gynneddf bachgennyn,
+A geidw gof, iawn ddof yn ddyn.
+
+Dysgais i ddewrllais ddarllen,
+Ar waith fy mhwys, wrth fy mhen;
+A 'sgrifennu, mynnu modd
+Rhieni, er mor anodd;
+Byddai mam yn drwyngam dro,
+Ran canwyll oedd rhinc honno;
+Fy nghuro'n fwy annghariad,
+A baeddu'n hyll, byddai 'nhad;
+Minnau'n ddig o genfigen,
+Cas o'm hwyl, yn cosi mhen,
+Ac o lid, fel gwael adyn,
+Llosgi 'ngwaith, yn llesg 'y ngw[y^]n.
+
+Er hynny, 'n ol trefnu tro,
+I'r un natur awn eto;
+Ym mhob dirgel gornel gau,
+Fy holl wiwfryd fu llyfrau;
+'Sgrifennwn res grai fynych,
+Mewn hunan grwm yn nhin gwrych;
+Symud bys, rhag ysbys gau,
+Lle'n wallus, i'r llinellau;
+A'm gwaith nos dangos wnai'r dydd,
+Mor fywiog, a mawr f'awydd;
+Fy holl wanc a'm llwyr amcan,
+Ddarllain ac olrhain rhyw gan.
+
+Amryw Sul, bu mawr y sias,
+Trafaeliwn i Bentre'r Foelas,
+At Sion Dafydd, cludydd clau,
+Hoen lewfryd am hen lyfrau.
+Ac Edward, enwog awdwr,
+Pwyllus, ddeallus dda wr,
+Taid Robin, Bardd Glyn y Glaw,
+Fyw feithrin, fu fy athraw.
+A Dafydd, llyfrgellydd gwiw,
+Awdwr hoew-fraint o Drefriw:
+Cynullwyr canu ollawl,
+A hanesaidd henaidd hawl.
+
+Bu feirw rhai'n, fu gywtain g'oedd.
+Llwfr gollwyd eu llyfrgelloedd:
+Amser a wisg frisg o frad,
+Anwadal gyfnewidiad;
+Amryw draill mawr droelli,
+Fu yn fy amser ofer i.
+Bu beirdd yn fy heirdd fywhau,
+Gwest awen, megis duwiau;
+Tomos, o Dai'n Rhos, dyn rhydd,
+Ar wiwnaws yr awenydd;
+Ei ddisgybl ef, ddwysgwbl un,
+Lais hygoel, fum las hogyn,
+A'i fynych ysgrifennydd,
+Ar droiau'n ddiau drwy ddydd;
+Gwaith prydyddion moddion mad,
+Fu ddelwau fy addoliad.
+
+O! mor werthfawr, harddfawr hyf,
+Ac anwyl fyddai gennyf
+Gwrdd Huw Sion, a'i gyson gerdd,
+Bardd Llangwm, bwrdd llawengerdd;
+A Sion, mewn hoewlon helynt,
+Bu lew gerdd, o'r Bala gynt.
+Ac Elis, wr dibris daith,
+Y Cowperfardd, co' purfaith;
+A Dafydd, unydd anian,
+Llanfair gynt, llawen fu'r gan;
+A Iorwerth Ioan, lan wledd,
+O Bodfari, byd fawredd;
+Ac Ifan Hir, cu fwynhad,
+Cyff amaith, ac offeiriad;
+Y g[w^]r hwn, a gwawr heini
+Prydydd, a'm priododd i:
+A'r clochydd, brydydd breudeg,
+Llon fu 'r dydd yn Llanfair deg,
+A Sion Powel, gwirffel gan,
+Wrth iau athrawiaeth Ieuan,
+Gweuai seinber gysonbell
+Hoew iach waith--nid haiach well.
+
+Hyn o gyfeillion heini
+Fu a'u sain yn fy oes i;
+Wele 'rwyf, wae alar wynt,
+Heno heb un ohonynt.
+
+Ond mae tri, mewn llawnfri lled,
+O heneiddfeirdd hoen aeddfed;
+Rhys ab Sion, blaeuion y bleth,
+Llen fyw awchrym, Llanfachreth;
+A Rolant, arddeliant dda,
+Llwyr belydr gerllaw'r Bala;
+A Bardd Collwyn, glodfwyn glau,
+Sydd nennawr ein swydd ninnau,
+Fe ganodd fwy gynneddf wir,
+Na'r un dyn bron adwaenir.
+Dyma dri, caf brofi braint,
+Eu mwyn hanes mewn henaint;
+A henaint sy wehynydd,
+A'i nod yw darfod bob dydd.
+
+Wele wagedd, wael ogyd,
+Cyfeillion, meillion fy myd,
+Ni wiw rhyw edliw rhydlawd,
+Broch i'w gnoi yw braich o gnawd;
+Pa gred ymddiried am dda,
+Siomiant yw pob peth s'yma;
+Ni feddaf un f'ai addwyn,
+I ddodi cerdd, neu ddweyd cwyn;
+Marw Samwel, f'ymresymydd,
+Cyfrinach bellach ni bydd.
+
+Hynny sydd o hynaws hawl,
+A nodded awenyddawl,
+A myg maeth Prydyddiaeth deg,
+Yu Llundain mae enw llawndeg;
+Ni waeth yma, noeth amod,
+Ro'i'n lan fy nghan yn fy nghod.
+
+Aed can fach bellach i'w bedd,
+Yn iach ganu uwch Gwynedd;
+Tra fo'r iaith, trwy ofer ol,
+Beunydd, mor annerbyniol;
+Yn enwedig bon'ddigion,
+Leuad hwyr, yn y wlad hon;
+Rhyw loddest ar orchest rhydd,
+Yw holl wana'u llawenydd,
+Cadw cwn, helgwn yn haid,
+Hoffa ton, a phuteiniaid,
+Ac yfed gwin, drwy drin drwg,
+A choledd twyll a chilwg;
+Trwm adrodd trem edryd,
+Llwm oer barch, mai llyma'r byd,
+Na cheiff Bardd "Gardd o Gerddi,"
+O fraint mo'r cymaint a'r ci.
+
+Ond, er gwenwyn dewr gwannaidd,
+Gwneyd diben f'awen pwy faidd?
+Ffynnon yw a'i phen i nant
+Ffrwd breiniol ffriw di briniant;
+Dull geudwyll nid eill godi
+Rhestrau hadl i'w rhwystro hi.
+
+Er a welais o drais draw,
+Rhai astrus am fy rhwystraw,
+Ac er colli gwyr callwych,
+Tra gallaf rhodiaf fy rhych.
+
+Wynebu'r wyf at fy niben,
+Llewyrch oer, fal Llywarch Hen;
+A'm Cynddelw i'm canddaliad
+Yw gwawr gwen fy awen fad;
+Awen a ges, o wres rydd,
+Ac awen sai'n dragywydd.
+
+Gradd o Dduw yw gwraidd awen,
+Bid iddo'n ffrwyth mwyth, Amen.
+
+
+
+Ol-nodiad
+
+
+
+{1}  Cerdd a wnaeth T. Edwards, o'r Nant, i Robert Parry Plas yn
+Green, i ofyn gwlan.
+
+{2}  Ateb i Robert Davies, Nantglyn, a ofynasai am wreiddiol achos yr
+anghydfod a fu rhwng y Bonedd a'r Cyffredin, yn Ninbych, 1795.
+Dechreua cerdd Bardd Nantglyn fel hyn:-
+
+"Tomos Edward, mi osodaf
+Egwan eiriau, ac yn araf;
+Brawd a thad parodwaith ydych,
+O d[y^]'r Awen. waed oreuwych;
+A chan eich bod mor agos berthyn,
+   I chwi'n eglur,
+Mwyn drwy fyfyr, mentrafofyn. -
+Beth yw'r gwreiddyn ddygodd flagur,
+   Chwerw dyfodd,
+Ac a ledodd rhwng ein gwladwyr?"
+
+
+
+
+
+End of The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II.)
+
diff --git a/old/twmnt10.zip b/old/twmnt10.zip
new file mode 100644
index 0000000..6a1adb6
--- /dev/null
+++ b/old/twmnt10.zip
diff --git a/old/twmnt10h.htm b/old/twmnt10h.htm
new file mode 100644
index 0000000..f1d68f7
--- /dev/null
+++ b/old/twmnt10h.htm
@@ -0,0 +1,3913 @@
+<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN">
+<html>
+<head>
+<title>Gwaith Twm O'r Nant</title>
+<meta http-equiv="Content-Type" content=
+"text/html; charset=iso-8859-1">
+<style type="text/css">
+<!--
+body {margin:10%; text-align:justify}
+blockquote {font-size:14pt}
+P {font-size:14pt}
+-->
+</style>
+</head>
+<body>
+<br>
+<br>
+The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm O'r Nant, by Twm O'r
+Nant <br>
+The Project Gutenberg Etext The Works of Twm o'r Nant [Volume II]
+<br>
+#1 in our series Twm O'r Nant <br>
+<br>
+Copyright laws are changing all over the world, be sure to check
+<br>
+the copyright laws for your country before posting these files!!
+<br>
+<br>
+Please take a look at the important information in this header.
+<br>
+We encourage you to keep this file on your own disk, keeping an
+<br>
+electronic path open for the next readers. Do not remove this.
+<br>
+<br>
+*It must legally be the first thing seen when opening the book.*
+<br>
+In fact, our legal advisors said we can't even change margins.
+<br>
+<br>
+**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts**
+<br>
+<br>
+**Etexts Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971**
+<br>
+<br>
+*These Etexts Prepared By Hundreds of Volunteers and Donations*
+<br>
+<br>
+Information on contacting Project Gutenberg to get Etexts, and
+<br>
+further information is included below. We need your donations.
+<br>
+<br>
+Title: Gwaith Twm O'r Nant <br>
+<br>
+Author: Twm O'r Nant <br>
+<br>
+July, 2001 [Etext #2734] <br>
+<br>
+The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm O'r Nant, by Twm O'r
+Nant <br>
+The Project Gutenberg Etext The Works of Twm o'r Nant [Volume II]
+<br>
+****This file should be named twmnt10h.htm or twmnt10h.zip****
+<br>
+<br>
+Corrected EDITIONS of our etexts get a new NUMBER, twmnt10h.xxx
+<br>
+VERSIONS based on separate sources get new LETTER, twmnt10ha.xxx
+<br>
+<br>
+<br>
+This etext was prepared by David Price, email
+ccx074@coventry.ac.uk <br>
+from the 1910 "Cyfres Y Fil" edition edited by Sir Owen M.
+Edwards. <br>
+<br>
+Project Gutenberg Etexts are usually created from multiple
+editions, <br>
+all of which are in the Public Domain in the United States,
+unless a <br>
+copyright notice is included. Therefore, we usually do NOT keep
+any <br>
+of these books in compliance with any particular paper edition.
+<br>
+<br>
+We are now trying to release all our books one month in advance
+<br>
+of the official release dates, leaving time for better editing.
+<br>
+<br>
+Please note: neither this list nor its contents are final till
+<br>
+midnight of the last day of the month of any such announcement.
+<br>
+The official release date of all Project Gutenberg Etexts is at
+<br>
+Midnight, Central Time, of the last day of the stated month. A
+<br>
+preliminary version may often be posted for suggestion, comment
+<br>
+and editing by those who wish to do so. To be sure you have an
+<br>
+up to date first edition [xxxxx10x.xxx] please check file sizes
+<br>
+in the first week of the next month. Since our ftp program has
+<br>
+a bug in it that scrambles the date [tried to fix and failed] a
+<br>
+look at the file size will have to do, but we will try to see a
+<br>
+new copy has at least one byte more or less. <br>
+<br>
+Information about Project Gutenberg (one page) <br>
+<br>
+We produce about two million dollars for each hour we work. The
+<br>
+time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours
+<br>
+to get any etext selected, entered, proofread, edited, copyright
+<br>
+searched and analyzed, the copyright letters written, etc. This
+<br>
+projected audience is one hundred million readers. If our value
+<br>
+per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2
+<br>
+million dollars per hour this year as we release thirty-six text
+<br>
+files per month, or 432 more Etexts in 1999 for a total of 2000+
+<br>
+If these reach just 10% of the computerized population, then the
+<br>
+total should reach over 200 billion Etexts given away this year.
+<br>
+<br>
+The Goal of Project Gutenberg is to Give Away One Trillion Etext
+<br>
+Files by December 31, 2001. [10,000 x 100,000,000 = 1 Trillion]
+<br>
+This is ten thousand titles each to one hundred million readers,
+<br>
+which is only ~5% of the present number of computer users. <br>
+<br>
+At our revised rates of production, we will reach only one-third
+<br>
+of that goal by the end of 2001, or about 3,333 Etexts unless we
+<br>
+manage to get some real funding; currently our funding is mostly
+<br>
+from Michael Hart's salary at Carnegie-Mellon University, and an
+<br>
+assortment of sporadic gifts; this salary is only good for a few
+<br>
+more years, so we are looking for something to replace it, as we
+<br>
+don't want Project Gutenberg to be so dependent on one person.
+<br>
+<br>
+We need your donations more than ever! <br>
+<br>
+All donations should be made to "Project Gutenberg/CMU": and are
+<br>
+tax deductible to the extent allowable by law. (CMU = Carnegie-
+<br>
+Mellon University). <br>
+<br>
+For these and other matters, please mail to: <br>
+<br>
+Project Gutenberg <br>
+P. O. Box 2782 <br>
+Champaign, IL 61825 <br>
+<br>
+When all other email fails. . .try our Executive Director: <br>
+Michael S. Hart &lt;hart@pobox.com&gt; <br>
+hart@pobox.com forwards to hart@prairienet.org and archive.org
+<br>
+if your mail bounces from archive.org, I will still see it, if
+<br>
+it bounces from prairienet.org, better resend later on. . . .
+<br>
+<br>
+We would prefer to send you this information by email. <br>
+<br>
+****** <br>
+<br>
+To access Project Gutenberg etexts, use any Web browser <br>
+to view http://promo.net/pg. This site lists Etexts by <br>
+author and by title, and includes information about how <br>
+to get involved with Project Gutenberg. You could also <br>
+download our past Newsletters, or subscribe here. This <br>
+is one of our major sites, please email hart@pobox.com, <br>
+for a more complete list of our various sites. <br>
+<br>
+To go directly to the etext collections, use FTP or any <br>
+Web browser to visit a Project Gutenberg mirror (mirror <br>
+sites are available on 7 continents; mirrors are listed <br>
+at http://promo.net/pg). <br>
+<br>
+Mac users, do NOT point and click, typing works better. <br>
+<br>
+Example FTP session: <br>
+<br>
+ftp metalab.unc.edu <br>
+login: anonymous <br>
+password: your@login <br>
+cd pub/docs/books/gutenberg <br>
+cd etext90 through etext99 or etext00 through etext01, etc. <br>
+dir [to see files] <br>
+get or mget [to get files. . .set bin for zip files] <br>
+GET GUTINDEX.?? [to get a year's listing of books, e.g.,
+GUTINDEX.99] <br>
+GET GUTINDEX.ALL [to get a listing of ALL books] <br>
+<br>
+*** <br>
+<br>
+**Information prepared by the Project Gutenberg legal advisor**
+<br>
+<br>
+(Three Pages) <br>
+***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS**START***
+<br>
+Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers.
+<br>
+They tell us you might sue us if there is something wrong with
+<br>
+your copy of this etext, even if you got it for free from <br>
+someone other than us, and even if what's wrong is not our <br>
+fault. So, among other things, this "Small Print!" statement <br>
+disclaims most of our liability to you. It also tells you how
+<br>
+you can distribute copies of this etext if you want to. <br>
+<br>
+*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS ETEXT <br>
+By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm <br>
+etext, you indicate that you understand, agree to and accept <br>
+this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive
+<br>
+a refund of the money (if any) you paid for this etext by <br>
+sending a request within 30 days of receiving it to the person
+<br>
+you got it from. If you received this etext on a physical <br>
+medium (such as a disk), you must return it with your request.
+<br>
+<br>
+ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM ETEXTS <br>
+This PROJECT GUTENBERG-tm etext, like most PROJECT GUTENBERG-
+<br>
+tm etexts, is a "public domain" work distributed by Professor
+<br>
+Michael S. Hart through the Project Gutenberg Association at <br>
+Carnegie-Mellon University (the "Project"). Among other <br>
+things, this means that no one owns a United States copyright
+<br>
+on or for this work, so the Project (and you!) can copy and <br>
+distribute it in the United States without permission and <br>
+without paying copyright royalties. Special rules, set forth <br>
+below, apply if you wish to copy and distribute this etext <br>
+under the Project's "PROJECT GUTENBERG" trademark. <br>
+<br>
+To create these etexts, the Project expends considerable <br>
+efforts to identify, transcribe and proofread public domain <br>
+works. Despite these efforts, the Project's etexts and any <br>
+medium they may be on may contain "Defects". Among other <br>
+things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or
+<br>
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other <br>
+intellectual property infringement, a defective or damaged <br>
+disk or other etext medium, a computer virus, or computer <br>
+codes that damage or cannot be read by your equipment. <br>
+<br>
+LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES <br>
+But for the "Right of Replacement or Refund" described below,
+<br>
+[1] the Project (and any other party you may receive this <br>
+etext from as a PROJECT GUTENBERG-tm etext) disclaims all <br>
+liability to you for damages, costs and expenses, including <br>
+legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR <br>
+UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT,
+<br>
+INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE
+<br>
+OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE <br>
+POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES. <br>
+<br>
+If you discover a Defect in this etext within 90 days of <br>
+receiving it, you can receive a refund of the money (if any) <br>
+you paid for it by sending an explanatory note within that <br>
+time to the person you received it from. If you received it <br>
+on a physical medium, you must return it with your note, and <br>
+such person may choose to alternatively give you a replacement
+<br>
+copy. If you received it electronically, such person may <br>
+choose to alternatively give you a second opportunity to <br>
+receive it electronically. <br>
+<br>
+THIS ETEXT IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER <br>
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS
+<br>
+TO THE ETEXT OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT <br>
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A <br>
+PARTICULAR PURPOSE. <br>
+<br>
+Some states do not allow disclaimers of implied warranties or
+<br>
+the exclusion or limitation of consequential damages, so the <br>
+above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you
+<br>
+may have other legal rights. <br>
+INDEMNITY <br>
+You will indemnify and hold the Project, its directors, <br>
+officers, members and agents harmless from all liability, cost
+<br>
+and expense, including legal fees, that arise directly or <br>
+indirectly from any of the following that you do or cause: <br>
+[1] distribution of this etext, [2] alteration, modification,
+<br>
+or addition to the etext, or [3] any Defect. <br>
+<br>
+DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm" <br>
+You may distribute copies of this etext electronically, or by
+<br>
+disk, book or any other medium if you either delete this <br>
+"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg,
+<br>
+or: <br>
+<br>
+[1] Only give exact copies of it. Among other things, this <br>
+ requires that you do not remove, alter or modify the <br>
+ etext or this "small print!" statement. You may however, <br>
+ if you wish, distribute this etext in machine readable <br>
+ binary, compressed, mark-up, or proprietary form, <br>
+ including any form resulting from conversion by word pro- <br>
+ cessing or hypertext software, but only so long as <br>
+ *EITHER*: <br>
+<br>
+ [*] The etext, when displayed, is clearly readable, and <br>
+ does *not* contain characters other than those <br>
+ intended by the author of the work, although tilde <br>
+ (~), asterisk (*) and underline (_) characters may <br>
