diff options
Diffstat (limited to '2734-0.txt')
| -rw-r--r-- | 2734-0.txt | 3947 |
1 files changed, 3947 insertions, 0 deletions
diff --git a/2734-0.txt b/2734-0.txt new file mode 100644 index 0000000..1533eea --- /dev/null +++ b/2734-0.txt @@ -0,0 +1,3947 @@ +The Project Gutenberg eBook, Gwaith Twm o'r Nant, by Thomas Edwards, +Edited by Owen Morgan Edwards, Illustrated by Samuel Maurice Jones + + +This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most +other parts of the world at no cost and with almost no restrictions +whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of +the Project Gutenberg License included with this eBook or online at +www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you'll have +to check the laws of the country where you are located before using this ebook. + + + + +Title: Gwaith Twm o'r Nant + + +Author: Thomas Edwards + +Editor: Owen Morgan Edwards + +Release Date: February 13, 2015 [eBook #2734] +[This file was first posted on July 5, 2000] + +Language: Welsh + +Character set encoding: UTF-8 + + +***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GWAITH TWM O'R NANT*** + + +Transcribed from the 1910 Llanuwchllyn: Ab Owen edition by David Price, +email ccx074@pglaf.org + + [Picture: Twm o’r Nant. (O ddarlun dynnwyd ym niwedd ei ois.) “Daeth + henaint oed wth ynnwyf, Dirfawr nych, a darfu’r nwyf.”] + + + + + + Gwaith + Twm o’r Nant + + + ** + + Y PEDAIR COLOFN. + CYWYDD HENAINT. + + * * * * * + + Llanuwchllyn: AB OWEN + 1910. + + * * * * * + + ARGRAFFWYD A CHYHOEDDWYD: AB OWEN GAN R. E. JONES + A’I FRODYR, CONWY. + + * * * * * + + + + +Rhagymadrodd. + + +GANWYD Thomas Edwards (_Twm o’r Nant_) ym Mhen Porchell, Llan Nefydd, yn +1739. Pan nad oedd ef ond hogyn, symudodd ei rieni i’r Nant Ganol, +Henllan. Nid oedd dim yn neillduol, hyd y gwyddis, yn ei rieni; +gweithient yn galed, ac nid o’u bodd y rhoddai eu bachgen athrylithgar ei +amser gorffwys i lyfrau. Ennill ei damaid oedd neges ei fywyd. Canlyn +ceffylau, gyrru gwagen, a llwytho coed, oedd ei brif orchestion. O +amgylch Dinbych y treuliodd ran fwyaf ei oes, er iddo grwydro i +ddyffrynoedd Hafren a Thowi yn ei dro; yn Nyffryn Clwyd hefyd y treuliodd +ei henaint. Yr oedd yn wr cadarn o gorff, parod ei ddyfais, ond ni +lwyddodd yn y byd. Bu farw Ebrill 3, 1810, gan mlynedd i eleni; a +chladdwyd ef ym mynwent yr Eglwys Wen, ger Dinbych. + +Yn anhymig y ganwyd ef, a dyna’r pam na chafodd ei athrylith, er cryfed +ei hadenydd ac er cliried ei llygaid, ei lle priodol ym meddwl Cymru. Pe +ganesid ef yn gynt, cawsai feddwl Cymru iddo ei hun; a hwyrach y buasai +cenedl yn deffro i weled ei hun yn nrych y ddrama. Pe ganesid ef yn +ddiweddarach, buasai’r Diwygiad wedi puro ei genedl ac wedi sancteiddio +ei enaid yntau, a gallasai ddangos ei hun i genedl newydd yn yr un drych. +Ond daeth Twm o’r Nant yn oes y Diwygiad, pan oedd cedyrn pulpud Cymru yn +galw ar y genedl i edrych o honi, nid iddi, ei hun. Er hynny, y mae +interliwdiau Twm o’r Nant yn naturiolach a pherffeithiach darlun o fywyd +y ddeunawfed ganrif na dim arall a feddwn. + +Yr oedd cydymdeimlad Twm â’r werin, rhed holl nerth ei serch mawr at y +tenant gorthrymedig a’r gweithiwr. Yr oedd ysbryd y Chwyldroad Ffrengig +ynddo yntau, ond gyda gwelediad clir, a ffydd. + +Yr oedd yn ddiwygiwr ei hun, mae ei holl waith, gydag un eithriad, mor +rymus dros foesoldeb a phregethau’r Diwygiad. Ni welodd holl ddrwg +chwant y cnawd. + +Fel dramayddwr y mae’n fwy nag yw’r Wyddfa yn Eryri, saif yn llenyddiaeth +Cymru heb neb yn agos ato. Y mae pob cymeriad ddarluniodd yn fyw, nid +yw’n gwneyd i glai difywyd siarad, ac nid yw byth yn ail gerdded yr un +llwybr. Ond yr esboniad ar ei ddylanwad yw ei allu rhyfedd i siarad fel +ysbryd goreu ei oes,—yn synhwyrol, ac ar yr un pryd yn llawn dychymyg; yn +hynaws, ac eto heb arbed y drwg. Ni fu sant na phechadur yn hanes Cymru +eto heb deimlo fod Twm o’r Nant wedi dweyd y gwir. + + OWEN M. EDWARDS. + + [Picture: Decorative graphic of birds on branch] + + + + +Cynhwysiad. + + + Cyfrol. II. + + _Cyfnod Aeddfedrwydd a Henaint_. + +1. “Dau Fywyd,” sef bywyd amaethwr llwyddiannus a bywyd 9 + prydydd tlawd +2. “Bonedd a Chyffredin,” teimlad Cymru yn amser 12 + Chwyldroad Ffrainc +3. Hafgan Twm o’r Nant 19 +4. “Anwyl Gyfaill,” cerdd i un dan groesau 21 +5. Cywydd y Galon Ddrwg 25 +6. Pedair Colofn Gwladwriaeth,—sef Brenin, Esgob, 27 + Ustus, a Hwsmon. Interliwd yn dangos bywyd y + wladwriaeth +7. Cyffes y Bardd 104 +8. Cywydd Henaint 107 + + [Picture: Decorative graphic of birds] + + + + +DAU FYWYD. {9} + + + (_Alaw_—“Rodney.”) + + Y puraidd Robert Parri, + Maddeuwch imi ’mod + Yn awr yn cynnyg gyrru canu, + I geisio clymu clod + I chwi, sy’n byw mewn llawnder, + A’ch pleser, yn eich Plas, + Gyda’ch meibion yn heddychlon, + Heb unrhyw galon gas; + Teulu ydych hoew wladaidd, + Yn byw’n ddifalch ac yn ddofaidd, + Nid hel “Meistr” ac ymestyn, + A champ-godi a chwympo gwedy’n; + Wrth fyw’n gytun at ddaioni + Fe ddaeth mawrhydi i’ch rhan: + Eigion rhediad ac anrhydedd + Yw’ch mawredd yn eich man; + Mae eich maesydd, wych rymusiant, + A’ch ’nifeiliaid, i chwi’n foliant; + Ychen, defaid, a cheffylau, + A da blithog, laethog lwythau; + Pob angenrheidiau ’n rhadus, + A threfnus yma a thraw, + A Duw’r heddwch, mae’n arwyddo, + ’N eu llwyddo dan eich llaw. + + Maith yma John a Thomas, + Cyweithas frodyr cu; + A da yw’ch golwg chwi, ’r hen geiliog, + Awch talog wrth eich ty: + Mae’n hwythau ’n ddynion ethol, + Naturiol ym mhob taith, + A di ynfydrwydd ill dau’n fedrus, + A gweddus yn eu gwaith; + Felly rhyngoch yn llwyr wingo, + Mawrhydi’ch llwyddiant a’ch holl eiddo, + Nes eich myned, hwylied helaeth, + Yma’n degwch i’ch cym’dogaeth; + A chywaeth tai a chaeau, + Sydd i’ch meddiannau’n ddwys; + Fe dâl eich llawnder, a’ch call undeb, + Drwy burdeb aur da bwys: + Rhyfedd fendith, rhyfedd fwynder, + Sy’n ddymunol dan eich maner; + Rhyfedd rhagor chwi fawrhyged, + A m’fi ac eraill yn fegeried; + Chwi ar led mor lydan, + A’ch arian glân drwy glod— + Minnau’n ffwlyn, dwlyn, diles, + Anghynnes, gwag y ’nghod. + + Chwi’n magu anifeiliaid, + Moch, a defaid iawn + Gweirgloddiau, a chauau, tai, a’ch heol, + Sy’n llwyddol ac yn llawn: + Minnau dim fagais + At fantais eto i fyw, + Ond lladd ceffylau, dilyn ffoledd, + Anrhydedd oeredd yw: + A’r hyn a fagais o’m rhywogeth, + Mewn twrr o gwynion, oedd tair geneth; + Mae rhei’ny a’u mam mewn dinam dyniad, + Er fy ’mgeledd lawer galwad + Mae’r merched bawb am orchwyl, + Yn ol eu hwyl eu hun, + Yn troi eu helynt at ryw alwad, + A’u teimlad yn gytun; + Eu mam a minnau sydd yn myned, + Fel rhai eraill, ar i wared; + Tua’r bedd mae gwedd ogwyddiad, + Rhieni’n mynd, a’r plant yn dwad: + Mae treigliad asiad oesau + Fel tonnau miniau môr, + Neu ffrwd gyffredin olwyn melin, + Yn dirwyn yn ddi dor. + + A chan nad oes mewn bywyd + Un rhydid yn parhau, + Gwnewch o’ch mammon gyfion gyfaill, + Ceiff eraill eich coflau; + Dadgenir hyn ond odid, + O’ch plegyd chwi a’ch plant, + Pan f’o chwi byddar yn eich beddau, + Tan odlau Twm o’r Nant; + A’r hyn o gysur wy’n ei geisio, + Ni ddymunwn feddu mo’no, + Oni cheir e’n gwbl fodlon, + Heb un gilwg yn y galon; + A’ch rhoddion os cyrhaeddaf, + Cyhoeddaf chwi o hyd; + + [Picture: Mynwent yr Eglwys Wen. Darlun gan S. Maurice Jones] + + Ac os y bennod ni dderbynia’, + Nis gwn a fyddai’n fud: + Cerdod wlan yw ’nghân a ’nghwynion, + Am hynny gwyliwch dorri’ch calon; + Mae rhagor didwyll rhwng cardode, + A hyn chwi wyddoch, rhowch a wedde’: + Ac oni rhowch o’r achos, + Ni wiw mo’r dangos dant, + Fe fu fwy dychryn ar y dechrau, + Na hynny, ’n ochrau’r Nant. + + Ond Nant a’i cheunant chwannog, + Sy’n lle afrywiog fri; + Pe rhoech o’ch gog’yd lwyth eich gwagen, + Ni lanwe’i hagen hi; + Pe b’ai ond sych ben sached, + O wyched fydde’i wawr, + Ceid y teulu i gyd at olud, + A’u llwyrfryd i’r droell fawr; + Mi gawn frethyn cryf i’r eithaf, + Imi’n goat erbyn gaeaf; + Gallwn addo i’r wraig mor haw’gar, + Eto fantell at y fentar— + Dull anwar ydyw llunio, + Ag addo o’ch eddo chwi; + Mawrhygu rhoddion cyn y caffon’ + Llawenydd cynffon ci; + Pe’ch holl rodd o fodd a fydde’ + Ond briwsionyn at bar ‘sane’, + Mwy fyddai hynny i’w feddu’n foddus + Nag a haeddwn ni’n gyhoeddus: + Ffarwel yn bwyllus bellach, + Fe dderfydd afiach wên, + Gwisgiad gore’, gras cyn ange’, + I chwi a minne’, Amen. + + + + +BONEDD A CHYFFREDIN. {13} + + + (_Alaw_—“Y Galon Drom.”) + + Robert Davies, rhyw bert ofyn + A yrraist i mi, yn wers dwymyn, + Oblegid bonedd, blagiad bennau, + A’r cyffredin gyffroiadau; + Nid wy’ teilwng nodi at olwg + Am y cyfryw + Faith iawn ymliw, fyth yn amlwg; + Dyn truenus, boenus beunydd, + Ydwy’n wyrdraws, + Rhy ofernaws i’m rhoi’n farnydd. + + Wele’r farn yn gadarn gydwedd + A geir inni o’r gwirionedd,— + Mai ffrwyth pechod, arfod hirfaith + O dir uffern, ydyw’r effaith; + Hwn yw’r achos yn oruchel + Cynhyrfiedig; + Pawb am ryfyg, pob ymraf’el; + Yr un anian sy ynnom ninnau, + Ag oedd yn gosod + Cynnyg isod Cain ac Esay. + + ’Roedd esgus Adda o’i droseddau, + “Y Wraig,” medd ef; “Y Sarff,” medd hithau; + Felly’r wlad, a’u nad annedwydd, + Bawb a’u hesgus dros eu hysgwydd, + Gwael eu gwedd, a bonedd, beunydd + Sy’n ymliw’n amlwg + Orwag olwg ar eu gilydd; + Fal pren ar demestl, prawf di amau, + Mawr fydd ffwndwr + Acw y’nghynnwr’ y canghennau. + + A’r ceinciau’n raddau sy’n cyrhaeddyd + Sefyllfaoedd yr holl fywyd; + Tyfiad pawb, o dlawd i frenin, + Sy’n llygreddawl o’r un gwreiddyn; + Nid oes heddyw’n gwneyd eu swyddau, + ’N un gelfyddyd, + Neb a’i fywyd na bo feiau, + Naws a gewch mewn is ag uchod + I ryw ddichell, + Ymhob bachell am eu pechod. + + Mae rhai penaethiaid, euraidd araith, + A’u hawdurdod yn ddi effaith; + Esiamplau drwg, mewn golwg helaeth, + Sy’n wall anfeidrol mewn llywodraeth + Rhai ynadon rhy niweidiol, + A chyfreithwyr + Sydd anrheithwyr swydd anrhaethol, + A rhai personiaid, pwy resyna? + Ymhob ffiaidd + Naws aflunaidd, nhw’ sy’ flaena. + + A thra fo’r blaenaf heb oleuni, + Yn twyso’r dall i ffos trueni, + Swn digofaint sy’n dygyfor + Yspryd Saul, elynol flaenor, + Lladd y plant er mwyn dieithriaid, + I geisio cadw + Yn ’r ymyl acw’r Amaleciaid; + Cryfhau breichiau annuwioldeb + Mewn drygioni, + Daw’n warth i ni, a Duw’n wrthwyneb. + + Mae’r saith angel ar eu siwrnau, + Yn dechreu tywallt eu phiolau; + Llawer gwae sy’n llwyra gwewyr, + I’w rhoi yma i’r rhai amhur; + Gwae rhai gydiant faes at faesydd, + Nes bod gwendid, + Oes wall ofid, eisiau llefydd; + Mae n ddi ameu’n anhawdd yma + I dylodion, + Ac elw byrion, gael eu bara. + + Dawn medrusgall dyn rhodresgar, + Gwneyd ei dduw o gnwd y ddaear; + Ysguboriau gwaliau’n gwlwm, + A _storehouses_, ys da rheswm; + Ond geill naws ing dywyllnos angau, + Alw’r ynfyd, + I ado’i buryd cyn y borau. + Ameu’r Arglwydd am ei lawndra, + Cofiwn heddyw, + Am wr sy’n marw ’mhorth Samaria. + + Cofia, ’speiliwr cenhedlaethau, + Y bobloedd a’th yspeilia dithau; + Am waed dynion mewn galanas, + Ac am dy drais mewn tir a dinas, + Gwae elwo elw drwg i’w berchen, + Yn falch ’i af’el, + I nythu’n uchel—noeth yn ochen; + Ac os yw Lloegr dan ’r un llygriad, + Caiff gan yr Arglwydd, + ’R un cul dywydd a’r Caldea’d. + + Beth yw plasau, trasau trysor, + Ond gorseddfeydd annuwiol gyngor? + Mae gwin, a bwyd, a gwyniau bydol, + Yna i’w moedro, ’n anghymedrol; + Meibion Scefa ’mhob naws gaf’el, + Heb yr Arglwydd, + Sy dan chwithrwydd dyn a chythrel; + Chwys y tlawd yw’r cnawd a’r cnydau, + Rhwysg a balchder, + Y swn a’r pleser, sy’n eu plasau. + + Fe wasg y mawrion dewrion dyrus + Y llafurwyr, â’u llaw farus; + A’r llafurwyr, a’u holl fwriad, + Gwisgo’r gwyn, a gwasgu’r gweinia’d; + Gwasgu sydd, a gwisgo swyddau, + Nes yr aethon’ + I faela dynion, fel eidionau; + Gwerthu’r cyfion er ariannau, + A’r tlawd truan + Er pris gwadan par esgidiau. + + Dyma’r byd ac ergyd gwyrgas, + Y sydd yn awr a’i swyddau’n eirias; + Memi melin flin aflonydd, + Egni galed yn cnoi ’gilydd; + Pawb ar eraill a weryran’, + A neb yn cwyno + Ei wyrni heno arno’i hunan; + A phob enwau, tlawd a bonedd, + Oll yn euog, + Tan’r un warog, trwy anwiredd. + Gwedi chwalu gwawd uchelwyr, + Pa faint ffurmach ydyw’r ffarmwyr, + Sydd mor feilchion, gw’chion gyhoedd, + Rymus droediad, a’u meistradoedd? + Pell yw peirch eu meirch a’u merched, + Hwy rygyngant + Fwy nac allant yn ddigolled: + Lle bo addysg byd neu eiddo, + Dyna ragrith, + Wyniau melldith, yn ymwylltio. + Ac os ewch i ddangos ochain, + Babel droiau’r bobl druain; + Llygredd llun, a gwyn drygioni, + Swn yr hunan sy’ yn y rhei’ny; + Meddwi a hwrio, mawr ddihirwch, + Bawb lle gallant + A ddilynant aflawenwch; + Anesmwythdra, lleithdra llwythdrwm, + Byw’n ddi’g’wilydd + Dan eu gwarthrudd, dyna’u gorthrwm. + A phwy ond diafol, awdwr pechod, + Sydd yma y’nghadfa pob anghydfod? + Pan ddarfu’r tyn offeryn Pharo + Bwytho ar ddynion, beth oedd yno? + Nid ffast wenwyn, na phastynau, + Mewn cynddaredd, + Oedd eu buchedd dan eu beichiau; + Ond o’u cyfyngder eger eigion, + At Dduw’n ddibaid + ’Roedd eu hochenaid a’u hachwynion. + A than bwysau’r ieuau ’rwan, + Geifr a moch sy’n croch ysgrechian; + Ymroi a diodde’n ddi w’radwyddiad + Dan iau’n ddyfal a wna ddafad; + I ddefaid Crist mae’r iau’n esmwythdra, + Cariad Isr’el, + Goruwch fug’el, a’u gorchfyga; + A’r rhai orchfygant awch arfogaeth + Chwantau’r gelyn, + Mae’r Iesu’n dilyn iau’r dystiolaeth. + + Beth yw rhyfel boeth, hir ofid, + Ond melus chwantau beiau bywyd? + Olwyn fawr digofaint gyfion, + Sy’n troi’n boenus trwy ddibenion: + Ac os y tlawd raid heddyw ddiodde’, + Caiff gwyr mawrion, + Taer annoethion, eu tro nhwythe’, + Fel mae amser i bob amcan + Trefn Ragluniaeth, + Drwy wahaniaeth Duw ei hunan. + + Angenrhaid yw o ran cyflyrau, + Byd rhai astrus, yw bod rhwystrau; + Gwenith glân ’does ofon sefyll, + Pan godo’r gwantan gyda’r gwintyll; + Tan y groes, mewn oes yn isel, + Mae lle’r Cristion. + Fe ddaw’n gyfion o bob gaf’el; + A Duw anwyl, er daioni, + Drotho’n buchedd + At wirionedd, o’n trueni. + + + + +HAFGAN. + + + _Alaw_—“Spaen-Wenddydd.” + + Y teulu mwyn hael-gu mewn hedd, + Rhowch osteg, rai glandeg eu gwedd; + I ddatgan un haf-gan yn hy, + Hen dirion arferion a fu, + Mewn llawer ty ’roedd cennad da, + Ac enw hyf i ganu Ha; + Fel pob creadur sy’n ei ryw, + _Ag aml dôn yn canmol Duw_. + Mae’r ddaear oedd fyddar, wedd fud, + Mae’r coedydd, mae’r bronnydd mawr bryd, + Mae’r dyffryn yn deffro ei holl wraidd, + Mae eginoedd y gwenith a’r haidd, + Mae llaeth a maidd, mae llwythau mwyn, + O ffrwythydd haf yn ffraeth ymddwyn; + Mae pob creadur yn ei ryw + _Ag aml dôn yn canmol Duw_. + Gan hynny gwnawn synnu ’mhob swydd, + Ystyriwn a gwelwn i’n gŵrydd, + Ddoethineb dawn undeb Duw Ne, + Yn trefnu pob peth yn ei le; + Y mawr dymhorau, ffrwythau ffri, + Er hynny, anufudd ydym ni, + A phob creadur yn ei ryw + _Ag aml dôn yn canmol Duw_. + Rhoed i ni, heb fawr brofi mo’r braw + Bob mwynder a llawnder i’n llaw; + ’Nifeiliaid a defaid ar dir, + Y rhei’ny sy’n hardd inni’n wir, + Pob peth yn glir i’n porthi’n glau, + A ninnau er hyn heb ’difarhau; + A gweled pob greadur gwiw + _Ag aml dôn yn canmol Duw_. + + Mae r holl greadigaeth fel drych, + Rhai deimlant a welant yn wych, + Bod pob peth yn datguddio’n gytun, + Ddaioni’r Creawdwr ei hun; + Ond natur dyn sy fwya’ dall, + Tan gwmwl balchder ofer wall, + Ni fyn ddarostwng o’i dda ryw + _Un cymal dewr er canmol Duw_. + + Pa beth yw rhyfeloedd y byd, + Ond balchder ac uchder i gyd? + Fel ’r angel nerth uchel wnaeth ef + I ormesu teyrnasu tu’r nef; + A dyna’n llef sydd fyth rhagllaw, + Yn ffrwd gyffredin dryghin draw, + O eisiau bod yn Iesu byw + _Bob cymal dewr yn canmol Duw_. + + O! rhyfedd yw’n buchedd trwy’r byd, + Mewn gwagedd a llygredd a llid, + Heb geisio gwir deimlo gair Duw + Sy’n ein galw ni o feirw i ail fyw; + Ond Och! mae’n clyw ni wedi cloi, + Ac ysbryd dall i ymbarotoi; + ’Rym ni yn gysglyd oerllyd ryw, + _Ac eisieu’n deffro i ganmol Duw_. + + Cynhyrfwn, a gwelwn mai gwir + Y cawn feirw, cwyn arw, cyn hir; + Gwybyddwn na ffaeliwn yn ffol, + Mae’r bywyd trag’wyddol yn ol; + Ymwnawn mewn rhol am ffrwythau’r hâ, + Lle mae gorfoledd diwedd da; + Dyna r fan lle caffom fyw, + Amen, a ’stad, _yn mynwes Duw_. + + + + +ANWYL GYFAILL. + + + Cerdd i annerch cyfaill caredigol, pan oedd dan groesau a blinderau. + + (_Alaw_.