diff options
Diffstat (limited to 'old/twmnt10.txt')
| -rw-r--r-- | old/twmnt10.txt | 3797 |
1 files changed, 3797 insertions, 0 deletions
diff --git a/old/twmnt10.txt b/old/twmnt10.txt new file mode 100644 index 0000000..dd8e970 --- /dev/null +++ b/old/twmnt10.txt @@ -0,0 +1,3797 @@ +The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II.) +The Project Gutenberg Etext The Works of Twm o'r Nant Volume II +#1 in our series by Twm o'r Nant + +This Etext is in Welsh + +Copyright laws are changing all over the world, be sure to check +the copyright laws for your country before posting these files!! + +Please take a look at the important information in this header. +We encourage you to keep this file on your own disk, keeping an +electronic path open for the next readers. Do not remove this. + +*It must legally be the first thing seen when opening the book.* +In fact, our legal advisors said we can't even change margins. + +**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts** + +**Etexts Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971** + +*These Etexts Prepared By Hundreds of Volunteers and Donations* + +Information on contacting Project Gutenberg to get Etexts, and +further information is included below. We need your donations. + + +Title: Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II.) +Title: The Works of Twm o'r Nant, Volume II + +Author: Twm o'r Nant (Thomas Edwards) + +July, 2001 [Etext #2734] + + +The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II.) +The Project Gutenberg Etext The Works of Twm o'r Nant Volume II +*****This file should be named twmnt10.txt or twmnt10.zip****** + +Corrected EDITIONS of our etexts get a new NUMBER, twmnt11.txt +VERSIONS based on separate sources get new LETTER, twmnt10a.txt + + +This etext was prepared by David Price, email ccx074@coventry.ac.uk +from the 1910 "Cyfres Y Fil" edition edited by Sir Owen M. Edwards. + +Project Gutenberg Etexts are usually created from multiple editions, +all of which are in the Public Domain in the United States, unless a +copyright notice is included. Therefore, we usually do NOT keep any +of these books in compliance with any particular paper edition. + + +We are now trying to release all our books one month in advance +of the official release dates, leaving time for better editing. + +Please note: neither this list nor its contents are final till +midnight of the last day of the month of any such announcement. +The official release date of all Project Gutenberg Etexts is at +Midnight, Central Time, of the last day of the stated month. A +preliminary version may often be posted for suggestion, comment +and editing by those who wish to do so. To be sure you have an +up to date first edition [xxxxx10x.xxx] please check file sizes +in the first week of the next month. Since our ftp program has +a bug in it that scrambles the date [tried to fix and failed] a +look at the file size will have to do, but we will try to see a +new copy has at least one byte more or less. + + +Information about Project Gutenberg (one page) + +We produce about two million dollars for each hour we work. The +time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours +to get any etext selected, entered, proofread, edited, copyright +searched and analyzed, the copyright letters written, etc. This +projected audience is one hundred million readers. If our value +per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2 +million dollars per hour this year as we release thirty-six text +files per month, or 432 more Etexts in 1999 for a total of 2000+ +If these reach just 10% of the computerized population, then the +total should reach over 200 billion Etexts given away this year. + +The Goal of Project Gutenberg is to Give Away One Trillion Etext +Files by December 31, 2001. [10,000 x 100,000,000 = 1 Trillion] +This is ten thousand titles each to one hundred million readers, +which is only ~5% of the present number of computer users. + +At our revised rates of production, we will reach only one-third +of that goal by the end of 2001, or about 3,333 Etexts unless we +manage to get some real funding; currently our funding is mostly +from Michael Hart's salary at Carnegie-Mellon University, and an +assortment of sporadic gifts; this salary is only good for a few +more years, so we are looking for something to replace it, as we +don't want Project Gutenberg to be so dependent on one person. + +We need your donations more than ever! + + +All donations should be made to "Project Gutenberg/CMU": and are +tax deductible to the extent allowable by law. (CMU = Carnegie- +Mellon University). + +For these and other matters, please mail to: + +Project Gutenberg +P. O. Box 2782 +Champaign, IL 61825 + +When all other email fails. . .try our Executive Director: +Michael S. Hart <hart@pobox.com> +hart@pobox.com forwards to hart@prairienet.org and archive.org +if your mail bounces from archive.org, I will still see it, if +it bounces from prairienet.org, better resend later on. . . . + +We would prefer to send you this information by email. + +****** + +To access Project Gutenberg etexts, use any Web browser +to view http://promo.net/pg. This site lists Etexts by +author and by title, and includes information about how +to get involved with Project Gutenberg. You could also +download our past Newsletters, or subscribe here. This +is one of our major sites, please email hart@pobox.com, +for a more complete list of our various sites. + +To go directly to the etext collections, use FTP or any +Web browser to visit a Project Gutenberg mirror (mirror +sites are available on 7 continents; mirrors are listed +at http://promo.net/pg). + +Mac users, do NOT point and click, typing works better. + +Example FTP session: + +ftp metalab.unc.edu +login: anonymous +password: your@login +cd pub/docs/books/gutenberg +cd etext90 through etext99 or etext00 through etext01, etc. +dir [to see files] +get or mget [to get files. . .set bin for zip files] +GET GUTINDEX.?? [to get a year's listing of books, e.g., GUTINDEX.99] +GET GUTINDEX.ALL [to get a listing of ALL books] + +*** + +**Information prepared by the Project Gutenberg legal advisor** + +(Three Pages) + + +***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS**START*** +Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers. +They tell us you might sue us if there is something wrong with +your copy of this etext, even if you got it for free from +someone other than us, and even if what's wrong is not our +fault. So, among other things, this "Small Print!" statement +disclaims most of our liability to you. It also tells you how +you can distribute copies of this etext if you want to. + +*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS ETEXT +By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm +etext, you indicate that you understand, agree to and accept +this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive +a refund of the money (if any) you paid for this etext by +sending a request within 30 days of receiving it to the person +you got it from. If you received this etext on a physical +medium (such as a disk), you must return it with your request. + +ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM ETEXTS +This PROJECT GUTENBERG-tm etext, like most PROJECT GUTENBERG- +tm etexts, is a "public domain" work distributed by Professor +Michael S. Hart through the Project Gutenberg Association at +Carnegie-Mellon University (the "Project"). Among other +things, this means that no one owns a United States copyright +on or for this work, so the Project (and you!) can copy and +distribute it in the United States without permission and +without paying copyright royalties. Special rules, set forth +below, apply if you wish to copy and distribute this etext +under the Project's "PROJECT GUTENBERG" trademark. + +To create these etexts, the Project expends considerable +efforts to identify, transcribe and proofread public domain +works. Despite these efforts, the Project's etexts and any +medium they may be on may contain "Defects". Among other +things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged +disk or other etext medium, a computer virus, or computer +codes that damage or cannot be read by your equipment. + +LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES +But for the "Right of Replacement or Refund" described below, +[1] the Project (and any other party you may receive this +etext from as a PROJECT GUTENBERG-tm etext) disclaims all +liability to you for damages, costs and expenses, including +legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR +UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT, +INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE +OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE +POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES. + +If you discover a Defect in this etext within 90 days of +receiving it, you can receive a refund of the money (if any) +you paid for it by sending an explanatory note within that +time to the person you received it from. If you received it +on a physical medium, you must return it with your note, and +such person may choose to alternatively give you a replacement +copy. If you received it electronically, such person may +choose to alternatively give you a second opportunity to +receive it electronically. + +THIS ETEXT IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS +TO THE ETEXT OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A +PARTICULAR PURPOSE. + +Some states do not allow disclaimers of implied warranties or +the exclusion or limitation of consequential damages, so the +above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you +may have other legal rights. + +INDEMNITY +You will indemnify and hold the Project, its directors, +officers, members and agents harmless from all liability, cost +and expense, including legal fees, that arise directly or +indirectly from any of the following that you do or cause: +[1] distribution of this etext, [2] alteration, modification, +or addition to the etext, or [3] any Defect. + +DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm" +You may distribute copies of this etext electronically, or by +disk, book or any other medium if you either delete this +"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg, +or: + +[1] Only give exact copies of it. Among other things, this + requires that you do not remove, alter or modify the + etext or this "small print!" statement. You may however, + if you wish, distribute this etext in machine readable + binary, compressed, mark-up, or proprietary form, + including any form resulting from conversion by word pro- + cessing or hypertext software, but only so long as + *EITHER*: + + [*] The etext, when displayed, is clearly readable, and + does *not* contain characters other than those + intended by the author of the work, although tilde + (~), asterisk (*) and underline (_) characters may + be used to convey punctuation intended by the + author, and additional characters may be used to + indicate hypertext links; OR + + [*] The etext may be readily converted by the reader at + no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent + form by the program that displays the etext (as is + the case, for instance, with most word processors); + OR + + [*] You provide, or agree to also provide on request at + no additional cost, fee or expense, a copy of the + etext in its original plain ASCII form (or in EBCDIC + or other equivalent proprietary form). + +[2] Honor the etext refund and replacement provisions of this + "Small Print!" statement. + +[3] Pay a trademark license fee to the Project of 20% of the + net profits you derive calculated using the method you + already use to calculate your applicable taxes. If you + don't derive profits, no royalty is due. Royalties are + payable to "Project Gutenberg Association/Carnegie-Mellon + University" within the 60 days following each + date you prepare (or were legally required to prepare) + your annual (or equivalent periodic) tax return. + +WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO? +The Project gratefully accepts contributions in money, time, +scanning machines, OCR software, public domain etexts, royalty +free copyright licenses, and every other sort of contribution +you can think of. Money should be paid to "Project Gutenberg +Association / Carnegie-Mellon University". + +We are planning on making some changes in our donation structure +in 2000, so you might want to email me, hart@pobox.com beforehand. + + + + +*END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS*Ver.04.29.93*END* + + + + + +This etext was prepared by David Price, email ccx074@coventry.ac.uk +from the 1910 "Cyfres Y Fil" edition edited by Sir Owen M. Edwards. + + + + + +This Etext is in Welsh + + + + + +Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II) + + + + +Cynhwysiad + +"Dau Fywyd," sef bywyd amaethwr llwyddiannus a bywyd prydydd tlawd +"Bonedd a Chyffredin," teimlad Cymru yn amser Chwyldroad Ffrainc +Hafgan Twm o'r Nant +"Anwyl Gyfaill," cerdd i un dan groesau +Cywydd y Galon Ddrwg +Pedair Colofn Gwladwriaeth,--sef Brenin, Esgob, Ustus, a Hwsmon. +Interliwd yn dangos bywyd y wladwriaeth +Cyffes y Bardd +Cywydd Henaint + + + +Rhagymadrodd. + + + +Ganwyd Thomas Edwards (Twm o'r Nant) ym Mhen Porchell, Llan Nefydd, +yn 1739. Pan nad oedd ef ond hogyn, symudodd ei rieni i'r Nant +Ganol, Henllan. Nid oedd dim yn neillduol, hyd y gwyddis, yn ei +rieni; gweithient yn galed, ac nid o'u bodd y rhoddai eu bachgen +athrylithgar ei amser gorffwys i lyfrau. Ennill ei damaid oedd neges +ei fywyd. Canlyn ceffylau, gyrru gwagen, a llwytho coed, oedd ei +brif orchestion. O amgylch Dinbych y treuliodd ran fwyaf ei oes, er +iddo grwydro i ddyffrynoedd Hafren a Thowi yn ei dro; yn Nyffryn +Clwyd hefyd y treuliodd ei henaint. Yr oedd yn wr cadarn o gorff, +parod ei ddyfais, ond ni lwyddodd yn y byd. Bu farw Ebrill 3, 1810, +gan mlynedd i eleni; a chladdwyd ef ym mynwent yr Eglwys Wen, ger +Dinbych. + +Yn anhymig y ganwyd ef, a dyna'r pam na chafodd ei athrylith, er +cryfed ei hadenydd ac er cliried ei llygaid, ei lle priodol ym meddwl +Cymru. Pe ganesid ef yn gynt, cawsai feddwl Cymru iddo ei hun; a +hwyrach y buasai cenedl yn deffro i weled ei hun yn nrych y ddrama. +Pe ganesid ef yn ddiweddarach, buasai'r Diwygiad wedi puro ei genedl +ac wedi sancteiddio ei enaid yntau, a gallasai ddangos ei hun i +genedl newydd yn yr un drych. Ond daeth Twm o'r Nant yn oes y +Diwygiad, pan oedd cedyrn pulpud Cymru yn galw ar y genedl i edrych o +honi, nid iddi, ei hun. Er hynny, y mae interliwdiau Twm o'r Nant yn +naturiolach a pherffeithiach darlun o fywyd y ddeunawfed ganrif na +dim arall a feddwn. + +Yr oedd cydymdeimlad Twm a'r werin, rhed holl nerth ei serch mawr at +y tenant gorthrymedig a'r gweithiwr. Yr oedd ysbryd y Chwyldroad +Ffrengig ynddo yntau, ond gyda gwelediad clir, a ffydd. + +Yr oedd yn ddiwygiwr ei hun, mae ei holl waith, gydag un eithriad, +mor rymus dros foesoldeb a phregethau'r Diwygiad. Ni welodd holl +ddrwg chwant y cnawd. + +Fel dramayddwr y mae'n fwy nag yw'r Wyddfa yn Eryri, saif yn +llenyddiaeth Cymru heb neb yn agos ato. Y mae pob cymeriad +ddarluniodd yn fyw, nid yw'n gwneyd i glai difywyd siarad, ac nid yw +byth yn ail gerdded yr un llwybr. Ond yr esboniad ar ei ddylanwad yw +ei allu rhyfedd i siarad fel ysbryd goreu ei oes,--yn synhwyrol, ac +ar yr un pryd yn llawn dychymyg; yn hynaws, ac eto heb arbed y drwg. +Ni fu sant na phechadur yn hanes Cymru eto heb deimlo fod Twm o'r +Nant wedi dweyd y gwir. + +OWEN M. EDWARDS. + + + +DAU FYWYD. {1} +(Alaw-. "Rodney.") + + + +Y puraidd Robert Parri, + Maddeuwch imi 'mod +Yn awr yn cynnyg gyrru canu, + I geisio clymu clod +I chwi, sy'n byw mewn llawnder, + A'ch pleser, yn eich Plas, +Gyda'ch meibion yn heddychlon, + Heb unrhyw galon gas; +Teulu ydych hoew wladaidd, +Yn byw'n ddifalch ac yn ddofaidd, +Nid hel "Meistr" ac ymestyn, +A champ-godi a chwympo gwedy'n; +Wrth fyw'n gytun at ddaioni + Fe ddaeth mawrhydi i'ch rhan: +Eigion rhediad ac anrhydedd + Yw'ch mawredd yn eich man; +Mae eich maesydd, wych rymusiant, +A'ch 'nifeiliaid, i chwi'n foliant; +Ychen, defaid, a cheffylau, +A da blithog, laethog lwythau; +Pob angenrheidiau 'n rhadus, + A threfnus yma a thraw, +A Duw'r heddwch, mae'n arwyddo, + 'N eu llwyddo dan eich llaw. + +Maith yma John a Thomas, + Cyweithas frodyr cu; +A da yw'ch golwg chwi, 'r hen geiliog, + Awch talog wrth eich ty: +Mae'n hwythau 'n ddynion ethol, + Naturiol ym mhob taith, +A di ynfydrwydd ill dau'n fedrus, + A gweddus yn eu gwaith; +Felly rhyngoch yn llwyr wingo, +Mawrhydi'ch llwyddiant a'ch holl eiddo, +Nes eich myned, hwylied helaeth, +Yma'n degwch i'ch cym'dogaeth; +A chywaeth tai a chaeau, + Sydd i'ch meddiannau'n ddwys; +Fe dal eich llawnder, a'ch call undeb, + Drwy burdeb aur da bwys: +Rhyfedd fendith, rhyfedd fwynder, +Sy'n ddymunol dan eich maner; +Rhyfedd rhagor chwi fawrhyged, +A m'fi ac eraill yn fegeried; +Chwi ar led mor lydan, + A'ch arian glan drwy glod - +Minnau'n ffwlyn, dwlyn, diles, + Anghynnes, gwag y 'nghod. + +Chwi'n magu anifeiliaid, + Moch, a defaid iawn +Gweirgloddiau, a chauau, tai, a'ch heol, + Sy'n llwyddol ac yn llawn: +Minnau dim fagais + At fantais eto i fyw, +Ond lladd ceffylau, dilyn ffoledd, + Anrhydedd oeredd yw: +A'r hyn a fagais o'm rhywogeth, +Mewn twrr o gwynion, oedd tair geneth; +Mae rhei'ny a'u mam mewn dinam dyniad, +Er fy 'mgeledd lawer galwad +Mae'r merched bawb am orchwyl, + Yn ol eu hwyl eu hun, +Yn troi eu helynt at ryw alwad, + A'u teimlad yn gytun; +Eu mam a minnau sydd yn myned, +Fel rhai eraill, ar i wared; +Tua'r bedd mae gwedd ogwyddiad, +Rhieni'n mynd, a'r plant yn dwad: +Mae treigliad asiad oesau + Fel tonnau miniau mor, +Neu ffrwd gyffredin olwyn melin, + Yn dirwyn yn ddi dor. + +A chan nad oes mewn bywyd + Un rhydid yn parhau, +Gwnewch o'ch mammon gyfion gyfaill, + Ceiff eraill eich coflau; +Dadgenir hyn ond odid, + O'ch plegyd chwi a'ch plant, +Pan f'o chwi byddar yn eich beddau, + Tan odlau Twm o'r Nant; +A'r hyn o gysur wy'n ei geisio, +Ni ddymunwn feddu mo'no, +Oni cheir e'n gwbl fodlon, +Heb un gilwg yn y galon; +A'ch rhoddion os cyrhaeddaf, + Cyhoeddaf chwi o hyd; + +Ac os y bennod ni dderbynia', + Nis gwn a fyddai'n fud: +Cerdod wlan yw 'nghan a 'nghwynion, +Am hynny gwyliwch dorri'ch calon; +Mae rhagor didwyll rhwng cardode, +A hyn chwi wyddoch, rhowch a wedde': +Ac oni rhowch o'r achos, + Ni wiw mo'r dangos dant, +Fe fu fwy dychryn ar y dechrau, + Na hynny, 'n ochrau'r Nant. + +Ond Nant a'i cheunant chwannog, + Sy'n lle afrywiog fri; +Pe rhoech o'ch gog'yd lwyth eich gwagen, + Ni lanwe'i hagen hi; +Pe b'ai ond sych ben sached, + O wyched fydde'i wawr, +Ceid y teulu i gyd at olud, + A'u llwyrfryd i'r droell fawr; +Mi gawn frethyn cryf i'r eithaf, +Imi'n goat erbyn gaeaf; +Gallwn addo i'r wraig mor haw'gar, +Eto fantell at y fentar - +Dull anwar ydyw llunio, + Ag addo o'ch eddo chwi; +Mawrhygu rhoddion cyn y caffon' + Llawenydd cynffon ci; +Pe'ch holl rodd o fodd a fydde' +Ond briwsionyn at bar 'sane', +Mwy fyddai hynny i'w feddu'n foddus +Nag a haeddwn ni'n gyhoeddus: +Ffarwel yn bwyllus bellach, + Fe dderfydd afiach wen, +Gwisgiad gore', gras cyn ange', + I chwi a minne', Amen. + + + +BONEDD A CHYFFREDIN. {2} + + + +(Alaw--"Y Galon Drom.") + +Robert Davies, rhyw bert ofyn +A yrraist i mi, yn wers dwymyn, +Oblegid bonedd, blagiad bennau, +A'r cyffredin gyffroiadau; +Nid wy' teilwng nodi at olwg + Am y cyfryw +Faith iawn ymliw, fyth yn amlwg; +Dyn truenus, boenus beunydd, + Ydwy'n wyrdraws, +Rhy ofernaws i'm rhoi'n farnydd. + +Wele'r farn yn gadarn gydwedd +A geir inni o'r gwirionedd, - +Mai ffrwyth pechod, arfod hirfaith +O dir uffern, ydyw'r effaith; +Hwn yw'r achos yn oruchel + Cynhyrfiedig; +Pawb am ryfyg, pob ymraf'el; +Yr un anian sy ynnom ninnau, + Ag oedd yn gosod +Cynnyg isod Cain ac Esay. + +'Roedd esgus Adda o'i droseddau, +"Y Wraig," medd ef; "Y Sarff," medd hithau; +Felly'r wlad, a'u nad annedwydd, +Bawb a'u hesgus dros eu hysgwydd, +Gwael eu gwedd, a bonedd, beunydd + Sy'n ymliw'n amlwg +Orwag olwg ar eu gilydd; +Fal pren ar demestl, prawf di amau, + Mawr fydd ffwndwr +Acw y'nghynnwr' y canghennau. + +A'r ceinciau'n raddau sy'n cyrhaeddyd +Sefyllfaoedd yr holl fywyd; +Tyfiad pawb, o dlawd i frenin, +Sy'n llygreddawl o'r un gwreiddyn; +Nid oes heddyw'n gwneyd eu swyddau, + 'N un gelfyddyd, +Neb a'i fywyd na bo feiau, +Naws a gewch mewn is ag uchod + I ryw ddichell, +Ymhob bachell am eu pechod. + +Mae rhai penaethiaid, euraidd araith, +A'u hawdurdod yn ddi effaith; +Esiamplau drwg, mewn golwg helaeth, +Sy'n wall anfeidrol mewn llywodraeth +Rhai ynadon rhy niweidiol, + A chyfreithwyr +Sydd anrheithwyr swydd anrhaethol, +A rhai personiaid, pwy resyna? + Ymhob ffiaidd +Naws aflunaidd, nhw' sy' flaena. + +A thra fo'r blaenaf heb oleuni, +Yn twyso'r dall i ffos trueni, +Swn digofaint sy'n dygyfor +Yspryd Saul, elynol flaenor, +Lladd y plant er mwyn dieithriaid, + I geisio cadw +Yn 'r ymyl acw'r Amaleciaid; +Cryfhau breichiau annuwioldeb + Mewn drygioni, +Daw'n warth i ni, a Duw'n wrthwyneb. + +Mae'r saith angel ar eu siwrnau, +Yn dechreu tywallt eu phiolau; +Llawer gwae sy'n llwyra gwewyr, +I'w rhoi yma i'r rhai amhur; +Gwae rhai gydiant faes at faesydd, + Nes bod gwendid, +Oes wall ofid, eisiau llefydd; +Mae n ddi ameu'n anhawdd yma + I dylodion, +Ac elw byrion, gael eu bara. + +Dawn medrusgall dyn rhodresgar, +Gwneyd ei dduw o gnwd y ddaear; +Ysguboriau gwaliau'n gwlwm, +A storehouses, ys da rheswm; +Ond geill naws ing dywyllnos angau, + Alw'r ynfyd, +I ado'i buryd cyn y borau. +Ameu'r Arglwydd am ei lawndra, + Cofiwn heddyw, +Am wr sy'n marw 'mhorth Samaria. + +Cofia, 'speiliwr cenhedlaethau, +Y bobloedd a'th yspeilia dithau; +Am waed dynion mewn galanas, +Ac am dy drais mewn tir a dinas, +Gwae elwo elw drwg i'w berchen, + Yn falch 'i af'el, +I nythu'n uchel--noeth yn ochen; +Ac os yw Lloegr dan 'r un llygriad, + Caiff gan yr Arglwydd, +'R un cul dywydd a'r Caldea'd. + +Beth yw plasau, trasau trysor, +Ond gorseddfeydd annuwiol gyngor? +Mae gwin, a bwyd, a gwyniau bydol, +Yna i'w moedro, 'n anghymedrol; +Meibion Scefa 'mhob naws gaf'el, + Heb yr Arglwydd, +Sy dan chwithrwydd dyn a chythrel; +Chwys y tlawd yw'r cnawd a'r cnydau, + Rhwysg a balchder, +Y swn a'r pleser, sy'n eu plasau. + +Fe wasg y mawrion dewrion dyrus +Y llafurwyr, a'u llaw farus; +A'r llafurwyr, a'u holl fwriad, +Gwisgo'r gwyn, a gwasgu'r gweinia'd; +Gwasgu sydd, a gwisgo swyddau, + Nes yr aethon' +I faela dynion, fel eidionau; +Gwerthu'r cyfion er ariannau, + A'r tlawd truan +Er pris gwadan par esgidiau. + +Dyma'r byd ac ergyd gwyrgas, +Y sydd yn awr a'i swyddau'n eirias; +Memi melin flin aflonydd, +Egni galed yn cnoi 'gilydd; +Pawb ar eraill a weryran', + A neb yn cwyno +Ei wyrni heno arno'i hunan; +A phob enwau, tlawd a bonedd, + Oll yn euog, +Tan'r un warog, trwy anwiredd. +Gwedi chwalu gwawd uchelwyr, +Pa faint ffurmach ydyw'r ffarmwyr, +Sydd mor feilchion, gw'chion gyhoedd, +Rymus droediad, a'u meistradoedd? +Pell yw peirch eu meirch a'u merched, + Hwy rygyngant +Fwy nac allant yn ddigolled: +Lle bo addysg byd neu eiddo, + Dyna ragrith, +Wyniau melldith, yn ymwylltio. +Ac os ewch i ddangos ochain, +Babel droiau'r bobl druain; +Llygredd llun, a gwyn drygioni, +Swn yr hunan sy' yn y rhei'ny; +Meddwi a hwrio, mawr ddihirwch, + Bawb lle gallant +A ddilynant aflawenwch; +Anesmwythdra, lleithdra llwythdrwm, + Byw'n ddi'g'wilydd +Dan eu gwarthrudd, dyna'u gorthrwm. +A phwy ond diafol, awdwr pechod, +Sydd yma y'nghadfa pob anghydfod? +Pan ddarfu'r tyn offeryn Pharo +Bwytho ar ddynion, beth oedd yno? +Nid ffast wenwyn, na phastynau, + Mewn cynddaredd, +Oedd eu buchedd dan eu beichiau; +Ond o'u cyfyngder eger eigion, + At Dduw'n ddibaid +'Roedd eu hochenaid a'u hachwynion. +A than bwysau'r ieuau 'rwan, +Geifr a moch sy'n croch ysgrechian; +Ymroi a diodde'n ddi w'radwyddiad +Dan iau'n ddyfal a wna ddafad; +I ddefaid Crist mae'r iau'n esmwythdra, + Cariad Isr'el, +Goruwch fug'el, a'u gorchfyga; +A'r rhai orchfygant awch arfogaeth + Chwantau'r gelyn, +Mae'r Iesu'n dilyn iau'r dystiolaeth. + +Beth yw rhyfel boeth, hir ofid, +Ond melus chwantau beiau bywyd? +Olwyn fawr digofaint gyfion, +Sy'n troi'n boenus trwy ddibenion: +Ac os y tlawd raid heddyw ddiodde', + Caiff gwyr mawrion, +Taer annoethion, eu tro nhwythe', +Fel mae amser i bob amcan + Trefn Ragluniaeth, +Drwy wahaniaeth Duw ei hunan. + +Angenrhaid yw o ran cyflyrau, +Byd rhai astrus, yw bod rhwystrau; +Gwenith glan 'does ofon sefyll, +Pan godo'r gwantan gyda'r gwintyll; +Tan y groes, mewn oes yn isel, + Mae lle'r Cristion. +Fe ddaw'n gyfion o bob gaf'el; +A Duw anwyl, er daioni, + Drotho'n buchedd +At wirionedd, o'n trueni. + + + +HAFGAN. + + + +Alaw--"Spaen-Wenddydd." + +Y teulu mwyn hael-gu mewn hedd, +Rhowch osteg, rai glandeg eu gwedd; +I ddatgan un haf-gan yn hy, +Hen dirion arferion a fu, +Mewn llawer ty 'roedd cennad da, +Ac enw hyf i ganu Ha; +Fel pob creadur sy'n ei ryw, +Ag aml don yn canmol Duw. +Mae'r ddaear oedd fyddar, wedd fud, +Mae'r coedydd, mae'r bronnydd mawr bryd, +Mae'r dyffryn yn deffro ei holl wraidd, +Mae eginoedd y gwenith a'r haidd, +Mae llaeth a maidd, mae llwythau mwyn, +O ffrwythydd haf yn ffraeth ymddwyn; +Mae pob creadur yn ei ryw +Ag aml don yn canmol Duw. +Gan hynny gwnawn synnu 'mhob swydd, +Ystyriwn a gwelwn i'n g[w^]rydd, +Ddoethineb dawn undeb Duw Ne, +Yn trefnu pob peth yn ei le; +Y mawr dymhorau, ffrwythau ffri, +Er hynny, anufudd ydym ni, +A phob creadur yn ei ryw +Ag aml don yn canmol Duw. +Rhoed i ni, heb fawr brofi mo'r braw +Bob mwynder a llawnder i'n llaw; +'Nifeiliaid a defaid ar dir, +Y rhei'ny sy'n hardd inni'n wir, +Pob peth yn glir i'n porthi'n glau, +A ninnau er hyn heb 'difarhau; +A gweled pob greadur gwiw +Ag aml don yn canmol Duw. + +Mae r holl greadigaeth fel drych, +Rhai deimlant a welant yn wych, +Bod pob peth yn datguddio'n gytun, +Ddaioni'r Creawdwr ei hun; +Ond natur dyn sy fwya' dall, +Tan gwmwl balchder ofer wall, +Ni fyn ddarostwng o'i dda ryw +Un cymal dewr er canmol Duw. + +Pa beth yw rhyfeloedd y byd, +Ond balchder ac uchder i gyd? +Fel 'r angel nerth uchel wnaeth ef +I ormesu teyrnasu tu'r nef; +A dyna'n llef sydd fyth rhagllaw, +Yn ffrwd gyffredin dryghin draw, +O eisiau bod yn Iesu byw +Bob cymal dewr yn canmol Duw. + +O! rhyfedd yw'n buchedd trwy'r byd, +Mewn gwagedd a llygredd a llid, +Heb geisio gwir deimlo gair Duw +Sy'n ein galw ni o feirw i ail fyw; +Ond Och! mae'n clyw ni wedi cloi, +Ac ysbryd dall i ymbarotoi; +'Rym ni yn gysglyd oerllyd ryw, +Ac eisieu'n deffro i ganmol Duw. + +Cynhyrfwn, a gwelwn mai gwir +Y cawn feirw, cwyn arw, cyn hir; +Gwybyddwn na ffaeliwn yn ffol, +Mae'r bywyd trag'wyddol yn ol; +Ymwnawn mewn rhol am ffrwythau'r ha, +Lle mae gorfoledd diwedd da; +Dyna r fan lle caffom fyw, +Amen, a 'stad, yn mynwes Duw. + + + +ANWYL GYFAILL. + + + +Cerdd i annerch cyfaill caredigol, pan oedd dan groesau a blinderau. + +(Alaw.