+ be used to convey punctuation intended by the <br>
+ author, and additional characters may be used to <br>
+ indicate hypertext links; OR <br>
+<br>
+ [*] The etext may be readily converted by the reader at <br>
+ no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent <br>
+ form by the program that displays the etext (as is <br>
+ the case, for instance, with most word processors); <br>
+ OR <br>
+<br>
+ [*] You provide, or agree to also provide on request at <br>
+ no additional cost, fee or expense, a copy of the <br>
+ etext in its original plain ASCII form (or in EBCDIC <br>
+ or other equivalent proprietary form). <br>
+<br>
+[2] Honor the etext refund and replacement provisions of this
+<br>
+ "Small Print!" statement. <br>
+<br>
+[3] Pay a trademark license fee to the Project of 20% of the <br>
+ net profits you derive calculated using the method you <br>
+ already use to calculate your applicable taxes. If you <br>
+ don't derive profits, no royalty is due. Royalties are <br>
+ payable to "Project Gutenberg Association/Carnegie-Mellon <br>
+ University" within the 60 days following each <br>
+ date you prepare (or were legally required to prepare) <br>
+ your annual (or equivalent periodic) tax return. <br>
+<br>
+WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO? <br>
+The Project gratefully accepts contributions in money, time, <br>
+scanning machines, OCR software, public domain etexts, royalty
+<br>
+free copyright licenses, and every other sort of contribution
+<br>
+you can think of. Money should be paid to "Project Gutenberg <br>
+Association / Carnegie-Mellon University". <br>
+<br>
+We are planning on making some changes in our donation structure
+<br>
+in 2000, so you might want to email me, hart@pobox.com
+beforehand. <br>
+<br>
+*END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS*Ver.04.29.93*END*
+<br>
+<br>
+� <h1>
+� Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II)</h1>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+Cynhwysiad<br>
+�<br>
+"Dau Fywyd," sef bywyd amaethwr llwyddiannus a bywyd prydydd
+tlawd<br>
+"Bonedd a Chyffredin," teimlad Cymru yn amser Chwyldroad
+Ffrainc<br>
+Hafgan Twm o'r Nant<br>
+"Anwyl Gyfaill," cerdd i un dan groesau<br>
+Cywydd y Galon Ddrwg<br>
+Pedair Colofn Gwladwriaeth, - sef Brenin, Esgob, Ustus, a
+Hwsmon.� Interliwd yn dangos bywyd y wladwriaeth<br>
+Cyffes y Bardd<br>
+Cywydd Henaint<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+Rhagymadrodd.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+Ganwyd Thomas Edwards <i>(Twm o'r Nant</i>) ym Mhen Porchell,
+Llan Nefydd, yn 1739.� Pan nad oedd ef ond hogyn, symudodd ei
+rieni i'r Nant Ganol, Henllan.� Nid oedd dim yn neillduol, hyd y
+gwyddis, yn ei rieni; gweithient yn galed, ac nid o'u bodd y
+rhoddai eu bachgen athrylithgar ei amser gorffwys i lyfrau.�
+Ennill ei damaid oedd neges ei fywyd.� Canlyn ceffylau, gyrru
+gwagen, a llwytho coed, oedd ei brif orchestion.� O amgylch
+Dinbych y treuliodd ran fwyaf ei oes, er iddo grwydro i
+ddyffrynoedd Hafren a Thowi yn ei dro; yn Nyffryn Clwyd hefyd y
+treuliodd ei henaint.� Yr oedd yn wr cadarn o gorff, parod ei
+ddyfais, ond ni lwyddodd yn y byd.� Bu farw Ebrill 3, 1810, gan
+mlynedd i eleni; a chladdwyd ef ym mynwent yr Eglwys Wen, ger
+Dinbych.<br>
+�<br>
+Yn anhymig y ganwyd ef, a dyna'r pam na chafodd ei athrylith, er
+cryfed ei hadenydd ac er cliried ei llygaid, ei lle priodol ym
+meddwl Cymru.� Pe ganesid ef yn gynt, cawsai feddwl Cymru iddo ei
+hun; a hwyrach y buasai cenedl yn deffro i weled ei hun yn nrych
+y ddrama.� Pe ganesid ef yn ddiweddarach, buasai'r Diwygiad wedi
+puro ei genedl ac wedi sancteiddio ei enaid yntau, a gallasai
+ddangos ei hun i genedl newydd yn yr un drych.� Ond daeth Twm o'r
+Nant yn oes y Diwygiad, pan oedd cedyrn pulpud Cymru yn galw ar y
+genedl i edrych o honi, nid iddi, ei hun.� Er hynny, y mae
+interliwdiau Twm o'r Nant yn naturiolach a pherffeithiach darlun
+o fywyd y ddeunawfed ganrif na dim arall a feddwn.<br>
+�<br>
+Yr oedd cydymdeimlad Twm &acirc;'r werin, rhed holl nerth ei
+serch mawr at y tenant gorthrymedig a'r gweithiwr.� Yr oedd
+ysbryd y Chwyldroad Ffrengig ynddo yntau, ond gyda gwelediad
+clir, a ffydd.<br>
+�<br>
+Yr oedd yn ddiwygiwr ei hun, mae ei holl waith, gydag un
+eithriad, mor rymus dros foesoldeb a phregethau'r Diwygiad.� Ni
+welodd holl ddrwg chwant y cnawd.<br>
+�<br>
+Fel dramayddwr y mae'n fwy nag yw'r Wyddfa yn Eryri, saif yn
+llenyddiaeth Cymru heb neb yn agos ato.� Y mae pob cymeriad
+ddarluniodd yn fyw, nid yw'n gwneyd i glai difywyd siarad, ac nid
+yw byth yn ail gerdded yr un llwybr.� Ond yr esboniad ar ei
+ddylanwad yw ei allu rhyfedd i siarad fel ysbryd goreu ei oes, -
+yn synhwyrol, ac ar yr un pryd yn llawn dychymyg; yn hynaws, ac
+eto heb arbed y drwg.� Ni fu sant na phechadur yn hanes Cymru eto
+heb deimlo fod Twm o'r Nant wedi dweyd y gwir.<br>
+�<br>
+OWEN M. EDWARDS.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+DAU FYWYD. {1}<br>
+<p><i class="c2">(Alaw-.</i> "Rodney.")<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+Y puraidd Robert Parri,<br>
+�� Maddeuwch imi 'mod<br>
+Yn awr yn cynnyg gyrru canu,<br>
+�� I geisio clymu clod<br>
+I chwi, sy'n byw mewn llawnder,<br>
+�� A'ch pleser, yn eich Plas,<br>
+Gyda'ch meibion yn heddychlon,<br>
+�� Heb unrhyw galon gas;<br>
+Teulu ydych hoew wladaidd,<br>
+Yn byw'n ddifalch ac yn ddofaidd,<br>
+Nid hel "Meistr" ac ymestyn,<br>
+A champ-godi a chwympo gwedy'n;<br>
+Wrth fyw'n gytun at ddaioni<br>
+�� Fe ddaeth mawrhydi i'ch rhan:<br>
+Eigion rhediad ac anrhydedd<br>
+�� Yw'ch mawredd yn eich man;<br>
+Mae eich maesydd, wych rymusiant,<br>
+A'ch 'nifeiliaid, i chwi'n foliant;<br>
+Ychen, defaid, a cheffylau,<br>
+A da blithog, laethog lwythau;<br>
+Pob angenrheidiau 'n rhadus,<br>
+�� A threfnus yma a thraw,<br>
+A Duw'r heddwch, mae'n arwyddo,<br>
+�� 'N eu llwyddo dan eich llaw.<br>
+�<br>
+Maith yma John a Thomas,<br>
+�� Cyweithas frodyr cu;<br>
+A da yw'ch golwg chwi, 'r hen geiliog,<br>
+�� Awch talog wrth eich ty:<br>
+Mae'n hwythau 'n ddynion ethol,<br>
+�� Naturiol ym mhob taith,<br>
+A di ynfydrwydd ill dau'n fedrus,<br>
+�� A gweddus yn eu gwaith;<br>
+Felly rhyngoch yn llwyr wingo,<br>
+Mawrhydi'ch llwyddiant a'ch holl eiddo,<br>
+Nes eich myned, hwylied helaeth,<br>
+Yma'n degwch i'ch cym'dogaeth;<br>
+A chywaeth tai a chaeau,<br>
+�� Sydd i'ch meddiannau'n ddwys;<br>
+Fe d&acirc;l eich llawnder, a'ch call undeb,<br>
+�� Drwy burdeb aur da bwys:<br>
+Rhyfedd fendith, rhyfedd fwynder,<br>
+Sy'n ddymunol dan eich maner;<br>
+Rhyfedd rhagor chwi fawrhyged,<br>
+A m'fi ac eraill yn fegeried;<br>
+Chwi ar led mor lydan,<br>
+�� A'ch arian gl&acirc;n drwy glod -<br>
+Minnau'n ffwlyn, dwlyn, diles,<br>
+�� Anghynnes, gwag y 'nghod.<br>
+�<br>
+Chwi'n magu anifeiliaid,<br>
+�� Moch, a defaid iawn<br>
+Gweirgloddiau, a chauau, tai, a'ch heol,<br>
+�� Sy'n llwyddol ac yn llawn:<br>
+Minnau dim fagais<br>
+�� At fantais eto i fyw,<br>
+Ond lladd ceffylau, dilyn ffoledd,<br>
+�� Anrhydedd oeredd yw:<br>
+A'r hyn a fagais o'm rhywogeth,<br>
+Mewn twrr o gwynion, oedd tair geneth;<br>
+Mae rhei'ny a'u mam mewn dinam dyniad,<br>
+Er fy 'mgeledd lawer galwad<br>
+Mae'r merched bawb am orchwyl,<br>
+�� Yn ol eu hwyl eu hun,<br>
+Yn troi eu helynt at ryw alwad,<br>
+�� A'u teimlad yn gytun;<br>
+Eu mam a minnau sydd yn myned,<br>
+Fel rhai eraill, ar i wared;<br>
+Tua'r bedd mae gwedd ogwyddiad,<br>
+Rhieni'n mynd, a'r plant yn dwad:<br>
+Mae treigliad asiad oesau<br>
+�� Fel tonnau miniau m&ocirc;r,<br>
+Neu ffrwd gyffredin olwyn melin,<br>
+�� Yn dirwyn yn ddi dor.<br>
+�<br>
+A chan nad oes mewn bywyd<br>
+�� Un rhydid yn parhau,<br>
+Gwnewch o'ch mammon gyfion gyfaill,<br>
+�� Ceiff eraill eich coflau;<br>
+Dadgenir hyn ond odid,<br>
+�� O'ch plegyd chwi a'ch plant,<br>
+Pan f'o chwi byddar yn eich beddau,<br>
+�� Tan odlau Twm o'r Nant;<br>
+A'r hyn o gysur wy'n ei geisio,<br>
+Ni ddymunwn feddu mo'no,<br>
+Oni cheir e'n gwbl fodlon,<br>
+Heb un gilwg yn y galon;<br>
+A'ch rhoddion os cyrhaeddaf,<br>
+�� Cyhoeddaf chwi o hyd;<br>
+�<br>
+Ac os y bennod ni dderbynia',<br>
+�� Nis gwn a fyddai'n fud:<br>
+Cerdod wlan yw 'ngh&acirc;n a 'nghwynion,<br>
+Am hynny gwyliwch dorri'ch calon;<br>
+Mae rhagor didwyll rhwng cardode,<br>
+A hyn chwi wyddoch, rhowch a wedde':<br>
+Ac oni rhowch o'r achos,<br>
+�� Ni wiw mo'r dangos dant,<br>
+Fe fu fwy dychryn ar y dechrau,<br>
+�� Na hynny, 'n ochrau'r Nant.<br>
+�<br>
+Ond Nant a'i cheunant chwannog,<br>
+�� Sy'n lle afrywiog fri;<br>
+Pe rhoech o'ch gog'yd lwyth eich gwagen,<br>
+�� Ni lanwe'i hagen hi;<br>
+Pe b'ai ond sych ben sached,<br>
+�� O wyched fydde'i wawr,<br>
+Ceid y teulu i gyd at olud,<br>
+�� A'u llwyrfryd i'r droell fawr;<br>
+Mi gawn frethyn cryf i'r eithaf,<br>
+Imi'n goat erbyn gaeaf;<br>
+Gallwn addo i'r wraig mor haw'gar,<br>
+Eto fantell at y fentar -<br>
+Dull anwar ydyw llunio,<br>
+�� Ag addo o'ch eddo chwi;<br>
+Mawrhygu rhoddion cyn y caffon'<br>
+�� Llawenydd cynffon ci;<br>
+Pe'ch holl rodd o fodd a fydde'<br>
+Ond briwsionyn at bar 'sane',<br>
+Mwy fyddai hynny i'w feddu'n foddus<br>
+Nag a haeddwn ni'n gyhoeddus:<br>
+Ffarwel yn bwyllus bellach,<br>
+�� Fe dderfydd afiach w&ecirc;n,<br>
+Gwisgiad gore', gras cyn ange',<br>
+�� I chwi a minne', Amen.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+BONEDD A CHYFFREDIN. {2}<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+(Alaw - "Y Galon Drom.")<br>
+�<br>
+Robert Davies, rhyw bert ofyn<br>
+A yrraist i mi, yn wers dwymyn,<br>
+Oblegid bonedd, blagiad bennau,<br>
+A'r cyffredin gyffroiadau;<br>
+Nid wy' teilwng nodi at olwg<br>
+�� Am y cyfryw<br>
+Faith iawn ymliw, fyth yn amlwg;<br>
+Dyn truenus, boenus beunydd,<br>
+�� Ydwy'n wyrdraws,<br>
+Rhy ofernaws i'm rhoi'n farnydd.<br>
+�<br>
+Wele'r farn yn gadarn gydwedd<br>
+A geir inni o'r gwirionedd, -<br>
+Mai ffrwyth pechod, arfod hirfaith<br>
+O dir uffern, ydyw'r effaith;<br>
+Hwn yw'r achos yn oruchel<br>
+�� Cynhyrfiedig;<br>
+Pawb am ryfyg, pob ymraf'el;<br>
+Yr un anian sy ynnom ninnau,<br>
+�� Ag oedd yn gosod<br>
+Cynnyg isod Cain ac Esay.<br>
+�<br>
+'Roedd esgus Adda o'i droseddau,<br>
+"Y Wraig," medd ef; "Y Sarff," medd hithau;<br>
+Felly'r wlad, a'u nad annedwydd,<br>
+Bawb a'u hesgus dros eu hysgwydd,<br>
+Gwael eu gwedd, a bonedd, beunydd<br>
+�� Sy'n ymliw'n amlwg<br>
+Orwag olwg ar eu gilydd;<br>
+Fal pren ar demestl, prawf di amau,<br>
+�� Mawr fydd ffwndwr<br>
+Acw y'nghynnwr' y canghennau.<br>
+�<br>
+A'r ceinciau'n raddau sy'n cyrhaeddyd<br>
+Sefyllfaoedd yr holl fywyd;<br>
+Tyfiad pawb, o dlawd i frenin,<br>
+Sy'n llygreddawl o'r un gwreiddyn;<br>
+Nid oes heddyw'n gwneyd eu swyddau,<br>
+�� 'N un gelfyddyd,<br>
+Neb a'i fywyd na bo feiau,<br>
+Naws a gewch mewn is ag uchod<br>
+�� I ryw ddichell,<br>
+Ymhob bachell am eu pechod.<br>
+�<br>
+Mae rhai penaethiaid, euraidd araith,<br>
+A'u hawdurdod yn ddi effaith;<br>
+Esiamplau drwg, mewn golwg helaeth,<br>
+Sy'n wall anfeidrol mewn llywodraeth<br>
+Rhai ynadon rhy niweidiol,<br>
+�� A chyfreithwyr<br>
+Sydd anrheithwyr swydd anrhaethol,<br>
+A rhai personiaid, pwy resyna?<br>
+�� Ymhob ffiaidd<br>
+Naws aflunaidd, nhw' sy' flaena.<br>
+�<br>
+A thra fo'r blaenaf heb oleuni,<br>
+Yn twyso'r dall i ffos trueni,<br>
+Swn digofaint sy'n dygyfor<br>
+Yspryd Saul, elynol flaenor,<br>
+Lladd y plant er mwyn dieithriaid,<br>
+�� I geisio cadw<br>
+Yn 'r ymyl acw'r Amaleciaid;<br>
+Cryfhau breichiau annuwioldeb<br>
+�� Mewn drygioni,<br>
+Daw'n warth i ni, a Duw'n wrthwyneb.<br>
+�<br>
+Mae'r saith angel ar eu siwrnau,<br>
+Yn dechreu tywallt eu phiolau;<br>
+Llawer gwae sy'n llwyra gwewyr,<br>
+I'w rhoi yma i'r rhai amhur;<br>
+Gwae rhai gydiant faes at faesydd,<br>
+�� Nes bod gwendid,<br>
+Oes wall ofid, eisiau llefydd;<br>
+Mae n ddi ameu'n anhawdd yma<br>
+�� I dylodion,<br>
+Ac elw byrion, gael eu bara.<br>
+�<br>
+Dawn medrusgall dyn rhodresgar,<br>
+Gwneyd ei dduw o gnwd y ddaear;<br>
+Ysguboriau gwaliau'n gwlwm,<br>
+A <i>storehouses</i>, ys da rheswm;<br>
+Ond geill naws ing dywyllnos angau,<br>
+�� Alw'r ynfyd,<br>
+I ado'i buryd cyn y borau.<br>
+Ameu'r Arglwydd am ei lawndra,<br>
+�� Cofiwn heddyw,<br>
+Am wr sy'n marw 'mhorth Samaria.<br>
+�<br>
+Cofia, 'speiliwr cenhedlaethau,<br>
+Y bobloedd a'th yspeilia dithau;<br>
+Am waed dynion mewn galanas,<br>
+Ac am dy drais mewn tir a dinas,<br>
+Gwae elwo elw drwg i'w berchen,<br>
+�� Yn falch 'i af'el,<br>
+I nythu'n uchel - noeth yn ochen;<br>
+Ac os yw Lloegr dan 'r un llygriad,<br>
+�� Caiff gan yr Arglwydd,<br>
+'R un cul dywydd a'r Caldea'd.<br>
+�<br>
+Beth yw plasau, trasau trysor,<br>
+Ond gorseddfeydd annuwiol gyngor?<br>
+Mae gwin, a bwyd, a gwyniau bydol,<br>
+Yna i'w moedro, 'n anghymedrol;<br>
+Meibion Scefa 'mhob naws gaf'el,<br>
+�� Heb yr Arglwydd,<br>
+Sy dan chwithrwydd dyn a chythrel;<br>
+Chwys y tlawd yw'r cnawd a'r cnydau,<br>
+�� Rhwysg a balchder,<br>
+Y swn a'r pleser, sy'n eu plasau.<br>
+�<br>
+Fe wasg y mawrion dewrion dyrus<br>
+Y llafurwyr, &acirc;'u llaw farus;<br>
+A'r llafurwyr, a'u holl fwriad,<br>
+Gwisgo'r gwyn, a gwasgu'r gweinia'd;<br>
+Gwasgu sydd, a gwisgo swyddau,<br>
+�� Nes yr aethon'<br>
+I faela dynion, fel eidionau;<br>
+Gwerthu'r cyfion er ariannau,<br>
+�� A'r tlawd truan<br>
+Er pris gwadan par esgidiau.<br>
+�<br>
+Dyma'r byd ac ergyd gwyrgas,<br>
+Y sydd yn awr a'i swyddau'n eirias;<br>
+Memi melin flin aflonydd,<br>
+Egni galed yn cnoi 'gilydd;<br>
+Pawb ar eraill a weryran',<br>
+�� A neb yn cwyno<br>
+Ei wyrni heno arno'i hunan;<br>
+A phob enwau, tlawd a bonedd,<br>
+�� Oll yn euog,<br>
+Tan'r un warog, trwy anwiredd.<br>
+Gwedi chwalu gwawd uchelwyr,<br>
+Pa faint ffurmach ydyw'r ffarmwyr,<br>
+Sydd mor feilchion, gw'chion gyhoedd,<br>
+Rymus droediad, a'u meistradoedd?<br>
+Pell yw peirch eu meirch a'u merched,<br>
+�� Hwy rygyngant<br>
+Fwy nac allant yn ddigolled:<br>
+Lle bo addysg byd neu eiddo,<br>
+�� Dyna ragrith,<br>
+Wyniau melldith, yn ymwylltio.<br>
+Ac os ewch i ddangos ochain,<br>
+Babel droiau'r bobl druain;<br>
+Llygredd llun, a gwyn drygioni,<br>
+Swn yr hunan sy' yn y rhei'ny;<br>
+Meddwi a hwrio, mawr ddihirwch,<br>
+�� Bawb lle gallant<br>
+A ddilynant aflawenwch;<br>
+Anesmwythdra, lleithdra llwythdrwm,<br>
+�� Byw'n ddi'g'wilydd<br>
+Dan eu gwarthrudd, dyna'u gorthrwm.<br>
+A phwy ond diafol, awdwr pechod,<br>
+Sydd yma y'nghadfa pob anghydfod?<br>
+Pan ddarfu'r tyn offeryn Pharo<br>
+Bwytho ar ddynion, beth oedd yno?<br>
+Nid ffast wenwyn, na phastynau,<br>
+�� Mewn cynddaredd,<br>
+Oedd eu buchedd dan eu beichiau;<br>
+Ond o'u cyfyngder eger eigion,<br>
+�� At Dduw'n ddibaid<br>
+'Roedd eu hochenaid a'u hachwynion.<br>
+A than bwysau'r ieuau 'rwan,<br>
+Geifr a moch sy'n croch ysgrechian;<br>
+Ymroi a diodde'n ddi w'radwyddiad<br>
+Dan iau'n ddyfal a wna ddafad;<br>
+I ddefaid Crist mae'r iau'n esmwythdra,<br>
+�� Cariad Isr'el,<br>
+Goruwch fug'el, a'u gorchfyga;<br>
+A'r rhai orchfygant awch arfogaeth<br>
+�� Chwantau'r gelyn,<br>
+Mae'r Iesu'n dilyn iau'r dystiolaeth.<br>
+�<br>
+Beth yw rhyfel boeth, hir ofid,<br>
+Ond melus chwantau beiau bywyd?<br>
+Olwyn fawr digofaint gyfion,<br>
+Sy'n troi'n boenus trwy ddibenion:<br>
+Ac os y tlawd raid heddyw ddiodde',<br>
+�� Caiff gwyr mawrion,<br>
+Taer annoethion, eu tro nhwythe',<br>
+Fel mae amser i bob amcan<br>
+�� Trefn Ragluniaeth,<br>
+Drwy wahaniaeth Duw ei hunan.<br>
+�<br>
+Angenrhaid yw o ran cyflyrau,<br>
+Byd rhai astrus, yw bod rhwystrau;<br>
+Gwenith gl&acirc;n 'does ofon sefyll,<br>
+Pan godo'r gwantan gyda'r gwintyll;<br>
+Tan y groes, mewn oes yn isel,<br>
+�� Mae lle'r Cristion.<br>
+Fe ddaw'n gyfion o bob gaf'el;<br>
+A Duw anwyl, er daioni,<br>
+�� Drotho'n buchedd<br>
+At wirionedd, o'n trueni.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+HAFGAN.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+Alaw - "Spaen-Wenddydd."<br>
+�<br>
+Y teulu mwyn hael-gu mewn hedd,<br>
+Rhowch osteg, rai glandeg eu gwedd;<br>
+I ddatgan un haf-gan yn hy,<br>
+Hen dirion arferion a fu,<br>
+Mewn llawer ty 'roedd cennad da,<br>
+Ac enw hyf i ganu Ha;<br>
+Fel pob creadur sy'n ei ryw,<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.<br>
+Mae'r ddaear oedd fyddar, wedd fud,<br>
+Mae'r coedydd, mae'r bronnydd mawr bryd,<br>
+Mae'r dyffryn yn deffro ei holl wraidd,<br>
+Mae eginoedd y gwenith a'r haidd,<br>
+Mae llaeth a maidd, mae llwythau mwyn,<br>
+O ffrwythydd haf yn ffraeth ymddwyn;<br>
+Mae pob creadur yn ei ryw<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.<br>
+Gan hynny gwnawn synnu 'mhob swydd,<br>
+Ystyriwn a gwelwn i'n g&#373;rydd,<br>
+Ddoethineb dawn undeb Duw Ne,<br>
+Yn trefnu pob peth yn ei le;<br>
+Y mawr dymhorau, ffrwythau ffri,<br>
+Er hynny, anufudd ydym ni,<br>
+A phob creadur yn ei ryw<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.<br>
+Rhoed i ni, heb fawr brofi mo'r braw<br>
+Bob mwynder a llawnder i'n llaw;<br>
+'Nifeiliaid a defaid ar dir,<br>
+Y rhei'ny sy'n hardd inni'n wir,<br>
+Pob peth yn glir i'n porthi'n glau,<br>
+A ninnau er hyn heb 'difarhau;<br>
+A gweled pob greadur gwiw<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.<br>
+�<br>
+Mae r holl greadigaeth fel drych,<br>
+Rhai deimlant a welant yn wych,<br>
+Bod pob peth yn datguddio'n gytun,<br>
+Ddaioni'r Creawdwr ei hun;<br>
+Ond natur dyn sy fwya' dall,<br>
+Tan gwmwl balchder ofer wall,<br>
+Ni fyn ddarostwng o'i dda ryw<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Un cymal dewr er canmol Duw</i>.<br>
+�<br>
+Pa beth yw rhyfeloedd y byd,<br>
+Ond balchder ac uchder i gyd?<br>