—“Y Galon Drom.”) + + ANWYL gyfaill, rwy’n dy gofio, + A gweddi mynych, gan ddymuno + I Dduw roi llwyddiant er pob lludded + Yn graff i’th onest gorff a’th ene’d; + A dal dy draed ar Graig yr oesoedd, + Er pob helynt, + Eiddig oeddynt, a ddigwyddodd; + Ac er pob peth a ddigwydd eto, + Duw fo i’th dywys, + Yn gyhoeddus, rhag tramgwyddo. + + Cefaist yma lawer damwain, + Megys rhybudd cerydd cywrain; + Mae’r Saer-celfydd ymhob cilfach, + Am dy docio i’th wneyd yn decach, + Torri ceinciau d’ anystyriaeth, + Harddu’r Eglwys, + Caer hoff wiw-lwys, mewn corpholaeth, + Bwrw’r gwarthus bnynu a gwerthu + Hwnt o’r deml, + I fan isel a fyn Iesu. + + Gwel fod ffraeth ragoriaeth gaerog + Rhwng gwir blentyn a gwas cyflog; + Rhaid i’r plentyn etifeddol, + Gyrraedd didwyll gerydd tadol; + Nid ydyw rhai na chânt yn weddaidd + Fflangell barod, + Bwys awdurdod, ond bastardaidd; + Dal dy sêl a gwel y gwaelod, + Plentyn cyfan + Wyd ti dy hunan i’r Tad hynod. + + Cariad Crist a ddarfu’n dirion + Deg arwyddo’n dy geryddon; + Efe, cofia, sydd drwy’r cyfan, + A’i ddawn ollawl i’th ddwyn allan; + Ar Job gynt ca’dd Satan weithio; + Darfu’n rhydost + Gnoi, di a’i gwyddost, gnawd ac eiddo; + Ond cadwe ’i enaid gwedi hynny— + Rhyfedd, nerthol, + Anhebgorol, mae Duw’n caru. + + A gadwo Duw a fydd cadwedig + Trwy ddwfr a thân, a gwawd a dirmyg; + Nid oes dim all niweid egraidd + I rai garant Dduw’n gywiraidd; + Mae pob rhyw bethau’n rhannau’r rhei’ny + Yn gweithio beunydd + Oreu deunydd er daioni; + A gwyn ei fyd y diwyd ffyddlon + A ail aned, + A Duw’n gywled yn ei galon. + + Yr Eglwys ydyw’r hardd dreftadaeth, + A chalon dyn yw’r pren gwybodaeth; + Mae’n ffrwyth gwa’rddedig ynddi’n canlyn, + Gwyliwn drwyddo goelio’r gelyn; + Pwyll a sobrwydd sydd angenrhaid, + Dal ar orchwyl + Oen Duw anwyl yn dy enaid: + “Fy mab,” medd Duw, “moes im’ dy galon”; + Dyna’r d’ioni, + Gyda nyni, ymgadw yn union. + + Y galon yw’r ystafell addas, + Tŵr puredig, ty’r briodas; + Os gwelir un hen wŷn yn honno, + Ac heb y wisg briodas ganddo, + Rhwymwch, deliwch, draed a dwylo, + I’r t’w’llwch enbyd, + Lwyra gofid, ’lawr ag efo; + Caiff pawb ond plant y ddinas burlan, + Eu troi, dyallwch, + I’r tywyllwch, o’r tu allan. + + Cans oddi allan mewn swydd hyllig + Mae’r cwn a’r swyn-gyf’reddwyr eiddig, + Puteinwyr a llofruddwyr gwaedlyd, + A phob celwyddwyr, yfwyr hefyd, + Addolwyr eulyn, ddwl oer alwad, + Ni ’dwaenant olau, + Dawn a geiriau Duw, na’i gariad; + A’r holl broffeswyr hunan-gnawdol, + Nid yw eu rhyfyg, + A’u dull unig, ond allanol. + + Gwyliwn fod ar nôd annedwydd, + Rhaid dal yn agos at yr Anglwydd, + A ffoi i Soar am anrhydedd: + Ni thal sefyll ar wastadedd, + Fel gwraig Lot, a ddarfu gychwyn, + Ei gwlad a’i chartre, + Fodd anaele, fu iddi’n elyn. + Chwant y cnawd, a llygredd cyhoedd, + Allant dyfu + I’th anafu o borth y nefoedd. + + Llawer ffordd a llawer cwestiwn + Sydd yn t’wyso rhyw demtasiwn; + Gormod cyfle, a mynych arfer, + Eill ein hudo ni o’n llawn hyder; + Er bod doethineb mawr yn Sal’mon, + Merched lledrydd, + Draws eu gilydd, droes ei galon; + Er gwneyd teml Dduw yn ’i ddechreu, + F’ aeth i weithio, + Dan wenh’eithio, i’w duwiau nhwytheu. + + O! mor llithrig ydyw llwybyr + Tuedd dyn i fynd wrth natur; + Rhyfedd gariad a thrugaredd, + Fod rhai’n sefyll hyd y diwedd; + Os ai fel Pedr dros y llwybrau, + Gweddia’n fynych, + I Dduw edrych, di ddoi adrau: + Golwg Iesu a’n galwo’n gyson, + A’i air fo’n llosgiad, + Unig hwyliad yn ein calon. + + + + +OLWYNION DWFR MELIN RHUTHYN. + + + CODOG fawr enwog forwynion,—dwy-rod, + Yn dirwyn yr afon; + Cwyd gwegil codau gweigion, + Codau o bwys ceidw y bon. + + + + +Y GALON DDRWG. + + + Swelwn echrysa golwg, + Gwael iawn ddrych y galon ddrwg: + Calon afradlon o fryd, + Annuwiol heb ei newid: + Calon yw mam pob cilwg, + An-noeth drefn, a nyth y drwg; + Drwg ddi-obaith, draig ddiball, + Pwy edwyn ei gwŷn a’i gwall? + + Effaith y cwymp, a’i ffrwyth cas, + A luniodd pob galanas; + Grym pechod yn ymgodi, + A’i chwantau fel llynnau lli; + Glennydd afonydd y fall, + Dengys bob nwydau anghall; + Dîg-ofid yn dygyfor, + Tân a mŵg, fel tonnau môr: + Uffern yw hon, o’i ffwrn hi + Mae bariaeth yma’n berwi: + Ysbyty, llety pob llid, + Gwe gyfan gwae a gofid; + Trigfa pob natur wagfost, + Bwystfilaidd ’nifeilaidd fost: + Treigle a chartref-le trais, + Rhyfeloedd, a phob rhyw falais; + Rhial pob an-wadal wŷn, + Ty ac aelwyd y gelyn. + Meirch, a chwn, a moch annwn, + Sy’n tewhau yn y ty hwn, + Seirff hedegog mewn ogo, + A heigiau dreigiau blin dro. + Pob lleisiau, arw foesau’r fall, + Sy’n dwad i swn deall; + Swn t’ranau, sain trueni, + Swn gofalon greulon gri: + Melin wynt, yn malu’n wâg, + Rhod o agwedd rhedeg-wag; + A’i chocys afaelus fôn, + Yn troi’u gilydd trwy’n galon; + Drylliad, ag ebilliad bach, + Y maen isaf, mae’n hawsach, + Na dryllio, gwir bwyllo i’r bon, + Ceulaidd, drygioni calon, + C’letach a thrawsach ei thrin, + Mewn malais, na maen melin. + + Llais hen Saul, a llys hwn sydd, + Fan chwerw, o fewn ei chaerydd. + Ni all telyn a dyn doeth, + Clywn, ennill calon annoeth. + + Och! ni byth, achwyn y bo’n, + Wrth goelio, fod fath galon: + Gweddiwn, llefwn rhag llid, + Yn Nuw, am gael ei newid. + Nid oes neb a’i hadnebydd, + Ond gain y Tad, a’i rad rydd; + A’n gair os daw, gwiw-ras dôn, + A dry’r golwg drwy’r galon: + A drwg calon draw cilio, + Amen fyth, mai hynny fo. + + + + +PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH. +BRENIN, USTUS, ESGOB, HWSMON. +Rhyfela, Cyfreithio, Efengylu, Lluniaethu. +_Awyr_, _Tân_, _Dwfr_, _Daear_. +Anadl, Cyfraith, Efengyl, Cnawd. + + +YN gymaint ag i mi ryfygu argraffu y cyfryw waith distadl ag yw hwn, +oblegyd ei fod yn myned tan yr enw Chwaryddiaeth fe geir amrywiol yn ei +wrthwynebu, canys ni allant oddef i ddim da ddyfod o Nazareth. Fe fydd y +farn arnaf fi, yn enwedig ymhlith dynion ffroen uchel Phariseaidd, a +hidlant wybedyn, ac a lyncant gamel. + +Ond yn fwy neillduol, mewn ffordd o amddiffyniad i’m gorchwyl, mi a +ddymunwn ar bob un esgusodi barnu cyn profi y dystiolaeth. Gwaith pawb a +brofir; felly mi a ddymunaf ar y rhai sydd barotach i farnu nag ystyried, +i ddar llen neu wrando yr hyn sy’n gynwysedig; ac yna hwy a gânt adnabod +fod pob gair yn wir at ei achos. + +Yn gyntaf, fe ddaw un i adnodd y testyn, ac un dan enw Brenin; ac at +hwnnw, un i ddatguddio amrywiol o’r twyll sydd yn y deyrnas; yn ol hynny, +yr Hwsmon (sef y Cybydd); ac at hwn fe ddaw hen fenyw ddiog. A daw un +dan enw Esgob; ac at hwnnw fe ddaw un i gellwair am le i fyned yn +offeiriad; yn hyn y datguddir y trueni a’r llygnedd sydd mewn gosodiadau +eglwysig. Ac yn ganlynol daw yr Ustus, ac ato ef yr Hwsmon, ym mha le y +dangosir dull y cam-gyfreithiau a’r creulondeb sydd yn y wladwriaeth. A +daw yr Hwsmon i’w ddyrchafu ei hun, mai efe sy’n cynnal pawb; i ba un yr +atebir, na all un alwedigaeth ei chynnal ei hun,—fod sefyllfa ddynol yn +gyffelyb i un dyn, y pen a’r holl aelodau yn gyfatebol i un corff. Daw +yr Hwsmon, wedi ei ofidio gan glefyd, yn ymofyn Doctor, ac yn addunedu, +os cai hoedl hwy, y byddai yn ddyn duwiol; ac y mae yn ymddarostwng i +ychydig o enw diwygiad; ond pan gyntaf y gwellhaodd o’i glefyd, y mae yn +myned waeth nag o’r blaen, ac yn y diwedd yn marw yn druenus. Yn y modd +hyn y mae’r llyfr hwn yn treiglo. + +Nid oes gennyf ond ei adael i’ch barn chwi oil, gan obeithio nad oes neb +mor foethus na allant “brofi pob peth, a dal yr hyn sydd dda.” + + Yr eiddoch oll, &c., + + THOMAS EDWARDS. + + + +PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH. + + + [_Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon_. + +_Syr Rhys_. + + Gostegwch bawb, gostegwch, + Os ydych am wrando, rowndiwch, + Y fi ydyw’r crier ffraethber ffri, + Ddaeth yma i gyhoeddi heddwch. + + Fy enw sydd hynod ddigon, + Syr Rhys y Geirie Duon, + Gŵr wyf a fedr ddweyd eu bai, + Drwy deg, i rai cymdogion. + + Ond mi glywes fy nain yn ownio, + Mai gore ydyw’n lleia’ siarato; + O ran fe gynhyrfa llawer un swrth, + Mae’n debygol, wrth ei bigo. + + Ni fu erioed gynlleidfa luosog, + Na bydde rhyw rai yn euog; + Rhag ofn cenfigennu am hynny ymhell, + Mae llawenydd yn well i’w annog. + + Mae gennym ni fath ar chwaryddieth, + Yn pwnio ’nghylch y pedwar penneth; + Sef Brenin, ac Ustus, ac Esgob llon, + A’r Hwsmon hoewlon heleth. + + Y Brenin i wneyd llywodreth, + A’r Ustus i reoli cyfreth; + A’r Esgob i bregethu’r gwir, + Wrth reol clir athrawieth. + + Ac ynte’n Hwsmon manwl, + Sy’n talu tros y cwbwl, + Trwy’i waith a’i lafur, drafferthus lun, + Wrth drin ei dyddyn diddwl. + + Dyna’r testun oll mewn dwyster, + Mae amryw drafaeliwr tyner + A welodd _sign_ ALL FOURS mewn tre + A’i lyged yn rhyw le yn Lloeger. + + Ond ar hanes a dull y rheiny, + Mae sail ein hact ni ’leni, + Ond bod ynddi hi Gybydd, ac amryw o gêr, + ’Ran pleser i’r cwmpeini. + + ’Doedd waeth dweyd ar fyr ei threfen, + Na mynd i bregethu rhyw hir brygowthen, + Mae hanner gair yn fwy i gall. + Na dweyd i ddi-gall ddeugen. + + Y sawl sydd am brofi sylwedd, + Gwrandawed hyn i’r diwedd, + Os nad oes iddi ond dechre bach, + Mae’n ffurfach yn ei pherfedd. + + Tyrd dithe’r cerddor tene, + Cais dynnu rhyw sŵn o’th danne, + Fel y gallwyf ddawnsio tro, + Yn bur-ddewr i dreio’r byrdde. + + Ffarwel i chwi dro go fychan, + Daw’r Brenin yma’n fuan; + Ond mi ddof fi ato fe eto yn hy, + ’Ran siawns na thuedda’i ymddiddan. + + [_Diflanna_. + + [_Ymddengys Brenin_. + +_Brenin_. + + ’Nawr o’ch blaene’r hawddgar fyddin, + Mi ddes ger bron dan enw Brenin, + I adrodd i chwi fy mhwer addas, + A’m cadernid uwch y deyrnas. + + [Picture: Y Brenin. Darlun gan A. E. Elias] + + Gan faint fy mraint, a’m parch, a’m _honor_, + Twf eurdeg harddwych, tyrd, y cerddor, + ’Rwy’n chwennych datgan cân blethedig, + Hyf a moesol, hefo miwsig,— + + (_Alaw_,—“DYDD LLUN Y BORE.”) + + “Wel, gwelwch i gyd, + Trwy’r byd yn wybodol y rheol sy’m rhan, + I mi mae anrhydedd, a mawredd pob man; + I’r Brenin mae’r braint, + Wir gywraint ragorieth, yn benneth mawr barch, + A phob ryw reoleth trwy’i daleth hyd arch; + I mi mae’r awdurdod, a mawr air Emerod, + I mi mae’n bri hynod yn barod mewn byd, + I mi mae’r gair uchaf, beth bynnag a archaf, + Mae’n dynion sydd danaf, mi brofaf i’m bryd, + Hwy wnant fel y mynnwyf pan alwyf yn nghyd; + Os archaf eu hanfon i ryfel echryslon, + Yn erbyn gelynion, yn union hwy an’, + Hwy laddant, hwy leddir, gorchfygant, gorchfygir, + Trwy ddyfroedd y mentrir, nid ofnir mawr dân, + Dangosant eu cryfdwr iawn ledwr yn lân. + + “Fy awdurdod sydd gry’, + Mewn gallu teg ’wyllys yn ddawnus tan Dduw, + I mi mae gor’chafieth, rheoleth pob rhyw, + I mi mae mawrhâd, + Pob gwlad enwog lydan sy’n rhwyddlan i’m rhan, + Mae’r deyrnged i’m gafael, er mael o bob man; + Mae danaf, nod union, arglwyddi a marchogion, + Pob math ar wŷr mawrion, sydd ffraethlon swydd ffri, + Pob offisers diwad, pawb gwiwlan, pob galwad, + Pob cyfoeth, pob cofiad, mewn rhad mwy na rhi’, + Sy’n dirwyn o diroedd a mofoedd i mi; + Gan hynny gwybyddwch, heb gilwg, o gwelwch, + ’Rwy’n cario’r hawddgarwch ar degwch pob dyn, + I mi mae’n holl arwydd, a’r goron deg wiwrwydd, + Tan fraint ardderchawgrwydd, nef hylwydd ei hun, + Dylwn gael i’m cyfarch bur barch gan bob un.” + + [_Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon_. + + Wel, mi ddalia beint o ddiod, + Fod yma ryw un wedi yfed gormod, + ’Ran ni chlywes i yn sobr odid ddyn, + Yn ei frolio ei hun yn fwy hynod. + + _Bren_. Beth, ai ni wyddoch yma’n ddiwad + A phwy, syre, ’r y’ch chwi’n siarad? + + _Rhys_. Gwn, debyga’i, ond considro yma beth, + Mae’n llegach rhyw feth ar fy llygad. + + Corff ag a dynges, ond ’rwy’n lled angall, + ’Does dim ddwlach na dyn cibddall; + Onid gyda’r Roli’r tincer y gweles chwi’n glau, + Wrth gofio, fel dau gyfell? + + _Bren_. Ewch oddiyma yn sydyn, lipryn, + Ai dyna’r parch a r’owch i’r Bnenin? + + _Rhys_. Wel, pwy fuase’n ame eich bod chwi’n siwr + Wedi mynd yn wr gan gymin? + Ond brenin pwy ydych chwi o ddifri? + Mi glywes rai’n son am Frenin y Diogi, + Ac mae rhyw beth ar fy meddwl yn peri i mi + Adel mai chwi ydy’. + + _Bren_. Taw, taw, â’th ynfyd chwedle diflas, + ’Rwy’n deip o Frenin yr holl deyrnas; + Mi allwn alw milwyr gwaedlyd + I wneyd dy frad mewn llai na munud. + + _Rhys_. Wele, arglwydd melin Henllan + A’n catwo ni rhag y barcutan; + Yr oedd fy hoedl i yrwan, dinwan dw’, + Ar ei winedd e yn arw anian. + + Wel, begio’ch pardwn, Mr. Brenin, + Onid oeddych chwi’n ffrynd i modryb Catrin? + ’Ran mi clywes yn gweddio gyda chwi’n daer, + Efo Alis fy chwaer, ac Elin. + + _Bren_. Taw a’th swn gwan, onid oes ar gynnydd + Weddio gyda myfi yn yr eglwysydd? + + _Rhys_. Wel, pan oedd crio’r tâl mawr o’ch