diff options
Diffstat (limited to 'old/twmnt10h.htm')
| -rw-r--r-- | old/twmnt10h.htm | 3913 |
1 files changed, 3913 insertions, 0 deletions
diff --git a/old/twmnt10h.htm b/old/twmnt10h.htm new file mode 100644 index 0000000..f1d68f7 --- /dev/null +++ b/old/twmnt10h.htm @@ -0,0 +1,3913 @@ +<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN"> +<html> +<head> +<title>Gwaith Twm O'r Nant</title> +<meta http-equiv="Content-Type" content= +"text/html; charset=iso-8859-1"> +<style type="text/css"> +<!-- +body {margin:10%; text-align:justify} +blockquote {font-size:14pt} +P {font-size:14pt} +--> +</style> +</head> +<body> +<br> +<br> +The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm O'r Nant, by Twm O'r +Nant <br> +The Project Gutenberg Etext The Works of Twm o'r Nant [Volume II] +<br> +#1 in our series Twm O'r Nant <br> +<br> +Copyright laws are changing all over the world, be sure to check +<br> +the copyright laws for your country before posting these files!! +<br> +<br> +Please take a look at the important information in this header. +<br> +We encourage you to keep this file on your own disk, keeping an +<br> +electronic path open for the next readers. Do not remove this. +<br> +<br> +*It must legally be the first thing seen when opening the book.* +<br> +In fact, our legal advisors said we can't even change margins. +<br> +<br> +**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts** +<br> +<br> +**Etexts Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971** +<br> +<br> +*These Etexts Prepared By Hundreds of Volunteers and Donations* +<br> +<br> +Information on contacting Project Gutenberg to get Etexts, and +<br> +further information is included below. We need your donations. +<br> +<br> +Title: Gwaith Twm O'r Nant <br> +<br> +Author: Twm O'r Nant <br> +<br> +July, 2001 [Etext #2734] <br> +<br> +The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm O'r Nant, by Twm O'r +Nant <br> +The Project Gutenberg Etext The Works of Twm o'r Nant [Volume II] +<br> +****This file should be named twmnt10h.htm or twmnt10h.zip**** +<br> +<br> +Corrected EDITIONS of our etexts get a new NUMBER, twmnt10h.xxx +<br> +VERSIONS based on separate sources get new LETTER, twmnt10ha.xxx +<br> +<br> +<br> +This etext was prepared by David Price, email +ccx074@coventry.ac.uk <br> +from the 1910 "Cyfres Y Fil" edition edited by Sir Owen M. +Edwards. <br> +<br> +Project Gutenberg Etexts are usually created from multiple +editions, <br> +all of which are in the Public Domain in the United States, +unless a <br> +copyright notice is included. Therefore, we usually do NOT keep +any <br> +of these books in compliance with any particular paper edition. +<br> +<br> +We are now trying to release all our books one month in advance +<br> +of the official release dates, leaving time for better editing. +<br> +<br> +Please note: neither this list nor its contents are final till +<br> +midnight of the last day of the month of any such announcement. +<br> +The official release date of all Project Gutenberg Etexts is at +<br> +Midnight, Central Time, of the last day of the stated month. A +<br> +preliminary version may often be posted for suggestion, comment +<br> +and editing by those who wish to do so. To be sure you have an +<br> +up to date first edition [xxxxx10x.xxx] please check file sizes +<br> +in the first week of the next month. Since our ftp program has +<br> +a bug in it that scrambles the date [tried to fix and failed] a +<br> +look at the file size will have to do, but we will try to see a +<br> +new copy has at least one byte more or less. <br> +<br> +Information about Project Gutenberg (one page) <br> +<br> +We produce about two million dollars for each hour we work. The +<br> +time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours +<br> +to get any etext selected, entered, proofread, edited, copyright +<br> +searched and analyzed, the copyright letters written, etc. This +<br> +projected audience is one hundred million readers. If our value +<br> +per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2 +<br> +million dollars per hour this year as we release thirty-six text +<br> +files per month, or 432 more Etexts in 1999 for a total of 2000+ +<br> +If these reach just 10% of the computerized population, then the +<br> +total should reach over 200 billion Etexts given away this year. +<br> +<br> +The Goal of Project Gutenberg is to Give Away One Trillion Etext +<br> +Files by December 31, 2001. [10,000 x 100,000,000 = 1 Trillion] +<br> +This is ten thousand titles each to one hundred million readers, +<br> +which is only ~5% of the present number of computer users. <br> +<br> +At our revised rates of production, we will reach only one-third +<br> +of that goal by the end of 2001, or about 3,333 Etexts unless we +<br> +manage to get some real funding; currently our funding is mostly +<br> +from Michael Hart's salary at Carnegie-Mellon University, and an +<br> +assortment of sporadic gifts; this salary is only good for a few +<br> +more years, so we are looking for something to replace it, as we +<br> +don't want Project Gutenberg to be so dependent on one person. +<br> +<br> +We need your donations more than ever! <br> +<br> +All donations should be made to "Project Gutenberg/CMU": and are +<br> +tax deductible to the extent allowable by law. (CMU = Carnegie- +<br> +Mellon University). <br> +<br> +For these and other matters, please mail to: <br> +<br> +Project Gutenberg <br> +P. O. Box 2782 <br> +Champaign, IL 61825 <br> +<br> +When all other email fails. . .try our Executive Director: <br> +Michael S. Hart <hart@pobox.com> <br> +hart@pobox.com forwards to hart@prairienet.org and archive.org +<br> +if your mail bounces from archive.org, I will still see it, if +<br> +it bounces from prairienet.org, better resend later on. . . . +<br> +<br> +We would prefer to send you this information by email. <br> +<br> +****** <br> +<br> +To access Project Gutenberg etexts, use any Web browser <br> +to view http://promo.net/pg. This site lists Etexts by <br> +author and by title, and includes information about how <br> +to get involved with Project Gutenberg. You could also <br> +download our past Newsletters, or subscribe here. This <br> +is one of our major sites, please email hart@pobox.com, <br> +for a more complete list of our various sites. <br> +<br> +To go directly to the etext collections, use FTP or any <br> +Web browser to visit a Project Gutenberg mirror (mirror <br> +sites are available on 7 continents; mirrors are listed <br> +at http://promo.net/pg). <br> +<br> +Mac users, do NOT point and click, typing works better. <br> +<br> +Example FTP session: <br> +<br> +ftp metalab.unc.edu <br> +login: anonymous <br> +password: your@login <br> +cd pub/docs/books/gutenberg <br> +cd etext90 through etext99 or etext00 through etext01, etc. <br> +dir [to see files] <br> +get or mget [to get files. . .set bin for zip files] <br> +GET GUTINDEX.?? [to get a year's listing of books, e.g., +GUTINDEX.99] <br> +GET GUTINDEX.ALL [to get a listing of ALL books] <br> +<br> +*** <br> +<br> +**Information prepared by the Project Gutenberg legal advisor** +<br> +<br> +(Three Pages) <br> +***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS**START*** +<br> +Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers. +<br> +They tell us you might sue us if there is something wrong with +<br> +your copy of this etext, even if you got it for free from <br> +someone other than us, and even if what's wrong is not our <br> +fault. So, among other things, this "Small Print!" statement <br> +disclaims most of our liability to you. It also tells you how +<br> +you can distribute copies of this etext if you want to. <br> +<br> +*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS ETEXT <br> +By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm <br> +etext, you indicate that you understand, agree to and accept <br> +this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive +<br> +a refund of the money (if any) you paid for this etext by <br> +sending a request within 30 days of receiving it to the person +<br> +you got it from. If you received this etext on a physical <br> +medium (such as a disk), you must return it with your request. +<br> +<br> +ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM ETEXTS <br> +This PROJECT GUTENBERG-tm etext, like most PROJECT GUTENBERG- +<br> +tm etexts, is a "public domain" work distributed by Professor +<br> +Michael S. Hart through the Project Gutenberg Association at <br> +Carnegie-Mellon University (the "Project"). Among other <br> +things, this means that no one owns a United States copyright +<br> +on or for this work, so the Project (and you!) can copy and <br> +distribute it in the United States without permission and <br> +without paying copyright royalties. Special rules, set forth <br> +below, apply if you wish to copy and distribute this etext <br> +under the Project's "PROJECT GUTENBERG" trademark. <br> +<br> +To create these etexts, the Project expends considerable <br> +efforts to identify, transcribe and proofread public domain <br> +works. Despite these efforts, the Project's etexts and any <br> +medium they may be on may contain "Defects". Among other <br> +things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or +<br> +corrupt data, transcription errors, a copyright or other <br> +intellectual property infringement, a defective or damaged <br> +disk or other etext medium, a computer virus, or computer <br> +codes that damage or cannot be read by your equipment. <br> +<br> +LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES <br> +But for the "Right of Replacement or Refund" described below, +<br> +[1] the Project (and any other party you may receive this <br> +etext from as a PROJECT GUTENBERG-tm etext) disclaims all <br> +liability to you for damages, costs and expenses, including <br> +legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR <br> +UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT, +<br> +INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE +<br> +OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE <br> +POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES. <br> +<br> +If you discover a Defect in this etext within 90 days of <br> +receiving it, you can receive a refund of the money (if any) <br> +you paid for it by sending an explanatory note within that <br> +time to the person you received it from. If you received it <br> +on a physical medium, you must return it with your note, and <br> +such person may choose to alternatively give you a replacement +<br> +copy. If you received it electronically, such person may <br> +choose to alternatively give you a second opportunity to <br> +receive it electronically. <br> +<br> +THIS ETEXT IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER <br> +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS +<br> +TO THE ETEXT OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT <br> +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A <br> +PARTICULAR PURPOSE. <br> +<br> +Some states do not allow disclaimers of implied warranties or +<br> +the exclusion or limitation of consequential damages, so the <br> +above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you +<br> +may have other legal rights. <br> +INDEMNITY <br> +You will indemnify and hold the Project, its directors, <br> +officers, members and agents harmless from all liability, cost +<br> +and expense, including legal fees, that arise directly or <br> +indirectly from any of the following that you do or cause: <br> +[1] distribution of this etext, [2] alteration, modification, +<br> +or addition to the etext, or [3] any Defect. <br> +<br> +DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm" <br> +You may distribute copies of this etext electronically, or by +<br> +disk, book or any other medium if you either delete this <br> +"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg, +<br> +or: <br> +<br> +[1] Only give exact copies of it. Among other things, this <br> + requires that you do not remove, alter or modify the <br> + etext or this "small print!" statement. You may however, <br> + if you wish, distribute this etext in machine readable <br> + binary, compressed, mark-up, or proprietary form, <br> + including any form resulting from conversion by word pro- <br> + cessing or hypertext software, but only so long as <br> + *EITHER*: <br> +<br> + [*] The etext, when displayed, is clearly readable, and <br> + does *not* contain characters other than those <br> + intended by the author of the work, although tilde <br> + (~), asterisk (*) and underline (_) characters may <br> + be used to convey punctuation intended by the <br> + author, and additional characters may be used to <br> + indicate hypertext links; OR <br> +<br> + [*] The etext may be readily converted by the reader at <br> + no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent <br> + form by the program that displays the etext (as is <br> + the case, for instance, with most word processors); <br> + OR <br> +<br> + [*] You provide, or agree to also provide on request at <br> + no additional cost, fee or expense, a copy of the <br> + etext in its original plain ASCII form (or in EBCDIC <br> + or other equivalent proprietary form). <br> +<br> +[2] Honor the etext refund and replacement provisions of this +<br> + "Small Print!" statement. <br> +<br> +[3] Pay a trademark license fee to the Project of 20% of the <br> + net profits you derive calculated using the method you <br> + already use to calculate your applicable taxes. If you <br> + don't derive profits, no royalty is due. Royalties are <br> + payable to "Project Gutenberg Association/Carnegie-Mellon <br> + University" within the 60 days following each <br> + date you prepare (or were legally required to prepare) <br> + your annual (or equivalent periodic) tax return. <br> +<br> +WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO? <br> +The Project gratefully accepts contributions in money, time, <br> +scanning machines, OCR software, public domain etexts, royalty +<br> +free copyright licenses, and every other sort of contribution +<br> +you can think of. Money should be paid to "Project Gutenberg <br> +Association / Carnegie-Mellon University". <br> +<br> +We are planning on making some changes in our donation structure +<br> +in 2000, so you might want to email me, hart@pobox.com +beforehand. <br> +<br> +*END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS*Ver.04.29.93*END* +<br> +<br> + <h1> + Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II)</h1> + <br> + <br> + <br> + <br> +Cynhwysiad<br> + <br> +"Dau Fywyd," sef bywyd amaethwr llwyddiannus a bywyd prydydd +tlawd<br> +"Bonedd a Chyffredin," teimlad Cymru yn amser Chwyldroad +Ffrainc<br> +Hafgan Twm o'r Nant<br> +"Anwyl Gyfaill," cerdd i un dan groesau<br> +Cywydd y Galon Ddrwg<br> +Pedair Colofn Gwladwriaeth, - sef Brenin, Esgob, Ustus, a +Hwsmon. Interliwd yn dangos bywyd y wladwriaeth<br> +Cyffes y Bardd<br> +Cywydd Henaint<br> + <br> + <br> + <br> +Rhagymadrodd.<br> + <br> + <br> + <br> +Ganwyd Thomas Edwards <i>(Twm o'r Nant</i>) ym Mhen Porchell, +Llan Nefydd, yn 1739. Pan nad oedd ef ond hogyn, symudodd ei +rieni i'r Nant Ganol, Henllan. Nid oedd dim yn neillduol, hyd y +gwyddis, yn ei rieni; gweithient yn galed, ac nid o'u bodd y +rhoddai eu bachgen athrylithgar ei amser gorffwys i lyfrau. +Ennill ei damaid oedd neges ei fywyd. Canlyn ceffylau, gyrru +gwagen, a llwytho coed, oedd ei brif orchestion. O amgylch +Dinbych y treuliodd ran fwyaf ei oes, er iddo grwydro i +ddyffrynoedd Hafren a Thowi yn ei dro; yn Nyffryn Clwyd hefyd y +treuliodd ei henaint. Yr oedd yn wr cadarn o gorff, parod ei +ddyfais, ond ni lwyddodd yn y byd. Bu farw Ebrill 3, 1810, gan +mlynedd i eleni; a chladdwyd ef ym mynwent yr Eglwys Wen, ger +Dinbych.<br> + <br> +Yn anhymig y ganwyd ef, a dyna'r pam na chafodd ei athrylith, er +cryfed ei hadenydd ac er cliried ei llygaid, ei lle priodol ym +meddwl Cymru. Pe ganesid ef yn gynt, cawsai feddwl Cymru iddo ei +hun; a hwyrach y buasai cenedl yn deffro i weled ei hun yn nrych +y ddrama. Pe ganesid ef yn ddiweddarach, buasai'r Diwygiad wedi +puro ei genedl ac wedi sancteiddio ei enaid yntau, a gallasai +ddangos ei hun i genedl newydd yn yr un drych. Ond daeth Twm o'r +Nant yn oes y Diwygiad, pan oedd cedyrn pulpud Cymru yn galw ar y +genedl i edrych o honi, nid iddi, ei hun. Er hynny, y mae +interliwdiau Twm o'r Nant yn naturiolach a pherffeithiach darlun +o fywyd y ddeunawfed ganrif na dim arall a feddwn.