+Fel 'r angel nerth uchel wnaeth ef<br>
+I ormesu teyrnasu tu'r nef;<br>
+A dyna'n llef sydd fyth rhagllaw,<br>
+Yn ffrwd gyffredin dryghin draw,<br>
+O eisiau bod yn Iesu byw<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Bob cymal dewr yn canmol Duw</i>.<br>
+�<br>
+O! rhyfedd yw'n buchedd trwy'r byd,<br>
+Mewn gwagedd a llygredd a llid,<br>
+Heb geisio gwir deimlo gair Duw<br>
+Sy'n ein galw ni o feirw i ail fyw;<br>
+Ond Och! mae'n clyw ni wedi cloi,<br>
+Ac ysbryd dall i ymbarotoi;<br>
+'Rym ni yn gysglyd oerllyd ryw,<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Ac eisieu'n deffro i ganmol Duw</i>.<br>
+�<br>
+Cynhyrfwn, a gwelwn mai gwir<br>
+Y cawn feirw, cwyn arw, cyn hir;<br>
+Gwybyddwn na ffaeliwn yn ffol,<br>
+Mae'r bywyd trag'wyddol yn ol;<br>
+Ymwnawn mewn rhol am ffrwythau'r h&acirc;,<br>
+Lle mae gorfoledd diwedd da;<br>
+Dyna r fan lle caffom fyw,<br>
+Amen, a 'stad, <i>yn mynwes Duw</i>.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+ANWYL GYFAILL.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+Cerdd i annerch cyfaill caredigol, pan oedd dan groesau a
+blinderau.<br>
+�<br>
+(Alaw. - "Y Galon Drom.")<br>
+�<br>
+�� Anwyl gyfaill, rwy'n dy gofio,<br>
+�� A gweddi mynych, gan ddymuno<br>
+�� I Dduw roi llwyddiant er pob lludded<br>
+�� Yn graff i'th onest gorff a'th ene'd;<br>
+A dal dy draed ar Graig yr oesoedd,<br>
+�� Er pob helynt,<br>
+Eiddig oeddynt, a ddigwyddodd;<br>
+Ac er pob peth a ddigwydd eto,<br>
+�� Duw fo i'th dywys,<br>
+Yn gyhoeddus, rhag tramgwyddo.<br>
+�<br>
+�� Cefaist yma lawer damwain,<br>
+�� Megys rhybudd cerydd cywrain;<br>
+�� Mae'r Saer-celfydd ymhob cilfach,<br>
+�� Am dy docio i'th wneyd yn decach,<br>
+Torri ceinciau d' anystyriaeth,<br>
+�� Harddu'r Eglwys,<br>
+Caer hoff wiw-lwys, mewn corpholaeth,<br>
+Bwrw'r gwarthus bnynu a gwerthu<br>
+�� Hwnt o'r deml,<br>
+I fan isel a fyn Iesu.<br>
+�<br>
+�� Gwel fod ffraeth ragoriaeth gaerog<br>
+�� Rhwng gwir blentyn a gwas cyflog;<br>
+�� Rhaid i'r plentyn etifeddol,<br>
+�� Gyrraedd didwyll gerydd tadol;<br>
+Nid ydyw rhai na ch&acirc;nt yn weddaidd<br>
+�� Fflangell barod,<br>
+Bwys awdurdod, ond bastardaidd;<br>
+Dal dy s&ecirc;l a gwel y gwaelod,<br>
+�� Plentyn cyfan<br>
+Wyd ti dy hunan i'r Tad hynod.<br>
+�<br>
+�� Cariad Crist a ddarfu'n dirion<br>
+�� Deg arwyddo'n dy geryddon;<br>
+�� Efe, cofia, sydd drwy'r cyfan,<br>
+�� A'i ddawn ollawl i'th ddwyn allan;<br>
+Ar Job gynt ca'dd Satan weithio;<br>
+�� Darfu'n rhydost<br>
+Gnoi, di a'i gwyddost, gnawd ac eiddo;<br>
+Ond cadwe 'i enaid gwedi hynny -<br>
+�� Rhyfedd, nerthol,<br>
+Anhebgorol, mae Duw'n caru.<br>
+�<br>
+�� A gadwo Duw a fydd cadwedig<br>
+�� Trwy ddwfr a th&acirc;n, a gwawd a dirmyg;<br>
+�� Nid oes dim all niweid egraidd<br>
+�� I rai garant Dduw'n gywiraidd;<br>
+Mae pob rhyw bethau'n rhannau'r rhei'ny<br>
+�� Yn gweithio beunydd<br>
+Oreu deunydd er daioni;<br>
+A gwyn ei fyd y diwyd ffyddlon<br>
+�� A ail aned,<br>
+A Duw'n gywled yn ei galon.<br>
+�<br>
+�� Yr Eglwys ydyw'r hardd dreftadaeth,<br>
+�� A chalon dyn yw'r pren gwybodaeth;<br>
+�� Mae'n ffrwyth gwa'rddedig ynddi'n canlyn,<br>
+�� Gwyliwn drwyddo goelio'r gelyn;<br>
+Pwyll a sobrwydd sydd angenrhaid,<br>
+�� Dal ar orchwyl<br>
+Oen Duw anwyl yn dy enaid:<br>
+"Fy mab," medd Duw, "moes im' dy galon";<br>
+�� Dyna'r d'ioni,<br>
+Gyda nyni, ymgadw yn union.<br>
+�<br>
+�� Y galon yw'r ystafell addas,<br>
+�� T&#373;r puredig, ty'r briodas;<br>
+�� Os gwelir un hen w&#375;n yn honno,<br>
+�� Ac heb y wisg briodas ganddo,<br>
+Rhwymwch, deliwch, draed a dwylo,<br>
+�� I'r t'w'llwch enbyd,<br>
+Lwyra gofid, 'lawr ag efo;<br>
+Caiff pawb ond plant y ddinas burlan,<br>
+�� Eu troi, dyallwch,<br>
+I'r tywyllwch, o'r tu allan.<br>
+�<br>
+�� Cans oddi allan mewn swydd hyllig<br>
+�� Mae'r cwn a'r swyn-gyf'reddwyr eiddig,<br>
+�� Puteinwyr a llofruddwyr gwaedlyd,<br>
+�� A phob celwyddwyr, yfwyr hefyd,<br>
+Addolwyr eulyn, ddwl oer alwad,<br>
+�� Ni 'dwaenant olau,<br>
+Dawn a geiriau Duw, na'i gariad;<br>
+A'r holl broffeswyr hunan-gnawdol,<br>
+�� Nid yw eu rhyfyg,<br>
+A'u dull unig, ond allanol.<br>
+�<br>
+�� Gwyliwn fod ar n&ocirc;d annedwydd,<br>
+�� Rhaid dal yn agos at yr Anglwydd,<br>
+�� A ffoi i Soar am anrhydedd:<br>
+�� Ni thal sefyll ar wastadedd,<br>
+Fel gwraig Lot, a ddarfu gychwyn,<br>
+�� Ei gwlad a'i chartre,<br>
+Fodd anaele, fu iddi'n elyn.<br>
+Chwant y cnawd, a llygredd cyhoedd,<br>
+�� Allant dyfu<br>
+I'th anafu o borth y nefoedd.<br>
+�<br>
+�� Llawer ffordd a llawer cwestiwn<br>
+�� Sydd yn t'wyso rhyw demtasiwn;<br>
+�� Gormod cyfle, a mynych arfer,<br>
+�� Eill ein hudo ni o'n llawn hyder;<br>
+Er bod doethineb mawr yn Sal'mon,<br>
+�� Merched lledrydd,<br>
+Draws eu gilydd, droes ei galon;<br>
+Er gwneyd teml Dduw yn 'i ddechreu,<br>
+�� F' aeth i weithio,<br>
+Dan wenh'eithio, i'w duwiau nhwytheu.<br>
+�<br>
+�� O! mor llithrig ydyw llwybyr<br>
+�� Tuedd dyn i fynd wrth natur;<br>
+�� Rhyfedd gariad a thrugaredd,<br>
+�� Fod rhai'n sefyll hyd y diwedd;<br>
+Os ai fel Pedr dros y llwybrau,<br>
+�� Gweddia'n fynych,<br>
+I Dduw edrych, di ddoi adrau:<br>
+Golwg Iesu a'n galwo'n gyson,<br>
+�� A'i air fo'n llosgiad,<br>
+Unig hwyliad yn ein calon.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+OLWYNION DWFR MELIN RHUTHYN.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+Codog fawr enwog forwynion,-dwy-rod,<br>
+�� Yn dirwyn yr afon;<br>
+Cwyd gwegil codau gweigion,<br>
+Codau o bwys ceidw y bon.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+Y GALON DDRWG.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+Swelwn echrysa golwg,<br>
+Gwael iawn ddrych y galon ddrwg:<br>
+Calon afradlon o fryd,<br>
+Annuwiol heb ei newid:<br>
+Calon yw mam pob cilwg,<br>
+An-noeth drefn, a nyth y drwg;<br>
+Drwg ddi-obaith, draig ddiball,<br>
+Pwy edwyn ei gw&#375;n a'i gwall?<br>
+�<br>
+Effaith y cwymp, a'i ffrwyth cas,<br>
+A luniodd pob galanas;<br>
+Grym pechod yn ymgodi,<br>
+A'i chwantau fel llynnau lli;<br>
+Glennydd afonydd y fall,<br>
+Dengys bob nwydau anghall;<br>
+D&icirc;g-ofid yn dygyfor,<br>
+T&acirc;n a m&#373;g, fel tonnau m&ocirc;r:<br>
+Uffern yw hon, o'i ffwrn hi<br>
+Mae bariaeth yma'n berwi:<br>
+Ysbyty, llety pob llid,<br>
+Gwe gyfan gwae a gofid;<br>
+Trigfa pob natur wagfost,<br>
+Bwystfilaidd 'nifeilaidd fost:<br>
+Treigle a chartref-le trais,<br>
+Rhyfeloedd, a phob rhyw falais;<br>
+Rhial pob an-wadal w&#375;n,<br>
+Ty ac aelwyd y gelyn.<br>
+Meirch, a chwn, a moch annwn,<br>
+Sy'n tewhau yn y ty hwn,<br>
+Seirff hedegog mewn ogo,<br>
+A heigiau dreigiau blin dro.<br>
+Pob lleisiau, arw foesau'r fall,<br>
+Sy'n dwad i swn deall;<br>
+Swn t'ranau, sain trueni,<br>
+Swn gofalon greulon gri:<br>
+Melin wynt, yn malu'n w&acirc;g,<br>
+Rhod o agwedd rhedeg-wag;<br>
+A'i chocys afaelus f&ocirc;n,<br>
+Yn troi'u gilydd trwy'n galon;<br>
+Drylliad, ag ebilliad bach,<br>
+Y maen isaf, mae'n hawsach,<br>
+Na dryllio, gwir bwyllo i'r bon,<br>
+Ceulaidd, drygioni calon,<br>
+C'letach a thrawsach ei thrin,<br>
+Mewn malais, na maen melin.<br>
+�<br>
+Llais hen Saul, a llys hwn sydd,<br>
+Fan chwerw, o fewn ei chaerydd.<br>
+Ni all telyn a dyn doeth,<br>
+Clywn, ennill calon annoeth.<br>
+�<br>
+Och! ni byth, achwyn y bo'n,<br>
+Wrth goelio, fod fath galon:<br>
+Gweddiwn, llefwn rhag llid,<br>
+Yn Nuw, am gael ei newid.<br>
+Nid oes neb a'i hadnebydd,<br>
+Ond gain y Tad, a'i rad rydd;<br>
+A'n gair os daw, gwiw-ras d&ocirc;n,<br>
+A dry'r golwg drwy'r galon:<br>
+A drwg calon draw cilio,<br>
+Amen fyth, mai hynny fo.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH.<br>
+BRENIN, USTUS, ESGOB, HWSMON.<br>
+Rhyfela, Cyfreithio, Efengylu, Lluniaethu.<br>
+Awyr, T&acirc;n, Dwfr, Daear.<br>
+Anadl, Cyfraith, Efengyl, Cnawd.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+Yn gymaint ag i mi ryfygu argraffu y cyfryw waith distadl ag yw
+hwn, oblegyd ei fod yn myned tan yr enw Chwaryddiaeth fe geir
+amrywiol yn ei wrthwynebu, canys ni allant oddef i ddim da ddyfod
+o Nazareth.� Fe fydd y farn arnaf fi, yn enwedig ymhlith dynion
+ffroen uchel Phariseaidd, a hidlant wybedyn, ac a lyncant
+gamel.<br>
+�<br>
+Ond yn fwy neillduol, mewn ffordd o amddiffyniad i'm gorchwyl, mi
+a ddymunwn ar bob un esgusodi barnu cyn profi y dystiolaeth.�
+Gwaith pawb a brofir; felly mi a ddymunaf ar y rhai sydd barotach
+i farnu nag ystyried, i ddar llen neu wrando yr hyn sy'n
+gynwysedig; ac yna hwy a g&acirc;nt adnabod fod pob gair yn wir
+at ei achos.<br>
+�<br>
+Yn gyntaf, fe ddaw un i adnodd y testyn, ac un dan enw Brenin; ac
+at hwnnw, un i ddatguddio amrywiol o'r twyll sydd yn y deyrnas;
+yn ol hynny, yr Hwsmon (sef y Cybydd); ac at hwn fe ddaw hen
+fenyw ddiog.� A daw un dan enw Esgob; ac at hwnnw fe ddaw un i
+gellwair am le i fyned yn offeiriad; yn hyn y datguddir y trueni
+a'r llygnedd sydd mewn gosodiadau eglwysig.� Ac yn ganlynol daw
+yr Ustus, ac ato ef yr Hwsmon, ym mha le y dangosir dull y
+cam-gyfreithiau a'r creulondeb sydd yn y wladwriaeth.� A daw yr
+Hwsmon i'w ddyrchafu ei hun, mai efe sy'n cynnal pawb; i ba un yr
+atebir, na all un alwedigaeth ei chynnal ei hun, - fod sefyllfa
+ddynol yn gyffelyb i un dyn, y pen a'r holl aelodau yn gyfatebol
+i un corff.� Daw yr Hwsmon, wedi ei ofidio gan glefyd, yn ymofyn
+Doctor, ac yn addunedu, os cai hoedl hwy, y byddai yn ddyn
+duwiol; ac y mae yn ymddarostwng i ychydig o enw diwygiad; ond
+pan gyntaf y gwellhaodd o'i glefyd, y mae yn myned waeth nag o'r
+blaen, ac yn y diwedd yn marw yn druenus.� Yn y modd hyn y mae'r
+llyfr hwn yn treiglo.<br>
+�<br>
+Nid oes gennyf ond ei adael i'ch barn chwi oil, gan obeithio nad
+oes neb mor foethus na allant "brofi pob peth, a dal yr hyn sydd
+dda."<br>
+�<br>
+Yr eiddoch oll, &amp;c.,<br>
+�<br>
+THOMAS EDWARDS.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+[Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon.<br>
+�<br>
+Syr Rhys.<br>
+�� Gostegwch bawb, gostegwch,<br>
+�� Os ydych am wrando, rowndiwch,<br>
+Y fi ydyw'r crier ffraethber ffri,<br>
+�� Ddaeth yma i gyhoeddi heddwch.<br>
+�<br>
+�� Fy enw sydd hynod ddigon,<br>
+�� Syr Rhys y Geirie Duon,<br>
+G&#373;r wyf a fedr ddweyd eu bai,<br>
+�� Drwy deg, i rai cymdogion.<br>
+�<br>
+�� Ond mi glywes fy nain yn ownio,<br>
+�� Mai gore ydyw'n lleia' siarato;<br>
+O ran fe gynhyrfa llawer un swrth,<br>
+�� Mae'n debygol, wrth ei bigo.<br>
+�<br>
+�� Ni fu erioed gynlleidfa luosog,<br>
+�� Na bydde rhyw rai yn euog;<br>
+Rhag ofn cenfigennu am hynny ymhell,<br>
+�� Mae llawenydd yn well i'w annog.<br>
+�<br>
+�� Mae gennym ni fath ar chwaryddieth,<br>
+�� Yn pwnio 'nghylch y pedwar penneth;<br>
+Sef Brenin, ac Ustus, ac Esgob llon,<br>
+� �A'r Hwsmon hoewlon heleth.<br>
+�<br>
+�� Y Brenin i wneyd llywodreth,<br>
+�� A'r Ustus i reoli cyfreth;<br>
+A'r Esgob i bregethu'r gwir,<br>
+�� Wrth reol clir athrawieth.<br>
+�<br>
+�� Ac ynte'n Hwsmon manwl,<br>
+�� Sy'n talu tros y cwbwl,<br>
+Trwy'i waith a'i lafur, drafferthus lun,<br>
+�� Wrth drin ei dyddyn diddwl.<br>
+�<br>
+�� Dyna'r testun oll mewn dwyster,<br>
+�� Mae amryw drafaeliwr tyner<br>
+A welodd <i>sign</i> ALL FOURS mewn tre<br>
+�� A'i lyged yn rhyw le yn Lloeger.<br>
+�<br>
+�� Ond ar hanes a dull y rheiny,<br>
+�� Mae sail ein hact ni 'leni,<br>
+Ond bod ynddi hi Gybydd, ac amryw o g&ecirc;r,<br>
+�� 'Ran pleser i'r cwmpeini.<br>
+�<br>
+�� 'Doedd waeth dweyd ar fyr ei threfen,<br>
+�� Na mynd i bregethu rhyw hir brygowthen,<br>
+Mae hanner gair yn fwy i gall.<br>
+�� Na dweyd i ddi-gall ddeugen.<br>
+�<br>
+�� Y sawl sydd am brofi sylwedd,<br>
+�� Gwrandawed hyn i'r diwedd,<br>
+Os nad oes iddi ond dechre bach,<br>
+�� Mae'n ffurfach yn ei pherfedd.<br>
+�<br>
+�� Tyrd dithe'r cerddor tene,<br>
+�� Cais dynnu rhyw s&#373;n o'th danne,<br>
+Fel y gallwyf ddawnsio tro,<br>
+�� Yn bur-ddewr i dreio'r byrdde.<br>
+�<br>
+�� Ffarwel i chwi dro go fychan,<br>
+�� Daw'r Brenin yma'n fuan;<br>
+Ond mi ddof fi ato fe eto yn hy,<br>
+�� 'Ran siawns na thuedda'i ymddiddan.<br>
+[Diflanna.<br>
+�<br>
+[Ymddengys Brenin.<br>
+Brenin.<br>
+'Nawr o'ch blaene'r hawddgar fyddin,<br>
+Mi ddes ger bron dan enw Brenin,<br>
+I adrodd i chwi fy mhwer addas,<br>
+A'm cadernid uwch y deyrnas.<br>
+�<br>
+Gan faint fy mraint, a'm parch, a'm <i>honor</i>,<br>
+Twf eurdeg harddwych, tyrd, y cerddor,<br>
+'Rwy'n chwennych datgan c&acirc;n blethedig,<br>
+Hyf a moesol, hefo miwsig, -<br>
+�<br>
+(Alaw, - "DYDD LLUN Y BORE.")<br>
+�<br>
+"Wel, gwelwch i gyd,<br>
+Trwy'r byd yn wybodol y rheol sy'm rhan,<br>
+I mi mae anrhydedd, a mawredd pob man;<br>
+�� I'r Brenin mae'r braint,<br>
+Wir gywraint ragorieth, yn benneth mawr barch,<br>
+A phob ryw reoleth trwy'i daleth hyd arch;<br>
+I mi mae'r awdurdod, a mawr air Emerod,<br>
+�� I mi mae'n bri hynod yn barod mewn byd,<br>
+I mi mae'r gair uchaf, beth bynnag a archaf,<br>
+�� Mae'n dynion sydd danaf, mi brofaf i'm bryd,<br>
+�� Hwy wnant fel y mynnwyf pan alwyf yn nghyd;<br>
+Os archaf eu hanfon i ryfel echryslon,<br>
+�� Yn erbyn gelynion, yn union hwy an',<br>
+Hwy laddant, hwy leddir, gorchfygant, gorchfygir,<br>
+Trwy ddyfroedd y mentrir, nid ofnir mawr d&acirc;n,<br>
+Dangosant eu cryfdwr iawn ledwr yn l&acirc;n.<br>
+�<br>
+�� "Fy awdurdod sydd gry',<br>
+Mewn gallu teg 'wyllys yn ddawnus tan Dduw,<br>
+I mi mae gor'chafieth, rheoleth pob rhyw,<br>
+�� I mi mae mawrh&acirc;d,<br>
+Pob gwlad enwog lydan sy'n rhwyddlan i'm rhan,<br>
+Mae'r deyrnged i'm gafael, er mael o bob man;<br>
+Mae danaf, nod union, arglwyddi a marchogion,<br>
+�� Pob math ar w&#375;r mawrion, sydd ffraethlon swydd ffri,<br>
+Pob offisers diwad, pawb gwiwlan, pob galwad,<br>
+�� Pob cyfoeth, pob cofiad, mewn rhad mwy na rhi',<br>
+�� Sy'n dirwyn o diroedd a mofoedd i mi;<br>
+Gan hynny gwybyddwch, heb gilwg, o gwelwch,<br>
+�� 'Rwy'n cario'r hawddgarwch ar degwch pob dyn,<br>
+I mi mae'n holl arwydd, a'r goron deg wiwrwydd,<br>
+�� Tan fraint ardderchawgrwydd, nef hylwydd ei hun,<br>
+Dylwn gael i'm cyfarch bur barch gan bob un."<br>
+[Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon.<br>
+�<br>
+�� Wel, mi ddalia beint o ddiod,<br>
+�� Fod yma ryw un wedi yfed gormod,<br>
+'Ran ni chlywes i yn sobr odid ddyn,<br>
+�� Yn ei frolio ei hun yn fwy hynod.<br>
+�<br>
+Bren.� Beth, ai ni wyddoch yma'n ddiwad<br>
+�� A phwy, syre, 'r y'ch chwi'n siarad?<br>
+�<br>
+Rhys.� Gwn, debyga'i, ond considro yma beth,<br>
+�� Mae'n llegach rhyw feth ar fy llygad.<br>
+�<br>
+�� Corff ag a dynges, ond 'rwy'n lled angall,<br>
+�� 'Does dim ddwlach na dyn cibddall;<br>
+�� Onid gyda'r Roli'r tincer y gweles chwi'n glau,<br>
+�� Wrth gofio, fel dau gyfell?<br>
+�<br>
+Bren.� Ewch oddiyma yn sydyn, lipryn,<br>
+�� Ai dyna'r parch a r'owch i'r Bnenin?<br>
+�<br>
+Rhys. Wel, pwy fuase'n ame eich bod chwi'n siwr<br>
+�� Wedi mynd yn wr gan gymin?<br>
+Ond brenin pwy ydych chwi o ddifri?<br>
+Mi glywes rai'n son am Frenin y Diogi,<br>
+Ac mae rhyw beth ar fy meddwl yn peri i mi<br>
+Adel mai chwi ydy'.<br>
+�<br>
+Bren.� Taw, taw, &acirc;'th ynfyd chwedle diflas,<br>
+�� 'Rwy'n deip o Frenin yr holl deyrnas;<br>
+�� Mi allwn alw milwyr gwaedlyd<br>
+�� I wneyd dy frad mewn llai na munud.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wele, arglwydd melin Henllan<br>
+�� A'n catwo ni rhag y barcutan;<br>
+Yr oedd fy hoedl i yrwan, dinwan dw',<br>
+�� Ar ei winedd e yn arw anian.<br>
+�<br>
+�� Wel, begio'ch pardwn, Mr. Brenin,<br>
+�� Onid oeddych chwi'n ffrynd i modryb Catrin?<br>
+'Ran mi clywes yn gweddio gyda chwi'n daer,<br>
+�� Efo Alis fy chwaer, ac Elin.<br>
+�<br>
+Bren.� Taw a'th swn gwan, onid oes ar gynnydd<br>
+�� Weddio gyda myfi yn yr eglwysydd?<br>
+�<br>
+Rhys. Wel, pan oedd crio'r t&acirc;l mawr o'ch achos chwi,<br>
+�� Mi glywes i regu ar ogwydd.<br>
+�<br>
+�� Ond yn wir, meistir, 'rwy'n ymestyn yn hoew,<br>
+�� I weddio gyda chwi'n gadarn arw,<br>
+Os gallwch chwi wneuthur rhyw ddyfeis,<br>
+�� I roi llai o <i>excise</i> ar y cwrw.<br>
+�<br>
+Bren.� Onid ydyw pawb trwy'r byd yn ddibrin,<br>
+�� Yn rhwym i dalu <i>duty</i> i'r Brenin?<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, fe fydde gwell, er hynny i gyd,<br>
+�� Pe b'ai chwi heb gymryd cymin'.<br>
+�<br>
+Bren.� Wel, ond rhaid bod ymhob perthynas<br>
+�� Goste mawrion ar y deyrnas,<br>
+�� Cyn y cadwer pob rheole<br>
+�� Tuag at gynhalieth gwyr ac arfe.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, begio'ch pardwn chwi, Frenin tirion,<br>
+�� Pa beth y dewisech gyment o weision?<br>
+Ni fu erioed yn y byd, - ni wiw ddisgwyl bod, -<br>
+�� Ddaioni lle bo gormod ddynion.<br>
+�<br>
+�� 'Ran lle bo llawer o weindogion bydd y diogi mwya',<br>
+�� 'Cerdd di,' 'cerdd dithe,' ni wyddir pa 'run anystwytha;<br>
+A gyrru'r llanc lleia' wnant hwy stil,<br>
+�� Trwy'r pwll i 'nol y ceffyl pella'.<br>
+�<br>
+�� A'r rhai sy'n cael y cyflog penna',<br>
+�� Ymhob lleoedd, sy'n gwneuthur lleia';<br>
+Maent hwy'n mynnu rhan.� Mi dd'wedaf i,<br>
+�� Dan fy nwylo, mai chwi sy'n ola'.<br>
+�<br>
+Bren.� Taw a son dy ffol gamsynieth,<br>
+�� Onid rhaid i bawb gael eu bywolieth?<br>
+�<br>
+Rhys. Wel, maent hwy'n gwneuthur ymhob man,<br>
+�� Hynny fedront o anllywodneth.<br>
+�<br>
+�� Beth am y gw&#375;r sy'n derbyn trethi,<br>
+�� A'r superfisors sy'n rhai pur fisi ?<br>
+Nid y'ch chwi'n cael, i'ch traul a'ch tro,<br>
+�� Mo'r hanner o ddwylo rhei'ny.<br>
+�<br>
+�� A phe gwelech chwi mewn dirgelion,<br>
+�� Y gwas esmwyth ydy fo'r ecseismon,<br>
+Mynd at wraig y dafarn yn ambell d&#375;,<br>
+�� Man arall ymgwerylu'n greulon.<br>
+�<br>
+�� Ni waeth i dafarnwr lledwan<br>
+�� Fod rhwng y t&acirc;n a'r pentan;<br>
+Ni chaiff un o'r rhei'ny fywiolieth dda,<br>