achos chwi, + Mi glywes i regu ar ogwydd. + + Ond yn wir, meistir, ’rwy’n ymestyn yn hoew, + I weddio gyda chwi’n gadarn arw, + Os gallwch chwi wneuthur rhyw ddyfeis, + I roi llai o _excise_ ar y cwrw. + + _Bren_. Onid ydyw pawb trwy’r byd yn ddibrin, + Yn rhwym i dalu _duty_ i’r Brenin? + + _Rhys_. Wel, fe fydde gwell, er hynny i gyd, + Pe b’ai chwi heb gymryd cymin’. + + _Bren_. Wel, ond rhaid bod ymhob perthynas + Goste mawrion ar y deyrnas, + Cyn y cadwer pob rheole + Tuag at gynhalieth gwyr ac arfe. + + _Rhys_. Wel, begio’ch pardwn chwi, Frenin tirion, + Pa beth y dewisech gyment o weision? + Ni fu erioed yn y byd,—ni wiw ddisgwyl bod,— + Ddaioni lle bo gormod ddynion. + + ’Ran lle bo llawer o weindogion bydd y diogi mwya’, + ‘Cerdd di,’ ‘cerdd dithe,’ ni wyddir pa ’run anystwytha; + A gyrru’r llanc lleia’ wnant hwy stil, + Trwy’r pwll i ’nol y ceffyl pella’. + + A’r rhai sy’n cael y cyflog penna’, + Ymhob lleoedd, sy’n gwneuthur lleia’; + Maent hwy’n mynnu rhan. Mi dd’wedaf i, + Dan fy nwylo, mai chwi sy’n ola’. + + _Bren_. Taw a son dy ffol gamsynieth, + Onid rhaid i bawb gael eu bywolieth? + + _Rhys_. Wel, maent hwy’n gwneuthur ymhob man, + Hynny fedront o anllywodneth. + + Beth am y gwŷr sy’n derbyn trethi, + A’r superfisors sy’n rhai pur fisi? + Nid y’ch chwi’n cael, i’ch traul a’ch tro, + Mo’r hanner o ddwylo rhei’ny. + + A phe gwelech chwi mewn dirgelion, + Y gwas esmwyth ydy fo’r ecseismon, + Mynd at wraig y dafarn yn ambell dŷ, + Man arall ymgwerylu’n greulon. + + Ni waeth i dafarnwr lledwan + Fod rhwng y tân a’r pentan; + Ni chaiff un o’r rhei’ny fywiolieth dda, + Heb hwrio, neu fenthyca’u hanian. + + Ac mae gennych chwi wych o weision, + Tua glanne’r moroedd mawrion; + Pan fo smyglo ar y traeth fe fyddan’ hwy yn y tŷ, + ’R hen faeddod, yn rhy feddwon. + + A dyna i chwi’r modd yn loew, + Mae’ch offisers chwi yma ac acw, + Ni chewch chwi oddiwrthynt hwy, lawer tro, + Ddim ’chwaneg nag iws i’ch enw. + + _Bren_. Mae teyrnged gyfion i mi’n digwydd + O gefn y môr a chefn y mynydd. + + _Rhys_. Os oes i chwi’n digwydd beth i’ch shâr, + Mae fo’n glynu gyda’r glennydd. + + Ni bydd i chwi ond rhan go wannedd, + Erbyn y llyfo pawb eu bysedd; + Mae gwmpas y môr, a glywa’i son, + A’r mynydd, i chwi weision mwynedd. + + Eu gwaith mwyaf ydyw gwaitio + Ar eu gilydd, ac ymwenwyno; + Dwyn y naill oddiar y llall tan gadw swn, + Yr un fath a’r cwn ’rol cinio. + + Os caiff rhai unweth godi fyny + Yn enw’r Brenin, dyna hwy’n lladd ac yn braenu, + Yn twyllo, ac yn robio mwy na’u rhan, + Ni chaiff y gwan le i gwnnu. + + A phe gwyddech chwi weithian fel bu, rhyfel diwaetha, + Rhwng admirals a chaptenied, bawb am y tynna’, + Yn derbyn breibs ac yn gwasganu’r gweinied, + Mil mwy nag y gellir byth adrodd y golled. + + ’Roedd llawen o dwyll oddeutu’r milisie, + Rhwng _y sergeants a’r corporals_, a phob carpie, + Ond nid oedd twyll y rhei’ny ddim degwm yr hanner, + Ag oedd rhwng gwŷr y môr ac offisers Lloeger. + + Nid oes ond y twyll a’r celwydd + Ymhob man, o’r môr i’r mynydd; + Lle byddo rhyw swyddog ar blwyf neu sir, + Ni fydd dim d’ioni hir o’i herwydd. + + Dyma hyd y mynydd amser sheti, + Os bydd ceffyl neu heffer y b’on’ hwy’n ei hoffi, + Waeth p’le ynte am ddefed bo node na llw, + Na’r hanes, y nhw’ pia rhei’ny. + + Ac felly nid oes ymhob rhyw fasnach, + Ond y trecha treisied, a phawb drawsach, drawsach; + Maent hwy’n symud eu cloddie, eu caue, a’u cêr, + Onid yw’r mynydd yn llawer meinach. + + _Bren_. Er bod i’m llaw i bob rheoleth, + Nid ellir wrth rai ffals wasaneth, + Ond Duw a gadwo Frenin Lloeger, + Mewn iach fendith a chyfiawnden. [Diflanna. + + _Rhys_. Amen yn fwynedd! Dymunaf finne, + Boed llwyddiant yn ddoniol i’w ras a’i feddianne; + A hir oes i’r Brenin mewn cywir fryd, + Er maint sydd yn y byd o goste. + + Ond mae llawer o gnafon atgas, + Yn cymryd arnynt yn y deyrnas, + Fod yn bur i’r Brenin yn ei ŵrydd, + Ac eu hynny yr un swydd a Suddas. + + Mae rhai mor liwdeg yn ymledu, + Fel llyged y dydd pan fo haul yn tywynnu, + A phan elo hi’n hwyredd, serthedd sain, + Hwy gauant yn fain i fyny. + + Felly mae ffalster mewn rhai penaethied, + A ffalster ddialedd mewn amryw ddeilied; + Ffalster wrth gario cwrw a gwin, + A ffalster wrth drin merched. + + Ffalsder, anlladrwydd llidiog, + Ydyw godro heibio’r gunog; + ’Run fath a rhoi gwenwyn rhag lladd â chledd, + Er hynny ’run diwedd euog. + + Yr un boene a’r un dibenion, + Ydyw boddi mewn llyn neu foddi mewn afon; + Neb na wnelo’r peth, na wnaed debyg chwaith, + Mae’r meddwl a’r gwaith ’run moddion. + + Gan hynny’n glân ferchede, + Yn wych weithian, ond gwell i chwithe + Arfer yn ieuanc wneyd pob peth yn glên, + Na mynd i glegar yn hen bengloge. + + Ac i gadw’r ffasiwn i fyny’n ddiball, + Rhag bod yn aflerach na ffol arall, + Mae gen inne ganiad wastad wedd, + A ddengys i chwi’ch agwedd anghall. + + Mi a’i canaf hi mewn cysondeb, + Ar GODIAD YR EHEDYDO, os ca i rwydd-deb, + Chwi gewch yma glywed y gwir am y peth + Heb ddim gwenieth, yn eich gwyneb,— + + “Y manwi ferched mwynion + Gwamal feddal foddion, + Gwych yw gennych dan y rhod + Mewn iechyd fod yn wychion; + Yswagrio’n fawr eich glendid, + A rhodio mwy na’ch rhydid, + Ac am y brafia’ch gwisgiad brith + I fynd i blith ieuenctid; + Pob ymddygiad balch fonddigedd, + Pob rhyw agwedd curedd cariad + Pob rhyw siarad hen gras eirie, + A phob ystraie, troe trwyad’, + Ymhob rhyw ffals naturieth ffol + Mae’ch llawn arferol fwriad. + Ond yn eich ienctid mae i chwi ddysgu, + Heb angharu, cael cynghorion; + Er eich bod chwi heddyw’n ddibris, + Chwi ddowch yn ledis boche llwydion; + Cewch brynnu’ch dysg a’ch pen mewn dôl, + Am fod yn ffol ynfydion.” + + Nid yw cynghori merched, archied erchyll, + Ond ’run fath a dwfr yn mynd hyd gafn pistyll, + Trwy un pen i mewn, ac allan trwy’r llall, + Ac felly mae’r gwall yn sefyll. + + [_Ymddengys Arthur Drafferthus_, _y Cybydd_. + + _Arthur_. A glywch chwi, pa beth sydd yma heddyw? + Nad elw’i fyth i goed erill, on’d oes cryn dwrw. + + _Rhys_. Wel dyma ymofyn moel yn siwr, + Onid aeth yr hen ŵr yn arw? + Considr’wch wrth natur dipyn eto, + Mae yn o fawedd i chwi feio + Ar ferched ieuenc, a llancie, a phlant, + Sy’n cadw gwylmabsant gwallgo’. + + _Arth_. Wele’r achlod i garpie rhechlyd, + Ai nid oes gan rai ddim i’w wneuthyd? + Oni wela’i fod yma fawr a bach, + A rhai hen boblach biblyd? + + Dyma Sion ac Ann, Dafydd ac Elis’beth, + Na bo’n son na chrybwyil, na wnai chwi rywbeth, + Yn lle bod fel hyn, mae’n rhyfedd gen’ i, + Na fydde g’wilydd gennych chwi ymgoleth. + + Wel, yn siwr, hi aeth yn fyd anaele, + Nid eiff dyn yrwan i dre’ nac i bentre’, + Na bo interliwd i’w chwane wrth eu chwant, + Yn rhigwm rhwng y plant a’r hogie. + + _Rhys_. O, tewch a son a’ch barnu, + Mae llawer peth waeth na hynny, + Gwell gen i chwareu, mae’n llai bai, + Na’r genfigen mae rhai’n ei fagu. + + _Arth_. Wel, mi glywes fy mam yn dweyd, ’rwy’n cofio, + Mai po teca fo’r chware, gore ydyw peidio, + Lle bo gormod o wagedd, egredd wg, + Nid oes ond drwg yn trigo. + + _Rhys_. Wel, oni chlywsoch chwi dnaethu’n fanwl + Hen benbwl cebyst, mai gwagedd ydyw’r cwbwl? + Gwagedd o wagedd llygredd a llid, + Yw’n moddion i gyd, ’rwy’n meddwl. + + Nid oes ond y twyll a’r ddichell ddiffeth, + Yn mhob rhyw alwedigeth trwy’r gymdogeth; + ’Does odid un yn dilyn gwedd + Gwirionedd yn ddiwenieth. + + _Arth_. O ni waeth i ti dewi, mi glywes rai’n siarad + Fod pregethwyr duwiol yn mynd ac yn dwad, + Mae’n dda fod rhein’y, gan ddarfod iddi hi, + Eglwys Loegr, golli ei llygad. + + _Rhys_. Mae mwy o buteinied eglwysig, + Nag a ddirnad un dyn gwledig; + Ac mae yng nghysgod crefydd, beunydd trwy bwyll, + Beth rhyfedd o dwyll a rhyfyg. + + _Arth_. Wel gwir a ddywed yr hen wr doetha, + Llygriad y peth gore yw’r llygriad gwaetha; + Pa goleua bo’r ganwyll cyn ei diffoddi, + Mwya’ yn y byd bydd ei mŵg hi yn drewi. + + _Rhys_. Mae’n wlad wedi goleuo ben bwy gilydd, + Waith cyment sy o daeru ac ymgrafu am grefydd, + A llawer ohonynt hwy’n llwyr heno, + ’Run ffordd a Lusiffer a Pharo. + + Hwy farnant rai gwirion mewn digofent, + ’Run fath a Judas am y blwch enent; + Degymu’r mintys o’r gerddi gwâr, + A gwneyd camwedd y pedwar cyment. + + _Arth_. Mi a glywes wr yn barnu + Mai drwg ydyw dawnsio a chanu. + + _Rhys_. Gwir mai drwg yw, os cymer dyn + Ei ogoniant ei hun o hynny. + + Mae’n gofyn i ddyn â’i ddonie, + Roi’i synwyr a’i holl aelode, + Ym mhob peth, er clod yn siwr, + Yn gyhoeddus i’r Gŵr a haedde. + + _Arth_. Ni waeth i ti dewi a dadlu, + Nid oes fawr yn gwneuthur felly. + + _Rhys_. Wel, y neb na wnelo hynny’n ddi stwr, + Ym mhob achos mae’n siwr o bechu. + + _Arth_. Onid ydynt hwy’n dweyd mai’r brenin + Yw amddiffynwr y ffydd gyffredin? + + _Rhys_. Mae’n wir ei fod oddiar ei fainc, + Am faeddu pab Ffrainc a’i fyddin. + + _Arth_. Onid oes rhai o feibion brenin Pryden, + Mi glywes yn y _post-house_, yn caru pabisten; + Ond am ystraeon nid wyf ddim yn ffond, + Mae drwg eu llond hwy yn Llunden. + + _Rhys_. Wel, yr oeddwn i ar fy ngore + Yn ymddiddan â’r brenin gynne, + Fe basiodd rhyngom tu yma i’r Hob, + Beth gerwin o bob geirie. + + _Arth_. Ymddiddan â’r brenin! Tybed + Ei fod ef cyn ddifalched; + A glywch chwi, medda’i, mae fe’n siwr, + Dan awyr, yn wr diniwed. + + _Rhys_. O, ydyw’n siwr, mae’r gŵr o’r gore, + Yn ddiniwed a gonest, am a ddealles i gynne, + Onibai gnafon a lladron sy ar ei gefn, + Ni gaem ni yma well trefn ’rwy’n ame. + + _Arth_. Er mwyn dyn, pe soniasit ti dipyn + Ynghylch y Dreth Fawr a’r Ardreth Brenin, + Maent hwy ar eu deilied ym mhob lle + Yn gyrru yma goste gerwin. + + _Rhys_. Nid all y brenin sydd â dull breiniol + Ddim wrth hynny o warth wahanol, + Pobl erill sy’n difa ym mbob man, + O’r trethi, beth anhraethol. + + _Arth_. Pwy bynnag sy’n dyfetha’n foethus, + Y brenin a’i rwysg yw’r esgus; + Mae’n mynd yn ei enw trwy’r wlad hon, + Gynifer o ddynion cnafus. + + _Rhys_. Wel, mae llawer pren teg brig-lydan + Yn cysgodi bwystfilod aflan, + Ac adar drwg yn nythu ynddo fry, + Nid all e’ ddim wrth hynny ei hunan. + + A chwi wyddoch na ŵyr bon derwen, + Pa ffordd y gwinga un gangen, + Ac felly ni all brenin, er trin pob treth, + Wrth ei ddeilied wneyd peth na ddylen’. + + _Arth_. Wel, dywed ai’r brenin a ddarfu ordro + Rhoi treth ar bob ceffyl, fel mae rhai yn caffio; + Ond am dreth y gole ar bob rhyw gut, + Mae’r gair mai Pitt sy’n pwtio. + + _Rhys_. Nis gwn i heno am un da obonyn, + Maent fel cene llwynog, a’i ddichell wenwyn. + Yn ymroi i gyd-yspeilio’n gâs + Ein teyrnas, rhad Huw arnyn. + + _Arth_. Wel, mae’n chwith gan hen bobl weled + Gyment o bob cyfnewidied; + A phe doi rhai fu feirw; mi wrantaf fi, + Bydde synnach gan rhei’ny synied. + + Mae’r bonddigion wedi’u witsio, + Yn mesur eu tiroedd, yr aflwydd a’u torro; + Ni ddaeth dim i’r byd, er maint y swn, + Mon wenwynig a’r ffasiwn honno. + + Hwy fesurant y ffordd, y coed, a’r caue, + Ac fel mae’n g’wilyddus, y perthi a’r cloddie, + A’u tidau heiyrn a’u celfi chwyrn,— + Pe b’ai hi am gyrn eu gyddfe. + + _Rhys_. Wel, mesuran ’nhw am y siwra, + Eu tiroedd, mewn moddion taera; + Daw’r dydd na roir fawr fwy o hon + Na dwylath, i’r dynion tala. + + Ond natur y byd yw cadw twrw, + Hir y onoin y tamed chwerw; + Mi redaf fi draw ar hyn o dro, + Mewn cariad i geisio cwrw. + + [_Diflanna_. + + _Arth_. Wel, rheded pawb lle gallon’, + Hi aeth yn fyd echryslon; + Rhaid i denantied ymhob rhyw, + Ar f’einioes i, fyw yn feinion. + + Dyma’r tiroedd, mae pawb yn taeru + Y byddan’ hwy i gyd yn codi; + Ac ni wiw i ni siarad a gwneyd trwyn sur, + Mae’r stiwardied yn wŷr stwrdi. + + Rhaid i ddyn ddysgu pratio, + Tynnu het, a mynych fowio, + Ac edrych pa sut yr agorir ceg, + A dweyd yn deg, rhag eu digio. + + Ac ni chaniateir mynd i’w gwynebe + I siarad, ond ar rai amsere, + A rhyfedd mor syth, oni leiciant chwi’n son, + Yn wŷr tonnog, y tront hwy’u tine. + + A rhaid yw eu tendio ar bob achlysur, + A mynd i’w cymhorthe, rhag ofn eu merthyr; + Os gwydde, os cywion, neu berchyll per, + Rhaid eu ceisio hwy i’r gêr ddigysur. + + Ac os tyddyn fydd ar osodiad, + Daw yno i ymryson resiad; + Ni cheir na threfn, na threial, na thro, + Heb iro dwylo’r diawlied. + + Mae’n rhaid i ystiward yn ei falchder + Gael llawer mwy o barch na’i feister; + Onide ni chaiff dyn gwan ddim lle + Yn agos, os a fe’n eger. + + Digiwch ŵr boneddig, cewch bardwn ganddo, + Ond os digiwch ystiward, chwi gewch eich andwyo; + Mae hynny’n druenus ym marn pob dyn, + Fod rhyw helynt fel hyn yn rwlio. + + Mae’r byd yn llawn aflwyddiant, + Fe’i llyged tynned ar les pob tenant; + Mae’r bonddigion a’r tlodion, drawsion drefn, + Hefo’u gilydd ar ei gefn yn galant. + + [_Ymddengys Gwenhwyfar Ddiog_. + + _Gwenhwyfar_. Wele, nosdawch, gyda’ch cenned, + Rhad Huw yma; a rowch chwi damed? + + _Arth_. O b’le rwan, hefo’ch cwman ci, + Gwenhwyfar, daethoch chwi cyn hyfed? + + _Gwen_. Dwad ar ddamwen wnes i’r ffordd yma, + O ran fod y byd yn gwasgu arna’. + + _Arth_. Pe buasech chwi er’s meityn yn ei wasgu fe’n llym, + Nid aethech chwi ddim fel yna. + + _Gwen_. Nid oes mo’r help, hawdd gennych chwi siarad, + Yr ydwyf fi’n ddigon tlawd ac amddifad. + + _Arth_. Wele’r hen baunes, ar bwy ’roedd y bai? + Oni all’sech wneyd llai o ddifrad? + + _Gwen_. Pa beth a ddifrodes, gadewch glywed? + + _Arth_. Cyment a gawsoch, ni fu ’run cyn gased; + Ni chymrasoch erioed, mi wn yn dda, + Ddim gofal, ond bwyta ac yfed. + + _Gwen_. Dyma’r peth a geir os eir yn dlawd, + Rhaid dioddef gwawd a choegni. + + _Arth_. Ni oddefwch chwi ond eich haeddiant eich hun, + ’Ran ni wnaethoch, gŵyr dyn, mo’r d’ioni. + + _Gwen_. Onid yw’r ddiareb yn dweyd gwir godidog,— + Y neb aned i rôt, nid eiff byth i bum’ ceiniog? + + _Arth_. O, hel rhyw esgusion dwl oerion di les, + Mae’r hen Iddewes ddiog. + + Oni chawsoch chwi gynysgeth holliach, + Aur ac arian, ac amryw geriach? + Chwi allasech ddwad fel finne’n wisgi, + I berchen digon, onibai’ch diogi. + + _Gwen_. Wel, soniwch chwi am ddiogi eiddigus, + ’Roedd y plant yn fychen, a minne’n afiachus; + A pheth a ddisgwylie neb mewn condisiwn, + O waith na phwyse gan fenyw o’m ffasiwn. + + _Arth_. ’Doodd wiw i undyn a’ch adwaene, + Ddisgwyl gennych fawr o wyrthie, + ’Ran prin y cynhyrfech chwi i roi tro, + O’ch cornel i ystwytho’ch carne. + + O! fel y bydde hi yn un bauled, + Yn eiste’n domen, na chynhyrfe hi damed; + Buase’n dda fod y gwydde’n llawer man, + Yn eistedd gan onested. + + Dyna fel y bydde hi mor ddigyffro, + Trin plant yn ei lludded, a difa’r holl eiddo; + Ac ysmocio nes aeth hi ’run lliw a’r gŵr drwg, + Hen boced, gan fwg dybaco. + + _Gwen_. Wel, ond fy mrest i sy’n llawn caethni, + Mae tybaco yn tynnu dwfr ohoni. + + _Arth_. Yr ydwy’n eich gweled chwi, hyll ei gwawr, + Yn yslefrian mewn mawr yslafri. + + _Gwen_. O rhowch i mi gardod yn ddiragrith, + Chwi glywsoch yn bendant mai da ennill bendith. + + _Arth_. Ni feddi di’r un fendith, mwy na gafr neu fwch, + Gwyneb hwch mewn gwenith. + + _Gwen_. Onid ydyw’r gair yn dweyd yn gywren, + Fod bendith i bawb a roddo elusen? + + _Arth_. Y fendith ore fuase mewn pryd, + Eich curo chwi o’r byd, hen garen. + + _Gwen_. Ai meddw ydych? fe fuase’n well dull + Fy lladd!