--"Y Galon Drom.") + + Anwyl gyfaill, rwy'n dy gofio, + A gweddi mynych, gan ddymuno + I Dduw roi llwyddiant er pob lludded + Yn graff i'th onest gorff a'th ene'd; +A dal dy draed ar Graig yr oesoedd, + Er pob helynt, +Eiddig oeddynt, a ddigwyddodd; +Ac er pob peth a ddigwydd eto, + Duw fo i'th dywys, +Yn gyhoeddus, rhag tramgwyddo. + + Cefaist yma lawer damwain, + Megys rhybudd cerydd cywrain; + Mae'r Saer-celfydd ymhob cilfach, + Am dy docio i'th wneyd yn decach, +Torri ceinciau d' anystyriaeth, + Harddu'r Eglwys, +Caer hoff wiw-lwys, mewn corpholaeth, +Bwrw'r gwarthus bnynu a gwerthu + Hwnt o'r deml, +I fan isel a fyn Iesu. + + Gwel fod ffraeth ragoriaeth gaerog + Rhwng gwir blentyn a gwas cyflog; + Rhaid i'r plentyn etifeddol, + Gyrraedd didwyll gerydd tadol; +Nid ydyw rhai na chant yn weddaidd + Fflangell barod, +Bwys awdurdod, ond bastardaidd; +Dal dy sel a gwel y gwaelod, + Plentyn cyfan +Wyd ti dy hunan i'r Tad hynod. + + Cariad Crist a ddarfu'n dirion + Deg arwyddo'n dy geryddon; + Efe, cofia, sydd drwy'r cyfan, + A'i ddawn ollawl i'th ddwyn allan; +Ar Job gynt ca'dd Satan weithio; + Darfu'n rhydost +Gnoi, di a'i gwyddost, gnawd ac eiddo; +Ond cadwe 'i enaid gwedi hynny - + Rhyfedd, nerthol, +Anhebgorol, mae Duw'n caru. + + A gadwo Duw a fydd cadwedig + Trwy ddwfr a than, a gwawd a dirmyg; + Nid oes dim all niweid egraidd + I rai garant Dduw'n gywiraidd; +Mae pob rhyw bethau'n rhannau'r rhei'ny + Yn gweithio beunydd +Oreu deunydd er daioni; +A gwyn ei fyd y diwyd ffyddlon + A ail aned, +A Duw'n gywled yn ei galon. + + Yr Eglwys ydyw'r hardd dreftadaeth, + A chalon dyn yw'r pren gwybodaeth; + Mae'n ffrwyth gwa'rddedig ynddi'n canlyn, + Gwyliwn drwyddo goelio'r gelyn; +Pwyll a sobrwydd sydd angenrhaid, + Dal ar orchwyl +Oen Duw anwyl yn dy enaid: +"Fy mab," medd Duw, "moes im' dy galon"; + Dyna'r d'ioni, +Gyda nyni, ymgadw yn union. + + Y galon yw'r ystafell addas, + T[w^]r puredig, ty'r briodas; + Os gwelir un hen w[y^]n yn honno, + Ac heb y wisg briodas ganddo, +Rhwymwch, deliwch, draed a dwylo, + I'r t'w'llwch enbyd, +Lwyra gofid, 'lawr ag efo; +Caiff pawb ond plant y ddinas burlan, + Eu troi, dyallwch, +I'r tywyllwch, o'r tu allan. + + Cans oddi allan mewn swydd hyllig + Mae'r cwn a'r swyn-gyf'reddwyr eiddig, + Puteinwyr a llofruddwyr gwaedlyd, + A phob celwyddwyr, yfwyr hefyd, +Addolwyr eulyn, ddwl oer alwad, + Ni 'dwaenant olau, +Dawn a geiriau Duw, na'i gariad; +A'r holl broffeswyr hunan-gnawdol, + Nid yw eu rhyfyg, +A'u dull unig, ond allanol. + + Gwyliwn fod ar nod annedwydd, + Rhaid dal yn agos at yr Anglwydd, + A ffoi i Soar am anrhydedd: + Ni thal sefyll ar wastadedd, +Fel gwraig Lot, a ddarfu gychwyn, + Ei gwlad a'i chartre, +Fodd anaele, fu iddi'n elyn. +Chwant y cnawd, a llygredd cyhoedd, + Allant dyfu +I'th anafu o borth y nefoedd. + + Llawer ffordd a llawer cwestiwn + Sydd yn t'wyso rhyw demtasiwn; + Gormod cyfle, a mynych arfer, + Eill ein hudo ni o'n llawn hyder; +Er bod doethineb mawr yn Sal'mon, + Merched lledrydd, +Draws eu gilydd, droes ei galon; +Er gwneyd teml Dduw yn 'i ddechreu, + F' aeth i weithio, +Dan wenh'eithio, i'w duwiau nhwytheu. + + O! mor llithrig ydyw llwybyr + Tuedd dyn i fynd wrth natur; + Rhyfedd gariad a thrugaredd, + Fod rhai'n sefyll hyd y diwedd; +Os ai fel Pedr dros y llwybrau, + Gweddia'n fynych, +I Dduw edrych, di ddoi adrau: +Golwg Iesu a'n galwo'n gyson, + A'i air fo'n llosgiad, +Unig hwyliad yn ein calon. + + + +OLWYNION DWFR MELIN RHUTHYN. + + + +Codog fawr enwog forwynion,-dwy-rod, + Yn dirwyn yr afon; +Cwyd gwegil codau gweigion, +Codau o bwys ceidw y bon. + + + +Y GALON DDRWG. + + + +Swelwn echrysa golwg, +Gwael iawn ddrych y galon ddrwg: +Calon afradlon o fryd, +Annuwiol heb ei newid: +Calon yw mam pob cilwg, +An-noeth drefn, a nyth y drwg; +Drwg ddi-obaith, draig ddiball, +Pwy edwyn ei gw[y^]n a'i gwall? + +Effaith y cwymp, a'i ffrwyth cas, +A luniodd pob galanas; +Grym pechod yn ymgodi, +A'i chwantau fel llynnau lli; +Glennydd afonydd y fall, +Dengys bob nwydau anghall; +Dig-ofid yn dygyfor, +Tan a m[w^]g, fel tonnau mor: +Uffern yw hon, o'i ffwrn hi +Mae bariaeth yma'n berwi: +Ysbyty, llety pob llid, +Gwe gyfan gwae a gofid; +Trigfa pob natur wagfost, +Bwystfilaidd 'nifeilaidd fost: +Treigle a chartref-le trais, +Rhyfeloedd, a phob rhyw falais; +Rhial pob an-wadal w[y^]n, +Ty ac aelwyd y gelyn. +Meirch, a chwn, a moch annwn, +Sy'n tewhau yn y ty hwn, +Seirff hedegog mewn ogo, +A heigiau dreigiau blin dro. +Pob lleisiau, arw foesau'r fall, +Sy'n dwad i swn deall; +Swn t'ranau, sain trueni, +Swn gofalon greulon gri: +Melin wynt, yn malu'n wag, +Rhod o agwedd rhedeg-wag; +A'i chocys afaelus fon, +Yn troi'u gilydd trwy'n galon; +Drylliad, ag ebilliad bach, +Y maen isaf, mae'n hawsach, +Na dryllio, gwir bwyllo i'r bon, +Ceulaidd, drygioni calon, +C'letach a thrawsach ei thrin, +Mewn malais, na maen melin. + +Llais hen Saul, a llys hwn sydd, +Fan chwerw, o fewn ei chaerydd. +Ni all telyn a dyn doeth, +Clywn, ennill calon annoeth. + +Och! ni byth, achwyn y bo'n, +Wrth goelio, fod fath galon: +Gweddiwn, llefwn rhag llid, +Yn Nuw, am gael ei newid. +Nid oes neb a'i hadnebydd, +Ond gain y Tad, a'i rad rydd; +A'n gair os daw, gwiw-ras don, +A dry'r golwg drwy'r galon: +A drwg calon draw cilio, +Amen fyth, mai hynny fo. + + + +PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH. +BRENIN, USTUS, ESGOB, HWSMON. +Rhyfela, Cyfreithio, Efengylu, Lluniaethu. +Awyr, Tan, Dwfr, Daear. +Anadl, Cyfraith, Efengyl, Cnawd. + + + +Yn gymaint ag i mi ryfygu argraffu y cyfryw waith distadl ag yw hwn, +oblegyd ei fod yn myned tan yr enw Chwaryddiaeth fe geir amrywiol yn +ei wrthwynebu, canys ni allant oddef i ddim da ddyfod o Nazareth. Fe +fydd y farn arnaf fi, yn enwedig ymhlith dynion ffroen uchel +Phariseaidd, a hidlant wybedyn, ac a lyncant gamel. + +Ond yn fwy neillduol, mewn ffordd o amddiffyniad i'm gorchwyl, mi a +ddymunwn ar bob un esgusodi barnu cyn profi y dystiolaeth. Gwaith +pawb a brofir; felly mi a ddymunaf ar y rhai sydd barotach i farnu +nag ystyried, i ddar llen neu wrando yr hyn sy'n gynwysedig; ac yna +hwy a gant adnabod fod pob gair yn wir at ei achos. + +Yn gyntaf, fe ddaw un i adnodd y testyn, ac un dan enw Brenin; ac at +hwnnw, un i ddatguddio amrywiol o'r twyll sydd yn y deyrnas; yn ol +hynny, yr Hwsmon (sef y Cybydd); ac at hwn fe ddaw hen fenyw ddiog. +A daw un dan enw Esgob; ac at hwnnw fe ddaw un i gellwair am le i +fyned yn offeiriad; yn hyn y datguddir y trueni a'r llygnedd sydd +mewn gosodiadau eglwysig. Ac yn ganlynol daw yr Ustus, ac ato ef yr +Hwsmon, ym mha le y dangosir dull y cam-gyfreithiau a'r creulondeb +sydd yn y wladwriaeth. A daw yr Hwsmon i'w ddyrchafu ei hun, mai efe +sy'n cynnal pawb; i ba un yr atebir, na all un alwedigaeth ei chynnal +ei hun,--fod sefyllfa ddynol yn gyffelyb i un dyn, y pen a'r holl +aelodau yn gyfatebol i un corff. Daw yr Hwsmon, wedi ei ofidio gan +glefyd, yn ymofyn Doctor, ac yn addunedu, os cai hoedl hwy, y byddai +yn ddyn duwiol; ac y mae yn ymddarostwng i ychydig o enw diwygiad; +ond pan gyntaf y gwellhaodd o'i glefyd, y mae yn myned waeth nag o'r +blaen, ac yn y diwedd yn marw yn druenus. Yn y modd hyn y mae'r +llyfr hwn yn treiglo. + +Nid oes gennyf ond ei adael i'ch barn chwi oil, gan obeithio nad oes +neb mor foethus na allant "brofi pob peth, a dal yr hyn sydd dda." + +Yr eiddoch oll, &c., + +THOMAS EDWARDS. + + + +PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH. + + + +[Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon. + +Syr Rhys. + Gostegwch bawb, gostegwch, + Os ydych am wrando, rowndiwch, +Y fi ydyw'r crier ffraethber ffri, + Ddaeth yma i gyhoeddi heddwch. + + Fy enw sydd hynod ddigon, + Syr Rhys y Geirie Duon, +G[w^]r wyf a fedr ddweyd eu bai, + Drwy deg, i rai cymdogion. + + Ond mi glywes fy nain yn ownio, + Mai gore ydyw'n lleia' siarato; +O ran fe gynhyrfa llawer un swrth, + Mae'n debygol, wrth ei bigo. + + Ni fu erioed gynlleidfa luosog, + Na bydde rhyw rai yn euog; +Rhag ofn cenfigennu am hynny ymhell, + Mae llawenydd yn well i'w annog. + + Mae gennym ni fath ar chwaryddieth, + Yn pwnio 'nghylch y pedwar penneth; +Sef Brenin, ac Ustus, ac Esgob llon, + A'r Hwsmon hoewlon heleth. + + Y Brenin i wneyd llywodreth, + A'r Ustus i reoli cyfreth; +A'r Esgob i bregethu'r gwir, + Wrth reol clir athrawieth. + + Ac ynte'n Hwsmon manwl, + Sy'n talu tros y cwbwl, +Trwy'i waith a'i lafur, drafferthus lun, + Wrth drin ei dyddyn diddwl. + + Dyna'r testun oll mewn dwyster, + Mae amryw drafaeliwr tyner +A welodd sign ALL FOURS mewn tre + A'i lyged yn rhyw le yn Lloeger. + + Ond ar hanes a dull y rheiny, + Mae sail ein hact ni 'leni, +Ond bod ynddi hi Gybydd, ac amryw o ger, + 'Ran pleser i'r cwmpeini. + + 'Doedd waeth dweyd ar fyr ei threfen, + Na mynd i bregethu rhyw hir brygowthen, +Mae hanner gair yn fwy i gall. + Na dweyd i ddi-gall ddeugen. + + Y sawl sydd am brofi sylwedd, + Gwrandawed hyn i'r diwedd, +Os nad oes iddi ond dechre bach, + Mae'n ffurfach yn ei pherfedd. + + Tyrd dithe'r cerddor tene, + Cais dynnu rhyw s[w^]n o'th danne, +Fel y gallwyf ddawnsio tro, + Yn bur-ddewr i dreio'r byrdde. + + Ffarwel i chwi dro go fychan, + Daw'r Brenin yma'n fuan; +Ond mi ddof fi ato fe eto yn hy, + 'Ran siawns na thuedda'i ymddiddan. +[Diflanna. + +[Ymddengys Brenin. +Brenin. +'Nawr o'ch blaene'r hawddgar fyddin, +Mi ddes ger bron dan enw Brenin, +I adrodd i chwi fy mhwer addas, +A'm cadernid uwch y deyrnas. + +Gan faint fy mraint, a'm parch, a'm honor, +Twf eurdeg harddwych, tyrd, y cerddor, +'Rwy'n chwennych datgan can blethedig, +Hyf a moesol, hefo miwsig, - + +(Alaw,--"DYDD LLUN Y BORE.") + +"Wel, gwelwch i gyd, +Trwy'r byd yn wybodol y rheol sy'm rhan, +I mi mae anrhydedd, a mawredd pob man; + I'r Brenin mae'r braint, +Wir gywraint ragorieth, yn benneth mawr barch, +A phob ryw reoleth trwy'i daleth hyd arch; +I mi mae'r awdurdod, a mawr air Emerod, + I mi mae'n bri hynod yn barod mewn byd, +I mi mae'r gair uchaf, beth bynnag a archaf, + Mae'n dynion sydd danaf, mi brofaf i'm bryd, + Hwy wnant fel y mynnwyf pan alwyf yn nghyd; +Os archaf eu hanfon i ryfel echryslon, + Yn erbyn gelynion, yn union hwy an', +Hwy laddant, hwy leddir, gorchfygant, gorchfygir, +Trwy ddyfroedd y mentrir, nid ofnir mawr dan, +Dangosant eu cryfdwr iawn ledwr yn lan. + + "Fy awdurdod sydd gry', +Mewn gallu teg 'wyllys yn ddawnus tan Dduw, +I mi mae gor'chafieth, rheoleth pob rhyw, + I mi mae mawrhad, +Pob gwlad enwog lydan sy'n rhwyddlan i'm rhan, +Mae'r deyrnged i'm gafael, er mael o bob man; +Mae danaf, nod union, arglwyddi a marchogion, + Pob math ar w[y^]r mawrion, sydd ffraethlon swydd ffri, +Pob offisers diwad, pawb gwiwlan, pob galwad, + Pob cyfoeth, pob cofiad, mewn rhad mwy na rhi', + Sy'n dirwyn o diroedd a mofoedd i mi; +Gan hynny gwybyddwch, heb gilwg, o gwelwch, + 'Rwy'n cario'r hawddgarwch ar degwch pob dyn, +I mi mae'n holl arwydd, a'r goron deg wiwrwydd, + Tan fraint ardderchawgrwydd, nef hylwydd ei hun, +Dylwn gael i'm cyfarch bur barch gan bob un." +[Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon. + + Wel, mi ddalia beint o ddiod, + Fod yma ryw un wedi yfed gormod, +'Ran ni chlywes i yn sobr odid ddyn, + Yn ei frolio ei hun yn fwy hynod. + +Bren. Beth, ai ni wyddoch yma'n ddiwad + A phwy, syre, 'r y'ch chwi'n siarad? + +Rhys. Gwn, debyga'i, ond considro yma beth, + Mae'n llegach rhyw feth ar fy llygad. + + Corff ag a dynges, ond 'rwy'n lled angall, + 'Does dim ddwlach na dyn cibddall; + Onid gyda'r Roli'r tincer y gweles chwi'n glau, + Wrth gofio, fel dau gyfell? + +Bren. Ewch oddiyma yn sydyn, lipryn, + Ai dyna'r parch a r'owch i'r Bnenin? + +Rhys. Wel, pwy fuase'n ame eich bod chwi'n siwr + Wedi mynd yn wr gan gymin? +Ond brenin pwy ydych chwi o ddifri? +Mi glywes rai'n son am Frenin y Diogi, +Ac mae rhyw beth ar fy meddwl yn peri i mi +Adel mai chwi ydy'. + +Bren. Taw, taw, a'th ynfyd chwedle diflas, + 'Rwy'n deip o Frenin yr holl deyrnas; + Mi allwn alw milwyr gwaedlyd + I wneyd dy frad mewn llai na munud. + +Rhys. Wele, arglwydd melin Henllan + A'n catwo ni rhag y barcutan; +Yr oedd fy hoedl i yrwan, dinwan dw', + Ar ei winedd e yn arw anian. + + Wel, begio'ch pardwn, Mr. Brenin, + Onid oeddych chwi'n ffrynd i modryb Catrin? +'Ran mi clywes yn gweddio gyda chwi'n daer, + Efo Alis fy chwaer, ac Elin. + +Bren. Taw a'th swn gwan, onid oes ar gynnydd + Weddio gyda myfi yn yr eglwysydd? + +Rhys. Wel, pan oedd crio'r tal mawr o'ch achos chwi, + Mi glywes i regu ar ogwydd. + + Ond yn wir, meistir, 'rwy'n ymestyn yn hoew, + I weddio gyda chwi'n gadarn arw, +Os gallwch chwi wneuthur rhyw ddyfeis, + I roi llai o excise ar y cwrw. + +Bren. Onid ydyw pawb trwy'r byd yn ddibrin, + Yn rhwym i dalu duty i'r Brenin? + +Rhys. Wel, fe fydde gwell, er hynny i gyd, + Pe b'ai chwi heb gymryd cymin'. + +Bren. Wel, ond rhaid bod ymhob perthynas + Goste mawrion ar y deyrnas, + Cyn y cadwer pob rheole + Tuag at gynhalieth gwyr ac arfe. + +Rhys. Wel, begio'ch pardwn chwi, Frenin tirion, + Pa beth y dewisech gyment o weision? +Ni fu erioed yn y byd,--ni wiw ddisgwyl bod, - + Ddaioni lle bo gormod ddynion. + + 'Ran lle bo llawer o weindogion bydd y diogi mwya', + 'Cerdd di,' 'cerdd dithe,' ni wyddir pa 'run anystwytha; +A gyrru'r llanc lleia' wnant hwy stil, + Trwy'r pwll i 'nol y ceffyl pella'. + + A'r rhai sy'n cael y cyflog penna', + Ymhob lleoedd, sy'n gwneuthur lleia'; +Maent hwy'n mynnu rhan. Mi dd'wedaf i, + Dan fy nwylo, mai chwi sy'n ola'. + +Bren. Taw a son dy ffol gamsynieth, + Onid rhaid i bawb gael eu bywolieth? + +Rhys. Wel, maent hwy'n gwneuthur ymhob man, + Hynny fedront o anllywodneth. + + Beth am y gw[y^]r sy'n derbyn trethi, + A'r superfisors sy'n rhai pur fisi ? +Nid y'ch chwi'n cael, i'ch traul a'ch tro, + Mo'r hanner o ddwylo rhei'ny. + + A phe gwelech chwi mewn dirgelion, + Y gwas esmwyth ydy fo'r ecseismon, +Mynd at wraig y dafarn yn ambell d[y^], + Man arall ymgwerylu'n greulon. + + Ni waeth i dafarnwr lledwan + Fod rhwng y tan a'r pentan; +Ni chaiff un o'r rhei'ny fywiolieth dda, + Heb hwrio, neu fenthyca'u hanian. + + Ac mae gennych chwi wych o weision, + Tua glanne'r moroedd mawrion; +Pan fo smyglo ar y traeth fe fyddan' hwy yn y t[y^], + 'R hen faeddod, yn rhy feddwon. + + A dyna i chwi'r modd yn loew, + Mae'ch offisers chwi yma ac acw, +Ni chewch chwi oddiwrthynt hwy, lawer tro, + Ddim 'chwaneg nag iws i'ch enw. + +Bren. Mae teyrnged gyfion i mi'n digwydd + O gefn y mor a chefn y mynydd. + +Rhys. Os oes i chwi'n digwydd beth i'ch shar, + Mae fo'n glynu gyda'r glennydd. + + Ni bydd i chwi ond rhan go wannedd, + Erbyn y llyfo pawb eu bysedd; +Mae gwmpas y mor, a glywa'i son, + A'r mynydd, i chwi weision mwynedd. + + Eu gwaith mwyaf ydyw gwaitio + Ar eu gilydd, ac ymwenwyno; +Dwyn y naill oddiar y llall tan gadw swn, + Yr un fath a'r cwn 'rol cinio. + + Os caiff rhai unweth godi fyny + Yn enw'r Brenin, dyna hwy'n lladd ac yn braenu, +Yn twyllo, ac yn robio mwy na'u rhan, + Ni chaiff y gwan le i gwnnu. + + A phe gwyddech chwi weithian fel bu, rhyfel diwaetha, + Rhwng admirals a chaptenied, bawb am y tynna', +Yn derbyn breibs ac yn gwasganu'r gweinied, + Mil mwy nag y gellir byth adrodd y golled. + + 'Roedd llawen o dwyll oddeutu'r milisie, + Rhwng y sergeants a'r corporals, a phob carpie, +Ond nid oedd twyll y rhei'ny ddim degwm yr hanner, + Ag oedd rhwng gw[y^]r y mor ac offisers Lloeger. + + Nid oes ond y twyll a'r celwydd + Ymhob man, o'r mor i'r mynydd; +Lle byddo rhyw swyddog ar blwyf neu sir, + Ni fydd dim d'ioni hir o'i herwydd. + + Dyma hyd y mynydd amser sheti, + Os bydd ceffyl neu heffer y b'on' hwy'n ei hoffi, +Waeth p'le ynte am ddefed bo node na llw, + Na'r hanes, y nhw' pia rhei'ny. + + Ac felly nid oes ymhob rhyw fasnach, + Ond y trecha treisied, a phawb drawsach, drawsach; +Maent hwy'n symud eu cloddie, eu caue, a'u cer, + Onid yw'r mynydd yn llawer meinach. + + Bren. Er bod i'm llaw i bob rheoleth, + Nid ellir wrth rai ffals wasaneth, +Ond Duw a gadwo Frenin Lloeger, + Mewn iach fendith a chyfiawnden. [Diflanna. + + Rhys. Amen yn fwynedd! Dymunaf finne, + Boed llwyddiant yn ddoniol i'w ras a'i feddianne; +A hir oes i'r Brenin mewn cywir fryd, + Er maint sydd yn y byd o goste. + + Ond mae llawer o gnafon atgas, + Yn cymryd arnynt yn y deyrnas, +Fod yn bur i'r Brenin yn ei [w^]rydd, + Ac eu hynny yr un swydd a Suddas. + + Mae rhai mor liwdeg yn ymledu, + Fel llyged y dydd pan fo haul yn tywynnu, +A phan elo hi'n hwyredd, serthedd sain, + Hwy gauant yn fain i fyny. + + Felly mae ffalster mewn rhai penaethied, + A ffalster ddialedd mewn amryw ddeilied; +Ffalster wrth gario cwrw a gwin, + A ffalster wrth drin merched. + + Ffalsder, anlladrwydd llidiog, + Ydyw godro heibio'r gunog; +'Run fath a rhoi gwenwyn rhag lladd a chledd, + Er hynny 'run diwedd euog. + + Yr un boene a'r un dibenion, + Ydyw boddi mewn llyn neu foddi mewn afon; +Neb na wnelo'r peth, na wnaed debyg chwaith, + Mae'r meddwl a'r gwaith 'run moddion. + + Gan hynny'n glan ferchede, + Yn wych weithian, ond gwell i chwithe +Arfer yn ieuanc wneyd pob peth yn glen, + Na mynd i glegar yn hen bengloge. + + Ac i gadw'r ffasiwn i fyny'n ddiball, + Rhag bod yn aflerach na ffol arall, +Mae gen inne ganiad wastad wedd, + A ddengys i chwi'ch agwedd anghall. + + Mi a'i canaf hi mewn cysondeb, + Ar GODIAD YR EHEDYDO, os ca i rwydd-deb, +Chwi gewch yma glywed y gwir am y peth + Heb ddim gwenieth, yn eich gwyneb, - + + "Y manwi ferched mwynion + Gwamal feddal foddion, +Gwych yw gennych dan y rhod + Mewn iechyd fod yn wychion; + Yswagrio'n fawr eich glendid, + A rhodio mwy na'ch rhydid, +Ac am y brafia'ch gwisgiad brith + I fynd i blith ieuenctid; +Pob ymddygiad balch fonddigedd, +Pob rhyw agwedd curedd cariad +Pob rhyw siarad hen gras eirie, + A phob ystraie, troe trwyad', +Ymhob rhyw ffals naturieth ffol + Mae'ch llawn arferol fwriad. +Ond yn eich ienctid mae i chwi ddysgu, + Heb angharu, cael cynghorion; +Er eich bod chwi heddyw'n ddibris, + Chwi ddowch yn ledis boche llwydion; +Cewch brynnu'ch dysg a'ch pen mewn dol, + Am fod yn ffol ynfydion." + + Nid yw cynghori merched, archied erchyll, + Ond 'run fath a dwfr yn mynd hyd gafn pistyll, +Trwy un pen i mewn, ac allan trwy'r llall, + Ac felly mae'r gwall yn sefyll. + +[Ymddengys Arthur Drafferthus, y Cybydd. + +Arthur. A glywch chwi, pa beth sydd yma heddyw? + Nad elw'i fyth i goed erill, on'd oes cryn dwrw. + +Rhys. Wel dyma ymofyn moel yn siwr, + Onid aeth yr hen [w^]r yn arw? + Considr'wch wrth natur dipyn eto, + Mae yn o fawedd i chwi feio +Ar ferched ieuenc, a llancie, a phlant, + Sy'n cadw gwylmabsant gwallgo'. + +Arth. Wele'r achlod i garpie rhechlyd, + Ai nid oes gan rai ddim i'w wneuthyd? +Oni wela'i fod yma fawr a bach, + A rhai hen boblach biblyd? + + Dyma Sion ac Ann, Dafydd ac Elis'beth, + Na bo'n son na chrybwyil, na wnai chwi ryw-beth, +Yn lle bod fel hyn, mae'n rhyfedd gen' i, + Na fydde g'wilydd gennych chwi ymgoleth. + + Wel, yn siwr, hi aeth yn fyd anaele, + Nid eiff dyn yrwan i dre' nac i bentre', +Na bo interliwd i'w chwane wrth eu chwant, + Yn rhigwm rhwng y plant a'r hogie. + +Rhys. O, tewch a son a'ch barnu, + Mae llawer peth waeth na hynny, +Gwell gen i chwareu, mae'n llai bai, + Na'r genfigen mae rhai'n ei fagu. + +Arth. Wel, mi glywes fy mam yn dweyd, 'rwy'n cofio, + Mai po teca fo'r chware, gore ydyw peidio, +Lle bo gormod o wagedd, egredd wg, + Nid oes ond drwg yn trigo. + +Rhys. Wel, oni chlywsoch chwi dnaethu'n fanwl + Hen benbwl cebyst, mai gwagedd ydyw'r cwbwl? +Gwagedd o wagedd llygredd a llid, + Yw'n moddion i gyd, 'rwy'n meddwl. + + Nid oes ond y twyll a'r ddichell ddiffeth, + Yn mhob rhyw alwedigeth trwy'r gymdogeth; +'Does odid un yn dilyn gwedd + Gwirionedd yn ddiwenieth. + +Arth. O ni waeth i ti dewi, mi glywes rai'n siarad + Fod pregethwyr duwiol yn mynd ac yn dwad, +Mae'n dda fod rhein'y, gan ddarfod iddi hi, + Eglwys Loegr, golli ei llygad. + +Rhys. Mae mwy o buteinied eglwysig, + Nag a ddirnad un dyn gwledig; +Ac mae yng nghysgod crefydd, beunydd trwy bwyll, + Beth rhyfedd o dwyll a rhyfyg. + +Arth. Wel gwir a ddywed yr hen wr doetha, + Llygriad y peth gore yw'r llygriad gwaetha; +Pa goleua bo'r ganwyll cyn ei diffoddi, + Mwya' yn y byd bydd ei m[w^]g hi yn drewi. + +Rhys. Mae'n wlad wedi goleuo ben bwy gilydd, + Waith cyment sy o daeru ac ymgrafu am grefydd, +A llawer ohonynt hwy'n llwyr heno, + 'Run ffordd a Lusiffer a Pharo. + + Hwy farnant rai gwirion mewn digofent, + 'Run fath a Judas am y blwch enent; +Degymu'r mintys o'r gerddi gwar, + A gwneyd camwedd y pedwar cyment. + +Arth. Mi a glywes wr yn barnu + Mai drwg ydyw dawnsio a chanu. + +Rhys. Gwir mai drwg yw, os cymer dyn + Ei ogoniant ei hun o hynny. + + Mae'n gofyn i ddyn a'i ddonie, + Roi'i synwyr a'i holl aelode, +Ym mhob peth, er clod yn siwr, + Yn gyhoeddus i'r G[w^]r a haedde. + +Arth. Ni waeth i ti dewi a dadlu, + Nid oes fawr yn gwneuthur felly. + +Rhys. Wel, y neb na wnelo hynny'n ddi stwr, + Ym mhob achos mae'n siwr o bechu. + +Arth. Onid ydynt hwy'n dweyd mai'r brenin + Yw amddiffynwr y ffydd gyffredin? + +Rhys. Mae'n wir ei fod oddiar ei fainc, + Am faeddu pab Ffrainc a'i fyddin. + +Arth. Onid oes rhai o feibion brenin Pryden, + Mi glywes yn y post-house, yn caru pabisten; +Ond am ystraeon nid wyf ddim yn ffond, + Mae drwg eu llond hwy yn Llunden. + +Rhys. Wel, yr oeddwn i ar fy ngore + Yn ymddiddan a'r brenin gynne, +Fe basiodd rhyngom tu yma i'r Hob, + Beth gerwin o bob geirie. + +Arth. Ymddiddan a'r brenin! Tybed + Ei fod ef cyn ddifalched; +A glywch chwi, medda'i, mae fe'n siwr, + Dan awyr, yn wr diniwed. + +Rhys. O, ydyw'n siwr, mae'r g[w^]r o'r gore, + Yn ddiniwed a gonest, am a ddealles i gynne, +Onibai gnafon a lladron sy ar ei gefn, + Ni gaem ni yma well trefn 'rwy'n ame. + +Arth. Er mwyn dyn, pe soniasit ti dipyn + Ynghylch y Dreth Fawr a'r Ardreth Brenin, +Maent hwy ar eu deilied ym mhob lle + Yn gyrru yma goste gerwin. + +Rhys. Nid all y brenin sydd a dull breiniol + Ddim wrth hynny o warth wahanol, +Pobl erill sy'n difa ym mbob man, + O'r trethi, beth anhraethol. + +Arth. Pwy bynnag sy'n dyfetha'n foethus, + Y brenin a'i rwysg yw'r esgus; +Mae'n mynd yn ei enw trwy'r wlad hon, + Gynifer o ddynion cnafus. + +Rhys. Wel, mae llawer pren teg brig-lydan + Yn cysgodi bwystfilod aflan, +Ac adar drwg yn nythu ynddo fry, + Nid all e' ddim wrth hynny ei hunan. + + A chwi wyddoch na [w^]yr bon derwen, + Pa ffordd y gwinga un gangen, +Ac felly ni all brenin, er trin pob treth, + Wrth ei ddeilied wneyd peth na ddylen'. + +Arth. Wel, dywed ai'r brenin a ddarfu ordro + Rhoi treth ar bob ceffyl, fel mae rhai yn caffio; +Ond am dreth y gole ar bob rhyw gut, + Mae'r gair mai Pitt sy'n pwtio. + +Rhys. Nis gwn i heno am un da obonyn, + Maent fel cene llwynog, a'i ddichell wenwyn. +Yn ymroi i gyd-yspeilio'n gas + Ein teyrnas, rhad Huw arnyn. + +Arth. Wel, mae'n chwith gan hen bobl weled + Gyment o bob cyfnewidied; +A phe doi rhai fu feirw; mi wrantaf fi, + Bydde synnach gan rhei'ny synied. + + Mae'r bonddigion wedi'u witsio, + Yn mesur eu tiroedd, yr aflwydd a'u torro; +Ni ddaeth dim i'r byd, er maint y swn, + Mon wenwynig a'r ffasiwn honno. + + Hwy fesurant y ffordd, y coed, a'r caue, + Ac fel mae'n g'wilyddus, y perthi a'r cloddie, +A'u tidau heiyrn a'u celfi chwyrn, - + Pe b'ai hi am gyrn eu gyddfe. + +Rhys. Wel, mesuran 'nhw am y siwra, + Eu tiroedd, mewn moddion taera; +Daw'r dydd na roir fawr fwy o hon + Na dwylath, i'r dynion tala. + + Ond natur y byd yw cadw twrw, + Hir y onoin y tamed chwerw; +Mi redaf fi draw ar hyn o dro, + Mewn cariad i geisio cwrw. [Diflanna. + +Arth. Wel, rheded pawb lle gallon', + Hi aeth yn fyd echryslon; +Rhaid i denantied ymhob rhyw, + Ar f'einioes i, fyw yn feinion. + + Dyma'r tiroedd, mae pawb yn taeru + Y byddan' hwy i gyd yn codi; +Ac ni wiw i ni siarad a gwneyd trwyn sur, + Mae'r stiwardied yn w[y^]r stwrdi. + + Rhaid i ddyn ddysgu pratio, + Tynnu het, a mynych fowio, +Ac edrych pa sut yr agorir ceg, + A dweyd yn deg, rhag eu digio. + + Ac ni chaniateir mynd i'w gwynebe + I siarad, ond ar rai amsere, +A rhyfedd mor syth, oni leiciant chwi'n son, + Yn w[y^]r tonnog, y tront hwy'u tine. + + A rhaid yw eu tendio ar bob achlysur, + A mynd i'w cymhorthe, rhag ofn eu merthyr; +Os gwydde, os cywion, neu berchyll per, + Rhaid eu ceisio hwy i'r ger ddigysur. + + Ac os tyddyn fydd ar osodiad, + Daw yno i ymryson resiad; +Ni cheir na threfn, na threial, na thro, + Heb iro dwylo'r diawlied. + + Mae'n rhaid i ystiward yn ei falchder + Gael llawer mwy o barch na'i feister; +Onide ni chaiff dyn gwan ddim lle + Yn agos, os a fe'n eger. + + Digiwch [w^]r boneddig, cewch bardwn ganddo, + Ond os digiwch ystiward, chwi gewch eich andwyo; +Mae hynny'n druenus ym marn pob dyn, + Fod rhyw helynt fel hyn yn rwlio. + + Mae'r byd yn llawn aflwyddiant, + Fe'i llyged tynned ar les pob tenant; +Mae'r bonddigion a'r tlodion, drawsion drefn, + Hefo'u gilydd ar ei gefn yn galant. + +[Ymddengys Gwenhwyfar Ddiog. + +Gwenhwyfar. Wele, nosdawch, gyda'ch cenned, + Rhad Huw yma; a rowch chwi damed? + +Arth. O b'le rwan, hefo'ch cwman ci, + Gwenhwyfar, daethoch chwi cyn hyfed? + +Gwen. Dwad ar ddamwen wnes i'r ffordd yma, + O ran fod y byd yn gwasgu arna'. + +Arth. Pe buasech chwi er's meityn yn ei wasgu fe'n llym, + Nid aethech chwi ddim fel yna. + +Gwen. Nid oes mo'r help, hawdd gennych chwi siarad, + Yr ydwyf fi'n ddigon tlawd ac amddifad. + +Arth. Wele'r hen baunes, ar bwy 'roedd y bai? + Oni all'sech wneyd llai o ddifrad? + +Gwen. Pa beth a ddifrodes, gadewch glywed? + +Arth. Cyment a gawsoch, ni fu 'run cyn gased; +Ni chymrasoch erioed, mi wn yn dda, + Ddim gofal, ond bwyta ac yfed. + +Gwen. Dyma'r peth a geir os eir yn dlawd, + Rhaid dioddef gwawd a choegni. + +Arth. Ni oddefwch chwi ond eich haeddiant eich hun, + 'Ran ni wnaethoch, g[w^]yr dyn, mo'r d'ioni. + +Gwen. Onid yw'r ddiareb yn dweyd gwir godidog, - + Y neb aned i rot, nid eiff byth i bum' ceiniog? + +Arth. O, hel rhyw esgusion dwl oerion di les, + Mae'r hen Iddewes ddiog. + + Oni chawsoch chwi gynysgeth holliach, + Aur ac arian, ac amryw geriach? +Chwi allasech ddwad fel finne'n wisgi, + I berchen digon, onibai'ch diogi. + +Gwen. Wel, soniwch chwi am ddiogi eiddigus, + 'Roedd y plant yn fychen, a minne'n afiachus; + A pheth a ddisgwylie neb mewn condisiwn, + O waith na phwyse gan fenyw o'm ffasiwn. + +Arth. 'Doodd wiw i undyn a'ch adwaene, + Ddisgwyl gennych fawr o wyrthie, +'Ran prin y cynhyrfech chwi i roi tro, + O'ch cornel i ystwytho'ch carne. + + O! fel y bydde hi yn un bauled, + Yn eiste'n domen, na chynhyrfe hi damed; +Buase'n dda fod y gwydde'n llawer man, + Yn eistedd gan onested. + + Dyna fel y bydde hi mor ddigyffro, + Trin plant yn ei lludded, a difa'r holl eiddo; +Ac ysmocio nes aeth hi 'run lliw a'r g[w^]r drwg, + Hen boced, gan fwg dybaco. + +Gwen. Wel, ond fy mrest i sy'n llawn caethni, + Mae tybaco yn tynnu dwfr ohoni. + +Arth. Yr ydwy'n eich gweled chwi, hyll ei gwawr, + Yn yslefrian mewn mawr yslafri. + +Gwen. O rhowch i mi gardod yn ddiragrith, + Chwi glywsoch yn bendant mai da ennill bendith. + +Arth. Ni feddi di'r un fendith, mwy na gafr neu fwch, + Gwyneb hwch mewn gwenith. + +Gwen. Onid ydyw'r gair yn dweyd yn gywren, + Fod bendith i bawb a roddo elusen ? + +Arth. Y fendith ore fuase mewn pryd, + Eich curo chwi o'r byd, hen garen. + +Gwen. Ai meddw ydych? fe fuase'n well dull + Fy lladd!--O erchyll Iddew! + +Arth. Buase yn llawer amgen lles, + Gael dibendod y gnawes bendew. + + Nage, pe gwyddech chwi'r cwmpeini gweddus, + Fel yr aeth hi yn baelfed mor helbulus; +Mae hi'n ddigon o siampl i bawb trwy'r plwy', + Am fywiolieth, i fod mwy gofalus. + + 'Roedd ei g[w^]r hi'n porthmoneth draw ac yma, + A llafn o bwrs melyn, ac yn walch pur ysmala, +A hithe gartre' yn diogi, ac yn ymdroi, + Mor foethus, wedi ymroi i ddyfetha. + + Ond o dafarn i dafarn, 'roedd e'r hen borthmon diofal, + Heb fawr edrych at na thir na chatal, +Ond canu efo'r tanne ac ymlid puteinied, + A gwneyd bargeinion a cholli, ni bu'r un cyn erchylled. + + Fr dorrodd a'r wlad, ynte mor ddiawledig. + Am filoedd o bunne, mi allaf ddweyd yn ddiarbennig; +Llwyr wfft i borthmyn am dwyllo'r byd, + O! na byddent hwy i gyd yn grogedig. + + Dyma hithe, Gwenhwyfar, wrth ei hen gynefin, + Beth bynnag fydde'r ennill, ni hidie hi ronyn, +Hi eistedde mor bwyllus, ac a smocie ei phibelled, + Heb feindio'r un difin mewn gwartheg na defed. + +Gwen. Wfft, wfft i'r fath gelwydd, a goeliwch chwi bellach? + +Arth. Taw, hen hwr dafotrwg, ni fu erioed dy futrach, +Na'th ddiocach, na'th ffieiddiach, mewn un man, + Hen gwrwm, na'th anhawddgarach. + +Gwen. Nid oes mo'r help, mi glywa, + Rhaid i'r gwan ddioddef pob trahausdra, +Ond gobeithio, os colles yn hyn o fyd, + Ca'i'n hawsach y bywyd nesa. + +Arth. Wel, dyma fel y bydd rhyw garpie, +Pan elont hwy'n ddinerth, ac yn ol o feddianne; +Maent hwy'n rhoi fod y nef, fel llysendy ar dro, + I bob ceriach fynd yno o'u cyrre. + + Rhyfedd fel y dwedant mor odidog, + Yn gysurus eu geirie, fod Duw'n drugarog, +Ond pe bai fo drugarocach, mi wn fy hun, + Na ddewis ef 'run fo ddiog. + +Gwen. O! nid oes yn y nef ddim gweithio. + +Arth. Wel, nid rhyfedd, g[w^]yr dyn, i chwi son am fynd yno, +Ond mi wranta na leiciwch chwi byth mo'ch lle, + Onid oes yno de a dybaco. + +Owen. O! mae gennych chwi chwedle drwg ysmala. + +Arth. Nis gwn i, pe lleddid fi, pa'r un ysmaleiddia: +Mi aroses gyda chwi, hyll ei gwarr, + I ryw hewian ar yr hwya. + +Gwen. Gobeithio y rhowch chwi cyn eich myned, + Fwyd eu lety, a minne cyn dloted. + +Arth. Ni chei gennyf, tra b'wyf yn fy nghof, + Y tan a'm twymno, yr un tamed. [Diflanna. + +Gwen. Wele'r glan gwmpeini, + Dyma'r cysur sydd imi; +Cael fy hoetio a 'maetio ym mhob man, + Yn eger o ran fy niogi. + + 'Rwy'n ofni 'ran diogi dygyn + Mai 'niwedd fydd marw o newyn; +Canys ni cha'i fymryn, y cwmni mwyn, + Yn fy ngwendid, o g[w^]yn gan undyn. + + Ond gan i mi gael fy marnu'n waetha', + Mi ddweda i chwi 'nghyffes, fel y gellwch fy nghoffa, +Os ca'i yma le i eistedd i lawr. + Drwy gwynion mawr mi gana'. - + +(Alaw, "SWEET WILLIAM.") + +"Pob ladi o ddynes led ddiddeunydd, +Gwrandewch ar gwynion gwrach ddigynnydd; +Y fi sy'n adrodd fy musgrellni, +A maint o aflwydd a ddaeth imi, + Erwina digwydd, o ran diogi. + +"Pan es i ddechre donie dinerth, +Trin y byd a phob rhyw drafferth, +Cefais ganwaith, cofus gen'i, +Am ddilyn mynych serthnych swrthni, + Golledion dygyn, o ran diogi. + +"Pob trawsneiddwch trist anniddan, +Pob taeog walle yn t[y^] ac allan, +Pob rhyw anhap a thrueni, +Pob aruthr ddamwain a ddaeth imi, + Anrhaith dugas; o warth diogi. + +"Fy hyswieth doreth dyrus, +Aeth yn ofer waith anafus, +Y cig, y caws, a'r menyn gen'i, +A spwyliai'n aml o ran imi + Wneyd cam-drinogeth yn fy niogi. + +"Gan hynny, ferched, 'rwy'n eich annog, +I gym'ryd siampl rhag troi'n ddiog, +Mae un anhwsmon yn well i'w gyfri, +Ac yn gynhesach nag anhyswi, + Lle bo redegog bar a diogi. + +"Mae'r gwr doeth yn rhoi canmolieth +I wraig dda rinweddol berffeth; +'Rwyf finne'n llwyn wrthwyneb iddi, +Cymerwch rybudd o'm trueni, + Ym mhob ymddygiad gwyliwch ddiogi." + +[Ymddengys Syr Rhys. + +Rhys. Pwy sy yma'n crugleisio mor luosog? + +Gwen. Y fi sydd yma'n dlawd ac anghenog. + +Rhys. O, mi welaf yma'n war, + Yr hen Wenhwyfar Ddiog. + +Gwen. Wel, 'rwyf fi mewn cyflwr enbyd, + Na wn pa beth i'w wneuthyd. + +Rhys. Mi ddysgaf fi, i'ch llonni yn llawn, + Fuddiol iawn gelfyddyd. + +Gwen. Ni waeth i ti dewi a'th ddwndwr dibris, + Yr wy'n rhy hen i fynd yn brentis. + +Rhys. O na, fe drefnwyd i chwi swydd ger bron, + A wneiff i chwi burion offis. + +Gwen. Pe cawn i ryw offis fechan, + Rhag i mi newynu yn anian. + +Rhys. Ffoledd newynu a chadw nad, + Tra fyddo'r wlad mor lydan. + + A chwithe'n hen fenyw lysti am gerdded + Cewch gystal bywiolieth ag allech chwi weled, +A chwmni merched o le i le, + A'ch gwala o de i yfed. + + Ond rhaid i chwi ddysgu'n ddwysgall, + Fedru dangos i fenywod annghall, +Eu ffortun yn dwt, mewn cwpan de, + Fel y gallont hwy'n ddie ddeall. + +Gwen. Mae ofn na alia'i ddim oddiwrthi. + +Rhys. Ni fu erioed beth hawsach, troi cwpan a'i throsi, + A dweyd peth a'u plesio, wrth eich pen eich hun, + Dyna'r cyfan, fe [w^]yr dyn, am dani. + + Nid rhaid i chwi fyth mo'r ame + Na ddywedwch y gwir o'r gore, +Ran y cythrel sy'n dysgu, ac yn trefnu'r tro, + Ac y fo sy'n gwirio'r geirie. + + Dywedwch chwi y bydd rhyw un farw, + Fe tynn y diawl e' i foddi neu dorri wddw', +Ac i gyflawni'ch dywediad, mewn clymiad clir, + Dyna hynny'n wir am hwnnw. + +Gwen. 'Rwy'n ame y dysga'i ar led osgo, + Ond nis gwn i a ydyw'n ddrwg ai peidio. + +Rhys. Mae'r arfer honno wedi'i setlo'n syth, + Nid rhaid i chwi byth mo'r hidio. + + Nid oes ond y dichell a chyfrysdra, + Yn mynd ymlaen yn y busnes yma, +Cans holi ac ymofyn i ddeall eu ysgwars + Bydd y fortune-tellers tala. + + Lle gweloch wraig ieuanc iachus, + Yn berchen hen [w^]r oedranus, +Dywedwch wrthi fod hwnnw ar dranc + Ac y ceiff hi ddyn ieuanc nwyfus. + + A lle bo g[w^]r go ddawnus, a gwraig ddi-dd'ioni, + Dywedwch wrth hwnnw bydd farw'r hen ladi, +Ac y ceiff ail wraig o fenyw deg, + Fwyneidd-deg, lwysdeg, lysti. + + Felly dywedwch wrth bawb trwy wenieth, + Y peth a feddylioch a blesio'u naturieth; +Os plesiwch y merched ar hyd y byd, + Chwi gewch hoff hyfryd ffafreth. + + Cerddwch trwy degwch hyd deie'r cymdogion, + Dysgwch ofer-ddadwrdd, a dehongli breuddwydion, +Chwi gewch fywolieth, mi wrantaf fi, + A chysgu a diogi digon. + +Gwen. Iechyd i'th galon am fy nysgu, + Mi a'n fortune-teller ore yng Nghymru, +Darllenaf desni mawr a man, + A threiaf min tan lyg-tynnu. + + Mi gaf bellach yn ddiballu, + Ar f'engoch, fywolieth fwyngu; +Mae dywedyd ffortun i ambell ffrynd, + Yn ddigrifach na mynd i grefu. + + Yr wyf wedi cynhyrfu'n bendant, + A darn wylltio o ran fy llwyddiant; +Lle caffwy' 'ngwrando'n rhuo'n rhwydd, + Mi bwnia gelwydd galant. + + Ac os daw celwydd i beri canlyn + Mae'n hawdd gwneyd esgus cyn bo fo'n disgyn, +A thaflu'r cwbl drwbl drefn + Yn rhywiog ar gefn Rhywun. + + Wel, nosdawch heno, cofiwch i mi'ch annog, + I feddwl am ddiwedd menyw ddiog, +Sy'n mynd ar hyd y byd 'ran diogi a bar. + Yn fortune-teller talog. [Diflanna. + +[Ymddengys Esgob. + +Esgob. Mi ddois o'ch blaen, y cwmni hylwydd, + Dan enw tad yr holl eglwysydd; +Myfi yw swcwr, dyddiwr da, + Sylfaene cryfa crefydd. + + Sant Paul gynt a roddodd urdda + I Timotheus, yr esgob cynta, +I oruwchlywodraethu'n siwr, + Yr Ephesied, yn wr hoffusa. + + A Thitus hefyd, wynfyd iawnfodd, + Efe yn ddewisol a'i hurddasodd, +Ar y Cretiod yn esgob cryf, + Ei ddonie dwysgu ddysgodd. + + Yr wyf finne'n deip o'r alwad honno, + Dan enw'r esgob mewn gwir osgo, +Yn dad eglwysydd odidog liw, + Hoff urddus, i'w hyfforddio. + +[Ymddengys Rhys. + +Rhys. Wele! Dafydd y Joci, a Thomas, a Jacob, + A Modryb Elin Ty'n 'r Ysgol, edr'wch lle mae'r esgob! +Da geny'n gymhwys gael lle a chwi ymgomio, +A wariwch eich ceiniog os darfu chwi'ch cinio? + +Esg. Ewch, rog impudent, oddiyma, + Gwrando'ch ynfydrwydd chwi ni fedra. + +Rhys. Maddeuwch, f'arnglwydd, y tramgwydd trwch, + Yn rhodd na ddigiwch wrtha. + + Mae gen i ewyllys yn fy nghalon, + Gael lle i fynd yn berson; +'Rwy'n gweled y rhei'ny mewn gwlad a thre' + Yn o glos yn eu cobe gleision. + +Esg. Taw, lolyn ynfyd lledffol, + A'th siarad ansynwyrol. + +Rhys. Wel, mi wnawn, os oes gen i rhy fach stad, + Ficar neu gurad gwrol. + + Mi ddarllena Gymraeg ar redeg, + A thipyn bach o Saesneg; +A pheth, fy meistr, ellwch chwi ddweyd, + Neu chwenych i mi wneyd ychwaneg? + +Esg. A gai gennyt ti dewi, dywed, + A swnio dy ffol gamsynied. + +Rhys. Wel, mi allaf wnenthur yn ddi lai, + 'Run synwyr a rhai personied. + + Beth sydd i'w wneyd ond darllen ambell Sulgweth, + A thendio bedydd a chladdedigeth? +Mae'r llane bach yma, lawer pryd, + Heb rigwm yn y byd o bregeth. + + Ac os pregethir weithie, + Nid rhaid mo'r poeni ac astudio'r penne; +Fe bryn dyn ddigon at iws y plwy' + Yn hawddgar am ddwy geinioge. + + A pheth a nad imi fedru tendio, + A chodi ar y degwm pwy bynnag fo'n digio, +Ac oni thalant hwy bob peth, + Gwneyd iddynt trwy gyfreth gwafro. + + Felly mi leiciwn yn fy nghalon, + Gael mynd yn [w^]r eglwysig, i wisgo dillad gleision; +Pe t'rawech chwi gyda fi am le da, + Mi fyddwn mewn bara purion. + +Esg. Ni fuost ti erioed, un ffol ei ledpen, + O fewn i Cambridge na Rhydychen. + +Rhys. Ni chadd y rhai fu yno fawr wellhad, + Ni waeth i ni'n gwlad ein hunen. + +Esg. Nid a neb i'r cyfryw swydde, + Heb fod yno'n profi eu donie. + +Rhys. Mae'n hawdd medru rheol ddynol ddysg, + Sy'n gyffredin ym mysg yr offeiniade, - + + Flowlio a hela, a chware cardie, + Ymladd ceiliogod, a thrin merchede, +Darllen papur newydd, fel y byddan' nhw, + Ac yfed cwrw am y gore. + + Mi fedra fyned trwy ddichellion, + 'Rhyd plase gw[y^]r bonddigion; +Dyna'r fan lle ca'i'n ddi feth, + Mewn barieth fywolieth burion. + + Mi gaf ddweyd fy helynt a welwyf wrth ffowlio, + Pa fodd y bydd y tenantied yn contreifio; +Pa'r un fo'n dda ei lun, a pha'r un fo'n ddi les, + Fel caffwyf mewn gwres fy nghroeso. + + Lle bo denant cryf i'w ganfod, + Rhaid dweyd gellir codi ar hwnnw hylldod; +A lle bo un gwan, eu hwylio 'nhw' + I orffen hwnnw yn hynod. + +Esg. Mae'n hawdd gweled, pe cai ti gyfle, + Y gwneit ti'n hwylus ddrwg annele. + +Rhys. Pe bawn i yn berson, a fydde bai + Am wneuthur fel y gwnelent hwythe? + +Esg. Dos oddiyma i ofer ddwndro. + +Rhys. Gobeithio nad ydych chwi ddim yn digio, +Rhag ofn, fy meistr, mewn trawsder trwch, + Y mynnwch fy ysgymuno. + +Esg. Hawdd y galla'i wneuthur felly. + +Rhys. Wel, beth os bydde arain i dalu? +Pe bai fastardied lond y fro, + Cai fy 'menydd ei safio am hyany. + + Mae yn nghyfreth esgob ryw arfaeth osgo, + Bron mwy diawledig na chyfreth Llandeilo, +Mae ganddo gynffonne a blaene blin, + A llawer tin sydd tano. + + Hwy ddaliant ychydig bach o fater + O gwrt i gwrt, ac o chwarter i chwarter; +Nid oes un blewyn yn eich plith + O fendith na chyfiawnder. + + Ond yr arian sy'n gwneyd pob gwyrthie, + Er bod rhai dynion yn bostio eu donie; +Yr arian sy'n gyrru'r ysgolheigion rhydd, + I gyrredd y llefydd gore. + + Ni bydd mab i boblach wladedd lwydion, + Ond ficer neu gurad gwaredd ei foddion; +Nid oes, wedi dysgu pob disgwrs, + Ond y gore ei bwrs am berson. + +Esg. Paham y rhoddi di yma'n ddibaid, + Y cyfryw g'wilydd ar fugeiliaid ? + +Rhys. Ond am eu bod, gwybyddwch pam, + Yn w[y^]r diofal am eu defed. + + Yr wyf fi'n cyff'lebu'n barod + Y rhai drwg i'r hyslau a'r drogod, +Heb hidio'n defed, doed a ddel, + Nes cant hwy afel yn y cnyfod. + + Mae un ysgub ddegwm gan ambell berson, + Yn werthfawrocach nag eneidie'r holl blwyfolion, +'Ran os cant hwy ddim colled yn y degwm cu, + Hwy ant i gwerylu'n greulon. + + Ac er iddynt weld y plwyfolion yn anaele, + Yn rhedeg yn chwidir ymhob rhyw bechode; +Ac yn mynd tuag uffern o'u blaene yn syth, + Ni chynhyrfant hwy byth mo'r pethe. + +Esg. Pa beth all nac esgob na pherson gwisgi, + Aruthr yw'r hanes, wrth y rhei'ny? + +Rhys. Beth yw gwaith bugail ond cadw, os gall, + Yr un fo mewn gwall rhag colli. + +Esg. Onid ydys yn darllen ac yn gweddio, + Y modd y mae'r eglwys wedi apwyntio? + +Rhys. Ni wnaiff gwas cyflog, mi wn yn dda, + Dan gellwer, ond lleia' gallo. + + Mae'r ffurfie hen ffasiwn mewn hoffusrwydd, + I borthi'r eneidie, onid aeth hynny'n annedwydd; +Ac fe godwyd llawer ymhob lle + Yn awr o ddegyme newydd. + + Mae hynny'n arwydd union + I'r golwg, pa le mae'r galon; +A pha un ai degwm ai eneidie'r praidd + Sy'n gafaelu yng ngwraidd ei galon. + + Ond wrth ffrwyth yr adwaenir pob pren a'i dyniad, + A farno a fernir, ni waeth hyn o lar'nad, +Onibai fod rhai'n cael gras Duw yn glir, + I dderbyn y gwir trwy gariad. + +Esg. Och! Och druenus boenus bennod, + O feddwl hyn anfuddiol hynod, +Fod cyment llygredd trwy'r ddull hon, + Gall pob rhyw ddynion ddannod. + + Mae'r fuchedd ddrwg yn amlwg ymlid, + Fel nod yw'r hyllfarn i ni trwy'r hollfyd, +Drygioni'n gwlad anurdda'n glir + Yr eglwys gywir oglud. + + Mae achos mawr trwy deimlad + I ganu prudd alarnad, +Am weinidoglon Eglwys Dduw, + Mor hagar yw ei rhwygiad, - + +(Alaw--"AMOR EUS," neu "IANTO'R COED.") + + "Clyw, Eglwys Loeger, ffraethber ffri, + Hap lwyra 'stad, pa le 'reist ti, +Yng nghanol d'urddol frawdol fri, + I'r fath drueni anian. +'Nol dwediad Gildas atgas wawr, + Y gwyfaist awr yn gyfan; +Cans dy weinidogion sydd dan ser, + Yn haeddu eger ogan. + + "Trwm achos ofni'n enbyd sy, + Beth wneiff y wlad gyffredin lu, +Tra bo'r blaenoriaid harddblaid hy', + Wedi'u dallu gan dywyllwch; +A'r dall truenus warthus wall, + Yn t'wyso'r dall, dyellwch +Mai yn y ffos, anniddos nerth, + Mewn galar serth, y syrthiwch. + + "O! chwi rai deillion llyrfion llawn, + Sy'n son am Grist a'i ddidrist ddawn, +Ac heb adnabod eto'n iawn, + Mo'i hollol gyfiawn allu; +Pa fodd y byddwch, tristwch trwm, + Pan ddarfo swm rhesymu? +Ni feddwch geidwad yn eich plith, + Ond melldith, rhagrith rhygry'. + + "Gan hynny profwn bawb ger bron, + Beth dal rhyw enw llanw llon, +Am ffurfiau'r Eglwys hardd-ddwys hon, + Dyst oerion heb ystyried; +Na chael erioed iach oleu-ryw, + Gwirionedd Duw i'r ened, +A chym'ryd ffalster yn lle ffydd, + Bydd prudd y dydd diweddied." + + Ffarwel yn awr, yr wy'n mynd ymeth, + Gweddied pawb am wir wybodeth, +Dallineb ysbryd enbyd wawr, + Sy heddyw'n fawr ysyweth. [Diflanna. + +[Ymddengys Ustus. + +Ustus. Mi ddes o'ch blaene,'r cwmni gweddus, + Yn awr ar osteg dan enw'r Ustus; +Gen i mae'r pen awdurdod ffraeth, + I wneyd llywodraeth fedrus. + + Mae'r byd mor llawned o elynion, + Sef dynion gwresog o natur groesion, +Yn fawr eu brys mewn tref a bro, + Am yrngyfreithio yn frithion. + + Yn ol eu holl gynddaredd erchyll, + A'u naws wenwynig, ni sy n ennill; +Oherwydd hynny mi alla' yn hy, + Hap hynod, ganu pennill, - + +(Alaw--"GONSET GRUFFYDD AP CYNAN.") + +"Chwychwi gyfreithwyr, barnwyr byd, +Dewch ynghyd, braf yw'n bryd, +Yma ar hyd, mewn mawr anrhydedd. +I ni mae'r mawredd ymhob man, +I ni yma'n awr mae'n fawr y fael, +Gwych a gwael a raid ein cael, +O, mor ddiffael yw mawrdra ffylied! +I ni mewn rhediad yn ein rhan, +Er bod y gyfraith rwyddfaith rad +Yn dda'n ei lle trwy ddawn wellhad; +Nyni'n mhob gwlad sy'n chwanog ledio, +Ffordd bo ni'n leicio, am eiddo a mael, +Wrth fedru chwareu mewn awch hy', +Y gath ddwy gynffon yma'n gu, +'Ry'm ni ymhob llu yn medru moedro +Dan gyfryw gwafro i gogio'r gwael. + +"Tan rith cyfiawnder llawnder llwydd, +Yr y'm ni'n rhwydd yn trin ein swydd, +Rhaid in' o'n g[w^]ydd trwy guddio'n dyfes, +Os mynwn fantes yma i fyw, +Wrth ddweyd yn deg a thido'n dost, +O ddelio'n rhydost mae'r mawrhydi, +I gadarn godi, a llonni ein lliw. +Er teced cyfraith ffraethwaith ffri, +Ag arian hardd ni a'i gwyrwn hi, +I brynnu bri neu dorri'r dyrus, +Y wobr drefnus a wna'r tro, +I ni mae'r braint, i ni mae'r bryd, +I ni mae'r parch, i ni mae'r byd, +I ni o hyd mae hyder cywaeth, +Tra dalio cyfraith yn ein co'." + +[Ymddengys Arthur. +Arthur. A glywch, onid ydych chwi yn llafan lysti, + Ac yn gene pur lodog, i ganu baledi? +Bydde cwilydd gan lawer ddangos ei lun, + Y ffasiwn ddyn ddi-dd'ioni. + +Ust. Ond y fi yw'r pen cyfreithiwr eglur, + 'Nol rhwym a rheol presennol synwyr, +Sydd yn trefnu i fynnu'n faith + Hynotaf gyfraith natur. + +Arth. Os chwi yw'r cyfreithiwr, 'delw'i byth Lanfrothen, + Oni row'n i chwi agos dair a chweigen, +Pe dysgech chwi fine'n dwrne tost, + I ymgred a rhoi cost yn gywren. + + 'Rwy'n ame pe bawn yn wr o gyfreth, + Y mynnwn diroedd beth didoreth; +Siawns am fod yn gnafus mewn dyrus daith, + Ac ystwrdio, na chawn waith stiwardieth. + +Ust. Digon i bawb un busnes parod, + Nid iawn i neb ymgyrredd gormod. + +Arth. Wel, dyma'r diawl ei hunan, hai, hwi, hai, + Yn bwrw'r bai ar bechod. + + 'Does neb fwy'u rhaib a'u barieth, + Na phersonied a gw[y^]r y gyfreth, +Mi wn y cym'rech pe cae'ch chwi'ch bryd + I'ch rhan yr holl fyd ar unweth. + + Dyma chwi a'ch cyfreithie a'ch papure parod, + Wedi dwyn yma'n erwin feddianne man aerod, +Ac yspeilio llawer g[w^]r bonheddig da, + Drwy'ch dewrder a'ch awdurdod. + + A pheth yw'r ymrysone sy rhwng personied, + Am y degwm a'r eglwysi, nid oes neb mor glosied, +Tri lle neu bedwar gan ambell un sydd, + Fel y mae'n gywilydd gweled. + +Ust. Wel, beth am danoch chwithe'r hwsmyn, + Onid y'ch dueddol i fwy nag un tyddyn; +Mae trachwant Adda, trecha' tro, + Ym mhawb, 'rwy'n coelio,'n canlyn. + +Arth. Wel, dyma ni heb fedru, + Ond hau, a chau, a phlannu, +A chwi a'ch bath yn hel tir pob man, + I ddwyn ein rhan er hynny. + + Y cyfreithwyr a'r personied, + A r siopwyr a'r apothecaried, +Yn dwyn hynny allont o diroedd cu, + I'w gwinedd, gael gwasgu'r gweinied. + + Ac os bydd g[w^]r mawr a chanddo fater, + Fe'i caiff ef mewn gafel ar ei gyfer; +Ond am ddyn tlawd, O! sa' di'n ol, + Mae hwnnw'n rhy ffol o'r hanner. + + Och! faint o diroedd sydd wedi myned + Yn union i'r un sianel a thir yr hen Sioned: +Ond ni chuddir Dyffryn Clwyd a m[w^]g y dre', + Daw melldith i'r gole i'w gweled. + +Ust. Pechaduried y'm ni o'r taera, + Bob swyddog er oes Adda, +Nid oes di fai a sai' yn deg + I daflu carreg gynta'. [Diflanna. + +Arth. O, cais fynd mewn cyffro, + At y gyfreth 'rwyt ti'n gwefrio, +Am ysbio mantes a chael gwall + Ar ryw ddyn dall i'w dwyllo. + + Chwi a glywsoch yma ar gyfer + Yr esgob a'r ustus yn ffrostio'u gwychder, +Mai nhw sy'n trefnu ac yn plannu i'n plith + Y fendith a'r cyfiawnder. + + 'Roedd un yn bostio'i weddi a'i bregeth, + A'r llall mor gyfrwys yn bostio 'i gyfreth; +Ond y fi raid weithio a ffwndro'n ffest, + Gael talu am eu gorchest heleth. + + Er eu bod hwy yn ymddyrchafu, + Bob un yn hollawl yn ei swydd a'i allu; +Gwaith yr hwsmyn sydd ar dwyn + Yn eu dal hwy'n fwyn i fyny. + + Beth bynnag a fyddo beunydd + O g'ledi arnynt hwy trwy'r gwledydd, +Yr hwsmon truan ym mhob tre' + Raid ddiodde'r coste a'r cystudd. + + Os digwydd bod rhyw helyntion, + Neu ymddigwd rhwng boneddigion; +Hwy daflant y cwbwl drwbwl drefn, + Mor esmwyth, ar gefn yn hwsmon. + +[Ymddengys Rhys. + +Rhys. Pwy sydd yma mor ddigysur, + Yn erthwch, ai chwi yr hen Arthur? + +Arth. O! dos oddiyma, a thaw a son, + Mae'n swga gen i ddynion segur. + +Rhys. Och fi! wr, pa beth a'ch cynhyrfodd? + Mae rhywbeth yn eich moedro chwi yn eich ymadrodd. + +Arth. O! gofid y byd ac amryw beth, + Yn lanweth a'm creulonodd. + + Och! pe clywsit ti gan daclused, + 'Roedd yr esgob a'r ustus yn ymffrostio'u gweithred, +Ac yn dweyd mai nhw, trwy'r byd yn glau, + Sy'n ethol, y ddau benaethied. + + Ond y fi'r hwsmon gwirion goryn + Sydd ddydd a nos mewn gofid dygyn, +Yn gorfod, er maint eu braint a'u bri, + A'u trawsder hwy, dalu trostyn'. + +Rhys. Wel, nid wrth ei phig mae prynnu cyffylog, + Ac ni wiw gyrru buwch i ddal ysgyfarnog; +Gwell i bawb y drwg a wypo'n llwyr + Na'r drwg nis g[w^]yr yn wasgarog. + + Gan hynny, 'r hen wr hoew, + Gadewch gael chwart o gwrw; +Ni gawn ymgomio a swnio heb sen + Yn hynod uwch ben hwnnw. + +Arth. Nid ydyw'r byd yn fforddio + Yr awrhon i mi fawr wario; +Ond nid a'i am beintyn sydyn syth + Yn ddigalon byth i gilio. + +Rhys. Ni phrisiwn i ddraen fy hunan + Er eich tretio o werth un rotan. + +Arth. 'Does dim i'w ddweyd, 'rwyt ti'n ddi feth, + Rhaid adde, 'n gydymeth diddan. + +Rhys. Dyma at eich iechyd da chwi a minne. + +Arth. Diolch yn fawr, mi yfa' 'ngore; +Fel y gallwy' ddisgwyl rhwydd-deb cry,' + Yn rhwyddach i werthu'r heiddie. + +Mae gennyf dros gan' hobed +O haidd wedi rhuddo, nid eiff byth cyn rhwydded: +Oni fedra'i'n rhywle gael cyfle cu + I lechian, a'i werthu'n wlychied. + +Rhys. Hawyr bach! ni fu 'rioed beth hawsach, + Cym'ryd llafur da'n batrwm, pe b'ai'r llall butrach. + +Arth. O, mi wn y cast er's meityn byd, + I ymadel ag yd afiach. + + 'Ran felly y gwela'i mewn tywyll a gole, + Bawb ag a allo'n twyllo'n mhob tylle; +Maent hwy'n gweled hynny'n fusnes da, + Ar f'einioes, mi gogiaf finne. + +Rhys. O! tric net iawn i gogio'r ecseismon, + Rhoi'r sache a'r haidd wrth raffe yn yr afon, +Nid ydyw gwyr y North am dwyllo'n wir + Wrth y Deheudir ond rhyw hedion. + + Mae nhw yno ddydd Sul mor berffeth, + O gwrdd i gwrdd, o bregeth i bregeth; +Ar fore ddydd Llun, nid oes dim a'u gwellha, + Hwy fyddant yn gafra am gyfreth. + + Mae rhai yn dwyn defed, a'r lleill yn bragu, + Rhai erill yn infformio, ac yn swnio achos hynny; +'Does dim o'r fath ladron croesion crach + A gwyr Mynydd Bach am bechu. + +Arth. Maen' nhw'n ymhob man, 'rwy'n coelio, + A'u hewyllys bawb 'nol a allo; +Anfynych y ffeindir un glan di-feth, + Wrth ddirnad, heb rywbeth arno. + +Rhys. Wel, yfwch i gadw'ch calon, + At iechyd da pob hwsmon. + +Arth. Onibai'n bywyd a'n hiechyd ni, + Mi wn, byddech chwi'n o feinion. + +Rhys. Gadewch heb rwystr eiste, + Mae digon o godiad ar gatal ac yde; +Chwychwi a'ch ffasiwn, hyn o dro, + All fforddio gwario o'r gore. + +Arth. O, rhaid i mi edrych beth a wnelw', + Pe gwydde 'meistr tir 'mod i yn cadw twrw, +Fealle y code fo bum punt yn y man + Ar fy nhyddyn o ran heddyw. + +Rhys. Ha fab, rhag c'wilydd, 'dwy'i ddim yn coelio, + Mae amser i alaru ac amser i ddawnsio. + +Arth. Oes, amser i bob amcan, mi wn fy hun, + Ond doeth ydyw'r dyn a'i hadwaeno. + +Rhys. A oes ini amser beth yn ngweddill, + Y gallem ni heb anair ganu yma bennill? + +Arth. Neb a wnelo heb anair un ffafr yn ffest, + Fe fydd iddo orchest erchyll. + +Rhys. Wel, canwch chai gerdd i ddechre, + Ac yna'n fwynedd mi ganaf inne. + +Arth. Dyna ben, mi ganaf gerdd fy hun, + Ni wn i fawr, fe [w^]yr dyn, ar danne. + +Rhys. Wrth gofio, dewch ac yfwch, + Ac yna'n well chwi genwch. + +Arth. Dyma at ein hiechyd ni bob un, + Yr hwsmyn dygyn degwch. + + Mi ganaf yma bennill cryno, + O glod i ni'n hunen heno, +Nyni yw'r dynion dewrion dw', + Er maint maen' nhw'n ei frolio, - + +(Alaw--"PRINCE RUPERT.") + +"Yr hwsmon mwyn rhadlon hyfrydlon ei fryd, +Sy'n haeddu'i ddyrchafu a'i barchu trwy'r byd, + Er bod i'r brenin barch a braint, + A'r esgob enwog swyddog saint, +Mewn pwer foddus pwy [w^]yr faint, pur fantes eu byd; + A'r ustus mawr ei ystyr, +A'r cownslors a'r cyfreithwyr, sy'n brysur eu bryd, +Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd. + +"Ond llafur yr hwsmon, wr esmwyth ei ryw, +Sy'n cynnal y brenin a'i fyddin yn fyw, + Efe sy'n llanw eu dannedd dig, + A'r bara, a'r caws, a'r bir a'r cig, +Pob lleidr balch a'n llwyd ei big, heb aredig i'r [y^]d, + Gan yr hwsmon mae trinogeth, +Llin, gwlan, a holl raglunieth bywiolieth y byd, +Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd. + +"Yr esgob a rwysgant a'i ogoniant i'w got, +Rown i, onibai'r degwm, am ei reswm ef rot, + Ac yntau'r deon fwynlon fant, + A'r offeiriadon chwerwon chwant, + +Ar gefn y plwyf maen' hwy a'u plant, a'u holiant o hyd, + Mae'n rhaid i'r gweilch bon'ddigedd, +Gael bara dan eu dannedd o rinwedd yr [y^]d, +Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd. + +"Efe yw tad-bedydd pob gwledydd yn glir, +A phen pob celfyddyd rhai diwyd ar dir, + Rhaid i bob crefftwr gweithiwr gwan, + Ymofyn yr hwsmon iddo'n rhan, +Ni all neb fyw mewn tref neu lan, heb lunieth mewn pryd, + Digonedd o haidd a gwenith, +Sy'n porthi pob athrylith a bendith mewn pryd, +Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd." + +Rhys. Wele, moliant i hwch Bryn Mulan, + Oni thawodd y g[w^]r a geran, +Pwy fuase'n disgwyl ei fod o, + Mor hynod am ei frolio'i hunan? + +Arth. Wel, brolied pawb ei ore, + Mi ddywedes i'r gwir bob geirie. + +Rhys. Os oes i bawb ganmol ei waith ei hun, + Rhaid i minne'n ddiddychryn ddechre, - + +(Alaw--"SPAIN WENDDYDD.") + +"Wel, teimled a barned pob un, +'Rwy'n chwennych gwneyd heddwch cytun, +Pa fodd y gall hwsmon gael lles, +Er cymaint ei rinwedd a'i wres, +Beth fydd e'n nes wrth feddu'n wir +Anrhydedd teg o ffrwythau tir, +Onibae fod gwlad faith rad a thref +Yn treulio'i foddion unicn ef? + +A pheth a wnai'r hwsmon dan 'rhod, +Heb frenin a byddin yn bod, +Dysgawdwyr a sawdwyr i'w swydd, +Rhag blinion elynion di lwydd? +Y rhei'ny'n rhwydd wnai aflwydd noeth, +Yn neutu'r byd a'u natur boeth, +Onibai penaethied nerthol glau, +Ni fydde un heddwch i'w fwynhau. + +"A'r ustus, [w^]r trefnus bob tro, +Sydd berffeth a'i gyfreth i'w go', +Yn taeru, ac yn rhannu 'mhob rhith, +Gyfiawnder, mewn plainder i'n plith: +Neu bydde melldith ym mhob man, +Lledrata a lladd trwy dref a llan, +Oni bai fod cyfraith araith wir, +Hi ai'n anrhaith hwyl ar for a thir. + +"Mae pob galwedigeth ar dwyn, +Wedi'i threfnu a'i sefydllu'n bur fwyn +Fel cerrig mewn adail hwy wnan', +Yn y murie rai mawrion a man, +Pob un yn lan a geidw le, +I glod a thrinieth gwlad a thre', +Pob swydd, pob sail, pob dail, pob dyn +Sy'n dda'n ei hardd sefyllfa'i hun. + +"Mae'r deyrnas mewn urddas a nerth, +Gwedi'i rhol fel un corff lanw certh, +Yn y pen y mae'r synwyr a'r pwyll, +A'r galon yw'r golwg ar dwyll; +Y pen yw canwyll, cynnydd maeth, +Aelodau'r corff a'u lediwr caeth, +Mae'r dwylo a'r traed mewn daliad drud, +A'r bysedd bach tan bwyse'r byd. + +"Nid alliff, deallwch, un dyn, +Fyw'n gryno yma heno arno'i hun, +Rhai'n barchus, neu drefnus iawn draw, +Rhai'n weinied yslafied islaw, +Pob un a ddaw a'i ben i'r ddol, +Yn ol sefyllfa rhedfa rhol, +Fel cocys melin wedi rhoi +Rhwng ffyn y droell i'w phwnio i droi. + +"Gan hynny 'rwy'n deisyf ar bob dyn, +Na ymffrostied yn ei alwad ei hun, +Ni ellir byw'n ddifyr ddi-wall +Mewn llwyddiant, y naill heb y llall; +Ow! barna'n gall, pwy bynnag wyd, +Fod rhaid i'r adar man gael bwyd, +Mae pob sefyllfa a'i gyrfa'n gaeth, +I ogoneddu'r Hwn a'i gwnaeth." + +Arth. Wel, iechyd i'th goryn gwrol, + On'd oedd gennyt ti gerdd ryfeddol? +Ni wn i, pe buase hi yn ilawer lle, + Na wnaethe o'r gore yn garol. + +Rhys. Wel, barned pawb o'r ddeutu, + Na chures i chwr ar ganu. + +Arth. Ie, canmol dy waith wnei di yn dy w[y^]n + Nis gwn i fy hun mo hynny. + +Rhys. Dyma at eich iechyd da chwi a minne, + Ni a yfwn gwrw, pwy bynnag oedd y gore. + +Arth. Yn wir, mae arna i syched glan + Wrth wrando ar dy gan di gynne. + +Rhys. Yfwch ddracht yn harti, + Hi wneiff i chwi ddinam dd'ioni. + +Arth. Pe'r yfwn i gwrw cryf y King's Head, + 'Wnai damed o niwed imi. + +Rhys. 'Wnai gwrw yn y byd i chwi mo'r meddwi, + A chwithe'n wr a chorff cry' lysti. + +Arth. Wel, ni phrisiwn i byth yma flewyn pen, + Pe gwariwn heb gynnen gini. + +Rhys. Pam y rhaid i chwi mo'r hidio, + A chennych ar eich tyddyn gyment eiddo? + +Arth. Oes, mae gen i stoc dda, ac aur yn fy nghod. + Moes i mi ddiod eto! + + Och! Beth fyddis nes er rhyw ddyferyn, + Dewch a dau chwart ar unweth, ni phery hyn ronyn; +Beth, codi i dendio'r ydych chwi, + Mae Cadi neu Fari'r forwyn? + + Gan ddarfod i mi fynd i'm hafieth, + Mi fynna' wneyd yma ryw lywodreth, +Yr awr geir yn llawen, 'cheir mo honno'n brudd, + Mi fynnaf inne lawenydd unweth. + + Beth glywes i ddweyd wrth gofio, + Ond fyddi di weithie yn dawnsio? +'Rwy'n ame dy weld gyda Neli'r Clos + Ryw gyda'r nos yn hasio. + + A ga'i gennyt roi yma dro go fychan, + Mi a fum yn ddawnsiwr glew fy hunan, +Ond mae'r byd yma'n sobri dyn ym mhob swydd, + Fe ddarfu'r awydd rwan. + +Rhys. Wel, i'ch plesio chwi, mi ddawnsia i ngore, + Tyred y cerddor, hwylia dithe. + +Arth. O! iechyd i'r galon, dyna wych o step, + Ow! tewch a'ch clep, f' eneidie. + + Bendith dy fam i ti, 'r Cymro hoew, + Gwaed y garreg! hwde gwrw, +Ac yfa'r cwbwl, y Cymro cu, + Ran 'rwyt yn ei haeddu heddyw. + +Rhys. Oni fydde'n ffeind i chwithe'n fwyngu, + Ddawnsio tro, a chwithe'n medru? + +Arth. Yr ydw'i am dani hi yn union dul, + Dechreued e'n gynnil ganu. + Dewch a'r hors peip i'ch ewythr Arthur, + A pheidiwch a'i chware hi'n rhy brysur. + +Rhys. Dyna i chwi ddyn, awch wydyn chwant, + Yn canlyn y tant yn gywir. + O! iechyd i galon yr hen geiliog, + Dyna step yn c'lymu'n gynddeiriog. + +Arth. Ni chlywai'n iawn gan faint y swn, + Mo'r tanne gan y clepgwn tonnog. + +* * * + +Yn dangos ei fod yn feddw, yn +cysgu, a thoc yn siarad drwy ei hun. + +Rhys. Gorweddwch ar lawr y parlwr, + Dyna wely llawer oferwr. + +Arth. Wel, cysgu yn y funud a wnaf fi, + Dondia nhw'i dewi a'u dwndwr. + +Rhys. Ust! tewch, fy 'neidie, a nadu, + 'Dewch lonydd i'r gwr gael cysgu; +O! na wrandewch beth ddwed e', g[w^]yr dyn, + Mae fe'n siarad trwy'i hun, mi wn hynny. + +Wel, ni weles i erioed, mi allaf dyngu, +Un mor afreolus yn ei wely. + +Arth. Hai, Robin, dilyn y da yn glos, + Dacw'r eidion yn mynd dros yr adwy. + +Rhys. Wel, gan fod yr hen froliwr mor anodd ei riwlio, + Mi a'i gadawaf ar gyfer, boed rhyngddynt ag efo, +Ac a ddiangaf yn siwr heb dalu dim siot, + Fe geiff yr hen got ymgytio. +[Diflanna Rhys. + +Arth. Wel, mae gen i feddwl, os byw fydda', + Ddygyd caue Sion Ty Nesa'; +Mi gaf yno ddigonedd o frig [y^]d, + Fe eiff y farchnad yn ddrud, mi wranta. + + Mi gadwa'r ddas lafur hyd Wyl Ifan + Heb ei thorri, mae hi'n gryn werth arian, +Ac mae llofft yr [y^]d cyn llawned a dalio; + I ddiawl, oni chasgla'i gan'punt eto. + + Holo! gwaed canmil o gythreulied, + Dacw ddrws yr ysgubor yn llydan agored, +A'r moch a'r gwydde'n y llafur glan, + Hai, soch, hwy lyncan sached, + + Gaenor, Cadi, Susan, + Dyma helynt hyllig, ceisiwch ddod allan. + +[Ymddengys Tafarnwr. + +Taf. Hold, 'rhoswch, peidiwch a thorri'r bwrdd, + Ydych yn chwenych mynd i ffwrdd ttw'ch hunan? + +Arth. O! bendith fy mam am fy stopio'i dipyn, + Yr oeddwn i wedi gwylltio'n erwin. + +Taf. Yr oeddych yu llywio'n ddrwg eich llun, + Ac yn siarad trwy'ch hun er's meityn; +Fe ddarfu i chwi daflu a thorri cadeirie, + Dowch, ceisiwch hwylio i gychwyn adre. + +Arth. O, dweyd y gwir i ti sy'n ffrynd, + Mae bwriad gen i fynd y bore. + +Taf. Cawsoch bymtheg chwart yn gyson + O gwrw, mae hynny'u goron, +A'ch bwyd hefyd yn costio swllt, + Dyna chwe' swllt yn union. + + Talwch y siot heb hir ymdaeru. + +Arth. Aroswch, gadewch imi edrych o'm deutu: +Mae'r dyn oedd gyda fi yn hyn o le? + Bydde yn deilwng iddo ynte dalu. + +Taf. Os daftu hwnnw ddiauc allan, + Y chwi geiff ateb am y cyfan. + +Arth. Dyna esiampl i bawb lle bynnag y bo, + I edrych ato'i hunan. + +Taf. Dewch, oni thelwch chwi yn y funud, + Cewch dalu rhagor ar fyrr ennyd. + 'Da'i ddim i ddadle a chwychwi, + Ond diolch i chwi am eich coegni. +[Diflanna Tafarnwr. + +Arth. Diolch i tithe, chwilgi tost, + Am fwgwth cost mor wisgi. + + Nage, glywsoch chwi, bobl glysion, + Goeced oedd yr hangmon: +Mi glywswn arnaf, pan oedd e'n flin, + Roi cic yn ei din e, 'r dynion. + + A welwch chwi, dyma'r peth geiff dyn truan, + Ar ol colli'i gof, a gwario'i arian; +Tafod drwg, a'i alw'n fochyn bo lol, + A'i bacio'n hollol allan. + + A phe gyrrwn y wraig neu rywun o'm cartre + I geisio llwyed o'u burum hwy fory'r bore; +Er maint a waries yma'n llym, + Ni chawn i ddim heb ddime. + + Ac a weriwch chwi, ffylied garw, + Eich arian i garpie chwerw? +Bydde'n well gennyf o syched farw'n syth, + Nag y carwn i byth mo'u cwrw. + + O! yr oedd diawl i'm dilyn, + Aros yma i hurtio 'nghoryn, +'Ngholledu fy hun, a gwneud niwed caeth, + A 'muchedd yn waeth na mochyn. + + Nis gwn i pa sut yr a'i adre, + Gan g'wilydd liw dydd gole; +Mae'r wraig er's meityn, wrantaf fi, + Yn rhyw gyrion yn rhegu'i gore. + +[Diflanna Arthur. + +Ymddengys Rhywun. + +Rhywun. Dyma finne, Rhywun, mawr ei drueni, +'Does neb yn cael mwy cam na myfi; +'Rwy'n gysgod esgus celwydd llydan, +Fwy o'r hanner na'r diawl ei hunan. + + Ar ol i rai wneuthur clwt o stori, +A chodi rhwng cymdogion ddrwg aneiri, +Ni bydd gan gelwyddwr ddim i'w wneyd +Ond rhuo mai Rhywun a glywodd e'n dweyd. + +Ac weithie geilw rhai fi'n fran, +Ac a godant yn fy nghysgod gelwydd glan, +Fe dyngiff y llall ynte'r mawr lw, +Mi glywes rywbeth gyda Nhw. + +Ac felly'n gysgod celwydde coegfall, +Y Nhw fyddai weithie, Bran waith arall, +Weithie'n Hen-wr gan bawb ohonyn, +Gwaetha rhuad, ac weithie Rhywun. + +Ac nid yw'r henwe hyn i gyd, +Ond esgus celwydd 'rhyd y byd, +Abwyd cnawdol am fach Satan, +I safio'r drwg i amlygu ei hunan. + + O, chwi wragedd y te a'r ffortun, + Nid oes ond y celwydd yn eich canlyn; +Ow! beth a wneir, pan ddel mewn pwyll + I'r gwyneb y twyll a'r gwenwyn? + + A gwragedd y piseri sy'n rhai o'r siwra, + A'r gof a'r melinydd ddylase fod ymlaena, +A'r holl bobl gerdded sy'u dwad gerllaw, + Drwy gamwedd draw ac yma. + + A'r gweinidogion ffals eu dygied + Fydd yn achwyn chwedle i'w meistried, +A'r holl rodreswyr fydd yn dwad ar dro, + I ofalus weneithio am folied. + +Ac felly trwy'ch cennad, y gynlleidfa, +Os rhynga'ch bodd i wrando arna', +Mi ganaf gerdd i ddeisyt yn ddygyn +Na roddoch ormod ar gefn Rhywun, - + +(Alaw--"SPANISH HAVEN.") + +"Pob rhyw ddyfeisgar feddylgar ddyn, +A phob ystraeol wagffol un, +A wnelo hyn ohono ei hun, + I daenu gw[y^]n a gwenwyn; +A phan ddelo ar ffrwst ryw drwst i droi, +Gwneiff pawb esgusion am le i 'sgoi, +Ac felly'r anair a gaiff ei roi + Ar Rywun. + +"Mae'n natur hon yn glynu'n rhwydd, +Pan bechodd Adda sertha swydd, +Rhodd yntau ar Efa, llesga llwydd, + Y bai a'r digwydd dygyn; +Ac ar y sarff y rhoddes hi, +A hyn yw'r nod o'n hanwir ni, +Hoff gennym fyth roi'r euog fry + Ar Rywun. + +"Gan hynny gwelwn wraidd ein gwall, +Na byddir nes trwy ddyfes ddall. +Er taflu'r llwyth o'r naill i'r llall, + Mewn coegfall oerwall erwin; +Ni chafodd Adda un lle i ffoi, +Fe ddaeth y drwg heb hir ymdroi, +I'w ben ei hun er ceisio ei roi + Ar Rywun. + +"Ac felly ninne, f'alle'n wir, +Drwy'r deyrnas hon ymhob rhyw sir, +Ansiriol siarad holiad hir, + A fftydir gan gyffredin; +Mae'r gair dew lid mewn gwir di lai +Fod ar benaethied amryw fai, +Fel hyn mae barn gan bob rhyw rai + Ar Rywun. + +"Ond wedi'r cwbl drwbl drud, +O'r chwyrnu a'r barnu sy'n y byd, +Daw'r amser pan grynhoir ynghyd + Bob dirfawr fryd i derfyn; +Pan fo'r gydwybod flin yn cnoi, +'Cheiff esgus ffals un lle i ffoi, +Sait pawb i'w tam, ni wiw ei roi + Ar Rywun. + +"Gan hynny holed pawb ei hun, +Mae barn, rhag barn, yn dda i bob un, +Cydwybod oleu, ei llwybre a'i llun, + Sydd oreu i ddyn ei ddilyn; +Gwae lwytho arno ei hun glai tew, +Ni all llewpart newid lliw ei flew, +Pan d'wyno'r haul fe dodda rhew + Dydd Rhywun." + + Ni chana'i chwaneg, nosdawch heno, + Dyma gysgod y celwydd yn awr yn cilio, +Rhaid i bawb syfell dan ei faich ei hun, + Ni wiw am Rywun ruo. + +[Ymddengys Arthur, yn glaf. + +Arthur. Hai, how, heno, 'r cwmni eglur, +Dyma finne dan erthwch, yr hen Arthur, +Yn edrych am le i eistedd i lawr, +Gan ty ngwaew mawr a 'ngwewyr. + + Fe'm trawodd rhyw glefyd chwerw, + Yr wy'n ofni y bydda'i marw, +Ow! bobl, bobl, 'does help yn y byd, + I'm tynnu o'r ergyd hwnnw? + + 'Rwy'n gweled o ben bwy gilydd, + Fy mhechod, a nod annedwydd, +Cydwybod sydd i mi'n traethu 'nawr, + Fy nghastie, mae'n fawr fy nghystudd. + + Dacw'r defed a ddyges, mi wn tros ddeugen, + Yn rhedeg 'rhyd y llethr, a dacw'r pec a'r llathen, +Dacw'r [y^]d budr yng ngwaelod y sach, + Dacw'r pwyse bach aflawen. + + Dacw'r llaeth tene, O! 'r felldith donnog, + Werthasom ganweth ddau chwart am geiniog; +A'r man-yd yn y brith-yd, sy'n brathu fy nghalon; + Mi wnes gam diawledig a phobl dlodion. + + 'Rwy'n gweled ar gyfer mewn gofid a chyffro, + Y gweithwyr a'm gweinidogion yn fy melldigo, +Mae'r ofn arna'i bydda'i ar ol mynd o'r byd, + Am bechod o hyd yn beichio. + + Ow! oes yma neb a fedr weddio? + Na phregethwr, na doctor, yn hynod actio, +O! nid oes i'm hoedl i fawr o drust, + Ow! physic, 'rwy'i just a phasio. + +[Ymddengys y Doctor. + +Doctor. O dear heart, you are sick, 'rwy'n cweled! + +Arth. O meistr anwyl, ni fu hi erioed cyn erwined! +'Rydwy'i bron marw'n ddigon siwr, + Coeliwch, mewn cyflwr caled! + +Doct. Let's feel your wrist, mae pyls chwi cweithio? + +Arth. Oes rhywbeth yn ateb bydda'i fyw dipyn eto? + +Doct. Yes, yes, I hope you'll come o'r core. + +Arth. Iechyd i'r galon, os ca'i fyw tan y gwylie. + +Doct. Here's drops for you i lonyddu'ch ysbrydoedd. + +Arth. Os bydda'i marw fel 'nifel, 'da'i byth i'r nefoedd. + +Doct. Don't be afraid, mae Duw'n trugarog. + +Arth. Ni waeth i chwi p'run, 'rwy'n ddiffeth gynddeiriog. + +Doct. I'll warrant you'n burion, mi ddof yma'r bore, +To bleed you and bring some more cyffirie, +Cym'rwch a cadwch ddeiet dda, +Yn ddiddychryn hyn yna i ddechre. +[Diflanna'r Doctor. + +Arth. Wel, bendith eich mam i chwi, meistr anwyl, + Ond a ddaethum yn well nag oeddwn yn ddisgwyl; +Rhaid gyru at y person i ddwyn ar go', + Am roi gweddi, os bydd eisio, ddywsul. + + Os fi geiff hoedl eto'n weddedd, + Mi feddyliaf lawer am fy niwedd, +Ni choelia'i nad ymadawa'i ar frys, + A'm holl afiachus fuchedd. + + Mi af i bob cymanfa, lle byddo rhai duwiola, + A rhof elusen i'r tlawd, heb eiriach blawd na bara; +O! hoedl, hoedl eto, i ddarllen a gweddio! + Ow'r amser gwerthfawr rois yn gas, heb geisio gras yn groeso! + + Duwioldeb, Duwioldeb, wyneb anwyl! + Tyred i'm dysgu! yr wy'n disgwyl +Y gwnei di fy 'fforddi, mae f' ewyllys yn bur, + 'Nol dy archiad, i wneuthur dy orchwyl. + +[Ymddengys Madam Duwioideb Crefydd. + +Duwioldeb. Pwy sydd yma, caetha' cwyn, + Yn galw ar dwyn am dana'? + +Arth. Hen bechadur heb fod yn iach, + Sydd a'i galon bach yn gwla. + +Duwi. Fel hyn bydd llawer hen bechadur, + Pan ddelo clwy' neu ddolur, +Er iddynt son am grefydd sant, + Hwy ant eto wrth chwant eu natur. + +Arth. O! Duwioldeb, 'da'i byth i ildio, + Mi ddof i dy ddilyn, pwy bynnag a ddelo; +Ac a wnaf bob rhyw beth a f'och di'n bur, + Drwy gysur, yn ei geisio. + + Mi adawaf arian i'r tylodion, + 'Rwy'n meddwl fod hynny'n weithred raslon; +Ac mi dderbynia'r pregethwyr gore i'r t[y^], + 'Rwy'n bwrw fod hynny'n burion. + + Ac mi wna'r peth a fynnir byth yn fwynedd, + Ym mhob rhyw gariad, os ca'i drugaredd; +Gweddied pawb gyda fi hyn o dro + Am iechyd i ymendio 'muchedd. + +Duwi. Duw roes glefyd i'th rybuddio, + A barodd i'th gydwybod ddeffro; +Ac yn rhoddi it' dduwiol ras, + Hoff addas i'th hyfforddio. + +Arth. Iechyd i'th galon di, Grefydd dyner + 'Rwy'n teimlo fy hun wedi gwella llawer. + +Duwi. Deui eto'n iachach nag yr wyd, + Am hynny cwyd o'th gader. + +Arth. Wel, dyma fi ar fy nhraed yn rhodio. + Y cwmni mwyndeg, 'rwy'n ame gwna'i mendio; +Ni welsoch chwi 'rioed un mor ddi-fai, + Yn ddi ddowt ag fydda'i eto. + +Duwi. Gwylia'n odieth ar dy fynediad, + A chymer ofal mawr trwy brofiad; +Os dy ddwylo ar yr aradr a roi fel Paul, + Ni wiw i ti edrych ar dy ol. + + Cofia Gain a'i aberth cyndyn + A gwraig Lot a ddarfu gychwyn; +Balam gynt a garodd wobre. + Pob un o'r rhai'n aeth dros y llwybre. + + Cofia swydde Saul a Suddas, + Yn rhybudd cymer dymer Demas, +A chofia Agrippa, frenin oerddig, + A ddaeth yn Gristion o fewn 'chydig. + +Arth. 'Does dim sy gryfach na duwiol grefydd, + Pe dysgit ti Gaenor, fy ngwraig i, ar gynnydd; +'Rwy'i er's deugen mlynedd 'mynd i 'ngwely 'mlaena, + Ac ni ddywedodd hi weddi erioed, mi dynga. + + Mae hi am fynd yn gyfoethog wrth ofalu a gweithio, + Ond ni ddysgodd hi 'rioed na phader na chredo; +Mae gen i fy hun, oni bydda'i'n ddig, + Ryw grap diawledig arno. + + Mi fyddwn i erioed yn gweddio rhyw 'chydig, + Wrth fynd trwy ddwr neu ryw ffordd ddychrynedig, +Neu ar fellt a tharane y cofiwn i am Dduw, + Ond bellach byddaf byw'n o bwyllig. + + Felly, Duwioldeb, mae gen i rwan + Ryw chwant ac 'wyllys i roi tro tuag allan. + +Duwi. Cerddwch, a rhoddwch dro drwy gred, + Cofiwch eich adduned cyfan. + + Meddyliwch wrth rodio draw ac yma + Ym mhlith eich pwer mai Duw a'i pia; +Gwyliwch roi'ch calon i garu'ch golud. + Rhag ofn i chwi golli ffordd y bywyd. +[Diflanna Arthur. + + Yn ddrych i bechaduried byd + Cadd hwn ei adel am ryw hyd; +Yn awr mi ganaf bennill dygyn, + I hynod ystyr hyn o destyn, - + +(Alaw --"SUNSELIA.") + +"Pwy heno'n wahanol, dduli dynol, all ddweyd, +Na ddarfu Duw gynuyg yn unig ei wneyd +Yn ddawnus feddiannol o reol ei ras, +Ond ein bod ni drwy bechod yn gwrthod yn gas; +Trwy glefyd a gloes, a llawer byd croes, +Trwy amryw rybuddion, arwyddion a roes; +Mae'n cynnyg oes gwiw i'r gwaetha sy'n fyw, +Rhyfeddwn ei foddion, mor dirion yw Duw. + +"Mae'n cynnyg ymwared er trymed ein trwyth, +Rhag torri neu gospi'r ffigysbren di ffrwyth, +Mae'n erfyn caei blwyddyn er sugyn i'w sail, +Gan gloddio i'w adfywio, ac anturio rhoi tail; +Ac yna os dmwg wawr a fydd, er poen mawr, +Y farn a'r gair taeredd yw, Torr ef i lawr! +A hon yw'r farn ffri. O! crynwn mewn cri, +Rhag ofn mai rhai diffrwyth mewn adwyth y'm ni." +[Ymddengys Arthur wedi myned yn iach. + +Arthur. O! nid wyf ddim am gynnwys yma dduwiol ganu. + Llawer brafiach clywed lloie'n brefu, +Ac yn lle darllen a gweddio'r nos ar led + Mwyneiddiach gen i weled nyddu. + +Duwi. Ow, ddyn truenus, gresynus anian, + Mae'n drist yr awel, a dro'ist ti rwan? + +Arth. Beth bynnag a drois, ni chewch chwi'n drwch, + Mo'ch 'wyllys, cerddwch allan. + +Duwi. Onid i mi mae'r addewid hynod, + O'r byd sy 'nawr, a'r byd sy i ddyfod? + +Arth. Ni ches i o fantes wrth dy drin, + Un difyn, dal dy dafod. + +Duwi. Wel, beth a ddarfu i chwi gynne addo? + +Arth. Trymder fy nolur bar im' siarad dan fy nwylo. + +Duwi. I b'le 'r eiff eich ened, meddyliwch hynny? + +Arth. Mi gaf amser i fyfyrio ar ol y fory. + +Duwi. Och! beth a wnei di, ddyn anraslon, + Pan ddel dy ddiwedd, gwannedd gwynion? + +Arth. Beth a ga'i? Ond boddloni heb goll + I'r un digwydd a'r holl gymdogion. + +Duwi. Gwae, gwae di, bechadur chwerw, + Unweth yn fyw, a dwyweth yn farw; +Ymroi i gysgu ar dy sorod, + 'Nol deffro unweth dy gydwybod. + + Ti addunedest ger bron Duw, + Gwellhait dy fuchedd os cait fyw, +Yn awr troi 'nol i'th hen ffieidd-dra, + Fel hwch i'r dom, neu'r ci i'w chwydfa. + + Y g[w^]r a gerydder yn fynychol, + Ac a g'leda ei watt annuwiol, +A ddryllir yn ddisymwth ymeth, + Fel na byddo meddyginieth. + +[Diflanna Duwioldeb. + +Arth. Wel, hawdd ganddi hi brablan a breblian, + Ni wiw i mi wrando pawb yn lolian, +Rhaid i mi bellach flaenllymu'r ddwy big, + A chodi yn o hyllig allan. + + Nid oedd ond ffoledd a gofid calon + I mi fynd yn dduwiol ymysg rhyw Iddewon! +Yr ydwy'n meddwl nad oes gan neb fel fi + Gasach llancesi a gweision. + + Nhw' dyngan' ac a regan, gan guro ac ymrwygo, + A ddryllio'r ger o'u cwmpas, yn dawnsio ac yn campio, +A gwych gan eu calonne chware ambell wers, + O cric mi hers a horsio. + + O! 'roedd acw helynt drwg anaele, + Tra fum i yn sal er's dyddie, +Hwy wnaethon' hefyd enbyd [w^]g, + Mynn Elian, i mi ddrwg anaele. + + Fe aeth dau lo bach i ollwng trwyddyn', + Ddim byd ond o ddiogi edrych atyn', +Ac ni choeliech chwi byth, y cwmni ffraeth, + Mor wachel yr aeth un mochyn. + + A bu farw un hesbwrn, yr ydwy'n hysbys, + Mewn mieri yng nghaue Morys, +Ac ni fu wiw 'rwy'n siwr gan Gaenor na Sian + Fynd yno i ymg'leddu na chroen na gwlan. + + 'Roedd y gweision a'r gweithwyr oll am y gwaetha, + Heb ronyn o fater ond cysgu neu fwyta; +Fe aeth y coffor a'r blawd, Och fi, cyn waced, + A dacw gasgen o ymenyn dest wedi myned. + + 'Rwy'n ame'n ddigysur y rhoison' hwy gosyn + I'r hen awff hurtedd a fydde'n dweyd ffortun, +Mi a'u clywes yn siarad ac yn cadw syrwrw, + Fod honno'n ymleferydd y byddwn i farw. + + Ac nid ydwy'n ame llai mewn difri', + Nad oeddynt hwy'n erfyn i mi farw i 'nghrogi; +Roedd fy nghlocs gan un o'r llancie'n y domen, + A'r llall yn dechre glynu yn yr hen wasgod wlanen. + + Ac felly ni choeliech chwi, 'r cwmni enwog, + Hynny o greulon golledion llidiog, +A gefes i tra fum yn sal, + Fe gostiodd imi dal cynddeiriog. + + Ac mi fum cyn ddyled ag addoli, + A hel pregethwyr acw i floeddio ac i goethi; +A garw'r cwrw a'r bara gwyn cann + A aeth yn rhan y rheiny. + + Ac 'roedd gennyf botel frandi, + Fe lyncwyd hwnnw i'w grogi, +A cheirch i'w ceffyle hwy, hyn a hyn, + Onid oeddwn i'n cryn greuloni. + + Hwy fwytason' beth anaele, + Rhwng bacwn, biff, ac w[y^]e; +Siawns ond hynny don' nhw i'n t[y^] ni, + I goethi mo'u pregethe. + + Yr holl gwmffwrdd calon ges i oddiwrthyn' + Oedd dangos fy nh[y^], a'm stoc, a'm tyddyn, +A llawnder fy ydlan, wiwlan wedd, + 'Roedd hynny'n rhyw rinwedd ronyn + + Ond ar draws yr holl rinwedde, + 'Roedd diawl yn y tylwyth gartre'; +Ni choeliech chwi byth, am nonsens ffo! + Hynny ddaeth ar f'ol i o filie. + + Fe ddaeth acw fil oddiwrth y siopwr, + Am friws a sena, nutmeg a siwgr, +A bara gwyn, a biscuits, pan oeddwn yn wan. + A gafwyd gan y pobwr. + + Ac fe ddaeth acw gyfrif gerwin, + Rhwng raisins, wine, a white-wine, +A phob rhyw licier, a syber saig, + Fydde wrth fwriad y wraig a'r forwyn. + + Hwy garieut acw'n gywren, + Yn f'enw i'r peth a fynnen'; +Hwy'm cym'rent i'n esgus dilys dw', + Ac a lyncent hwnnw'u hunen. + + Ni ddyfethes i yn ty nghlefyd, + Erioed gyment ag maent hwy'n ddywedyd; +Ond mi deles lawer yn mhob lle + O achos eu bolie bawlyd. + + Ond mae'n debyg fod arnua'i eto gyfri', + Gwmpas hanner coron i'r apoticeri, - +'Rwy'n foddlon i dalu hynny fy hun, + Fe wnaeth y dyn beth d'ioni. +[Ymddengys Doctor. + +Doctor. How do, 'rhen corff, daru'ch mendio'n clyfar? + +Arth. Yr ydwy'n abl grymusdeg, bendith Huw i chwi, mistar. + +Doct. Mae'n ta gen' i'ch cweled ch'i mor hearty. + +Arth. Mi fyddwn yn iachach pe cawn dalu ichwi. + +Doct. Here's a bill for the whole cost. + +Arth. Wel, gobeithio nad ydych chwi ddim yn dost. + +Doct. The total sum one guinea and a half. + +Arth. Aroswch, gadewch i mi edrych yn graff! + + Y gini a hanner am gyn lleied a hynny? + Ai diawl a welodd etifedd y fagddu! +Dos oddiyma, leidar, gyda dy ledieth, + Onide, mi dala' i ti am dy hudolieth. + +Doct. Wel, mae ceny' ffordd i godi'm cyflog, + Mi fynna'i cael nhw ar fyr bob ceiniog. + +[Diflanna Doctor. + +Arth. Ni chei m'onynt o'm bodd i, + Wyneb ci cynddeiriog. + + Nage, glywsoch chwi 'rioed, fy eneidie, + Y ffasiwn ddigywilydd gole? +Gofyn gini a hanner, a'i safn ar led, + Yn grog y bo! am gan lleied siwrne. + + Ni chefes i o'i ddrugs a'i gelfi dygyn, + Erioed werth deunaw, pe ba'i fo wrth dennyn; +Mi feddylies y buase yn hyn o le, + Hanner cofon o'r gore i'r ceryn. + + Yn lle hynny dyma gini a hanner, + Fydd raid imi dalu ar fyrder, +Er i mi wylltio a mynd o'm co', + Mi wranta mynn e' eto'i fater. + + Ond ni choelia'i nad a'i tuag adre' bellach, + Mi fydda' o hyn allan am y byd yma'n hyllach; +Mi wna i bawb ganlyn ar eu gwaith, + Mi lainia, ac mi a'n saith greulonach. + +[Ymddengys Angau. + +Angau. Stop you, old man, you are to be dead. + +Arth. Ni fedra'i fawr Saesneg, beth ddywed e', Ned? + +Ang. You've refused to take warning, but now you shall see. + +Arth. Wel, mae ganddo ryw drwbwl, 'rwy'n meddwl, i mi. + +Ang. Now it is too late to prepare yourself. + +Arth. 'Rwy'n ofni mai baili mewn difri ydyw'r delff. + +Ang. Now in short time to death you are debtor. + +Arth. Mi waria ddegpunt cyn talu i'r Doctor. + +Ang. Thou shall soon go to eternal life. + +Arth. Fydde'n well i'r gwaich coeglyd gym'ryd hynny geiff. + +Ang. I'll stay no more to keep you company. + +Arth. Wel, garw ydyw'r Saeson am siarad yn sosi. + +Ang. I have put my hand through my heart and breast. + +Arth. Beth sy fynno'r rog a fi mwy na'r rest? + O! mae diawl yn ei 'winedd, fe daflodd ei wenwyn, + 'Rwy'n clywed fy hun yn crynu bob gronyn. + + Ow! dyma fi 'n awr yn fy rhyfyg annuwiol, + Fel wedi cael fy nharo'n farwol! +Ow! Ow! pobl Dduw a ddarfum i ddibrisio, + Ni haeddwn i ond diawlied i fod tan eu dwylo. + + O! meddyliwch, ddynion, am eich hir artre, + Fe fu rhai ohonoch chwi mewn clefyd fel finne, +Ac ar ol codi allan, yn pechu'n syth, + Heb deimlo byth mo'r pethe. + + Ow'r hen bobl! os yw rhai ieuenc heb wybod, + Fe ddylech chwi feddwl fod eich oes bron a darfod, +Ac fealle lawer gwaith wedi bod yn sal, + Dyma heno i chwi siampal hynod. + + Felly ffarwel i chwi i gyd ar unweth, + Chwi wyddoch nad yw hyn ond rhyw act neu chwar'yddieth: +Ond ni bydd gan Ange ond chware prudd, + Chwi welwch, ddydd marwoleth. +[Diflanna Arthur. + +[Ymddengys Rhys. + +Rhys. Wel, rhwydd-deb i bawb lle rhodio, + Os bydd meddwl gonest ganddo, +Ni [w^]yr llawer un gychwyno'n ddi-rol, + A ddaw e yn ol ai peidio. + + Mae oferedd ymhob rhyw fwriad, + Sydd yn y byd mewn treigliad, +Gwagedd ac oferedd yw cyfoethog a thlawd, + Pan fo diwedd pob cnawd yn dwad. + + Rhaid i bob llestr mawr a bychan, + Sefyll yn hynod ar ei waelod ei hunan; +Fe dderfydd y cynnwr' a'r dwndwr dall, + Sy gan y naill ar y llall y rwan. + + Er bod bai ar bawb, o frenin i gardotyn, + Ei faich ei hunan geiff pawb o honyn, +Pan fo'r gydwybod yn fyw a'r tafod yn fud, + Ni wiw treio dwedyd Rhywun. + + Tyrd dithe'r cerddor, 'rwyt ti'n un corddyn, + Gwych gennyt lechu yng ngbysgod Rhywun, +Fe roed arno lawer sached swrth, + O gelwydd wrth dy ganlyn. + + Wel, ni waeth i mi hyn o ffwndro, + Mae rhai wedi blino'n gwrando, +Nid oes gennyf finne, yn ol coethi cy'd, + Fater yn y byd er peidio. + + Ond, begio'ch pardwn chwi beidio a chynhyrfu, + Mae eto gan ddiddan, ac yna ddiweddu, +Dymuned ar bawb sy am wrando'n glos, + Yn bresennol aros hynny, - + +Y Diwedd-glo, ar "GREECE AND TROY." + +"Pob diwyd doeth wrandawydd, +Sy'n profi'n bur bob arwydd, +Gan ddal mewn synwyr dedwydd + Yr hyn sy dda; +Mae lle i gael trwy deimlad, +Fel gwenwyn mewn gwahaniad, +O lysie gwael, heb syniad, + A lesha! +Doethineb Duw mae'n eglur, +Sy'n dysgu pob creadur, + Yn ol natur yma i wneyd; +Pob peth sydd fel o'r dechre, +'Nghylch cadw eu hen derfyne, + Ond dyn yn ddie, gallwn ddweyd; +Fe wnaeth y doeth Greawdydd +Y byd o bedwar defnydd, + A'i hylwydd law ei hun, +A thrwy ei ragluniaethe, +Mewn rheol ddynol ddonie, + Y byd ordeinie ar bedwar dyn. + +"Ac wele'r pedwar penneth, +Bu heno mewn gwahanieth, +Rhyw olwg o'u rheoleth, + Yma'n rhwydd, +Mae rhai'n yn wrthddrych eglur +O bedwar defnydd natur, +Dwfr, Daear, Tan, ac Awyr, + Gywir swydd; +Y Dwfr yw'r elfen hyfryd, +'Roedd Ysbryd Duw'n ymsymud, + O hyd ar wyneb hwn, +A theip o'r dwfr yn gymwys, +Yw gweinidogaeth eglwys +Sy'n tynnu'n hardd-ddwys, + Burddwys bwn; +Y Dwfr yw'r elfen ddiddig, +Sy'n llonni'r rhai sychedig + A'i fendigedig wawr; +Mae'n golchi'n budr aflwydd, +Mae'n cario o wlad bwy gilydd, + Mae'n peri budd i'r byd bob awr. + +"A'r gyfraith iawnwaith unig, +Sydd deip o'r Tan llosgedig, +I buro pob llygredig + Oerddig wall, +Yn llosgadwy dan cyfiawnder, +O bob sothach, afiach, ofer, +Dylai'r gyfraith fod trwy burder, + Yn ddi ball; +A'r Brenin llaw alluog, +Sydd deip o'r Awyr wyntog, + Mewn arfog lidiog lef, +Mae'n chwythu tymhestlau heibio, +Mae'n gostwng dynion dano, + A Duw a'i nertho dan y nef! + +Wel, dyma'r ddull oddiallan, +Mae'r pedwar penneth anian +Fel peder elfen gyfan, + Yn eu gwaith; +Yr un gyffelyb arwydd, +Yw'r dyfnion bedwar defnydd, +Yn ngrym Crist'nogol grefydd, + Ufudd iaith'; +Corff dyn yw'r Ddaear ddiwad, +A'r Awyr yw'r anadliad. + Cynhyrfiad bywiol nerth. +A'r Tan yw'r gyfraith hynod +Sy'n argyhoeddi o bechod, + A'r Dwfr yw'r Efengyl wiwnod werth; +Gan hynny mae'r gair yn dywedyd, - +'Dewch bawb i'r dyfroedd hyfryd,' + Mae'r bywyd yma ar ben; +Er son am bob helyntion, +Adnabod ffyrdd ein calon, + Sydd reitia' moddion i ni, Amen." + + + +CYFFES Y BABDD. + + + +Wrth edrych, aruthr adrodd, +Fy ystum, fel bum o'm bodd, +O hyd fy oes, di-foes daith, +Fyw yn ben-rhydd, fab arnhaith +Ymledu 'n annheimladwy +I fynnu 'mar, fwy na mwy, +Dilynais, a diawl ynnwyf, +Bob cnawdol annuwiol nwyf, - +Nid oedd un o du ei ddiawl, +Am a allai, mwy hollawl, +Nag odid mewn rbyddid rhwydd, +Mwy'n fedrus am ynfydrwydd. + +O! mor hylithr y llithrwn +I bob gwagedd serthedd swn +Ymhlith meddwon aflonydd, +A naws i'w dal, nos a dydd. + +Fy chwedlau fu fach hudlawn, +Yn abwyd, neu rwyd yr awn; +Hualau, ar hyd heolydd, +Garw ei sain, o'm geiriau sydd; +Cig a physgod, i'm nodi, +Am foddio' nwyf fyddwn i; +Mynych y bum ddymunol, +Am wneyd ffair menywod ffol; +Gweniaith a phob drygioni +Fu fy mhleser ofer i. + +Och feddwl afiach foddion, +Ffieiddrwydd hynt y ffordd hon; +Mi ledais fel malwoden, +L[y^]sg o'm hol i lesghau 'mhen; + +A'm calon pan f'wi'n coelio, +Fy llysg drwg fydd yn llesg dro: +Nyth ydwyf, annoeth adail, +Deml y fall, nid aml ty ail; +Daear afluniaidd dywyll, +A llyn du, yn llawn o dwyll: +T[w^]r annedd pob trueni +Yw ty nghalon eigion i. + +A pha mwyaf gaf heb gudd, +O fwriad eu llaferydd, +Mwy-fwy mawr-ddrwg amlwg w[y^]n, +A swn dialedd sy'n dilyn; +Cyfyd cof, amryw brofiad, +O'm heuog, afrywiog frad; +Gan mor drwm yn y clwm clau +A chadarn fy mhechodau. + +Och edrych eglur-ddrych glau +Helyntion y talentau; +Fy nhalent erbyn holi, +Gwaedd yw son, a guddiais i, +Tan fy llygraidd ffiaidd ffol, +Yn fy naear annuwiol. +Duw a roes, da yw ei rad, +Fy awenydd, fyw Ynad; +Minnau troes, mewn enaid rhydd, +I'r gelyn, er oer g'wilydd. + +'Mroddais, eisteddais yn stol +Gwatwarwyr, gnawd daearol; +Yn lle bod, hynod wiw hawl, +Ar lan afon, le nefawl, +Yn dwyn ffrwyth, at esmwythder, +Fel y pren plan, purlan per. + +Ond Och! Ydwyf bechadur, +Fel llwyn sarff, neu 'fallen sur: +Ffigys-bren, neu wernen wyf, +Ddi-ffrwyth, hyd oni ddeffr'wyf; +Chwith yw'r farn, fy chwythu fydd, +Fel man us ar fol mynydd, +Oni chaf, iawn awch ufydd, +Rym i ffoi trwy rwymau ffydd, +A chalon gwir ddychweliad, +I'm troi at faddeuant rhad. + +I'r hyn Duw, o'm rhan dywyll +Rhwymau barn, rho i mi bwyll +I gydnabod mewn tlodi, +'Th ras haeddianuol doniol Di, +Yn troi'r hadl, rai afradlon, +At weli, er mor bell y b'on. + +Duw i'th ras yn urddas ne', +Er mwyn fy enaid myn finne', +Yn ollawl, gyflawn allan, +Fel pentewyn, tynn o'r tan, +Wael bechadur dolur dig, +A llesg adyn llosgedig. +Trywana fi o'm trueni, +Gwel dy fab gwael ydwy' fi; +Dwg f' enaid i'th drigfanne, +O fy Nuw, er ei fwyn E'. + + + +HANES HENAINT. 1799. + + + +Glywch gwynfan clychawg anferth +Gan Brydydd annedwydd nerth: +Daeth henaint oed wth ynnwyf, +Dirfawr nych, a darfu'r nwyf. +I'm henaint ymwahanodd +Alar a meth lawer modd. + +Methiant ar ffrwythiant ftraeth +Cry' hoff helynt corftfolaeth, +O'm traed i'm pen daeth gwendid, +Cymysgrwydd, llesgrwydd, a llid: +Llid na bawn mor llydan bum, +A mynwesdeg mewn ystum, +Yn gallu canu cynneddf, +Liosog rym, lais a greddf. +Hwyl hyf oedd gennyf i gan, +Arwydd utgorn ar ddatgan; +Ond weithian, myned waethwaeth, +Bref braint, f'ysgyfaint sy gaeth; +Pesychu, mewn pwys uchel, +Fy ngrudd ei chystudd ni chel; +Torri 'nghrib at fy niben +Mae'r byd--fe ddaw marw i ben. + +Meirw wnaeth fy nhadmaethod, +A'm cyfeillion, feithion fod; +Chwithdod a syndod yw son, +Mewn gafael am hen gofion: +Drwy edrych, wrthrych warthryw +Yr ystum y bum i byw. +Fy athrylithr yn llithrig, +Ac gyda chwant, gwaed, a chig; +Ias fyw oedd fy ysfa i, +Anian burwyllt yn berwi; +Byw awch gynneddf bachgennyn, +A geidw gof, iawn ddof yn ddyn. + +Dysgais i ddewrllais ddarllen, +Ar waith fy mhwys, wrth fy mhen; +A 'sgrifennu, mynnu modd +Rhieni, er mor anodd; +Byddai mam yn drwyngam dro, +Ran canwyll oedd rhinc honno; +Fy nghuro'n fwy annghariad, +A baeddu'n hyll, byddai 'nhad; +Minnau'n ddig o genfigen, +Cas o'm hwyl, yn cosi mhen, +Ac o lid, fel gwael adyn, +Llosgi 'ngwaith, yn llesg 'y ngw[y^]n. + +Er hynny, 'n ol trefnu tro, +I'r un natur awn eto; +Ym mhob dirgel gornel gau, +Fy holl wiwfryd fu llyfrau; +'Sgrifennwn res grai fynych, +Mewn hunan grwm yn nhin gwrych; +Symud bys, rhag ysbys gau, +Lle'n wallus, i'r llinellau; +A'm gwaith nos dangos wnai'r dydd, +Mor fywiog, a mawr f'awydd; +Fy holl wanc a'm llwyr amcan, +Ddarllain ac olrhain rhyw gan. + +Amryw Sul, bu mawr y sias, +Trafaeliwn i Bentre'r Foelas, +At Sion Dafydd, cludydd clau, +Hoen lewfryd am hen lyfrau. +Ac Edward, enwog awdwr, +Pwyllus, ddeallus dda wr, +Taid Robin, Bardd Glyn y Glaw, +Fyw feithrin, fu fy athraw. +A Dafydd, llyfrgellydd gwiw, +Awdwr hoew-fraint o Drefriw: +Cynullwyr canu ollawl, +A hanesaidd henaidd hawl. + +Bu feirw rhai'n, fu gywtain g'oedd. +Llwfr gollwyd eu llyfrgelloedd: +Amser a wisg frisg o frad, +Anwadal gyfnewidiad; +Amryw draill mawr droelli, +Fu yn fy amser ofer i. +Bu beirdd yn fy heirdd fywhau, +Gwest awen, megis duwiau; +Tomos, o Dai'n Rhos, dyn rhydd, +Ar wiwnaws yr awenydd; +Ei ddisgybl ef, ddwysgwbl un, +Lais hygoel, fum las hogyn, +A'i fynych ysgrifennydd, +Ar droiau'n ddiau drwy ddydd; +Gwaith prydyddion moddion mad, +Fu ddelwau fy addoliad. + +O! mor werthfawr, harddfawr hyf, +Ac anwyl fyddai gennyf +Gwrdd Huw Sion, a'i gyson gerdd, +Bardd Llangwm, bwrdd llawengerdd; +A Sion, mewn hoewlon helynt, +Bu lew gerdd, o'r Bala gynt. +Ac Elis, wr dibris daith, +Y Cowperfardd, co' purfaith; +A Dafydd, unydd anian, +Llanfair gynt, llawen fu'r gan; +A Iorwerth Ioan, lan wledd, +O Bodfari, byd fawredd; +Ac Ifan Hir, cu fwynhad, +Cyff amaith, ac offeiriad; +Y g[w^]r hwn, a gwawr heini +Prydydd, a'm priododd i: +A'r clochydd, brydydd breudeg, +Llon fu 'r dydd yn Llanfair deg, +A Sion Powel, gwirffel gan, +Wrth iau athrawiaeth Ieuan, +Gweuai seinber gysonbell +Hoew iach waith--nid haiach well. + +Hyn o gyfeillion heini +Fu a'u sain yn fy oes i; +Wele 'rwyf, wae alar wynt, +Heno heb un ohonynt. + +Ond mae tri, mewn llawnfri lled, +O heneiddfeirdd hoen aeddfed; +Rhys ab Sion, blaeuion y bleth, +Llen fyw awchrym, Llanfachreth; +A Rolant, arddeliant dda, +Llwyr belydr gerllaw'r Bala; +A Bardd Collwyn, glodfwyn glau, +Sydd nennawr ein swydd ninnau, +Fe ganodd fwy gynneddf wir, +Na'r un dyn bron adwaenir. +Dyma dri, caf brofi braint, +Eu mwyn hanes mewn henaint; +A henaint sy wehynydd, +A'i nod yw darfod bob dydd. + +Wele wagedd, wael ogyd, +Cyfeillion, meillion fy myd, +Ni wiw rhyw edliw rhydlawd, +Broch i'w gnoi yw braich o gnawd; +Pa gred ymddiried am dda, +Siomiant yw pob peth s'yma; +Ni feddaf un f'ai addwyn, +I ddodi cerdd, neu ddweyd cwyn; +Marw Samwel, f'ymresymydd, +Cyfrinach bellach ni bydd. + +Hynny sydd o hynaws hawl, +A nodded awenyddawl, +A myg maeth Prydyddiaeth deg, +Yu Llundain mae enw llawndeg; +Ni waeth yma, noeth amod, +Ro'i'n lan fy nghan yn fy nghod. + +Aed can fach bellach i'w bedd, +Yn iach ganu uwch Gwynedd; +Tra fo'r iaith, trwy ofer ol, +Beunydd, mor annerbyniol; +Yn enwedig bon'ddigion, +Leuad hwyr, yn y wlad hon; +Rhyw loddest ar orchest rhydd, +Yw holl wana'u llawenydd, +Cadw cwn, helgwn yn haid, +Hoffa ton, a phuteiniaid, +Ac yfed gwin, drwy drin drwg, +A choledd twyll a chilwg; +Trwm adrodd trem edryd, +Llwm oer barch, mai llyma'r byd, +Na cheiff Bardd "Gardd o Gerddi," +O fraint mo'r cymaint a'r ci. + +Ond, er gwenwyn dewr gwannaidd, +Gwneyd diben f'awen pwy faidd? +Ffynnon yw a'i phen i nant +Ffrwd breiniol ffriw di briniant; +Dull geudwyll nid eill godi +Rhestrau hadl i'w rhwystro hi. + +Er a welais o drais draw, +Rhai astrus am fy rhwystraw, +Ac er colli gwyr callwych, +Tra gallaf rhodiaf fy rhych. + +Wynebu'r wyf at fy niben, +Llewyrch oer, fal Llywarch Hen; +A'm Cynddelw i'm canddaliad +Yw gwawr gwen fy awen fad; +Awen a ges, o wres rydd, +Ac awen sai'n dragywydd. + +Gradd o Dduw yw gwraidd awen, +Bid iddo'n ffrwyth mwyth, Amen. + + + +Ol-nodiad + + + +{1} Cerdd a wnaeth T. Edwards, o'r Nant, i Robert Parry Plas yn +Green, i ofyn gwlan. + +{2} Ateb i Robert Davies, Nantglyn, a ofynasai am wreiddiol achos yr +anghydfod a fu rhwng y Bonedd a'r Cyffredin, yn Ninbych, 1795. +Dechreua cerdd Bardd Nantglyn fel hyn:- + +"Tomos Edward, mi osodaf +Egwan eiriau, ac yn araf; +Brawd a thad parodwaith ydych, +O d[y^]'r Awen. waed oreuwych; +A chan eich bod mor agos berthyn, + I chwi'n eglur, +Mwyn drwy fyfyr, mentrafofyn. - +Beth yw'r gwreiddyn ddygodd flagur, + Chwerw dyfodd, +Ac a ledodd rhwng ein gwladwyr?" + + + + + +End of The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II.) + |