+�� Heb hwrio, neu fenthyca'u hanian.<br>
+�<br>
+�� Ac mae gennych chwi wych o weision,<br>
+�� Tua glanne'r moroedd mawrion;<br>
+Pan fo smyglo ar y traeth fe fyddan' hwy yn y t&#375;,<br>
+�� 'R hen faeddod, yn rhy feddwon.<br>
+�<br>
+�� A dyna i chwi'r modd yn loew,<br>
+�� Mae'ch offisers chwi yma ac acw,<br>
+Ni chewch chwi oddiwrthynt hwy, lawer tro,<br>
+�� Ddim 'chwaneg nag iws i'ch enw.<br>
+�<br>
+Bren.� Mae teyrnged gyfion i mi'n digwydd<br>
+�� O gefn y m&ocirc;r a chefn y mynydd.<br>
+�<br>
+Rhys.� Os oes i chwi'n digwydd beth i'ch sh&acirc;r,<br>
+�� Mae fo'n glynu gyda'r glennydd.<br>
+�<br>
+�� Ni bydd i chwi ond rhan go wannedd,<br>
+�� Erbyn y llyfo pawb eu bysedd;<br>
+Mae gwmpas y m&ocirc;r, a glywa'i son,<br>
+�� A'r mynydd, i chwi weision mwynedd.<br>
+�<br>
+�� Eu gwaith mwyaf ydyw gwaitio<br>
+�� Ar eu gilydd, ac ymwenwyno;<br>
+Dwyn y naill oddiar y llall tan gadw swn,<br>
+�� Yr un fath a'r cwn 'rol cinio.<br>
+�<br>
+�� Os caiff rhai unweth godi fyny<br>
+�� Yn enw'r Brenin, dyna hwy'n lladd ac yn braenu,<br>
+Yn twyllo, ac yn robio mwy na'u rhan,<br>
+�� Ni chaiff y gwan le i gwnnu.<br>
+�<br>
+�� A phe gwyddech chwi weithian fel bu, rhyfel diwaetha,<br>
+�� Rhwng admirals a chaptenied, bawb am y tynna',<br>
+Yn derbyn breibs ac yn gwasganu'r gweinied,<br>
+�� Mil mwy nag y gellir byth adrodd y golled.<br>
+�<br>
+�� 'Roedd llawen o dwyll oddeutu'r milisie,<br>
+�� Rhwng <i>y sergeants a'r corporals</i>, a phob carpie,<br>
+Ond nid oedd twyll y rhei'ny ddim degwm yr hanner,<br>
+�� Ag oedd rhwng gw&#375;r y m&ocirc;r ac offisers Lloeger.<br>
+�<br>
+�� Nid oes ond y twyll a'r celwydd<br>
+�� Ymhob man, o'r m&ocirc;r i'r mynydd;<br>
+Lle byddo rhyw swyddog ar blwyf neu sir,<br>
+�� Ni fydd dim d'ioni hir o'i herwydd.<br>
+�<br>
+�� Dyma hyd y mynydd amser sheti,<br>
+�� Os bydd ceffyl neu heffer y b'on' hwy'n ei hoffi,<br>
+Waeth p'le ynte am ddefed bo node na llw,<br>
+�� Na'r hanes, y nhw' pia rhei'ny.<br>
+�<br>
+�� Ac felly nid oes ymhob rhyw fasnach,<br>
+�� Ond y trecha treisied, a phawb drawsach, drawsach;<br>
+Maent hwy'n symud eu cloddie, eu caue, a'u c&ecirc;r,<br>
+�� Onid yw'r mynydd yn llawer meinach.<br>
+�<br>
+�� Bren.� Er bod i'm llaw i bob rheoleth,<br>
+�� Nid ellir wrth rai ffals wasaneth,<br>
+Ond Duw a gadwo Frenin Lloeger,<br>
+�� Mewn iach fendith a chyfiawnden.� [Diflanna.<br>
+�<br>
+�� Rhys.� Amen yn fwynedd!� Dymunaf finne,<br>
+�� Boed llwyddiant yn ddoniol i'w ras a'i feddianne;<br>
+A hir oes i'r Brenin mewn cywir fryd,<br>
+�� Er maint sydd yn y byd o goste.<br>
+�<br>
+�� Ond mae llawer o gnafon atgas,<br>
+�� Yn cymryd arnynt yn y deyrnas,<br>
+Fod yn bur i'r Brenin yn ei &#373;rydd,<br>
+�� Ac eu hynny yr un swydd a Suddas.<br>
+�<br>
+�� Mae rhai mor liwdeg yn ymledu,<br>
+�� Fel llyged y dydd pan fo haul yn tywynnu,<br>
+A phan elo hi'n hwyredd, serthedd sain,<br>
+�� Hwy gauant yn fain i fyny.<br>
+�<br>
+�� Felly mae ffalster mewn rhai penaethied,<br>
+�� A ffalster ddialedd mewn amryw ddeilied;<br>
+Ffalster wrth gario cwrw a gwin,<br>
+�� A ffalster wrth drin merched.<br>
+�<br>
+�� Ffalsder, anlladrwydd llidiog,<br>
+�� Ydyw godro heibio'r gunog;<br>
+'Run fath a rhoi gwenwyn rhag lladd &acirc; chledd,<br>
+�� Er hynny 'run diwedd euog.<br>
+�<br>
+�� Yr un boene a'r un dibenion,<br>
+�� Ydyw boddi mewn llyn neu foddi mewn afon;<br>
+Neb na wnelo'r peth, na wnaed debyg chwaith,<br>
+�� Mae'r meddwl a'r gwaith 'run moddion.<br>
+�<br>
+�� Gan hynny'n gl&acirc;n ferchede,<br>
+�� Yn wych weithian, ond gwell i chwithe<br>
+Arfer yn ieuanc wneyd pob peth yn gl&ecirc;n,<br>
+�� Na mynd i glegar yn hen bengloge.<br>
+�<br>
+�� Ac i gadw'r ffasiwn i fyny'n ddiball,<br>
+�� Rhag bod yn aflerach na ffol arall,<br>
+Mae gen inne ganiad wastad wedd,<br>
+�� A ddengys i chwi'ch agwedd anghall.<br>
+�<br>
+�� Mi a'i canaf hi mewn cysondeb,<br>
+�� Ar GODIAD YR EHEDYDO, os ca i rwydd-deb,<br>
+Chwi gewch yma glywed y gwir am y peth<br>
+�� Heb ddim gwenieth, yn eich gwyneb, -<br>
+�<br>
+�� "Y manwi ferched mwynion<br>
+�� Gwamal feddal foddion,<br>
+Gwych yw gennych dan y rhod<br>
+�� Mewn iechyd fod yn wychion;<br>
+�� Yswagrio'n fawr eich glendid,<br>
+�� A rhodio mwy na'ch rhydid,<br>
+Ac am y brafia'ch gwisgiad brith<br>
+�� I fynd i blith ieuenctid;<br>
+Pob ymddygiad balch fonddigedd,<br>
+Pob rhyw agwedd curedd cariad<br>
+Pob rhyw siarad hen gras eirie,<br>
+�� A phob ystraie, troe trwyad',<br>
+Ymhob rhyw ffals naturieth ffol<br>
+�� Mae'ch llawn arferol fwriad.<br>
+Ond yn eich ienctid mae i chwi ddysgu,<br>
+�� Heb angharu, cael cynghorion;<br>
+Er eich bod chwi heddyw'n ddibris,<br>
+�� Chwi ddowch yn ledis boche llwydion;<br>
+Cewch brynnu'ch dysg a'ch pen mewn d&ocirc;l,<br>
+�� Am fod yn ffol ynfydion."<br>
+�<br>
+�� Nid yw cynghori merched, archied erchyll,<br>
+�� Ond 'run fath a dwfr yn mynd hyd gafn pistyll,<br>
+Trwy un pen i mewn, ac allan trwy'r llall,<br>
+�� Ac felly mae'r gwall yn sefyll.<br>
+�<br>
+[Ymddengys Arthur Drafferthus, y Cybydd.<br>
+�<br>
+Arthur.� A glywch chwi, pa beth sydd yma heddyw?<br>
+�� Nad elw'i fyth i goed erill, on'd oes cryn dwrw.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel dyma ymofyn moel yn siwr,<br>
+�� Onid aeth yr hen &#373;r yn arw?<br>
+�� Considr'wch wrth natur dipyn eto,<br>
+�� Mae yn o fawedd i chwi feio<br>
+Ar ferched ieuenc, a llancie, a phlant,<br>
+�� Sy'n cadw gwylmabsant gwallgo'.<br>
+�<br>
+Arth.� Wele'r achlod i garpie rhechlyd,<br>
+�� Ai nid oes gan rai ddim i'w wneuthyd?<br>
+Oni wela'i fod yma fawr a bach,<br>
+�� A rhai hen boblach biblyd?<br>
+�<br>
+�� Dyma Sion ac Ann, Dafydd ac Elis'beth,<br>
+�� Na bo'n son na chrybwyil, na wnai chwi ryw-beth,<br>
+Yn lle bod fel hyn, mae'n rhyfedd gen' i,<br>
+�� Na fydde g'wilydd gennych chwi ymgoleth.<br>
+�<br>
+�� Wel, yn siwr, hi aeth yn fyd anaele,<br>
+�� Nid eiff dyn yrwan i dre' nac i bentre',<br>
+Na bo interliwd i'w chwane wrth eu chwant,<br>
+�� Yn rhigwm rhwng y plant a'r hogie.<br>
+�<br>
+Rhys.� O, tewch a son a'ch barnu,<br>
+�� Mae llawer peth waeth na hynny,<br>
+Gwell gen i chwareu, mae'n llai bai,<br>
+�� Na'r genfigen mae rhai'n ei fagu.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, mi glywes fy mam yn dweyd, 'rwy'n cofio,<br>
+�� Mai po teca fo'r chware, gore ydyw peidio,<br>
+Lle bo gormod o wagedd, egredd wg,<br>
+�� Nid oes ond drwg yn trigo.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, oni chlywsoch chwi dnaethu'n fanwl<br>
+�� Hen benbwl cebyst, mai gwagedd ydyw'r cwbwl?<br>
+Gwagedd o wagedd llygredd a llid,<br>
+�� Yw'n moddion i gyd, 'rwy'n meddwl.<br>
+�<br>
+�� Nid oes ond y twyll a'r ddichell ddiffeth,<br>
+�� Yn mhob rhyw alwedigeth trwy'r gymdogeth;<br>
+'Does odid un yn dilyn gwedd<br>
+�� Gwirionedd yn ddiwenieth.<br>
+�<br>
+Arth.� O ni waeth i ti dewi, mi glywes rai'n siarad<br>
+�� Fod pregethwyr duwiol yn mynd ac yn dwad,<br>
+Mae'n dda fod rhein'y, gan ddarfod iddi hi,<br>
+�� Eglwys Loegr, golli ei llygad.<br>
+�<br>
+Rhys.� Mae mwy o buteinied eglwysig,<br>
+�� Nag a ddirnad un dyn gwledig;<br>
+Ac mae yng nghysgod crefydd, beunydd trwy bwyll,<br>
+�� Beth rhyfedd o dwyll a rhyfyg.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel gwir a ddywed yr hen wr doetha,<br>
+�� Llygriad y peth gore yw'r llygriad gwaetha;<br>
+Pa goleua bo'r ganwyll cyn ei diffoddi,<br>
+�� Mwya' yn y byd bydd ei m&#373;g hi yn drewi.<br>
+�<br>
+Rhys.� Mae'n wlad wedi goleuo ben bwy gilydd,<br>
+�� Waith cyment sy o daeru ac ymgrafu am grefydd,<br>
+A llawer ohonynt hwy'n llwyr heno,<br>
+�� 'Run ffordd a Lusiffer a Pharo.<br>
+�<br>
+�� Hwy farnant rai gwirion mewn digofent,<br>
+�� 'Run fath a Judas am y blwch enent;<br>
+Degymu'r mintys o'r gerddi gw&acirc;r,<br>
+�� A gwneyd camwedd y pedwar cyment.<br>
+�<br>
+Arth.� Mi a glywes wr yn barnu<br>
+�� Mai drwg ydyw dawnsio a chanu.<br>
+�<br>
+Rhys.� Gwir mai drwg yw, os cymer dyn<br>
+�� Ei ogoniant ei hun o hynny.<br>
+�<br>
+�� Mae'n gofyn i ddyn &acirc;'i ddonie,<br>
+�� Roi'i synwyr a'i holl aelode,<br>
+Ym mhob peth, er clod yn siwr,<br>
+�� Yn gyhoeddus i'r G&#373;r a haedde.<br>
+�<br>
+Arth.� Ni waeth i ti dewi a dadlu,<br>
+�� Nid oes fawr yn gwneuthur felly.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, y neb na wnelo hynny'n ddi stwr,<br>
+�� Ym mhob achos mae'n siwr o bechu.<br>
+�<br>
+Arth.� Onid ydynt hwy'n dweyd mai'r brenin<br>
+�� Yw amddiffynwr y ffydd gyffredin?<br>
+�<br>
+Rhys.� Mae'n wir ei fod oddiar ei fainc,<br>
+�� Am faeddu pab Ffrainc a'i fyddin.<br>
+�<br>
+Arth.� Onid oes rhai o feibion brenin Pryden,<br>
+�� Mi glywes yn y <i>post-house</i>, yn caru pabisten;<br>
+Ond am ystraeon nid wyf ddim yn ffond,<br>
+�� Mae drwg eu llond hwy yn Llunden.<br>
+�<br>
+Rhys. �Wel, yr oeddwn i ar fy ngore<br>
+�� Yn ymddiddan &acirc;'r brenin gynne,<br>
+Fe basiodd rhyngom tu yma i'r Hob,<br>
+�� Beth gerwin o bob geirie.<br>
+�<br>
+Arth.� Ymddiddan &acirc;'r brenin!� Tybed<br>
+�� Ei fod ef cyn ddifalched;<br>
+A glywch chwi, medda'i, mae fe'n siwr,<br>
+�� Dan awyr, yn wr diniwed.<br>
+�<br>
+Rhys.� O, ydyw'n siwr, mae'r g&#373;r o'r gore,<br>
+�� Yn ddiniwed a gonest, am a ddealles i gynne,<br>
+Onibai gnafon a lladron sy ar ei gefn,<br>
+�� Ni gaem ni yma well trefn 'rwy'n ame.<br>
+�<br>
+Arth.� Er mwyn dyn, pe soniasit ti dipyn<br>
+�� Ynghylch y Dreth Fawr a'r Ardreth Brenin,<br>
+Maent hwy ar eu deilied ym mhob lle<br>
+�� Yn gyrru yma goste gerwin.<br>
+�<br>
+Rhys.� Nid all y brenin sydd &acirc; dull breiniol<br>
+�� Ddim wrth hynny o warth wahanol,<br>
+Pobl erill sy'n difa ym mbob man,<br>
+�� O'r trethi, beth anhraethol.<br>
+�<br>
+Arth.� Pwy bynnag sy'n dyfetha'n foethus,<br>
+�� Y brenin a'i rwysg yw'r esgus;<br>
+Mae'n mynd yn ei enw trwy'r wlad hon,<br>
+�� Gynifer o ddynion cnafus.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, mae llawer pren teg brig-lydan<br>
+�� Yn cysgodi bwystfilod aflan,<br>
+Ac adar drwg yn nythu ynddo fry,<br>
+�� Nid all e' ddim wrth hynny ei hunan.<br>
+�<br>
+�� A chwi wyddoch na &#373;yr bon derwen,<br>
+�� Pa ffordd y gwinga un gangen,<br>
+Ac felly ni all brenin, er trin pob treth,<br>
+�� Wrth ei ddeilied wneyd peth na ddylen'.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, dywed ai'r brenin a ddarfu ordro<br>
+�� Rhoi treth ar bob ceffyl, fel mae rhai yn caffio;<br>
+Ond am dreth y gole ar bob rhyw gut,<br>
+�� Mae'r gair mai Pitt sy'n pwtio.<br>
+�<br>
+Rhys.� Nis gwn i heno am un da obonyn,<br>
+�� Maent fel cene llwynog, a'i ddichell wenwyn.<br>
+Yn ymroi i gyd-yspeilio'n g&acirc;s<br>
+�� Ein teyrnas, rhad Huw arnyn.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, mae'n chwith gan hen bobl weled<br>
+�� Gyment o bob cyfnewidied;<br>
+A phe doi rhai fu feirw; mi wrantaf fi,<br>
+�� Bydde synnach gan rhei'ny synied.<br>
+�<br>
+�� Mae'r bonddigion wedi'u witsio,<br>
+�� Yn mesur eu tiroedd, yr aflwydd a'u torro;<br>
+Ni ddaeth dim i'r byd, er maint y swn,<br>
+�� Mon wenwynig a'r ffasiwn honno.<br>
+�<br>
+�� Hwy fesurant y ffordd, y coed, a'r caue,<br>
+�� Ac fel mae'n g'wilyddus, y perthi a'r cloddie,<br>
+A'u tidau heiyrn a'u celfi chwyrn, -<br>
+�� Pe b'ai hi am gyrn eu gyddfe.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, mesuran 'nhw am y siwra,<br>
+�� Eu tiroedd, mewn moddion taera;<br>
+Daw'r dydd na roir fawr fwy o hon<br>
+�� Na dwylath, i'r dynion tala.<br>
+�<br>
+�� Ond natur y byd yw cadw twrw,<br>
+�� Hir y onoin y tamed chwerw;<br>
+Mi redaf fi draw ar hyn o dro,<br>
+�� Mewn cariad i geisio cwrw.� [Diflanna.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, rheded pawb lle gallon',<br>
+�� Hi aeth yn fyd echryslon;<br>
+Rhaid i denantied ymhob rhyw,<br>
+�� Ar f'einioes i, fyw yn feinion.<br>
+�<br>
+�� Dyma'r tiroedd, mae pawb yn taeru<br>
+�� Y byddan' hwy i gyd yn codi;<br>
+Ac ni wiw i ni siarad a gwneyd trwyn sur,<br>
+�� Mae'r stiwardied yn w&#375;r stwrdi.<br>
+�<br>
+�� Rhaid i ddyn ddysgu pratio,<br>
+�� Tynnu het, a mynych fowio,<br>
+Ac edrych pa sut yr agorir ceg,<br>
+�� A dweyd yn deg, rhag eu digio.<br>
+�<br>
+�� Ac ni chaniateir mynd i'w gwynebe<br>
+�� I siarad, ond ar rai amsere,<br>
+A rhyfedd mor syth, oni leiciant chwi'n son,<br>
+�� Yn w&#375;r tonnog, y tront hwy'u tine.<br>
+�<br>
+�� A rhaid yw eu tendio ar bob achlysur,<br>
+�� A mynd i'w cymhorthe, rhag ofn eu merthyr;<br>
+Os gwydde, os cywion, neu berchyll per,<br>
+�� Rhaid eu ceisio hwy i'r g&ecirc;r ddigysur.<br>
+�<br>
+�� Ac os tyddyn fydd ar osodiad,<br>
+�� Daw yno i ymryson resiad;<br>
+Ni cheir na threfn, na threial, na thro,<br>
+�� Heb iro dwylo'r diawlied.<br>
+�<br>
+�� Mae'n rhaid i ystiward yn ei falchder<br>
+�� Gael llawer mwy o barch na'i feister;<br>
+Onide ni chaiff dyn gwan ddim lle<br>
+�� Yn agos, os a fe'n eger.<br>
+�<br>
+�� Digiwch &#373;r boneddig, cewch bardwn ganddo,<br>
+�� Ond os digiwch ystiward, chwi gewch eich andwyo;<br>
+Mae hynny'n druenus ym marn pob dyn,<br>
+�� Fod rhyw helynt fel hyn yn rwlio.<br>
+�<br>
+�� Mae'r byd yn llawn aflwyddiant,<br>
+�� Fe'i llyged tynned ar les pob tenant;<br>
+Mae'r bonddigion a'r tlodion, drawsion drefn,<br>
+�� Hefo'u gilydd ar ei gefn yn galant.<br>
+�<br>
+[Ymddengys Gwenhwyfar Ddiog.<br>
+�<br>
+Gwenhwyfar.� Wele, nosdawch, gyda'ch cenned,<br>
+�� Rhad Huw yma; a rowch chwi damed?<br>
+�<br>
+Arth.� O b'le rwan, hefo'ch cwman ci,<br>
+�� Gwenhwyfar, daethoch chwi cyn hyfed?<br>
+�<br>
+Gwen.� Dwad ar ddamwen wnes i'r ffordd yma,<br>
+�� O ran fod y byd yn gwasgu arna'.<br>
+�<br>
+Arth.� Pe buasech chwi er's meityn yn ei wasgu fe'n llym,<br>
+�� Nid aethech chwi ddim fel yna.<br>
+�<br>
+Gwen.� Nid oes mo'r help, hawdd gennych chwi siarad,<br>
+�� Yr ydwyf fi'n ddigon tlawd ac amddifad.<br>
+�<br>
+Arth.� Wele'r hen baunes, ar bwy 'roedd y bai?<br>
+�� Oni all'sech wneyd llai o ddifrad?<br>
+�<br>
+Gwen.� Pa beth a ddifrodes, gadewch glywed?<br>
+�<br>
+Arth.� Cyment a gawsoch, ni fu 'run cyn gased;<br>
+Ni chymrasoch erioed, mi wn yn dda,<br>
+�� Ddim gofal, ond bwyta ac yfed.<br>
+�<br>
+Gwen.� Dyma'r peth a geir os eir yn dlawd,<br>
+�� Rhaid dioddef gwawd a choegni.<br>
+�<br>
+Arth.� Ni oddefwch chwi ond eich haeddiant eich hun,<br>
+�� 'Ran ni wnaethoch, g&#373;yr dyn, mo'r d'ioni.<br>
+�<br>
+Gwen.� Onid yw'r ddiareb yn dweyd gwir godidog, -<br>
+�� Y neb aned i r&ocirc;t, nid eiff byth i bum' ceiniog?<br>
+�<br>
+Arth.� O, hel rhyw esgusion dwl oerion di les,<br>
+�� Mae'r hen Iddewes ddiog.<br>
+�<br>
+�� Oni chawsoch chwi gynysgeth holliach,<br>
+�� Aur ac arian, ac amryw geriach?<br>
+Chwi allasech ddwad fel finne'n wisgi,<br>
+�� I berchen digon, onibai'ch diogi.<br>
+�<br>
+Gwen.� Wel, soniwch chwi am ddiogi eiddigus,<br>
+�� 'Roedd y plant yn fychen, a minne'n afiachus;<br>
+�� A pheth a ddisgwylie neb mewn condisiwn,<br>
+�� O waith na phwyse gan fenyw o'm ffasiwn.<br>
+�<br>
+Arth.� 'Doodd wiw i undyn a'ch adwaene,<br>
+�� Ddisgwyl gennych fawr o wyrthie,<br>
+'Ran prin y cynhyrfech chwi i roi tro,<br>
+�� O'ch cornel i ystwytho'ch carne.<br>
+�<br>
+�� O! fel y bydde hi yn un bauled,<br>
+�� Yn eiste'n domen, na chynhyrfe hi damed;<br>
+Buase'n dda fod y gwydde'n llawer man,<br>
+�� Yn eistedd gan onested.<br>
+�<br>
+�� Dyna fel y bydde hi mor ddigyffro,<br>
+�� Trin plant yn ei lludded, a difa'r holl eiddo;<br>
+Ac ysmocio nes aeth hi 'run lliw a'r g&#373;r drwg,<br>
+� Hen boced, gan fwg dybaco.<br>
+�<br>
+Gwen.� Wel, ond fy mrest i sy'n llawn caethni,<br>
+�� Mae tybaco yn tynnu dwfr ohoni.<br>
+�<br>
+Arth.� Yr ydwy'n eich gweled chwi, hyll ei gwawr,<br>
+�� Yn yslefrian mewn mawr yslafri.<br>
+�<br>
+Gwen.� O rhowch i mi gardod yn ddiragrith,<br>
+�� Chwi glywsoch yn bendant mai da ennill bendith.<br>
+�<br>
+Arth.� Ni feddi di'r un fendith, mwy na gafr neu fwch,<br>
+�� Gwyneb hwch mewn gwenith.<br>
+�<br>
+Gwen.� Onid ydyw'r gair yn dweyd yn gywren,<br>
+�� Fod bendith i bawb a roddo elusen ?<br>
+�<br>
+Arth.� Y fendith ore fuase mewn pryd,<br>
+�� Eich curo chwi o'r byd, hen garen.<br>
+�<br>
+Gwen.� Ai meddw ydych? fe fuase'n well dull<br>
+�� Fy lladd! - O erchyll Iddew!<br>
+�<br>
+Arth.� Buase yn llawer amgen lles,<br>
+�� Gael dibendod y gnawes bendew.<br>
+�<br>
+�� Nage, pe gwyddech chwi'r cwmpeini gweddus,<br>
+�� Fel yr aeth hi yn baelfed mor helbulus;<br>
+Mae hi'n ddigon o siampl i bawb trwy'r plwy',<br>
+�� Am fywiolieth, i fod mwy gofalus.<br>
+�<br>
+�� 'Roedd ei g&#373;r hi'n porthmoneth draw ac yma,<br>
+�� A llafn o bwrs melyn, ac yn walch pur ysmala,<br>
+A hithe gartre' yn diogi, ac yn ymdroi,<br>
+�� Mor foethus, wedi ymroi i ddyfetha.<br>
+�<br>
+�� Ond o dafarn i dafarn, 'roedd e'r hen borthmon diofal,<br>
+�� Heb fawr edrych at na thir na chatal,<br>
+Ond canu efo'r tanne ac ymlid puteinied,<br>
+�� A gwneyd bargeinion a cholli, ni bu'r un cyn erchylled.<br>
+�<br>
+�� Fr dorrodd a'r wlad, ynte mor ddiawledig.<br>
+�� Am filoedd o bunne, mi allaf ddweyd yn ddiarbennig;<br>
+Llwyr wfft i borthmyn am dwyllo'r byd,<br>
+�� O! na byddent hwy i gyd yn grogedig.<br>
+�<br>
+�� Dyma hithe, Gwenhwyfar, wrth ei hen gynefin,<br>
+�� Beth bynnag fydde'r ennill, ni hidie hi ronyn,<br>
+Hi eistedde mor bwyllus, ac a smocie ei phibelled,<br>
+�� Heb feindio'r un difin mewn gwartheg na defed.<br>
+�<br>
+Gwen.� Wfft, wfft i'r fath gelwydd, a goeliwch chwi bellach?<br>
+�<br>
+Arth.� Taw, hen hwr dafotrwg, ni fu erioed dy futrach,<br>
+Na'th ddiocach, na'th ffieiddiach, mewn un man,<br>
+�� Hen gwrwm, na'th anhawddgarach.<br>
+�<br>
+Gwen.� Nid oes mo'r help, mi glywa,<br>
+�� Rhaid i'r gwan ddioddef pob trahausdra,<br>
+Ond gobeithio, os colles yn hyn o fyd,<br>