—O erchyll Iddew! + + _Arth_. Buase yn llawer amgen lles, + Gael dibendod y gnawes bendew. + + Nage, pe gwyddech chwi’r cwmpeini gweddus, + Fel yr aeth hi yn baelfed mor helbulus; + Mae hi’n ddigon o siampl i bawb trwy’r plwy’, + Am fywiolieth, i fod mwy gofalus. + + ’Roedd ei gŵr hi’n porthmoneth draw ac yma, + A llafn o bwrs melyn, ac yn walch pur ysmala, + A hithe gartre’ yn diogi, ac yn ymdroi, + Mor foethus, wedi ymroi i ddyfetha. + + Ond o dafarn i dafarn, ’roedd e’r hen borthmon diofal, + Heb fawr edrych at na thir na chatal, + Ond canu efo’r tanne ac ymlid puteinied, + A gwneyd bargeinion a cholli, ni bu’r un cyn erchylled. + + Fr dorrodd a’r wlad, ynte mor ddiawledig. + Am filoedd o bunne, mi allaf ddweyd yn ddiarbennig; + Llwyr wfft i borthmyn am dwyllo’r byd, + O! na byddent hwy i gyd yn grogedig. + + Dyma hithe, Gwenhwyfar, wrth ei hen gynefin, + Beth bynnag fydde’r ennill, ni hidie hi ronyn, + Hi eistedde mor bwyllus, ac a smocie ei phibelled, + Heb feindio’r un difin mewn gwartheg na defed. + + _Gwen_. Wfft, wfft i’r fath gelwydd, a goeliwch chwi bellach? + + _Arth_. Taw, hen hwr dafotrwg, ni fu erioed dy futrach, + Na’th ddiocach, na’th ffieiddiach, mewn un man, + Hen gwrwm, na’th anhawddgarach. + + _Gwen_. Nid oes mo’r help, mi glywa, + Rhaid i’r gwan ddioddef pob trahausdra, + Ond gobeithio, os colles yn hyn o fyd, + Ca’i’n hawsach y bywyd nesa. + + _Arth_. Wel, dyma fel y bydd rhyw garpie, + Pan elont hwy’n ddinerth, ac yn ol o feddianne; + Maent hwy’n rhoi fod y nef, fel llysendy ar dro, + I bob ceriach fynd yno o’u cyrre. + + Rhyfedd fel y dwedant mor odidog, + Yn gysurus eu geirie, fod Duw’n drugarog, + Ond pe bai fo drugarocach, mi wn fy hun, + Na ddewis ef ’run fo ddiog. + + _Gwen_. O! nid oes yn y nef ddim gweithio. + + _Arth_. Wel, nid rhyfedd, gŵyr dyn, i chwi son am fynd yno, + Ond mi wranta na leiciwch chwi byth mo’ch lle, + Onid oes yno de a dybaco. + + _Gwen_. O! mae gennych chwi chwedle drwg ysmala. + + _Arth_. Nis gwn i, pe lleddid fi, pa’r un ysmaleiddia: + Mi aroses gyda chwi, hyll ei gwarr, + I ryw hewian ar yr hwya. + + _Gwen_. Gobeithio y rhowch chwi cyn eich myned, + Fwyd eu lety, a minne cyn dloted. + + _Arth_. Ni chei gennyf, tra b’wyf yn fy nghof, + Y tân a’m twymno, yr un tamed. + + [_Diflanna_. + + _Gwen_. Wele’r glân gwmpeini, + Dyma’r cysur sydd imi; + Cael fy hoetio a ’maetio ym mhob man, + Yn eger o ran fy niogi. + + ’Rwy’n ofni ’ran diogi dygyn + Mai ’niwedd fydd marw o newyn; + Canys ni cha’i fymryn, y cwmni mwyn, + Yn fy ngwendid, o gŵyn gan undyn. + + Ond gan i mi gael fy marnu’n waetha’, + Mi ddweda i chwi ’nghyffes, fel y gellwch fy nghoffa, + Os ca’i yma le i eistedd i lawr. + Drwy gwynion mawr mi gana’.— + + (_Alaw_, “SWEET WILLIAM.”) + + “Pob ladi o ddynes led ddiddeunydd, + Gwrandewch ar gwynion gwrach ddigynnydd; + Y fi sy’n adrodd fy musgrellni, + A maint o aflwydd a ddaeth imi, + Erwina digwydd, o ran diogi. + + “Pan es i ddechre donie dinerth, + Trin y byd a phob rhyw drafferth, + Cefais ganwaith, cofus gen’i, + Am ddilyn mynych serthnych swrthni, + Golledion dygyn, o ran diogi. + + “Pob trawsneiddwch trist anniddan, + Pob taeog walle yn tŷ ac allan, + Pob rhyw anhap a thrueni, + Pob aruthr ddamwain a ddaeth imi, + Anrhaith dugas; o warth diogi. + + “Fy hyswieth doreth dyrus, + Aeth yn ofer waith anafus, + Y cig, y caws, a’r menyn gen’i, + A spwyliai’n aml o ran imi + Wneyd cam-drinogeth yn fy niogi. + + “Gan hynny, ferched, ’rwy’n eich annog, + I gym’ryd siampl rhag troi’n ddiog, + Mae un anhwsmon yn well i’w gyfri, + Ac yn gynhesach nag anhyswi, + Lle bo redegog bâr a diogi. + + “Mae’r gwr doeth yn rhoi canmolieth + I wraig dda rinweddol berffeth; + ’Rwyf finne’n llwyn wrthwyneb iddi, + Cymerwch rybudd o’m trueni, + Ym mhob ymddygiad gwyliwch ddiogi.” + + [_Ymddengys Syr Rhys_. + + _Rhys_. Pwy sy yma’n crugleisio mor luosog? + + _Gwen_. Y fi sydd yma’n dlawd ac anghenog. + + _Rhys_. O, mi welaf yma’n wâr, + Yr hen Wenhwyfar Ddiog. + + _Gwen_. Wel, ’rwyf fi mewn cyflwr enbyd, + Na wn pa beth i’w wneuthyd. + + _Rhys_. Mi ddysgaf fi, i’ch llonni yn llawn, + Fuddiol iawn gelfyddyd. + + _Gwen_. Ni waeth i ti dewi â’th ddwndwr dibris, + Yr wy’n rhy hen i fynd yn brentis. + + _Rhys_. O na, fe drefnwyd i chwi swydd ger bron, + A wneiff i chwi burion offis. + + _Gwen_. Pe cawn i ryw offis fechan, + Rhag i mi newynu yn anian. + + _Rhys_. Ffoledd newynu a chadw nad, + Tra fyddo’r wlad mor lydan. + + A chwithe’n hen fenyw lysti am gerdded + Cewch gystal bywiolieth ag allech chwi weled, + A chwmni merched o le i le, + A’ch gwala o de i yfed. + + Ond rhaid i chwi ddysgu’n ddwysgall, + Fedru dangos i fenywod annghall, + Eu ffortun yn dwt, mewn cwpan de, + Fel y gallont hwy’n ddie ddeall. + + _Gwen_. Mae ofn na alia’i ddim oddiwrthi. + + _Rhys_. Ni fu erioed beth hawsach, troi cwpan a’i throsi, + A dweyd peth a’u plesio, wrth eich pen eich hun, + Dyna’r cyfan, fe ŵyr dyn, am dani. + + Nid rhaid i chwi fyth mo’r ame + Na ddywedwch y gwir o’r gore, + Ran y cythrel sy’n dysgu, ac yn trefnu’r tro, + Ac y fo sy’n gwirio’r geirie. + + Dywedwch chwi y bydd rhyw un farw, + Fe tynn y diawl e’ i foddi neu dorri wddw’, + Ac i gyflawni’ch dywediad, mewn clymiad clir, + Dyna hynny’n wir am hwnnw. + + _Gwen_. ’Rwy’n ame y dysga’i ar led osgo, + Ond nis gwn i a ydyw’n ddrwg ai peidio. + + _Rhys_. Mae’r arfer honno wedi’i setlo’n syth, + Nid rhaid i chwi byth mo’r hidio. + + Nid oes ond y dichell a chyfrysdra, + Yn mynd ymlaen yn y busnes yma, + Cans holi ac ymofyn i ddeall eu ysgwârs + Bydd y _fortune-tellers_ tala. + + Lle gweloch wraig ieuanc iachus, + Yn berchen hen ŵr oedranus, + Dywedwch wrthi fod hwnnw ar dranc + Ac y ceiff hi ddyn ieuanc nwyfus. + + A lle bo gŵr go ddawnus, a gwraig ddi-dd’ioni, + Dywedwch wrth hwnnw bydd farw’r hen ladi, + Ac y ceiff ail wraig o fenyw dêg, + Fwyneidd-deg, lwysdeg, lysti. + + Felly dywedwch wrth bawb trwy wenieth, + Y peth a feddylioch a blesio’u naturieth; + Os plesiwch y merched ar hyd y byd, + Chwi gewch hoff hyfryd ffafreth. + + Cerddwch trwy degwch hyd deie’r cymdogion, + Dysgwch ofer-ddadwrdd, a dehongli breuddwydion, + Chwi gewch fywolieth, mi wrantaf fi, + A chysgu a diogi digon. + + _Gwen_. Iechyd i’th galon am fy nysgu, + Mi â’n _fortune-teller_ ore yng Nghymru, + Darllenaf desni mawr a mân, + A threiaf min tân lyg-tynnu. + + Mi gaf bellach yn ddiballu, + Ar f’engoch, fywolieth fwyngu; + Mae dywedyd ffortun i ambell ffrynd, + Yn ddigrifach na mynd i grefu. + + Yr wyf wedi cynhyrfu’n bendant, + A darn wylltio o ran fy llwyddiant; + Lle caffwy’ ’ngwrando’n rhuo’n rhwydd, + Mi bwnia gelwydd galant. + + Ac os daw celwydd i beri canlyn + Mae’n hawdd gwneyd esgus cyn bo fo’n disgyn, + A thaflu’r cwbl drwbl drefn + Yn rhywiog ar gefn Rhywun. + + Wel, nosdawch heno, cofiwch i mi’ch annog, + I feddwl am ddiwedd menyw ddiog, + Sy’n mynd ar hyd y byd ’ran diogi a bâr. + Yn _fortune-teller_ talog. + + [_Diflanna_. + + [_Ymddengys Esgob_. + + _Esgob_. Mi ddois o’ch blaen, y cwmni hylwydd, + Dan enw tad yr holl eglwysydd; + Myfi yw swcwr, dyddiwr da, + Sylfaene cryfa crefydd. + + [Picture: Yr Esgob. Darlun gan A. E. Elias] + + Sant Paul gynt a roddodd urdda + I Timotheus, yr esgob cynta, + I oruwchlywodraethu’n siwr, + Yr Ephesied, yn wr hoffusa. + + A Thitus hefyd, wynfyd iawnfodd, + Efe yn ddewisol a’i hurddasodd, + Ar y Cretiod yn esgob cryf, + Ei ddonie dwysgu ddysgodd. + + Yr wyf finne’n deip o’r alwad honno, + Dan enw’r esgob mewn gwir osgo, + Yn dad eglwysydd odidog liw, + Hoff urddus, i’w hyfforddio. + + [_Ymddengys Rhys_. + + _Rhys_. Wele! Dafydd y Joci, a Thomas, a Jacob, + A Modryb Elin Ty’n ’r Ysgol, edr’wch lle mae’r esgob! + Da geny’n gymhwys gael lle â chwi ymgomio, + A wariwch eich ceiniog os darfu chwi’ch cinio? + + _Esg_. Ewch, rôg _impudent_, oddiyma, + Gwrando’ch ynfydrwydd chwi ni fedra. + + _Rhys_. Maddeuwch, f’arnglwydd, y tramgwydd trwch, + Yn rhodd na ddigiwch wrtha. + + Mae gen i ewyllys yn fy nghalon, + Gael lle i fynd yn berson; + ’Rwy’n gweled y rhei’ny mewn gwlad a thre’ + Yn o glos yn eu cobe gleision. + + _Esg_. Taw, lolyn ynfyd lledffol, + A’th siarad ansynwyrol. + + _Rhys_. Wel, mi wnawn, os oes gen i rhy fach stad, + Ficar neu gurad gwrol. + + Mi ddarllena Gymraeg ar redeg, + A thipyn bach o Saesneg; + A pheth, fy meistr, ellwch chwi ddweyd, + Neu chwenych i mi wneyd ychwaneg? + + _Esg_. A gai gennyt ti dewi, dywed, + A swnio dy ffol gamsynied. + + _Rhys_. Wel, mi allaf wnenthur yn ddi lai, + ’Run synwyr a rhai personied. + + Beth sydd i’w wneyd ond darllen ambell Sulgweth, + A thendio bedydd a chladdedigeth? + Mae’r llane bach yma, lawer pryd, + Heb rigwm yn y byd o bregeth. + + Ac os pregethir weithie, + Nid rhaid mo’r poeni ac astudio’r penne; + Fe bryn dyn ddigon at iws y plwy’ + Yn hawddgar am ddwy geinioge. + + A pheth a nad imi fedru tendio, + A chodi ar y degwm pwy bynnag fo’n digio, + Ac oni thalant hwy bob peth, + Gwneyd iddynt trwy gyfreth gwafro. + + Felly mi leiciwn yn fy nghalon, + Gael mynd yn ŵr eglwysig, i wisgo dillad gleision; + Pe t’rawech chwi gyda fi am le da, + Mi fyddwn mewn bara purion. + + _Esg_. Ni fuost ti erioed, un ffol ei ledpen, + O fewn i Cambridge na Rhydychen. + + _Rhys_. Ni chadd y rhai fu yno fawr wellhad, + Ni waeth i ni’n gwlad ein hunen. + + _Esg_. Nid a neb i’r cyfryw swydde, + Heb fod yno’n profi eu donie. + + _Rhys_. Mae’n hawdd medru rheol ddynol ddysg, + Sy’n gyffredin ym mysg yr offeiniade,— + + Flowlio a hela, a chware cardie, + Ymladd ceiliogod, a thrin merchede, + Darllen papur newydd, fel y byddan’ nhw, + Ac yfed cwrw am y gore. + + Mi fedra fyned trwy ddichellion, + ’Rhyd plase gwŷr bonddigion; + Dyna’r fan lle ca’i’n ddi feth, + Mewn barieth fywolieth burion. + + Mi gaf ddweyd fy helynt a welwyf wrth ffowlio, + Pa fodd y bydd y tenantied yn contreifio; + Pa’r un fo’n dda ei lun, a pha’r un fo’n ddi les, + Fel caffwyf mewn gwres fy nghroeso. + + Lle bo denant cryf i’w ganfod, + Rhaid dweyd gellir codi ar hwnnw hylldod; + A lle bo un gwan, eu hwylio ’nhw’ + I orffen hwnnw yn hynod. + + _Esg_. Mae’n hawdd gweled, pe cai ti gyfle, + Y gwneit ti’n hwylus ddrwg annele. + + _Rhys_. Pe bawn i yn berson, a fydde bai + Am wneuthur fel y gwnelent hwythe? + + _Esg_. Dos oddiyma i ofer ddwndro. + + _Rhys_. Gobeithio nad ydych chwi ddim yn digio, + Rhag ofn, fy meistr, mewn trawsder trwch, + Y mynnwch fy ysgymuno. + + _Esg_. Hawdd y galla’i wneuthur felly. + + _Rhys_. Wel, beth os bydde arain i dalu? + Pe bai fastardied lond y fro, + Cai fy ’menydd ei safio am hyany. + + Mae yn nghyfreth esgob ryw arfaeth osgo, + Bron mwy diawledig na chyfreth Llandeilo, + Mae ganddo gynffonne a blaene blin, + A llawer tin sydd tano. + + Hwy ddaliant ychydig bach o fater + O gwrt i gwrt, ac o chwarter i chwarter; + Nid oes un blewyn yn eich plith + O fendith na chyfiawnder. + + Ond yr arian sy’n gwneyd pob gwyrthie, + Er bod rhai dynion yn bostio eu donie; + Yr arian sy’n gyrru’r ysgolheigion rhydd, + I gyrredd y llefydd gore. + + Ni bydd mab i boblach wladedd lwydion, + Ond ficer neu gurad gwaredd ei foddion; + Nid oes, wedi dysgu pob disgwrs, + Ond y gore ei bwrs am berson. + + _Esg_. Paham y rhoddi di yma’n ddibaid, + Y cyfryw g’wilydd ar fugeiliaid? + + _Rhys_. Ond am eu bod, gwybyddwch pam, + Yn wŷr diofal am eu defed. + + Yr wyf fi’n cyff’lebu’n barod + Y rhai drwg i’r hyslau a’r drogod, + Heb hidio’n defed, doed a ddêl, + Nes cant hwy afel yn y cnyfod. + + Mae un ysgub ddegwm gan ambell berson, + Yn werthfawrocach nag eneidie’r holl blwyfolion, + ’Ran os cant hwy ddim colled yn y degwm cu, + Hwy ant i gwerylu’n greulon. + + Ac er iddynt weld y plwyfolion yn anaele, + Yn rhedeg yn chwidir ymhob rhyw bechode; + Ac yn mynd tuag uffern o’u blaene yn syth, + Ni chynhyrfant hwy byth mo’r pethe. + + _Esg_. Pa beth all nac esgob na pherson gwisgi, + Aruthr yw’r hanes, wrth y rhei’ny? + + _Rhys_. Beth yw gwaith bugail ond cadw, os gall, + Yr un fo mewn gwall rhag colli. + + _Esg_. Onid ydys yn darllen ac yn gweddio, + Y modd y mae’r eglwys wedi apwyntio? + + _Rhys_. Ni wnaiff gwas cyflog, mi wn yn dda, + Dan gellwer, ond lleia’ gallo. + + Mae’r ffurfie hen ffasiwn mewn hoffusrwydd, + I borthi’r eneidie, onid aeth hynny’n annedwydd; + Ac fe godwyd llawer ymhob lle + Yn awr o ddegyme newydd. + + Mae hynny’n arwydd union + I’r golwg, pa le mae’r galon; + A pha un ai degwm ai eneidie’r praidd + Sy’n gafaelu yng ngwraidd ei galon. + + Ond wrth ffrwyth yr adwaenir pob pren a’i dyniad, + A farno a fernir, ni waeth hyn o lar’nad, + Onibai fod rhai’n cael gras Duw yn glir, + I dderbyn y gwir trwy gariad. + + _Esg_. Och! Och druenus boenus bennod, + O feddwl hyn anfuddiol hynod, + Fod cyment llygredd trwy’r ddull hon, + Gall pob rhyw ddynion ddannod. + + Mae’r fuchedd ddrwg yn amlwg ymlid, + Fel nod yw’r hyllfarn i ni trwy’r hollfyd, + Drygioni’n gwlad anurdda’n glir + Yr eglwys gywir oglud. + + Mae achos mawr trwy deimlad + I ganu prudd alarnad, + Am weinidoglon Eglwys Dduw, + Mor hagar yw ei rhwygiad,— + + (_Alaw_—“AMOR ELIS,” neu “IANTO’R COED.”) + + “Clyw, Eglwys Loeger, ffraethber ffri, + Hap lwyra ’stad, pa le ’reist ti, + Yng nghanol d’urddol frawdol fri, + I’r fath drueni anian. + ’Nol dwediad Gildas atgas wawr, + Y gwyfaist awr yn gyfan; + Cans dy weinidogion sydd dan sêr, + Yn haeddu eger ogan. + + “Trwm achos ofni’n enbyd sy, + Beth wneiff y wlad gyffredin lu, + Tra bo’r blaenoriaid harddblaid hy’, + Wedi’u dallu gan dywyllwch; + A’r dall truenus warthus wall, + Yn t’wyso’r dall, dyellwch + Mai yn y ffos, anniddos nerth, + Mewn galar serth, y syrthiwch. + + “O! chwi rai deillion llyrfion llawn, + Sy’n sôn am Grist a’i ddidrist ddawn, + Ac heb adnabod eto’n iawn, + Mo’i hollol gyfiawn allu; + Pa fodd y byddwch, tristwch trwm, + Pan ddarfo swm rhesymu? + Ni feddwch geidwad yn eich plith, + Ond melldith, rhagrith rhygry’. + + “Gan