<br> + <br> +Yr oedd cydymdeimlad Twm â'r werin, rhed holl nerth ei +serch mawr at y tenant gorthrymedig a'r gweithiwr. Yr oedd +ysbryd y Chwyldroad Ffrengig ynddo yntau, ond gyda gwelediad +clir, a ffydd.<br> + <br> +Yr oedd yn ddiwygiwr ei hun, mae ei holl waith, gydag un +eithriad, mor rymus dros foesoldeb a phregethau'r Diwygiad. Ni +welodd holl ddrwg chwant y cnawd.<br> + <br> +Fel dramayddwr y mae'n fwy nag yw'r Wyddfa yn Eryri, saif yn +llenyddiaeth Cymru heb neb yn agos ato. Y mae pob cymeriad +ddarluniodd yn fyw, nid yw'n gwneyd i glai difywyd siarad, ac nid +yw byth yn ail gerdded yr un llwybr. Ond yr esboniad ar ei +ddylanwad yw ei allu rhyfedd i siarad fel ysbryd goreu ei oes, - +yn synhwyrol, ac ar yr un pryd yn llawn dychymyg; yn hynaws, ac +eto heb arbed y drwg. Ni fu sant na phechadur yn hanes Cymru eto +heb deimlo fod Twm o'r Nant wedi dweyd y gwir.<br> + <br> +OWEN M. EDWARDS.<br> + <br> + <br> + <br> +DAU FYWYD. {1}<br> +<p><i class="c2">(Alaw-.</i> "Rodney.")<br> + <br> + <br> + <br> +Y puraidd Robert Parri,<br> + Maddeuwch imi 'mod<br> +Yn awr yn cynnyg gyrru canu,<br> + I geisio clymu clod<br> +I chwi, sy'n byw mewn llawnder,<br> + A'ch pleser, yn eich Plas,<br> +Gyda'ch meibion yn heddychlon,<br> + Heb unrhyw galon gas;<br> +Teulu ydych hoew wladaidd,<br> +Yn byw'n ddifalch ac yn ddofaidd,<br> +Nid hel "Meistr" ac ymestyn,<br> +A champ-godi a chwympo gwedy'n;<br> +Wrth fyw'n gytun at ddaioni<br> + Fe ddaeth mawrhydi i'ch rhan:<br> +Eigion rhediad ac anrhydedd<br> + Yw'ch mawredd yn eich man;<br> +Mae eich maesydd, wych rymusiant,<br> +A'ch 'nifeiliaid, i chwi'n foliant;<br> +Ychen, defaid, a cheffylau,<br> +A da blithog, laethog lwythau;<br> +Pob angenrheidiau 'n rhadus,<br> + A threfnus yma a thraw,<br> +A Duw'r heddwch, mae'n arwyddo,<br> + 'N eu llwyddo dan eich llaw.<br> + <br> +Maith yma John a Thomas,<br> + Cyweithas frodyr cu;<br> +A da yw'ch golwg chwi, 'r hen geiliog,<br> + Awch talog wrth eich ty:<br> +Mae'n hwythau 'n ddynion ethol,<br> + Naturiol ym mhob taith,<br> +A di ynfydrwydd ill dau'n fedrus,<br> + A gweddus yn eu gwaith;<br> +Felly rhyngoch yn llwyr wingo,<br> +Mawrhydi'ch llwyddiant a'ch holl eiddo,<br> +Nes eich myned, hwylied helaeth,<br> +Yma'n degwch i'ch cym'dogaeth;<br> +A chywaeth tai a chaeau,<br> + Sydd i'ch meddiannau'n ddwys;<br> +Fe dâl eich llawnder, a'ch call undeb,<br> + Drwy burdeb aur da bwys:<br> +Rhyfedd fendith, rhyfedd fwynder,<br> +Sy'n ddymunol dan eich maner;<br> +Rhyfedd rhagor chwi fawrhyged,<br> +A m'fi ac eraill yn fegeried;<br> +Chwi ar led mor lydan,<br> + A'ch arian glân drwy glod -<br> +Minnau'n ffwlyn, dwlyn, diles,<br> + Anghynnes, gwag y 'nghod.<br> + <br> +Chwi'n magu anifeiliaid,<br> + Moch, a defaid iawn<br> +Gweirgloddiau, a chauau, tai, a'ch heol,<br> + Sy'n llwyddol ac yn llawn:<br> +Minnau dim fagais<br> + At fantais eto i fyw,<br> +Ond lladd ceffylau, dilyn ffoledd,<br> + Anrhydedd oeredd yw:<br> +A'r hyn a fagais o'm rhywogeth,<br> +Mewn twrr o gwynion, oedd tair geneth;<br> +Mae rhei'ny a'u mam mewn dinam dyniad,<br> +Er fy 'mgeledd lawer galwad<br> +Mae'r merched bawb am orchwyl,<br> + Yn ol eu hwyl eu hun,<br> +Yn troi eu helynt at ryw alwad,<br> + A'u teimlad yn gytun;<br> +Eu mam a minnau sydd yn myned,<br> +Fel rhai eraill, ar i wared;<br> +Tua'r bedd mae gwedd ogwyddiad,<br> +Rhieni'n mynd, a'r plant yn dwad:<br> +Mae treigliad asiad oesau<br> + Fel tonnau miniau môr,<br> +Neu ffrwd gyffredin olwyn melin,<br> + Yn dirwyn yn ddi dor.<br> + <br> +A chan nad oes mewn bywyd<br> + Un rhydid yn parhau,<br> +Gwnewch o'ch mammon gyfion gyfaill,<br> + Ceiff eraill eich coflau;<br> +Dadgenir hyn ond odid,<br> + O'ch plegyd chwi a'ch plant,<br> +Pan f'o chwi byddar yn eich beddau,<br> + Tan odlau Twm o'r Nant;<br> +A'r hyn o gysur wy'n ei geisio,<br> +Ni ddymunwn feddu mo'no,<br> +Oni cheir e'n gwbl fodlon,<br> +Heb un gilwg yn y galon;<br> +A'ch rhoddion os cyrhaeddaf,<br> + Cyhoeddaf chwi o hyd;<br> + <br> +Ac os y bennod ni dderbynia',<br> + Nis gwn a fyddai'n fud:<br> +Cerdod wlan yw 'nghân a 'nghwynion,<br> +Am hynny gwyliwch dorri'ch calon;<br> +Mae rhagor didwyll rhwng cardode,<br> +A hyn chwi wyddoch, rhowch a wedde':<br> +Ac oni rhowch o'r achos,<br> + Ni wiw mo'r dangos dant,<br> +Fe fu fwy dychryn ar y dechrau,<br> + Na hynny, 'n ochrau'r Nant.<br> + <br> +Ond Nant a'i cheunant chwannog,<br> + Sy'n lle afrywiog fri;<br> +Pe rhoech o'ch gog'yd lwyth eich gwagen,<br> + Ni lanwe'i hagen hi;<br> +Pe b'ai ond sych ben sached,<br> + O wyched fydde'i wawr,<br> +Ceid y teulu i gyd at olud,<br> + A'u llwyrfryd i'r droell fawr;<br> +Mi gawn frethyn cryf i'r eithaf,<br> +Imi'n goat erbyn gaeaf;<br> +Gallwn addo i'r wraig mor haw'gar,<br> +Eto fantell at y fentar -<br> +Dull anwar ydyw llunio,<br> + Ag addo o'ch eddo chwi;<br> +Mawrhygu rhoddion cyn y caffon'<br> + Llawenydd cynffon ci;<br> +Pe'ch holl rodd o fodd a fydde'<br> +Ond briwsionyn at bar 'sane',<br> +Mwy fyddai hynny i'w feddu'n foddus<br> +Nag a haeddwn ni'n gyhoeddus:<br> +Ffarwel yn bwyllus bellach,<br> + Fe dderfydd afiach wên,<br> +Gwisgiad gore', gras cyn ange',<br> + I chwi a minne', Amen.<br> + <br> + <br> + <br> +BONEDD A CHYFFREDIN. {2}<br> + <br> + <br> + <br> +(Alaw - "Y Galon Drom.")<br> + <br> +Robert Davies, rhyw bert ofyn<br> +A yrraist i mi, yn wers dwymyn,<br> +Oblegid bonedd, blagiad bennau,<br> +A'r cyffredin gyffroiadau;<br> +Nid wy' teilwng nodi at olwg<br> + Am y cyfryw<br> +Faith iawn ymliw, fyth yn amlwg;<br> +Dyn truenus, boenus beunydd,<br> + Ydwy'n wyrdraws,<br> +Rhy ofernaws i'm rhoi'n farnydd.<br> + <br> +Wele'r farn yn gadarn gydwedd<br> +A geir inni o'r gwirionedd, -<br> +Mai ffrwyth pechod, arfod hirfaith<br> +O dir uffern, ydyw'r effaith;<br> +Hwn yw'r achos yn oruchel<br> + Cynhyrfiedig;<br> +Pawb am ryfyg, pob ymraf'el;<br> +Yr un anian sy ynnom ninnau,<br> + Ag oedd yn gosod<br> +Cynnyg isod Cain ac Esay.<br> + <br> +'Roedd esgus Adda o'i droseddau,<br> +"Y Wraig," medd ef; "Y Sarff," medd hithau;<br> +Felly'r wlad, a'u nad annedwydd,<br> +Bawb a'u hesgus dros eu hysgwydd,<br> +Gwael eu gwedd, a bonedd, beunydd<br> + Sy'n ymliw'n amlwg<br> +Orwag olwg ar eu gilydd;<br> +Fal pren ar demestl, prawf di amau,<br> + Mawr fydd ffwndwr<br> +Acw y'nghynnwr' y canghennau.<br> + <br> +A'r ceinciau'n raddau sy'n cyrhaeddyd<br> +Sefyllfaoedd yr holl fywyd;<br> +Tyfiad pawb, o dlawd i frenin,<br> +Sy'n llygreddawl o'r un gwreiddyn;<br> +Nid oes heddyw'n gwneyd eu swyddau,<br> + 'N un gelfyddyd,<br> +Neb a'i fywyd na bo feiau,<br> +Naws a gewch mewn is ag uchod<br> + I ryw ddichell,<br> +Ymhob bachell am eu pechod.<br> + <br> +Mae rhai penaethiaid, euraidd araith,<br> +A'u hawdurdod yn ddi effaith;<br> +Esiamplau drwg, mewn golwg helaeth,<br> +Sy'n wall anfeidrol mewn llywodraeth<br> +Rhai ynadon rhy niweidiol,<br> + A chyfreithwyr<br> +Sydd anrheithwyr swydd anrhaethol,<br> +A rhai personiaid, pwy resyna?<br> + Ymhob ffiaidd<br> +Naws aflunaidd, nhw' sy' flaena.<br> + <br> +A thra fo'r blaenaf heb oleuni,<br> +Yn twyso'r dall i ffos trueni,<br> +Swn digofaint sy'n dygyfor<br> +Yspryd Saul, elynol flaenor,<br> +Lladd y plant er mwyn dieithriaid,<br> + I geisio cadw<br> +Yn 'r ymyl acw'r Amaleciaid;<br> +Cryfhau breichiau annuwioldeb<br> + Mewn drygioni,<br> +Daw'n warth i ni, a Duw'n wrthwyneb.<br> + <br> +Mae'r saith angel ar eu siwrnau,<br> +Yn dechreu tywallt eu phiolau;<br> +Llawer gwae sy'n llwyra gwewyr,<br> +I'w rhoi yma i'r rhai amhur;<br> +Gwae rhai gydiant faes at faesydd,<br> + Nes bod gwendid,<br> +Oes wall ofid, eisiau llefydd;<br> +Mae n ddi ameu'n anhawdd yma<br> + I dylodion,<br> +Ac elw byrion, gael eu bara.<br> + <br> +Dawn medrusgall dyn rhodresgar,<br> +Gwneyd ei dduw o gnwd y ddaear;<br> +Ysguboriau gwaliau'n gwlwm,<br> +A <i>storehouses</i>, ys da rheswm;<br> +Ond geill naws ing dywyllnos angau,<br> + Alw'r ynfyd,<br> +I ado'i buryd cyn y borau.<br> +Ameu'r Arglwydd am ei lawndra,<br> + Cofiwn heddyw,<br> +Am wr sy'n marw 'mhorth Samaria.<br> + <br> +Cofia, 'speiliwr cenhedlaethau,<br> +Y bobloedd a'th yspeilia dithau;<br> +Am waed dynion mewn galanas,<br> +Ac am dy drais mewn tir a dinas,<br> +Gwae elwo elw drwg i'w berchen,<br> + Yn falch 'i af'el,<br> +I nythu'n uchel - noeth yn ochen;<br> +Ac os yw Lloegr dan 'r un llygriad,<br> + Caiff gan yr Arglwydd,<br> +'R un cul dywydd a'r Caldea'd.<br> + <br> +Beth yw plasau, trasau trysor,<br> +Ond gorseddfeydd annuwiol gyngor?<br> +Mae gwin, a bwyd, a gwyniau bydol,<br> +Yna i'w moedro, 'n anghymedrol;<br> +Meibion Scefa 'mhob naws gaf'el,<br> + Heb yr Arglwydd,<br> +Sy dan chwithrwydd dyn a chythrel;<br> +Chwys y tlawd yw'r cnawd a'r cnydau,<br> + Rhwysg a balchder,<br> +Y swn a'r pleser, sy'n eu plasau.<br> + <br> +Fe wasg y mawrion dewrion dyrus<br> +Y llafurwyr, â'u llaw farus;<br> +A'r llafurwyr, a'u holl fwriad,<br> +Gwisgo'r gwyn, a gwasgu'r gweinia'd;<br> +Gwasgu sydd, a gwisgo swyddau,<br> + Nes yr aethon'<br> +I faela dynion, fel eidionau;<br> +Gwerthu'r cyfion er ariannau,<br> + A'r tlawd truan<br> +Er pris gwadan par esgidiau.<br> + <br> +Dyma'r byd ac ergyd gwyrgas,<br> +Y sydd yn awr a'i swyddau'n eirias;<br> +Memi melin flin aflonydd,<br> +Egni galed yn cnoi 'gilydd;<br> +Pawb ar eraill a weryran',<br> + A neb yn cwyno<br> +Ei wyrni heno arno'i hunan;<br> +A phob enwau, tlawd a bonedd,<br> + Oll yn euog,<br> +Tan'r un warog, trwy anwiredd.<br> +Gwedi chwalu gwawd uchelwyr,<br> +Pa faint ffurmach ydyw'r ffarmwyr,<br> +Sydd mor feilchion, gw'chion gyhoedd,<br> +Rymus droediad, a'u meistradoedd?<br> +Pell yw peirch eu meirch a'u merched,<br> + Hwy rygyngant<br> +Fwy nac allant yn ddigolled:<br> +Lle bo addysg byd neu eiddo,<br> + Dyna ragrith,<br> +Wyniau melldith, yn ymwylltio.<br> +Ac os ewch i ddangos ochain,<br> +Babel droiau'r bobl druain;<br> +Llygredd llun, a gwyn drygioni,<br> +Swn yr hunan sy' yn y rhei'ny;<br> +Meddwi a hwrio, mawr ddihirwch,<br> + Bawb lle gallant<br> +A ddilynant aflawenwch;<br> +Anesmwythdra, lleithdra llwythdrwm,<br> + Byw'n ddi'g'wilydd<br> +Dan eu gwarthrudd, dyna'u gorthrwm.<br> +A phwy ond diafol, awdwr pechod,<br> +Sydd yma y'nghadfa pob anghydfod?<br> +Pan ddarfu'r tyn offeryn Pharo<br> +Bwytho ar ddynion, beth oedd yno?<br> +Nid ffast wenwyn, na phastynau,<br> + Mewn cynddaredd,<br> +Oedd eu buchedd dan eu beichiau;<br> +Ond o'u cyfyngder eger eigion,<br> + At Dduw'n ddibaid<br> +'Roedd eu hochenaid a'u hachwynion.<br> +A than bwysau'r ieuau 'rwan,<br> +Geifr a moch sy'n croch ysgrechian;<br> +Ymroi a diodde'n ddi w'radwyddiad<br> +Dan iau'n ddyfal a wna ddafad;<br> +I ddefaid Crist mae'r iau'n esmwythdra,<br> + Cariad Isr'el,<br> +Goruwch fug'el, a'u gorchfyga;<br> +A'r rhai orchfygant awch arfogaeth<br> + Chwantau'r gelyn,<br> +Mae'r Iesu'n dilyn iau'r dystiolaeth.<br> + <br> +Beth yw rhyfel boeth, hir ofid,<br> +Ond melus chwantau beiau bywyd?<br> +Olwyn fawr digofaint gyfion,<br> +Sy'n troi'n boenus trwy ddibenion:<br> +Ac os y tlawd raid heddyw ddiodde',<br> + Caiff gwyr mawrion,<br> +Taer annoethion, eu tro nhwythe',<br> +Fel mae amser i bob amcan<br> + Trefn Ragluniaeth,<br> +Drwy wahaniaeth Duw ei hunan.<br> + <br> +Angenrhaid yw o ran cyflyrau,<br> +Byd rhai astrus, yw bod rhwystrau;<br> +Gwenith glân 'does ofon sefyll,<br> +Pan godo'r gwantan gyda'r gwintyll;<br> +Tan y groes, mewn oes yn isel,<br> + Mae lle'r Cristion.<br> +Fe ddaw'n gyfion o bob gaf'el;<br> +A Duw anwyl, er daioni,<br> + Drotho'n buchedd<br> +At wirionedd, o'n trueni.<br> + <br> + <br> + <br> +HAFGAN.<br> + <br> + <br> + <br> +Alaw - "Spaen-Wenddydd."<br> + <br> +Y teulu mwyn hael-gu mewn hedd,<br> +Rhowch osteg, rai glandeg eu gwedd;<br> +I ddatgan un haf-gan yn hy,<br> +Hen dirion arferion a fu,<br> +Mewn llawer ty 'roedd cennad da,<br> +Ac enw hyf i ganu Ha;<br> +Fel pob creadur sy'n ei ryw,<br> +</p> + +<p><i class="c2">Ag aml dôn yn canmol Duw</i>.<br> +Mae'r ddaear oedd fyddar, wedd fud,<br> +Mae'r coedydd, mae'r bronnydd mawr bryd,<br> +Mae'r dyffryn yn deffro ei holl wraidd,<br> +Mae eginoedd y gwenith a'r haidd,<br> +Mae llaeth a maidd, mae llwythau mwyn,<br> +O ffrwythydd haf yn ffraeth ymddwyn;<br> +Mae pob creadur yn ei ryw<br> +</p> + +<p><i class="c2">Ag aml dôn yn canmol Duw</i>.<br> +Gan hynny gwnawn synnu 'mhob swydd,<br> +Ystyriwn a gwelwn i'n gŵrydd,<br> +Ddoethineb dawn undeb Duw Ne,<br> +Yn trefnu pob peth yn ei le;<br> +Y mawr dymhorau, ffrwythau ffri,<br> +Er hynny, anufudd ydym ni,<br> +A phob creadur yn ei ryw<br> +</p> + +<p><i class="c2">Ag aml dôn yn canmol Duw</i>.<br> +Rhoed i ni, heb fawr brofi mo'r braw<br> +Bob mwynder a llawnder i'n llaw;<br> +'Nifeiliaid a defaid ar dir,<br> +Y rhei'ny sy'n hardd inni'n wir,<br> +Pob peth yn glir i'n porthi'n glau,<br> +A ninnau er hyn heb 'difarhau;<br> +A gweled pob greadur gwiw<br> +</p> + +<p><i class="c2">Ag aml dôn yn canmol Duw</i>.<br> + <br> +Mae r holl greadigaeth fel drych,<br> +Rhai deimlant a welant yn wych,<br> +Bod pob peth yn datguddio'n gytun,<br> +Ddaioni'r Creawdwr ei hun;<br> +Ond natur dyn sy fwya' dall,<br> +Tan gwmwl balchder ofer wall,<br> +Ni fyn ddarostwng o'i dda ryw<br> +</p> + +<p><i class="c2">Un cymal dewr er canmol Duw</i>.<br> + <br> +Pa beth yw rhyfeloedd y byd,<br> +Ond balchder ac uchder i gyd?<br> +Fel 'r angel nerth uchel wnaeth ef<br> +I ormesu teyrnasu tu'r nef;<br> +A dyna'n llef sydd fyth rhagllaw,<br> +Yn ffrwd gyffredin dryghin draw,<br> +O eisiau bod yn Iesu byw<br> +</p> + +<p><i class="c2">Bob cymal dewr yn canmol Duw</i>.<br> + <br> +O! rhyfedd yw'n buchedd trwy'r byd,<br> +Mewn gwagedd a llygredd a llid,<br> +Heb geisio gwir deimlo gair Duw<br> +Sy'n ein galw ni o feirw i ail fyw;<br> +Ond Och! mae'n clyw ni wedi cloi,<br> +Ac ysbryd dall i ymbarotoi;<br> +'Rym ni yn gysglyd oerllyd ryw,<br> +</p> + +<p><i class="c2">Ac eisieu'n deffro i ganmol Duw</i>.<br> + <br> +Cynhyrfwn, a gwelwn mai gwir<br> +Y cawn feirw, cwyn arw, cyn hir;<br> +Gwybyddwn na ffaeliwn yn ffol,<br> +Mae'r bywyd trag'wyddol yn ol;<br> +Ymwnawn mewn rhol am ffrwythau'r hâ,<br> +Lle mae gorfoledd diwedd da;<br> +Dyna r fan lle caffom fyw,<br> +Amen, a 'stad, <i>yn mynwes Duw</i>.<br> + <br> + <br> + <br> +ANWYL GYFAILL.<br> + <br> + <br> + <br> +Cerdd i annerch cyfaill caredigol, pan oedd dan groesau a +blinderau.<br> + <br> +(Alaw. - "Y Galon Drom.")<br> + <br> + Anwyl gyfaill, rwy'n dy gofio,<br> + A gweddi mynych, gan ddymuno<br> + I Dduw roi llwyddiant er pob lludded<br> + Yn graff i'th onest gorff a'th ene'd;<br> +A dal dy draed ar Graig yr oesoedd,<br> + Er pob helynt,<br> +Eiddig oeddynt, a ddigwyddodd;<br> +Ac er pob peth a ddigwydd eto,<br> + Duw fo i'th dywys,<br> +Yn gyhoeddus, rhag tramgwyddo.<br> + <br> + Cefaist yma lawer damwain,<br> + Megys rhybudd cerydd cywrain;<br> + Mae'r Saer-celfydd ymhob cilfach,<br> + Am dy docio i'th wneyd yn decach,<br> +Torri ceinciau d' anystyriaeth,<br> + Harddu'r Eglwys,<br> +Caer hoff wiw-lwys, mewn corpholaeth,<br> +Bwrw'r gwarthus bnynu a gwerthu<br> + Hwnt o'r deml,<br> +I fan isel a fyn Iesu.<br> + <br> + Gwel fod ffraeth ragoriaeth gaerog<br> + Rhwng gwir blentyn a gwas cyflog;<br> + Rhaid i'r plentyn etifeddol,<br> + Gyrraedd didwyll gerydd tadol;<br> +Nid ydyw rhai na chânt yn weddaidd<br> + Fflangell barod,<br> +Bwys awdurdod, ond bastardaidd;<br> +Dal dy sêl a gwel y gwaelod,<br> + Plentyn cyfan<br> +Wyd ti dy hunan i'r Tad hynod.<br> + <br> + Cariad Crist a ddarfu'n dirion<br> + Deg arwyddo'n dy geryddon;<br> + Efe, cofia, sydd drwy'r cyfan,<br> + A'i ddawn ollawl i'th ddwyn allan;<br> +Ar Job gynt ca'dd Satan weithio;<br> + Darfu'n rhydost<br> +Gnoi, di a'i gwyddost, gnawd ac eiddo;<br> +Ond cadwe 'i enaid gwedi hynny -<br> + Rhyfedd, nerthol,<br> +Anhebgorol, mae Duw'n caru.<br> + <br> + A gadwo Duw a fydd cadwedig<br> + Trwy ddwfr a thân, a gwawd a dirmyg;<br> + Nid oes dim all niweid egraidd<br> + I rai garant Dduw'n gywiraidd;<br> +Mae pob rhyw bethau'n rhannau'r rhei'ny<br> + Yn gweithio beunydd<br> +Oreu deunydd er daioni;<br> +A gwyn ei fyd y diwyd ffyddlon<br> + A ail aned,<br> +A Duw'n gywled yn ei galon.<br> + <br> + Yr Eglwys ydyw'r hardd dreftadaeth,<br> + A chalon dyn yw'r pren gwybodaeth;<br> + Mae'n ffrwyth gwa'rddedig ynddi'n canlyn,<br> + Gwyliwn drwyddo goelio'r gelyn;<br> +Pwyll a sobrwydd sydd angenrhaid,<br> + Dal ar orchwyl<br> +Oen Duw anwyl yn dy enaid:<br> +"Fy mab," medd Duw, "moes im' dy galon";<br> + Dyna'r d'ioni,<br> +Gyda nyni, ymgadw yn union.<br> + <br> + Y galon yw'r ystafell addas,<br> + Tŵr puredig, ty'r briodas;<br> + Os gwelir un hen wŷn yn honno,<br> + Ac heb y wisg briodas ganddo,<br> +Rhwymwch, deliwch, draed a dwylo,<br> + I'r t'w'llwch enbyd,<br> +Lwyra gofid, 'lawr ag efo;<br> +Caiff pawb ond plant y ddinas burlan,<br> + Eu troi, dyallwch,<br> +I'r tywyllwch, o'r tu allan.<br> + <br> + Cans oddi allan mewn swydd hyllig<br> + Mae'r cwn a'r swyn-gyf'reddwyr eiddig,<br> + Puteinwyr a llofruddwyr gwaedlyd,<br> + A phob celwyddwyr, yfwyr hefyd,<br> +Addolwyr eulyn, ddwl oer alwad,<br> + Ni 'dwaenant olau,<br> +Dawn a geiriau Duw, na'i gariad;<br> +A'r holl broffeswyr hunan-gnawdol,<br> + Nid yw eu rhyfyg,<br> +A'u dull unig, ond allanol.<br> + <br> + Gwyliwn fod ar nôd annedwydd,<br> + Rhaid dal yn agos at yr Anglwydd,<br> + A ffoi i Soar am anrhydedd:<br> + Ni thal sefyll ar wastadedd,<br> +Fel gwraig Lot, a ddarfu gychwyn,<br> + Ei gwlad a'i chartre,<br> +Fodd anaele, fu iddi'n elyn.<br> +Chwant y cnawd, a llygredd cyhoedd,<br> + Allant dyfu<br> +I'th anafu o borth y nefoedd.<br> + <br> + Llawer ffordd a llawer cwestiwn<br> + Sydd yn t'wyso rhyw demtasiwn;<br> + Gormod cyfle, a mynych arfer,<br> + Eill ein hudo ni o'n llawn hyder;<br> +Er bod doethineb mawr yn Sal'mon,<br> + Merched lledrydd,<br> +Draws eu gilydd, droes ei galon;<br> +Er gwneyd teml Dduw yn 'i ddechreu,<br> + F' aeth i weithio,<br> +Dan wenh'eithio, i'w duwiau nhwytheu.<br> + <br> + O! mor llithrig ydyw llwybyr<br> + Tuedd dyn i fynd wrth natur;<br> + Rhyfedd gariad a thrugaredd,<br> + Fod rhai'n sefyll hyd y diwedd;<br> +Os ai fel Pedr dros y llwybrau,<br> + Gweddia'n fynych,<br> +I Dduw edrych, di ddoi adrau:<br> +Golwg Iesu a'n galwo'n gyson,<br> + A'i air fo'n llosgiad,<br> +Unig hwyliad yn ein calon.<br> + <br> + <br> + <br> +OLWYNION DWFR MELIN RHUTHYN.<br> + <br> + <br> + <br> +Codog fawr enwog forwynion,-dwy-rod,<br> + Yn dirwyn yr afon;<br> +Cwyd gwegil codau gweigion,<br> +Codau o bwys ceidw y bon.<br> + <br> + <br> + <br> +Y GALON DDRWG.<br> + <br> + <br> + <br> +Swelwn echrysa golwg,<br> +Gwael iawn ddrych y galon ddrwg:<br> +Calon afradlon o fryd,<br> +Annuwiol heb ei newid:<br> +Calon yw mam pob cilwg,<br> +An-noeth drefn, a nyth y drwg;<br> +Drwg ddi-obaith, draig ddiball,<br> +Pwy edwyn ei gwŷn a'i gwall?<br> + <br> +Effaith y cwymp, a'i ffrwyth cas,<br> +A luniodd pob galanas;<br> +Grym pechod yn ymgodi,<br> +A'i chwantau fel llynnau lli;<br> +Glennydd afonydd y fall,<br> +Dengys bob nwydau anghall;<br> +Dîg-ofid yn dygyfor,<br> +Tân a mŵg, fel tonnau môr:<br> +Uffern yw hon, o'i ffwrn hi<br> +Mae bariaeth yma'n berwi:<br> +Ysbyty, llety pob llid,<br> +Gwe gyfan gwae a gofid;<br> +Trigfa pob natur wagfost,<br> +Bwystfilaidd 'nifeilaidd fost:<br> +Treigle a chartref-le trais,<br> +Rhyfeloedd, a phob rhyw falais;<br> +Rhial pob an-wadal wŷn,<br> +Ty ac aelwyd y gelyn.<br> +Meirch, a chwn, a moch annwn,<br> +Sy'n tewhau yn y ty hwn,<br> +Seirff hedegog mewn ogo,<br> +A heigiau dreigiau blin dro.<br> +Pob lleisiau, arw foesau'r fall,<br> +Sy'n dwad i swn deall;<br> +Swn t'ranau, sain trueni,<br> +Swn gofalon greulon gri:<br> +Melin wynt, yn malu'n wâg,<br> +Rhod o agwedd rhedeg-wag;<br> +A'i chocys afaelus fôn,<br> +Yn troi'u gilydd trwy'n galon;<br> +Drylliad, ag ebilliad bach,<br> +Y maen isaf, mae'n hawsach,<br> +Na dryllio, gwir bwyllo i'r bon,<br> +Ceulaidd, drygioni calon,<br> +C'letach a thrawsach ei thrin,<br> +Mewn malais, na maen melin.<br> + <br> +Llais hen Saul, a llys hwn sydd,<br> +Fan chwerw, o fewn ei chaerydd.<br> +Ni all telyn a dyn doeth,<br> +Clywn, ennill calon annoeth.<br> + <br> +Och! ni byth, achwyn y bo'n,<br> +Wrth goelio, fod fath galon:<br> +Gweddiwn, llefwn rhag llid,<br> +Yn Nuw, am gael ei newid.<br> +Nid oes neb a'i hadnebydd,<br> +Ond gain y Tad, a'i rad rydd;<br> +A'n gair os daw, gwiw-ras dôn,<br> +A dry'r golwg drwy'r galon:<br> +A drwg calon draw cilio,<br> +Amen fyth, mai hynny fo.<br> + <br> + <br> + <br> +PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH.<br> +BRENIN, USTUS, ESGOB, HWSMON.<br> +Rhyfela, Cyfreithio, Efengylu, Lluniaethu.<br> +Awyr, Tân, Dwfr, Daear.<br> +Anadl, Cyfraith, Efengyl, Cnawd.<br> + <br> + <br> + <br> +Yn gymaint ag i mi ryfygu argraffu y cyfryw waith distadl ag yw +hwn, oblegyd ei fod yn myned tan yr enw Chwaryddiaeth fe geir +amrywiol yn ei wrthwynebu, canys ni allant oddef i ddim da ddyfod +o Nazareth. Fe fydd y farn arnaf fi, yn enwedig ymhlith dynion +ffroen uchel Phariseaidd, a hidlant wybedyn, ac a lyncant +gamel.<br> + <br> +Ond yn fwy neillduol, mewn ffordd o amddiffyniad i'm gorchwyl, mi +a ddymunwn ar bob un esgusodi barnu cyn profi y dystiolaeth. +Gwaith pawb a brofir; felly mi a ddymunaf ar y rhai sydd barotach +i farnu nag ystyried, i ddar llen neu wrando yr hyn sy'n +gynwysedig; ac yna hwy a gânt adnabod fod pob gair yn wir +at ei achos.<br> + <br> +Yn gyntaf, fe ddaw un i adnodd y testyn, ac un dan enw Brenin; ac +at hwnnw, un i ddatguddio amrywiol o'r twyll sydd yn y deyrnas; +yn ol hynny, yr Hwsmon (sef y Cybydd); ac at hwn fe ddaw hen +fenyw ddiog. A daw un dan enw Esgob; ac at hwnnw fe ddaw un i +gellwair am le i fyned yn offeiriad; yn hyn y datguddir y trueni +a'r llygnedd sydd mewn gosodiadau eglwysig. Ac yn ganlynol daw +yr Ustus, ac ato ef yr Hwsmon, ym mha le y dangosir dull y +cam-gyfreithiau a'r creulondeb sydd yn y wladwriaeth. A daw yr +Hwsmon i'w ddyrchafu ei hun, mai efe sy'n cynnal pawb; i ba un yr +atebir, na all un alwedigaeth ei chynnal ei hun, - fod sefyllfa +ddynol yn gyffelyb i un dyn, y pen a'r holl aelodau yn gyfatebol +i un corff. Daw yr Hwsmon, wedi ei ofidio gan glefyd, yn ymofyn +Doctor, ac yn addunedu, os cai hoedl hwy, y byddai yn ddyn +duwiol; ac y mae yn ymddarostwng i ychydig o enw diwygiad; ond +pan gyntaf y gwellhaodd o'i glefyd, y mae yn myned waeth nag o'r +blaen, ac yn y diwedd yn marw yn druenus. Yn y modd hyn y mae'r +llyfr hwn yn treiglo.<br> + <br> +Nid oes gennyf ond ei adael i'ch barn chwi oil, gan obeithio nad +oes neb mor foethus na allant "brofi pob peth, a dal yr hyn sydd +dda."<br> + <br> +Yr eiddoch oll, &c.,<br> + <br> +THOMAS EDWARDS.<br> + <br> + <br> + <br> +PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH.<br> + <br> + <br> + <br> +[Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon.<br> + <br> +Syr Rhys.<br> + Gostegwch bawb, gostegwch,<br> + Os ydych am wrando, rowndiwch,<br> +Y fi ydyw'r crier ffraethber ffri,<br> + Ddaeth yma i gyhoeddi heddwch.<br> + <br> + Fy enw sydd hynod ddigon,<br> + Syr Rhys y Geirie Duon,<br> +Gŵr wyf a fedr ddweyd eu bai,<br> + Drwy deg, i rai cymdogion.<br> + <br> + Ond mi glywes fy nain yn ownio,<br> + Mai gore ydyw'n lleia' siarato;<br> +O ran fe gynhyrfa llawer un swrth,<br> + Mae'n debygol, wrth ei bigo.<br> + <br> + Ni fu erioed gynlleidfa luosog,<br> + Na bydde rhyw rai yn euog;<br> +Rhag ofn cenfigennu am hynny ymhell,<br> + Mae llawenydd yn well i'w annog.<br> + <br> + Mae gennym ni fath ar chwaryddieth,<br> + Yn pwnio 'nghylch y pedwar penneth;<br> +Sef Brenin, ac Ustus, ac Esgob llon,<br> + A'r Hwsmon hoewlon heleth.<br> + <br> + Y Brenin i wneyd llywodreth,<br> + A'r Ustus i reoli cyfreth;<br> +A'r Esgob i bregethu'r gwir,<br> + Wrth reol clir athrawieth.<br> + <br> + Ac ynte'n Hwsmon manwl,<br> + Sy'n talu tros y cwbwl,<br> +Trwy'i waith a'i lafur, drafferthus lun,<br> + Wrth drin ei dyddyn diddwl.<br> + <br> + Dyna'r testun oll mewn dwyster,<br> + Mae amryw drafaeliwr tyner<br> +A welodd <i>sign</i> ALL FOURS mewn tre<br> + A'i lyged yn rhyw le yn Lloeger.<br> + <br> + Ond ar hanes a dull y rheiny,<br> + Mae sail ein hact ni 'leni,<br> +Ond bod ynddi hi Gybydd, ac amryw o gêr,<br> + 'Ran pleser i'r cwmpeini.<br> + <br> + 'Doedd waeth dweyd ar fyr ei threfen,<br> + Na mynd i bregethu rhyw hir brygowthen,<br> +Mae hanner gair yn fwy i gall.<br> + Na dweyd i ddi-gall ddeugen.<br> + <br> + Y sawl sydd am brofi sylwedd,<br> + Gwrandawed hyn i'r diwedd,<br> +Os nad oes iddi ond dechre bach,<br> + Mae'n ffurfach yn ei pherfedd.<br> + <br> + Tyrd dithe'r cerddor tene,<br> + Cais dynnu rhyw sŵn o'th danne,<br> +Fel y gallwyf ddawnsio tro,<br> + Yn bur-ddewr i dreio'r byrdde.<br> + <br> + Ffarwel i chwi dro go fychan,<br> + Daw'r Brenin yma'n fuan;<br> +Ond mi ddof fi ato fe eto yn hy,<br> + 'Ran siawns na thuedda'i ymddiddan.<br> +[Diflanna.<br> + <br> +[Ymddengys Brenin.<br> +Brenin.<br> +'Nawr o'ch blaene'r hawddgar fyddin,<br> +Mi ddes ger bron dan enw Brenin,<br> +I adrodd i chwi fy mhwer addas,<br> +A'm cadernid uwch y deyrnas.<br> + <br> +Gan faint fy mraint, a'm parch, a'm <i>honor</i>,<br> +Twf eurdeg harddwych, tyrd, y cerddor,<br> +'Rwy'n chwennych datgan cân blethedig,<br> +Hyf a moesol, hefo miwsig, -<br> + <br> +(Alaw, - "DYDD LLUN Y BORE.")<br> + <br> +"Wel, gwelwch i gyd,<br> +Trwy'r byd yn wybodol y rheol sy'm rhan,<br> +I mi mae anrhydedd, a mawredd pob man;<br> + I'r Brenin mae'r braint,<br> +Wir gywraint ragorieth, yn benneth mawr barch,<br> +A phob ryw reoleth trwy'i daleth hyd arch;<br> +I mi mae'r awdurdod, a mawr air Emerod,<br> + I mi mae'n bri hynod yn barod mewn byd,<br> +I mi mae'r gair uchaf, beth bynnag a archaf,<br> + Mae'n dynion sydd danaf, mi brofaf i'm bryd,<br> + Hwy wnant fel y mynnwyf pan alwyf yn nghyd;<br> +Os archaf eu hanfon i ryfel echryslon,<br> + Yn erbyn gelynion, yn union hwy an',<br> +Hwy laddant, hwy leddir, gorchfygant, gorchfygir,<br> +Trwy ddyfroedd y mentrir, nid ofnir mawr dân,<br> +Dangosant eu cryfdwr iawn ledwr yn lân.<br> + <br> + "Fy awdurdod sydd gry',<br> +Mewn gallu teg 'wyllys yn ddawnus tan Dduw,<br> +I mi mae gor'chafieth, rheoleth pob rhyw,<br> + I mi mae mawrhâd,<br> +Pob gwlad enwog lydan sy'n rhwyddlan i'm rhan,<br> +Mae'r deyrnged i'm gafael, er mael o bob man;<br> +Mae danaf, nod union, arglwyddi a marchogion,<br> + Pob math ar wŷr mawrion, sydd ffraethlon swydd ffri,<br> +Pob offisers diwad, pawb gwiwlan, pob galwad,<br> + Pob cyfoeth, pob cofiad, mewn rhad mwy na rhi',<br> + Sy'n dirwyn o diroedd a mofoedd i mi;<br> +Gan hynny gwybyddwch, heb gilwg, o gwelwch,<br> + 'Rwy'n cario'r hawddgarwch ar degwch pob dyn,<br> +I mi mae'n holl arwydd, a'r goron deg wiwrwydd,<br> + Tan fraint ardderchawgrwydd, nef hylwydd ei hun,<br> +Dylwn gael i'm cyfarch bur barch gan bob un."<br> +[Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon.<br> + <br> + Wel, mi ddalia beint o ddiod,<br> + Fod yma ryw un wedi yfed gormod,<br> +'Ran ni chlywes i yn sobr odid ddyn,<br> + Yn ei frolio ei hun yn fwy hynod.<br> + <br> +Bren. Beth, ai ni wyddoch yma'n ddiwad<br> + A phwy, syre, 'r y'ch chwi'n siarad?<br> + <br> +Rhys. Gwn, debyga'i, ond considro yma beth,<br> + Mae'n llegach rhyw feth ar fy llygad.<br> + <br> + Corff ag a dynges, ond 'rwy'n lled angall,<br> + 'Does dim ddwlach na dyn cibddall;<br> + Onid gyda'r Roli'r tincer y gweles chwi'n glau,<br> + Wrth gofio, fel dau gyfell?<br> + <br> +Bren. Ewch oddiyma yn sydyn, lipryn,<br> + Ai dyna'r parch a r'owch i'r Bnenin?<br> + <br> +Rhys. Wel, pwy fuase'n ame eich bod chwi'n siwr<br> + Wedi mynd yn wr gan gymin?<br> +Ond brenin pwy ydych chwi o ddifri?<br> +Mi glywes rai'n son am Frenin y Diogi,<br> +Ac mae rhyw beth ar fy meddwl yn peri i mi<br> +Adel mai chwi ydy'.<br> + <br> +Bren. Taw, taw, â'th ynfyd chwedle diflas,<br> + 'Rwy'n deip o Frenin yr holl deyrnas;<br> + Mi allwn alw milwyr gwaedlyd<br> + I wneyd dy frad mewn llai na munud.<br> + <br> +Rhys. Wele, arglwydd melin Henllan<br> + A'n catwo ni rhag y barcutan;<br> +Yr oedd fy hoedl i yrwan, dinwan dw',<br> + Ar ei winedd e yn arw anian.<br> + <br> + Wel, begio'ch pardwn, Mr. Brenin,<br> + Onid oeddych chwi'n ffrynd i modryb Catrin?<br> +'Ran mi clywes yn gweddio gyda chwi'n daer,<br> + Efo Alis fy chwaer, ac Elin.<br> + <br> +Bren. Taw a'th swn gwan, onid oes ar gynnydd<br> + Weddio gyda myfi yn yr eglwysydd?<br> + <br> +Rhys. Wel, pan oedd crio'r tâl mawr o'ch achos chwi,<br> + Mi glywes i regu ar ogwydd.<br> + <br> + Ond yn wir, meistir, 'rwy'n ymestyn yn hoew,<br> + I weddio gyda chwi'n gadarn arw,<br> +Os gallwch chwi wneuthur rhyw ddyfeis,<br> + I roi llai o <i>excise</i> ar y cwrw.<br> + <br> +Bren. Onid ydyw pawb trwy'r byd yn ddibrin,<br> + Yn rhwym i dalu <i>duty</i> i'r Brenin?<br> + <br> +Rhys. Wel, fe fydde gwell, er hynny i gyd,<br> + Pe b'ai chwi heb gymryd cymin'.<br> + <br> +Bren. Wel, ond rhaid bod ymhob perthynas<br> + Goste mawrion ar y deyrnas,<br> + Cyn y cadwer pob rheole<br> + Tuag at gynhalieth gwyr ac arfe.<br> + <br> +Rhys. Wel, begio'ch pardwn chwi, Frenin tirion,<br> + Pa beth y dewisech gyment o weision?<br> +Ni fu erioed yn y byd, - ni wiw ddisgwyl bod, -<br> + Ddaioni lle bo gormod ddynion.<br> + <br> + 'Ran lle bo llawer o weindogion bydd y diogi mwya',<br> + 'Cerdd di,' 'cerdd dithe,' ni wyddir pa 'run anystwytha;<br> +A gyrru'r llanc lleia' wnant hwy stil,<br> + Trwy'r pwll i 'nol y ceffyl pella'.<br> + <br> + A'r rhai sy'n cael y cyflog penna',<br> + Ymhob lleoedd, sy'n gwneuthur lleia';<br> +Maent hwy'n mynnu rhan. Mi dd'wedaf i,<br> + Dan fy nwylo, mai chwi sy'n ola'.<br> + <br> +Bren. Taw a son dy ffol gamsynieth,<br> + Onid rhaid i bawb gael eu bywolieth?<br> + <br> +Rhys. Wel, maent hwy'n gwneuthur ymhob man,<br> + Hynny fedront o anllywodneth.<br> + <br> + Beth am y gwŷr sy'n derbyn trethi,<br> + A'r superfisors sy'n rhai pur fisi ?<br> +Nid y'ch chwi'n cael, i'ch traul a'ch tro,<br> + Mo'r hanner o ddwylo rhei'ny.<br> + <br> + A phe gwelech chwi mewn dirgelion,<br> + Y gwas esmwyth ydy fo'r ecseismon,<br> +Mynd at wraig y dafarn yn ambell dŷ,<br> + Man arall ymgwerylu'n greulon.<br> + <br> + Ni waeth i dafarnwr lledwan<br> + Fod rhwng y tân a'r pentan;<br> +Ni chaiff un o'r rhei'ny fywiolieth dda,<br> + Heb hwrio, neu fenthyca'u hanian.<br> + <br> + Ac mae gennych chwi wych o weision,<br> + Tua glanne'r moroedd mawrion;<br> +Pan fo smyglo ar y traeth fe fyddan' hwy yn y tŷ,<br> + 'R hen faeddod, yn rhy feddwon.<br> + <br> + A dyna i chwi'r modd yn loew,<br> + Mae'ch offisers chwi yma ac acw,<br> +Ni chewch chwi oddiwrthynt hwy, lawer tro,<br> + Ddim 'chwaneg nag iws i'ch enw.<br> + <br> +Bren. Mae teyrnged gyfion i mi'n digwydd<br> + O gefn y môr a chefn y mynydd.<br> + <br> +Rhys. Os oes i chwi'n digwydd beth i'ch shâr,<br> + Mae fo'n glynu gyda'r glennydd.<br> + <br> + Ni bydd i chwi ond rhan go wannedd,<br> + Erbyn y llyfo pawb eu bysedd;<br> +Mae gwmpas y môr, a glywa'i son,<br> + A'r mynydd, i chwi weision mwynedd.<br> + <br> + Eu gwaith mwyaf ydyw gwaitio<br> + Ar eu gilydd, ac ymwenwyno;<br> +Dwyn y naill oddiar y llall tan gadw swn,<br> + Yr un fath a'r cwn 'rol cinio.<br> + <br> + Os caiff rhai unweth godi fyny<br> + Yn enw'r Brenin, dyna hwy'n lladd ac yn braenu,<br> +Yn twyllo, ac yn robio mwy na'u rhan,<br> + Ni chaiff y gwan le i gwnnu.<br> + <br> + A phe gwyddech chwi weithian fel bu, rhyfel diwaetha,<br> + Rhwng admirals a chaptenied, bawb am y tynna',<br> +Yn derbyn breibs ac yn gwasganu'r gweinied,<br> + Mil mwy nag y gellir byth adrodd y golled.<br> + <br> + 'Roedd llawen o dwyll oddeutu'r milisie,<br> + Rhwng <i>y sergeants a'r corporals</i>, a phob carpie,<br> +Ond nid oedd twyll y rhei'ny ddim degwm yr hanner,<br> + Ag oedd rhwng gwŷr y môr ac offisers Lloeger.<br> + <br> + Nid oes ond y twyll a'r celwydd<br> + Ymhob man, o'r môr i'r mynydd;<br> +Lle byddo rhyw swyddog ar blwyf neu sir,<br> + Ni fydd dim d'ioni hir o'i herwydd.<br> + <br> + Dyma hyd y mynydd amser sheti,<br> + Os bydd ceffyl neu heffer y b'on' hwy'n ei hoffi,<br> +Waeth p'le ynte am ddefed bo node na llw,<br> + Na'r hanes, y nhw' pia rhei'ny.<br> + <br> + Ac felly nid oes ymhob rhyw fasnach,<br> + Ond y trecha treisied, a phawb drawsach, drawsach;<br> +Maent hwy'n symud eu cloddie, eu caue, a'u cêr,<br> + Onid yw'r mynydd yn llawer meinach.<br> + <br> + Bren. Er bod i'm llaw i bob rheoleth,<br> + Nid ellir wrth rai ffals wasaneth,<br> +Ond Duw a gadwo Frenin Lloeger,<br> + Mewn iach fendith a chyfiawnden. [Diflanna.<br> + <br> + Rhys. Amen yn fwynedd! Dymunaf finne,<br> + Boed llwyddiant yn ddoniol i'w ras a'i feddianne;<br> +A hir oes i'r Brenin mewn cywir fryd,<br> + Er maint sydd yn y byd o goste.<br> + <br> + Ond mae llawer o gnafon atgas,<br> + Yn cymryd arnynt yn y deyrnas,<br> +Fod yn bur i'r Brenin yn ei ŵrydd,<br> + Ac eu hynny yr un swydd a Suddas.<br> + <br> + Mae rhai mor liwdeg yn ymledu,<br> + Fel llyged y dydd pan fo haul yn tywynnu,<br> +A phan elo hi'n hwyredd, serthedd sain,<br> + Hwy gauant yn fain i fyny.<br> + <br> + Felly mae ffalster mewn rhai penaethied,<br> + A ffalster ddialedd mewn amryw ddeilied;<br> +Ffalster wrth gario cwrw a gwin,<br> + A ffalster wrth drin merched.<br> + <br> + Ffalsder, anlladrwydd llidiog,<br> + Ydyw godro heibio'r gunog;<br> +'Run fath a rhoi gwenwyn rhag lladd â chledd,<br> + Er hynny 'run diwedd euog.<br> + <br> + Yr un boene a'r un dibenion,<br> + Ydyw boddi mewn llyn neu foddi mewn afon;<br> +Neb na wnelo'r peth, na wnaed debyg chwaith,<br> + Mae'r meddwl a'r gwaith 'run moddion.<br> + <br> + Gan hynny'n glân ferchede,<br> + Yn wych weithian, ond gwell i chwithe<br> +Arfer yn ieuanc wneyd pob peth yn glên,<br> + Na mynd i glegar yn hen bengloge.<br> + <br> + Ac i gadw'r ffasiwn i fyny'n ddiball,<br> + Rhag bod yn aflerach na ffol arall,<br> +Mae gen inne ganiad wastad wedd,<br> + A ddengys i chwi'ch agwedd anghall.<br> + <br> + Mi a'i canaf hi mewn cysondeb,<br> + Ar GODIAD YR EHEDYDO, os ca i rwydd-deb,<br> +Chwi gewch yma glywed y gwir am y peth<br> + Heb ddim gwenieth, yn eich gwyneb, -<br> + <br> + "Y manwi ferched mwynion<br> + Gwamal feddal foddion,<br> +Gwych yw gennych dan y rhod<br> + Mewn iechyd fod yn wychion;<br> + Yswagrio'n fawr eich glendid,<br> + A rhodio mwy na'ch rhydid,<br> +Ac am y brafia'ch gwisgiad brith<br> + I fynd i blith ieuenctid;<br> +Pob ymddygiad balch fonddigedd,<br> +Pob rhyw agwedd curedd cariad<br> +Pob rhyw siarad hen gras eirie,<br> + A phob ystraie, troe trwyad',<br> +Ymhob rhyw ffals naturieth ffol<br> + Mae'ch llawn arferol fwriad.<br> +Ond yn eich ienctid mae i chwi ddysgu,<br> + Heb angharu, cael cynghorion;<br> +Er eich bod chwi heddyw'n ddibris,<br> + Chwi ddowch yn ledis boche llwydion;<br> +Cewch brynnu'ch dysg a'ch pen mewn dôl,<br> + Am fod yn ffol ynfydion."<br> + <br> + Nid yw cynghori merched, archied erchyll,<br> + Ond 'run fath a dwfr yn mynd hyd gafn pistyll,<br> +Trwy un pen i mewn, ac allan trwy'r llall,<br> + Ac felly mae'r gwall yn sefyll.<br> + <br> +[Ymddengys Arthur Drafferthus, y Cybydd.<br> + <br> +Arthur. A glywch chwi, pa beth sydd yma heddyw?<br> + Nad elw'i fyth i goed erill, on'd oes cryn dwrw.<br> + <br> +Rhys. Wel dyma ymofyn moel yn siwr,<br> + Onid aeth yr hen ŵr yn arw?<br> + Considr'wch wrth natur dipyn eto,<br> + Mae yn o fawedd i chwi feio<br> +Ar ferched ieuenc, a llancie, a phlant,<br> + Sy'n cadw gwylmabsant gwallgo'.<br> + <br> +Arth. Wele'r achlod i garpie rhechlyd,<br> + Ai nid oes gan rai ddim i'w wneuthyd?<br> +Oni wela'i fod yma fawr a bach,<br> + A rhai hen boblach biblyd?<br> + <br> + Dyma Sion ac Ann, Dafydd ac Elis'beth,<br> + Na bo'n son na chrybwyil, na wnai chwi ryw-beth,<br> +Yn lle bod fel hyn, mae'n rhyfedd gen' i,<br> + Na fydde g'wilydd gennych chwi ymgoleth.<br> + <br> + Wel, yn siwr, hi aeth yn fyd anaele,<br> + Nid eiff dyn yrwan i dre' nac i bentre',<br> +Na bo interliwd i'w chwane wrth eu chwant,<br> + Yn rhigwm rhwng y plant a'r hogie.<br> + <br> +Rhys. O, tewch a son a'ch barnu,<br> + Mae llawer peth waeth na hynny,<br> +Gwell gen i chwareu, mae'n llai bai,<br> + Na'r genfigen mae rhai'n ei fagu.<br> + <br> +Arth. Wel, mi glywes fy mam yn dweyd, 'rwy'n cofio,<br> + Mai po teca fo'r chware, gore ydyw peidio,<br> +Lle bo gormod o wagedd, egredd wg,<br> + Nid oes ond drwg yn trigo.<br> + <br> +Rhys. Wel, oni chlywsoch chwi dnaethu'n fanwl<br> + Hen benbwl cebyst, mai gwagedd ydyw'r cwbwl?<br> +Gwagedd o wagedd llygredd a llid,<br> + Yw'n moddion i gyd, 'rwy'n meddwl.<br> + <br> + Nid oes ond y twyll a'r ddichell ddiffeth,<br> + Yn mhob rhyw alwedigeth trwy'r gymdogeth;<br> +'Does odid un yn dilyn gwedd<br> + Gwirionedd yn ddiwenieth.<br> + <br> +Arth. O ni waeth i ti dewi, mi glywes rai'n siarad<br> + Fod pregethwyr duwiol yn mynd ac yn dwad,<br> +Mae'n dda fod rhein'y, gan ddarfod iddi hi,<br> + Eglwys Loegr, golli ei llygad.<br> + <br> +Rhys. Mae mwy o buteinied eglwysig,<br> + Nag a ddirnad un dyn gwledig;<br> +Ac mae yng nghysgod crefydd, beunydd trwy bwyll,<br> + Beth rhyfedd o dwyll a rhyfyg.<br> + <br> +Arth. Wel gwir a ddywed yr hen wr doetha,<br> + Llygriad y peth gore yw'r llygriad gwaetha;<br> +Pa goleua bo'r ganwyll cyn ei diffoddi,<br> + Mwya' yn y byd bydd ei mŵg hi yn drewi.<br> + <br> +Rhys. Mae'n wlad wedi goleuo ben bwy gilydd,<br> + Waith cyment sy o daeru ac ymgrafu am grefydd,<br> +A llawer ohonynt hwy'n llwyr heno,<br> + 'Run ffordd a Lusiffer a Pharo.<br> + <br> + Hwy farnant rai gwirion mewn digofent,<br> + 'Run fath a Judas am y blwch enent;<br> +Degymu'r mintys o'r gerddi gwâr,<br> + A gwneyd camwedd y pedwar cyment.<br> + <br> +Arth. Mi a glywes wr yn barnu<br> + Mai drwg ydyw dawnsio a chanu.<br> + <br> +Rhys. Gwir mai drwg yw, os cymer dyn<br> + Ei ogoniant ei hun o hynny.<br> + <br> + Mae'n gofyn i ddyn â'i ddonie,<br> + Roi'i synwyr a'i holl aelode,<br> +Ym mhob peth, er clod yn siwr,<br> + Yn gyhoeddus i'r Gŵr a haedde.<br> + <br> +Arth. Ni waeth i ti dewi a dadlu,<br> + Nid oes fawr yn gwneuthur felly.<br> + <br> +Rhys. Wel, y neb na wnelo hynny'n ddi stwr,<br> + Ym mhob achos mae'n siwr o bechu.<br> + <br> +Arth. Onid ydynt hwy'n dweyd mai'r brenin<br> + Yw amddiffynwr y ffydd gyffredin?<br> + <br> +Rhys. Mae'n wir ei fod oddiar ei fainc,<br> + Am faeddu pab Ffrainc a'i fyddin.<br> + <br> +Arth. Onid oes rhai o feibion brenin Pryden,<br> + Mi glywes yn y <i>post-house</i>, yn caru pabisten;<br> +Ond am ystraeon nid wyf ddim yn ffond,<br> + Mae drwg eu llond hwy yn Llunden.<br> + <br> +Rhys. Wel, yr oeddwn i ar fy ngore<br> + Yn ymddiddan â'r brenin gynne,<br> +Fe basiodd rhyngom tu yma i'r Hob,<br> + Beth gerwin o bob geirie.<br> + <br> +Arth. Ymddiddan â'r brenin! Tybed<br> + Ei fod ef cyn ddifalched;<br> +A glywch chwi, medda'i, mae fe'n siwr,<br> + Dan awyr, yn wr diniwed.<br> + <br> +Rhys. O, ydyw'n siwr, mae'r gŵr o'r gore,<br> + Yn ddiniwed a gonest, am a ddealles i gynne,<br> +Onibai gnafon a lladron sy ar ei gefn,<br> + Ni gaem ni yma well trefn 'rwy'n ame.<br> + <br> +Arth. Er mwyn dyn, pe soniasit ti dipyn<br> + Ynghylch y Dreth Fawr a'r Ardreth Brenin,<br> +Maent hwy ar eu deilied ym mhob lle<br> + Yn gyrru yma goste gerwin.<br> + <br> +Rhys. Nid all y brenin sydd â dull breiniol<br> + Ddim wrth hynny o warth wahanol,<br> +Pobl erill sy'n difa ym mbob man,<br> + O'r trethi, beth anhraethol.<br> + <br> +Arth. Pwy bynnag sy'n dyfetha'n foethus,<br> + Y brenin a'i rwysg yw'r esgus;<br> +Mae'n mynd yn ei enw trwy'r wlad hon,<br> + Gynifer o ddynion cnafus.<br> + <br> +Rhys. Wel, mae llawer pren teg brig-lydan<br> + Yn cysgodi bwystfilod aflan,<br> +Ac adar drwg yn nythu ynddo fry,<br> + Nid all e' ddim wrth hynny ei hunan.<br> + <br> + A chwi wyddoch na ŵyr bon derwen,<br> + Pa ffordd y gwinga un gangen,<br> +Ac felly ni all brenin, er trin pob treth,<br> + Wrth ei ddeilied wneyd peth na ddylen'.<br> + <br> +Arth. Wel, dywed ai'r brenin a ddarfu ordro<br> + Rhoi treth ar bob ceffyl, fel mae rhai yn caffio;<br> +Ond am dreth y gole ar bob rhyw gut,<br> + Mae'r gair mai Pitt sy'n pwtio.<br> + <br> +Rhys. Nis gwn i heno am un da obonyn,<br> + Maent fel cene llwynog, a'i ddichell wenwyn.<br> +Yn ymroi i gyd-yspeilio'n gâs<br> + Ein teyrnas, rhad Huw arnyn.<br> + <br> +Arth. Wel, mae'n chwith gan hen bobl weled<br> + Gyment o bob cyfnewidied;<br> +A phe doi rhai fu feirw; mi wrantaf fi,<br> + Bydde synnach gan rhei'ny synied.<br> + <br> + Mae'r bonddigion wedi'u witsio,<br> + Yn mesur eu tiroedd, yr aflwydd a'u torro;<br> +Ni ddaeth dim i'r byd, er maint y swn,<br> + Mon wenwynig a'r ffasiwn honno.<br> + <br> + Hwy fesurant y ffordd, y coed, a'r caue,<br> + Ac fel mae'n g'wilyddus, y perthi a'r cloddie,<br> +A'u tidau heiyrn a'u celfi chwyrn, -<br> + Pe b'ai hi am gyrn eu gyddfe.<br> + <br> +Rhys. Wel, mesuran 'nhw am y siwra,<br> + Eu tiroedd, mewn moddion taera;<br> +Daw'r dydd na roir fawr fwy o hon<br> + Na dwylath, i'r dynion tala.<br> + <br> + Ond natur y byd yw cadw twrw,<br> + Hir y onoin y tamed chwerw;<br> +Mi redaf fi draw ar hyn o dro,<br> + Mewn cariad i geisio cwrw. [Diflanna.<br> + <br> +Arth. Wel, rheded pawb lle gallon',<br> + Hi aeth yn fyd echryslon;<br> +Rhaid i denantied ymhob rhyw,<br> + Ar f'einioes i, fyw yn feinion.<br> + <br> + Dyma'r tiroedd, mae pawb yn taeru<br> + Y byddan' hwy i gyd yn codi;<br> +Ac ni wiw i ni siarad a gwneyd trwyn sur,<br> + Mae'r stiwardied yn wŷr stwrdi.<br> + <br> + Rhaid i ddyn ddysgu pratio,<br> + Tynnu het, a mynych fowio,<br> +Ac edrych pa sut yr agorir ceg,<br> + A dweyd yn deg, rhag eu digio.<br> + <br> + Ac ni chaniateir mynd i'w gwynebe<br> + I siarad, ond ar rai amsere,<br> +A rhyfedd mor syth, oni leiciant chwi'n son,<br> + Yn wŷr tonnog, y tront hwy'u tine.<br> + <br> + A rhaid yw eu tendio ar bob achlysur,<br> + A mynd i'w cymhorthe, rhag ofn eu merthyr;<br> +Os gwydde, os cywion, neu berchyll per,<br> + Rhaid eu ceisio hwy i'r gêr ddigysur.<br> + <br> + Ac os tyddyn fydd ar osodiad,<br> + Daw yno i ymryson resiad;<br> +Ni cheir na threfn, na threial, na thro,<br> + Heb iro dwylo'r diawlied.<br> + <br> + Mae'n rhaid i ystiward yn ei falchder<br> + Gael llawer mwy o barch na'i feister;<br> +Onide ni chaiff dyn gwan ddim lle<br> + Yn agos, os a fe'n eger.<br> + <br> + Digiwch ŵr boneddig, cewch bardwn ganddo,<br> + Ond os digiwch ystiward, chwi gewch eich andwyo;<br> +Mae hynny'n druenus ym marn pob dyn,<br> + Fod rhyw helynt fel hyn yn rwlio.<br> + <br> + Mae'r byd yn llawn aflwyddiant,<br> + Fe'i llyged tynned ar les pob tenant;<br> +Mae'r bonddigion a'r tlodion, drawsion drefn,<br> + Hefo'u gilydd ar ei gefn yn galant.<br> + <br> +[Ymddengys Gwenhwyfar Ddiog.<br> + <br> +Gwenhwyfar. Wele, nosdawch, gyda'ch cenned,<br> + Rhad Huw yma; a rowch chwi damed?<br> + <br> +Arth. O b'le rwan, hefo'ch cwman ci,<br> + Gwenhwyfar, daethoch chwi cyn hyfed?<br> + <br> +Gwen. Dwad ar ddamwen wnes i'r ffordd yma,<br> + O ran fod y byd yn gwasgu arna'.<br> + <br> +Arth. Pe buasech chwi er's meityn yn ei wasgu fe'n llym,<br> + Nid aethech chwi ddim fel yna.<br> + <br> +Gwen. Nid oes mo'r help, hawdd gennych chwi siarad,<br> + Yr ydwyf fi'n ddigon tlawd ac amddifad.<br> + <br> +Arth. Wele'r hen baunes, ar bwy 'roedd y bai?<br> + Oni all'sech wneyd llai o ddifrad?<br> + <br> +Gwen. Pa beth a ddifrodes, gadewch glywed?<br> + <br> +Arth. Cyment a gawsoch, ni fu 'run cyn gased;<br> +Ni chymrasoch erioed, mi wn yn dda,<br> + Ddim gofal, ond bwyta ac yfed.<br> + <br> +Gwen. Dyma'r peth a geir os eir yn dlawd,<br> + Rhaid dioddef gwawd a choegni.<br> + <br> +Arth. Ni oddefwch chwi ond eich haeddiant eich hun,<br> + 'Ran ni wnaethoch, gŵyr dyn, mo'r d'ioni.<br> + <br> +Gwen. Onid yw'r ddiareb yn dweyd gwir godidog, -<br> + Y neb aned i rôt, nid eiff byth i bum' ceiniog?<br> + <br> +Arth. O, hel rhyw esgusion dwl oerion di les,<br> + Mae'r hen Iddewes ddiog.<br> + <br> + Oni chawsoch chwi gynysgeth holliach,<br> + Aur ac arian, ac amryw geriach?<br> +Chwi allasech ddwad fel finne'n wisgi,<br> + I berchen digon, onibai'ch diogi.<br> + <br> +Gwen. Wel, soniwch chwi am ddiogi eiddigus,<br> + 'Roedd y plant yn fychen, a minne'n afiachus;<br> + A pheth a ddisgwylie neb mewn condisiwn,<br> + O waith na phwyse gan fenyw o'm ffasiwn.<br> + <br> +Arth. 'Doodd wiw i undyn a'ch adwaene,<br> + Ddisgwyl gennych fawr o wyrthie,<br> +'Ran prin y cynhyrfech chwi i roi tro,<br> + O'ch cornel i ystwytho'ch carne.<br> + <br> + O! fel y bydde hi yn un bauled,<br> + Yn eiste'n domen, na chynhyrfe hi damed;<br> +Buase'n dda fod y gwydde'n llawer man,<br> + Yn eistedd gan onested.<br> + <br> + Dyna fel y bydde hi mor ddigyffro,<br> + Trin plant yn ei lludded, a difa'r holl eiddo;<br> +Ac ysmocio nes aeth hi 'run lliw a'r gŵr drwg,<br> + Hen boced, gan fwg dybaco.<br> + <br> +Gwen. Wel, ond fy mrest i sy'n llawn caethni,<br> + Mae tybaco yn tynnu dwfr ohoni.<br> + <br> +Arth. Yr ydwy'n eich gweled chwi, hyll ei gwawr,<br> + Yn yslefrian mewn mawr yslafri.<br> + <br> +Gwen. O rhowch i mi gardod yn ddiragrith,<br> + Chwi glywsoch yn bendant mai da ennill bendith.<br> + <br> +Arth. Ni feddi di'r un fendith, mwy na gafr neu fwch,<br> + Gwyneb hwch mewn gwenith.<br> + <br> +Gwen. Onid ydyw'r gair yn dweyd yn gywren,<br> + Fod bendith i bawb a roddo elusen ?<br> + <br> +Arth. Y fendith ore fuase mewn pryd,<br> + Eich curo chwi o'r byd, hen garen.<br> + <br> +Gwen. Ai meddw ydych? fe fuase'n well dull<br> + Fy lladd! - O erchyll Iddew!<br> + <br> +Arth. Buase yn llawer amgen lles,<br> + Gael dibendod y gnawes bendew.<br> + <br> + Nage, pe gwyddech chwi'r cwmpeini gweddus,<br> + Fel yr aeth hi yn baelfed mor helbulus;<br> +Mae hi'n ddigon o siampl i bawb trwy'r plwy',<br> + Am fywiolieth, i fod mwy gofalus.<br> + <br> + 'Roedd ei gŵr hi'n porthmoneth draw ac yma,<br> + A llafn o bwrs melyn, ac yn walch pur ysmala,<br> +A hithe gartre' yn diogi, ac yn ymdroi,<br> + Mor foethus, wedi ymroi i ddyfetha.<br> + <br> + Ond o dafarn i dafarn, 'roedd e'r hen borthmon diofal,<br> + Heb fawr edrych at na thir na chatal,<br> +Ond canu efo'r tanne ac ymlid puteinied,<br> + A gwneyd bargeinion a cholli, ni bu'r un cyn erchylled.<br> + <br> + Fr dorrodd a'r wlad, ynte mor ddiawledig.<br> + Am filoedd o bunne, mi allaf ddweyd yn ddiarbennig;<br> +Llwyr wfft i borthmyn am dwyllo'r byd,<br> + O! na byddent hwy i gyd yn grogedig.<br> + <br> + Dyma hithe, Gwenhwyfar, wrth ei hen gynefin,<br> + Beth bynnag fydde'r ennill, ni hidie hi ronyn,<br> +Hi eistedde mor bwyllus, ac a smocie ei phibelled,<br> + Heb feindio'r un difin mewn gwartheg na defed.<br> + <br> +Gwen. Wfft, wfft i'r fath gelwydd, a goeliwch chwi bellach?<br> + <br> +Arth. Taw, hen hwr dafotrwg, ni fu erioed dy futrach,<br> +Na'th ddiocach, na'th ffieiddiach, mewn un man,<br> + Hen gwrwm, na'th anhawddgarach.<br> + <br> +Gwen. Nid oes mo'r help, mi glywa,<br> + Rhaid i'r gwan ddioddef pob trahausdra,<br> +Ond gobeithio, os colles yn hyn o fyd,<br> + Ca'i'n hawsach y bywyd nesa.<br> + <br> +Arth. Wel, dyma fel y bydd rhyw garpie,<br> +Pan elont hwy'n ddinerth, ac yn ol o feddianne;<br> +Maent hwy'n rhoi fod y nef, fel llysendy ar dro,<br> + I bob ceriach fynd yno o'u cyrre.<br> + <br> + Rhyfedd fel y dwedant mor odidog,<br> + Yn gysurus eu geirie, fod Duw'n drugarog,<br> +Ond pe bai fo drugarocach, mi wn fy hun,<br> + Na ddewis ef 'run fo ddiog.<br> + <br> +Gwen. O! nid oes yn y nef ddim gweithio.<br> + <br> +Arth. Wel, nid rhyfedd, gŵyr dyn, i chwi son am fynd +yno,<br> +Ond mi wranta na leiciwch chwi byth mo'ch lle,<br> + Onid oes yno de a dybaco.<br> + <br> +Owen. O! mae gennych chwi chwedle drwg ysmala.<br> + <br> +Arth. Nis gwn i, pe lleddid fi, pa'r un ysmaleiddia:<br> +Mi aroses gyda chwi, hyll ei gwarr,<br> + I ryw hewian ar yr hwya.<br> + <br> +Gwen. Gobeithio y rhowch chwi cyn eich myned,<br> + Fwyd eu lety, a minne cyn dloted.<br> + <br> +Arth. Ni chei gennyf, tra b'wyf yn fy nghof,<br> + Y tân a'm twymno, yr un tamed. [Diflanna.<br> + <br> +Gwen. Wele'r glân gwmpeini,<br> + Dyma'r cysur sydd imi;<br> +Cael fy hoetio a 'maetio ym mhob man,<br> + Yn eger o ran fy niogi.<br> + <br> + 'Rwy'n ofni 'ran diogi dygyn<br> + Mai 'niwedd fydd marw o newyn;<br> +Canys ni cha'i fymryn, y cwmni mwyn,<br> + Yn fy ngwendid, o gŵyn gan undyn.<br> + <br> + Ond gan i mi gael fy marnu'n waetha',<br> + Mi ddweda i chwi 'nghyffes, fel y gellwch fy nghoffa,<br> +Os ca'i yma le i eistedd i lawr.<br> + Drwy gwynion mawr mi gana'. -<br> + <br> +(Alaw, "SWEET WILLIAM.")<br> + <br> +"Pob ladi o ddynes led ddiddeunydd,<br> +Gwrandewch ar gwynion gwrach ddigynnydd;<br> +Y fi sy'n adrodd fy musgrellni,<br> +A maint o aflwydd a ddaeth imi,<br> + Erwina digwydd, o ran diogi.<br> + <br> +"Pan es i ddechre donie dinerth,<br> +Trin y byd a phob rhyw drafferth,<br> +Cefais ganwaith, cofus gen'i,<br> +Am ddilyn mynych serthnych swrthni,<br> + Golledion dygyn, o ran diogi.<br> + <br> +"Pob trawsneiddwch trist anniddan,<br> +Pob taeog walle yn tŷ ac allan,<br> +Pob rhyw anhap a thrueni,<br> +Pob aruthr ddamwain a ddaeth imi,<br> + Anrhaith dugas; o warth diogi.<br> + <br> +"Fy hyswieth doreth dyrus,<br> +Aeth yn ofer waith anafus,<br> +Y cig, y caws, a'r menyn gen'i,<br> +A spwyliai'n aml o ran imi<br> + Wneyd cam-drinogeth yn fy niogi.<br> + <br> +"Gan hynny, ferched, 'rwy'n eich annog,<br> +I gym'ryd siampl rhag troi'n ddiog,<br> +Mae un anhwsmon yn well i'w gyfri,<br> +Ac yn gynhesach nag anhyswi,<br> + Lle bo redegog bâr a diogi.<br> + <br> +"Mae'r gwr doeth yn rhoi canmolieth<br> +I wraig dda rinweddol berffeth;<br> +'Rwyf finne'n llwyn wrthwyneb iddi,<br> +Cymerwch rybudd o'm trueni,<br> + Ym mhob ymddygiad gwyliwch ddiogi."<br> + <br> +[Ymddengys Syr Rhys.<br> + <br> +Rhys. Pwy sy yma'n crugleisio mor luosog?<br> + <br> +Gwen. Y fi sydd yma'n dlawd ac anghenog.<br> + <br> +Rhys. O, mi welaf yma'n wâr,<br> + Yr hen Wenhwyfar Ddiog.<br> + <br> +Gwen. Wel, 'rwyf fi mewn cyflwr enbyd,<br> + Na wn pa beth i'w wneuthyd.<br> + <br> +Rhys. Mi ddysgaf fi, i'ch llonni yn llawn,<br> + Fuddiol iawn gelfyddyd.<br> + <br> +Gwen. Ni waeth i ti dewi â'th ddwndwr dibris,<br> + Yr wy'n rhy hen i fynd yn brentis.<br> + <br> +Rhys. O na, fe drefnwyd i chwi swydd ger bron,<br> + A wneiff i chwi burion offis.<br> + <br> +Gwen. Pe cawn i ryw offis fechan,<br> + Rhag i mi newynu yn anian.<br> + <br> +Rhys. Ffoledd newynu a chadw nad,<br> + Tra fyddo'r wlad mor lydan.<br> + <br> + A chwithe'n hen fenyw lysti am gerdded<br> + Cewch gystal bywiolieth ag allech chwi weled,<br> +A chwmni merched o le i le,<br> + A'ch gwala o de i yfed.<br> + <br> + Ond rhaid i chwi ddysgu'n ddwysgall,<br> + Fedru dangos i fenywod annghall,<br> +Eu ffortun yn dwt, mewn cwpan de,<br> + Fel y gallont hwy'n ddie ddeall.<br> + <br> +Gwen. Mae ofn na alia'i ddim oddiwrthi.<br> + <br> +Rhys. Ni fu erioed beth hawsach, troi cwpan a'i throsi,<br> + A dweyd peth a'u plesio, wrth eich pen eich hun,<br> + Dyna'r cyfan, fe ŵyr dyn, am dani.<br> + <br> + Nid rhaid i chwi fyth mo'r ame<br> + Na ddywedwch y gwir o'r gore,<br> +Ran y cythrel sy'n dysgu, ac yn trefnu'r tro,<br> + Ac y fo sy'n gwirio'r geirie.<br> + <br> + Dywedwch chwi y bydd rhyw un farw,<br> + Fe tynn y diawl e' i foddi neu dorri wddw',<br> +Ac i gyflawni'ch dywediad, mewn clymiad clir,<br> + Dyna hynny'n wir am hwnnw.<br> + <br> +Gwen. 'Rwy'n ame y dysga'i ar led osgo,<br> + Ond nis gwn i a ydyw'n ddrwg ai peidio.<br> + <br> +Rhys. Mae'r arfer honno wedi'i setlo'n syth,<br> + Nid rhaid i chwi byth mo'r hidio.<br> + <br> + Nid oes ond y dichell a chyfrysdra,<br> + Yn mynd ymlaen yn y busnes yma,<br> +Cans holi ac ymofyn i ddeall eu ysgwârs<br> + Bydd y <i>fortune-tellers</i> tala.<br> + <br> + Lle gweloch wraig ieuanc iachus,<br> + Yn berchen hen ŵr oedranus,<br> +Dywedwch wrthi fod hwnnw ar dranc<br> + Ac y ceiff hi ddyn ieuanc nwyfus.<br> + <br> + A lle bo gŵr go ddawnus, a gwraig ddi-dd'ioni,<br> + Dywedwch wrth hwnnw bydd farw'r hen ladi,<br> +Ac y ceiff ail wraig o fenyw dêg,<br> + Fwyneidd-deg, lwysdeg, lysti.<br> + <br> + Felly dywedwch wrth bawb trwy wenieth,<br> + Y peth a feddylioch a blesio'u naturieth;<br> +Os plesiwch y merched ar hyd y byd,<br> + Chwi gewch hoff hyfryd ffafreth.<br> + <br> + Cerddwch trwy degwch hyd deie'r cymdogion,<br> + Dysgwch ofer-ddadwrdd, a dehongli breuddwydion,<br> +Chwi gewch fywolieth, mi wrantaf fi,<br> + A chysgu a diogi digon.<br> + <br> +Gwen. Iechyd i'th galon am fy nysgu,<br> + Mi â'n <i>fortune-teller</i> ore yng Nghymru,<br> +Darllenaf desni mawr a mân,<br> + A threiaf min tân lyg-tynnu.<br> + <br> + Mi gaf bellach yn ddiballu,<br> + Ar f'engoch, fywolieth fwyngu;<br> +Mae dywedyd ffortun i ambell ffrynd,<br> + Yn ddigrifach na mynd i grefu.<br> + <br> + Yr wyf wedi cynhyrfu'n bendant,<br> + A darn wylltio o ran fy llwyddiant;<br> +Lle caffwy' 'ngwrando'n rhuo'n rhwydd,<br> + Mi bwnia gelwydd galant.<br> + <br> + Ac os daw celwydd i beri canlyn<br> + Mae'n hawdd gwneyd esgus cyn bo fo'n disgyn,<br> +A thaflu'r cwbl drwbl drefn<br> + Yn rhywiog ar gefn Rhywun.<br> + <br> + Wel, nosdawch heno, cofiwch i mi'ch annog,<br> + I feddwl am ddiwedd menyw ddiog,<br> +Sy'n mynd ar hyd y byd 'ran diogi a bâr.<br> + Yn <i>fortune-teller</i> talog. [Diflanna.<br> + <br> +[Ymddengys Esgob.<br> + <br> +Esgob. Mi ddois o'ch blaen, y cwmni hylwydd,<br> + Dan enw tad yr holl eglwysydd;<br> +Myfi yw swcwr, dyddiwr da,<br> + Sylfaene cryfa crefydd.<br> + <br> + Sant Paul gynt a roddodd urdda<br> + I Timotheus, yr esgob cynta,<br> +I oruwchlywodraethu'n siwr,<br> + Yr Ephesied, yn wr hoffusa.<br> + <br> + A Thitus hefyd, wynfyd iawnfodd,<br> + Efe yn ddewisol a'i hurddasodd,<br> +Ar y Cretiod yn esgob cryf,<br> + Ei ddonie dwysgu ddysgodd.<br> + <br> + Yr wyf finne'n deip o'r alwad honno,<br> + Dan enw'r esgob mewn gwir osgo,<br> +Yn dad eglwysydd odidog liw,<br> + Hoff urddus, i'w hyfforddio.<br> + <br> +[Ymddengys Rhys.<br> + <br> +Rhys. Wele! Dafydd y Joci, a Thomas, a Jacob,<br> + A Modryb Elin Ty'n 'r Ysgol, edr'wch lle mae'r esgob!<br> +Da geny'n gymhwys gael lle â chwi ymgomio,<br> +A wariwch eich ceiniog os darfu chwi'ch cinio?<br> + <br> +Esg. Ewch, rôg <i>impudent</i>, oddiyma,<br> + Gwrando'ch ynfydrwydd chwi ni fedra.<br> + <br> +Rhys. Maddeuwch, f'arnglwydd, y tramgwydd trwch,<br> + Yn rhodd na ddigiwch wrtha.<br> + <br> + Mae gen i ewyllys yn fy nghalon,<br> + Gael lle i fynd yn berson;<br> +'Rwy'n gweled y rhei'ny mewn gwlad a thre'<br> + Yn o glos yn eu cobe gleision.<br> + <br> +Esg. Taw, lolyn ynfyd lledffol,<br> + A'th siarad ansynwyrol.<br> + <br> +Rhys. Wel, mi wnawn, os oes gen i rhy fach stad,<br> + Ficar neu gurad gwrol.<br> + <br> + Mi ddarllena Gymraeg ar redeg,<br> + A thipyn bach o Saesneg;<br> +A pheth, fy meistr, ellwch chwi ddweyd,<br> + Neu chwenych i mi wneyd ychwaneg?<br> + <br> +Esg. A gai gennyt ti dewi, dywed,<br> + A swnio dy ffol gamsynied.<br> + <br> +Rhys. Wel, mi allaf wnenthur yn ddi lai,<br> + 'Run synwyr a rhai personied.<br> + <br> + Beth sydd i'w wneyd ond darllen ambell Sulgweth,<br> + A thendio bedydd a chladdedigeth?<br> +Mae'r llane bach yma, lawer pryd,<br> + Heb rigwm yn y byd o bregeth.<br> + <br> + Ac os pregethir weithie,<br> + Nid rhaid mo'r poeni ac astudio'r penne;<br> +Fe bryn dyn ddigon at iws y plwy'<br> + Yn hawddgar am ddwy geinioge.<br> + <br> + A pheth a nad imi fedru tendio,<br> + A chodi ar y degwm pwy bynnag fo'n digio,<br> +Ac oni thalant hwy bob peth,<br> + Gwneyd iddynt trwy gyfreth gwafro.<br> + <br> + Felly mi leiciwn yn fy nghalon,<br> + Gael mynd yn ŵr eglwysig, i wisgo dillad gleision;<br> +Pe t'rawech chwi gyda fi am le da,<br> + Mi fyddwn mewn bara purion.<br> + <br> +Esg. Ni fuost ti erioed, un ffol ei ledpen,<br> + O fewn i Cambridge na Rhydychen.<br> + <br> +Rhys. Ni chadd y rhai fu yno fawr wellhad,<br> + Ni waeth i ni'n gwlad ein hunen.<br> + <br> +Esg. Nid a neb i'r cyfryw swydde,<br> + Heb fod yno'n profi eu donie.<br> + <br> +Rhys. Mae'n hawdd medru rheol ddynol ddysg,<br> + Sy'n gyffredin ym mysg yr offeiniade, -<br> + <br> + Flowlio a hela, a chware cardie,<br> + Ymladd ceiliogod, a thrin merchede,<br> +Darllen papur newydd, fel y byddan' nhw,<br> + Ac yfed cwrw am y gore.<br> + <br> + Mi fedra fyned trwy ddichellion,<br> + 'Rhyd plase gwŷr bonddigion;<br> +Dyna'r fan lle ca'i'n ddi feth,<br> + Mewn barieth fywolieth burion.<br> + <br> + Mi gaf ddweyd fy helynt a welwyf wrth ffowlio,<br> + Pa fodd y bydd y tenantied yn contreifio;<br> +Pa'r un fo'n dda ei lun, a pha'r un fo'n ddi les,<br> + Fel caffwyf mewn gwres fy nghroeso.<br> + <br> + Lle bo denant cryf i'w ganfod,<br> + Rhaid dweyd gellir codi ar hwnnw hylldod;<br> +A lle bo un gwan, eu hwylio 'nhw'<br> + I orffen hwnnw yn hynod.<br> + <br> +Esg. Mae'n hawdd gweled, pe cai ti gyfle,<br> + Y gwneit ti'n hwylus ddrwg annele.<br> + <br> +Rhys. Pe bawn i yn berson, a fydde bai<br> + Am wneuthur fel y gwnelent hwythe?<br> + <br> +Esg. Dos oddiyma i ofer ddwndro.<br> + <br> +Rhys. Gobeithio nad ydych chwi ddim yn digio,<br> +Rhag ofn, fy meistr, mewn trawsder trwch,<br> + Y mynnwch fy ysgymuno.<br> + <br> +Esg. Hawdd y galla'i wneuthur felly.<br> + <br> +Rhys. Wel, beth os bydde arain i dalu?<br> +Pe bai fastardied lond y fro,<br> + Cai fy 'menydd ei safio am hyany.<br> + <br> + Mae yn nghyfreth esgob ryw arfaeth osgo,<br> + Bron mwy diawledig na chyfreth Llandeilo,<br> +Mae ganddo gynffonne a blaene blin,<br> + A llawer tin sydd tano.<br> + <br> + Hwy ddaliant ychydig bach o fater<br> + O gwrt i gwrt, ac o chwarter i chwarter;<br> +Nid oes un blewyn yn eich plith<br> + O fendith na chyfiawnder.<br> + <br> + Ond yr arian sy'n gwneyd pob gwyrthie,<br> + Er bod rhai dynion yn bostio eu donie;<br> +Yr arian sy'n gyrru'r ysgolheigion rhydd,<br> + I gyrredd y llefydd gore.<br> + <br> + Ni bydd mab i boblach wladedd lwydion,<br> + Ond ficer neu gurad gwaredd ei foddion;<br> +Nid oes, wedi dysgu pob disgwrs,<br> + Ond y gore ei bwrs am berson.<br> + <br> +Esg. Paham y rhoddi di yma'n ddibaid,<br> + Y cyfryw g'wilydd ar fugeiliaid ?<br> + <br> +Rhys. Ond am eu bod, gwybyddwch pam,<br> + Yn wŷr diofal am eu defed.<br> + <br> + Yr wyf fi'n cyff'lebu'n barod<br> + Y rhai drwg i'r hyslau a'r drogod,<br> +Heb hidio'n defed, doed a ddêl,<br> + Nes cant hwy afel yn y cnyfod.<br> + <br> + Mae un ysgub ddegwm gan ambell berson,<br> + Yn werthfawrocach nag eneidie'r holl blwyfolion,<br> +'Ran os cant hwy ddim colled yn y degwm cu,<br> + Hwy ant i gwerylu'n greulon.<br> + <br> + Ac er iddynt weld y plwyfolion yn anaele,<br> + Yn rhedeg yn chwidir ymhob rhyw bechode;<br> +Ac yn mynd tuag uffern o'u blaene yn syth,<br> + Ni chynhyrfant hwy byth mo'r pethe.<br> + <br> +Esg. Pa beth all nac esgob na pherson gwisgi,<br> + Aruthr yw'r hanes, wrth y rhei'ny?<br> + <br> +Rhys. Beth yw gwaith bugail ond cadw, os gall,<br> + Yr un fo mewn gwall rhag colli.<br> + <br> +Esg. Onid ydys yn darllen ac yn gweddio,<br> + Y modd y mae'r eglwys wedi apwyntio?<br> + <br> +Rhys. Ni wnaiff gwas cyflog, mi wn yn dda,<br> + Dan gellwer, ond lleia' gallo.<br> + <br> + Mae'r ffurfie hen ffasiwn mewn hoffusrwydd,<br> + I borthi'r eneidie, onid aeth hynny'n annedwydd;<br> +Ac fe godwyd llawer ymhob lle<br> + Yn awr o ddegyme newydd.<br> + <br> + Mae hynny'n arwydd union<br> + I'r golwg, pa le mae'r galon;<br> +A pha un ai degwm ai eneidie'r praidd<br> + Sy'n gafaelu yng ngwraidd ei galon.<br> + <br> + Ond wrth ffrwyth yr adwaenir pob pren a'i dyniad,<br> + A farno a fernir, ni waeth hyn o lar'nad,<br> +Onibai fod rhai'n cael gras Duw yn glir,<br> + I dderbyn y gwir trwy gariad.<br> + <br> +Esg. Och! Och druenus boenus bennod,<br> + O feddwl hyn anfuddiol hynod,<br> +Fod cyment llygredd trwy'r ddull hon,<br> + Gall pob rhyw ddynion ddannod.<br> + <br> + Mae'r fuchedd ddrwg yn amlwg ymlid,<br> + Fel nod yw'r hyllfarn i ni trwy'r hollfyd,<br> +Drygioni'n gwlad anurdda'n glir<br> + Yr eglwys gywir oglud.<br> + <br> + Mae achos mawr trwy deimlad<br> + I ganu prudd alarnad,<br> +Am weinidoglon Eglwys Dduw,<br> + Mor hagar yw ei rhwygiad, -<br> + <br> +(Alaw - "AMOR EUS," neu "IANTO'R COED.")<br> + <br> + "Clyw, Eglwys Loeger, ffraethber ffri,<br> + Hap lwyra 'stad, pa le 'reist ti,<br> +Yng nghanol d'urddol frawdol fri,<br> + I'r fath drueni anian.<br> +'Nol dwediad Gildas atgas wawr,<br> + Y gwyfaist awr yn gyfan;<br> +Cans dy weinidogion sydd dan sêr,<br> + Yn haeddu eger ogan.<br> + <br> + "Trwm achos ofni'n enbyd sy,<br> + Beth wneiff y wlad gyffredin lu,<br> +Tra bo'r blaenoriaid harddblaid hy',<br> + Wedi'u dallu gan dywyllwch;<br> +A'r dall truenus warthus wall,<br> + Yn t'wyso'r dall, dyellwch<br> +Mai yn y ffos, anniddos nerth,<br> + Mewn galar serth, y syrthiwch.<br> + <br> + "O! chwi rai deillion llyrfion llawn,<br> + Sy'n sôn am Grist a'i ddidrist ddawn,<br> +Ac heb adnabod eto'n iawn,<br> + Mo'i hollol gyfiawn allu;<br> +Pa fodd y byddwch, tristwch trwm,<br> + Pan ddarfo swm rhesymu?<br> +Ni feddwch geidwad yn eich plith,<br> + Ond melldith, rhagrith rhygry'.<br> + <br> + "Gan hynny profwn bawb ger bron,<br> + Beth dâl rhyw enw llanw llon,<br> +Am ffurfiau'r Eglwys hardd-ddwys hon,<br> + Dyst oerion heb ystyried;<br> +Na chael erioed iach oleu-ryw,<br> + Gwirionedd Duw i'r ened,<br> +A chym'ryd ffalster yn lle ffydd,<br> + Bydd prudd y dydd diweddied."<br> + <br> + Ffarwel yn awr, yr wy'n mynd ymeth,<br> + Gweddied pawb am wir wybodeth,<br> +Dallineb ysbryd enbyd wawr,<br> + Sy heddyw'n fawr ysyweth. [Diflanna.<br> + <br> +[Ymddengys Ustus.<br> + <br> +Ustus. Mi ddes o'ch blaene,'r cwmni gweddus,<br> + Yn awr ar osteg dan enw'r Ustus;<br> +Gen i mae'r pen awdurdod ffraeth,<br> + I wneyd llywodraeth fedrus.<br> + <br> + Mae'r byd mor llawned o elynion,<br> + Sef dynion gwresog o natur groesion,<br> +Yn fawr eu brys mewn tref a bro,<br> + Am yrngyfreithio yn frithion.<br> + <br> + Yn ol eu holl gynddaredd erchyll,<br> + A'u naws wenwynig, ni sy n ennill;<br> +Oherwydd hynny mi alla' yn hy,<br> + Hap hynod, ganu pennill, -<br> + <br> +(Alaw - "GONSET GRUFFYDD AP CYNAN.")<br> + <br> +"Chwychwi gyfreithwyr, barnwyr byd,<br> +Dewch ynghyd, braf yw'n bryd,<br> +Yma ar hyd, mewn mawr anrhydedd.<br> +I ni mae'r mawredd ymhob man,<br> +I ni yma'n awr mae'n fawr y fael,<br> +Gwych a gwael a raid ein cael,<br> +O, mor ddiffael yw mawrdra ffylied!<br> +I ni mewn rhediad yn ein rhan,<br> +Er bod y gyfraith rwyddfaith rad<br> +Yn dda'n ei lle trwy ddawn wellhad;<br> +Nyni'n mhob gwlad sy'n chwanog ledio,<br> +Ffordd bo ni'n leicio, am eiddo a mael,<br> +Wrth fedru chwareu mewn awch hy',<br> +Y gath ddwy gynffon yma'n gu,<br> +'Ry'm ni ymhob llu yn medru moedro<br> +Dan gyfryw gwafro i gogio'r gwael.<br> + <br> +"Tan rith cyfiawnder llawnder llwydd,<br> +Yr y'm ni'n rhwydd yn trin ein swydd,<br> +Rhaid in' o'n gŵydd trwy guddio'n dyfes,<br> +Os mynwn fantes yma i fyw,<br> +Wrth ddweyd yn deg a thido'n dost,<br> +O ddelio'n rhydost mae'r mawrhydi,<br> +I gadarn godi, a llonni ein lliw.<br> +Er teced cyfraith ffraethwaith ffri,<br> +Ag arian hardd ni a'i gwyrwn hi,<br> +I brynnu bri neu dorri'r dyrus,<br> +Y wobr drefnus a wna'r tro,<br> +I ni mae'r braint, i ni mae'r bryd,<br> +I ni mae'r parch, i ni mae'r byd,<br> +I ni o hyd mae hyder cywaeth,<br> +Tra dalio cyfraith yn ein co'."<br> + <br> +[Ymddengys Arthur.<br> +Arthur. A glywch, onid ydych chwi yn llafan lysti,<br> + Ac yn gene pur lodog, i ganu baledi?<br> +Bydde cwilydd gan lawer ddangos ei lun,<br> + Y ffasiwn ddyn ddi-dd'ioni.<br> + <br> +Ust. Ond y fi yw'r pen cyfreithiwr eglur,<br> + 'Nol rhwym a rheol presennol synwyr,<br> +Sydd yn trefnu i fynnu'n faith<br> + Hynotaf gyfraith natur.<br> + <br> +Arth. Os chwi yw'r cyfreithiwr, 'delw'i byth Lanfrothen,<br> + Oni row'n i chwi agos dair a chweigen,<br> +Pe dysgech chwi fine'n dwrne tost,<br> + I ymgred a rhoi côst yn gywren.<br> + <br> + 'Rwy'n ame pe bawn yn wr o gyfreth,<br> + Y mynnwn diroedd beth didoreth;<br> +Siawns am fod yn gnafus mewn dyrus daith,<br> + Ac ystwrdio, na chawn waith stiwardieth.<br> + <br> +Ust. Digon i bawb un busnes parod,<br> + Nid iawn i neb ymgyrredd gormod.<br> + <br> +Arth. Wel, dyma'r diawl ei hunan, hai, hwi, hai,<br> + Yn bwrw'r bai ar bechod.<br> + <br> + 'Does neb fwy'u rhaib a'u barieth,<br> + Na phersonied a gwŷr y gyfreth,<br> +Mi wn y cym'rech pe cae'ch chwi'ch bryd<br> + I'ch rhan yr holl fyd ar unweth.<br> + <br> + Dyma chwi â'ch cyfreithie a'ch papure parod,<br> + Wedi dwyn yma'n erwin feddianne mân aerod,<br> +Ac yspeilio llawer gŵr bonheddig da,<br> + Drwy'ch dewrder a'ch awdurdod.<br> + <br> + A pheth yw'r ymrysone sy rhwng personied,<br> + Am y degwm a'r eglwysi, nid oes neb mor glosied,<br> +Tri lle neu bedwar gan ambell un sydd,<br> + Fel y mae'n gywilydd gweled.<br> + <br> +Ust. Wel, beth am danoch chwithe'r hwsmyn,<br> + Onid y'ch dueddol i fwy nag un tyddyn;<br> +Mae trachwant Adda, trecha' tro,<br> + Ym mhawb, 'rwy'n coelio,'n canlyn.<br> + <br> +Arth. Wel, dyma ni heb fedru,<br> + Ond hau, a chau, a phlannu,<br> +A chwi a'ch bath yn hel tir pob man,<br> + I ddwyn ein rhan er hynny.<br> + <br> + Y cyfreithwyr a'r personied,<br> + A r siopwyr a'r apothecaried,<br> +Yn dwyn hynny allont o diroedd cu,<br> + I'w gwinedd, gael gwasgu'r gweinied.<br> + <br> + Ac os bydd gŵr mawr a chanddo fater,<br> + Fe'i caiff ef mewn gafel ar ei gyfer;<br> +Ond am ddyn tlawd, O! sa' di'n ol,<br> + Mae hwnnw'n rhy ffol o'r hanner.<br> + <br> + Och! faint o diroedd sydd wedi myned<br> + Yn union i'r un sianel a thir yr hen Sioned:<br> +Ond ni chuddir Dyffryn Clwyd â mŵg y dre',<br> + Daw melldith i'r gole i'w gweled.<br> + <br> +Ust. Pechaduried y'm ni o'r taera,<br> + Bob swyddog er oes Adda,<br> +Nid oes di fai a sai' yn dêg<br> + I daflu carreg gynta'. [Diflanna.<br> + <br> +Arth. O, cais fynd mewn cyffro,<br> + At y gyfreth 'rwyt ti'n gwefrio,<br> +Am ysbio mantes a chael gwall<br> + Ar ryw ddyn dall i'w dwyllo.<br> + <br> + Chwi a glywsoch yma ar gyfer<br> + Yr esgob a'r ustus yn ffrostio'u gwychder,<br> +Mai nhw sy'n trefnu ac yn plannu i'n plith<br> + Y fendith a'r cyfiawnder.<br> + <br> + 'Roedd un yn bostio'i weddi a'i bregeth,<br> + A'r llall mor gyfrwys yn bostio 'i gyfreth;<br> +Ond y fi raid weithio a ffwndro'n ffest,<br> + Gael talu am eu gorchest heleth.<br> + <br> + Er eu bod hwy yn ymddyrchafu,<br> + Bob un yn hollawl yn ei swydd a'i allu;<br> +Gwaith yr hwsmyn sydd ar dwyn<br> + Yn eu dal hwy'n fwyn i fyny.<br> + <br> + Beth bynnag a fyddo beunydd<br> + O g'ledi arnynt hwy trwy'r gwledydd,<br> +Yr hwsmon truan ym mhob tre'<br> + Raid ddiodde'r coste a'r cystudd.<br> + <br> + Os digwydd bod rhyw helyntion,<br> + Neu ymddigwd rhwng boneddigion;<br> +Hwy daflant y cwbwl drwbwl drefn,<br> + Mor esmwyth, ar gefn yn hwsmon.<br> + <br> +[Ymddengys Rhys.<br> + <br> +Rhys. Pwy sydd yma mor ddigysur,<br> + Yn erthwch, ai chwi yr hen Arthur?<br> + <br> +Arth. O! dos oddiyma, a thaw a son,<br> + Mae'n swga gen i ddynion segur.<br> + <br> +Rhys. Och fi! wr, pa beth a'ch cynhyrfodd?<br> + Mae rhywbeth yn eich moedro chwi yn eich ymadrodd.<br> + <br> +Arth. O! gofid y byd ac amryw beth,<br> + Yn lanweth a'm creulonodd.<br> + <br> + Och! pe clywsit ti gan daclused,<br> + 'Roedd yr esgob a'r ustus yn ymffrostio'u gweithred,<br> +Ac yn dweyd mai nhw, trwy'r byd yn glau,<br> + Sy'n ethol, y ddau benaethied.<br> + <br> + Ond y fi'r hwsmon gwirion goryn<br> + Sydd ddydd a nos mewn gofid dygyn,<br> +Yn gorfod, er maint eu braint a'u bri,<br> + A'u trawsder hwy, dalu trostyn'.<br> + <br> +Rhys. Wel, nid wrth ei phig mae prynnu cyffylog,<br> + Ac ni wiw gyrru buwch i ddal ysgyfarnog;<br> +Gwell i bawb y drwg a wypo'n llwyr<br> + Na'r drwg nis gŵyr yn wasgarog.<br> + <br> + Gan hynny, 'r hen wr hoew,<br> + Gadewch gael chwart o gwrw;<br> +Ni gawn ymgomio a swnio heb sen<br> + Yn hynod uwch ben hwnnw.<br> + <br> +Arth. Nid ydyw'r byd yn fforddio<br> + Yr awrhon i mi fawr wario;<br> +Ond nid a'i am beintyn sydyn syth<br> + Yn ddigalon byth i gilio.<br> + <br> +Rhys. Ni phrisiwn i ddraen fy hunan<br> + Er eich tretio o werth un rotan.<br> + <br> +Arth. 'Does dim i'w ddweyd, 'rwyt ti'n ddi feth,<br> + Rhaid adde, 'n gydymeth diddan.<br> + <br> +Rhys. Dyma at eich iechyd da chwi a minne.<br> + <br> +Arth. Diolch yn fawr, mi yfa' 'ngore;<br> +Fel y gallwy' ddisgwyl rhwydd-deb cry,'<br> + Yn rhwyddach i werthu'r heiddie.<br> + <br> +Mae gennyf dros gan' hobed<br> +O haidd wedi rhuddo, nid eiff byth cyn rhwydded:<br> +Oni fedra'i'n rhywle gael cyfle cu<br> + I lechian, a'i werthu'n wlychied.<br> + <br> +Rhys. Hawyr bach! ni fu 'rioed beth hawsach,<br> + Cym'ryd llafur da'n batrwm, pe b'ai'r llall butrach.<br> + <br> +Arth. O, mi wn y cast er's meityn byd,<br> + I ymadel âg yd afiach.<br> + <br> + 'Ran felly y gwela'i mewn tywyll a gole,<br> + Bawb ag a allo'n twyllo'n mhob tylle;<br> +Maent hwy'n gweled hynny'n fusnes da,<br> + Ar f'einioes, mi gogiaf finne.<br> + <br> +Rhys. O! tric nêt iawn i gogio'r ecseismon,<br> + Rhoi'r sache a'r haidd wrth raffe yn yr afon,<br> +Nid ydyw gwyr y <i>North</i> am dwyllo'n wir<br> + Wrth y Deheudir ond rhyw hedion.<br> + <br> + Mae nhw yno ddydd Sul mor berffeth,<br> + O gwrdd i gwrdd, o bregeth i bregeth;<br> +Ar fore ddydd Llun, nid oes dim a'u gwellha,<br> + Hwy fyddant yn gafra am gyfreth.<br> + <br> + Mae rhai yn dwyn defed, a'r lleill yn bragu,<br> + Rhai erill yn infformio, ac yn swnio achos hynny;<br> +'Does dim o'r fath ladron croesion crach<br> + A gwyr Mynydd Bach am bechu.<br> + <br> +Arth. Maen' nhw'n ymhob man, 'rwy'n coelio,<br> + A'u hewyllys bawb 'nol a allo;<br> +Anfynych y ffeindir un glân di-feth,<br> + Wrth ddirnad, heb rywbeth arno.<br> + <br> +Rhys. Wel, yfwch i gadw'ch calon,<br> + At iechyd da pob hwsmon.<br> + <br> +Arth. Onibai'n bywyd a'n hiechyd ni,<br> + Mi wn, byddech chwi'n o feinion.<br> + <br> +Rhys. Gadewch heb rwystr eiste,<br> + Mae digon o godiad ar gatal ac yde;<br> +Chwychwi a'ch ffasiwn, hyn o dro,<br> + All fforddio gwario o'r gore.<br> + <br> +Arth. O, rhaid i mi edrych beth a wnelw',<br> + Pe gwydde 'meistr tir 'mod i yn cadw twrw,<br> +Fealle y code fo bum punt yn y man<br> + Ar fy nhyddyn o ran heddyw.<br> + <br> +Rhys. Ha fab, rhag c'wilydd, 'dwy'i ddim yn coelio,<br> + Mae amser i alaru ac amser i ddawnsio.<br> + <br> +Arth. Oes, amser i bob amcan, mi wn fy hun,<br> + Ond doeth ydyw'r dyn a'i hadwaeno.<br> + <br> +Rhys. A oes ini amser beth yn ngweddill,<br> + Y gallem ni heb anair ganu yma bennill?<br> + <br> +Arth. Neb a wnelo heb anair un ffafr yn ffest,<br> + Fe fydd iddo orchest erchyll.<br> + <br> +Rhys. Wel, canwch chai gerdd i ddechre,<br> + Ac yna'n fwynedd mi ganaf inne.<br> + <br> +Arth. Dyna ben, mi ganaf gerdd fy hun,<br> + Ni wn i fawr, fe ŵyr dyn, ar danne.<br> + <br> +Rhys. Wrth gofio, dewch ac yfwch,<br> + Ac yna'n well chwi genwch.<br> + <br> +Arth. Dyma at ein hiechyd ni bob un,<br> + Yr hwsmyn dygyn degwch.<br> + <br> + Mi ganaf yma bennill cryno,<br> + O glod i ni'n hunen heno,<br> +Nyni yw'r dynion dewrion dw',<br> + Er maint maen' nhw'n ei frolio, -<br> + <br> +(Alaw - "PRINCE RUPERT.")<br> + <br> +"Yr hwsmon mwyn rhadlon hyfrydlon ei fryd,<br> +Sy'n haeddu'i ddyrchafu a'i barchu trwy'r byd,<br> + Er bod i'r brenin barch a braint,<br> + A'r esgob enwog swyddog saint,<br> +Mewn pwer foddus pwy ŵyr faint, pur fantes eu byd;<br> + A'r ustus mawr ei ystyr,<br> +A'r cownslors a'r cyfreithwyr, sy'n brysur eu bryd,<br> +Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.<br> + <br> +"Ond llafur yr hwsmon, wr esmwyth ei ryw,<br> +Sy'n cynnal y brenin a'i fyddin yn fyw,<br> + Efe sy'n llanw eu dannedd dig,<br> + A'r bara, a'r caws, a'r bir a'r cig,<br> +Pob lleidr balch â'n llwyd ei big, heb aredig i'r +ŷd,<br> + Gan yr hwsmon mae trinogeth,<br> +Llin, gwlân, a holl raglunieth bywiolieth y byd,<br> +Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.<br> + <br> +"Yr esgob a rwysgant a'i ogoniant i'w gôt,<br> +Rown i, onibai'r degwm, am ei reswm ef rôt,<br> + Ac yntau'r deon fwynlon fant,<br> + A'r offeiriadon chwerwon chwant,<br> + <br> +Ar gefn y plwyf maen' hwy a'u plant, a'u holiant o hyd,<br> + Mae'n rhaid i'r gweilch bon'ddigedd,<br> +Gael bara dan eu dannedd o rinwedd yr ŷd,<br> +Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.<br> + <br> +"Efe yw tad-bedydd pob gwledydd yn glir,<br> +A phen pob celfyddyd rhai diwyd ar dir,<br> + Rhaid i bob crefftwr gweithiwr gwan,<br> + Ymofyn yr hwsmon iddo'n rhan,<br> +Ni all neb fyw mewn tref neu lan, heb lunieth mewn pryd,<br> + Digonedd o haidd a gwenith,<br> +Sy'n porthi pob athrylith â bendith mewn pryd,<br> +Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd."<br> + <br> +Rhys. Wele, moliant i hwch Bryn Mulan,<br> + Oni thawodd y gŵr a geran,<br> +Pwy fuase'n disgwyl ei fod o,<br> + Mor hynod am ei frolio'i hunan?<br> + <br> +Arth. Wel, brolied pawb ei ore,<br> + Mi ddywedes i'r gwir bob geirie.<br> + <br> +Rhys. Os oes i bawb ganmol ei waith ei hun,<br> + Rhaid i minne'n ddiddychryn ddechre, -<br> + <br> +(Alaw - "SPAIN WENDDYDD.")<br> + <br> +"Wel, teimled a barned pob un,<br> +'Rwy'n chwennych gwneyd heddwch cytun,<br> +Pa fodd y gall hwsmon gael lles,<br> +Er cymaint ei rinwedd a'i wres,<br> +Beth fydd e'n nes wrth feddu'n wir<br> +Anrhydedd teg o ffrwythau tir,<br> +Onibae fod gwlad faith râd a thref<br> +Yn treulio'i foddion unicn ef?<br> + <br> +A pheth a wnai'r hwsmon dan 'rhod,<br> +Heb frenin a byddin yn bod,<br> +Dysgawdwyr a sawdwyr i'w swydd,<br> +Rhag blinion elynion di lwydd?<br> +Y rhei'ny'n rhwydd wnai aflwydd noeth,<br> +Yn neutu'r byd â'u natur boeth,<br> +Onibai penaethied nerthol glau,<br> +Ni fydde un heddwch î'w fwynhau.<br> + <br> +"A'r ustus, ŵr trefnus bob tro,<br> +Sydd berffeth a'i gyfreth i'w go',<br> +Yn taeru, ac yn rhannu 'mhob rhith,<br> +Gyfiawnder, mewn plainder i'n plith:<br> +Neu bydde melldith ym mhob man,<br> +Lledrata a lladd trwy dref a llan,<br> +Oni bai fod cyfraith araith wir,<br> +Hi ai'n anrhaith hwyl ar fôr a thir.<br> + <br> +"Mae pob galwedigeth ar dwyn,<br> +Wedi'i threfnu a'i sefydllu'n bur fwyn<br> +Fel cerrig mewn adail hwy wnan',<br> +Yn y murie rai mawrion a mân,<br> +Pob un yn lân a geidw le,<br> +I glod a thrinieth gwlad a thre',<br> +Pob swydd, pob sail, pob dail, pob dyn<br> +Sy'n dda'n ei hardd sefyllfa'i hun.<br> + <br> +"Mae'r deyrnas mewn urddas a nerth,<br> +Gwedi'i rhol fel un corff lanw certh,<br> +Yn y pen y mae'r synwyr a'r pwyll,<br> +A'r galon yw'r golwg ar dwyll;<br> +Y pen yw canwyll, cynnydd maeth,<br> +Aelodau'r corff a'u lediwr caeth,<br> +Mae'r dwylo a'r traed mewn daliad drud,<br> +A'r bysedd bach tan bwyse'r byd.<br> + <br> +"Nid alliff, deallwch, un dyn,<br> +Fyw'n gryno yma heno arno'i hun,<br> +Rhai'n barchus, neu drefnus iawn draw,<br> +Rhai'n weinied yslafied islaw,<br> +Pob un a ddaw a'i ben i'r ddôl,<br> +Yn ol sefyllfa rhedfa rhol,<br> +Fel cocys melin wedi rhoi<br> +Rhwng ffyn y droell i'w phwnio i droi.<br> + <br> +"Gan hynny 'rwy'n deisyf ar bob dyn,<br> +Na ymffrostied yn ei alwad ei hun,<br> +Ni ellir byw'n ddifyr ddi-wall<br> +Mewn llwyddiant, y naill heb y llall;<br> +Ow! barna'n gall, pwy bynnag wyd,<br> +Fod rhaid i'r adar mân gael bwyd,<br> +Mae pob sefyllfa a'i gyrfa'n gaeth,<br> +I ogoneddu'r Hwn a'i gwnaeth."<br> + <br> +Arth. Wel, iechyd i'th goryn gwrol,<br> + On'd oedd gennyt ti gerdd ryfeddol?<br> +Ni wn i, pe buase hi yn ilawer lle,<br> + Na wnaethe o'r gore yn garol.<br> + <br> +Rhys. Wel, barned pawb o'r ddeutu,<br> + Na chures i chwr ar ganu.<br> + <br> +Arth. Ie, canmol dy waith wnei di yn dy wŷn<br> + Nis gwn i fy hun mo hynny.<br> + <br> +Rhys. Dyma at eich iechyd da chwi a minne,<br> + Ni a yfwn gwrw, pwy bynnag oedd y gore.<br> + <br> +Arth. Yn wir, mae arna i syched glân<br> + Wrth wrando ar dy gân di gynne.<br> + <br> +Rhys. Yfwch ddracht yn harti,<br> + Hi wneiff i chwi ddinam dd'ioni.<br> + <br> +Arth. Pe'r yfwn i gwrw cryf y King's Head,<br> + 'Wnai damed o niwed imi.<br> + <br> +Rhys. 'Wnai gwrw yn y byd i chwi mo'r meddwi,<br> + A chwithe'n wr â chorff cry' lysti.<br> + <br> +Arth. Wel, ni phrisiwn i byth yma flewyn pen,<br> + Pe gwariwn heb gynnen gini.<br> + <br> +Rhys. Pam y rhaid i chwi mo'r hidio,<br> + A chennych ar eich tyddyn gyment eiddo?<br> + <br> +Arth. Oes, mae gen i stoc dda, ac aur yn fy nghod.<br> + Moes i mi ddiod eto!<br> + <br> + Och! Beth fyddis nes er rhyw ddyferyn,<br> + Dewch a dau chwart ar unweth, ni phery hyn ronyn;<br> +Beth, codi i dendio'r ydych chwi,<br> + Mae Cadi neu Fari'r forwyn?<br> + <br> + Gan ddarfod i mi fynd i'm hafieth,<br> + Mi fynna' wneyd yma ryw lywodreth,<br> +Yr awr geir yn llawen, 'cheir mo honno'n brudd,<br> + Mi fynnaf inne lawenydd unweth.<br> + <br> + Beth glywes i ddweyd wrth gofio,<br> + Ond fyddi di weithie yn dawnsio?<br> +'Rwy'n ame dy weld gyda Neli'r Clôs<br> + Ryw gyda'r nos yn hasio.<br> + <br> + A ga'i gennyt roi yma dro go fychan,<br> + Mi a fum yn ddawnsiwr glew fy hunan,<br> +Ond mae'r byd yma'n sobri dyn ym mhob swydd,<br> + Fe ddarfu'r awydd rwan.<br> + <br> +Rhys. Wel, i'ch plesio chwi, mi ddawnsia i ngore,<br> + Tyred y cerddor, hwylia dithe.<br> + <br> +Arth. O! iechyd i'r galon, dyna wych o step,<br> + Ow! tewch â'ch clep, f' eneidie.<br> + <br> + Bendith dy fam i ti, 'r Cymro hoew,<br> + Gwaed y garreg! hwde gwrw,<br> +Ac yfa'r cwbwl, y Cymro cu,<br> + Ran 'rwyt yn ei haeddu heddyw.<br> + <br> +Rhys. Oni fydde'n ffeind i chwithe'n fwyngu,<br> + Ddawnsio tro, a chwithe'n medru?<br> + <br> +Arth. Yr ydw'i am dani hi yn union dul,<br> + Dechreued e'n gynnil ganu.<br> + Dewch â'r hors peip i'ch ewythr Arthur,<br> + A pheidiwch a'i chware hi'n rhy brysur.<br> + <br> +Rhys. Dyna i chwi ddyn, awch wydyn chwant,<br> + Yn canlyn y tant yn gywir.<br> + O! iechyd i galon yr hen geiliog,<br> + Dyna step yn c'lymu'n gynddeiriog.<br> + <br> +Arth. Ni chlywai'n iawn gan faint y swn,<br> + Mo'r tanne gan y clepgwn tonnog.<br> + <br> +* * *<br> + <br> +Yn dangos ei fod yn feddw, yn<br> +cysgu, a thoc yn siarad drwy ei hun.<br> + <br> +Rhys. Gorweddwch ar lawr y parlwr,<br> + Dyna wely llawer oferwr.<br> + <br> +Arth. Wel, cysgu yn y funud a wnaf fi,<br> + Dondia nhw'i dewi â'u dwndwr.<br> + <br> +Rhys. Ust! tewch, fy 'neidie, a nadu,<br> + 'Dewch lonydd i'r gwr gael cysgu;<br> +O! na wrandewch beth ddwed e', gŵyr dyn,<br> + Mae fe'n siarad trwy'i hun, mi wn hynny.<br> + <br> +Wel, ni weles i erioed, mi allaf dyngu,<br> +Un mor afreolus yn ei wely.<br> + <br> +Arth. Hai, Robin, dilyn y da yn glos,<br> + Dacw'r eidion yn mynd dros yr adwy.<br> + <br> +Rhys. Wel, gan fod yr hen froliwr mor anodd ei riwlio,<br> + Mi a'i gadawaf ar gyfer, boed rhyngddynt âg efo,<br> +Ac a ddiangaf yn siwr heb dalu dim siot,<br> + Fe geiff yr hen got ymgytio.<br> +[Diflanna Rhys.<br> + <br> +Arth. Wel, mae gen i feddwl, os byw fydda',<br> + Ddygyd caue Sion Ty Nesa';<br> +Mi gaf yno ddigonedd o frig ŷd,<br> + Fe eiff y farchnad yn ddrud, mi wranta.<br> + <br> + Mi gadwa'r ddas lafur hyd Wyl Ifan<br> + Heb ei thorri, mae hi'n gryn werth arian,<br> +Ac mae llofft yr ŷd cyn llawned a dalio;<br> + I ddiawl, oni chasgla'i gan'punt eto.<br> + <br> + Holo! gwaed canmil o gythreulied,<br> + Dacw ddrws yr ysgubor yn llydan agored,<br> +A'r moch a'r gwydde'n y llafur glân,<br> + Hai, soch, hwy lyncan sached,<br> + <br> + Gaenor, Cadi, Susan,<br> + Dyma helynt hyllig, ceisiwch ddod allan.<br> + <br> +[Ymddengys Tafarnwr.<br> + <br> +Taf. <i>Hold</i>, 'rhoswch, peidiwch a thorri'r bwrdd,<br> + Ydych yn chwenych mynd i ffwrdd ttw'ch hunan?<br> + <br> +Arth. O! bendith fy mam am fy stopio'i dipyn,<br> + Yr oeddwn i wedi gwylltio'n erwin.<br> + <br> +Taf. Yr oeddych yu llywio'n ddrwg eich llun,<br> + Ac yn siarad trwy'ch hun er's meityn;<br> +Fe ddarfu i chwi daflu a thorri cadeirie,<br> + Dowch, ceisiwch hwylio i gychwyn adre.<br> + <br> +Arth. O, dweyd y gwir i ti sy'n ffrynd,<br> + Mae bwriad gen i fynd y bore.<br> + <br> +Taf. Cawsoch bymtheg chwart yn gyson<br> + O gwrw, mae hynny'u goron,<br> +A'ch bwyd hefyd yn costio swllt,<br> + Dyna chwe' swllt yn union.<br> + <br> + Talwch y siot heb hir ymdaeru.<br> + <br> +Arth. Aroswch, gadewch imi edrych o'm deutu:<br> +Mae'r dyn oedd gyda fi yn hyn o le?<br> + Bydde yn deilwng iddo ynte dalu.<br> + <br> +Taf. Os daftu hwnnw ddiauc allan,<br> + Y chwi geiff ateb am y cyfan.<br> + <br> +Arth. Dyna esiampl i bawb lle bynnag y bo,<br> + I edrych ato'i hunan.<br> + <br> +Taf. Dewch, oni thelwch chwi yn y funud,<br> + Cewch dalu rhagor ar fyrr ennyd.<br> + 'Da'i ddim i ddadle â chwychwi,<br> + Ond diolch i chwi am eich coegni.<br> +[Diflanna Tafarnwr.<br> + <br> +Arth. Diolch i tithe, chwilgi tôst,<br> + Am fwgwth cost mor wisgi.<br> + <br> + Nage, glywsoch chwi, bobl glysion,<br> + Goeced oedd yr hangmon:<br> +Mi glywswn arnaf, pan oedd e'n flin,<br> + Roi cic yn ei din e, 'r dynion.<br> + <br> + A welwch chwi, dyma'r peth geiff dyn truan,<br> + Ar ol colli'i gôf, a gwario'i arian;<br> +Tafod drwg, a'i alw'n fochyn bo lol,<br> + A'i bacio'n hollol allan.<br> + <br> + A phe gyrrwn y wraig neu rywun o'm cartre<br> + I geisio llwyed o'u burum hwy fory'r bore;<br> +Er maint a waries yma'n llym,<br> + Ni chawn i ddim heb ddime.<br> + <br> + Ac a weriwch chwi, ffylied garw,<br> + Eich arian i garpie chwerw?<br> +Bydde'n well gennyf o syched farw'n syth,<br> + Nag y carwn i byth mo'u cwrw.<br> + <br> + O! yr oedd diawl i'm dilyn,<br> + Aros yma i hurtio 'nghoryn,<br> +'Ngholledu fy hun, a gwneud niwed caeth,<br> + A 'muchedd yn waeth na mochyn.<br> + <br> + Nis gwn i pa sut yr a'i adre,<br> + Gan g'wilydd liw dydd gole;<br> +Mae'r wraig er's meityn, wrantaf fi,<br> + Yn rhyw gyrion yn rhegu'i gore.<br> + <br> +[Diflanna Arthur.<br> + <br> +Ymddengys Rhywun.<br> + <br> +Rhywun. Dyma finne, Rhywun, mawr ei drueni,<br> +'Does neb yn cael mwy cam na myfi;<br> +'Rwy'n gysgod esgus celwydd llydan,<br> +Fwy o'r hanner na'r diawl ei hunan.<br> + <br> + Ar ol i rai wneuthur clwt o stori,<br> +A chodi rhwng cymdogion ddrwg aneiri,<br> +Ni bydd gan gelwyddwr ddim i'w wneyd<br> +Ond rhuo mai Rhywun a glywodd e'n dweyd.<br> + <br> +Ac weithie geilw rhai fi'n frân,<br> +Ac a godant yn fy nghysgod gelwydd glân,<br> +Fe dyngiff y llall ynte'r mawr lw,<br> +Mi glywes rywbeth gyda Nhw.<br> + <br> +Ac felly'n gysgod celwydde coegfall,<br> +Y Nhw fyddai weithie, Bran waith arall,<br> +Weithie'n Hen-wr gan bawb ohonyn,<br> +Gwaetha rhuad, ac weithie Rhywun.<br> + <br> +Ac nid yw'r henwe hyn i gyd,<br> +Ond esgus celwydd 'rhyd y byd,<br> +Abwyd cnawdol am fach Satan,<br> +I safio'r drwg i amlygu ei hunan.<br> + <br> + O, chwi wragedd y tê a'r ffortun,<br> + Nid oes ond y celwydd yn eich canlyn;<br> +Ow! beth a wneir, pan ddel mewn pwyll<br> + I'r gwyneb y twyll a'r gwenwyn?<br> + <br> + A gwragedd y piseri sy'n rhai o'r siwra,<br> + A'r gof a'r melinydd ddylase fod ymlaena,<br> +A'r holl bobl gerdded sy'u dwad gerllaw,<br> + Drwy gamwedd draw ac yma.<br> + <br> + A'r gweinidogion ffals eu dygied<br> + Fydd yn achwyn chwedle i'w meistried,<br> +A'r holl rodreswyr fydd yn dwad ar dro,<br> + I ofalus weneithio am folied.<br> + <br> +Ac felly trwy'ch cennad, y gynlleidfa,<br> +Os rhynga'ch bodd i wrando arna',<br> +Mi ganaf gerdd i ddeisyt yn ddygyn<br> +Na roddoch ormod ar gefn Rhywun, -<br> + <br> +(Alaw - "SPANISH HAVEN.")<br> + <br> +"Pob rhyw ddyfeisgar feddylgar ddyn,<br> +A phob ystraeol wagffol un,<br> +A wnelo hyn ohono ei hun,<br> + I daenu gwŷn a gwenwyn;<br> +A phan ddelo ar ffrwst ryw drwst i droi,<br> +Gwneiff pawb esgusion am le i 'sgoi,<br> +Ac felly'r anair a gaiff ei roi<br> + Ar Rywun.<br> + <br> +"Mae'n natur hon yn glynu'n rhwydd,<br> +Pan bechodd Adda sertha swydd,<br> +Rhodd yntau ar Efa, llesga llwydd,<br> + Y bai a'r digwydd dygyn;<br> +Ac ar y sarff y rhoddes hi,<br> +A hyn yw'r nod o'n hanwir ni,<br> +Hoff gennym fyth roi'r euog fry<br> + Ar Rywun.<br> + <br> +"Gan hynny gwelwn wraidd ein gwall,<br> +Na byddir nes trwy ddyfes ddall.<br> +Er taflu'r llwyth o'r naill i'r llall,<br> + Mewn coegfall oerwall erwin;<br> +Ni chafodd Adda un lle i ffoi,<br> +Fe ddaeth y drwg heb hir ymdroi,<br> +I'w ben ei hun er ceisio ei roi<br> + Ar Rywun.<br> + <br> +"Ac felly ninne, f'alle'n wir,<br> +Drwy'r deyrnas hon ymhob rhyw sir,<br> +Ansiriol siarad holiad hir,<br> + A fftydir gan gyffredin;<br> +Mae'r gair dew lid mewn gwir di lai<br> +Fod ar benaethied amryw fai,<br> +Fel hyn mae barn gan bob rhyw rai<br> + Ar Rywun.<br> + <br> +"Ond wedi'r cwbl drwbl drud,<br> +O'r chwyrnu a'r barnu sy'n y byd,<br> +Daw'r amser pan grynhoir ynghyd<br> + Bob dirfawr fryd i derfyn;<br> +Pan fo'r gydwybod flin yn cnoi,<br> +'Cheiff esgus ffals un lle i ffoi,<br> +Sait pawb i'w tam, ni wiw ei roi<br> + Ar Rywun.<br> + <br> +"Gan hynny holed pawb ei hun,<br> +Mae barn, rhag barn, yn dda i bob un,<br> +Cydwybod oleu, ei llwybre a'i llun,<br> + Sydd oreu i ddyn ei ddilyn;<br> +Gwae lwytho arno ei hun glai tew,<br> +Ni all llewpart newid lliw ei flew,<br> +Pan d'wyno'r haul fe dodda rhew<br> + Dydd Rhywun."<br> + <br> + Ni chana'i chwaneg, nosdawch heno,<br> + Dyma gysgod y celwydd yn awr yn cilio,<br> +Rhaid i bawb syfell dan ei faich ei hun,<br> + Ni wiw am Rywun ruo.<br> + <br> +[Ymddengys Arthur, yn glaf.<br> + <br> +Arthur. Hai, how, heno, 'r cwmni eglur,<br> +Dyma finne dan erthwch, yr hen Arthur,<br> +Yn edrych am le i eistedd i lawr,<br> +Gan ty ngwaew mawr a 'ngwewyr.<br> + <br> + Fe'm trawodd rhyw glefyd chwerw,<br> + Yr wy'n ofni y bydda'i marw,<br> +Ow! bobl, bobl, 'does help yn y byd,<br> + I'm tynnu o'r ergyd hwnnw?<br> + <br> + 'Rwy'n gweled o ben bwy gilydd,<br> + Fy mhechod, a nod annedwydd,<br> +Cydwybod sydd i mi'n traethu 'nawr,<br> + Fy nghastie, mae'n fawr fy nghystudd.<br> + <br> + Dacw'r defed a ddyges, mi wn tros ddeugen,<br> + Yn rhedeg 'rhyd y llethr, a dacw'r pec a'r llathen,<br> +Dacw'r ŷd budr yng ngwaelod y sach,<br> + Dacw'r pwyse bach aflawen.<br> + <br> + Dacw'r llaeth tene, O! 'r felldith donnog,<br> + Werthasom ganweth ddau chwart am geiniog;<br> +A'r mân-yd yn y brith-yd, sy'n brathu fy nghalon;<br> + Mi wnes gam diawledig â phobl dlodion.<br> + <br> + 'Rwy'n gweled ar gyfer mewn gofid a chyffro,<br> + Y gweithwyr a'm gweinidogion yn fy melldigo,<br> +Mae'r ofn arna'i bydda'i ar ol mynd o'r byd,<br> + Am bechod o hyd yn beichio.<br> + <br> + Ow! oes yma neb a fedr weddio?<br> + Na phregethwr, na doctor, yn hynod actio,<br> +O! nid oes i'm hoedl i fawr o <i>drust</i>,<br> + Ow! <i>physic</i>, 'rwy'i <i>just</i> a phasio.<br> + <br> +[Ymddengys y Doctor.<br> + <br> +Doctor. <i>O dear heart, you are sick</i>, 'rwy'n cweled!<br> + <br> +Arth. O meistr anwyl, ni fu hi erioed cyn erwined!<br> +'Rydwy'i bron marw'n ddigon siwr,<br> + Coeliwch, mewn cyflwr caled!<br> + <br> +Doct. <i>Let's feel your wrist</i>, mae pyls chwi cweithio?<br> + <br> +Arth. Oes rhywbeth yn ateb bydda'i fyw dipyn eto?<br> + <br> +Doct. <i>Yes, yes, I hope you'll come</i> o'r core.<br> + <br> +Arth. Iechyd i'r galon, os ca'i fyw tan y gwylie.<br> + <br> +Doct. <i>Here's drops for you</i> i lonyddu'ch ysbrydoedd.<br> + <br> +Arth. Os bydda'i marw fel 'nifel, 'da'i byth i'r nefoedd.<br> + <br> +Doct. <i>Don't be afraid</i>, mae Duw'n trugarog.<br> + <br> +Arth. Ni waeth i chwi p'run, 'rwy'n ddiffeth gynddeiriog.<br> + <br> +Doct. <i>I'll warrant you</i>'n burion, mi ddof yma'r bore,<br> +</p> + +<p><i class="c2">To bleed you and bring some more</i> +cyffirie,<br> +Cym'rwch a cadwch ddeiet dda,<br> +Yn ddiddychryn hyn yna i ddechre.<br> +[Diflanna'r Doctor.<br> + <br> +Arth. Wel, bendith eich mam i chwi, meistr anwyl,<br> + Ond a ddaethum yn well nag oeddwn yn ddisgwyl;<br> +Rhaid gyru at y person i ddwyn ar go',<br> + Am roi gweddi, os bydd eisio, ddywsul.<br> + <br> + Os fi geiff hoedl eto'n weddedd,<br> + Mi feddyliaf lawer am fy niwedd,<br> +Ni choelia'i nad ymadawa'i ar frys,<br> + A'm holl afiachus fuchedd.<br> + <br> + Mi af i bob cymanfa, lle byddo rhai duwiola,<br> + A rhof elusen i'r tlawd, heb eiriach blawd na bara;<br> +O! hoedl, hoedl eto, i ddarllen a gweddio!<br> + Ow'r amser gwerthfawr rois yn gas, heb geisio gras yn +groeso!<br> + <br> + Duwioldeb, Duwioldeb, wyneb anwyl!<br> + Tyred i'm dysgu! yr wy'n disgwyl<br> +Y gwnei di fy 'fforddi, mae f' ewyllys yn bur,<br> + 'Nol dy archiad, i wneuthur dy orchwyl.<br> + <br> +[Ymddengys Madam Duwioideb Crefydd.<br> + <br> +Duwioldeb. Pwy sydd yma, caetha' cwyn,<br> + Yn galw ar dwyn am dana'?<br> + <br> +Arth. Hen bechadur heb fod yn iach,<br> + Sydd a'i galon bach yn gwla.<br> + <br> +Duwi. Fel hyn bydd llawer hen bechadur,<br> + Pan ddelo clwy' neu ddolur,<br> +Er iddynt son am grefydd sant,<br> + Hwy ant eto wrth chwant eu natur.<br> + <br> +Arth. O! Duwioldeb, 'da'i byth i ildio,<br> + Mi ddof i dy ddilyn, pwy bynnag a ddelo;<br> +Ac a wnaf bob rhyw beth a f'och di'n bur,<br> + Drwy gysur, yn ei geisio.<br> + <br> + Mi adawaf arian i'r tylodion,<br> + 'Rwy'n meddwl fod hynny'n weithred raslon;<br> +Ac mi dderbynia'r pregethwyr gore i'r tŷ,<br> + 'Rwy'n bwrw fod hynny'n burion.<br> + <br> + Ac mi wna'r peth a fynnir byth yn fwynedd,<br> + Ym mhob rhyw gariad, os ca'i drugaredd;<br> +Gweddied pawb gyda fi hyn o dro<br> + Am iechyd i ymendio 'muchedd.<br> + <br> +Duwi. Duw roes glefyd i'th rybuddio,<br> + A barodd i'th gydwybod ddeffro;<br> +Ac yn rhoddi it' dduwiol ras,<br> + Hoff addas i'th hyfforddio.<br> + <br> +Arth. Iechyd i'th galon di, Grefydd dyner<br> + 'Rwy'n teimlo fy hun wedi gwella llawer.<br> + <br> +Duwi. Deui eto'n iachach nag yr wyd,<br> + Am hynny cwyd o'th gader.<br> + <br> +Arth. Wel, dyma fi ar fy nhraed yn rhodio.<br> + Y cwmni mwyndeg, 'rwy'n ame gwna'i mendio;<br> +Ni welsoch chwi 'rioed un mor ddi-fai,<br> + Yn ddi ddowt ag fydda'i eto.<br> + <br> +Duwi. Gwylia'n odieth ar dy fynediad,<br> + A chymer ofal mawr trwy brofiad;<br> +Os dy ddwylo ar yr aradr a roi fel Paul,<br> + Ni wiw i ti edrych ar dy ol.<br> + <br> + Cofia Gain a'i aberth cyndyn<br> + A gwraig Lot a ddarfu gychwyn;<br> +Balam gynt a garodd wobre.<br> + Pob un o'r rhai'n aeth dros y llwybre.<br> + <br> + Cofia swydde Saul a Suddas,<br> + Yn rhybudd cymer dymer Demas,<br> +A chofia Agrippa, frenin oerddig,<br> + A ddaeth yn Gristion o fewn 'chydig.<br> + <br> +Arth. 'Does dim sy gryfach na duwiol grefydd,<br> + Pe dysgit ti Gaenor, fy ngwraig i, ar gynnydd;<br> +'Rwy'i er's deugen mlynedd 'mynd i 'ngwely 'mlaena,<br> + Ac ni ddywedodd hi weddi erioed, mi dynga.<br> + <br> + Mae hi am fynd yn gyfoethog wrth ofalu a gweithio,<br> + Ond ni ddysgodd hi 'rioed na phader na chredo;<br> +Mae gen i fy hun, oni bydda'i'n ddig,<br> + Ryw grap diawledig arno.<br> + <br> + Mi fyddwn i erioed yn gweddio rhyw 'chydig,<br> + Wrth fynd trwy ddwr neu ryw ffordd ddychrynedig,<br> +Neu ar fellt a tharane y cofiwn i am Dduw,<br> + Ond bellach byddaf byw'n o bwyllig.<br> + <br> + Felly, Duwioldeb, mae gen i rwan<br> + Ryw chwant ac 'wyllys i roi tro tuag allan.<br> + <br> +Duwi. Cerddwch, a rhoddwch dro drwy gred,<br> + Cofiwch eich adduned cyfan.<br> + <br> + Meddyliwch wrth rodio draw ac yma<br> + Ym mhlith eich pwer mai Duw a'i pia;<br> +Gwyliwch roi'ch calon i garu'ch golud.<br> + Rhag ofn i chwi golli ffordd y bywyd.<br> +[Diflanna Arthur.<br> + <br> + Yn ddrych i bechaduried byd<br> + Cadd hwn ei adel am ryw hyd;<br> +Yn awr mi ganaf bennill dygyn,<br> + I hynod ystyr hyn o destyn, -<br> + <br> +(Alaw - "SUNSELIA.")<br> + <br> +"Pwy heno'n wahanol, dduli dynol, all ddweyd,<br> +Na ddarfu Duw gynuyg yn unig ei wneyd<br> +Yn ddawnus feddiannol o reol ei ras,<br> +Ond ein bod ni drwy bechod yn gwrthod yn gas;<br> +Trwy glefyd a gloes, a llawer byd croes,<br> +Trwy amryw rybuddion, arwyddion a roes;<br> +Mae'n cynnyg oes gwiw i'r gwaetha sy'n fyw,<br> +Rhyfeddwn ei foddion, mor dirion yw Duw.<br> + <br> +"Mae'n cynnyg ymwared er trymed ein trwyth,<br> +Rhag torri neu gospi'r ffigysbren di ffrwyth,<br> +Mae'n erfyn caei blwyddyn er sugyn i'w sail,<br> +Gan gloddio i'w adfywio, ac anturio rhoi tail;<br> +Ac yna os dmwg wawr a fydd, er poen mawr,<br> +Y farn a'r gair taeredd yw, Torr ef i lawr!<br> +A hon yw'r farn ffri. O! crynwn mewn cri,<br> +Rhag ofn mai rhai diffrwyth mewn adwyth y'm ni."<br> +[Ymddengys Arthur wedï myned yn iach.<br> + <br> +Arthur. O! nid wyf ddim am gynnwys yma dduwiol ganu.<br> + Llawer brafiach clywed lloie'n brefu,<br> +Ac yn lle darllen a gweddio'r nos ar led<br> + Mwyneiddiach gen i weled nyddu.<br> + <br> +Duwi. Ow, ddyn truenus, gresynus anian,<br> + Mae'n drist yr awel, a dro'ist ti rwan?<br> + <br> +Arth. Beth bynnag a drois, ni chewch chwi'n drwch,<br> + Mo'ch 'wyllys, cerddwch allan.<br> + <br> +Duwi. Onid i mi mae'r addewid hynod,<br> + O'r byd sy 'nawr, a'r byd sy i ddyfod?<br> + <br> +Arth. Ni ches i o fantes wrth dy drin,<br> + Un difyn, dal dy dafod.<br> + <br> +Duwi. Wel, beth a ddarfu i chwi gynne addo?<br> + <br> +Arth. Trymder fy nolur bâr im' siarad dan fy nwylo.<br> + <br> +Duwi. I b'le 'r eiff eich ened, meddyliwch hynny?<br> + <br> +Arth. Mi gaf amser i fyfyrio ar ol y fory.<br> + <br> +Duwi. Och! beth a wnei di, ddyn anraslon,<br> + Pan ddel dy ddiwedd, gwannedd gwynion?<br> + <br> +Arth. Beth a ga'i? Ond boddloni heb goll<br> + I'r un digwydd a'r holl gymdogion.<br> + <br> +Duwi. Gwae, gwae di, bechadur chwerw,<br> + Unweth yn fyw, a dwyweth yn farw;<br> +Ymroi i gysgu ar dy sorod,<br> + 'Nol deffro unweth dy gydwybod.<br> + <br> + Ti addunedest ger bron Duw,<br> + Gwellhait dy fuchedd os cait fyw,<br> +Yn awr troi 'nol i'th hen ffieidd-dra,<br> + Fel hwch i'r dom, neu'r ci i'w chwydfa.<br> + <br> + Y gŵr a gerydder yn fynychol,<br> + Ac a g'leda ei watt annuwiol,<br> +A ddryllir yn ddisymwth ymeth,<br> + Fel na byddo meddyginieth.<br> + <br> +[Diflanna Duwioldeb.<br> + <br> +Arth. Wel, hawdd ganddi hi brablan a breblian,<br> + Ni wiw i mi wrando pawb yn lolian,<br> +Rhaid i mi bellach flaenllymu'r ddwy big,<br> + A chodi yn o hyllig allan.<br> + <br> + Nid oedd ond ffoledd a gofid calon<br> + I mi fynd yn dduwiol ymysg rhyw Iddewon!<br> +Yr ydwy'n meddwl nad oes gan neb fel fi<br> + Gasach llancesi a gweision.<br> + <br> + Nhw' dyngan' ac a regan, gan guro ac ymrwygo,<br> + A ddryllio'r gêr o'u cwmpas, yn dawnsio ac yn +campio,<br> +A gwych gan eu calonne chware ambell wers,<br> + O cric mi hers a horsio.<br> + <br> + O! 'roedd acw helynt drwg anaele,<br> + Tra fum i yn sal er's dyddie,<br> +Hwy wnaethon' hefyd enbyd ŵg,<br> + Mynn Elian, i mi ddrwg anaele.<br> + <br> + Fe aeth dau lo bach i ollwng trwyddyn',<br> + Ddim byd ond o ddiogi edrych atyn',<br> +Ac ni choeliech chwi byth, y cwmni ffraeth,<br> + Mor wachel yr aeth un mochyn.<br> + <br> + A bu farw un hesbwrn, yr ydwy'n hysbys,<br> + Mewn mieri yng nghaue Morys,<br> +Ac ni fu wiw 'rwy'n siwr gan Gaenor na Sian<br> + Fynd yno i ymg'leddu na chroen na gwlan.<br> + <br> + 'Roedd y gweision a'r gweithwyr oll am y gwaetha,<br> + Heb ronyn o fater ond cysgu neu fwyta;<br> +Fe aeth y coffor a'r blawd, Och fi, cyn waced,<br> + A dacw gasgen o ymenyn dest wedi myned.<br> + <br> + 'Rwy'n ame'n ddigysur y rhoison' hwy gosyn<br> + I'r hen awff hurtedd a fydde'n dweyd ffortun,<br> +Mi a'u clywes yn siarad ac yn cadw syrwrw,<br> + Fod honno'n ymleferydd y byddwn i farw.<br> + <br> + Ac nid ydwy'n ame llai mewn difri',<br> + Nad oeddynt hwy'n erfyn i mi farw i 'nghrogi;<br> +Roedd fy nghlocs gan un o'r llancie'n y domen,<br> + A'r llall yn dechre glynu yn yr hen wasgod wlanen.<br> + <br> + Ac felly ni choeliech chwi, 'r cwmni enwog,<br> + Hynny o greulon golledion llidiog,<br> +A gefes i tra fum yn sâl,<br> + Fe gostiodd imi dâl cynddeiriog.<br> + <br> + Ac mi fum cyn ddyled ag addoli,<br> + A hel pregethwyr acw i floeddio ac i goethi;<br> +A garw'r cwrw a'r bara gwyn cann<br> + A aeth yn rhan y rheiny.<br> + <br> + Ac 'roedd gennyf botel frandi,<br> + Fe lyncwyd hwnnw i'w grogi,<br> +A cheirch i'w ceffyle hwy, hyn a hyn,<br> + Onid oeddwn i'n cryn greuloni.<br> + <br> + Hwy fwytason' beth anaele,<br> + Rhwng bacwn, biff, ac wŷe;<br> +Siawns ond hynny don' nhw i'n tŷ ni,<br> + I goethi mo'u pregethe.<br> + <br> + Yr holl gwmffwrdd calon ges i oddiwrthyn'<br> + Oedd dangos fy nhŷ, a'm stoc, a'm tyddyn,<br> +A llawnder fy ydlan, wiwlan wedd,<br> + 'Roedd hynny'n rhyw rinwedd ronyn<br> + <br> + Ond ar draws yr holl rinwedde,<br> + 'Roedd diawl yn y tylwyth gartre';<br> +Ni choeliech chwi byth, am nonsens ffô!<br> + Hynny ddaeth ar f'ol i o filie.<br> + <br> + Fe ddaeth acw fil oddiwrth y siopwr,<br> + Am friws a sena, nutmeg a siwgr,<br> +A bara gwyn, a <i>biscuits</i>, pan oeddwn yn wan.<br> + A gafwyd gan y pobwr.<br> + <br> + Ac fe ddaeth acw gyfrif gerwin,<br> + Rhwng <i>raisins, wine</i>, a <i>white-wine</i>,<br> +A phob rhyw licier, a syber saig,<br> + Fydde wrth fwriad y wraig a'r forwyn.<br> + <br> + Hwy garieut acw'n gywren,<br> + Yn f'enw i'r peth a fynnen';<br> +Hwy'm cym'rent i'n esgus dilys dw',<br> + Ac a lyncent hwnnw'u hunen.<br> + <br> + Ni ddyfethes i yn ty nghlefyd,<br> + Erioed gyment ag maent hwy'n ddywedyd;<br> +Ond mi deles lawer yn mhob lle<br> + O achos eu bolie bawlyd.<br> + <br> + Ond mae'n debyg fod arnua'i eto gyfri',<br> + Gwmpas hanner coron i'r apoticeri, -<br> +'Rwy'n foddlon i dalu hynny fy hun,<br> + Fe wnaeth y dyn beth d'ioni.<br> +[Ymddengys Doctor.<br> + <br> +Doctor. <i>How do</i>, 'rhen corff, daru'ch mendio'n clyfar?<br> + <br> +Arth. Yr ydwy'n abl grymusdeg, bendith Huw i chwi, mistar.<br> + <br> +Doct. Mae'n ta gen' i'ch cweled ch'i mor <i>hearty</i>.<br> + <br> +Arth. Mi fyddwn yn iachach pe cawn dalu ichwi.<br> + <br> +Doct. <i>Here's a bill for the whole cost</i>.<br> + <br> +Arth. Wel, gobeithio nad ydych chwi ddim yn dôst.<br> + <br> +Doct. <i>The total sum one guinea and a half</i>.<br> + <br> +Arth. Aroswch, gadewch i mi edrych yn graff!<br> + <br> + Y gini a hanner am gyn lleied a hynny?<br> + Ai diawl a welodd etifedd y fagddu!<br> +Dos oddiyma, leidar, gyda dy ledieth,<br> + Onide, mi dala' i ti am dy hudolieth.<br> + <br> +Doct. Wel, mae ceny' ffordd i godi'm cyflog,<br> + Mi fynna'i cael nhw ar fyr bob ceiniog.<br> + <br> +[Diflanna Doctor.<br> + <br> +Arth. Ni chei m'onynt o'm bodd i,<br> + Wyneb ci cynddeiriog.<br> + <br> + Nagê, glywsoch chwi 'rioed, fy eneidie,<br> + Y ffasiwn ddigywilydd gole?<br> +Gofyn gini a hanner, â'i safn ar led,<br> + Yn grôg y bo! am gan lleied siwrne.<br> + <br> + Ni chefes i o'i <i>ddrugs</i> a'i gelfi dygyn,<br> + Erioed werth deunaw, pe ba'i fo wrth dennyn;<br> +Mi feddylies y buase yn hyn o le,<br> + Hanner cofon o'r gore i'r ceryn.<br> + <br> + Yn lle hynny dyma gini a hanner,<br> + Fydd raid imi dalu ar fyrder,<br> +Er i mi wylltio a mynd o'm co',<br> + Mi wranta mynn e' eto'i fater.<br> + <br> + Ond ni choelia'i nad â'i tuag adre' bellach,<br> + Mi fydda' o hyn allan am y byd yma'n hyllach;<br> +Mi wna i bawb ganlyn ar eu gwaith,<br> + Mi lainia, ac mi â'n saith greulonach.<br> + <br> +[Ymddengys Angau.<br> + <br> +Angau. <i>Stop you, old man, you are to be dead</i>.<br> + <br> +Arth. Ni fedra'i fawr Saesneg, beth ddywed e', Ned?<br> + <br> +Ang. <i>You've refused to take warning, but now you shall +see</i>.<br> + <br> +Arth. Wel, mae ganddo ryw drwbwl, 'rwy'n meddwl, i mi.<br> + <br> +Ang. <i>Now it is too late to prepare yourself</i>.<br> + <br> +Arth. 'Rwy'n ofni mai baili mewn difri ydyw'r delff.<br> + <br> +Ang. <i>Now in short time to death you are debtor</i>.<br> + <br> +Arth. Mi waria ddegpunt cyn talu i'r Doctor.<br> + <br> +Ang. <i>Thou shall soon go to eternal life</i>.<br> + <br> +Arth. Fydde'n well i'r gwaich coeglyd gym'ryd hynny geiff.<br> + <br> +Ang. <i>I'll stay no more to keep you company</i>.<br> + <br> +Arth. Wel, garw ydyw'r Saeson am siarad yn sosi.<br> + <br> +Ang. <i>I have put my hand through my heart and breast</i>.<br> + <br> +Arth. Beth sy fynno'r rôg â fi mwy na'r rest?<br> + O! mae diawl yn ei 'winedd, fe daflodd ei wenwyn,<br> + 'Rwy'n clywed fy hun yn crynu bob gronyn.<br> + <br> + Ow! dyma fi 'n awr yn fy rhyfyg annuwiol,<br> + Fel wedi cael fy nharo'n farwol!<br> +Ow! Ow! pobl Dduw a ddarfum i ddibrisio,<br> + Ni haeddwn i ond diawlied i fod tan eu dwylo.<br> + <br> + O! meddyliwch, ddynion, am eich hir artre,<br> + Fe fu rhai ohonoch chwi mewn clefyd fel finne,<br> +Ac ar ol codi allan, yn pechu'n syth,<br> + Heb deimlo byth mo'r pethe.<br> + <br> + Ow'r hen bobl! os yw rhai ieuenc heb wybod,<br> + Fe ddylech chwi feddwl fod eich oes bron a darfod,<br> +Ac fealle lawer gwaith wedi bod yn sâl,<br> + Dyma heno i chwi siampal hynod.<br> + <br> + Felly ffarwel i chwi i gyd ar unweth,<br> + Chwi wyddoch nad yw hyn ond rhyw <i>act</i> neu +chwar'yddieth:<br> +Ond ni bydd gan Ange ond chware prudd,<br> + Chwi welwch, ddydd marwoleth.<br> +[Diflanna Arthur.<br> + <br> +[Ymddengys Rhys.<br> + <br> +Rhys. Wel, rhwydd-deb i bawb lle rhodio,<br> + Os bydd meddwl gonest ganddo,<br> +Ni ŵyr llawer un gychwyno'n ddi-rôl,<br> + A ddaw e yn ol ai peidio.<br> + <br> + Mae oferedd ymhob rhyw fwriad,<br> + Sydd yn y byd mewn treigliad,<br> +Gwagedd ac oferedd yw cyfoethog a thlawd,<br> + Pan fo diwedd pob cnawd yn dwad.<br> + <br> + Rhaid i bob llestr mawr a bychan,<br> + Sefyll yn hynod ar ei waelod ei hunan;<br> +Fe dderfydd y cynnwr' a'r dwndwr dall,<br> + Sy gan y naill ar y llall y rwan.<br> + <br> + Er bod bai ar bawb, o frenin i gardotyn,<br> + Ei faich ei hunan geiff pawb o honyn,<br> +Pan fo'r gydwybod yn fyw a'r tafod yn fud,<br> + Ni wiw treio dwedyd Rhywun.<br> + <br> + Tyrd dithe'r cerddor, 'rwyt ti'n un corddyn,<br> + Gwych gennyt lechu yng ngbysgod Rhywun,<br> +Fe roed arno lawer sached swrth,<br> + O gelwydd wrth dy ganlyn.<br> + <br> + Wel, ni waeth i mi hyn o ffwndro,<br> + Mae rhai wedi blino'n gwrando,<br> +Nid oes gennyf finne, yn ol coethi cy'd,<br> + Fater yn y byd er peidio.<br> + <br> + Ond, begio'ch pardwn chwi beidio a chynhyrfu,<br> + Mae eto gân ddiddan, ac yna ddiweddu,<br> +Dymuned ar bawb sy am wrando'n glos,<br> + Yn bresennol aros hynny, -<br> + <br> +</p> + +<p><i class="c2">Y Diwedd-glo, ar</i> "GREECE AND TROY."<br> + <br> +"Pob diwyd doeth wrandawydd,<br> +Sy'n profi'n bur bob arwydd,<br> +Gan ddal mewn synwyr dedwydd<br> + Yr hyn sy dda;<br> +Mae lle i gael trwy deimlad,<br> +Fel gwenwyn mewn gwahaniad,<br> +O lysie gwael, heb syniad,<br> + A leshâ!<br> +Doethineb Duw mae'n eglur,<br> +Sy'n dysgu pob creadur,<br> + Yn ol natur yma i wneyd;<br> +Pob peth sydd fel o'r dechre,<br> +'Nghylch cadw eu hen derfyne,<br> + Ond dyn yn ddie, gallwn ddweyd;<br> +Fe wnaeth y doeth Greawdydd<br> +Y byd o bedwar defnydd,<br> + A'i hylwydd law ei hun,<br> +A thrwy ei ragluniaethe,<br> +Mewn rheol ddynol ddonie,<br> + Y byd ordeinie ar bedwar dyn.<br> + <br> +"Ac wele'r pedwar penneth,<br> +Bu heno mewn gwahanieth,<br> +Rhyw olwg o'u rheoleth,<br> + Yma'n rhwydd,<br> +Mae rhai'n yn wrthddrych eglur<br> +O bedwar defnydd natur,<br> +Dwfr, Daear, Tân, ac Awyr,<br> + Gywir swydd;<br> +Y Dwfr yw'r elfen hyfryd,<br> +'Roedd Ysbryd Duw'n ymsymud,<br> + O hyd ar wyneb hwn,<br> +A theip o'r dwfr yn gymwys,<br> +Yw gweinidogaeth eglwys<br> +Sy'n tynnu'n hardd-ddwys,<br> + Burddwys bwn;<br> +Y Dwfr yw'r elfen ddiddig,<br> +Sy'n llonni'r rhai sychedig<br> + A'i fendigedig wawr;<br> +Mae'n golchi'n budr aflwydd,<br> +Mae'n cario o wlad bwy gilydd,<br> + Mae'n peri budd i'r byd bob awr.<br> + <br> +"A'r gyfraith iawnwaith unig,<br> +Sydd deip o'r Tân llosgedig,<br> +I buro pob llygredig<br> + Oerddig wall,<br> +Yn llosgadwy dân cyfiawnder,<br> +O bob sothach, afiach, ofer,<br> +Dylai'r gyfraith fod trwy burder,<br> + Yn ddi ball;<br> +A'r Brenin llaw alluog,<br> +Sydd deip o'r Awyr wyntog,<br> + Mewn arfog lidiog lef,<br> +Mae'n chwythu tymhestlau heibio,<br> +Mae'n gostwng dynion dano,<br> + A Duw a'i nertho dan y nef!<br> + <br> +Wel, dyma'r ddull oddiallan,<br> +Mae'r pedwar penneth anian<br> +Fel peder elfen gyfan,<br> + Yn eu gwaith;<br> +Yr un gyffelyb arwydd,<br> +Yw'r dyfnion bedwar defnydd,<br> +Yn ngrym Crist'nogol grefydd,<br> + Ufudd iaith';<br> +Corff dyn yw'r Ddaear ddiwad,<br> +A'r Awyr yw'r anadliad.<br> + Cynhyrfiad bywiol nerth.<br> +A'r Tân yw'r gyfraith hynod<br> +Sy'n argyhoeddi o bechod,<br> + A'r Dwfr yw'r Efengyl wiwnod werth;<br> +Gan hynny mae'r gair yn dywedyd, -<br> +'Dewch bawb i'r dyfroedd hyfryd,'<br> + Mae'r bywyd yma ar ben;<br> +Er son am bob helyntion,<br> +Adnabod ffyrdd ein calon,<br> + Sydd reitia' moddion i ni, Amen."<br> + <br> + <br> + <br> +CYFFES Y BABDD.<br> + <br> + <br> + <br> +Wrth edrych, aruthr adrodd,<br> +Fy ystum, fel bum o'm bodd,<br> +O hyd fy oes, di-foes daith,<br> +Fyw yn ben-rhydd, fab arnhaith<br> +Ymledu 'n annheimladwy<br> +I fynnu 'mâr, fwy na mwy,<br> +Dilynais, a diawl ynnwyf,<br> +Bob cnawdol annuwiol nwyf, -<br> +Nid oedd un o du ei ddiawl,<br> +Am a allai, mwy hollawl,<br> +Nag odid mewn rbyddid rhwydd,<br> +Mwy'n fedrus am ynfydrwydd.<br> + <br> +O! mor hylithr y llithrwn<br> +I bob gwagedd serthedd swn<br> +Ymhlith meddwon aflonydd,<br> +A naws i'w dal, nos a dydd.<br> + <br> +Fy chwedlau fu fach hudlawn,<br> +Yn abwyd, neu rwyd yr awn;<br> +Hualau, ar hyd heolydd,<br> +Garw ei sain, o'm geiriau sydd;<br> +Cig a physgod, i'm nodi,<br> +Am foddio' nwyf fyddwn i;<br> +Mynych y bum ddymunol,<br> +Am wneyd ffair menywod ffol;<br> +Gweniaith a phob drygioni<br> +Fu fy mhleser ofer i.<br> + <br> +Och feddwl afiach foddion,<br> +Ffieiddrwydd hynt y ffordd hon;<br> +Mi ledais fel malwoden,<br> +Lŷsg o'm hol i lesghau 'mhen;<br> + <br> +A'm calon pan f'wi'n coelio,<br> +Fy llysg drwg fydd yn llesg dro:<br> +Nyth ydwyf, annoeth adail,<br> +Deml y fall, nid aml ty ail;<br> +Daear afluniaidd dywyll,<br> +A llyn du, yn llawn o dwyll:<br> +Tŵr annedd pob trueni<br> +Yw ty nghalon eigion i.<br> + <br> +A pha mwyaf gaf heb gudd,<br> +O fwriad eu llaferydd,<br> +Mwy-fwy mawr-ddrwg amlwg wŷn,<br> +A swn dialedd sy'n dilyn;<br> +Cyfyd cof, amryw brofiad,<br> +O'm heuog, afrywiog frad;<br> +Gan mor drwm yn y clwm clau<br> +A chadarn fy mhechodau.<br> + <br> +Och edrych eglur-ddrych glau<br> +Helyntion y talentau;<br> +Fy nhalent erbyn holi,<br> +Gwaedd yw son, a guddiais i,<br> +Tan fy llygraidd ffiaidd ffol,<br> +Yn fy naear annuwiol.<br> +Duw a roes, da yw ei rad,<br> +Fy awenydd, fyw Ynad;<br> +Minnau troes, mewn enaid rhydd,<br> +I'r gelyn, er oer g'wilydd.<br> + <br> +'Mroddais, eisteddais yn stol<br> +Gwatwarwyr, gnawd daearol;<br> +Yn lle bod, hynod wiw hawl,<br> +Ar lan afon, le nefawl,<br> +Yn dwyn ffrwyth, at esmwythder,<br> +Fel y pren plan, purlan pêr.<br> + <br> +Ond Och! Ydwyf bechadur,<br> +Fel llwyn sarff, neu 'fallen sur:<br> +Ffigys-bren, neu wernen wyf,<br> +Ddi-ffrwyth, hyd oni ddeffr'wyf;<br> +Chwith yw'r farn, fy chwythu fydd,<br> +Fel mân ûs ar fol mynydd,<br> +Oni chaf, iawn awch ufydd,<br> +Rym i ffoi trwy rwymau ffydd,<br> +A chalon gwir ddychweliad,<br> +I'm troi at faddeuant rhad.<br> + <br> +I'r hyn Duw, o'm rhan dywyll<br> +Rhwymau barn, rho i mi bwyll<br> +I gydnabod mewn tlodi,<br> +'Th ras haeddianuol doniol Di,<br> +Yn troi'r hadl, rai afradlon,<br> +At weli, er mor bell y b'on.<br> + <br> +Duw i'th ras yn urddas ne',<br> +Er mwyn fy enaid myn finne',<br> +Yn ollawl, gyflawn allan,<br> +Fel pentewyn, tynn o'r tân,<br> +Wael bechadur dolur dig,<br> +A llesg adyn llosgedig.<br> +Trywana fi o'm trueni,<br> +Gwel dy fab gwael ydwy' fi;<br> +Dwg f' enaid i'th drigfanne,<br> +O fy Nuw, er ei fwyn E'.<br> + <br> + <br> + <br> +HANES HENAINT. 1799.<br> + <br> + <br> + <br> +Glywch gwynfan clychawg anferth<br> +Gan Brydydd annedwydd nerth:<br> +Daeth henaint oed wth ynnwyf,<br> +Dirfawr nych, a darfu'r nwyf.<br> +I'm henaint ymwahanodd<br> +Alar a meth lawer modd.<br> + <br> +Methiant ar ffrwythiant ftraeth<br> +Cry' hoff helynt corftfolaeth,<br> +O'm traed i'm pen daeth gwendid,<br> +Cymysgrwydd, llesgrwydd, a llid:<br> +Llid na bawn mor llydan bum,<br> +A mynwesdeg mewn ystum,<br> +Yn gallu canu cynneddf,<br> +Liosog rym, lais a greddf.<br> +Hwyl hyf oedd gennyf i gân,<br> +Arwydd utgorn ar ddatgan;<br> +Ond weithian, myned waethwaeth,<br> +Bref braint, f'ysgyfaint sy gaeth;<br> +Pesychu, mewn pwys uchel,<br> +Fy ngrudd ei chystudd ni chêl;<br> +Torri 'nghrib at fy niben<br> +Mae'r byd - fe ddaw marw i ben.<br> + <br> +Meirw wnaeth fy nhadmaethod,<br> +A'm cyfeillion, feithion fod;<br> +Chwithdod a syndod yw sôn,<br> +Mewn gafael am hen gofion:<br> +Drwy edrych, wrthrych warthryw<br> +Yr ystum y bum i byw.<br> +Fy athrylithr yn llithrig,<br> +Ac gyda chwant, gwaed, a chig;<br> +Ias fyw oedd fy ysfa i,<br> +Anian burwyllt yn berwi;<br> +Byw awch gynneddf bachgennyn,<br> +A geidw gof, iawn ddof yn ddyn.<br> + <br> +Dysgais i ddewrllais ddarllen,<br> +Ar waith fy mhwys, wrth fy mhen;<br> +A 'sgrifennu, mynnu modd<br> +Rhieni, er mor anodd;<br> +Byddai mam yn drwyngam dro,<br> +Ran canwyll oedd rhinc honno;<br> +Fy nghuro'n fwy annghariad,<br> +A baeddu'n hyll, byddai 'nhad;<br> +Minnau'n ddig o genfigen,<br> +Câs o'm hwyl, yn cosi mhen,<br> +Ac o lid, fel gwael adyn,<br> +Llosgi 'ngwaith, yn llesg 'y ngwŷn.<br> + <br> +Er hynny, 'n ol trefnu tro,<br> +I'r un natur awn eto;<br> +Ym mhob dirgel gornel gau,<br> +Fy holl wiwfryd fu llyfrau;<br> +'Sgrifennwn res grai fynych,<br> +Mewn hunan grwm yn nhin gwrych;<br> +Symud bys, rhag ysbys gau,<br> +Lle'n wallus, i'r llinellau;<br> +A'm gwaith nos dangos wnai'r dydd,<br> +Mor fywiog, a mawr f'awydd;<br> +Fy holl wanc a'm llwyr amcan,<br> +Ddarllain ac olrhain rhyw gân.<br> + <br> +Amryw Sul, bu mawr y sias,<br> +Trafaeliwn i Bentre'r Foelas,<br> +At Sion Dafydd, cludydd clau,<br> +Hoen lewfryd am hen lyfrau.<br> +Ac Edward, enwog awdwr,<br> +Pwyllus, ddeallus dda wr,<br> +Taid Robin, Bardd Glyn y Glaw,<br> +Fyw feithrin, fu fy athraw.<br> +A Dafydd, llyfrgellydd gwiw,<br> +Awdwr hoew-fraint o Drefriw:<br> +Cynullwyr canu ollawl,<br> +A hanesaidd henaidd hawl.<br> + <br> +Bu feirw rhai'n, fu gywtain g'oedd.<br> +Llwfr gollwyd eu llyfrgelloedd:<br> +Amser a wisg frisg o frad,<br> +Anwadal gyfnewidiad;<br> +Amryw draill mawr droelli,<br> +Fu yn fy amser ofer i.<br> +Bu beirdd yn fy heirdd fywhau,<br> +Gwest awen, megis duwiau;<br> +Tomos, o Dai'n Rhos, dyn rhydd,<br> +Ar wiwnaws yr awenydd;<br> +Ei ddisgybl ef, ddwysgwbl un,<br> +Lais hygoel, fum las hogyn,<br> +A'i fynych ysgrifennydd,<br> +Ar droiau'n ddiau drwy ddydd;<br> +Gwaith prydyddion moddion mad,<br> +Fu ddelwau fy addoliad.<br> + <br> +O! mor werthfawr, harddfawr hyf,<br> +Ac anwyl fyddai gennyf<br> +Gwrdd Huw Sion, a'i gyson gerdd,<br> +Bardd Llangwm, bwrdd llawengerdd;<br> +A Sion, mewn hoewlon helynt,<br> +Bu lew gerdd, o'r Bala gynt.<br> +Ac Elis, wr dibris daith,<br> +Y Cowperfardd, co' purfaith;<br> +A Dafydd, unydd anian,<br> +Llanfair gynt, llawen fu'r gân;<br> +A Iorwerth Ioan, lân wledd,<br> +O Bodfari, byd fawredd;<br> +Ac Ifan Hir, cu fwynhad,<br> +Cyff amaith, ac offeiriad;<br> +Y gŵr hwn, â gwawr heini<br> +Prydydd, a'm priododd i:<br> +A'r clochydd, brydydd breudeg,<br> +Llon fu 'r dydd yn Llanfair deg,<br> +A Sion Powel, gwirffel gân,<br> +Wrth iau athrawiaeth Ieuan,<br> +Gweuai seinber gysonbell<br> +Hoew iach waith - nid haiach well.<br> + <br> +Hyn o gyfeillion heini<br> +Fu a'u sain yn fy oes i;<br> +Wele 'rwyf, wae alar wynt,<br> +Heno heb un ohonynt.<br> + <br> +Ond mae tri, mewn llawnfri lled,<br> +O heneiddfeirdd hoen aeddfed;<br> +Rhys ab Sion, blaeuion y bleth,<br> +Llên fyw awchrym, Llanfachreth;<br> +A Rolant, arddeliant dda,<br> +Llwyr belydr gerllaw'r Bala;<br> +A Bardd Collwyn, glodfwyn glau,<br> +Sydd nennawr ein swydd ninnau,<br> +Fe ganodd fwy gynneddf wir,<br> +Na'r un dyn bron adwaenir.<br> +Dyma dri, caf brofi braint,<br> +Eu mwyn hanes mewn henaint;<br> +A henaint sy wehynydd,<br> +A'i nod yw darfod bob dydd.<br> + <br> +Wele wagedd, wael ogyd,<br> +Cyfeillion, meillion fy myd,<br> +Ni wiw rhyw edliw rhydlawd,<br> +Broch i'w gnoi yw braich o gnawd;<br> +Pa gred ymddiried am dda,<br> +Siomiant yw pob peth s'yma;<br> +Ni feddaf un f'ai addwyn,<br> +I ddodi cerdd, neu ddweyd cwyn;<br> +Marw Samwel, f'ymresymydd,<br> +Cyfrinach bellach ni bydd.<br> + <br> +Hynny sydd o hynaws hawl,<br> +A nodded awenyddawl,<br> +A myg maeth Prydyddiaeth dêg,<br> +Yu Llundain mae enw llawndeg;<br> +Ni waeth yma, noeth amod,<br> +Ro'i'n lân fy nghân yn fy nghôd.<br> + <br> +Aed cân fach bellach i'w bedd,<br> +Yn iach ganu uwch Gwynedd;<br> +Tra fo'r iaith, trwy ofer ol,<br> +Beunydd, mor annerbyniol;<br> +Yn enwedig bon'ddigion,<br> +Leuad hwyr, yn y wlad hon;<br> +Rhyw loddest ar orchest rhydd,<br> +Yw holl wana'u llawenydd,<br> +Cadw cwn, helgwn yn haid,<br> +Hoffa tôn, a phuteiniaid,<br> +Ac yfed gwin, drwy drin drwg,<br> +A choledd twyll a chilwg;<br> +Trwm adrodd trem edryd,<br> +Llwm oer barch, mai llyma'r byd,<br> +Na cheiff Bardd "Gardd o Gerddi,"<br> +O fraint mo'r cymaint a'r ci.<br> + <br> +Ond, er gwenwyn dewr gwannaidd,<br> +Gwneyd diben f'awen pwy faidd?<br> +Ffynnon yw a'i phen i nant<br> +Ffrwd breiniol ffriw di briniant;<br> +Dull geudwyll nid eill godi<br> +Rhestrau hadl i'w rhwystro hi.<br> + <br> +Er a welais o drais draw,<br> +Rhai astrus am fy rhwystraw,<br> +Ac er colli gwyr callwych,<br> +Tra gallaf rhodiaf fy rhych.<br> + <br> +Wynebu'r wyf at fy niben,<br> +Llewyrch oer, fal Llywarch Hen;<br> +A'm Cynddelw i'm canddaliad<br> +Yw gwawr gwên fy awen fad;<br> +Awen a ges, o wres rydd,<br> +Ac awen sai'n dragywydd.<br> + <br> +Gradd o Dduw yw gwraidd awen,<br> +Bid iddo'n ffrwyth mwyth, Amen.<br> + <br> + <br> + <br> +Ôl-nodiad<br> + <br> + <br> + <br> +{1} Cerdd a wnaeth T. Edwards, o'r Nant, i Robert Parry Plas yn +Green, i ofyn gwlan.<br> + <br> +{2} Ateb i Robert Davies, Nantglyn, a ofynasai am wreiddiol +achos yr anghydfod a fu rhwng y Bonedd a'r Cyffredin, yn Ninbych, +1795. Dechreua cerdd Bardd Nantglyn fel hyn:-<br> + <br> +"Tomos Edward, mi osodaf<br> +Egwan eiriau, ac yn araf;<br> +Brawd a thad parodwaith ydych,<br> +O dŷ'r Awen. waed oreuwych;<br> +A chan eich bod mor agos berthyn,<br> + I chwi'n eglur,<br> +Mwyn drwy fyfyr, mentrafofyn. -<br> +Beth yw'r gwreiddyn ddygodd flagur,<br> + Chwerw dyfodd,<br> +Ac a ledodd rhwng ein gwladwyr?"<br> + <br> + <br> + <br> + <br> +End of the Project Gutenberg Gwaith Twm O'r Nant<br> +</p> +</body> +</html> + + |