+�� Ca'i'n hawsach y bywyd nesa.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, dyma fel y bydd rhyw garpie,<br>
+Pan elont hwy'n ddinerth, ac yn ol o feddianne;<br>
+Maent hwy'n rhoi fod y nef, fel llysendy ar dro,<br>
+�� I bob ceriach fynd yno o'u cyrre.<br>
+�<br>
+�� Rhyfedd fel y dwedant mor odidog,<br>
+�� Yn gysurus eu geirie, fod Duw'n drugarog,<br>
+Ond pe bai fo drugarocach, mi wn fy hun,<br>
+�� Na ddewis ef 'run fo ddiog.<br>
+�<br>
+Gwen.� O! nid oes yn y nef ddim gweithio.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, nid rhyfedd, g&#373;yr dyn, i chwi son am fynd
+yno,<br>
+Ond mi wranta na leiciwch chwi byth mo'ch lle,<br>
+�� Onid oes yno de a dybaco.<br>
+�<br>
+Owen.� O! mae gennych chwi chwedle drwg ysmala.<br>
+�<br>
+Arth.� Nis gwn i, pe lleddid fi, pa'r un ysmaleiddia:<br>
+Mi aroses gyda chwi, hyll ei gwarr,<br>
+�� I ryw hewian ar yr hwya.<br>
+�<br>
+Gwen.� Gobeithio y rhowch chwi cyn eich myned,<br>
+�� Fwyd eu lety, a minne cyn dloted.<br>
+�<br>
+Arth.� Ni chei gennyf, tra b'wyf yn fy nghof,<br>
+�� Y t&acirc;n a'm twymno, yr un tamed.� [Diflanna.<br>
+�<br>
+Gwen.� Wele'r gl&acirc;n gwmpeini,<br>
+�� Dyma'r cysur sydd imi;<br>
+Cael fy hoetio a 'maetio ym mhob man,<br>
+�� Yn eger o ran fy niogi.<br>
+�<br>
+�� 'Rwy'n ofni 'ran diogi dygyn<br>
+�� Mai 'niwedd fydd marw o newyn;<br>
+Canys ni cha'i fymryn, y cwmni mwyn,<br>
+�� Yn fy ngwendid, o g&#373;yn gan undyn.<br>
+�<br>
+�� Ond gan i mi gael fy marnu'n waetha',<br>
+�� Mi ddweda i chwi 'nghyffes, fel y gellwch fy nghoffa,<br>
+Os ca'i yma le i eistedd i lawr.<br>
+�� Drwy gwynion mawr mi gana'. -<br>
+�<br>
+(Alaw, "SWEET WILLIAM.")<br>
+�<br>
+"Pob ladi o ddynes led ddiddeunydd,<br>
+Gwrandewch ar gwynion gwrach ddigynnydd;<br>
+Y fi sy'n adrodd fy musgrellni,<br>
+A maint o aflwydd a ddaeth imi,<br>
+�� Erwina digwydd, o ran diogi.<br>
+�<br>
+"Pan es i ddechre donie dinerth,<br>
+Trin y byd a phob rhyw drafferth,<br>
+Cefais ganwaith, cofus gen'i,<br>
+Am ddilyn mynych serthnych swrthni,<br>
+�� Golledion dygyn, o ran diogi.<br>
+�<br>
+"Pob trawsneiddwch trist anniddan,<br>
+Pob taeog walle yn t&#375; ac allan,<br>
+Pob rhyw anhap a thrueni,<br>
+Pob aruthr ddamwain a ddaeth imi,<br>
+�� Anrhaith dugas; o warth diogi.<br>
+�<br>
+"Fy hyswieth doreth dyrus,<br>
+Aeth yn ofer waith anafus,<br>
+Y cig, y caws, a'r menyn gen'i,<br>
+A spwyliai'n aml o ran imi<br>
+�� Wneyd cam-drinogeth yn fy niogi.<br>
+�<br>
+"Gan hynny, ferched, 'rwy'n eich annog,<br>
+I gym'ryd siampl rhag troi'n ddiog,<br>
+Mae un anhwsmon yn well i'w gyfri,<br>
+Ac yn gynhesach nag anhyswi,<br>
+�� Lle bo redegog b&acirc;r a diogi.<br>
+�<br>
+"Mae'r gwr doeth yn rhoi canmolieth<br>
+I wraig dda rinweddol berffeth;<br>
+'Rwyf finne'n llwyn wrthwyneb iddi,<br>
+Cymerwch rybudd o'm trueni,<br>
+�� Ym mhob ymddygiad gwyliwch ddiogi."<br>
+�<br>
+[Ymddengys Syr Rhys.<br>
+�<br>
+Rhys.� Pwy sy yma'n crugleisio mor luosog?<br>
+�<br>
+Gwen.� Y fi sydd yma'n dlawd ac anghenog.<br>
+�<br>
+Rhys.� O, mi welaf yma'n w&acirc;r,<br>
+�� Yr hen Wenhwyfar Ddiog.<br>
+�<br>
+Gwen.� Wel, 'rwyf fi mewn cyflwr enbyd,<br>
+�� Na wn pa beth i'w wneuthyd.<br>
+�<br>
+Rhys.� Mi ddysgaf fi, i'ch llonni yn llawn,<br>
+�� Fuddiol iawn gelfyddyd.<br>
+�<br>
+Gwen.� Ni waeth i ti dewi &acirc;'th ddwndwr dibris,<br>
+�� Yr wy'n rhy hen i fynd yn brentis.<br>
+�<br>
+Rhys.� O na, fe drefnwyd i chwi swydd ger bron,<br>
+�� A wneiff i chwi burion offis.<br>
+�<br>
+Gwen.� Pe cawn i ryw offis fechan,<br>
+�� Rhag i mi newynu yn anian.<br>
+�<br>
+Rhys.� Ffoledd newynu a chadw nad,<br>
+�� Tra fyddo'r wlad mor lydan.<br>
+�<br>
+�� A chwithe'n hen fenyw lysti am gerdded<br>
+�� Cewch gystal bywiolieth ag allech chwi weled,<br>
+A chwmni merched o le i le,<br>
+�� A'ch gwala o de i yfed.<br>
+�<br>
+�� Ond rhaid i chwi ddysgu'n ddwysgall,<br>
+� �Fedru dangos i fenywod annghall,<br>
+Eu ffortun yn dwt, mewn cwpan de,<br>
+�� Fel y gallont hwy'n ddie ddeall.<br>
+�<br>
+Gwen.� Mae ofn na alia'i ddim oddiwrthi.<br>
+�<br>
+Rhys.� Ni fu erioed beth hawsach, troi cwpan a'i throsi,<br>
+�� A dweyd peth a'u plesio, wrth eich pen eich hun,<br>
+�� Dyna'r cyfan, fe &#373;yr dyn, am dani.<br>
+�<br>
+�� Nid rhaid i chwi fyth mo'r ame<br>
+�� Na ddywedwch y gwir o'r gore,<br>
+Ran y cythrel sy'n dysgu, ac yn trefnu'r tro,<br>
+�� Ac y fo sy'n gwirio'r geirie.<br>
+�<br>
+�� Dywedwch chwi y bydd rhyw un farw,<br>
+�� Fe tynn y diawl e' i foddi neu dorri wddw',<br>
+Ac i gyflawni'ch dywediad, mewn clymiad clir,<br>
+�� Dyna hynny'n wir am hwnnw.<br>
+�<br>
+Gwen.� 'Rwy'n ame y dysga'i ar led osgo,<br>
+�� Ond nis gwn i a ydyw'n ddrwg ai peidio.<br>
+�<br>
+Rhys.� Mae'r arfer honno wedi'i setlo'n syth,<br>
+�� Nid rhaid i chwi byth mo'r hidio.<br>
+�<br>
+�� Nid oes ond y dichell a chyfrysdra,<br>
+�� Yn mynd ymlaen yn y busnes yma,<br>
+Cans holi ac ymofyn i ddeall eu ysgw&acirc;rs<br>
+�� Bydd y <i>fortune-tellers</i> tala.<br>
+�<br>
+� Lle gweloch wraig ieuanc iachus,<br>
+� Yn berchen hen &#373;r oedranus,<br>
+Dywedwch wrthi fod hwnnw ar dranc<br>
+�� Ac y ceiff hi ddyn ieuanc nwyfus.<br>
+�<br>
+�� A lle bo g&#373;r go ddawnus, a gwraig ddi-dd'ioni,<br>
+�� Dywedwch wrth hwnnw bydd farw'r hen ladi,<br>
+Ac y ceiff ail wraig o fenyw d&ecirc;g,<br>
+�� Fwyneidd-deg, lwysdeg, lysti.<br>
+�<br>
+�� Felly dywedwch wrth bawb trwy wenieth,<br>
+�� Y peth a feddylioch a blesio'u naturieth;<br>
+Os plesiwch y merched ar hyd y byd,<br>
+�� Chwi gewch hoff hyfryd ffafreth.<br>
+�<br>
+�� Cerddwch trwy degwch hyd deie'r cymdogion,<br>
+�� Dysgwch ofer-ddadwrdd, a dehongli breuddwydion,<br>
+Chwi gewch fywolieth, mi wrantaf fi,<br>
+�� A chysgu a diogi digon.<br>
+�<br>
+Gwen.� Iechyd i'th galon am fy nysgu,<br>
+�� Mi &acirc;'n <i>fortune-teller</i> ore yng Nghymru,<br>
+Darllenaf desni mawr a m&acirc;n,<br>
+�� A threiaf min t&acirc;n lyg-tynnu.<br>
+�<br>
+�� Mi gaf bellach yn ddiballu,<br>
+�� Ar f'engoch, fywolieth fwyngu;<br>
+Mae dywedyd ffortun i ambell ffrynd,<br>
+�� Yn ddigrifach na mynd i grefu.<br>
+�<br>
+�� Yr wyf wedi cynhyrfu'n bendant,<br>
+�� A darn wylltio o ran fy llwyddiant;<br>
+Lle caffwy' 'ngwrando'n rhuo'n rhwydd,<br>
+�� Mi bwnia gelwydd galant.<br>
+�<br>
+�� Ac os daw celwydd i beri canlyn<br>
+�� Mae'n hawdd gwneyd esgus cyn bo fo'n disgyn,<br>
+A thaflu'r cwbl drwbl drefn<br>
+�� Yn rhywiog ar gefn Rhywun.<br>
+�<br>
+�� Wel, nosdawch heno, cofiwch i mi'ch annog,<br>
+�� I feddwl am ddiwedd menyw ddiog,<br>
+Sy'n mynd ar hyd y byd 'ran diogi a b&acirc;r.<br>
+�� Yn <i>fortune-teller</i> talog.�� [Diflanna.<br>
+�<br>
+[Ymddengys Esgob.<br>
+�<br>
+Esgob.� Mi ddois o'ch blaen, y cwmni hylwydd,<br>
+�� Dan enw tad yr holl eglwysydd;<br>
+Myfi yw swcwr, dyddiwr da,<br>
+�� Sylfaene cryfa crefydd.<br>
+�<br>
+�� Sant Paul gynt a roddodd urdda<br>
+�� I Timotheus, yr esgob cynta,<br>
+I oruwchlywodraethu'n siwr,<br>
+�� Yr Ephesied, yn wr hoffusa.<br>
+�<br>
+�� A Thitus hefyd, wynfyd iawnfodd,<br>
+�� Efe yn ddewisol a'i hurddasodd,<br>
+Ar y Cretiod yn esgob cryf,<br>
+�� Ei ddonie dwysgu ddysgodd.<br>
+�<br>
+�� Yr wyf finne'n deip o'r alwad honno,<br>
+�� Dan enw'r esgob mewn gwir osgo,<br>
+Yn dad eglwysydd odidog liw,<br>
+�� Hoff urddus, i'w hyfforddio.<br>
+�<br>
+[Ymddengys Rhys.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wele!� Dafydd y Joci, a Thomas, a Jacob,<br>
+�� A Modryb Elin Ty'n 'r Ysgol, edr'wch lle mae'r esgob!<br>
+Da geny'n gymhwys gael lle &acirc; chwi ymgomio,<br>
+A wariwch eich ceiniog os darfu chwi'ch cinio?<br>
+�<br>
+Esg.� Ewch, r&ocirc;g <i>impudent</i>, oddiyma,<br>
+�� Gwrando'ch ynfydrwydd chwi ni fedra.<br>
+�<br>
+Rhys.� Maddeuwch, f'arnglwydd, y tramgwydd trwch,<br>
+�� Yn rhodd na ddigiwch wrtha.<br>
+�<br>
+�� Mae gen i ewyllys yn fy nghalon,<br>
+�� Gael lle i fynd yn berson;<br>
+'Rwy'n gweled y rhei'ny mewn gwlad a thre'<br>
+�� Yn o glos yn eu cobe gleision.<br>
+�<br>
+Esg.� Taw, lolyn ynfyd lledffol,<br>
+�� A'th siarad ansynwyrol.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, mi wnawn, os oes gen i rhy fach stad,<br>
+�� Ficar neu gurad gwrol.<br>
+�<br>
+�� Mi ddarllena Gymraeg ar redeg,<br>
+�� A thipyn bach o Saesneg;<br>
+A pheth, fy meistr, ellwch chwi ddweyd,<br>
+�� Neu chwenych i mi wneyd ychwaneg?<br>
+�<br>
+Esg.� A gai gennyt ti dewi, dywed,<br>
+�� A swnio dy ffol gamsynied.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, mi allaf wnenthur yn ddi lai,<br>
+�� 'Run synwyr a rhai personied.<br>
+�<br>
+�� Beth sydd i'w wneyd ond darllen ambell Sulgweth,<br>
+�� A thendio bedydd a chladdedigeth?<br>
+Mae'r llane bach yma, lawer pryd,<br>
+�� Heb rigwm yn y byd o bregeth.<br>
+�<br>
+�� Ac os pregethir weithie,<br>
+�� Nid rhaid mo'r poeni ac astudio'r penne;<br>
+Fe bryn dyn ddigon at iws y plwy'<br>
+�� Yn hawddgar am ddwy geinioge.<br>
+�<br>
+�� A pheth a nad imi fedru tendio,<br>
+�� A chodi ar y degwm pwy bynnag fo'n digio,<br>
+Ac oni thalant hwy bob peth,<br>
+�� Gwneyd iddynt trwy gyfreth gwafro.<br>
+�<br>
+�� Felly mi leiciwn yn fy nghalon,<br>
+�� Gael mynd yn &#373;r eglwysig, i wisgo dillad gleision;<br>
+Pe t'rawech chwi gyda fi am le da,<br>
+�� Mi fyddwn mewn bara purion.<br>
+�<br>
+Esg.� Ni fuost ti erioed, un ffol ei ledpen,<br>
+�� O fewn i Cambridge na Rhydychen.<br>
+�<br>
+Rhys.� Ni chadd y rhai fu yno fawr wellhad,<br>
+�� Ni waeth i ni'n gwlad ein hunen.<br>
+�<br>
+Esg.� Nid a neb i'r cyfryw swydde,<br>
+�� Heb fod yno'n profi eu donie.<br>
+�<br>
+Rhys.� Mae'n hawdd medru rheol ddynol ddysg,<br>
+�� Sy'n gyffredin ym mysg yr offeiniade, -<br>
+�<br>
+�� Flowlio a hela, a chware cardie,<br>
+�� Ymladd ceiliogod, a thrin merchede,<br>
+Darllen papur newydd, fel y byddan' nhw,<br>
+�� Ac yfed cwrw am y gore.<br>
+�<br>
+�� Mi fedra fyned trwy ddichellion,<br>
+�� 'Rhyd plase gw&#375;r bonddigion;<br>
+Dyna'r fan lle ca'i'n ddi feth,<br>
+�� Mewn barieth fywolieth burion.<br>
+�<br>
+�� Mi gaf ddweyd fy helynt a welwyf wrth ffowlio,<br>
+� �Pa fodd y bydd y tenantied yn contreifio;<br>
+Pa'r un fo'n dda ei lun, a pha'r un fo'n ddi les,<br>
+�� Fel caffwyf mewn gwres fy nghroeso.<br>
+�<br>
+�� Lle bo denant cryf i'w ganfod,<br>
+�� Rhaid dweyd gellir codi ar hwnnw hylldod;<br>
+A lle bo un gwan, eu hwylio 'nhw'<br>
+�� I orffen hwnnw yn hynod.<br>
+�<br>
+Esg.� Mae'n hawdd gweled, pe cai ti gyfle,<br>
+�� Y gwneit ti'n hwylus ddrwg annele.<br>
+�<br>
+Rhys.� Pe bawn i yn berson, a fydde bai<br>
+�� Am wneuthur fel y gwnelent hwythe?<br>
+�<br>
+Esg.� Dos oddiyma i ofer ddwndro.<br>
+�<br>
+Rhys.� Gobeithio nad ydych chwi ddim yn digio,<br>
+Rhag ofn, fy meistr, mewn trawsder trwch,<br>
+�� Y mynnwch fy ysgymuno.<br>
+�<br>
+Esg.� Hawdd y galla'i wneuthur felly.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, beth os bydde arain i dalu?<br>
+Pe bai fastardied lond y fro,<br>
+�� Cai fy 'menydd ei safio am hyany.<br>
+�<br>
+�� Mae yn nghyfreth esgob ryw arfaeth osgo,<br>
+�� Bron mwy diawledig na chyfreth Llandeilo,<br>
+Mae ganddo gynffonne a blaene blin,<br>
+�� A llawer tin sydd tano.<br>
+�<br>
+�� Hwy ddaliant ychydig bach o fater<br>
+�� O gwrt i gwrt, ac o chwarter i chwarter;<br>
+Nid oes un blewyn yn eich plith<br>
+�� O fendith na chyfiawnder.<br>
+�<br>
+�� Ond yr arian sy'n gwneyd pob gwyrthie,<br>
+�� Er bod rhai dynion yn bostio eu donie;<br>
+Yr arian sy'n gyrru'r ysgolheigion rhydd,<br>
+�� I gyrredd y llefydd gore.<br>
+�<br>
+�� Ni bydd mab i boblach wladedd lwydion,<br>
+�� Ond ficer neu gurad gwaredd ei foddion;<br>
+Nid oes, wedi dysgu pob disgwrs,<br>
+�� Ond y gore ei bwrs am berson.<br>
+�<br>
+Esg.� Paham y rhoddi di yma'n ddibaid,<br>
+�� Y cyfryw g'wilydd ar fugeiliaid ?<br>
+�<br>
+Rhys.� Ond am eu bod, gwybyddwch pam,<br>
+�� Yn w&#375;r diofal am eu defed.<br>
+�<br>
+�� Yr wyf fi'n cyff'lebu'n barod<br>
+�� Y rhai drwg i'r hyslau a'r drogod,<br>
+Heb hidio'n defed, doed a dd&ecirc;l,<br>
+�� Nes cant hwy afel yn y cnyfod.<br>
+�<br>
+�� Mae un ysgub ddegwm gan ambell berson,<br>
+�� Yn werthfawrocach nag eneidie'r holl blwyfolion,<br>
+'Ran os cant hwy ddim colled yn y degwm cu,<br>
+�� Hwy ant i gwerylu'n greulon.<br>
+�<br>
+�� Ac er iddynt weld y plwyfolion yn anaele,<br>
+�� Yn rhedeg yn chwidir ymhob rhyw bechode;<br>
+Ac yn mynd tuag uffern o'u blaene yn syth,<br>
+�� Ni chynhyrfant hwy byth mo'r pethe.<br>
+�<br>
+Esg.� Pa beth all nac esgob na pherson gwisgi,<br>
+�� Aruthr yw'r hanes, wrth y rhei'ny?<br>
+�<br>
+Rhys.� Beth yw gwaith bugail ond cadw, os gall,<br>
+�� Yr un fo mewn gwall rhag colli.<br>
+�<br>
+Esg.� Onid ydys yn darllen ac yn gweddio,<br>
+�� Y modd y mae'r eglwys wedi apwyntio?<br>
+�<br>
+Rhys.� Ni wnaiff gwas cyflog, mi wn yn dda,<br>
+�� Dan gellwer, ond lleia' gallo.<br>
+�<br>
+�� Mae'r ffurfie hen ffasiwn mewn hoffusrwydd,<br>
+�� I borthi'r eneidie, onid aeth hynny'n annedwydd;<br>
+Ac fe godwyd llawer ymhob lle<br>
+�� Yn awr o ddegyme newydd.<br>
+�<br>
+�� Mae hynny'n arwydd union<br>
+�� I'r golwg, pa le mae'r galon;<br>
+A pha un ai degwm ai eneidie'r praidd<br>
+�� Sy'n gafaelu yng ngwraidd ei galon.<br>
+�<br>
+�� Ond wrth ffrwyth yr adwaenir pob pren a'i dyniad,<br>
+�� A farno a fernir, ni waeth hyn o lar'nad,<br>
+Onibai fod rhai'n cael gras Duw yn glir,<br>
+�� I dderbyn y gwir trwy gariad.<br>
+�<br>
+Esg.� Och!� Och druenus boenus bennod,<br>
+�� O feddwl hyn anfuddiol hynod,<br>
+Fod cyment llygredd trwy'r ddull hon,<br>
+�� Gall pob rhyw ddynion ddannod.<br>
+�<br>
+�� Mae'r fuchedd ddrwg yn amlwg ymlid,<br>
+�� Fel nod yw'r hyllfarn i ni trwy'r hollfyd,<br>
+Drygioni'n gwlad anurdda'n glir<br>
+�� Yr eglwys gywir oglud.<br>
+�<br>
+�� Mae achos mawr trwy deimlad<br>
+�� I ganu prudd alarnad,<br>
+Am weinidoglon Eglwys Dduw,<br>
+� Mor hagar yw ei rhwygiad, -<br>
+�<br>
+(Alaw - "AMOR EUS," neu "IANTO'R COED.")<br>
+�<br>
+�� "Clyw, Eglwys Loeger, ffraethber ffri,<br>
+�� Hap lwyra 'stad, pa le 'reist ti,<br>
+Yng nghanol d'urddol frawdol fri,<br>
+�� I'r fath drueni anian.<br>
+'Nol dwediad Gildas atgas wawr,<br>
+�� Y gwyfaist awr yn gyfan;<br>
+Cans dy weinidogion sydd dan s&ecirc;r,<br>
+�� Yn haeddu eger ogan.<br>
+�<br>
+�� "Trwm achos ofni'n enbyd sy,<br>
+�� Beth wneiff y wlad gyffredin lu,<br>
+Tra bo'r blaenoriaid harddblaid hy',<br>
+�� Wedi'u dallu gan dywyllwch;<br>
+A'r dall truenus warthus wall,<br>
+�� Yn t'wyso'r dall, dyellwch<br>
+Mai yn y ffos, anniddos nerth,<br>
+�� Mewn galar serth, y syrthiwch.<br>
+�<br>
+�� "O! chwi rai deillion llyrfion llawn,<br>
+�� Sy'n s&ocirc;n am Grist a'i ddidrist ddawn,<br>
+Ac heb adnabod eto'n iawn,<br>
+�� Mo'i hollol gyfiawn allu;<br>
+Pa fodd y byddwch, tristwch trwm,<br>
+�� Pan ddarfo swm rhesymu?<br>
+Ni feddwch geidwad yn eich plith,<br>
+�� Ond melldith, rhagrith rhygry'.<br>
+�<br>
+�� "Gan hynny profwn bawb ger bron,<br>
+�� Beth d&acirc;l rhyw enw llanw llon,<br>
+Am ffurfiau'r Eglwys hardd-ddwys hon,<br>
+�� Dyst oerion heb ystyried;<br>
+Na chael erioed iach oleu-ryw,<br>
+�� Gwirionedd Duw i'r ened,<br>
+A chym'ryd ffalster yn lle ffydd,<br>
+�� Bydd prudd y dydd diweddied."<br>
+�<br>
+�� Ffarwel yn awr, yr wy'n mynd ymeth,<br>
+�� Gweddied pawb am wir wybodeth,<br>
+Dallineb ysbryd enbyd wawr,<br>
+�� Sy heddyw'n fawr ysyweth.� [Diflanna.<br>
+�<br>
+[Ymddengys Ustus.<br>
+�<br>
+Ustus.� Mi ddes o'ch blaene,'r cwmni gweddus,<br>
+�� Yn awr ar osteg dan enw'r Ustus;<br>
+Gen i mae'r pen awdurdod ffraeth,<br>
+�� I wneyd llywodraeth fedrus.<br>
+�<br>
+�� Mae'r byd mor llawned o elynion,<br>
+�� Sef dynion gwresog o natur groesion,<br>
+Yn fawr eu brys mewn tref a bro,<br>
+�� Am yrngyfreithio yn frithion.<br>
+�<br>
+�� Yn ol eu holl gynddaredd erchyll,<br>
+�� A'u naws wenwynig, ni sy n ennill;<br>
+Oherwydd hynny mi alla' yn hy,<br>
+�� Hap hynod, ganu pennill, -<br>
+�<br>
+(Alaw - "GONSET GRUFFYDD AP CYNAN.")<br>
+�<br>
+"Chwychwi gyfreithwyr, barnwyr byd,<br>
+Dewch ynghyd, braf yw'n bryd,<br>
+Yma ar hyd, mewn mawr anrhydedd.<br>
+I ni mae'r mawredd ymhob man,<br>
+I ni yma'n awr mae'n fawr y fael,<br>
+Gwych a gwael a raid ein cael,<br>
+O, mor ddiffael yw mawrdra ffylied!<br>
+I ni mewn rhediad yn ein rhan,<br>
+Er bod y gyfraith rwyddfaith rad<br>
+Yn dda'n ei lle trwy ddawn wellhad;<br>
+Nyni'n mhob gwlad sy'n chwanog ledio,<br>
+Ffordd bo ni'n leicio, am eiddo a mael,<br>
+Wrth fedru chwareu mewn awch hy',<br>
+Y gath ddwy gynffon yma'n gu,<br>
+'Ry'm ni ymhob llu yn medru moedro<br>
+Dan gyfryw gwafro i gogio'r gwael.<br>
+�<br>
+"Tan rith cyfiawnder llawnder llwydd,<br>
+Yr y'm ni'n rhwydd yn trin ein swydd,<br>
+Rhaid in' o'n g&#373;ydd trwy guddio'n dyfes,<br>
+Os mynwn fantes yma i fyw,<br>
+Wrth ddweyd yn deg a thido'n dost,<br>
+O ddelio'n rhydost mae'r mawrhydi,<br>
+I gadarn godi, a llonni ein lliw.<br>
+Er teced cyfraith ffraethwaith ffri,<br>
+Ag arian hardd ni a'i gwyrwn hi,<br>
+I brynnu bri neu dorri'r dyrus,<br>
+Y wobr drefnus a wna'r tro,<br>
+I ni mae'r braint, i ni mae'r bryd,<br>
+I ni mae'r parch, i ni mae'r byd,<br>
+I ni o hyd mae hyder cywaeth,<br>
+Tra dalio cyfraith yn ein co'."<br>
+�<br>
+[Ymddengys Arthur.<br>
+Arthur.� A glywch, onid ydych chwi yn llafan lysti,<br>
+�� Ac yn gene pur lodog, i ganu baledi?<br>
+Bydde cwilydd gan lawer ddangos ei lun,<br>
+�� Y ffasiwn ddyn ddi-dd'ioni.<br>
+�<br>
+Ust.� Ond y fi yw'r pen cyfreithiwr eglur,<br>
+�� 'Nol rhwym a rheol presennol synwyr,<br>
+Sydd yn trefnu i fynnu'n faith<br>
+�� Hynotaf gyfraith natur.<br>
+�<br>
+Arth.� Os chwi yw'r cyfreithiwr, 'delw'i byth Lanfrothen,<br>
+�� Oni row'n i chwi agos dair a chweigen,<br>
+Pe dysgech chwi fine'n dwrne tost,<br>
+�� I ymgred a rhoi c&ocirc;st yn gywren.<br>