hynny profwn bawb ger bron, + Beth dâl rhyw enw llanw llon, + Am ffurfiau’r Eglwys hardd-ddwys hon, + Dyst oerion heb ystyried; + Na chael erioed iach oleu-ryw, + Gwirionedd Duw i’r ened, + A chym’ryd ffalster yn lle ffydd, + Bydd prudd y dydd diweddied.” + + Ffarwel yn awr, yr wy’n mynd ymeth, + Gweddied pawb am wir wybodeth, + Dallineb ysbryd enbyd wawr, + Sy heddyw’n fawr ysyweth. + + [_Diflanna_. + + [_Ymddengys Ustus_. + + _Ustus_. Mi ddes o’ch blaene,’r cwmni gweddus, + Yn awr ar osteg dan enw’r Ustus; + Gen i mae’r pen awdurdod ffraeth, + I wneyd llywodraeth fedrus. + + Mae’r byd mor llawned o elynion, + Sef dynion gwresog o natur groesion, + Yn fawr eu brys mewn tref a bro, + Am yrngyfreithio yn frithion. + + Yn ol eu holl gynddaredd erchyll, + A’u naws wenwynig, ni sy n ennill; + Oherwydd hynny mi alla’ yn hy, + Hap hynod, ganu pennill,— + + (_Alaw_—“GONSET GRUFFYDD AP CYNAN.”) + + “Chwychwi gyfreithwyr, barnwyr byd, + Dewch ynghyd, braf yw’n bryd, + Yma ar hyd, mewn mawr anrhydedd. + I ni mae’r mawredd ymhob man, + I ni yma’n awr mae’n fawr y fael, + Gwych a gwael a raid ein cael, + O, mor ddiffael yw mawrdra ffylied! + I ni mewn rhediad yn ein rhan, + Er bod y gyfraith rwyddfaith rad + Yn dda’n ei lle trwy ddawn wellhad; + Nyni’n mhob gwlad sy’n chwanog ledio, + Ffordd bo ni’n leicio, am eiddo a mael, + Wrth fedru chwareu mewn awch hy’, + Y gath ddwy gynffon yma’n gu, + ’Ry’m ni ymhob llu yn medru moedro + Dan gyfryw gwafro i gogio’r gwael. + + “Tan rith cyfiawnder llawnder llwydd, + Yr y’m ni’n rhwydd yn trin ein swydd, + Rhaid in’ o’n gŵydd trwy guddio’n dyfes, + Os mynwn fantes yma i fyw, + Wrth ddweyd yn deg a thido’n dost, + O ddelio’n rhydost mae’r mawrhydi, + I gadarn godi, a llonni ein lliw. + Er teced cyfraith ffraethwaith ffri, + Ag arian hardd ni a’i gwyrwn hi, + I brynnu bri neu dorri’r dyrus, + Y wobr drefnus a wna’r tro, + I ni mae’r braint, i ni mae’r bryd, + I ni mae’r parch, i ni mae’r byd, + I ni o hyd mae hyder cywaeth, + Tra dalio cyfraith yn ein co’.” + + [_Ymddengys Arthur_. + + _Arthur_. A glywch, onid ydych chwi yn llafan lysti, + Ac yn gene pur lodog, i ganu baledi? + Bydde cwilydd gan lawer ddangos ei lun, + Y ffasiwn ddyn ddi-dd’ioni. + + _Ust_. Ond y fi yw’r pen cyfreithiwr eglur, + ’Nol rhwym a rheol presennol synwyr, + Sydd yn trefnu i fynnu’n faith + Hynotaf gyfraith natur. + + _Arth_. Os chwi yw’r cyfreithiwr, ’delw’i byth Lanfrothen, + Oni row’n i chwi agos dair a chweigen, + Pe dysgech chwi fine’n dwrne tost, + I ymgred a rhoi côst yn gywren. + + ’Rwy’n ame pe bawn yn wr o gyfreth, + Y mynnwn diroedd beth didoreth; + Siawns am fod yn gnafus mewn dyrus daith, + Ac ystwrdio, na chawn waith stiwardieth. + + _Ust_. Digon i bawb un busnes parod, + Nid iawn i neb ymgyrredd gormod. + + _Arth_. Wel, dyma’r diawl ei hunan, hai, hwi, hai, + Yn bwrw’r bai ar bechod. + + ’Does neb fwy’u rhaib a’u barieth, + Na phersonied a gwŷr y gyfreth, + Mi wn y cym’rech pe cae’ch chwi’ch bryd + I’ch rhan yr holl fyd ar unweth. + + Dyma chwi â’ch cyfreithie a’ch papure parod, + Wedi dwyn yma’n erwin feddianne mân aerod, + Ac yspeilio llawer gŵr bonheddig da, + Drwy’ch dewrder a’ch awdurdod. + + A pheth yw’r ymrysone sy rhwng personied, + Am y degwm a’r eglwysi, nid oes neb mor glosied, + Tri lle neu bedwar gan ambell un sydd, + Fel y mae’n gywilydd gweled. + + _Ust_. Wel, beth am danoch chwithe’r hwsmyn, + Onid y’ch dueddol i fwy nag un tyddyn; + Mae trachwant Adda, trecha’ tro, + Ym mhawb, ’rwy’n coelio,’n canlyn. + + _Arth_. Wel, dyma ni heb fedru, + Ond hau, a chau, a phlannu, + A chwi a’ch bath yn hel tir pob man, + I ddwyn ein rhan er hynny. + + Y cyfreithwyr a’r personied, + A r siopwyr a’r apothecaried, + Yn dwyn hynny allont o diroedd cu, + I’w gwinedd, gael gwasgu’r gweinied. + + Ac os bydd gŵr mawr a chanddo fater, + Fe’i caiff ef mewn gafel ar ei gyfer; + Ond am ddyn tlawd, O! sa’ di’n ol, + Mae hwnnw’n rhy ffol o’r hanner. + + Och! faint o diroedd sydd wedi myned + Yn union i’r un sianel a thir yr hen Sioned: + Ond ni chuddir Dyffryn Clwyd â mŵg y dre’, + Daw melldith i’r gole i’w gweled. + + _Ust_. Pechaduried y’m ni o’r taera, + Bob swyddog er oes Adda, + Nid oes di fai a sai’ yn dêg + I daflu carreg gynta’. + + [_Diflanna_. + + _Arth_. O, cais fynd mewn cyffro, + At y gyfreth ’rwyt ti’n gwefrio, + Am ysbio mantes a chael gwall + Ar ryw ddyn dall i’w dwyllo. + + Chwi a glywsoch yma ar gyfer + Yr esgob a’r ustus yn ffrostio’u gwychder, + Mai nhw sy’n trefnu ac yn plannu i’n plith + Y fendith a’r cyfiawnder. + + ’Roedd un yn bostio’i weddi a’i bregeth, + A’r llall mor gyfrwys yn bostio ’i gyfreth; + Ond y fi raid weithio a ffwndro’n ffest, + Gael talu am eu gorchest heleth. + + Er eu bod hwy yn ymddyrchafu, + Bob un yn hollawl yn ei swydd a’i allu; + Gwaith yr hwsmyn sydd ar dwyn + Yn eu dal hwy’n fwyn i fyny. + + Beth bynnag a fyddo beunydd + O g’ledi arnynt hwy trwy’r gwledydd, + Yr hwsmon truan ym mhob tre’ + Raid ddiodde’r coste a’r cystudd. + + Os digwydd bod rhyw helyntion, + Neu ymddigwd rhwng boneddigion; + Hwy daflant y cwbwl drwbwl drefn, + Mor esmwyth, ar gefn yn hwsmon. + + [_Ymddengys Rhys_. + + _Rhys_. Pwy sydd yma mor ddigysur, + Yn erthwch, ai chwi yr hen Arthur? + + _Arth_. O! dos oddiyma, a thaw a son, + Mae’n swga gen i ddynion segur. + + _Rhys_. Och fi! wr, pa beth a’ch cynhyrfodd? + Mae rhywbeth yn eich moedro chwi yn eich ymadrodd. + + _Arth_. O! gofid y byd ac amryw beth, + Yn lanweth a’m creulonodd. + + Och! pe clywsit ti gan daclused, + ’Roedd yr esgob a’r ustus yn ymffrostio’u gweithred, + Ac yn dweyd mai nhw, trwy’r byd yn glau, + Sy’n ethol, y ddau benaethied. + + Ond y fi’r hwsmon gwirion goryn + Sydd ddydd a nos mewn gofid dygyn, + Yn gorfod, er maint eu braint a’u bri, + A’u trawsder hwy, dalu trostyn’. + + _Rhys_. Wel, nid wrth ei phig mae prynnu cyffylog, + Ac ni wiw gyrru buwch i ddal ysgyfarnog; + Gwell i bawb y drwg a wypo’n llwyr + Na’r drwg nis gŵyr yn wasgarog. + + Gan hynny, ’r hen wr hoew, + Gadewch gael chwart o gwrw; + Ni gawn ymgomio a swnio heb sen + Yn hynod uwch ben hwnnw. + + _Arth_. Nid ydyw’r byd yn fforddio + Yr awrhon i mi fawr wario; + Ond nid a’i am beintyn sydyn syth + Yn ddigalon byth i gilio. + + _Rhys_. Ni phrisiwn i ddraen fy hunan + Er eich tretio o werth un rotan. + + _Arth_. ’Does dim i’w ddweyd, ’rwyt ti’n ddi feth, + Rhaid adde, ’n gydymeth diddan. + + _Rhys_. Dyma at eich iechyd da chwi a minne. + + _Arth_. Diolch yn fawr, mi yfa’ ’ngore; + Fel y gallwy’ ddisgwyl rhwydd-deb cry,’ + Yn rhwyddach i werthu’r heiddie. + + Mae gennyf dros gan’ hobed + O haidd wedi rhuddo, nid eiff byth cyn rhwydded: + Oni fedra’i’n rhywle gael cyfle cu + I lechian, a’i werthu’n wlychied. + + _Rhys_. Hawyr bach! ni fu ’rioed beth hawsach, + Cym’ryd llafur da’n batrwm, pe b’ai’r llall butrach. + + _Arth_. O, mi wn y cast er’s meityn byd, + I ymadel âg yd afiach. + + ’Ran felly y gwela’i mewn tywyll a gole, + Bawb ag a allo’n twyllo’n mhob tylle; + Maent hwy’n gweled hynny’n fusnes da, + Ar f’einioes, mi gogiaf finne. + + _Rhys_. O! tric nêt iawn i gogio’r ecseismon, + Rhoi’r sache a’r haidd wrth raffe yn yr afon, + Nid ydyw gwyr y _North_ am dwyllo’n wir + Wrth y Deheudir ond rhyw hedion. + + Mae nhw yno ddydd Sul mor berffeth, + O gwrdd i gwrdd, o bregeth i bregeth; + Ar fore ddydd Llun, nid oes dim a’u gwellha, + Hwy fyddant yn gafra am gyfreth. + + Mae rhai yn dwyn defed, a’r lleill yn bragu, + Rhai erill yn infformio, ac yn swnio achos hynny; + ’Does dim o’r fath ladron croesion crach + A gwyr Mynydd Bach am bechu. + + _Arth_. Maen’ nhw’n ymhob man, ’rwy’n coelio, + A’u hewyllys bawb ’nol a allo; + Anfynych y ffeindir un glân di-feth, + Wrth ddirnad, heb rywbeth arno. + + _Rhys_. Wel, yfwch i gadw’ch calon, + At iechyd da pob hwsmon. + + _Arth_. Onibai’n bywyd a’n hiechyd ni, + Mi wn, byddech chwi’n o feinion. + + _Rhys_. Gadewch heb rwystr eiste, + Mae digon o godiad ar gatal ac yde; + Chwychwi a’ch ffasiwn, hyn o dro, + All fforddio gwario o’r gore. + + _Arth_. O, rhaid i mi edrych beth a wnelw’, + Pe gwydde ’meistr tir ’mod i yn cadw twrw, + Fealle y code fo bum punt yn y man + Ar fy nhyddyn o ran heddyw. + + _Rhys_. Ha fab, rhag c’wilydd, ’dwy’i ddim yn coelio, + Mae amser i alaru ac amser i ddawnsio. + + _Arth_. Oes, amser i bob amcan, mi wn fy hun, + Ond doeth ydyw’r dyn a’i hadwaeno. + + _Rhys_. A oes ini amser beth yn ngweddill, + Y gallem ni heb anair ganu yma bennill? + + _Arth_. Neb a wnelo heb anair un ffafr yn ffest, + Fe fydd iddo orchest erchyll. + + _Rhys_. Wel, canwch chai gerdd i ddechre, + Ac yna’n fwynedd mi ganaf inne. + + _Arth_. Dyna ben, mi ganaf gerdd fy hun, + Ni wn i fawr, fe ŵyr dyn, ar danne. + + _Rhys_. Wrth gofio, dewch ac yfwch, + Ac yna’n well chwi genwch. + + _Arth_. Dyma at ein hiechyd ni bob un, + Yr hwsmyn dygyn degwch. + + Mi ganaf yma bennill cryno, + O glod i ni’n hunen heno, + Nyni yw’r dynion dewrion dw’, + Er maint maen’ nhw’n ei frolio,— + + (_Alaw_—“PRINCE RUPERT.”) + + “Yr hwsmon mwyn rhadlon hyfrydlon ei fryd, + Sy’n haeddu’i ddyrchafu a’i barchu trwy’r byd, + Er bod i’r brenin barch a braint, + A’r esgob enwog swyddog saint, + Mewn pwer foddus pwy ŵyr faint, pur fantes eu byd; + A’r ustus mawr ei ystyr, + A’r cownslors a’r cyfreithwyr, sy’n brysur eu bryd, + Trwy’r hwsmon a’i drafel mae’u gafel nhwy i gyd. + + “Ond llafur yr hwsmon, wr esmwyth ei ryw, + Sy’n cynnal y brenin a’i fyddin yn fyw, + Efe sy’n llanw eu dannedd dig, + A’r bara, a’r caws, a’r bir a’r cig, + Pob lleidr balch â’n llwyd ei big, heb aredig i’r ŷd, + Gan yr hwsmon mae trinogeth, + Llin, gwlân, a holl raglunieth bywiolieth y byd, + Trwy’r hwsmon a’i drafel mae’u gafel nhwy i gyd. + + “Yr esgob a rwysgant a’i ogoniant i’w gôt, + Rown i, onibai’r degwm, am ei reswm ef rôt, + Ac yntau’r deon fwynlon fant, + A’r offeiriadon chwerwon chwant, + Ar gefn y plwyf maen’ hwy a’u plant, a’u holiant o hyd, + Mae’n rhaid i’r gweilch bon’ddigedd, + Gael bara dan eu dannedd o rinwedd yr ŷd, + Trwy’r hwsmon a’i drafel mae’u gafel nhwy i gyd. + + “Efe yw tad-bedydd pob gwledydd yn glir, + A phen pob celfyddyd rhai diwyd ar dir, + Rhaid i bob crefftwr gweithiwr gwan, + Ymofyn yr hwsmon iddo’n rhan, + Ni all neb fyw mewn tref neu lan, heb lunieth mewn pryd, + Digonedd o haidd a gwenith, + Sy’n porthi pob athrylith â bendith mewn pryd, + Trwy’r hwsmon a’i drafel mae’u gafel nhwy i gyd.” + + _Rhys_. Wele, moliant i hwch Bryn Mulan, + Oni thawodd y gŵr a geran, + Pwy fuase’n disgwyl ei fod o, + Mor hynod am ei frolio’i hunan? + + _Arth_. Wel, brolied pawb ei ore, + Mi ddywedes i’r gwir bob geirie. + + _Rhys_. Os oes i bawb ganmol ei waith ei hun, + Rhaid i minne’n ddiddychryn ddechre,— + + (_Alaw_—“SPAIN WENDDYDD.”) + + “Wel, teimled a barned pob un, + ’Rwy’n chwennych gwneyd heddwch cytun, + Pa fodd y gall hwsmon gael lles, + Er cymaint ei rinwedd a’i wres, + Beth fydd e’n nes wrth feddu’n wir + Anrhydedd teg o ffrwythau tir, + Onibae fod gwlad faith râd a thref + Yn treulio’i foddion unicn ef? + + A pheth a wnai’r hwsmon dan ’rhod, + Heb frenin a byddin yn bod, + Dysgawdwyr a sawdwyr i’w swydd, + Rhag blinion elynion di lwydd? + Y rhei’ny’n rhwydd wnai aflwydd noeth, + Yn neutu’r byd â’u natur boeth, + Onibai penaethied nerthol glau, + Ni fydde un heddwch î’w fwynhau. + + “A’r ustus, ŵr trefnus bob tro, + Sydd berffeth a’i gyfreth i’w go’, + Yn taeru, ac yn rhannu ’mhob rhith, + Gyfiawnder, mewn plainder i’n plith: + Neu bydde melldith ym mhob man, + Lledrata a lladd trwy dref a llan, + Oni bai fod cyfraith araith wir, + Hi ai’n anrhaith hwyl ar fôr a thir. + + “Mae pob galwedigeth ar dwyn, + Wedi’i threfnu a’i sefydllu’n bur fwyn + Fel cerrig mewn adail hwy wnan’, + Yn y murie rai mawrion a mân, + Pob un yn lân a geidw le, + I glod a thrinieth gwlad a thre’, + Pob swydd, pob sail, pob dail, pob dyn + Sy’n dda’n ei hardd sefyllfa’i hun. + + “Mae’r deyrnas mewn urddas a nerth, + Gwedi’i rhol fel un corff lanw certh, + Yn y pen y mae’r synwyr a’r pwyll, + A’r galon yw’r golwg ar dwyll; + Y pen yw canwyll, cynnydd maeth, + Aelodau’r corff a’u lediwr caeth, + Mae’r dwylo a’r traed mewn daliad drud, + A’r bysedd bach tan bwyse’r byd. + + “Nid alliff, deallwch, un dyn, + Fyw’n gryno yma heno arno’i hun, + Rhai’n barchus, neu drefnus iawn draw, + Rhai’n weinied yslafied islaw, + Pob un a ddaw a’i ben i’r ddôl, + Yn ol sefyllfa rhedfa rhol, + Fel cocys melin wedi rhoi + Rhwng ffyn y droell i’w phwnio i droi. + + “Gan hynny ’rwy’n deisyf ar bob dyn, + Na ymffrostied yn ei alwad ei hun, + Ni ellir byw’n ddifyr ddi-wall + Mewn llwyddiant, y naill heb y llall; + Ow! barna’n gall, pwy bynnag wyd, + Fod rhaid i’r adar mân gael bwyd, + Mae pob sefyllfa a’i gyrfa’n gaeth, + I ogoneddu’r Hwn a’i gwnaeth.” + + _Arth_. Wel, iechyd i’th goryn gwrol, + On’d oedd gennyt ti gerdd ryfeddol? + Ni wn i, pe buase hi yn ilawer lle, + Na wnaethe o’r gore yn garol. + + _Rhys_. Wel, barned pawb o’r ddeutu, + Na chures i chwr ar ganu. + + _Arth_. Ie, canmol dy waith wnei di yn dy wŷn + Nis gwn i fy hun mo hynny. + + _Rhys_. Dyma at eich iechyd da chwi a minne, + Ni a yfwn gwrw, pwy bynnag oedd y gore. + + _Arth_. Yn wir, mae arna i syched glân + Wrth wrando ar dy gân di gynne. + + _Rhys_. Yfwch ddracht yn harti, + Hi wneiff i chwi ddinam dd’ioni. + + _Arth_. Pe’r yfwn i gwrw cryf y King’s Head, + ’Wnai damed o niwed imi. + + _Rhys_. ’Wnai gwrw yn y byd i chwi mo’r meddwi, + A chwithe’n wr â chorff cry’ lysti. + + _Arth_. Wel, ni phrisiwn i byth yma flewyn pen, + Pe gwariwn heb gynnen gini. + + _Rhys_. Pam y rhaid i chwi mo’r hidio, + A chennych ar eich tyddyn gyment eiddo? + + _Arth_. Oes, mae gen i stoc dda, ac aur yn fy nghod. + Moes i mi ddiod eto! + + Och! Beth fyddis nes er rhyw ddyferyn, + Dewch a dau chwart ar unweth, ni phery hyn ronyn; + Beth, codi i dendio’r ydych chwi, + Mae Cadi neu Fari’r forwyn? + + Gan ddarfod i mi fynd i’m hafieth, + Mi fynna’ wneyd yma ryw lywodreth, + Yr awr geir yn llawen, ’cheir mo honno’n brudd, + Mi fynnaf inne lawenydd unweth. + + Beth glywes i ddweyd wrth gofio, + Ond fyddi di weithie yn dawnsio? + ’Rwy’n ame dy weld gyda Neli’r Clôs + Ryw gyda’r nos yn hasio. + + A ga’i gennyt roi yma dro go fychan, + Mi a fum yn ddawnsiwr glew fy hunan, + Ond mae’r byd yma’n sobri dyn ym mhob swydd, + Fe ddarfu’r awydd rwan. + + _Rhys_. Wel, i’ch plesio chwi, mi ddawnsia i ngore, + Tyred y cerddor, hwylia dithe. + + _Arth_. O! iechyd i’r galon, dyna wych o step, + Ow! tewch â’ch clep, f’ eneidie. + + Bendith dy fam