+�<br>
+�� 'Rwy'n ame pe bawn yn wr o gyfreth,<br>
+�� Y mynnwn diroedd beth didoreth;<br>
+Siawns am fod yn gnafus mewn dyrus daith,<br>
+�� Ac ystwrdio, na chawn waith stiwardieth.<br>
+�<br>
+Ust.� Digon i bawb un busnes parod,<br>
+�� Nid iawn i neb ymgyrredd gormod.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, dyma'r diawl ei hunan, hai, hwi, hai,<br>
+�� Yn bwrw'r bai ar bechod.<br>
+�<br>
+�� 'Does neb fwy'u rhaib a'u barieth,<br>
+�� Na phersonied a gw&#375;r y gyfreth,<br>
+Mi wn y cym'rech pe cae'ch chwi'ch bryd<br>
+�� I'ch rhan yr holl fyd ar unweth.<br>
+�<br>
+�� Dyma chwi &acirc;'ch cyfreithie a'ch papure parod,<br>
+�� Wedi dwyn yma'n erwin feddianne m&acirc;n aerod,<br>
+Ac yspeilio llawer g&#373;r bonheddig da,<br>
+�� Drwy'ch dewrder a'ch awdurdod.<br>
+�<br>
+�� A pheth yw'r ymrysone sy rhwng personied,<br>
+�� Am y degwm a'r eglwysi, nid oes neb mor glosied,<br>
+Tri lle neu bedwar gan ambell un sydd,<br>
+�� Fel y mae'n gywilydd gweled.<br>
+�<br>
+Ust.� Wel, beth am danoch chwithe'r hwsmyn,<br>
+�� Onid y'ch dueddol i fwy nag un tyddyn;<br>
+Mae trachwant Adda, trecha' tro,<br>
+�� Ym mhawb, 'rwy'n coelio,'n canlyn.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, dyma ni heb fedru,<br>
+�� Ond hau, a chau, a phlannu,<br>
+A chwi a'ch bath yn hel tir pob man,<br>
+�� I ddwyn ein rhan er hynny.<br>
+�<br>
+�� Y cyfreithwyr a'r personied,<br>
+�� A r siopwyr a'r apothecaried,<br>
+Yn dwyn hynny allont o diroedd cu,<br>
+�� I'w gwinedd, gael gwasgu'r gweinied.<br>
+�<br>
+�� Ac os bydd g&#373;r mawr a chanddo fater,<br>
+�� Fe'i caiff ef mewn gafel ar ei gyfer;<br>
+Ond am ddyn tlawd, O! sa' di'n ol,<br>
+�� Mae hwnnw'n rhy ffol o'r hanner.<br>
+�<br>
+�� Och! faint o diroedd sydd wedi myned<br>
+�� Yn union i'r un sianel a thir yr hen Sioned:<br>
+Ond ni chuddir Dyffryn Clwyd &acirc; m&#373;g y dre',<br>
+�� Daw melldith i'r gole i'w gweled.<br>
+�<br>
+Ust.� Pechaduried y'm ni o'r taera,<br>
+�� Bob swyddog er oes Adda,<br>
+Nid oes di fai a sai' yn d&ecirc;g<br>
+�� I daflu carreg gynta'.� [Diflanna.<br>
+�<br>
+Arth.� O, cais fynd mewn cyffro,<br>
+�� At y gyfreth 'rwyt ti'n gwefrio,<br>
+Am ysbio mantes a chael gwall<br>
+�� Ar ryw ddyn dall i'w dwyllo.<br>
+�<br>
+�� Chwi a glywsoch yma ar gyfer<br>
+�� Yr esgob a'r ustus yn ffrostio'u gwychder,<br>
+Mai nhw sy'n trefnu ac yn plannu i'n plith<br>
+�� Y fendith a'r cyfiawnder.<br>
+�<br>
+�� 'Roedd un yn bostio'i weddi a'i bregeth,<br>
+�� A'r llall mor gyfrwys yn bostio 'i gyfreth;<br>
+Ond y fi raid weithio a ffwndro'n ffest,<br>
+�� Gael talu am eu gorchest heleth.<br>
+�<br>
+�� Er eu bod hwy yn ymddyrchafu,<br>
+�� Bob un yn hollawl yn ei swydd a'i allu;<br>
+Gwaith yr hwsmyn sydd ar dwyn<br>
+�� Yn eu dal hwy'n fwyn i fyny.<br>
+�<br>
+�� Beth bynnag a fyddo beunydd<br>
+�� O g'ledi arnynt hwy trwy'r gwledydd,<br>
+Yr hwsmon truan ym mhob tre'<br>
+�� Raid ddiodde'r coste a'r cystudd.<br>
+�<br>
+�� Os digwydd bod rhyw helyntion,<br>
+�� Neu ymddigwd rhwng boneddigion;<br>
+Hwy daflant y cwbwl drwbwl drefn,<br>
+�� Mor esmwyth, ar gefn yn hwsmon.<br>
+�<br>
+[Ymddengys Rhys.<br>
+�<br>
+Rhys.� Pwy sydd yma mor ddigysur,<br>
+�� Yn erthwch, ai chwi yr hen Arthur?<br>
+�<br>
+Arth.� O! dos oddiyma, a thaw a son,<br>
+�� Mae'n swga gen i ddynion segur.<br>
+�<br>
+Rhys.� Och fi! wr, pa beth a'ch cynhyrfodd?<br>
+�� Mae rhywbeth yn eich moedro chwi yn eich ymadrodd.<br>
+�<br>
+Arth.� O! gofid y byd ac amryw beth,<br>
+�� Yn lanweth a'm creulonodd.<br>
+�<br>
+�� Och! pe clywsit ti gan daclused,<br>
+�� 'Roedd yr esgob a'r ustus yn ymffrostio'u gweithred,<br>
+Ac yn dweyd mai nhw, trwy'r byd yn glau,<br>
+�� Sy'n ethol, y ddau benaethied.<br>
+�<br>
+�� Ond y fi'r hwsmon gwirion goryn<br>
+�� Sydd ddydd a nos mewn gofid dygyn,<br>
+Yn gorfod, er maint eu braint a'u bri,<br>
+� A'u trawsder hwy, dalu trostyn'.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, nid wrth ei phig mae prynnu cyffylog,<br>
+�� Ac ni wiw gyrru buwch i ddal ysgyfarnog;<br>
+Gwell i bawb y drwg a wypo'n llwyr<br>
+�� Na'r drwg nis g&#373;yr yn wasgarog.<br>
+�<br>
+�� Gan hynny, 'r hen wr hoew,<br>
+�� Gadewch gael chwart o gwrw;<br>
+Ni gawn ymgomio a swnio heb sen<br>
+�� Yn hynod uwch ben hwnnw.<br>
+�<br>
+Arth.� Nid ydyw'r byd yn fforddio<br>
+�� Yr awrhon i mi fawr wario;<br>
+Ond nid a'i am beintyn sydyn syth<br>
+�� Yn ddigalon byth i gilio.<br>
+�<br>
+Rhys.� Ni phrisiwn i ddraen fy hunan<br>
+�� Er eich tretio o werth un rotan.<br>
+�<br>
+Arth.� 'Does dim i'w ddweyd, 'rwyt ti'n ddi feth,<br>
+�� Rhaid adde, 'n gydymeth diddan.<br>
+�<br>
+Rhys.� Dyma at eich iechyd da chwi a minne.<br>
+�<br>
+Arth.� Diolch yn fawr, mi yfa' 'ngore;<br>
+Fel y gallwy' ddisgwyl rhwydd-deb cry,'<br>
+�� Yn rhwyddach i werthu'r heiddie.<br>
+�<br>
+Mae gennyf dros gan' hobed<br>
+O haidd wedi rhuddo, nid eiff byth cyn rhwydded:<br>
+Oni fedra'i'n rhywle gael cyfle cu<br>
+�� I lechian, a'i werthu'n wlychied.<br>
+�<br>
+Rhys.� Hawyr bach! ni fu 'rioed beth hawsach,<br>
+�� Cym'ryd llafur da'n batrwm, pe b'ai'r llall butrach.<br>
+�<br>
+Arth.� O, mi wn y cast er's meityn byd,<br>
+�� I ymadel &acirc;g yd afiach.<br>
+�<br>
+�� 'Ran felly y gwela'i mewn tywyll a gole,<br>
+�� Bawb ag a allo'n twyllo'n mhob tylle;<br>
+Maent hwy'n gweled hynny'n fusnes da,<br>
+�� Ar f'einioes, mi gogiaf finne.<br>
+�<br>
+Rhys.� O! tric n&ecirc;t iawn i gogio'r ecseismon,<br>
+�� Rhoi'r sache a'r haidd wrth raffe yn yr afon,<br>
+Nid ydyw gwyr y <i>North</i> am dwyllo'n wir<br>
+�� Wrth y Deheudir ond rhyw hedion.<br>
+�<br>
+�� Mae nhw yno ddydd Sul mor berffeth,<br>
+�� O gwrdd i gwrdd, o bregeth i bregeth;<br>
+Ar fore ddydd Llun, nid oes dim a'u gwellha,<br>
+�� Hwy fyddant yn gafra am gyfreth.<br>
+�<br>
+�� Mae rhai yn dwyn defed, a'r lleill yn bragu,<br>
+�� Rhai erill yn infformio, ac yn swnio achos hynny;<br>
+'Does dim o'r fath ladron croesion crach<br>
+�� A gwyr Mynydd Bach am bechu.<br>
+�<br>
+Arth.� Maen' nhw'n ymhob man, 'rwy'n coelio,<br>
+�� A'u hewyllys bawb 'nol a allo;<br>
+Anfynych y ffeindir un gl&acirc;n di-feth,<br>
+�� Wrth ddirnad, heb rywbeth arno.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, yfwch i gadw'ch calon,<br>
+�� At iechyd da pob hwsmon.<br>
+�<br>
+Arth.� Onibai'n bywyd a'n hiechyd ni,<br>
+�� Mi wn, byddech chwi'n o feinion.<br>
+�<br>
+Rhys.� Gadewch heb rwystr eiste,<br>
+�� Mae digon o godiad ar gatal ac yde;<br>
+Chwychwi a'ch ffasiwn, hyn o dro,<br>
+�� All fforddio gwario o'r gore.<br>
+�<br>
+Arth.� O, rhaid i mi edrych beth a wnelw',<br>
+�� Pe gwydde 'meistr tir 'mod i yn cadw twrw,<br>
+Fealle y code fo bum punt yn y man<br>
+�� Ar fy nhyddyn o ran heddyw.<br>
+�<br>
+Rhys.� Ha fab, rhag c'wilydd, 'dwy'i ddim yn coelio,<br>
+�� Mae amser i alaru ac amser i ddawnsio.<br>
+�<br>
+Arth.� Oes, amser i bob amcan, mi wn fy hun,<br>
+�� Ond doeth ydyw'r dyn a'i hadwaeno.<br>
+�<br>
+Rhys.� A oes ini amser beth yn ngweddill,<br>
+�� Y gallem ni heb anair ganu yma bennill?<br>
+�<br>
+Arth.� Neb a wnelo heb anair un ffafr yn ffest,<br>
+�� Fe fydd iddo orchest erchyll.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, canwch chai gerdd i ddechre,<br>
+�� Ac yna'n fwynedd mi ganaf inne.<br>
+�<br>
+Arth.� Dyna ben, mi ganaf gerdd fy hun,<br>
+�� Ni wn i fawr, fe &#373;yr dyn, ar danne.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wrth gofio, dewch ac yfwch,<br>
+�� Ac yna'n well chwi genwch.<br>
+�<br>
+Arth.� Dyma at ein hiechyd ni bob un,<br>
+�� Yr hwsmyn dygyn degwch.<br>
+�<br>
+�� Mi ganaf yma bennill cryno,<br>
+�� O glod i ni'n hunen heno,<br>
+Nyni yw'r dynion dewrion dw',<br>
+�� Er maint maen' nhw'n ei frolio, -<br>
+�<br>
+(Alaw - "PRINCE RUPERT.")<br>
+�<br>
+"Yr hwsmon mwyn rhadlon hyfrydlon ei fryd,<br>
+Sy'n haeddu'i ddyrchafu a'i barchu trwy'r byd,<br>
+�� Er bod i'r brenin barch a braint,<br>
+�� A'r esgob enwog swyddog saint,<br>
+Mewn pwer foddus pwy &#373;yr faint, pur fantes eu byd;<br>
+�� A'r ustus mawr ei ystyr,<br>
+A'r cownslors a'r cyfreithwyr, sy'n brysur eu bryd,<br>
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.<br>
+�<br>
+"Ond llafur yr hwsmon, wr esmwyth ei ryw,<br>
+Sy'n cynnal y brenin a'i fyddin yn fyw,<br>
+�� Efe sy'n llanw eu dannedd dig,<br>
+�� A'r bara, a'r caws, a'r bir a'r cig,<br>
+Pob lleidr balch &acirc;'n llwyd ei big, heb aredig i'r
+&#375;d,<br>
+�� Gan yr hwsmon mae trinogeth,<br>
+Llin, gwl&acirc;n, a holl raglunieth bywiolieth y byd,<br>
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.<br>
+�<br>
+"Yr esgob a rwysgant a'i ogoniant i'w g&ocirc;t,<br>
+Rown i, onibai'r degwm, am ei reswm ef r&ocirc;t,<br>
+�� Ac yntau'r deon fwynlon fant,<br>
+�� A'r offeiriadon chwerwon chwant,<br>
+�<br>
+Ar gefn y plwyf maen' hwy a'u plant, a'u holiant o hyd,<br>
+�� Mae'n rhaid i'r gweilch bon'ddigedd,<br>
+Gael bara dan eu dannedd o rinwedd yr &#375;d,<br>
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.<br>
+�<br>
+"Efe yw tad-bedydd pob gwledydd yn glir,<br>
+A phen pob celfyddyd rhai diwyd ar dir,<br>
+�� Rhaid i bob crefftwr gweithiwr gwan,<br>
+�� Ymofyn yr hwsmon iddo'n rhan,<br>
+Ni all neb fyw mewn tref neu lan, heb lunieth mewn pryd,<br>
+�� Digonedd o haidd a gwenith,<br>
+Sy'n porthi pob athrylith &acirc; bendith mewn pryd,<br>
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd."<br>
+�<br>
+Rhys.� Wele, moliant i hwch Bryn Mulan,<br>
+�� Oni thawodd y g&#373;r a geran,<br>
+Pwy fuase'n disgwyl ei fod o,<br>
+�� Mor hynod am ei frolio'i hunan?<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, brolied pawb ei ore,<br>
+�� Mi ddywedes i'r gwir bob geirie.<br>
+�<br>
+Rhys.� Os oes i bawb ganmol ei waith ei hun,<br>
+�� Rhaid i minne'n ddiddychryn ddechre, -<br>
+�<br>
+(Alaw - "SPAIN WENDDYDD.")<br>
+�<br>
+"Wel, teimled a barned pob un,<br>
+'Rwy'n chwennych gwneyd heddwch cytun,<br>
+Pa fodd y gall hwsmon gael lles,<br>
+Er cymaint ei rinwedd a'i wres,<br>
+Beth fydd e'n nes wrth feddu'n wir<br>
+Anrhydedd teg o ffrwythau tir,<br>
+Onibae fod gwlad faith r&acirc;d a thref<br>
+Yn treulio'i foddion unicn ef?<br>
+�<br>
+A pheth a wnai'r hwsmon dan 'rhod,<br>
+Heb frenin a byddin yn bod,<br>
+Dysgawdwyr a sawdwyr i'w swydd,<br>
+Rhag blinion elynion di lwydd?<br>
+Y rhei'ny'n rhwydd wnai aflwydd noeth,<br>
+Yn neutu'r byd &acirc;'u natur boeth,<br>
+Onibai penaethied nerthol glau,<br>
+Ni fydde un heddwch &icirc;'w fwynhau.<br>
+�<br>
+"A'r ustus, &#373;r trefnus bob tro,<br>
+Sydd berffeth a'i gyfreth i'w go',<br>
+Yn taeru, ac yn rhannu 'mhob rhith,<br>
+Gyfiawnder, mewn plainder i'n plith:<br>
+Neu bydde melldith ym mhob man,<br>
+Lledrata a lladd trwy dref a llan,<br>
+Oni bai fod cyfraith araith wir,<br>
+Hi ai'n anrhaith hwyl ar f&ocirc;r a thir.<br>
+�<br>
+"Mae pob galwedigeth ar dwyn,<br>
+Wedi'i threfnu a'i sefydllu'n bur fwyn<br>
+Fel cerrig mewn adail hwy wnan',<br>
+Yn y murie rai mawrion a m&acirc;n,<br>
+Pob un yn l&acirc;n a geidw le,<br>
+I glod a thrinieth gwlad a thre',<br>
+Pob swydd, pob sail, pob dail, pob dyn<br>
+Sy'n dda'n ei hardd sefyllfa'i hun.<br>
+�<br>
+"Mae'r deyrnas mewn urddas a nerth,<br>
+Gwedi'i rhol fel un corff lanw certh,<br>
+Yn y pen y mae'r synwyr a'r pwyll,<br>
+A'r galon yw'r golwg ar dwyll;<br>
+Y pen yw canwyll, cynnydd maeth,<br>
+Aelodau'r corff a'u lediwr caeth,<br>
+Mae'r dwylo a'r traed mewn daliad drud,<br>
+A'r bysedd bach tan bwyse'r byd.<br>
+�<br>
+"Nid alliff, deallwch, un dyn,<br>
+Fyw'n gryno yma heno arno'i hun,<br>
+Rhai'n barchus, neu drefnus iawn draw,<br>
+Rhai'n weinied yslafied islaw,<br>
+Pob un a ddaw a'i ben i'r dd&ocirc;l,<br>
+Yn ol sefyllfa rhedfa rhol,<br>
+Fel cocys melin wedi rhoi<br>
+Rhwng ffyn y droell i'w phwnio i droi.<br>
+�<br>
+"Gan hynny 'rwy'n deisyf ar bob dyn,<br>
+Na ymffrostied yn ei alwad ei hun,<br>
+Ni ellir byw'n ddifyr ddi-wall<br>
+Mewn llwyddiant, y naill heb y llall;<br>
+Ow! barna'n gall, pwy bynnag wyd,<br>
+Fod rhaid i'r adar m&acirc;n gael bwyd,<br>
+Mae pob sefyllfa a'i gyrfa'n gaeth,<br>
+I ogoneddu'r Hwn a'i gwnaeth."<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, iechyd i'th goryn gwrol,<br>
+�� On'd oedd gennyt ti gerdd ryfeddol?<br>
+Ni wn i, pe buase hi yn ilawer lle,<br>
+�� Na wnaethe o'r gore yn garol.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, barned pawb o'r ddeutu,<br>
+�� Na chures i chwr ar ganu.<br>
+�<br>
+Arth.� Ie, canmol dy waith wnei di yn dy w&#375;n<br>
+�� Nis gwn i fy hun mo hynny.<br>
+�<br>
+Rhys.� Dyma at eich iechyd da chwi a minne,<br>
+�� Ni a yfwn gwrw, pwy bynnag oedd y gore.<br>
+�<br>
+Arth.� Yn wir, mae arna i syched gl&acirc;n<br>
+�� Wrth wrando ar dy g&acirc;n di gynne.<br>
+�<br>
+Rhys.� Yfwch ddracht yn harti,<br>
+�� Hi wneiff i chwi ddinam dd'ioni.<br>
+�<br>
+Arth.� Pe'r yfwn i gwrw cryf y King's Head,<br>
+�� 'Wnai damed o niwed imi.<br>
+�<br>
+Rhys.� 'Wnai gwrw yn y byd i chwi mo'r meddwi,<br>
+�� A chwithe'n wr &acirc; chorff cry' lysti.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, ni phrisiwn i byth yma flewyn pen,<br>
+�� Pe gwariwn heb gynnen gini.<br>
+�<br>
+Rhys.� Pam y rhaid i chwi mo'r hidio,<br>
+�� A chennych ar eich tyddyn gyment eiddo?<br>
+�<br>
+Arth.� Oes, mae gen i stoc dda, ac aur yn fy nghod.<br>
+�� Moes i mi ddiod eto!<br>
+�<br>
+�� Och!� Beth fyddis nes er rhyw ddyferyn,<br>
+�� Dewch a dau chwart ar unweth, ni phery hyn ronyn;<br>
+Beth, codi i dendio'r ydych chwi,<br>
+�� Mae Cadi neu Fari'r forwyn?<br>
+�<br>
+�� Gan ddarfod i mi fynd i'm hafieth,<br>
+�� Mi fynna' wneyd yma ryw lywodreth,<br>
+Yr awr geir yn llawen, 'cheir mo honno'n brudd,<br>
+�� Mi fynnaf inne lawenydd unweth.<br>
+�<br>
+�� Beth glywes i ddweyd wrth gofio,<br>
+�� Ond fyddi di weithie yn dawnsio?<br>
+'Rwy'n ame dy weld gyda Neli'r Cl&ocirc;s<br>
+�� Ryw gyda'r nos yn hasio.<br>
+�<br>
+�� A ga'i gennyt roi yma dro go fychan,<br>
+�� Mi a fum yn ddawnsiwr glew fy hunan,<br>
+Ond mae'r byd yma'n sobri dyn ym mhob swydd,<br>
+�� Fe ddarfu'r awydd rwan.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, i'ch plesio chwi, mi ddawnsia i ngore,<br>
+�� Tyred y cerddor, hwylia dithe.<br>
+�<br>
+Arth.� O! iechyd i'r galon, dyna wych o step,<br>
+�� Ow! tewch &acirc;'ch clep, f' eneidie.<br>
+�<br>
+�� Bendith dy fam i ti, 'r Cymro hoew,<br>
+�� Gwaed y garreg! hwde gwrw,<br>
+Ac yfa'r cwbwl, y Cymro cu,<br>
+�� Ran 'rwyt yn ei haeddu heddyw.<br>
+�<br>
+Rhys.� Oni fydde'n ffeind i chwithe'n fwyngu,<br>
+�� Ddawnsio tro, a chwithe'n medru?<br>
+�<br>
+Arth.� Yr ydw'i am dani hi yn union dul,<br>
+�� Dechreued e'n gynnil ganu.<br>
+�� Dewch &acirc;'r hors peip i'ch ewythr Arthur,<br>
+�� A pheidiwch a'i chware hi'n rhy brysur.<br>
+�<br>
+Rhys.� Dyna i chwi ddyn, awch wydyn chwant,<br>
+�� Yn canlyn y tant yn gywir.<br>
+�� O! iechyd i galon yr hen geiliog,<br>
+�� Dyna step yn c'lymu'n gynddeiriog.<br>
+�<br>
+Arth.� Ni chlywai'n iawn gan faint y swn,<br>
+�� Mo'r tanne gan y clepgwn tonnog.<br>
+�<br>
+* * *<br>
+�<br>
+Yn dangos ei fod yn feddw, yn<br>
+cysgu, a thoc yn siarad drwy ei hun.<br>
+�<br>
+Rhys.� Gorweddwch ar lawr y parlwr,<br>
+�� Dyna wely llawer oferwr.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, cysgu yn y funud a wnaf fi,<br>
+�� Dondia nhw'i dewi &acirc;'u dwndwr.<br>
+�<br>
+Rhys.� Ust! tewch, fy 'neidie, a nadu,<br>
+�� 'Dewch lonydd i'r gwr gael cysgu;<br>
+O! na wrandewch beth ddwed e', g&#373;yr dyn,<br>
+�� Mae fe'n siarad trwy'i hun, mi wn hynny.<br>
+�<br>
+Wel, ni weles i erioed, mi allaf dyngu,<br>
+Un mor afreolus yn ei wely.<br>
+�<br>
+Arth.� Hai, Robin, dilyn y da yn glos,<br>
+�� Dacw'r eidion yn mynd dros yr adwy.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, gan fod yr hen froliwr mor anodd ei riwlio,<br>
+�� Mi a'i gadawaf ar gyfer, boed rhyngddynt &acirc;g efo,<br>
+Ac a ddiangaf yn siwr heb dalu dim siot,<br>
+�� Fe geiff yr hen got ymgytio.<br>
+[Diflanna Rhys.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, mae gen i feddwl, os byw fydda',<br>
+�� Ddygyd caue Sion Ty Nesa';<br>
+Mi gaf yno ddigonedd o frig &#375;d,<br>
+�� Fe eiff y farchnad yn ddrud, mi wranta.<br>
+�<br>
+�� Mi gadwa'r ddas lafur hyd Wyl Ifan<br>
+�� Heb ei thorri, mae hi'n gryn werth arian,<br>
+Ac mae llofft yr &#375;d cyn llawned a dalio;<br>
+�� I ddiawl, oni chasgla'i gan'punt eto.<br>
+�<br>
+�� Holo! gwaed canmil o gythreulied,<br>
+�� Dacw ddrws yr ysgubor yn llydan agored,<br>
+A'r moch a'r gwydde'n y llafur gl&acirc;n,<br>
+�� Hai, soch, hwy lyncan sached,<br>
+�<br>
+�� Gaenor, Cadi, Susan,<br>
+�� Dyma helynt hyllig, ceisiwch ddod allan.<br>
+�<br>
+[Ymddengys Tafarnwr.<br>
+�<br>
+Taf.� <i>Hold</i>, 'rhoswch, peidiwch a thorri'r bwrdd,<br>
+�� Ydych yn chwenych mynd i ffwrdd ttw'ch hunan?<br>
+�<br>
+Arth.� O! bendith fy mam am fy stopio'i dipyn,<br>
+�� Yr oeddwn i wedi gwylltio'n erwin.<br>
+�<br>
+Taf.� Yr oeddych yu llywio'n ddrwg eich llun,<br>
+�� Ac yn siarad trwy'ch hun er's meityn;<br>
+Fe ddarfu i chwi daflu a thorri cadeirie,<br>
+�� Dowch, ceisiwch hwylio i gychwyn adre.<br>
+�<br>
+Arth.� O, dweyd y gwir i ti sy'n ffrynd,<br>
+�� Mae bwriad gen i fynd y bore.<br>
+�<br>
+Taf.� Cawsoch bymtheg chwart yn gyson<br>
+�� O gwrw, mae hynny'u goron,<br>
+A'ch bwyd hefyd yn costio swllt,<br>
+�� Dyna chwe' swllt yn union.<br>
+�<br>
+�� Talwch y siot heb hir ymdaeru.<br>
+�<br>
+Arth.� Aroswch, gadewch imi edrych o'm deutu:<br>
+Mae'r dyn oedd gyda fi yn hyn o le?<br>
+�� Bydde yn deilwng iddo ynte dalu.<br>
+�<br>
+Taf.� Os daftu hwnnw ddiauc allan,<br>
+�� Y chwi geiff ateb am y cyfan.<br>
+�<br>
+Arth.� Dyna esiampl i bawb lle bynnag y bo,<br>
+�� I edrych ato'i hunan.<br>
+�<br>
+Taf.� Dewch, oni thelwch chwi yn y funud,<br>
+�� Cewch dalu rhagor ar fyrr ennyd.<br>
+�� 'Da'i ddim i ddadle &acirc; chwychwi,<br>
+�� Ond diolch i chwi am eich coegni.<br>
+[Diflanna Tafarnwr.<br>
+�<br>
+Arth.� Diolch i tithe, chwilgi t&ocirc;st,<br>
+�� Am fwgwth cost mor wisgi.<br>
+�<br>
+�� Nage, glywsoch chwi, bobl glysion,<br>
+�� Goeced oedd yr hangmon:<br>
+Mi glywswn arnaf, pan oedd e'n flin,<br>
+�� Roi cic yn ei din e, 'r dynion.<br>
+�<br>
+�� A welwch chwi, dyma'r peth geiff dyn truan,<br>
+�� Ar ol colli'i g&ocirc;f, a gwario'i arian;<br>
+Tafod drwg, a'i alw'n fochyn bo lol,<br>
+�� A'i bacio'n hollol allan.<br>
+�<br>
+�� A phe gyrrwn y wraig neu rywun o'm cartre<br>
+�� I geisio llwyed o'u burum hwy fory'r bore;<br>
+Er maint a waries yma'n llym,<br>
+�� Ni chawn i ddim heb ddime.<br>
+�<br>
+�� Ac a weriwch chwi, ffylied garw,<br>
+�� Eich arian i garpie chwerw?<br>
+Bydde'n well gennyf o syched farw'n syth,<br>
+�� Nag y carwn i byth mo'u cwrw.<br>
+�<br>
+�� O! yr oedd diawl i'm dilyn,<br>
+�� Aros yma i hurtio 'nghoryn,<br>
+'Ngholledu fy hun, a gwneud niwed caeth,<br>
+�� A 'muchedd yn waeth na mochyn.<br>
+�<br>
+�� Nis gwn i pa sut yr a'i adre,<br>
+�� Gan g'wilydd liw dydd gole;<br>
+Mae'r wraig er's meityn, wrantaf fi,<br>
+�� Yn rhyw gyrion yn rhegu'i gore.<br>
+�<br>
+[Diflanna Arthur.<br>
+�<br>
+Ymddengys Rhywun.<br>
+�<br>
+Rhywun.� Dyma finne, Rhywun, mawr ei drueni,<br>
+'Does neb yn cael mwy cam na myfi;<br>
+'Rwy'n gysgod esgus celwydd llydan,<br>
+Fwy o'r hanner na'r diawl ei hunan.<br>
+�<br>
+�� Ar ol i rai wneuthur clwt o stori,<br>
+A chodi rhwng cymdogion ddrwg aneiri,<br>
+Ni bydd gan gelwyddwr ddim i'w wneyd<br>
+Ond rhuo mai Rhywun a glywodd e'n dweyd.<br>
+�<br>
+Ac weithie geilw rhai fi'n fr&acirc;n,<br>
+Ac a godant yn fy nghysgod gelwydd gl&acirc;n,<br>
+Fe dyngiff y llall ynte'r mawr lw,<br>
+Mi glywes rywbeth gyda Nhw.<br>
+�<br>
+Ac felly'n gysgod celwydde coegfall,<br>
+Y Nhw fyddai weithie, Bran waith arall,<br>
+Weithie'n Hen-wr gan bawb ohonyn,<br>
+Gwaetha rhuad, ac weithie Rhywun.<br>
+�<br>
+Ac nid yw'r henwe hyn i gyd,<br>
+Ond esgus celwydd 'rhyd y byd,<br>
+Abwyd cnawdol am fach Satan,<br>
+I safio'r drwg i amlygu ei hunan.<br>
+�<br>
+�� O, chwi wragedd y t&ecirc; a'r ffortun,<br>
+�� Nid oes ond y celwydd yn eich canlyn;<br>
+Ow! beth a wneir, pan ddel mewn pwyll<br>
+�� I'r gwyneb y twyll a'r gwenwyn?<br>
+�<br>
+�� A gwragedd y piseri sy'n rhai o'r siwra,<br>
+�� A'r gof a'r melinydd ddylase fod ymlaena,<br>
+A'r holl bobl gerdded sy'u dwad gerllaw,<br>
+�� Drwy gamwedd draw ac yma.<br>
+�<br>
+�� A'r gweinidogion ffals eu dygied<br>
+�� Fydd yn achwyn chwedle i'w meistried,<br>
+A'r holl rodreswyr fydd yn dwad ar dro,<br>
+�� I ofalus weneithio am folied.<br>
+�<br>
+Ac felly trwy'ch cennad, y gynlleidfa,<br>
+Os rhynga'ch bodd i wrando arna',<br>
+Mi ganaf gerdd i ddeisyt yn ddygyn<br>
+Na roddoch ormod ar gefn Rhywun, -<br>
+�<br>
+(Alaw - "SPANISH HAVEN.")<br>
+�<br>
+"Pob rhyw ddyfeisgar feddylgar ddyn,<br>
+A phob ystraeol wagffol un,<br>
+A wnelo hyn ohono ei hun,<br>
+�� I daenu gw&#375;n a gwenwyn;<br>
+A phan ddelo ar ffrwst ryw drwst i droi,<br>
+Gwneiff pawb esgusion am le i 'sgoi,<br>
+Ac felly'r anair a gaiff ei roi<br>
+�� Ar Rywun.<br>
+�<br>
+"Mae'n natur hon yn glynu'n rhwydd,<br>
+Pan bechodd Adda sertha swydd,<br>
+Rhodd yntau ar Efa, llesga llwydd,<br>
+�� Y bai a'r digwydd dygyn;<br>
+Ac ar y sarff y rhoddes hi,<br>
+A hyn yw'r nod o'n hanwir ni,<br>
+Hoff gennym fyth roi'r euog fry<br>
+�� Ar Rywun.<br>
+�<br>
+"Gan hynny gwelwn wraidd ein gwall,<br>
+Na byddir nes trwy ddyfes ddall.<br>
+Er taflu'r llwyth o'r naill i'r llall,<br>
+�� Mewn coegfall oerwall erwin;<br>
+Ni chafodd Adda un lle i ffoi,<br>
+Fe ddaeth y drwg heb hir ymdroi,<br>
+I'w ben ei hun er ceisio ei roi<br>
+�� Ar Rywun.<br>
+�<br>
+"Ac felly ninne, f'alle'n wir,<br>
+Drwy'r deyrnas hon ymhob rhyw sir,<br>
+Ansiriol siarad holiad hir,<br>
+�� A fftydir gan gyffredin;<br>
+Mae'r gair dew lid mewn gwir di lai<br>
+Fod ar benaethied amryw fai,<br>
+Fel hyn mae barn gan bob rhyw rai<br>
+�� Ar Rywun.<br>
+�<br>
+"Ond wedi'r cwbl drwbl drud,<br>
+O'r chwyrnu a'r barnu sy'n y byd,<br>
+Daw'r amser pan grynhoir ynghyd<br>
+�� Bob dirfawr fryd i derfyn;<br>
+Pan fo'r gydwybod flin yn cnoi,<br>
+'Cheiff esgus ffals un lle i ffoi,<br>
+Sait pawb i'w tam, ni wiw ei roi<br>
+�� Ar Rywun.<br>
+�<br>
+"Gan hynny holed pawb ei hun,<br>
+Mae barn, rhag barn, yn dda i bob un,<br>
+Cydwybod oleu, ei llwybre a'i llun,<br>
+�� Sydd oreu i ddyn ei ddilyn;<br>
+Gwae lwytho arno ei hun glai tew,<br>
+Ni all llewpart newid lliw ei flew,<br>
+Pan d'wyno'r haul fe dodda rhew<br>
+�� Dydd Rhywun."<br>
+�<br>
+�� Ni chana'i chwaneg, nosdawch heno,<br>
+�� Dyma gysgod y celwydd yn awr yn cilio,<br>
+Rhaid i bawb syfell dan ei faich ei hun,<br>
+�� Ni wiw am Rywun ruo.<br>
+�<br>
+[Ymddengys Arthur, yn glaf.<br>
+�<br>
+Arthur.� Hai, how, heno, 'r cwmni eglur,<br>
+Dyma finne dan erthwch, yr hen Arthur,<br>
+Yn edrych am le i eistedd i lawr,<br>
+Gan ty ngwaew mawr a 'ngwewyr.<br>
+�<br>
+�� Fe'm trawodd rhyw glefyd chwerw,<br>
+�� Yr wy'n ofni y bydda'i marw,<br>
+Ow! bobl, bobl, 'does help yn y byd,<br>
+�� I'm tynnu o'r ergyd hwnnw?<br>
+�<br>
+�� 'Rwy'n gweled o ben bwy gilydd,<br>
+�� Fy mhechod, a nod annedwydd,<br>
+Cydwybod sydd i mi'n traethu 'nawr,<br>
+�� Fy nghastie, mae'n fawr fy nghystudd.<br>
+�<br>
+�� Dacw'r defed a ddyges, mi wn tros ddeugen,<br>
+�� Yn rhedeg 'rhyd y llethr, a dacw'r pec a'r llathen,<br>
+Dacw'r &#375;d budr yng ngwaelod y sach,<br>
+�� Dacw'r pwyse bach aflawen.<br>
+�<br>
+�� Dacw'r llaeth tene, O! 'r felldith donnog,<br>
+�� Werthasom ganweth ddau chwart am geiniog;<br>
+A'r m&acirc;n-yd yn y brith-yd, sy'n brathu fy nghalon;<br>
+�� Mi wnes gam diawledig &acirc; phobl dlodion.<br>
+�<br>
+�� 'Rwy'n gweled ar gyfer mewn gofid a chyffro,<br>
+�� Y gweithwyr a'm gweinidogion yn fy melldigo,<br>
+Mae'r ofn arna'i bydda'i ar ol mynd o'r byd,<br>
+�� Am bechod o hyd yn beichio.<br>
+�<br>
+�� Ow! oes yma neb a fedr weddio?<br>
+�� Na phregethwr, na doctor, yn hynod actio,<br>
+O! nid oes i'm hoedl i fawr o <i>drust</i>,<br>
+�� Ow! <i>physic</i>, 'rwy'i <i>just</i> a phasio.<br>
+�<br>
+[Ymddengys y Doctor.<br>
+�<br>
+Doctor.� <i>O dear heart, you are sick</i>, 'rwy'n cweled!<br>
+�<br>
+Arth.� O meistr anwyl, ni fu hi erioed cyn erwined!<br>
+'Rydwy'i bron marw'n ddigon siwr,<br>
+�� Coeliwch, mewn cyflwr caled!<br>
+�<br>
+Doct.� <i>Let's feel your wrist</i>, mae pyls chwi cweithio?<br>
+�<br>
+Arth.� Oes rhywbeth yn ateb bydda'i fyw dipyn eto?<br>
+�<br>
+Doct.� <i>Yes, yes, I hope you'll come</i> o'r core.<br>
+�<br>
+Arth.� Iechyd i'r galon, os ca'i fyw tan y gwylie.<br>
+�<br>
+Doct.� <i>Here's drops for you</i> i lonyddu'ch ysbrydoedd.<br>
+�<br>
+Arth.� Os bydda'i marw fel 'nifel, 'da'i byth i'r nefoedd.<br>
+�<br>
+Doct.� <i>Don't be afraid</i>, mae Duw'n trugarog.<br>
+�<br>
+Arth.� Ni waeth i chwi p'run, 'rwy'n ddiffeth gynddeiriog.<br>
+�<br>
+Doct.� <i>I'll warrant you</i>'n burion, mi ddof yma'r bore,<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">To bleed you and bring some more</i>
+cyffirie,<br>
+Cym'rwch a cadwch ddeiet dda,<br>
+Yn ddiddychryn hyn yna i ddechre.<br>
+[Diflanna'r Doctor.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, bendith eich mam i chwi, meistr anwyl,<br>
+�� Ond a ddaethum yn well nag oeddwn yn ddisgwyl;<br>
+Rhaid gyru at y person i ddwyn ar go',<br>
+�� Am roi gweddi, os bydd eisio, ddywsul.<br>
+�<br>
+�� Os fi geiff hoedl eto'n weddedd,<br>
+�� Mi feddyliaf lawer am fy niwedd,<br>
+Ni choelia'i nad ymadawa'i ar frys,<br>
+�� A'm holl afiachus fuchedd.<br>
+�<br>
+�� Mi af i bob cymanfa, lle byddo rhai duwiola,<br>
+�� A rhof elusen i'r tlawd, heb eiriach blawd na bara;<br>
+O! hoedl, hoedl eto, i ddarllen a gweddio!<br>
+�� Ow'r amser gwerthfawr rois yn gas, heb geisio gras yn
+groeso!<br>
+�<br>
+�� Duwioldeb, Duwioldeb, wyneb anwyl!<br>
+�� Tyred i'm dysgu! yr wy'n disgwyl<br>
+Y gwnei di fy 'fforddi, mae f' ewyllys yn bur,<br>
+�� 'Nol dy archiad, i wneuthur dy orchwyl.<br>
+�<br>
+[Ymddengys Madam Duwioideb Crefydd.<br>
+�<br>
+Duwioldeb.� Pwy sydd yma, caetha' cwyn,<br>
+�� Yn galw ar dwyn am dana'?<br>
+�<br>
+Arth.� Hen bechadur heb fod yn iach,<br>
+�� Sydd a'i galon bach yn gwla.<br>
+�<br>
+Duwi.� Fel hyn bydd llawer hen bechadur,<br>
+�� Pan ddelo clwy' neu ddolur,<br>
+Er iddynt son am grefydd sant,<br>
+�� Hwy ant eto wrth chwant eu natur.<br>
+�<br>
+Arth.� O! Duwioldeb, 'da'i byth i ildio,<br>
+�� Mi ddof i dy ddilyn, pwy bynnag a ddelo;<br>
+Ac a wnaf bob rhyw beth a f'och di'n bur,<br>
+�� Drwy gysur, yn ei geisio.<br>
+�<br>
+�� Mi adawaf arian i'r tylodion,<br>
+�� 'Rwy'n meddwl fod hynny'n weithred raslon;<br>
+Ac mi dderbynia'r pregethwyr gore i'r t&#375;,<br>
+�� 'Rwy'n bwrw fod hynny'n burion.<br>
+�<br>
+�� Ac mi wna'r peth a fynnir byth yn fwynedd,<br>
+�� Ym mhob rhyw gariad, os ca'i drugaredd;<br>
+Gweddied pawb gyda fi hyn o dro<br>
+�� Am iechyd i ymendio 'muchedd.<br>
+�<br>
+Duwi.� Duw roes glefyd i'th rybuddio,<br>
+�� A barodd i'th gydwybod ddeffro;<br>
+Ac yn rhoddi it' dduwiol ras,<br>
+�� Hoff addas i'th hyfforddio.<br>
+�<br>
+Arth.� Iechyd i'th galon di, Grefydd dyner<br>
+�� 'Rwy'n teimlo fy hun wedi gwella llawer.<br>
+�<br>
+Duwi.� Deui eto'n iachach nag yr wyd,<br>
+�� Am hynny cwyd o'th gader.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, dyma fi ar fy nhraed yn rhodio.<br>
+�� Y cwmni mwyndeg, 'rwy'n ame gwna'i mendio;<br>
+Ni welsoch chwi 'rioed un mor ddi-fai,<br>
+�� Yn ddi ddowt ag fydda'i eto.<br>
+�<br>
+Duwi.� Gwylia'n odieth ar dy fynediad,<br>
+�� A chymer ofal mawr trwy brofiad;<br>
+Os dy ddwylo ar yr aradr a roi fel Paul,<br>
+�� Ni wiw i ti edrych ar dy ol.<br>
+�<br>
+� Cofia Gain a'i aberth cyndyn<br>
+�� A gwraig Lot a ddarfu gychwyn;<br>
+Balam gynt a garodd wobre.<br>
+�� Pob un o'r rhai'n aeth dros y llwybre.<br>
+�<br>
+�� Cofia swydde Saul a Suddas,<br>
+�� Yn rhybudd cymer dymer Demas,<br>
+A chofia Agrippa, frenin oerddig,<br>
+�� A ddaeth yn Gristion o fewn 'chydig.<br>
+�<br>
+Arth.� 'Does dim sy gryfach na duwiol grefydd,<br>
+�� Pe dysgit ti Gaenor, fy ngwraig i, ar gynnydd;<br>
+'Rwy'i er's deugen mlynedd 'mynd i 'ngwely 'mlaena,<br>
+�� Ac ni ddywedodd hi weddi erioed, mi dynga.<br>
+�<br>
+�� Mae hi am fynd yn gyfoethog wrth ofalu a gweithio,<br>
+�� Ond ni ddysgodd hi 'rioed na phader na chredo;<br>
+Mae gen i fy hun, oni bydda'i'n ddig,<br>
+�� Ryw grap diawledig arno.<br>
+�<br>
+�� Mi fyddwn i erioed yn gweddio rhyw 'chydig,<br>
+�� Wrth fynd trwy ddwr neu ryw ffordd ddychrynedig,<br>
+Neu ar fellt a tharane y cofiwn i am Dduw,<br>
+�� Ond bellach byddaf byw'n o bwyllig.<br>
+�<br>
+�� Felly, Duwioldeb, mae gen i rwan<br>
+�� Ryw chwant ac 'wyllys i roi tro tuag allan.<br>
+�<br>
+Duwi.� Cerddwch, a rhoddwch dro drwy gred,<br>
+�� Cofiwch eich adduned cyfan.<br>
+�<br>
+�� Meddyliwch wrth rodio draw ac yma<br>
+�� Ym mhlith eich pwer mai Duw a'i pia;<br>
+Gwyliwch roi'ch calon i garu'ch golud.<br>
+�� Rhag ofn i chwi golli ffordd y bywyd.<br>
+[Diflanna Arthur.<br>
+�<br>
+�� Yn ddrych i bechaduried byd<br>
+�� Cadd hwn ei adel am ryw hyd;<br>
+Yn awr mi ganaf bennill dygyn,<br>
+�� I hynod ystyr hyn o destyn, -<br>
+�<br>
+(Alaw� - "SUNSELIA.")<br>
+�<br>
+"Pwy heno'n wahanol, dduli dynol, all ddweyd,<br>
+Na ddarfu Duw gynuyg yn unig ei wneyd<br>
+Yn ddawnus feddiannol o reol ei ras,<br>
+Ond ein bod ni drwy bechod yn gwrthod yn gas;<br>
+Trwy glefyd a gloes, a llawer byd croes,<br>
+Trwy amryw rybuddion, arwyddion a roes;<br>
+Mae'n cynnyg oes gwiw i'r gwaetha sy'n fyw,<br>
+Rhyfeddwn ei foddion, mor dirion yw Duw.<br>
+�<br>
+"Mae'n cynnyg ymwared er trymed ein trwyth,<br>
+Rhag torri neu gospi'r ffigysbren di ffrwyth,<br>
+Mae'n erfyn caei blwyddyn er sugyn i'w sail,<br>
+Gan gloddio i'w adfywio, ac anturio rhoi tail;<br>
+Ac yna os dmwg wawr a fydd, er poen mawr,<br>
+Y farn a'r gair taeredd yw, Torr ef i lawr!<br>
+A hon yw'r farn ffri.� O! crynwn mewn cri,<br>
+Rhag ofn mai rhai diffrwyth mewn adwyth y'm ni."<br>
+[Ymddengys Arthur wed&iuml; myned yn iach.<br>
+�<br>
+Arthur.� O! nid wyf ddim am gynnwys yma dduwiol ganu.<br>
+�� Llawer brafiach clywed lloie'n brefu,<br>
+Ac yn lle darllen a gweddio'r nos ar led<br>
+�� Mwyneiddiach gen i weled nyddu.<br>
+�<br>
+Duwi.� Ow, ddyn truenus, gresynus anian,<br>
+�� Mae'n drist yr awel, a dro'ist ti rwan?<br>
+�<br>
+Arth.� Beth bynnag a drois, ni chewch chwi'n drwch,<br>
+�� Mo'ch 'wyllys, cerddwch allan.<br>
+�<br>
+Duwi.� Onid i mi mae'r addewid hynod,<br>
+�� O'r byd sy 'nawr, a'r byd sy i ddyfod?<br>
+�<br>
+Arth.� Ni ches i o fantes wrth dy drin,<br>
+�� Un difyn, dal dy dafod.<br>
+�<br>
+Duwi.� Wel, beth a ddarfu i chwi gynne addo?<br>
+�<br>
+Arth.� Trymder fy nolur b&acirc;r im' siarad dan fy nwylo.<br>
+�<br>
+Duwi.� I b'le 'r eiff eich ened, meddyliwch hynny?<br>
+�<br>
+Arth.� Mi gaf amser i fyfyrio ar ol y fory.<br>
+�<br>
+Duwi.� Och! beth a wnei di, ddyn anraslon,<br>
+�� Pan ddel dy ddiwedd, gwannedd gwynion?<br>
+�<br>
+Arth.� Beth a ga'i?� Ond boddloni heb goll<br>
+�� I'r un digwydd a'r holl gymdogion.<br>
+�<br>
+Duwi.� Gwae, gwae di, bechadur chwerw,<br>
+�� Unweth yn fyw, a dwyweth yn farw;<br>
+Ymroi i gysgu ar dy sorod,<br>
+�� 'Nol deffro unweth dy gydwybod.<br>
+�<br>
+�� Ti addunedest ger bron Duw,<br>
+�� Gwellhait dy fuchedd os cait fyw,<br>
+Yn awr troi 'nol i'th hen ffieidd-dra,<br>
+�� Fel hwch i'r dom, neu'r ci i'w chwydfa.<br>
+�<br>
+�� Y g&#373;r a gerydder yn fynychol,<br>
+�� Ac a g'leda ei watt annuwiol,<br>
+A ddryllir yn ddisymwth ymeth,<br>
+�� Fel na byddo meddyginieth.<br>
+�<br>
+[Diflanna Duwioldeb.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, hawdd ganddi hi brablan a breblian,<br>
+�� Ni wiw i mi wrando pawb yn lolian,<br>
+Rhaid i mi bellach flaenllymu'r ddwy big,<br>
+�� A chodi yn o hyllig allan.<br>
+�<br>
+�� Nid oedd ond ffoledd a gofid calon<br>
+�� I mi fynd yn dduwiol ymysg rhyw Iddewon!<br>
+Yr ydwy'n meddwl nad oes gan neb fel fi<br>
+�� Gasach llancesi a gweision.<br>
+�<br>
+�� Nhw' dyngan' ac a regan, gan guro ac ymrwygo,<br>
+�� A ddryllio'r g&ecirc;r o'u cwmpas, yn dawnsio ac yn
+campio,<br>
+A gwych gan eu calonne chware ambell wers,<br>
+�� O cric mi hers a horsio.<br>
+�<br>
+�� O! 'roedd acw helynt drwg anaele,<br>
+�� Tra fum i yn sal er's dyddie,<br>
+Hwy wnaethon' hefyd enbyd &#373;g,<br>
+�� Mynn Elian, i mi ddrwg anaele.<br>
+�<br>
+�� Fe aeth dau lo bach i ollwng trwyddyn',<br>
+�� Ddim byd ond o ddiogi edrych atyn',<br>
+Ac ni choeliech chwi byth, y cwmni ffraeth,<br>
+�� Mor wachel yr aeth un mochyn.<br>
+�<br>
+�� A bu farw un hesbwrn, yr ydwy'n hysbys,<br>
+�� Mewn mieri yng nghaue Morys,<br>
+Ac ni fu wiw 'rwy'n siwr gan Gaenor na Sian<br>
+�� Fynd yno i ymg'leddu na chroen na gwlan.<br>
+�<br>
+�� 'Roedd y gweision a'r gweithwyr oll am y gwaetha,<br>
+�� Heb ronyn o fater ond cysgu neu fwyta;<br>
+Fe aeth y coffor a'r blawd, Och fi, cyn waced,<br>
+�� A dacw gasgen o ymenyn dest wedi myned.<br>
+�<br>
+�� 'Rwy'n ame'n ddigysur y rhoison' hwy gosyn<br>
+�� I'r hen awff hurtedd a fydde'n dweyd ffortun,<br>
+Mi a'u clywes yn siarad ac yn cadw syrwrw,<br>
+�� Fod honno'n ymleferydd y byddwn i farw.<br>
+�<br>
+�� Ac nid ydwy'n ame llai mewn difri',<br>
+�� Nad oeddynt hwy'n erfyn i mi farw i 'nghrogi;<br>
+Roedd fy nghlocs gan un o'r llancie'n y domen,<br>
+�� A'r llall yn dechre glynu yn yr hen wasgod wlanen.<br>
+�<br>
+�� Ac felly ni choeliech chwi, 'r cwmni enwog,<br>
+�� Hynny o greulon golledion llidiog,<br>
+A gefes i tra fum yn s&acirc;l,<br>
+�� Fe gostiodd imi d&acirc;l cynddeiriog.<br>
+�<br>
+�� Ac mi fum cyn ddyled ag addoli,<br>
+�� A hel pregethwyr acw i floeddio ac i goethi;<br>
+A garw'r cwrw a'r bara gwyn cann<br>
+�� A aeth yn rhan y rheiny.<br>
+�<br>
+�� Ac 'roedd gennyf botel frandi,<br>
+�� Fe lyncwyd hwnnw i'w grogi,<br>
+A cheirch i'w ceffyle hwy, hyn a hyn,<br>
+�� Onid oeddwn i'n cryn greuloni.<br>
+�<br>
+�� Hwy fwytason' beth anaele,<br>
+�� Rhwng bacwn, biff, ac w&#375;e;<br>
+Siawns ond hynny don' nhw i'n t&#375; ni,<br>
+�� I goethi mo'u pregethe.<br>
+�<br>
+�� Yr holl gwmffwrdd calon ges i oddiwrthyn'<br>
+�� Oedd dangos fy nh&#375;, a'm stoc, a'm tyddyn,<br>
+A llawnder fy ydlan, wiwlan wedd,<br>
+�� 'Roedd hynny'n rhyw rinwedd ronyn<br>
+�<br>
+�� Ond ar draws yr holl rinwedde,<br>
+�� 'Roedd diawl yn y tylwyth gartre';<br>
+Ni choeliech chwi byth, am nonsens ff&ocirc;!<br>
+�� Hynny ddaeth ar f'ol i o filie.<br>
+�<br>
+�� Fe ddaeth acw fil oddiwrth y siopwr,<br>
+�� Am friws a sena, nutmeg a siwgr,<br>
+A bara gwyn, a <i>biscuits</i>, pan oeddwn yn wan.<br>
+�� A gafwyd gan y pobwr.<br>
+�<br>
+�� Ac fe ddaeth acw gyfrif gerwin,<br>
+�� Rhwng <i>raisins, wine</i>, a <i>white-wine</i>,<br>
+A phob rhyw licier, a syber saig,<br>
+�� Fydde wrth fwriad y wraig a'r forwyn.<br>
+�<br>
+�� Hwy garieut acw'n gywren,<br>
+�� Yn f'enw i'r peth a fynnen';<br>
+Hwy'm cym'rent i'n esgus dilys dw',<br>
+�� Ac a lyncent hwnnw'u hunen.<br>
+�<br>
+�� Ni ddyfethes i yn ty nghlefyd,<br>
+�� Erioed gyment ag maent hwy'n ddywedyd;<br>
+Ond mi deles lawer yn mhob lle<br>
+�� O achos eu bolie bawlyd.<br>
+�<br>
+�� Ond mae'n debyg fod arnua'i eto gyfri',<br>
+�� Gwmpas hanner coron i'r apoticeri, -<br>
+'Rwy'n foddlon i dalu hynny fy hun,<br>
+�� Fe wnaeth y dyn beth d'ioni.<br>
+[Ymddengys Doctor.<br>
+�<br>
+Doctor.� <i>How do</i>, 'rhen corff, daru'ch mendio'n clyfar?<br>
+�<br>
+Arth.� Yr ydwy'n abl grymusdeg, bendith Huw i chwi, mistar.<br>