i ti, ’r Cymro hoew, + Gwaed y garreg! hwde gwrw, + Ac yfa’r cwbwl, y Cymro cu, + Ran ’rwyt yn ei haeddu heddyw. + + _Rhys_. Oni fydde’n ffeind i chwithe’n fwyngu, + Ddawnsio tro, a chwithe’n medru? + + _Arth_. Yr ydw’i am dani hi yn union dul, + Dechreued e’n gynnil ganu. + Dewch â’r hors peip i’ch ewythr Arthur, + A pheidiwch a’i chware hi’n rhy brysur. + + _Rhys_. Dyna i chwi ddyn, awch wydyn chwant, + Yn canlyn y tant yn gywir. + O! iechyd i galon yr hen geiliog, + Dyna step yn c’lymu’n gynddeiriog. + + _Arth_. Ni chlywai’n iawn gan faint y swn, + Mo’r tanne gan y clepgwn tonnog. + + * * * * * + + _Yn dangos ei fod yn feddw_, _yn_ + _cysgu_, _a thoc yn siarad drwy ei hun_. + + _Rhys_. Gorweddwch ar lawr y parlwr, + Dyna wely llawer oferwr. + + _Arth_. Wel, cysgu yn y funud a wnaf fi, + Dondia nhw’i dewi â’u dwndwr. + + _Rhys_. Ust! tewch, fy ’neidie, a nadu, + ’Dewch lonydd i’r gwr gael cysgu; + O! na wrandewch beth ddwed e’, gŵyr dyn, + Mae fe’n siarad trwy’i hun, mi wn hynny. + + Wel, ni weles i erioed, mi allaf dyngu, + Un mor afreolus yn ei wely. + + _Arth_. Hai, Robin, dilyn y da yn glos, + Dacw’r eidion yn mynd dros yr adwy. + + _Rhys_. Wel, gan fod yr hen froliwr mor anodd ei riwlio, + Mi a’i gadawaf ar gyfer, boed rhyngddynt âg efo, + Ac a ddiangaf yn siwr heb dalu dim siot, + Fe geiff yr hen got ymgytio. + + [_Diflanna Rhys_. + + _Arth_. Wel, mae gen i feddwl, os byw fydda’, + Ddygyd caue Sion Ty Nesa’; + Mi gaf yno ddigonedd o frig ŷd, + Fe eiff y farchnad yn ddrud, mi wranta. + + Mi gadwa’r ddas lafur hyd Wyl Ifan + Heb ei thorri, mae hi’n gryn werth arian, + Ac mae llofft yr ŷd cyn llawned a dalio; + I ddiawl, oni chasgla’i gan’punt eto. + + Holo! gwaed canmil o gythreulied, + Dacw ddrws yr ysgubor yn llydan agored, + A’r moch a’r gwydde’n y llafur glân, + Hai, soch, hwy lyncan sached, + + Gaenor, Cadi, Susan, + Dyma helynt hyllig, ceisiwch ddod allan. + + [_Ymddengys Tafarnwr_. + + _Taf_. _Hold_, ’rhoswch, peidiwch a thorri’r bwrdd, + Ydych yn chwenych mynd i ffwrdd ttw’ch hunan? + + _Arth_. O! bendith fy mam am fy stopio’i dipyn, + Yr oeddwn i wedi gwylltio’n erwin. + + _Taf_. Yr oeddych yu llywio’n ddrwg eich llun, + Ac yn siarad trwy’ch hun er’s meityn; + Fe ddarfu i chwi daflu a thorri cadeirie, + Dowch, ceisiwch hwylio i gychwyn adre. + + _Arth_. O, dweyd y gwir i ti sy’n ffrynd, + Mae bwriad gen i fynd y bore. + + _Taf_. Cawsoch bymtheg chwart yn gyson + O gwrw, mae hynny’u goron, + A’ch bwyd hefyd yn costio swllt, + Dyna chwe’ swllt yn union. + + Talwch y siot heb hir ymdaeru. + + _Arth_. Aroswch, gadewch imi edrych o’m deutu: + Mae’r dyn oedd gyda fi yn hyn o le? + Bydde yn deilwng iddo ynte dalu. + + _Taf_. Os daftu hwnnw ddiauc allan, + Y chwi geiff ateb am y cyfan. + + _Arth_. Dyna esiampl i bawb lle bynnag y bo, + I edrych ato’i hunan. + + _Taf_. Dewch, oni thelwch chwi yn y funud, + Cewch dalu rhagor ar fyrr ennyd. + ‘Da’i ddim i ddadle â chwychwi, + Ond diolch i chwi am eich coegni. + + [_Diflanna Tafarnwr_. + + _Arth_. Diolch i tithe, chwilgi tôst, + Am fwgwth cost mor wisgi. + + Nage, glywsoch chwi, bobl glysion, + Goeced oedd yr hangmon: + Mi glywswn arnaf, pan oedd e’n flin, + Roi cic yn ei din e, ’r dynion. + + A welwch chwi, dyma’r peth geiff dyn truan, + Ar ol colli’i gôf, a gwario’i arian; + Tafod drwg, a’i alw’n fochyn bo lol, + A’i bacio’n hollol allan. + + A phe gyrrwn y wraig neu rywun o’m cartre + I geisio llwyed o’u burum hwy fory’r bore; + Er maint a waries yma’n llym, + Ni chawn i ddim heb ddime. + + Ac a weriwch chwi, ffylied garw, + Eich arian i garpie chwerw? + Bydde’n well gennyf o syched farw’n syth, + Nag y carwn i byth mo’u cwrw. + + O! yr oedd diawl i’m dilyn, + Aros yma i hurtio ’nghoryn, + ’Ngholledu fy hun, a gwneud niwed caeth, + A ’muchedd yn waeth na mochyn. + + Nis gwn i pa sut yr a’i adre, + Gan g’wilydd liw dydd gole; + Mae’r wraig er’s meityn, wrantaf fi, + Yn rhyw gyrion yn rhegu’i gore. + + [_Diflanna Arthur_. + + [_Ymddengys Rhywun_. + + _Rhywun_. Dyma finne, Rhywun, mawr ei drueni, + ’Does neb yn cael mwy cam na myfi; + ’Rwy’n gysgod esgus celwydd llydan, + Fwy o’r hanner na’r diawl ei hunan. + + Ar ol i rai wneuthur clwt o stori, + A chodi rhwng cymdogion ddrwg aneiri, + Ni bydd gan gelwyddwr ddim i’w wneyd + Ond rhuo mai Rhywun a glywodd e’n dweyd. + + Ac weithie geilw rhai fi’n frân, + Ac a godant yn fy nghysgod gelwydd glân, + Fe dyngiff y llall ynte’r mawr lw, + Mi glywes rywbeth gyda Nhw. + + Ac felly’n gysgod celwydde coegfall, + Y Nhw fyddai weithie, Bran waith arall, + Weithie’n Hen-wr gan bawb ohonyn, + Gwaetha rhuad, ac weithie Rhywun. + + Ac nid yw’r henwe hyn i gyd, + Ond esgus celwydd ’rhyd y byd, + Abwyd cnawdol am fach Satan, + I safio’r drwg i amlygu ei hunan. + + O, chwi wragedd y tê a’r ffortun, + Nid oes ond y celwydd yn eich canlyn; + Ow! beth a wneir, pan ddel mewn pwyll + I’r gwyneb y twyll a’r gwenwyn? + + A gwragedd y piseri sy’n rhai o’r siwra, + A’r gof a’r melinydd ddylase fod ymlaena, + A’r holl bobl gerdded sy’u dwad gerllaw, + Drwy gamwedd draw ac yma. + + A’r gweinidogion ffals eu dygied + Fydd yn achwyn chwedle i’w meistried, + A’r holl rodreswyr fydd yn dwad ar dro, + I ofalus weneithio am folied. + + Ac felly trwy’ch cennad, y gynlleidfa, + Os rhynga’ch bodd i wrando arna’, + Mi ganaf gerdd i ddeisyt yn ddygyn + Na roddoch ormod ar gefn Rhywun,— + + (_Alaw_—“SPANISH HAVEN.”) + + “Pob rhyw ddyfeisgar feddylgar ddyn, + A phob ystraeol wagffol un, + A wnelo hyn ohono ei hun, + I daenu gwŷn a gwenwyn; + A phan ddelo ar ffrwst ryw drwst i droi, + Gwneiff pawb esgusion am le i ’sgoi, + Ac felly’r anair a gaiff ei roi + Ar Rywun. + + “Mae’n natur hon yn glynu’n rhwydd, + Pan bechodd Adda sertha swydd, + Rhodd yntau ar Efa, llesga llwydd, + Y bai a’r digwydd dygyn; + Ac ar y sarff y rhoddes hi, + A hyn yw’r nod o’n hanwir ni, + Hoff gennym fyth roi’r euog fry + Ar Rywun. + + “Gan hynny gwelwn wraidd ein gwall, + Na byddir nes trwy ddyfes ddall. + Er taflu’r llwyth o’r naill i’r llall, + Mewn coegfall oerwall erwin; + Ni chafodd Adda un lle i ffoi, + Fe ddaeth y drwg heb hir ymdroi, + I’w ben ei hun er ceisio ei roi + Ar Rywun. + + “Ac felly ninne, f’alle’n wir, + Drwy’r deyrnas hon ymhob rhyw sir, + Ansiriol siarad holiad hir, + A fftydir gan gyffredin; + Mae’r gair dew lid mewn gwir di lai + Fod ar benaethied amryw fai, + Fel hyn mae barn gan bob rhyw rai + Ar Rywun. + + “Ond wedi’r cwbl drwbl drud, + O’r chwyrnu a’r barnu sy’n y byd, + Daw’r amser pan grynhoir ynghyd + Bob dirfawr fryd i derfyn; + Pan fo’r gydwybod flin yn cnoi, + ’Cheiff esgus ffals un lle i ffoi, + Sait pawb i’w tam, ni wiw ei roi + Ar Rywun. + + “Gan hynny holed pawb ei hun, + Mae barn, rhag barn, yn dda i bob un, + Cydwybod oleu, ei llwybre a’i llun, + Sydd oreu i ddyn ei ddilyn; + Gwae lwytho arno ei hun glai tew, + Ni all llewpart newid lliw ei flew, + Pan d’wyno’r haul fe dodda rhew + Dydd Rhywun.” + + Ni chana’i chwaneg, nosdawch heno, + Dyma gysgod y celwydd yn awr yn cilio, + Rhaid i bawb syfell dan ei faich ei hun, + Ni wiw am Rywun ruo. + + [_Ymddengys Arthur_, _yn glaf_. + + _Arthur_. Hai, how, heno, ’r cwmni eglur, + Dyma finne dan erthwch, yr hen Arthur, + Yn edrych am le i eistedd i lawr, + Gan ty ngwaew mawr a ’ngwewyr. + + Fe’m trawodd rhyw glefyd chwerw, + Yr wy’n ofni y bydda’i marw, + Ow! bobl, bobl, ’does help yn y byd, + I’m tynnu o’r ergyd hwnnw? + + ’Rwy’n gweled o ben bwy gilydd, + Fy mhechod, a nod annedwydd, + Cydwybod sydd i mi’n traethu ’nawr, + Fy nghastie, mae’n fawr fy nghystudd. + + Dacw’r defed a ddyges, mi wn tros ddeugen, + Yn rhedeg ’rhyd y llethr, a dacw’r pec a’r llathen, + Dacw’r ŷd budr yng ngwaelod y sach, + Dacw’r pwyse bach aflawen. + + Dacw’r llaeth tene, O! ’r felldith donnog, + Werthasom ganweth ddau chwart am geiniog; + A’r mân-yd yn y brith-yd, sy’n brathu fy nghalon; + Mi wnes gam diawledig â phobl dlodion. + + ’Rwy’n gweled ar gyfer mewn gofid a chyffro, + Y gweithwyr a’m gweinidogion yn fy melldigo, + Mae’r ofn arna’i bydda’i ar ol mynd o’r byd, + Am bechod o hyd yn beichio. + + Ow! oes yma neb a fedr weddio? + Na phregethwr, na doctor, yn hynod actio, + O! nid oes i’m hoedl i fawr o _drust_, + Ow! _physic_, ’rwy’i _just_ a phasio. + + [_Ymddengys y Doctor_. + + _Doctor_. _O dear heart_, _you are sick_, ’rwy’n cweled! + + _Arth_. O meistr anwyl, ni fu hi erioed cyn erwined! + ’Rydwy’i bron marw’n ddigon siwr, + Coeliwch, mewn cyflwr caled! + + _Doct_. _Let’s feel your wrist_, mae pyls chwi cweithio? + + _Arth_. Oes rhywbeth yn ateb bydda’i fyw dipyn eto? + + _Doct_. _Yes_, _yes_, _I hope you’ll come_ o’r core. + + _Arth_. Iechyd i’r galon, os ca’i fyw tan y gwylie. + + _Doct_. _Here’s drops for you_ i lonyddu’ch ysbrydoedd. + + _Arth_. Os bydda’i marw fel ’nifel, ’da’i byth i’r nefoedd. + + _Doct_. _Don’t be afraid_, mae Duw’n trugarog. + + _Arth_. Ni waeth i chwi p’run, ’rwy’n ddiffeth gynddeiriog. + + _Doct_. _I’ll warrant you_’n burion, mi ddof yma’r bore, + _To bleed you and bring some more_ cyffirie, + Cym’rwch a cadwch ddeiet dda, + Yn ddiddychryn hyn yna i ddechre. + + [_Diflanna’r Doctor_. + + _Arth_. Wel, bendith eich mam i chwi, meistr anwyl, + Ond a ddaethum yn well nag oeddwn yn ddisgwyl; + Rhaid gyru at y person i ddwyn ar go’, + Am roi gweddi, os bydd eisio, ddywsul. + + Os fi geiff hoedl eto’n weddedd, + Mi feddyliaf lawer am fy niwedd, + Ni choelia’i nad ymadawa’i ar frys, + A’m holl afiachus fuchedd. + + Mi af i bob cymanfa, lle byddo rhai duwiola, + A rhof elusen i’r tlawd, heb eiriach blawd na bara; + O! hoedl, hoedl eto, i ddarllen a gweddio! + Ow’r amser gwerthfawr rois yn gas, heb geisio gras yn groeso! + + Duwioldeb, Duwioldeb, wyneb anwyl! + Tyred i’m dysgu! yr wy’n disgwyl + Y gwnei di fy ’fforddi, mae f’ ewyllys yn bur, + ’Nol dy archiad, i wneuthur dy orchwyl. + + [_Ymddengys Madam Duwioldeb Crefydd_. + + _Duwioldeb_. Pwy sydd yma, caetha’ cwyn, + Yn galw ar dwyn am dana’? + + _Arth_. Hen bechadur heb fod yn iach, + Sydd a’i galon bach yn gwla. + + [Picture: Marwolaeth y Cybydd. Darlun gan A. E. Elias] + + _Duwi_. Fel hyn bydd llawer hen bechadur, + Pan ddelo clwy’ neu ddolur, + Er iddynt son am grefydd sant, + Hwy ant eto wrth chwant eu natur. + + _Arth_. O! Duwioldeb, ’da’i byth i ildio, + Mi ddof i dy ddilyn, pwy bynnag a ddelo; + Ac a wnaf bob rhyw beth a f’och di’n bur, + Drwy gysur, yn ei geisio. + + Mi adawaf arian i’r tylodion, + ’Rwy’n meddwl fod hynny’n weithred raslon; + Ac mi dderbynia’r pregethwyr gore i’r tŷ, + ’Rwy’n bwrw fod hynny’n burion. + + Ac mi wna’r peth a fynnir byth yn fwynedd, + Ym mhob rhyw gariad, os ca’i drugaredd; + Gweddied pawb gyda fi hyn o dro + Am iechyd i ymendio ’muchedd. + + _Duwi_. Duw roes glefyd i’th rybuddio, + A barodd i’th gydwybod ddeffro; + Ac yn rhoddi it’ dduwiol ras, + Hoff addas i’th hyfforddio. + + _Arth_. Iechyd i’th galon di, Grefydd dyner + ’Rwy’n teimlo fy hun wedi gwella llawer. + + _Duwi_. Deui eto’n iachach nag yr wyd, + Am hynny cwyd o’th gader. + + _Arth_. Wel, dyma fi ar fy nhraed yn rhodio. + Y cwmni mwyndeg, ’rwy’n ame gwna’i mendio; + Ni welsoch chwi ’rioed un mor ddi-fai, + Yn ddi ddowt ag fydda’i eto. + + _Duwi_. Gwylia’n odieth ar dy fynediad, + A chymer ofal mawr trwy brofiad; + Os dy ddwylo ar yr aradr a roi fel Paul, + Ni wiw i ti edrych ar dy ol. + + Cofia Gain a’i aberth cyndyn + A gwraig Lot a ddarfu gychwyn; + Balam gynt a garodd wobre. + Pob un o’r rhai’n aeth dros y llwybre. + + Cofia swydde Saul a Suddas, + Yn rhybudd cymer dymer Demas, + A chofia Agrippa, frenin oerddig, + A ddaeth yn Gristion o fewn ’chydig. + + _Arth_. ’Does dim sy gryfach na duwiol grefydd, + Pe dysgit ti Gaenor, fy ngwraig i, ar gynnydd; + ’Rwy’i er’s deugen mlynedd ’mynd i ’ngwely ’mlaena’, + Ac ni ddywedodd hi weddi erioed, mi dynga. + + Mae hi am fynd yn gyfoethog wrth ofalu a gweithio, + Ond ni ddysgodd hi ’rioed na phader na chredo; + Mae gen i fy hun, oni bydda’i’n ddig, + Ryw grap diawledig arno. + + Mi fyddwn i erioed yn gweddio rhyw ’chydig, + Wrth fynd trwy ddwr neu ryw ffordd ddychrynedig, + Neu ar fellt a tharane y cofiwn i am Dduw, + Ond bellach byddaf byw’n o bwyllig. + + Felly, Duwioldeb, mae gen i rwan + Ryw chwant ac ’wyllys i roi tro tuag allan. + + _Duwi_. Cerddwch, a rhoddwch dro drwy gred, + Cofiwch eich adduned cyfan. + + Meddyliwch wrth rodio draw ac yma + Ym mhlith eich pwer mai Duw a’i pia; + Gwyliwch roi’ch calon i garu’ch golud. + Rhag ofn i chwi golli ffordd y bywyd. + + [_Diflanna Arthur_. + + Yn ddrych i bechaduried byd + Cadd hwn ei adel am ryw hyd; + Yn awr mi ganaf bennill dygyn, + I hynod ystyr hyn o destyn,— + + (_Alaw_—“SUNSELIA.”) + + “Pwy heno’n wahanol, dduli dynol, all ddweyd, + Na ddarfu Duw gynuyg yn unig ei wneyd + Yn ddawnus feddiannol o reol ei ras, + Ond ein bod ni drwy bechod yn gwrthod yn gas; + Trwy glefyd a gloes, a llawer byd croes, + Trwy amryw rybuddion, arwyddion a roes; + Mae’n cynnyg oes gwiw i’r gwaetha sy’n fyw, + Rhyfeddwn ei foddion, mor dirion yw Duw. + + “Mae’n cynnyg ymwared er trymed ein trwyth, + Rhag torri neu gospi’r ffigysbren di ffrwyth, + Mae’n erfyn caei blwyddyn er sugyn i’w sail, + Gan gloddio i’w adfywio, ac anturio rhoi tail; + Ac yna os dmwg wawr a fydd, er poen mawr, + Y farn a’r gair taeredd yw, Torr ef i lawr! + A hon yw’r farn ffri. O! crynwn mewn cri, + Rhag ofn mai rhai diffrwyth mewn adwyth y’m ni.” + + [_Ymddengys Arthur wedi myned yn iach_. + + _Arthur_. O! nid wyf ddim am gynnwys yma dduwiol ganu. + Llawer brafiach clywed lloie’n brefu, + Ac yn lle darllen a gweddio’r nos ar led + Mwyneiddiach gen i weled nyddu. + + _Duwi_. Ow, ddyn truenus, gresynus anian, + Mae’n drist yr awel, a dro’ist ti rwan? + + _Arth_. Beth bynnag a drois, ni chewch chwi’n drwch, + Mo’ch ’wyllys, cerddwch allan. + + _Duwi_. Onid i mi mae’r addewid hynod, + O’r byd sy ’nawr, a’r byd sy i ddyfod? + + _Arth_. Ni ches i o fantes wrth dy drin, + Un difyn, dal dy dafod. + + _Duwi_. Wel, beth a ddarfu i chwi gynne addo? + + _Arth_. Trymder fy nolur bâr im’ siarad dan fy nwylo. + + _Duwi_. I b’le ’r eiff eich ened, meddyliwch hynny? + + _Arth_. Mi gaf amser i fyfyrio ar ol y fory. + + _Duwi_. Och! beth a wnei di, ddyn anraslon, + Pan ddel dy ddiwedd, gwannedd gwynion? + + _Arth_. Beth a ga’i? Ond boddloni heb goll + I’r un digwydd a’r holl gymdogion. + + _Duwi_. Gwae, gwae di, bechadur chwerw, + Unweth yn fyw, a dwyweth yn farw; + Ymroi i gysgu ar dy sorod, + ’Nol deffro unweth dy gydwybod. + + Ti addunedest ger bron Duw, + Gwellhait dy fuchedd os cait fyw, + Yn awr troi ’nol i’th hen ffieidd-dra, + Fel hwch i’r dom, neu’r ci i’w chwydfa. + + Y gŵr a gerydder yn fynychol, + Ac a g’leda ei watt annuwiol, + A ddryllir yn ddisymwth ymeth, + Fel na byddo meddyginieth. + + [_Diflanna Duwioldeb_. + + _Arth_. Wel, hawdd ganddi hi brablan a breblian, + Ni wiw i mi wrando pawb yn lolian, + Rhaid i mi bellach flaenllymu’r ddwy big, + A chodi yn o hyllig allan. + + Nid oedd ond ffoledd a gofid calon + I mi fynd yn dduwiol ymysg rhyw Iddewon! + Yr ydwy’n meddwl nad oes gan neb fel fi + Gasach llancesi a gweision. + + Nhw’ dyngan’ ac a regan, gan guro ac ymrwygo, + A ddryllio’r gêr o’u cwmpas, yn dawnsio ac yn campio, + A gwych gan eu calonne chware ambell wers, + O cric mi hers a horsio. + + O! ’roedd acw helynt drwg anaele, + Tra fum i yn sal er’s dyddie, + Hwy wnaethon’ hefyd enbyd ŵg, + Mynn Elian, i mi ddrwg anaele. + + Fe aeth dau lo bach i ollwng trwyddyn’, + Ddim byd ond o ddiogi edrych atyn’, + Ac ni choeliech chwi byth, y cwmni ffraeth, + Mor wachel yr aeth un mochyn. + + A bu farw un hesbwrn, yr ydwy’n hysbys, + Mewn mieri yng nghaue Morys, + Ac ni fu wiw ’rwy’n siwr gan Gaenor na Sian + Fynd yno i ymg’leddu na chroen na gwlan. + + ’Roedd y gweision a’r gweithwyr oll am y gwaetha, + Heb ronyn o fater ond cysgu neu fwyta; + Fe aeth y coffor a’r blawd, Och fi, cyn waced, + A dacw gasgen o ymenyn dest wedi myned. + + ’Rwy’n ame’n ddigysur y rhoison’ hwy gosyn + I’r hen awff hurtedd a fydde’n dweyd ffortun, + Mi a’u clywes yn siarad ac yn cadw syrwrw, + Fod honno’n ymleferydd y byddwn i farw. + + Ac nid ydwy’n ame llai mewn difri’, + Nad oeddynt hwy’n erfyn i mi farw i ’nghrogi; + Roedd fy nghlocs gan un o’r llancie’n y domen, + A’r llall yn dechre glynu yn yr hen wasgod wlanen. + + Ac felly ni choeliech chwi, ’r cwmni enwog, + Hynny o greulon golledion llidiog, + A gefes i tra fum yn sâl, + Fe gostiodd imi dâl cynddeiriog. + + Ac mi fum cyn ddyled ag addoli, + A hel pregethwyr acw i floeddio ac i goethi; + A garw’r cwrw a’r bara gwyn cann + A aeth yn rhan y rheiny. + + Ac ’roedd gennyf botel frandi, + Fe lyncwyd hwnnw i’w grogi, + A cheirch i’w ceffyle hwy, hyn a hyn, + Onid oeddwn i’n cryn greuloni. + + Hwy fwytason’ beth anaele, + Rhwng bacwn, biff, ac wŷe; + Siawns ond hynny don’ nhw i’n tŷ ni, + I goethi mo’u pregethe. + + Yr holl gwmffwrdd calon ges i oddiwrthyn’ + Oedd dangos fy nhŷ, a’m stoc, a’m tyddyn, + A llawnder fy ydlan, wiwlan wedd, + ’Roedd hynny’n rhyw rinwedd ronyn + + Ond ar draws yr holl rinwedde, + ’Roedd diawl yn y tylwyth gartre’; + Ni choeliech chwi byth, am nonsens ffô! + Hynny ddaeth ar f’ol i o filie. + + Fe ddaeth acw fil oddiwrth y siopwr, + Am friws a sena, nutmeg a siwgr, + A bara gwyn, a _biscuits_, pan oeddwn yn wan. + A gafwyd gan y pobwr. + + Ac fe ddaeth acw gyfrif gerwin, + Rhwng _raisins_, _wine_, a _white-wine_, + A phob rhyw licier, a syber saig, + Fydde wrth fwriad y wraig a’r forwyn. + + Hwy garieut acw’n gywren, + Yn f’enw i’r peth a fynnen’; + Hwy’m cym’rent i’n esgus dilys dw’, + Ac a lyncent hwnnw’u hunen. + + Ni ddyfethes i yn ty nghlefyd, + Erioed gyment ag maent hwy’n ddywedyd; + Ond mi deles lawer yn mhob lle + O achos eu bolie bawlyd. + + Ond mae’n debyg fod arnua’i eto gyfri’, + Gwmpas hanner coron i’r apoticeri,— + ’Rwy’n foddlon i dalu hynny fy hun, + Fe wnaeth y dyn beth d’ioni. + + [_Ymddengys Doctor_. + + _Doctor_. _How do_, ’rhen corff, daru’ch mendio’n clyfar? + + _Arth_. Yr ydwy’n abl grymusdeg, bendith Huw i chwi, mistar. + + _Doct_. Mae’n ta gen’ i’ch cweled ch’i mor _hearty_. + + _Arth_. Mi fyddwn yn iachach pe cawn dalu ichwi. + + _Doct_. _Here’s a bill for the whole cost_. + + _Arth_. Wel, gobeithio nad ydych chwi ddim yn dôst. + + _Doct_. _The total sum one guinea and a half_. + + _Arth_. Aroswch, gadewch i mi edrych yn graff! + + Y gini a hanner am gyn lleied a hynny? + Ai diawl a welodd etifedd y fagddu! + Dos oddiyma, leidar, gyda dy ledieth, + Onide, mi dala’ i ti am dy hudolieth. + + _Doct_. Wel, mae ceny’ ffordd i godi’m cyflog, + Mi fynna’i cael nhw ar fyr bob ceiniog. + + [_Diflanna Doctor_. + + _Arth_. Ni chei m’onynt o’m bodd i, + Wyneb ci cynddeiriog. + + Nagê, glywsoch chwi ’rioed, fy eneidie, + Y ffasiwn ddigywilydd gole? + Gofyn gini a hanner, â’i safn ar led, + Yn grôg y bo! am gan lleied siwrne. + + Ni chefes i o’i _ddrugs_ a’i gelfi dygyn, + Erioed werth deunaw, pe ba’i fo wrth dennyn; + Mi feddylies y buase yn hyn o le, + Hanner cofon o’r gore i’r ceryn. + + Yn lle hynny dyma gini a hanner, + Fydd raid imi dalu ar fyrder, + Er i mi wylltio a mynd o’m co’, + Mi wranta mynn e’ eto’i fater. + + Ond ni choelia’i nad â’i tuag adre’ bellach, + Mi fydda’ o hyn allan am y byd yma’n hyllach; + Mi wna i bawb ganlyn ar eu gwaith, + Mi lainia, ac mi â’n saith greulonach. + + [_Ymddengys Angau_. + + _Angau_. _Stop you_, _old man_, _you are to be dead_. + + _Arth_. Ni fedra’i fawr Saesneg, beth ddywed e’, Ned? + + _Ang_. _You’ve refused to take warning_, _but now you shall see_. + + _Arth_. Wel, mae ganddo ryw drwbwl, ’rwy’n meddwl, i mi. + + _Ang_. _Now it is too late to prepare yourself_. + + _Arth_. ’Rwy’n ofni mai baili mewn difri ydyw’r delff. + + _Ang_. _Now in short time to death you are debtor_. + + _Arth_. Mi waria ddegpunt cyn talu i’r Doctor. + + _Ang_. _Thou shall soon go to eternal life_. + + _Arth_. Fydde’n well i’r gwaich coeglyd gym’ryd hynny geiff. + + _Ang_. _I’ll stay no more to keep you company_. + + _Arth_. Wel, garw ydyw’r Saeson am siarad yn sosi. + + _Ang_. _I have put my hand through my heart and breast_. + + _Arth_. Beth sy fynno’r rôg â fi mwy na’r rest? + O! mae diawl yn ei ’winedd, fe daflodd ei wenwyn, + ’Rwy’n clywed fy hun yn crynu bob gronyn. + + Ow! dyma fi ’n awr yn fy rhyfyg annuwiol, + Fel wedi cael fy nharo’n farwol! + Ow! Ow! pobl Dduw a ddarfum i ddibrisio, + Ni haeddwn i ond diawlied i fod tan eu dwylo. + + O! meddyliwch, ddynion, am eich hir artre, + Fe fu rhai ohonoch chwi mewn clefyd fel finne, + Ac ar ol codi allan, yn pechu’n syth, + Heb deimlo byth mo’r pethe. + + Ow’r hen bobl! os yw rhai ieuenc heb wybod, + Fe ddylech chwi feddwl fod eich oes bron a darfod, + Ac fealle lawer gwaith wedi bod yn sâl, + Dyma heno i chwi siampal hynod. + + Felly ffarwel i chwi i gyd ar unweth, + Chwi wyddoch nad yw hyn ond rhyw _act_ neu chwar’yddieth: + Ond ni bydd gan Ange ond chware prudd, + Chwi welwch, ddydd marwoleth. + + [_Diflanna Arthur_. + + [_Ymddengys Rhys_. + + _Rhys_. Wel, rhwydd-deb i bawb lle rhodio, + Os bydd meddwl gonest ganddo, + Ni ŵyr llawer un gychwyno’n ddi-rôl, + A ddaw e yn ol ai peidio. + + Mae oferedd ymhob rhyw fwriad, + Sydd yn y byd mewn treigliad, + Gwagedd ac oferedd yw cyfoethog a thlawd, + Pan fo diwedd pob cnawd yn dwad. + + Rhaid i bob llestr mawr a bychan, + Sefyll yn hynod ar ei waelod ei hunan; + Fe dderfydd y cynnwr’ a’r dwndwr dall, + Sy gan y naill ar y llall y rwan. + + Er bod bai ar bawb, o frenin i gardotyn, + Ei faich ei hunan geiff pawb o honyn, + Pan fo’r gydwybod yn fyw a’r tafod yn fud, + Ni wiw treio dwedyd Rhywun. + + Tyrd dithe’r cerddor, ’rwyt ti’n un corddyn, + Gwych gennyt lechu yng ngbysgod Rhywun, + Fe roed arno lawer sached swrth, + O gelwydd wrth dy ganlyn. + + Wel, ni waeth i mi hyn o ffwndro, + Mae rhai wedi blino’n gwrando, + Nid oes gennyf finne, yn ol coethi cy’d, + Fater yn y byd er peidio. + + Ond, begio’ch pardwn chwi beidio a chynhyrfu, + Mae eto gân ddiddan, ac yna ddiweddu, + Dymuned ar bawb sy am wrando’n glos, + Yn bresennol aros hynny,— + + _Y Diwedd-glo_, _ar_ “GREECE AND TROY.” + + “Pob diwyd doeth wrandawydd, + Sy’n profi’n bur bob arwydd, + Gan ddal mewn synwyr dedwydd + Yr hyn sy dda; + Mae lle i gael trwy deimlad, + Fel gwenwyn mewn gwahaniad, + O lysie gwael, heb syniad, + A leshâ! + Doethineb Duw mae’n eglur, + Sy’n dysgu pob creadur, + Yn ol natur yma i wneyd; + Pob peth sydd fel o’r dechre, + ’Nghylch cadw eu hen derfyne, + Ond dyn yn ddie, gallwn ddweyd; + Fe wnaeth y doeth Greawdydd + Y byd o bedwar defnydd, + A’i hylwydd law ei hun, + A thrwy ei ragluniaethe, + Mewn rheol ddynol ddonie, + Y byd ordeinie ar bedwar dyn. + + “Ac wele’r pedwar penneth, + Bu heno mewn gwahanieth, + Rhyw olwg o’u rheoleth, + Yma’n rhwydd, + Mae rhai’n yn wrthddrych eglur + O bedwar defnydd natur, + Dwfr, Daear, Tân, ac Awyr, + Gywir swydd; + Y Dwfr yw’r elfen hyfryd, + ’Roedd Ysbryd Duw’n ymsymud, + O hyd ar wyneb hwn, + A theip o’r dwfr yn gymwys, + Yw gweinidogaeth eglwys + Sy’n tynnu’n hardd-ddwys, + Burddwys bwn; + Y Dwfr yw’r elfen ddiddig, + Sy’n llonni’r rhai sychedig + A’i fendigedig wawr; + Mae’n golchi’n budr aflwydd, + Mae’n cario o wlad bwy gilydd, + Mae’n peri budd i’r byd bob awr. + + “A’r gyfraith iawnwaith unig, + Sydd deip o’r Tân llosgedig, + I buro pob llygredig + Oerddig wall, + Yn llosgadwy dân cyfiawnder, + O bob sothach, afiach, ofer, + Dylai’r gyfraith fod trwy burder, + Yn ddi ball; + A’r Brenin llaw alluog, + Sydd deip o’r Awyr wyntog, + Mewn arfog lidiog lef, + Mae’n chwythu tymhestlau heibio, + Mae’n gostwng dynion dano, + A Duw a’i nertho dan y nef! + + “Wel, dyma’r ddull oddiallan, + Mae’r pedwar penneth anian + Fel peder elfen gyfan, + Yn eu gwaith; + Yr un gyffelyb arwydd, + Yw’r dyfnion bedwar defnydd, + Yn ngrym Crist’nogol grefydd, + Ufudd iaith’; + Corff dyn yw’r Ddaear ddiwad, + A’r Awyr yw’r anadliad. + Cynhyrfiad bywiol nerth. + A’r Tân yw’r gyfraith hynod + Sy’n argyhoeddi o bechod, + A’r Dwfr yw’r Efengyl wiwnod werth; + Gan hynny mae’r gair yn dywedyd,— + ‘Dewch bawb i’r dyfroedd hyfryd,’ + Mae’r bywyd yma ar ben; + Er son am bob helyntion, + Adnabod ffyrdd ein calon, + Sydd reitia’ moddion i ni, Amen.” + + + + +CYFFES Y BARDD. + + + WRTH edrych, aruthr adrodd, + Fy ystum, fel bum o’m bodd, + O hyd fy oes, di-foes daith, + Fyw yn ben-rhydd, fab arnhaith + Ymledu ’n annheimladwy + I fynnu ’mâr, fwy na mwy, + Dilynais, a diawl ynnwyf, + Bob cnawdol annuwiol nwyf,— + Nid oedd un o du ei ddiawl, + Am a allai, mwy hollawl, + Nag odid mewn rbyddid rhwydd, + Mwy’n fedrus am ynfydrwydd. + + O! mor hylithr y llithrwn + I bob gwagedd serthedd swn + Ymhlith meddwon aflonydd, + A naws i’w dal, nos a dydd. + + Fy chwedlau fu fach hudlawn, + Yn abwyd, neu rwyd yr awn; + Hualau, ar hyd heolydd, + Garw ei sain, o’m geiriau sydd; + Cig a physgod, i’m nodi, + Am foddio’ nwyf fyddwn i; + Mynych y bum ddymunol, + Am wneyd ffair menywod ffol; + Gweniaith a phob drygioni + Fu fy mhleser ofer i. + + Och feddwl afiach foddion, + Ffieiddrwydd hynt y ffordd hon; + Mi ledais fel malwoden, + Lŷsg o’m hol i lesghau ’mhen; + + A’m calon pan f’wi’n coelio, + Fy llysg drwg fydd yn llesg dro: + Nyth ydwyf, annoeth adail, + Deml y fall, nid aml ty ail; + Daear afluniaidd dywyll, + A llyn du, yn llawn o dwyll: + Tŵr annedd pob trueni + Yw ty nghalon eigion i. + + A pha mwyaf gaf heb gudd, + O fwriad eu llaferydd, + Mwy-fwy mawr-ddrwg amlwg wŷn, + A swn dialedd sy’n dilyn; + Cyfyd cof, amryw brofiad, + O’m heuog, afrywiog frad; + Gan mor drwm yn y clwm clau + A chadarn fy mhechodau. + + Och edrych eglur-ddrych glau + Helyntion y talentau; + Fy nhalent erbyn holi, + Gwaedd yw son, a guddiais i, + Tan fy llygraidd ffiaidd ffol, + Yn fy naear annuwiol. + Duw a roes, da yw ei rad, + Fy awenydd, fyw Ynad; + Minnau troes, mewn enaid rhydd, + I’r gelyn, er oer g’wilydd. + + ’Mroddais, eisteddais yn stol + Gwatwarwyr, gnawd daearol; + Yn lle bod, hynod wiw hawl, + Ar lan afon, le nefawl, + Yn dwyn ffrwyth, at esmwythder, + Fel y pren plan, purlan pêr. + + Ond Och! Ydwyf bechadur, + Fel llwyn sarff, neu ’fallen sur: + Ffigys-bren, neu wernen wyf, + Ddi-ffrwyth, hyd oni ddeffr’wyf; + Chwith yw’r farn, fy chwythu fydd, + Fel mân ûs ar fol mynydd, + Oni chaf, iawn awch ufydd, + Rym i ffoi trwy rwymau ffydd, + A chalon gwir ddychweliad, + I’m troi at faddeuant rhad. + + I’r hyn Duw, o’m rhan dywyll + Rhwymau barn, rho i mi bwyll + I gydnabod mewn tlodi, + ’Th ras haeddianuol doniol Di, + Yn troi’r hadl, rai afradlon, + At weli, er mor bell y b’on. + + Duw i’th ras yn urddas ne’, + Er mwyn fy enaid myn finne’, + Yn ollawl, gyflawn allan, + Fel pentewyn, tynn o’r tân, + Wael bechadur dolur dig, + A llesg adyn llosgedig. + Trywana fi o’m trueni, + Gwel dy fab gwael ydwy’ fi; + Dwg f’ enaid i’th drigfanne, + O fy Nuw, er ei fwyn E’. + + + + +HANES HENAINT. 