+�<br>
+Doct.� Mae'n ta gen' i'ch cweled ch'i mor <i>hearty</i>.<br>
+�<br>
+Arth.� Mi fyddwn yn iachach pe cawn dalu ichwi.<br>
+�<br>
+Doct.� <i>Here's a bill for the whole cost</i>.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, gobeithio nad ydych chwi ddim yn d&ocirc;st.<br>
+�<br>
+Doct.� <i>The total sum one guinea and a half</i>.<br>
+�<br>
+Arth.� Aroswch, gadewch i mi edrych yn graff!<br>
+�<br>
+�� Y gini a hanner am gyn lleied a hynny?<br>
+�� Ai diawl a welodd etifedd y fagddu!<br>
+Dos oddiyma, leidar, gyda dy ledieth,<br>
+�� Onide, mi dala' i ti am dy hudolieth.<br>
+�<br>
+Doct.� Wel, mae ceny' ffordd i godi'm cyflog,<br>
+�� Mi fynna'i cael nhw ar fyr bob ceiniog.<br>
+�<br>
+[Diflanna Doctor.<br>
+�<br>
+Arth.� Ni chei m'onynt o'm bodd i,<br>
+�� Wyneb ci cynddeiriog.<br>
+�<br>
+�� Nag&ecirc;, glywsoch chwi 'rioed, fy eneidie,<br>
+�� Y ffasiwn ddigywilydd gole?<br>
+Gofyn gini a hanner, &acirc;'i safn ar led,<br>
+�� Yn gr&ocirc;g y bo! am gan lleied siwrne.<br>
+�<br>
+�� Ni chefes i o'i <i>ddrugs</i> a'i gelfi dygyn,<br>
+�� Erioed werth deunaw, pe ba'i fo wrth dennyn;<br>
+Mi feddylies y buase yn hyn o le,<br>
+�� Hanner cofon o'r gore i'r ceryn.<br>
+�<br>
+�� Yn lle hynny dyma gini a hanner,<br>
+�� Fydd raid imi dalu ar fyrder,<br>
+Er i mi wylltio a mynd o'm co',<br>
+�� Mi wranta mynn e' eto'i fater.<br>
+�<br>
+�� Ond ni choelia'i nad &acirc;'i tuag adre' bellach,<br>
+�� Mi fydda' o hyn allan am y byd yma'n hyllach;<br>
+Mi wna i bawb ganlyn ar eu gwaith,<br>
+�� Mi lainia, ac mi &acirc;'n saith greulonach.<br>
+�<br>
+[Ymddengys Angau.<br>
+�<br>
+Angau.� <i>Stop you, old man, you are to be dead</i>.<br>
+�<br>
+Arth.� Ni fedra'i fawr Saesneg, beth ddywed e', Ned?<br>
+�<br>
+Ang.� <i>You've refused to take warning, but now you shall
+see</i>.<br>
+�<br>
+Arth.� Wel, mae ganddo ryw drwbwl, 'rwy'n meddwl, i mi.<br>
+�<br>
+Ang.� <i>Now it is too late to prepare yourself</i>.<br>
+�<br>
+Arth.� 'Rwy'n ofni mai baili mewn difri ydyw'r delff.<br>
+�<br>
+Ang.� <i>Now in short time to death you are debtor</i>.<br>
+�<br>
+Arth.� Mi waria ddegpunt cyn talu i'r Doctor.<br>
+�<br>
+Ang.� <i>Thou shall soon go to eternal life</i>.<br>
+�<br>
+Arth.� Fydde'n well i'r gwaich coeglyd gym'ryd hynny geiff.<br>
+�<br>
+Ang.� <i>I'll stay no more to keep you company</i>.<br>
+�<br>
+Arth. Wel, garw ydyw'r Saeson am siarad yn sosi.<br>
+�<br>
+Ang.� <i>I have put my hand through my heart and breast</i>.<br>
+�<br>
+Arth.� Beth sy fynno'r r&ocirc;g &acirc; fi mwy na'r rest?<br>
+�� O! mae diawl yn ei 'winedd, fe daflodd ei wenwyn,<br>
+�� 'Rwy'n clywed fy hun yn crynu bob gronyn.<br>
+�<br>
+�� Ow! dyma fi 'n awr yn fy rhyfyg annuwiol,<br>
+�� Fel wedi cael fy nharo'n farwol!<br>
+Ow!� Ow! pobl Dduw a ddarfum i ddibrisio,<br>
+�� Ni haeddwn i ond diawlied i fod tan eu dwylo.<br>
+�<br>
+�� O! meddyliwch, ddynion, am eich hir artre,<br>
+�� Fe fu rhai ohonoch chwi mewn clefyd fel finne,<br>
+Ac ar ol codi allan, yn pechu'n syth,<br>
+�� Heb deimlo byth mo'r pethe.<br>
+�<br>
+�� Ow'r hen bobl! os yw rhai ieuenc heb wybod,<br>
+�� Fe ddylech chwi feddwl fod eich oes bron a darfod,<br>
+Ac fealle lawer gwaith wedi bod yn s&acirc;l,<br>
+�� Dyma heno i chwi siampal hynod.<br>
+�<br>
+�� Felly ffarwel i chwi i gyd ar unweth,<br>
+�� Chwi wyddoch nad yw hyn ond rhyw <i>act</i> neu
+chwar'yddieth:<br>
+Ond ni bydd gan Ange ond chware prudd,<br>
+�� Chwi welwch, ddydd marwoleth.<br>
+[Diflanna Arthur.<br>
+�<br>
+[Ymddengys Rhys.<br>
+�<br>
+Rhys.� Wel, rhwydd-deb i bawb lle rhodio,<br>
+�� Os bydd meddwl gonest ganddo,<br>
+Ni &#373;yr llawer un gychwyno'n ddi-r&ocirc;l,<br>
+�� A ddaw e yn ol ai peidio.<br>
+�<br>
+�� Mae oferedd ymhob rhyw fwriad,<br>
+�� Sydd yn y byd mewn treigliad,<br>
+Gwagedd ac oferedd yw cyfoethog a thlawd,<br>
+�� Pan fo diwedd pob cnawd yn dwad.<br>
+�<br>
+�� Rhaid i bob llestr mawr a bychan,<br>
+�� Sefyll yn hynod ar ei waelod ei hunan;<br>
+Fe dderfydd y cynnwr' a'r dwndwr dall,<br>
+�� Sy gan y naill ar y llall y rwan.<br>
+�<br>
+�� Er bod bai ar bawb, o frenin i gardotyn,<br>
+�� Ei faich ei hunan geiff pawb o honyn,<br>
+Pan fo'r gydwybod yn fyw a'r tafod yn fud,<br>
+�� Ni wiw treio dwedyd Rhywun.<br>
+�<br>
+�� Tyrd dithe'r cerddor, 'rwyt ti'n un corddyn,<br>
+�� Gwych gennyt lechu yng ngbysgod Rhywun,<br>
+Fe roed arno lawer sached swrth,<br>
+�� O gelwydd wrth dy ganlyn.<br>
+�<br>
+�� Wel, ni waeth i mi hyn o ffwndro,<br>
+�� Mae rhai wedi blino'n gwrando,<br>
+Nid oes gennyf finne, yn ol coethi cy'd,<br>
+�� Fater yn y byd er peidio.<br>
+�<br>
+�� Ond, begio'ch pardwn chwi beidio a chynhyrfu,<br>
+�� Mae eto g&acirc;n ddiddan, ac yna ddiweddu,<br>
+Dymuned ar bawb sy am wrando'n glos,<br>
+�� Yn bresennol aros hynny, -<br>
+�<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Y Diwedd-glo, ar</i> "GREECE AND TROY."<br>
+�<br>
+"Pob diwyd doeth wrandawydd,<br>
+Sy'n profi'n bur bob arwydd,<br>
+Gan ddal mewn synwyr dedwydd<br>
+�� Yr hyn sy dda;<br>
+Mae lle i gael trwy deimlad,<br>
+Fel gwenwyn mewn gwahaniad,<br>
+O lysie gwael, heb syniad,<br>
+�� A lesh&acirc;!<br>
+Doethineb Duw mae'n eglur,<br>
+Sy'n dysgu pob creadur,<br>
+�� Yn ol natur yma i wneyd;<br>
+Pob peth sydd fel o'r dechre,<br>
+'Nghylch cadw eu hen derfyne,<br>
+�� Ond dyn yn ddie, gallwn ddweyd;<br>
+Fe wnaeth y doeth Greawdydd<br>
+Y byd o bedwar defnydd,<br>
+�� A'i hylwydd law ei hun,<br>
+A thrwy ei ragluniaethe,<br>
+Mewn rheol ddynol ddonie,<br>
+�� Y byd ordeinie ar bedwar dyn.<br>
+�<br>
+"Ac wele'r pedwar penneth,<br>
+Bu heno mewn gwahanieth,<br>
+Rhyw olwg o'u rheoleth,<br>
+�� Yma'n rhwydd,<br>
+Mae rhai'n yn wrthddrych eglur<br>
+O bedwar defnydd natur,<br>
+Dwfr, Daear, T&acirc;n, ac Awyr,<br>
+�� Gywir swydd;<br>
+Y Dwfr yw'r elfen hyfryd,<br>
+'Roedd Ysbryd Duw'n ymsymud,<br>
+�� O hyd ar wyneb hwn,<br>
+A theip o'r dwfr yn gymwys,<br>
+Yw gweinidogaeth eglwys<br>
+Sy'n tynnu'n hardd-ddwys,<br>
+�� Burddwys bwn;<br>
+Y Dwfr yw'r elfen ddiddig,<br>
+Sy'n llonni'r rhai sychedig<br>
+�� A'i fendigedig wawr;<br>
+Mae'n golchi'n budr aflwydd,<br>
+Mae'n cario o wlad bwy gilydd,<br>
+�� Mae'n peri budd i'r byd bob awr.<br>
+�<br>
+"A'r gyfraith iawnwaith unig,<br>
+Sydd deip o'r T&acirc;n llosgedig,<br>
+I buro pob llygredig<br>
+�� Oerddig wall,<br>
+Yn llosgadwy d&acirc;n cyfiawnder,<br>
+O bob sothach, afiach, ofer,<br>
+Dylai'r gyfraith fod trwy burder,<br>
+�� Yn ddi ball;<br>
+A'r Brenin llaw alluog,<br>
+Sydd deip o'r Awyr wyntog,<br>
+�� Mewn arfog lidiog lef,<br>
+Mae'n chwythu tymhestlau heibio,<br>
+Mae'n gostwng dynion dano,<br>
+�� A Duw a'i nertho dan y nef!<br>
+�<br>
+Wel, dyma'r ddull oddiallan,<br>
+Mae'r pedwar penneth anian<br>
+Fel peder elfen gyfan,<br>
+�� Yn eu gwaith;<br>
+Yr un gyffelyb arwydd,<br>
+Yw'r dyfnion bedwar defnydd,<br>
+Yn ngrym Crist'nogol grefydd,<br>
+�� Ufudd iaith';<br>
+Corff dyn yw'r Ddaear ddiwad,<br>
+A'r Awyr yw'r anadliad.<br>
+�� Cynhyrfiad bywiol nerth.<br>
+A'r T&acirc;n yw'r gyfraith hynod<br>
+Sy'n argyhoeddi o bechod,<br>
+�� A'r Dwfr yw'r Efengyl wiwnod werth;<br>
+Gan hynny mae'r gair yn dywedyd, -<br>
+'Dewch bawb i'r dyfroedd hyfryd,'<br>
+�� Mae'r bywyd yma ar ben;<br>
+Er son am bob helyntion,<br>
+Adnabod ffyrdd ein calon,<br>
+�� Sydd reitia' moddion i ni, Amen."<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+CYFFES Y BABDD.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+Wrth edrych, aruthr adrodd,<br>
+Fy ystum, fel bum o'm bodd,<br>
+O hyd fy oes, di-foes daith,<br>
+Fyw yn ben-rhydd, fab arnhaith<br>
+Ymledu 'n annheimladwy<br>
+I fynnu 'm&acirc;r, fwy na mwy,<br>
+Dilynais, a diawl ynnwyf,<br>
+Bob cnawdol annuwiol nwyf, -<br>
+Nid oedd un o du ei ddiawl,<br>
+Am a allai, mwy hollawl,<br>
+Nag odid mewn rbyddid rhwydd,<br>
+Mwy'n fedrus am ynfydrwydd.<br>
+�<br>
+O! mor hylithr y llithrwn<br>
+I bob gwagedd serthedd swn<br>
+Ymhlith meddwon aflonydd,<br>
+A naws i'w dal, nos a dydd.<br>
+�<br>
+Fy chwedlau fu fach hudlawn,<br>
+Yn abwyd, neu rwyd yr awn;<br>
+Hualau, ar hyd heolydd,<br>
+Garw ei sain, o'm geiriau sydd;<br>
+Cig a physgod, i'm nodi,<br>
+Am foddio' nwyf fyddwn i;<br>
+Mynych y bum ddymunol,<br>
+Am wneyd ffair menywod ffol;<br>
+Gweniaith a phob drygioni<br>
+Fu fy mhleser ofer i.<br>
+�<br>
+Och feddwl afiach foddion,<br>
+Ffieiddrwydd hynt y ffordd hon;<br>
+Mi ledais fel malwoden,<br>
+L&#375;sg o'm hol i lesghau 'mhen;<br>
+�<br>
+A'm calon pan f'wi'n coelio,<br>
+Fy llysg drwg fydd yn llesg dro:<br>
+Nyth ydwyf, annoeth adail,<br>
+Deml y fall, nid aml ty ail;<br>
+Daear afluniaidd dywyll,<br>
+A llyn du, yn llawn o dwyll:<br>
+T&#373;r annedd pob trueni<br>
+Yw ty nghalon eigion i.<br>
+�<br>
+A pha mwyaf gaf heb gudd,<br>
+O fwriad eu llaferydd,<br>
+Mwy-fwy mawr-ddrwg amlwg w&#375;n,<br>
+A swn dialedd sy'n dilyn;<br>
+Cyfyd cof, amryw brofiad,<br>
+O'm heuog, afrywiog frad;<br>
+Gan mor drwm yn y clwm clau<br>
+A chadarn fy mhechodau.<br>
+�<br>
+Och edrych eglur-ddrych glau<br>
+Helyntion y talentau;<br>
+Fy nhalent erbyn holi,<br>
+Gwaedd yw son, a guddiais i,<br>
+Tan fy llygraidd ffiaidd ffol,<br>
+Yn fy naear annuwiol.<br>
+Duw a roes, da yw ei rad,<br>
+Fy awenydd, fyw Ynad;<br>
+Minnau troes, mewn enaid rhydd,<br>
+I'r gelyn, er oer g'wilydd.<br>
+�<br>
+'Mroddais, eisteddais yn stol<br>
+Gwatwarwyr, gnawd daearol;<br>
+Yn lle bod, hynod wiw hawl,<br>
+Ar lan afon, le nefawl,<br>
+Yn dwyn ffrwyth, at esmwythder,<br>
+Fel y pren plan, purlan p&ecirc;r.<br>
+�<br>
+Ond Och!� Ydwyf bechadur,<br>
+Fel llwyn sarff, neu 'fallen sur:<br>
+Ffigys-bren, neu wernen wyf,<br>
+Ddi-ffrwyth, hyd oni ddeffr'wyf;<br>
+Chwith yw'r farn, fy chwythu fydd,<br>
+Fel m&acirc;n &ucirc;s ar fol mynydd,<br>
+Oni chaf, iawn awch ufydd,<br>
+Rym i ffoi trwy rwymau ffydd,<br>
+A chalon gwir ddychweliad,<br>
+I'm troi at faddeuant rhad.<br>
+�<br>
+I'r hyn Duw, o'm rhan dywyll<br>
+Rhwymau barn, rho i mi bwyll<br>
+I gydnabod mewn tlodi,<br>
+'Th ras haeddianuol doniol Di,<br>
+Yn troi'r hadl, rai afradlon,<br>
+At weli, er mor bell y b'on.<br>
+�<br>
+Duw i'th ras yn urddas ne',<br>
+Er mwyn fy enaid myn finne',<br>
+Yn ollawl, gyflawn allan,<br>
+Fel pentewyn, tynn o'r t&acirc;n,<br>
+Wael bechadur dolur dig,<br>
+A llesg adyn llosgedig.<br>
+Trywana fi o'm trueni,<br>
+Gwel dy fab gwael ydwy' fi;<br>
+Dwg f' enaid i'th drigfanne,<br>
+O fy Nuw, er ei fwyn E'.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+HANES HENAINT.� 1799.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+Glywch gwynfan clychawg anferth<br>
+Gan Brydydd annedwydd nerth:<br>
+Daeth henaint oed wth ynnwyf,<br>
+Dirfawr nych, a darfu'r nwyf.<br>
+I'm henaint ymwahanodd<br>
+Alar a meth lawer modd.<br>
+�<br>
+Methiant ar ffrwythiant ftraeth<br>
+Cry' hoff helynt corftfolaeth,<br>
+O'm traed i'm pen daeth gwendid,<br>
+Cymysgrwydd, llesgrwydd, a llid:<br>
+Llid na bawn mor llydan bum,<br>
+A mynwesdeg mewn ystum,<br>
+Yn gallu canu cynneddf,<br>
+Liosog rym, lais a greddf.<br>
+Hwyl hyf oedd gennyf i g&acirc;n,<br>
+Arwydd utgorn ar ddatgan;<br>
+Ond weithian, myned waethwaeth,<br>
+Bref braint, f'ysgyfaint sy gaeth;<br>
+Pesychu, mewn pwys uchel,<br>
+Fy ngrudd ei chystudd ni ch&ecirc;l;<br>
+Torri 'nghrib at fy niben<br>
+Mae'r byd - fe ddaw marw i ben.<br>
+�<br>
+Meirw wnaeth fy nhadmaethod,<br>
+A'm cyfeillion, feithion fod;<br>
+Chwithdod a syndod yw s&ocirc;n,<br>
+Mewn gafael am hen gofion:<br>
+Drwy edrych, wrthrych warthryw<br>
+Yr ystum y bum i byw.<br>
+Fy athrylithr yn llithrig,<br>
+Ac gyda chwant, gwaed, a chig;<br>
+Ias fyw oedd fy ysfa i,<br>
+Anian burwyllt yn berwi;<br>
+Byw awch gynneddf bachgennyn,<br>
+A geidw gof, iawn ddof yn ddyn.<br>
+�<br>
+Dysgais i ddewrllais ddarllen,<br>
+Ar waith fy mhwys, wrth fy mhen;<br>
+A 'sgrifennu, mynnu modd<br>
+Rhieni, er mor anodd;<br>
+Byddai mam yn drwyngam dro,<br>
+Ran canwyll oedd rhinc honno;<br>
+Fy nghuro'n fwy annghariad,<br>
+A baeddu'n hyll, byddai 'nhad;<br>
+Minnau'n ddig o genfigen,<br>
+C&acirc;s o'm hwyl, yn cosi mhen,<br>
+Ac o lid, fel gwael adyn,<br>
+Llosgi 'ngwaith, yn llesg 'y ngw&#375;n.<br>
+�<br>
+Er hynny, 'n ol trefnu tro,<br>
+I'r un natur awn eto;<br>
+Ym mhob dirgel gornel gau,<br>
+Fy holl wiwfryd fu llyfrau;<br>
+'Sgrifennwn res grai fynych,<br>
+Mewn hunan grwm yn nhin gwrych;<br>
+Symud bys, rhag ysbys gau,<br>
+Lle'n wallus, i'r llinellau;<br>
+A'm gwaith nos dangos wnai'r dydd,<br>
+Mor fywiog, a mawr f'awydd;<br>
+Fy holl wanc a'm llwyr amcan,<br>
+Ddarllain ac olrhain rhyw g&acirc;n.<br>
+�<br>
+Amryw Sul, bu mawr y sias,<br>
+Trafaeliwn i Bentre'r Foelas,<br>
+At Sion Dafydd, cludydd clau,<br>
+Hoen lewfryd am hen lyfrau.<br>
+Ac Edward, enwog awdwr,<br>
+Pwyllus, ddeallus dda wr,<br>
+Taid Robin, Bardd Glyn y Glaw,<br>
+Fyw feithrin, fu fy athraw.<br>
+A Dafydd, llyfrgellydd gwiw,<br>
+Awdwr hoew-fraint o Drefriw:<br>
+Cynullwyr canu ollawl,<br>
+A hanesaidd henaidd hawl.<br>
+�<br>
+Bu feirw rhai'n, fu gywtain g'oedd.<br>
+Llwfr gollwyd eu llyfrgelloedd:<br>
+Amser a wisg frisg o frad,<br>
+Anwadal gyfnewidiad;<br>
+Amryw draill mawr droelli,<br>
+Fu yn fy amser ofer i.<br>
+Bu beirdd yn fy heirdd fywhau,<br>
+Gwest awen, megis duwiau;<br>
+Tomos, o Dai'n Rhos, dyn rhydd,<br>
+Ar wiwnaws yr awenydd;<br>
+Ei ddisgybl ef, ddwysgwbl un,<br>
+Lais hygoel, fum las hogyn,<br>
+A'i fynych ysgrifennydd,<br>
+Ar droiau'n ddiau drwy ddydd;<br>
+Gwaith prydyddion moddion mad,<br>
+Fu ddelwau fy addoliad.<br>
+�<br>
+O! mor werthfawr, harddfawr hyf,<br>
+Ac anwyl fyddai gennyf<br>
+Gwrdd Huw Sion, a'i gyson gerdd,<br>
+Bardd Llangwm, bwrdd llawengerdd;<br>
+A Sion, mewn hoewlon helynt,<br>
+Bu lew gerdd, o'r Bala gynt.<br>
+Ac Elis, wr dibris daith,<br>
+Y Cowperfardd, co' purfaith;<br>
+A Dafydd, unydd anian,<br>
+Llanfair gynt, llawen fu'r g&acirc;n;<br>
+A Iorwerth Ioan, l&acirc;n wledd,<br>
+O Bodfari, byd fawredd;<br>
+Ac Ifan Hir, cu fwynhad,<br>
+Cyff amaith, ac offeiriad;<br>
+Y g&#373;r hwn, &acirc; gwawr heini<br>
+Prydydd, a'm priododd i:<br>
+A'r clochydd, brydydd breudeg,<br>
+Llon fu 'r dydd yn Llanfair deg,<br>
+A Sion Powel, gwirffel g&acirc;n,<br>
+Wrth iau athrawiaeth Ieuan,<br>
+Gweuai seinber gysonbell<br>
+Hoew iach waith - nid haiach well.<br>
+�<br>
+Hyn o gyfeillion heini<br>
+Fu a'u sain yn fy oes i;<br>
+Wele 'rwyf, wae alar wynt,<br>
+Heno heb un ohonynt.<br>
+�<br>
+Ond mae tri, mewn llawnfri lled,<br>
+O heneiddfeirdd hoen aeddfed;<br>
+Rhys ab Sion, blaeuion y bleth,<br>
+Ll&ecirc;n fyw awchrym, Llanfachreth;<br>
+A Rolant, arddeliant dda,<br>
+Llwyr belydr gerllaw'r Bala;<br>
+A Bardd Collwyn, glodfwyn glau,<br>
+Sydd nennawr ein swydd ninnau,<br>
+Fe ganodd fwy gynneddf wir,<br>
+Na'r un dyn bron adwaenir.<br>
+Dyma dri, caf brofi braint,<br>
+Eu mwyn hanes mewn henaint;<br>
+A henaint sy wehynydd,<br>
+A'i nod yw darfod bob dydd.<br>
+�<br>
+Wele wagedd, wael ogyd,<br>
+Cyfeillion, meillion fy myd,<br>
+Ni wiw rhyw edliw rhydlawd,<br>
+Broch i'w gnoi yw braich o gnawd;<br>
+Pa gred ymddiried am dda,<br>
+Siomiant yw pob peth s'yma;<br>
+Ni feddaf un f'ai addwyn,<br>
+I ddodi cerdd, neu ddweyd cwyn;<br>
+Marw Samwel, f'ymresymydd,<br>
+Cyfrinach bellach ni bydd.<br>
+�<br>
+Hynny sydd o hynaws hawl,<br>
+A nodded awenyddawl,<br>
+A myg maeth Prydyddiaeth d&ecirc;g,<br>
+Yu Llundain mae enw llawndeg;<br>
+Ni waeth yma, noeth amod,<br>
+Ro'i'n l&acirc;n fy ngh&acirc;n yn fy ngh&ocirc;d.<br>
+�<br>
+Aed c&acirc;n fach bellach i'w bedd,<br>
+Yn iach ganu uwch Gwynedd;<br>
+Tra fo'r iaith, trwy ofer ol,<br>
+Beunydd, mor annerbyniol;<br>
+Yn enwedig bon'ddigion,<br>
+Leuad hwyr, yn y wlad hon;<br>
+Rhyw loddest ar orchest rhydd,<br>
+Yw holl wana'u llawenydd,<br>
+Cadw cwn, helgwn yn haid,<br>
+Hoffa t&ocirc;n, a phuteiniaid,<br>
+Ac yfed gwin, drwy drin drwg,<br>
+A choledd twyll a chilwg;<br>
+Trwm adrodd trem edryd,<br>
+Llwm oer barch, mai llyma'r byd,<br>
+Na cheiff Bardd "Gardd o Gerddi,"<br>
+O fraint mo'r cymaint a'r ci.<br>
+�<br>
+Ond, er gwenwyn dewr gwannaidd,<br>
+Gwneyd diben f'awen pwy faidd?<br>
+Ffynnon yw a'i phen i nant<br>
+Ffrwd breiniol ffriw di briniant;<br>
+Dull geudwyll nid eill godi<br>
+Rhestrau hadl i'w rhwystro hi.<br>
+�<br>
+Er a welais o drais draw,<br>
+Rhai astrus am fy rhwystraw,<br>
+Ac er colli gwyr callwych,<br>
+Tra gallaf rhodiaf fy rhych.<br>
+�<br>
+Wynebu'r wyf at fy niben,<br>
+Llewyrch oer, fal Llywarch Hen;<br>
+A'm Cynddelw i'm canddaliad<br>
+Yw gwawr gw&ecirc;n fy awen fad;<br>
+Awen a ges, o wres rydd,<br>
+Ac awen sai'n dragywydd.<br>
+�<br>
+Gradd o Dduw yw gwraidd awen,<br>
+Bid iddo'n ffrwyth mwyth, Amen.<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+&Ocirc;l-nodiad<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+{1}� Cerdd a wnaeth T. Edwards, o'r Nant, i Robert Parry Plas yn
+Green, i ofyn gwlan.<br>
+�<br>
+{2}� Ateb i Robert Davies, Nantglyn, a ofynasai am wreiddiol
+achos yr anghydfod a fu rhwng y Bonedd a'r Cyffredin, yn Ninbych,
+1795.� Dechreua cerdd Bardd Nantglyn fel hyn:-<br>
+�<br>
+"Tomos Edward, mi osodaf<br>
+Egwan eiriau, ac yn araf;<br>
+Brawd a thad parodwaith ydych,<br>
+O d&#375;'r Awen. waed oreuwych;<br>
+A chan eich bod mor agos berthyn,<br>
+�� I chwi'n eglur,<br>
+Mwyn drwy fyfyr, mentrafofyn. -<br>
+Beth yw'r gwreiddyn ddygodd flagur,<br>
+�� Chwerw dyfodd,<br>
+Ac a ledodd rhwng ein gwladwyr?"<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+�<br>
+End of the Project Gutenberg Gwaith Twm O'r Nant<br>
+</p>
+</body>
+</html>
+
+
diff --git a/old/twmnt10h.zip b/old/twmnt10h.zip
new file mode 100644
index 0000000..f47e132
--- /dev/null
+++ b/old/twmnt10h.zip