1799. + + + GLYWCH gwynfan clychawg anferth + Gan Brydydd annedwydd nerth: + Daeth henaint oed wth ynnwyf, + Dirfawr nych, a darfu’r nwyf. + I’m henaint ymwahanodd + Alar a meth lawer modd. + + Methiant ar ffrwythiant ftraeth + Cry’ hoff helynt corftfolaeth, + O’m traed i’m pen daeth gwendid, + Cymysgrwydd, llesgrwydd, a llid: + Llid na bawn mor llydan bum, + A mynwesdeg mewn ystum, + Yn gallu canu cynneddf, + Liosog rym, lais a greddf. + Hwyl hyf oedd gennyf i gân, + Arwydd utgorn ar ddatgan; + Ond weithian, myned waethwaeth, + Bref braint, f’ysgyfaint sy gaeth; + Pesychu, mewn pwys uchel, + Fy ngrudd ei chystudd ni chêl; + Torri ’nghrib at fy niben + Mae’r byd—fe ddaw marw i ben. + + Meirw wnaeth fy nhadmaethod, + A’m cyfeillion, feithion fod; + Chwithdod a syndod yw sôn, + Mewn gafael am hen gofion: + Drwy edrych, wrthrych warthryw + Yr ystum y bum i byw. + Fy athrylithr yn llithrig, + Ac gyda chwant, gwaed, a chig; + Ias fyw oedd fy ysfa i, + Anian burwyllt yn berwi; + Byw awch gynneddf bachgennyn, + A geidw gof, iawn ddof yn ddyn. + + Dysgais i ddewrllais ddarllen, + Ar waith fy mhwys, wrth fy mhen; + A ’sgrifennu, mynnu modd + Rhieni, er mor anodd; + Byddai mam yn drwyngam dro, + Ran canwyll oedd rhinc honno; + Fy nghuro’n fwy annghariad, + A baeddu’n hyll, byddai ’nhad; + Minnau’n ddig o genfigen, + Câs o’m hwyl, yn cosi mhen, + Ac o lid, fel gwael adyn, + Llosgi ’ngwaith, yn llesg ’y ngwŷn. + + Er hynny, ’n ol trefnu tro, + I’r un natur awn eto; + Ym mhob dirgel gornel gau, + Fy holl wiwfryd fu llyfrau; + ’Sgrifennwn res grai fynych, + Mewn hunan grwm yn nhin gwrych; + Symud bys, rhag ysbys gau, + Lle’n wallus, i’r llinellau; + A’m gwaith nos dangos wnai’r dydd, + Mor fywiog, a mawr f’awydd; + Fy holl wanc a’m llwyr amcan, + Ddarllain ac olrhain rhyw gân. + + Amryw Sul, bu mawr y sias, + Trafaeliwn i Bentre’r Foelas, + At Sion Dafydd, cludydd clau, + Hoen lewfryd am hen lyfrau. + Ac Edward, enwog awdwr, + Pwyllus, ddeallus dda wr, + Taid Robin, Bardd Glyn y Glaw, + Fyw feithrin, fu fy athraw. + A Dafydd, llyfrgellydd gwiw, + Awdwr hoew-fraint o Drefriw: + Cynullwyr canu ollawl, + A hanesaidd henaidd hawl. + + Bu feirw rhai’n, fu gywtain g’oedd. + Llwfr gollwyd eu llyfrgelloedd: + Amser a wisg frisg o frad, + Anwadal gyfnewidiad; + Amryw draill mawr droelli, + Fu yn fy amser ofer i. + Bu beirdd yn fy heirdd fywhau, + Gwest awen, megis duwiau; + Tomos, o Dai’n Rhos, dyn rhydd, + Ar wiwnaws yr awenydd; + Ei ddisgybl ef, ddwysgwbl un, + Lais hygoel, fum las hogyn, + A’i fynych ysgrifennydd, + Ar droiau’n ddiau drwy ddydd; + Gwaith prydyddion moddion mad, + Fu ddelwau fy addoliad. + + O! mor werthfawr, harddfawr hyf, + Ac anwyl fyddai gennyf + Gwrdd Huw Sion, a’i gyson gerdd, + Bardd Llangwm, bwrdd llawengerdd; + A Sion, mewn hoewlon helynt, + Bu lew gerdd, o’r Bala gynt. + Ac Elis, wr dibris daith, + Y Cowperfardd, co’ purfaith; + A Dafydd, unydd anian, + Llanfair gynt, llawen fu’r gân; + A Iorwerth Ioan, lân wledd, + O Bodfari, byd fawredd; + Ac Ifan Hir, cu fwynhad, + Cyff amaith, ac offeiriad; + Y gŵr hwn, â gwawr heini + Prydydd, a’m priododd i: + A’r clochydd, brydydd breudeg, + Llon fu ’r dydd yn Llanfair deg, + A Sion Powel, gwirffel gân, + Wrth iau athrawiaeth Ieuan, + Gweuai seinber gysonbell + Hoew iach waith—nid haiach well. + + Hyn o gyfeillion heini + Fu a’u sain yn fy oes i; + Wele ’rwyf, wae alar wynt, + Heno heb un ohonynt. + + Ond mae tri, mewn llawnfri lled, + O heneiddfeirdd hoen aeddfed; + Rhys ab Sion, blaeuion y bleth, + Llên fyw awchrym, Llanfachreth; + A Rolant, arddeliant dda, + Llwyr belydr gerllaw’r Bala; + A Bardd Collwyn, glodfwyn glau, + Sydd nennawr ein swydd ninnau, + Fe ganodd fwy gynneddf wir, + Na’r un dyn bron adwaenir. + Dyma dri, caf brofi braint, + Eu mwyn hanes mewn henaint; + A henaint sy wehynydd, + A’i nod yw darfod bob dydd. + + Wele wagedd, wael ogyd, + Cyfeillion, meillion fy myd, + Ni wiw rhyw edliw rhydlawd, + Broch i’w gnoi yw braich o gnawd; + Pa gred ymddiried am dda, + Siomiant yw pob peth s’yma; + Ni feddaf un f’ai addwyn, + I ddodi cerdd, neu ddweyd cwyn; + Marw Samwel, f’ymresymydd, + Cyfrinach bellach ni bydd. + + Hynny sydd o hynaws hawl, + A nodded awenyddawl, + A myg maeth Prydyddiaeth dêg, + Yu Llundain mae enw llawndeg; + Ni waeth yma, noeth amod, + Ro’i’n lân fy nghân yn fy nghôd. + + Aed cân fach bellach i’w bedd, + Yn iach ganu uwch Gwynedd; + Tra fo’r iaith, trwy ofer ol, + Beunydd, mor annerbyniol; + Yn enwedig bon’ddigion, + Leuad hwyr, yn y wlad hon; + Rhyw loddest ar orchest rhydd, + Yw holl wana’u llawenydd, + Cadw cwn, helgwn yn haid, + Hoffa tôn, a phuteiniaid, + Ac yfed gwin, drwy drin drwg, + A choledd twyll a chilwg; + Trwm adrodd trem edryd, + Llwm oer barch, mai llyma’r byd, + Na cheiff Bardd “Gardd o Gerddi,” + O fraint mo’r cymaint a’r ci. + + Ond, er gwenwyn dewr gwannaidd, + Gwneyd diben f’awen pwy faidd? + Ffynnon yw a’i phen i nant + Ffrwd breiniol ffriw di briniant; + Dull geudwyll nid eill godi + Rhestrau hadl i’w rhwystro hi. + + Er a welais o drais draw, + Rhai astrus am fy rhwystraw, + Ac er colli gwyr callwych, + Tra gallaf rhodiaf fy rhych. + + Wynebu’r wyf at fy niben, + Llewyrch oer, fal Llywarch Hen; + A’m Cynddelw i’m canddaliad + Yw gwawr gwên fy awen fad; + Awen a ges, o wres rydd, + Ac awen sai’n dragywydd. + + Gradd o Dduw yw gwraidd awen, + Bid iddo’n ffrwyth mwyth, Amen. + + + + +Ôl-nodiad + + +{9} Cerdd a wnaeth T. Edwards, o’r Nant, i Robert Parry Plas yn Green, i +ofyn gwlan. + +{13} Ateb i Robert Davies, Nantglyn, a ofynasai am wreiddiol achos yr +anghydfod a fu rhwng y Bonedd a’r Cyffredin, yn Ninbych, 1795. Dechreua +cerdd Bardd Nantglyn fel hyn:— + + “Tomos Edward, mi osodaf + Egwan eiriau, ac yn araf; + Brawd a thad parodwaith ydych, + O dŷ’r Awen. waed oreuwych; + A chan eich bod mor agos berthyn, + I chwi’n eglur, + Mwyn drwy fyfyr, mentrafofyn.— + Beth yw’r gwreiddyn ddygodd flagur, + Chwerw dyfodd, + Ac a ledodd rhwng ein gwladwyr?” + + + + +***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GWAITH TWM O'R NANT*** + + +******* This file should be named 2734-0.txt or 2734-0.zip ******* + + +This and all associated files of various formats will be found in: +http://www.gutenberg.org/dirs/2/7/3/2734 + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions will +be renamed. + +Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright +law means that no one owns a United States copyright in these works, +so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United +States without permission and without paying copyright +royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part +of this license, apply to copying and distributing Project +Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm +concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, +and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive +specific permission. If you do not charge anything for copies of this +eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook +for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, +performances and research. They may be modified and printed and given +away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks +not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the +trademark license, especially commercial redistribution. + +START: FULL LICENSE + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full +Project Gutenberg-tm License available with this file or online at +www.gutenberg.org/license. + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project +Gutenberg-tm electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or +destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your +possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a +Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound +by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the +person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph +1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this +agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm +electronic works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the +Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection +of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual +works in the collection are in the public domain in the United +States. If an individual work is unprotected by copyright law in the +United States and you are located in the United States, we do not +claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, +displaying or creating derivative works based on the work as long as +all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope +that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting +free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm +works in compliance with the terms of this agreement for keeping the +Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily +comply with the terms of this agreement by keeping this work in the +same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when +you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are +in a constant state of change. If you are outside the United States, +check the laws of your country in addition to the terms of this +agreement before downloading, copying, displaying, performing, +distributing or creating derivative works based on this work or any +other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no +representations concerning the copyright status of any work in any +country outside the United States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other +immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear +prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work +on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the +phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, +performed, viewed, copied or distributed: + + This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and + most other parts of the world at no cost and with almost no + restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it + under the terms of the Project Gutenberg License included with this + eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the + United States, you'll have to check the laws of the country where you + are located before using this ebook. + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is +derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not +contain a notice indicating that it is posted with permission of the +copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in +the United States without paying any fees or charges. If you are +redistributing or providing access to a work with the phrase "Project +Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply +either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or +obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm +trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any +additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms +will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works +posted with the permission of the copyright holder found at the +beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including +any word processing or hypertext form. However, if you provide access +to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format +other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official +version posted on the official Project Gutenberg-tm web site +(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense +to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means +of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain +Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the +full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works +provided that + +* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed + to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has + agreed to donate royalties under this paragraph to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid + within 60 days following each date on which you prepare (or are + legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty + payments should be clearly marked as such and sent to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in + Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg + Literary Archive Foundation." + +* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or destroy all + copies of the works possessed in a physical medium and discontinue + all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm + works. + +* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of + any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days of + receipt of the work. + +* You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project +Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than +are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing +from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The +Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm +trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +works not protected by U.S. copyright law in creating the Project +Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm +electronic works, and the medium on which they may be stored, may +contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate +or corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged disk or +other medium, a computer virus, or computer codes that damage or +cannot be read by your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium +with your written explanation. The person or entity that provided you +with the defective work may elect to provide a replacement copy in +lieu of a refund. If you received the work electronically, the person +or entity providing it to you may choose to give you a second +opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If +the second copy is also defective, you may demand a refund in writing +without further opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO +OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of +damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement +violates the law of the state applicable to this agreement, the +agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or +limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or +unenforceability of any provision of this agreement shall not void the +remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in +accordance with this agreement, and any volunteers associated with the +production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm +electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, +including legal fees, that arise directly or indirectly from any of +the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this +or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or +additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any +Defect you cause. + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of +computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It +exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations +from people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future +generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see +Sections 3 and 4 and the Foundation information page at +www.gutenberg.org + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by +U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the +mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its +volunteers and employees are scattered throughout numerous +locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt +Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to +date contact information can be found at the Foundation's web site and +official page at www.gutenberg.org/contact + +For additional contact information: + + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To SEND +DONATIONS or determine the status of compliance for any particular +state visit www.gutenberg.org/donate + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. To +donate, please visit: www.gutenberg.org/donate + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project +Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be +freely shared with anyone. For forty years, he produced and +distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of +volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in +the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not +necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper +edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search +facility: www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + |