diff options
Diffstat (limited to '2734-h/2734-h.htm')
| -rw-r--r-- | 2734-h/2734-h.htm | 4240 |
1 files changed, 4240 insertions, 0 deletions
diff --git a/2734-h/2734-h.htm b/2734-h/2734-h.htm new file mode 100644 index 0000000..6b53efb --- /dev/null +++ b/2734-h/2734-h.htm @@ -0,0 +1,4240 @@ +<!DOCTYPE html + PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="en" lang="en"> +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=US-ASCII" /> +<title>Gwaith Twm o'r Nant, by Thomas Edwards</title> + <style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + P { margin-top: .75em; + margin-bottom: .75em; + } + P.gutsumm { margin-left: 5%;} + P.poetry {margin-left: 3%; } + .GutSmall { font-size: 0.7em; } + H1, H2 { + text-align: center; + margin-top: 2em; + margin-bottom: 2em; + } + H3, H4, H5 { + text-align: center; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; + } + BODY{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + } + table { border-collapse: collapse; } +table {margin-left:auto; margin-right:auto;} + td { vertical-align: top; border: 1px solid black;} + td p { margin: 0.2em; } + .blkquot {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */ + + .smcap {font-variant: small-caps;} + + .pagenum {position: absolute; + left: 92%; + font-size: small; + text-align: right; + font-weight: normal; + color: gray; + } + img { border: none; } + img.dc { float: left; width: 50px; height: 50px; } + p.gutindent { margin-left: 2em; } + div.gapspace { height: 0.8em; } + div.gapline { height: 0.8em; width: 100%; border-top: 1px solid;} + div.gapmediumline { height: 0.3em; width: 40%; margin-left:30%; + border-top: 1px solid; } + div.gapmediumdoubleline { height: 0.3em; width: 40%; margin-left:30%; + border-top: 1px solid; border-bottom: 1px solid;} + div.gapshortdoubleline { height: 0.3em; width: 20%; + margin-left: 40%; border-top: 1px solid; + border-bottom: 1px solid; } + div.gapdoubleline { height: 0.3em; width: 50%; + margin-left: 25%; border-top: 1px solid; + border-bottom: 1px solid;} + div.gapshortline { height: 0.3em; width: 20%; margin-left:40%; + border-top: 1px solid; } + .citation {vertical-align: super; + font-size: .8em; + text-decoration: none;} + img.floatleft { float: left; + margin-right: 1em; + margin-top: 0.5em; margin-bottom: 0.5em; } + img.floatright { float: right; + margin-left: 1em; margin-top: 0.5em; + margin-bottom: 0.5em; } + img.clearcenter {display: block; + margin-left: auto; + margin-right: auto; margin-top: 0.5em; + margin-bottom: 0.5em} + --> + /* XML end ]]>*/ + </style> +</head> +<body> +<pre> + +The Project Gutenberg eBook, Gwaith Twm o'r Nant, by Thomas Edwards, +Edited by Owen Morgan Edwards, Illustrated by Samuel Maurice Jones + + +This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most +other parts of the world at no cost and with almost no restrictions +whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of +the Project Gutenberg License included with this eBook or online at +www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you'll have +to check the laws of the country where you are located before using this ebook. + + + + +Title: Gwaith Twm o'r Nant + + +Author: Thomas Edwards + +Editor: Owen Morgan Edwards + +Release Date: February 13, 2015 [eBook #2734] +[This file was first posted on July 5, 2000] + +Language: Welsh + +Character set encoding: ISO-646-US (US-ASCII) + + +***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GWAITH TWM O'R NANT*** +</pre> +<p>Transcribed from the 1910 Llanuwchllyn: Ab Owen edition by +David Price, email ccx074@pglaf.org</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/fpb.jpg"> +<img alt= +"Twm o’r Nant. (O ddarlun dynnwyd ym niwedd ei ois.) +“Daeth henaint oed wth ynnwyf, Dirfawr nych, a +darfu’r nwyf.”" +title= +"Twm o’r Nant. (O ddarlun dynnwyd ym niwedd ei ois.) +“Daeth henaint oed wth ynnwyf, Dirfawr nych, a +darfu’r nwyf.”" + src="images/fps.jpg" /> +</a></p> +<h1>Gwaith<br /> +Twm o’r Nant</h1> +<p style="text-align: center">**</p> +<p style="text-align: center">Y <span class="smcap">Pedair +Colofn</span>.<br /> +<span class="smcap">Cywydd Henaint</span>.</p> + +<div class="gapspace"> </div> +<p style="text-align: center">Llanuwchllyn: <span +class="smcap">Ab Owen</span><br /> +1910.</p> + +<div class="gapspace"> </div> +<p style="text-align: center"><a name="pageii"></a><span +class="pagenum">p. ii</span><span class="smcap">Argraffwyd a +Chyhoeddwyd</span>: <span class="smcap">Ab Owen gan</span> R. E. +<span class="smcap">Jones</span><br /> +<span class="smcap">a’i Frodyr</span>, <span +class="smcap">Conwy</span>.</p> + +<div class="gapspace"> </div> +<h2><a name="pageiii"></a><span class="pagenum">p. +iii</span>Rhagymadrodd.</h2> +<p><span class="smcap">Ganwyd</span> Thomas Edwards (<i>Twm +o’r Nant</i>) ym Mhen Porchell, Llan Nefydd, yn 1739. +Pan nad oedd ef ond hogyn, symudodd ei rieni i’r Nant +Ganol, Henllan. Nid oedd dim yn neillduol, hyd y gwyddis, +yn ei rieni; gweithient yn galed, ac nid o’u bodd y rhoddai +eu bachgen athrylithgar ei amser gorffwys i lyfrau. Ennill +ei damaid oedd neges ei fywyd. Canlyn ceffylau, gyrru +gwagen, a llwytho coed, oedd ei brif orchestion. O amgylch +Dinbych y treuliodd ran fwyaf ei oes, er iddo grwydro i +ddyffrynoedd Hafren a Thowi yn ei dro; yn Nyffryn Clwyd hefyd y +treuliodd ei henaint. Yr oedd yn wr cadarn o gorff, parod +ei ddyfais, ond ni lwyddodd yn y byd. Bu farw Ebrill 3, +1810, gan mlynedd i eleni; a chladdwyd ef ym mynwent yr Eglwys +Wen, ger Dinbych.</p> +<p>Yn anhymig y ganwyd ef, a dyna’r pam na chafodd ei +athrylith, er cryfed ei hadenydd ac er cliried ei llygaid, ei lle +priodol ym meddwl Cymru. Pe ganesid ef yn gynt, cawsai +feddwl <a name="pageiv"></a><span class="pagenum">p. +iv</span>Cymru iddo ei hun; a hwyrach y buasai cenedl yn deffro i +weled ei hun yn nrych y ddrama. Pe ganesid ef yn +ddiweddarach, buasai’r Diwygiad wedi puro ei genedl ac wedi +sancteiddio ei enaid yntau, a gallasai ddangos ei hun i genedl +newydd yn yr un drych. Ond daeth Twm o’r Nant yn oes +y Diwygiad, pan oedd cedyrn pulpud Cymru yn galw ar y genedl i +edrych o honi, nid iddi, ei hun. Er hynny, y mae +interliwdiau Twm o’r Nant yn naturiolach a pherffeithiach +darlun o fywyd y ddeunawfed ganrif na dim arall a feddwn.</p> +<p>Yr oedd cydymdeimlad Twm â’r werin, rhed holl +nerth ei serch mawr at y tenant gorthrymedig a’r +gweithiwr. Yr oedd ysbryd y Chwyldroad Ffrengig ynddo +yntau, ond gyda gwelediad clir, a ffydd.</p> +<p>Yr oedd yn ddiwygiwr ei hun, mae ei holl waith, gydag un +eithriad, mor rymus dros foesoldeb a phregethau’r +Diwygiad. Ni welodd holl ddrwg chwant y cnawd.</p> +<p>Fel dramayddwr y mae’n fwy nag yw’r Wyddfa yn +Eryri, saif yn llenyddiaeth Cymru heb neb yn agos ato. Y +mae pob cymeriad ddarluniodd yn fyw, nid yw’n gwneyd i glai +difywyd siarad, ac nid yw byth yn ail gerdded yr un llwybr. +Ond yr esboniad ar ei ddylanwad yw ei allu rhyfedd i siarad fel +ysbryd goreu ei oes,—yn synhwyrol, ac ar yr un pryd yn +llawn dychymyg; yn hynaws, ac eto heb arbed y drwg. Ni fu +sant na phechadur yn hanes Cymru eto heb deimlo fod Twm o’r +Nant wedi dweyd y gwir.</p> +<p style="text-align: right"><span class="smcap">Owen M. +Edwards</span>.</p> +<p style="text-align: center"><a name="pagev"></a><span +class="pagenum">p. v</span> +<a href="images/p5b.jpg"> +<img alt= +"Decorative graphic of birds on branch" +title= +"Decorative graphic of birds on branch" + src="images/p5s.jpg" /> +</a></p> +<h2>Cynhwysiad.</h2> +<p style="text-align: center">Cyfrol. II.</p> +<p style="text-align: center"><i>Cyfnod Aeddfedrwydd a +Henaint</i>.</p> +<table> +<tr> +<td><p>1.</p> +</td> +<td><p>“Dau Fywyd,” sef bywyd amaethwr llwyddiannus a +bywyd prydydd tlawd</p> +</td> +<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a +href="#page9">9</a></span></p> +</td> +</tr> +<tr> +<td><p>2.</p> +</td> +<td><p>“Bonedd a Chyffredin,” teimlad Cymru yn amser +Chwyldroad Ffrainc</p> +</td> +<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a +href="#page12">12</a></span></p> +</td> +</tr> +<tr> +<td><p>3.</p> +</td> +<td><p>Hafgan Twm o’r Nant</p> +</td> +<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a +href="#page19">19</a></span></p> +</td> +</tr> +<tr> +<td><p><a name="pagevi"></a><span class="pagenum">p. +vi</span>4.</p> +</td> +<td><p>“Anwyl Gyfaill,” cerdd i un dan groesau</p> +</td> +<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a +href="#page21">21</a></span></p> +</td> +</tr> +<tr> +<td><p>5.</p> +</td> +<td><p>Cywydd y Galon Ddrwg</p> +</td> +<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a +href="#page25">25</a></span></p> +</td> +</tr> +<tr> +<td><p>6.</p> +</td> +<td><p>Pedair Colofn Gwladwriaeth,—sef Brenin, Esgob, +Ustus, a Hwsmon. Interliwd yn dangos bywyd y +wladwriaeth</p> +</td> +<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a +href="#page27">27</a></span></p> +</td> +</tr> +<tr> +<td><p>7.</p> +</td> +<td><p>Cyffes y Bardd</p> +</td> +<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a +href="#page104">104</a></span></p> +</td> +</tr> +<tr> +<td><p>8.</p> +</td> +<td><p>Cywydd Henaint</p> +</td> +<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a +href="#page107">107</a></span></p> +</td> +</tr> +</table> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p6b.jpg"> +<img alt= +"Decorative graphic of birds" +title= +"Decorative graphic of birds" + src="images/p6s.jpg" /> +</a></p> +<h2><a name="page9"></a><span class="pagenum">p. 9</span><span +class="smcap">Dau Fywyd</span>. <a name="citation9"></a><a +href="#footnote9" class="citation">[9]</a></h2> +<p style="text-align: +center">(<i>Alaw</i>—“Rodney.”)</p> +<p class="poetry">Y puraidd Robert Parri,<br /> + Maddeuwch imi ’mod<br /> +Yn awr yn cynnyg gyrru canu,<br /> + I geisio clymu clod<br /> +I chwi, sy’n byw mewn llawnder,<br /> + A’ch pleser, yn eich Plas,<br /> +Gyda’ch meibion yn heddychlon,<br /> + Heb unrhyw galon gas;<br /> +Teulu ydych hoew wladaidd,<br /> +Yn byw’n ddifalch ac yn ddofaidd,<br /> +Nid hel “Meistr” ac ymestyn,<br /> +A champ-godi a chwympo gwedy’n;<br /> +Wrth fyw’n gytun at ddaioni<br /> + Fe ddaeth mawrhydi i’ch rhan:<br /> +Eigion rhediad ac anrhydedd<br /> + Yw’ch mawredd yn eich man;<br /> +Mae eich maesydd, wych rymusiant,<br /> +A’ch ’nifeiliaid, i chwi’n foliant;<br /> +Ychen, defaid, a cheffylau,<br /> +A da blithog, laethog lwythau;<br /> +Pob angenrheidiau ’n rhadus,<br /> + A threfnus yma a thraw,<br /> +<a name="page10"></a><span class="pagenum">p. 10</span>A +Duw’r heddwch, mae’n arwyddo,<br /> + ’N eu llwyddo dan eich llaw.</p> +<p class="poetry">Maith yma John a Thomas,<br /> + Cyweithas frodyr cu;<br /> +A da yw’ch golwg chwi, ’r hen geiliog,<br /> + Awch talog wrth eich ty:<br /> +Mae’n hwythau ’n ddynion ethol,<br /> + Naturiol ym mhob taith,<br /> +A di ynfydrwydd ill dau’n fedrus,<br /> + A gweddus yn eu gwaith;<br /> +Felly rhyngoch yn llwyr wingo,<br /> +Mawrhydi’ch llwyddiant a’ch holl eiddo,<br /> +Nes eich myned, hwylied helaeth,<br /> +Yma’n degwch i’ch cym’dogaeth;<br /> +A chywaeth tai a chaeau,<br /> + Sydd i’ch meddiannau’n ddwys;<br /> +Fe dâl eich llawnder, a’ch call undeb,<br /> + Drwy burdeb aur da bwys:<br /> +Rhyfedd fendith, rhyfedd fwynder,<br /> +Sy’n ddymunol dan eich maner;<br /> +Rhyfedd rhagor chwi fawrhyged,<br /> +A m’fi ac eraill yn fegeried;<br /> +Chwi ar led mor lydan,<br /> + A’ch arian glân drwy glod—<br /> +Minnau’n ffwlyn, dwlyn, diles,<br /> + Anghynnes, gwag y ’nghod.</p> +<p class="poetry">Chwi’n magu anifeiliaid,<br /> + Moch, a defaid iawn<br /> +Gweirgloddiau, a chauau, tai, a’ch heol,<br /> + Sy’n llwyddol ac yn llawn:<br /> +Minnau dim fagais<br /> + At fantais eto i fyw,<br /> +<a name="page11"></a><span class="pagenum">p. 11</span>Ond lladd +ceffylau, dilyn ffoledd,<br /> + Anrhydedd oeredd yw:<br /> +A’r hyn a fagais o’m rhywogeth,<br /> +Mewn twrr o gwynion, oedd tair geneth;<br /> +Mae rhei’ny a’u mam mewn dinam dyniad,<br /> +Er fy ’mgeledd lawer galwad<br /> +Mae’r merched bawb am orchwyl,<br /> + Yn ol eu hwyl eu hun,<br /> +Yn troi eu helynt at ryw alwad,<br /> + A’u teimlad yn gytun;<br /> +Eu mam a minnau sydd yn myned,<br /> +Fel rhai eraill, ar i wared;<br /> +Tua’r bedd mae gwedd ogwyddiad,<br /> +Rhieni’n mynd, a’r plant yn dwad:<br /> +Mae treigliad asiad oesau<br /> + Fel tonnau miniau môr,<br /> +Neu ffrwd gyffredin olwyn melin,<br /> + Yn dirwyn yn ddi dor.</p> +<p class="poetry">A chan nad oes mewn bywyd<br /> + Un rhydid yn parhau,<br /> +Gwnewch o’ch mammon gyfion gyfaill,<br /> + Ceiff eraill eich coflau;<br /> +Dadgenir hyn ond odid,<br /> + O’ch plegyd chwi a’ch plant,<br /> +Pan f’o chwi byddar yn eich beddau,<br /> + Tan odlau Twm o’r Nant;<br /> +A’r hyn o gysur wy’n ei geisio,<br /> +Ni ddymunwn feddu mo’no,<br /> +Oni cheir e’n gwbl fodlon,<br /> +Heb un gilwg yn y galon;<br /> +A’ch rhoddion os cyrhaeddaf,<br /> + Cyhoeddaf chwi o hyd;</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p97b.jpg"> +<img alt= +"Mynwent yr Eglwys Wen. Darlun gan S. Maurice Jones" +title= +"Mynwent yr Eglwys Wen. Darlun gan S. Maurice Jones" + src="images/p97s.jpg" /> +</a></p> +<p class="poetry"><a name="page12"></a><span class="pagenum">p. +12</span>Ac os y bennod ni dderbynia’,<br /> + Nis gwn a fyddai’n fud:<br /> +Cerdod wlan yw ’nghân a ’nghwynion,<br /> +Am hynny gwyliwch dorri’ch calon;<br /> +Mae rhagor didwyll rhwng cardode,<br /> +A hyn chwi wyddoch, rhowch a wedde’:<br /> +Ac oni rhowch o’r achos,<br /> + Ni wiw mo’r dangos dant,<br /> +Fe fu fwy dychryn ar y dechrau,<br /> + Na hynny, ’n ochrau’r Nant.</p> +<p class="poetry">Ond Nant a’i cheunant chwannog,<br /> + Sy’n lle afrywiog fri;<br /> +Pe rhoech o’ch gog’yd lwyth eich gwagen,<br /> + Ni lanwe’i hagen hi;<br /> +Pe b’ai ond sych ben sached,<br /> + O wyched fydde’i wawr,<br /> +Ceid y teulu i gyd at olud,<br /> + A’u llwyrfryd i’r droell fawr;<br /> +Mi gawn frethyn cryf i’r eithaf,<br /> +Imi’n goat erbyn gaeaf;<br /> +Gallwn addo i’r wraig mor haw’gar,<br /> +Eto fantell at y fentar—<br /> +Dull anwar ydyw llunio,<br /> + Ag addo o’ch eddo chwi;<br /> +Mawrhygu rhoddion cyn y caffon’<br /> + Llawenydd cynffon ci;<br /> +Pe’ch holl rodd o fodd a fydde’<br /> +Ond briwsionyn at bar ‘sane’,<br /> +Mwy fyddai hynny i’w feddu’n foddus<br /> +Nag a haeddwn ni’n gyhoeddus:<br /> +Ffarwel yn bwyllus bellach,<br /> + Fe dderfydd afiach wên,<br /> +Gwisgiad gore’, gras cyn ange’,<br /> + I chwi a minne’, Amen.</p> +<h2><a name="page13"></a><span class="pagenum">p. 13</span><span +class="smcap">Bonedd a Chyffredin</span>. <a +name="citation13"></a><a href="#footnote13" +class="citation">[13]</a></h2> +<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>—“Y Galon +Drom.”)</p> +<p class="poetry">Robert Davies, rhyw bert ofyn<br /> +A yrraist i mi, yn wers dwymyn,<br /> +Oblegid bonedd, blagiad bennau,<br /> +A’r cyffredin gyffroiadau;<br /> +Nid wy’ teilwng nodi at olwg<br /> + Am y cyfryw<br /> +Faith iawn ymliw, fyth yn amlwg;<br /> +Dyn truenus, boenus beunydd,<br /> + Ydwy’n wyrdraws,<br /> +Rhy ofernaws i’m rhoi’n farnydd.</p> +<p class="poetry">Wele’r farn yn gadarn gydwedd<br /> +A geir inni o’r gwirionedd,—<br /> +Mai ffrwyth pechod, arfod hirfaith<br /> +O dir uffern, ydyw’r effaith;<br /> +Hwn yw’r achos yn oruchel<br /> + Cynhyrfiedig;<br /> +Pawb am ryfyg, pob ymraf’el;<br /> +Yr un anian sy ynnom ninnau,<br /> + Ag oedd yn gosod<br /> +Cynnyg isod Cain ac Esay.</p> +<p class="poetry"><a name="page14"></a><span class="pagenum">p. +14</span>’Roedd esgus Adda o’i droseddau,<br /> +“Y Wraig,” medd ef; “Y Sarff,” medd +hithau;<br /> +Felly’r wlad, a’u nad annedwydd,<br /> +Bawb a’u hesgus dros eu hysgwydd,<br /> +Gwael eu gwedd, a bonedd, beunydd<br /> + Sy’n ymliw’n amlwg<br /> +Orwag olwg ar eu gilydd;<br /> +Fal pren ar demestl, prawf di amau,<br /> + Mawr fydd ffwndwr<br /> +Acw y’nghynnwr’ y canghennau.</p> +<p class="poetry">A’r ceinciau’n raddau sy’n +cyrhaeddyd<br /> +Sefyllfaoedd yr holl fywyd;<br /> +Tyfiad pawb, o dlawd i frenin,<br /> +Sy’n llygreddawl o’r un gwreiddyn;<br /> +Nid oes heddyw’n gwneyd eu swyddau,<br /> + ’N un gelfyddyd,<br /> +Neb a’i fywyd na bo feiau,<br /> +Naws a gewch mewn is ag uchod<br /> + I ryw ddichell,<br /> +Ymhob bachell am eu pechod.</p> +<p class="poetry">Mae rhai penaethiaid, euraidd araith,<br /> +A’u hawdurdod yn ddi effaith;<br /> +Esiamplau drwg, mewn golwg helaeth,<br /> +Sy’n wall anfeidrol mewn llywodraeth<br /> +Rhai ynadon rhy niweidiol,<br /> + A chyfreithwyr<br /> +Sydd anrheithwyr swydd anrhaethol,<br /> +A rhai personiaid, pwy resyna?<br /> + Ymhob ffiaidd<br /> +Naws aflunaidd, nhw’ sy’ flaena.</p> +<p class="poetry">A thra fo’r blaenaf heb oleuni,<br /> +Yn twyso’r dall i ffos trueni,<br /> +<a name="page15"></a><span class="pagenum">p. 15</span>Swn +digofaint sy’n dygyfor<br /> +Yspryd Saul, elynol flaenor,<br /> +Lladd y plant er mwyn dieithriaid,<br /> + I geisio cadw<br /> +Yn ’r ymyl acw’r Amaleciaid;<br /> +Cryfhau breichiau annuwioldeb<br /> + Mewn drygioni,<br /> +Daw’n warth i ni, a Duw’n wrthwyneb.</p> +<p class="poetry">Mae’r saith angel ar eu siwrnau,<br /> +Yn dechreu tywallt eu phiolau;<br /> +Llawer gwae sy’n llwyra gwewyr,<br /> +I’w rhoi yma i’r rhai amhur;<br /> +Gwae rhai gydiant faes at faesydd,<br /> + Nes bod gwendid,<br /> +Oes wall ofid, eisiau llefydd;<br /> +Mae n ddi ameu’n anhawdd yma<br /> + I dylodion,<br /> +Ac elw byrion, gael eu bara.</p> +<p class="poetry">Dawn medrusgall dyn rhodresgar,<br /> +Gwneyd ei dduw o gnwd y ddaear;<br /> +Ysguboriau gwaliau’n gwlwm,<br /> +A <i>storehouses</i>, ys da rheswm;<br /> +Ond geill naws ing dywyllnos angau,<br /> + Alw’r ynfyd,<br /> +I ado’i buryd cyn y borau.<br /> +Ameu’r Arglwydd am ei lawndra,<br /> + Cofiwn heddyw,<br /> +Am wr sy’n marw ’mhorth Samaria.</p> +<p class="poetry">Cofia, ’speiliwr cenhedlaethau,<br /> +Y bobloedd a’th yspeilia dithau;<br /> +Am waed dynion mewn galanas,<br /> +Ac am dy drais mewn tir a dinas,<br /> +<a name="page16"></a><span class="pagenum">p. 16</span>Gwae elwo +elw drwg i’w berchen,<br /> + Yn falch ’i af’el,<br /> +I nythu’n uchel—noeth yn ochen;<br /> +Ac os yw Lloegr dan ’r un llygriad,<br /> + Caiff gan yr Arglwydd,<br /> +’R un cul dywydd a’r Caldea’d.</p> +<p class="poetry">Beth yw plasau, trasau trysor,<br /> +Ond gorseddfeydd annuwiol gyngor?<br /> +Mae gwin, a bwyd, a gwyniau bydol,<br /> +Yna i’w moedro, ’n anghymedrol;<br /> +Meibion Scefa ’mhob naws gaf’el,<br /> + Heb yr Arglwydd,<br /> +Sy dan chwithrwydd dyn a chythrel;<br /> +Chwys y tlawd yw’r cnawd a’r cnydau,<br /> + Rhwysg a balchder,<br /> +Y swn a’r pleser, sy’n eu plasau.</p> +<p class="poetry">Fe wasg y mawrion dewrion dyrus<br /> +Y llafurwyr, â’u llaw farus;<br /> +A’r llafurwyr, a’u holl fwriad,<br /> +Gwisgo’r gwyn, a gwasgu’r gweinia’d;<br /> +Gwasgu sydd, a gwisgo swyddau,<br /> + Nes yr aethon’<br /> +I faela dynion, fel eidionau;<br /> +Gwerthu’r cyfion er ariannau,<br /> + A’r tlawd truan<br /> +Er pris gwadan par esgidiau.</p> +<p class="poetry">Dyma’r byd ac ergyd gwyrgas,<br /> +Y sydd yn awr a’i swyddau’n eirias;<br /> +Memi melin flin aflonydd,<br /> +Egni galed yn cnoi ’gilydd;<br /> +Pawb ar eraill a weryran’,<br /> + A neb yn cwyno<br /> +<a name="page17"></a><span class="pagenum">p. 17</span>Ei wyrni +heno arno’i hunan;<br /> +A phob enwau, tlawd a bonedd,<br /> + Oll yn euog,<br /> +Tan’r un warog, trwy anwiredd.<br /> +Gwedi chwalu gwawd uchelwyr,<br /> +Pa faint ffurmach ydyw’r ffarmwyr,<br /> +Sydd mor feilchion, gw’chion gyhoedd,<br /> +Rymus droediad, a’u meistradoedd?<br /> +Pell yw peirch eu meirch a’u merched,<br /> + Hwy rygyngant<br /> +Fwy nac allant yn ddigolled:<br /> +Lle bo addysg byd neu eiddo,<br /> + Dyna ragrith,<br /> +Wyniau melldith, yn ymwylltio.<br /> +Ac os ewch i ddangos ochain,<br /> +Babel droiau’r bobl druain;<br /> +Llygredd llun, a gwyn drygioni,<br /> +Swn yr hunan sy’ yn y rhei’ny;<br /> +Meddwi a hwrio, mawr ddihirwch,<br /> + Bawb lle gallant<br /> +A ddilynant aflawenwch;<br /> +Anesmwythdra, lleithdra llwythdrwm,<br /> + Byw’n ddi’g’wilydd<br /> +Dan eu gwarthrudd, dyna’u gorthrwm.<br /> +A phwy ond diafol, awdwr pechod,<br /> +Sydd yma y’nghadfa pob anghydfod?<br /> +Pan ddarfu’r tyn offeryn Pharo<br /> +Bwytho ar ddynion, beth oedd yno?<br /> +Nid ffast wenwyn, na phastynau,<br /> + Mewn cynddaredd,<br /> +Oedd eu buchedd dan eu beichiau;<br /> +Ond o’u cyfyngder eger eigion,<br /> + At Dduw’n ddibaid<br /> +’Roedd eu hochenaid a’u hachwynion.<br /> +<a name="page18"></a><span class="pagenum">p. 18</span>A than +bwysau’r ieuau ’rwan,<br /> +Geifr a moch sy’n croch ysgrechian;<br /> +Ymroi a diodde’n ddi w’radwyddiad<br /> +Dan iau’n ddyfal a wna ddafad;<br /> +I ddefaid Crist mae’r iau’n esmwythdra,<br /> + Cariad Isr’el,<br /> +Goruwch fug’el, a’u gorchfyga;<br /> +A’r rhai orchfygant awch arfogaeth<br /> + Chwantau’r gelyn,<br /> +Mae’r Iesu’n dilyn iau’r dystiolaeth.</p> +<p class="poetry">Beth yw rhyfel boeth, hir ofid,<br /> +Ond melus chwantau beiau bywyd?<br /> +Olwyn fawr digofaint gyfion,<br /> +Sy’n troi’n boenus trwy ddibenion:<br /> +Ac os y tlawd raid heddyw ddiodde’,<br /> + Caiff gwyr mawrion,<br /> +Taer annoethion, eu tro nhwythe’,<br /> +Fel mae amser i bob amcan<br /> + Trefn Ragluniaeth,<br /> +Drwy wahaniaeth Duw ei hunan.</p> +<p class="poetry">Angenrhaid yw o ran cyflyrau,<br /> +Byd rhai astrus, yw bod rhwystrau;<br /> +Gwenith glân ’does ofon sefyll,<br /> +Pan godo’r gwantan gyda’r gwintyll;<br /> +Tan y groes, mewn oes yn isel,<br /> + Mae lle’r Cristion.<br /> +Fe ddaw’n gyfion o bob gaf’el;<br /> +A Duw anwyl, er daioni,<br /> + Drotho’n buchedd<br /> +At wirionedd, o’n trueni.</p> +<h2><a name="page19"></a><span class="pagenum">p. 19</span><span +class="smcap">Hafgan</span>.</h2> +<p style="text-align: +center"><i>Alaw</i>—“Spaen-Wenddydd.”</p> +<p class="poetry">Y teulu mwyn hael-gu mewn hedd,<br /> +Rhowch osteg, rai glandeg eu gwedd;<br /> +I ddatgan un haf-gan yn hy,<br /> +Hen dirion arferion a fu,<br /> +Mewn llawer ty ’roedd cennad da,<br /> +Ac enw hyf i ganu Ha;<br /> +Fel pob creadur sy’n ei ryw,<br /> +<i>Ag aml dôn yn canmol Duw</i>.<br /> +Mae’r ddaear oedd fyddar, wedd fud,<br /> +Mae’r coedydd, mae’r bronnydd mawr bryd,<br /> +Mae’r dyffryn yn deffro ei holl wraidd,<br /> +Mae eginoedd y gwenith a’r haidd,<br /> +Mae llaeth a maidd, mae llwythau mwyn,<br /> +O ffrwythydd haf yn ffraeth ymddwyn;<br /> +Mae pob creadur yn ei ryw<br /> +<i>Ag aml dôn yn canmol Duw</i>.<br /> +Gan hynny gwnawn synnu ’mhob swydd,<br /> +Ystyriwn a gwelwn i’n gŵrydd,<br /> +Ddoethineb dawn undeb Duw Ne,<br /> +Yn trefnu pob peth yn ei le;<br /> +Y mawr dymhorau, ffrwythau ffri,<br /> +Er hynny, anufudd ydym ni,<br /> +A phob creadur yn ei ryw<br /> +<i>Ag aml dôn yn canmol Duw</i>.<br /> +Rhoed i ni, heb fawr brofi mo’r braw<br /> +Bob mwynder a llawnder i’n llaw;<br /> +’Nifeiliaid a defaid ar dir,<br /> +Y rhei’ny sy’n hardd inni’n wir,<br /> +Pob peth yn glir i’n porthi’n glau,<br /> +A ninnau er hyn heb ’difarhau;<br /> +A gweled pob greadur gwiw<br /> +<i>Ag aml dôn yn canmol Duw</i>.</p> +<p class="poetry"><a name="page20"></a><span class="pagenum">p. +20</span>Mae r holl greadigaeth fel drych,<br /> +Rhai deimlant a welant yn wych,<br /> +Bod pob peth yn datguddio’n gytun,<br /> +Ddaioni’r Creawdwr ei hun;<br /> +Ond natur dyn sy fwya’ dall,<br /> +Tan gwmwl balchder ofer wall,<br /> +Ni fyn ddarostwng o’i dda ryw<br /> +<i>Un cymal dewr er canmol Duw</i>.</p> +<p class="poetry">Pa beth yw rhyfeloedd y byd,<br /> +Ond balchder ac uchder i gyd?<br /> +Fel ’r angel nerth uchel wnaeth ef<br /> +I ormesu teyrnasu tu’r nef;<br /> +A dyna’n llef sydd fyth rhagllaw,<br /> +Yn ffrwd gyffredin dryghin draw,<br /> +O eisiau bod yn Iesu byw<br /> +<i>Bob cymal dewr yn canmol Duw</i>.</p> +<p class="poetry">O! rhyfedd yw’n buchedd trwy’r +byd,<br /> +Mewn gwagedd a llygredd a llid,<br /> +Heb geisio gwir deimlo gair Duw<br /> +Sy’n ein galw ni o feirw i ail fyw;<br /> +Ond Och! mae’n clyw ni wedi cloi,<br /> +Ac ysbryd dall i ymbarotoi;<br /> +’Rym ni yn gysglyd oerllyd ryw,<br /> +<i>Ac eisieu’n deffro i ganmol Duw</i>.</p> +<p class="poetry">Cynhyrfwn, a gwelwn mai gwir<br /> +Y cawn feirw, cwyn arw, cyn hir;<br /> +Gwybyddwn na ffaeliwn yn ffol,<br /> +Mae’r bywyd trag’wyddol yn ol;<br /> +Ymwnawn mewn rhol am ffrwythau’r hâ,<br /> +Lle mae gorfoledd diwedd da;<br /> +Dyna r fan lle caffom fyw,<br /> +Amen, a ’stad, <i>yn mynwes Duw</i>.</p> +<h2><a name="page21"></a><span class="pagenum">p. 21</span><span +class="smcap">Anwyl Gyfaill</span>.</h2> +<p style="text-align: center">Cerdd i annerch cyfaill caredigol, +pan oedd dan groesau a blinderau.</p> +<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>.—“Y Galon +Drom.”)</p> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Anwyl</span> gyfaill, rwy’n dy gofio,<br /> + A gweddi mynych, gan ddymuno<br /> + I Dduw roi llwyddiant er pob lludded<br /> + Yn graff i’th onest gorff a’th +ene’d;<br /> +A dal dy draed ar Graig yr oesoedd,<br /> + Er pob helynt,<br /> +Eiddig oeddynt, a ddigwyddodd;<br /> +Ac er pob peth a ddigwydd eto,<br /> + Duw fo i’th dywys,<br /> +Yn gyhoeddus, rhag tramgwyddo.</p> +<p class="poetry"> Cefaist yma lawer damwain,<br +/> + Megys rhybudd cerydd cywrain;<br /> + Mae’r Saer-celfydd ymhob cilfach,<br /> + Am dy docio i’th wneyd yn decach,<br /> +Torri ceinciau d’ anystyriaeth,<br /> + Harddu’r Eglwys,<br /> +Caer hoff wiw-lwys, mewn corpholaeth,<br /> +Bwrw’r gwarthus bnynu a gwerthu<br /> + Hwnt o’r deml,<br /> +I fan isel a fyn Iesu.</p> +<p class="poetry"> Gwel fod ffraeth ragoriaeth +gaerog<br /> + Rhwng gwir blentyn a gwas cyflog;<br /> + Rhaid i’r plentyn etifeddol,<br /> + Gyrraedd didwyll gerydd tadol;<br /> +Nid ydyw rhai na chânt yn weddaidd<br /> + Fflangell barod,<br /> +<a name="page22"></a><span class="pagenum">p. 22</span>Bwys +awdurdod, ond bastardaidd;<br /> +Dal dy sêl a gwel y gwaelod,<br /> + Plentyn cyfan<br /> +Wyd ti dy hunan i’r Tad hynod.</p> +<p class="poetry"> Cariad Crist a ddarfu’n +dirion<br /> + Deg arwyddo’n dy geryddon;<br /> + Efe, cofia, sydd drwy’r cyfan,<br /> + A’i ddawn ollawl i’th ddwyn allan;<br /> +Ar Job gynt ca’dd Satan weithio;<br /> + Darfu’n rhydost<br /> +Gnoi, di a’i gwyddost, gnawd ac eiddo;<br /> +Ond cadwe ’i enaid gwedi hynny—<br /> + Rhyfedd, nerthol,<br /> +Anhebgorol, mae Duw’n caru.</p> +<p class="poetry"> A gadwo Duw a fydd +cadwedig<br /> + Trwy ddwfr a thân, a gwawd a dirmyg;<br /> + Nid oes dim all niweid egraidd<br /> + I rai garant Dduw’n gywiraidd;<br /> +Mae pob rhyw bethau’n rhannau’r rhei’ny<br /> + Yn gweithio beunydd<br /> +Oreu deunydd er daioni;<br /> +A gwyn ei fyd y diwyd ffyddlon<br /> + A ail aned,<br /> +A Duw’n gywled yn ei galon.</p> +<p class="poetry"> Yr Eglwys ydyw’r hardd +dreftadaeth,<br /> + A chalon dyn yw’r pren gwybodaeth;<br /> + Mae’n ffrwyth gwa’rddedig ynddi’n +canlyn,<br /> + Gwyliwn drwyddo goelio’r gelyn;<br /> +Pwyll a sobrwydd sydd angenrhaid,<br /> + Dal ar orchwyl<br /> +Oen Duw anwyl yn dy enaid:<br /> +<a name="page23"></a><span class="pagenum">p. 23</span>“Fy +mab,” medd Duw, “moes im’ dy galon”;<br +/> + Dyna’r d’ioni,<br /> +Gyda nyni, ymgadw yn union.</p> +<p class="poetry"> Y galon yw’r ystafell +addas,<br /> + Tŵr puredig, ty’r briodas;<br /> + Os gwelir un hen wŷn yn honno,<br /> + Ac heb y wisg briodas ganddo,<br /> +Rhwymwch, deliwch, draed a dwylo,<br /> + I’r t’w’llwch enbyd,<br /> +Lwyra gofid, ’lawr ag efo;<br /> +Caiff pawb ond plant y ddinas burlan,<br /> + Eu troi, dyallwch,<br /> +I’r tywyllwch, o’r tu allan.</p> +<p class="poetry"> Cans oddi allan mewn swydd +hyllig<br /> + Mae’r cwn a’r swyn-gyf’reddwyr +eiddig,<br /> + Puteinwyr a llofruddwyr gwaedlyd,<br /> + A phob celwyddwyr, yfwyr hefyd,<br /> +Addolwyr eulyn, ddwl oer alwad,<br /> + Ni ’dwaenant olau,<br /> +Dawn a geiriau Duw, na’i gariad;<br /> +A’r holl broffeswyr hunan-gnawdol,<br /> + Nid yw eu rhyfyg,<br /> +A’u dull unig, ond allanol.</p> +<p class="poetry"> Gwyliwn fod ar nôd +annedwydd,<br /> + Rhaid dal yn agos at yr Anglwydd,<br /> + A ffoi i Soar am anrhydedd:<br /> + Ni thal sefyll ar wastadedd,<br /> +Fel gwraig Lot, a ddarfu gychwyn,<br /> + Ei gwlad a’i chartre,<br /> +Fodd anaele, fu iddi’n elyn.<br /> +Chwant y cnawd, a llygredd cyhoedd,<br /> + Allant dyfu<br /> +I’th anafu o borth y nefoedd.</p> +<p class="poetry"> <a name="page24"></a><span +class="pagenum">p. 24</span>Llawer ffordd a llawer cwestiwn<br /> + Sydd yn t’wyso rhyw demtasiwn;<br /> + Gormod cyfle, a mynych arfer,<br /> + Eill ein hudo ni o’n llawn hyder;<br /> +Er bod doethineb mawr yn Sal’mon,<br /> + Merched lledrydd,<br /> +Draws eu gilydd, droes ei galon;<br /> +Er gwneyd teml Dduw yn ’i ddechreu,<br /> + F’ aeth i weithio,<br /> +Dan wenh’eithio, i’w duwiau nhwytheu.</p> +<p class="poetry"> O! mor llithrig ydyw +llwybyr<br /> + Tuedd dyn i fynd wrth natur;<br /> + Rhyfedd gariad a thrugaredd,<br /> + Fod rhai’n sefyll hyd y diwedd;<br /> +Os ai fel Pedr dros y llwybrau,<br /> + Gweddia’n fynych,<br /> +I Dduw edrych, di ddoi adrau:<br /> +Golwg Iesu a’n galwo’n gyson,<br /> + A’i air fo’n llosgiad,<br /> +Unig hwyliad yn ein calon.</p> +<h2><span class="smcap">Olwynion Dwfr Melin Rhuthyn</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Codog</span> fawr enwog +forwynion,—dwy-rod,<br /> + Yn dirwyn yr afon;<br /> +Cwyd gwegil codau gweigion,<br /> +Codau o bwys ceidw y bon.</p> +<h2><a name="page25"></a><span class="pagenum">p. 25</span>Y +<span class="smcap">Galon Ddrwg</span>.</h2> +<p class="poetry">Swelwn echrysa golwg,<br /> +Gwael iawn ddrych y galon ddrwg:<br /> +Calon afradlon o fryd,<br /> +Annuwiol heb ei newid:<br /> +Calon yw mam pob cilwg,<br /> +An-noeth drefn, a nyth y drwg;<br /> +Drwg ddi-obaith, draig ddiball,<br /> +Pwy edwyn ei gwŷn a’i gwall?</p> +<p class="poetry">Effaith y cwymp, a’i ffrwyth cas,<br /> +A luniodd pob galanas;<br /> +Grym pechod yn ymgodi,<br /> +A’i chwantau fel llynnau lli;<br /> +Glennydd afonydd y fall,<br /> +Dengys bob nwydau anghall;<br /> +Dîg-ofid yn dygyfor,<br /> +Tân a mŵg, fel tonnau môr:<br /> +Uffern yw hon, o’i ffwrn hi<br /> +Mae bariaeth yma’n berwi:<br /> +Ysbyty, llety pob llid,<br /> +Gwe gyfan gwae a gofid;<br /> +Trigfa pob natur wagfost,<br /> +Bwystfilaidd ’nifeilaidd fost:<br /> +Treigle a chartref-le trais,<br /> +Rhyfeloedd, a phob rhyw falais;<br /> +Rhial pob an-wadal wŷn,<br /> +Ty ac aelwyd y gelyn.<br /> +Meirch, a chwn, a moch annwn,<br /> +Sy’n tewhau yn y ty hwn,<br /> +Seirff hedegog mewn ogo,<br /> +A heigiau dreigiau blin dro.<br /> +Pob lleisiau, arw foesau’r fall,<br /> +Sy’n dwad i swn deall;<br /> +<a name="page26"></a><span class="pagenum">p. 26</span>Swn +t’ranau, sain trueni,<br /> +Swn gofalon greulon gri:<br /> +Melin wynt, yn malu’n wâg,<br /> +Rhod o agwedd rhedeg-wag;<br /> +A’i chocys afaelus fôn,<br /> +Yn troi’u gilydd trwy’n galon;<br /> +Drylliad, ag ebilliad bach,<br /> +Y maen isaf, mae’n hawsach,<br /> +Na dryllio, gwir bwyllo i’r bon,<br /> +Ceulaidd, drygioni calon,<br /> +C’letach a thrawsach ei thrin,<br /> +Mewn malais, na maen melin.</p> +<p class="poetry">Llais hen Saul, a llys hwn sydd,<br /> +Fan chwerw, o fewn ei chaerydd.<br /> +Ni all telyn a dyn doeth,<br /> +Clywn, ennill calon annoeth.</p> +<p class="poetry">Och! ni byth, achwyn y bo’n,<br /> +Wrth goelio, fod fath galon:<br /> +Gweddiwn, llefwn rhag llid,<br /> +Yn Nuw, am gael ei newid.<br /> +Nid oes neb a’i hadnebydd,<br /> +Ond gain y Tad, a’i rad rydd;<br /> +A’n gair os daw, gwiw-ras dôn,<br /> +A dry’r golwg drwy’r galon:<br /> +A drwg calon draw cilio,<br /> +Amen fyth, mai hynny fo.</p> +<h2><a name="page27"></a><span class="pagenum">p. 27</span><span +class="smcap">Pedair Colofn Gwladwriaeth</span>.<br /> +<span class="smcap">Brenin</span>, <span +class="smcap">Ustus</span>, <span class="smcap">Esgob</span>, +<span class="smcap">Hwsmon</span>.<br /> +Rhyfela, Cyfreithio, Efengylu, Lluniaethu.<br /> +<i>Awyr</i>, <i>Tân</i>, <i>Dwfr</i>, <i>Daear</i>.<br /> +Anadl, Cyfraith, Efengyl, Cnawd.</h2> +<p><span class="smcap">Yn</span> gymaint ag i mi ryfygu argraffu +y cyfryw waith distadl ag yw hwn, oblegyd ei fod yn myned tan yr +enw Chwaryddiaeth fe geir amrywiol yn ei wrthwynebu, canys ni +allant oddef i ddim da ddyfod o Nazareth. Fe fydd y farn +arnaf fi, yn enwedig ymhlith dynion ffroen uchel Phariseaidd, a +hidlant wybedyn, ac a lyncant gamel.</p> +<p>Ond yn fwy neillduol, mewn ffordd o amddiffyniad i’m +gorchwyl, mi a ddymunwn ar bob un esgusodi barnu cyn profi y +dystiolaeth. Gwaith pawb a brofir; felly mi a ddymunaf ar y +rhai sydd barotach i farnu nag ystyried, i ddar llen neu wrando +yr hyn sy’n gynwysedig; ac yna hwy a gânt adnabod fod +pob gair yn wir at ei achos.</p> +<p>Yn gyntaf, fe ddaw un i adnodd y testyn, ac un dan enw Brenin; +ac at hwnnw, un i ddatguddio amrywiol o’r twyll sydd yn y +deyrnas; yn ol hynny, yr Hwsmon (sef y Cybydd); ac at hwn fe ddaw +hen fenyw ddiog. A daw un dan enw Esgob; ac at hwnnw fe +ddaw un i gellwair am le i fyned yn offeiriad; yn hyn y datguddir +y trueni a’r llygnedd sydd mewn gosodiadau eglwysig. +Ac yn ganlynol daw yr Ustus, ac <a name="page28"></a><span +class="pagenum">p. 28</span>ato ef yr Hwsmon, ym mha le y +dangosir dull y cam-gyfreithiau a’r creulondeb sydd yn y +wladwriaeth. A daw yr Hwsmon i’w ddyrchafu ei hun, +mai efe sy’n cynnal pawb; i ba un yr atebir, na all un +alwedigaeth ei chynnal ei hun,—fod sefyllfa ddynol yn +gyffelyb i un dyn, y pen a’r holl aelodau yn gyfatebol i un +corff. Daw yr Hwsmon, wedi ei ofidio gan glefyd, yn ymofyn +Doctor, ac yn addunedu, os cai hoedl hwy, y byddai yn ddyn +duwiol; ac y mae yn ymddarostwng i ychydig o enw diwygiad; ond +pan gyntaf y gwellhaodd o’i glefyd, y mae yn myned waeth +nag o’r blaen, ac yn y diwedd yn marw yn druenus. Yn +y modd hyn y mae’r llyfr hwn yn treiglo.</p> +<p>Nid oes gennyf ond ei adael i’ch barn chwi oil, gan +obeithio nad oes neb mor foethus na allant “brofi pob peth, +a dal yr hyn sydd dda.”</p> +<p style="text-align: center">Yr eiddoch oll, &c.,</p> +<p style="text-align: right">THOMAS EDWARDS.</p> +<h3><a name="page29"></a><span class="pagenum">p. 29</span><span +class="smcap">Pedair Colofn Gwladwriaeth</span>.</h3> +<p style="text-align: right" class="poetry">[<i>Ymddengys Syr +Rhys y Geirie Duon</i>.</p> +<p><i>Syr Rhys</i>.</p> +<p class="poetry"> Gostegwch bawb, gostegwch,<br +/> + Os ydych am wrando, rowndiwch,<br /> +Y fi ydyw’r crier ffraethber ffri,<br /> + Ddaeth yma i gyhoeddi heddwch.</p> +<p class="poetry"> Fy enw sydd hynod ddigon,<br +/> + Syr Rhys y Geirie Duon,<br /> +Gŵr wyf a fedr ddweyd eu bai,<br /> + Drwy deg, i rai cymdogion.</p> +<p class="poetry"> Ond mi glywes fy nain yn +ownio,<br /> + Mai gore ydyw’n lleia’ siarato;<br /> +O ran fe gynhyrfa llawer un swrth,<br /> + Mae’n debygol, wrth ei bigo.</p> +<p class="poetry"> Ni fu erioed gynlleidfa +luosog,<br /> + Na bydde rhyw rai yn euog;<br /> +Rhag ofn cenfigennu am hynny ymhell,<br /> + Mae llawenydd yn well i’w annog.</p> +<p class="poetry"> Mae gennym ni fath ar +chwaryddieth,<br /> + Yn pwnio ’nghylch y pedwar penneth;<br /> +Sef Brenin, ac Ustus, ac Esgob llon,<br /> + A’r Hwsmon hoewlon heleth.</p> +<p class="poetry"> Y Brenin i wneyd +llywodreth,<br /> + A’r Ustus i reoli cyfreth;<br /> +A’r Esgob i bregethu’r gwir,<br /> + Wrth reol clir athrawieth.</p> +<p class="poetry"> <a name="page30"></a><span +class="pagenum">p. 30</span>Ac ynte’n Hwsmon manwl,<br /> + Sy’n talu tros y cwbwl,<br /> +Trwy’i waith a’i lafur, drafferthus lun,<br /> + Wrth drin ei dyddyn diddwl.</p> +<p class="poetry"> Dyna’r testun oll mewn +dwyster,<br /> + Mae amryw drafaeliwr tyner<br /> +A welodd <i>sign</i> <span class="GutSmall">ALL FOURS</span> mewn +tre<br /> + A’i lyged yn rhyw le yn Lloeger.</p> +<p class="poetry"> Ond ar hanes a dull y +rheiny,<br /> + Mae sail ein hact ni ’leni,<br /> +Ond bod ynddi hi Gybydd, ac amryw o gêr,<br /> + ’Ran pleser i’r cwmpeini.</p> +<p class="poetry"> ’Doedd waeth dweyd ar +fyr ei threfen,<br /> + Na mynd i bregethu rhyw hir brygowthen,<br /> +Mae hanner gair yn fwy i gall.<br /> + Na dweyd i ddi-gall ddeugen.</p> +<p class="poetry"> Y sawl sydd am brofi +sylwedd,<br /> + Gwrandawed hyn i’r diwedd,<br /> +Os nad oes iddi ond dechre bach,<br /> + Mae’n ffurfach yn ei pherfedd.</p> +<p class="poetry"> Tyrd dithe’r cerddor +tene,<br /> + Cais dynnu rhyw sŵn o’th danne,<br /> +Fel y gallwyf ddawnsio tro,<br /> + Yn bur-ddewr i dreio’r byrdde.</p> +<p class="poetry"> Ffarwel i chwi dro go +fychan,<br /> + Daw’r Brenin yma’n fuan;<br /> +Ond mi ddof fi ato fe eto yn hy,<br /> + ’Ran siawns na thuedda’i ymddiddan.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Diflanna</i>.</p> +<p style="text-align: right"><a name="page31"></a><span +class="pagenum">p. 31</span>[<i>Ymddengys Brenin</i>.</p> +<p><i>Brenin</i>.</p> +<p class="poetry">’Nawr o’ch blaene’r hawddgar +fyddin,<br /> +Mi ddes ger bron dan enw Brenin,<br /> +I adrodd i chwi fy mhwer addas,<br /> +A’m cadernid uwch y deyrnas.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p17b.jpg"> +<img alt= +"Y Brenin. Darlun gan A. E. Elias" +title= +"Y Brenin. Darlun gan A. E. Elias" + src="images/p17s.jpg" /> +</a></p> +<p class="poetry">Gan faint fy mraint, a’m parch, a’m +<i>honor</i>,<br /> +Twf eurdeg harddwych, tyrd, y cerddor,<br /> +’Rwy’n chwennych datgan cân blethedig,<br /> +Hyf a moesol, hefo miwsig,—</p> +<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>,—“<span +class="smcap">Dydd Llun y Bore</span>.”)</p> +<p class="poetry"> “Wel, gwelwch i gyd,<br +/> +Trwy’r byd yn wybodol y rheol sy’m rhan,<br /> +I mi mae anrhydedd, a mawredd pob man;<br /> + I’r Brenin mae’r braint,<br /> +Wir gywraint ragorieth, yn benneth mawr barch,<br /> +A phob ryw reoleth trwy’i daleth hyd arch;<br /> +I mi mae’r awdurdod, a mawr air Emerod,<br /> + I mi mae’n bri hynod yn barod mewn byd,<br /> +I mi mae’r gair uchaf, beth bynnag a archaf,<br /> + Mae’n dynion sydd danaf, mi brofaf i’m +bryd,<br /> + Hwy wnant fel y mynnwyf pan alwyf yn nghyd;<br /> +Os archaf eu hanfon i ryfel echryslon,<br /> + Yn erbyn gelynion, yn union hwy an’,<br /> +Hwy laddant, hwy leddir, gorchfygant, gorchfygir,<br /> +Trwy ddyfroedd y mentrir, nid ofnir mawr dân,<br /> +Dangosant eu cryfdwr iawn ledwr yn lân.</p> +<p class="poetry"> <a name="page32"></a><span +class="pagenum">p. 32</span>“Fy awdurdod sydd +gry’,<br /> +Mewn gallu teg ’wyllys yn ddawnus tan Dduw,<br /> +I mi mae gor’chafieth, rheoleth pob rhyw,<br /> + I mi mae mawrhâd,<br /> +Pob gwlad enwog lydan sy’n rhwyddlan i’m rhan,<br /> +Mae’r deyrnged i’m gafael, er mael o bob man;<br /> +Mae danaf, nod union, arglwyddi a marchogion,<br /> + Pob math ar wŷr mawrion, sydd ffraethlon swydd +ffri,<br /> +Pob offisers diwad, pawb gwiwlan, pob galwad,<br /> + Pob cyfoeth, pob cofiad, mewn rhad mwy na +rhi’,<br /> + Sy’n dirwyn o diroedd a mofoedd i mi;<br /> +Gan hynny gwybyddwch, heb gilwg, o gwelwch,<br /> + ’Rwy’n cario’r hawddgarwch ar +degwch pob dyn,<br /> +I mi mae’n holl arwydd, a’r goron deg wiwrwydd,<br /> + Tan fraint ardderchawgrwydd, nef hylwydd ei hun,<br +/> + Dylwn gael i’m cyfarch bur barch gan bob +un.”</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Syr Rhys y Geirie +Duon</i>.</p> +<p class="poetry"> Wel, mi ddalia beint o +ddiod,<br /> + Fod yma ryw un wedi yfed gormod,<br /> +’Ran ni chlywes i yn sobr odid ddyn,<br /> + Yn ei frolio ei hun yn fwy hynod.</p> +<p class="poetry"><i>Bren</i>. Beth, ai ni wyddoch +yma’n ddiwad<br /> + A phwy, syre, ’r y’ch chwi’n +siarad?</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Gwn, debyga’i, ond +considro yma beth,<br /> + Mae’n llegach rhyw feth ar fy llygad.</p> +<p class="poetry"> <a name="page33"></a><span +class="pagenum">p. 33</span>Corff ag a dynges, ond +’rwy’n lled angall,<br /> + ’Does dim ddwlach na dyn cibddall;<br /> + Onid gyda’r Roli’r tincer y gweles +chwi’n glau,<br /> + Wrth gofio, fel dau gyfell?</p> +<p class="poetry"><i>Bren</i>. Ewch oddiyma yn sydyn, +lipryn,<br /> + Ai dyna’r parch a r’owch i’r +Bnenin?</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, pwy fuase’n ame eich +bod chwi’n siwr<br /> + Wedi mynd yn wr gan gymin?<br /> +Ond brenin pwy ydych chwi o ddifri?<br /> +Mi glywes rai’n son am Frenin y Diogi,<br /> +Ac mae rhyw beth ar fy meddwl yn peri i mi<br /> +Adel mai chwi ydy’.</p> +<p class="poetry"><i>Bren</i>. Taw, taw, â’th +ynfyd chwedle diflas,<br /> + ’Rwy’n deip o Frenin yr holl deyrnas;<br +/> + Mi allwn alw milwyr gwaedlyd<br /> + I wneyd dy frad mewn llai na munud.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wele, arglwydd melin +Henllan<br /> + A’n catwo ni rhag y barcutan;<br /> +Yr oedd fy hoedl i yrwan, dinwan dw’,<br /> + Ar ei winedd e yn arw anian.</p> +<p class="poetry"> Wel, begio’ch pardwn, +Mr. Brenin,<br /> + Onid oeddych chwi’n ffrynd i modryb Catrin?<br +/> +’Ran mi clywes yn gweddio gyda chwi’n daer,<br /> + Efo Alis fy chwaer, ac Elin.</p> +<p class="poetry"><i>Bren</i>. Taw a’th swn gwan, +onid oes ar gynnydd<br /> + Weddio gyda myfi yn yr eglwysydd?</p> +<p class="poetry"><a name="page34"></a><span class="pagenum">p. +34</span><i>Rhys</i>. Wel, pan oedd crio’r tâl mawr +o’ch achos chwi,<br /> + Mi glywes i regu ar ogwydd.</p> +<p class="poetry"> Ond yn wir, meistir, +’rwy’n ymestyn yn hoew,<br /> + I weddio gyda chwi’n gadarn arw,<br /> +Os gallwch chwi wneuthur rhyw ddyfeis,<br /> + I roi llai o <i>excise</i> ar y cwrw.</p> +<p class="poetry"><i>Bren</i>. Onid ydyw pawb trwy’r +byd yn ddibrin,<br /> + Yn rhwym i dalu <i>duty</i> i’r Brenin?</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, fe fydde gwell, er +hynny i gyd,<br /> + Pe b’ai chwi heb gymryd cymin’.</p> +<p class="poetry"><i>Bren</i>. Wel, ond rhaid bod ymhob +perthynas<br /> + Goste mawrion ar y deyrnas,<br /> + Cyn y cadwer pob rheole<br /> + Tuag at gynhalieth gwyr ac arfe.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, begio’ch pardwn +chwi, Frenin tirion,<br /> + Pa beth y dewisech gyment o weision?<br /> +Ni fu erioed yn y byd,—ni wiw ddisgwyl bod,—<br /> + Ddaioni lle bo gormod ddynion.</p> +<p class="poetry"> ’Ran lle bo llawer o +weindogion bydd y diogi mwya’,<br /> + ‘Cerdd di,’ ‘cerdd dithe,’ +ni wyddir pa ’run anystwytha;<br /> +A gyrru’r llanc lleia’ wnant hwy stil,<br /> + Trwy’r pwll i ’nol y ceffyl +pella’.</p> +<p class="poetry"> <a name="page35"></a><span +class="pagenum">p. 35</span>A’r rhai sy’n cael y +cyflog penna’,<br /> + Ymhob lleoedd, sy’n gwneuthur lleia’;<br +/> +Maent hwy’n mynnu rhan. Mi dd’wedaf i,<br /> + Dan fy nwylo, mai chwi sy’n ola’.</p> +<p class="poetry"><i>Bren</i>. Taw a son dy ffol +gamsynieth,<br /> + Onid rhaid i bawb gael eu bywolieth?</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, maent hwy’n gwneuthur +ymhob man,<br /> + Hynny fedront o anllywodneth.</p> +<p class="poetry"> Beth am y gwŷr +sy’n derbyn trethi,<br /> + A’r superfisors sy’n rhai pur fisi?<br +/> +Nid y’ch chwi’n cael, i’ch traul a’ch +tro,<br /> + Mo’r hanner o ddwylo rhei’ny.</p> +<p class="poetry"> A phe gwelech chwi mewn +dirgelion,<br /> + Y gwas esmwyth ydy fo’r ecseismon,<br /> +Mynd at wraig y dafarn yn ambell dŷ,<br /> + Man arall ymgwerylu’n greulon.</p> +<p class="poetry"> Ni waeth i dafarnwr +lledwan<br /> + Fod rhwng y tân a’r pentan;<br /> +Ni chaiff un o’r rhei’ny fywiolieth dda,<br /> + Heb hwrio, neu fenthyca’u hanian.</p> +<p class="poetry"> Ac mae gennych chwi wych o +weision,<br /> + Tua glanne’r moroedd mawrion;<br /> +Pan fo smyglo ar y traeth fe fyddan’ hwy yn y tŷ,<br +/> + ’R hen faeddod, yn rhy feddwon.</p> +<p class="poetry"> <a name="page36"></a><span +class="pagenum">p. 36</span>A dyna i chwi’r modd yn +loew,<br /> + Mae’ch offisers chwi yma ac acw,<br /> +Ni chewch chwi oddiwrthynt hwy, lawer tro,<br /> + Ddim ’chwaneg nag iws i’ch enw.</p> +<p class="poetry"><i>Bren</i>. Mae teyrnged gyfion i +mi’n digwydd<br /> + O gefn y môr a chefn y mynydd.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Os oes i chwi’n +digwydd beth i’ch shâr,<br /> + Mae fo’n glynu gyda’r glennydd.</p> +<p class="poetry"> Ni bydd i chwi ond rhan go +wannedd,<br /> + Erbyn y llyfo pawb eu bysedd;<br /> +Mae gwmpas y môr, a glywa’i son,<br /> + A’r mynydd, i chwi weision mwynedd.</p> +<p class="poetry"> Eu gwaith mwyaf ydyw +gwaitio<br /> + Ar eu gilydd, ac ymwenwyno;<br /> +Dwyn y naill oddiar y llall tan gadw swn,<br /> + Yr un fath a’r cwn ’rol cinio.</p> +<p class="poetry"> Os caiff rhai unweth godi +fyny<br /> + Yn enw’r Brenin, dyna hwy’n lladd ac yn +braenu,<br /> +Yn twyllo, ac yn robio mwy na’u rhan,<br /> + Ni chaiff y gwan le i gwnnu.</p> +<p class="poetry"> A phe gwyddech chwi weithian +fel bu, rhyfel diwaetha,<br /> + Rhwng admirals a chaptenied, bawb am y +tynna’,<br /> +Yn derbyn breibs ac yn gwasganu’r gweinied,<br /> + Mil mwy nag y gellir byth adrodd y golled.</p> +<p class="poetry"> <a name="page37"></a><span +class="pagenum">p. 37</span>’Roedd llawen o dwyll +oddeutu’r milisie,<br /> + Rhwng <i>y sergeants a’r corporals</i>, a phob +carpie,<br /> +Ond nid oedd twyll y rhei’ny ddim degwm yr hanner,<br /> + Ag oedd rhwng gwŷr y môr ac offisers +Lloeger.</p> +<p class="poetry"> Nid oes ond y twyll a’r +celwydd<br /> + Ymhob man, o’r môr i’r mynydd;<br +/> +Lle byddo rhyw swyddog ar blwyf neu sir,<br /> + Ni fydd dim d’ioni hir o’i herwydd.</p> +<p class="poetry"> Dyma hyd y mynydd amser +sheti,<br /> + Os bydd ceffyl neu heffer y b’on’ +hwy’n ei hoffi,<br /> +Waeth p’le ynte am ddefed bo node na llw,<br /> + Na’r hanes, y nhw’ pia +rhei’ny.</p> +<p class="poetry"> Ac felly nid oes ymhob rhyw +fasnach,<br /> + Ond y trecha treisied, a phawb drawsach, +drawsach;<br /> +Maent hwy’n symud eu cloddie, eu caue, a’u +cêr,<br /> + Onid yw’r mynydd yn llawer meinach.</p> +<p class="poetry"> <i>Bren</i>. Er bod +i’m llaw i bob rheoleth,<br /> + Nid ellir wrth rai ffals wasaneth,<br /> +Ond Duw a gadwo Frenin Lloeger,<br /> + Mewn iach fendith a chyfiawnden. +[Diflanna.</p> +<p class="poetry"> <i>Rhys</i>. Amen yn +fwynedd! Dymunaf finne,<br /> + Boed llwyddiant yn ddoniol i’w ras a’i +feddianne;<br /> +<a name="page38"></a><span class="pagenum">p. 38</span>A hir oes +i’r Brenin mewn cywir fryd,<br /> + Er maint sydd yn y byd o goste.</p> +<p class="poetry"> Ond mae llawer o gnafon +atgas,<br /> + Yn cymryd arnynt yn y deyrnas,<br /> +Fod yn bur i’r Brenin yn ei ŵrydd,<br /> + Ac eu hynny yr un swydd a Suddas.</p> +<p class="poetry"> Mae rhai mor liwdeg yn +ymledu,<br /> + Fel llyged y dydd pan fo haul yn tywynnu,<br /> +A phan elo hi’n hwyredd, serthedd sain,<br /> + Hwy gauant yn fain i fyny.</p> +<p class="poetry"> Felly mae ffalster mewn rhai +penaethied,<br /> + A ffalster ddialedd mewn amryw ddeilied;<br /> +Ffalster wrth gario cwrw a gwin,<br /> + A ffalster wrth drin merched.</p> +<p class="poetry"> Ffalsder, anlladrwydd +llidiog,<br /> + Ydyw godro heibio’r gunog;<br /> +’Run fath a rhoi gwenwyn rhag lladd â chledd,<br /> + Er hynny ’run diwedd euog.</p> +<p class="poetry"> Yr un boene a’r un +dibenion,<br /> + Ydyw boddi mewn llyn neu foddi mewn afon;<br /> +Neb na wnelo’r peth, na wnaed debyg chwaith,<br /> + Mae’r meddwl a’r gwaith ’run +moddion.</p> +<p class="poetry"> Gan hynny’n glân +ferchede,<br /> + Yn wych weithian, ond gwell i chwithe<br /> +Arfer yn ieuanc wneyd pob peth yn glên,<br /> + Na mynd i glegar yn hen bengloge.</p> +<p class="poetry"> <a name="page39"></a><span +class="pagenum">p. 39</span>Ac i gadw’r ffasiwn i +fyny’n ddiball,<br /> + Rhag bod yn aflerach na ffol arall,<br /> +Mae gen inne ganiad wastad wedd,<br /> + A ddengys i chwi’ch agwedd anghall.</p> +<p class="poetry"> Mi a’i canaf hi mewn +cysondeb,<br /> + Ar <span class="smcap">Godiad yr Ehedydo</span>, os +ca i rwydd-deb,<br /> +Chwi gewch yma glywed y gwir am y peth<br /> + Heb ddim gwenieth, yn eich gwyneb,—</p> +<p class="poetry"> “Y manwi ferched +mwynion<br /> + Gwamal feddal foddion,<br /> +Gwych yw gennych dan y rhod<br /> + Mewn iechyd fod yn wychion;<br /> + Yswagrio’n fawr eich glendid,<br /> + A rhodio mwy na’ch rhydid,<br /> +Ac am y brafia’ch gwisgiad brith<br /> + I fynd i blith ieuenctid;<br /> +Pob ymddygiad balch fonddigedd,<br /> +Pob rhyw agwedd curedd cariad<br /> +Pob rhyw siarad hen gras eirie,<br /> + A phob ystraie, troe trwyad’,<br /> +Ymhob rhyw ffals naturieth ffol<br /> + Mae’ch llawn arferol fwriad.<br /> +Ond yn eich ienctid mae i chwi ddysgu,<br /> + Heb angharu, cael cynghorion;<br /> +Er eich bod chwi heddyw’n ddibris,<br /> + Chwi ddowch yn ledis boche llwydion;<br /> +Cewch brynnu’ch dysg a’ch pen mewn dôl,<br /> + Am fod yn ffol ynfydion.”</p> +<p class="poetry"> Nid yw cynghori merched, +archied erchyll,<br /> + Ond ’run fath a dwfr yn mynd hyd gafn +pistyll,<br /> +<a name="page40"></a><span class="pagenum">p. 40</span>Trwy un +pen i mewn, ac allan trwy’r llall,<br /> + Ac felly mae’r gwall yn sefyll.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Arthur +Drafferthus</i>, <i>y Cybydd</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arthur</i>. A glywch chwi, pa beth +sydd yma heddyw?<br /> + Nad elw’i fyth i goed erill, on’d oes +cryn dwrw.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel dyma ymofyn moel yn +siwr,<br /> + Onid aeth yr hen ŵr yn arw?<br /> + Considr’wch wrth natur dipyn eto,<br /> + Mae yn o fawedd i chwi feio<br /> +Ar ferched ieuenc, a llancie, a phlant,<br /> + Sy’n cadw gwylmabsant gwallgo’.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wele’r achlod i garpie +rhechlyd,<br /> + Ai nid oes gan rai ddim i’w wneuthyd?<br /> +Oni wela’i fod yma fawr a bach,<br /> + A rhai hen boblach biblyd?</p> +<p class="poetry"> Dyma Sion ac Ann, Dafydd ac +Elis’beth,<br /> + Na bo’n son na chrybwyil, na wnai chwi +rywbeth,<br /> +Yn lle bod fel hyn, mae’n rhyfedd gen’ i,<br /> + Na fydde g’wilydd gennych chwi ymgoleth.</p> +<p class="poetry"> Wel, yn siwr, hi aeth yn fyd +anaele,<br /> + Nid eiff dyn yrwan i dre’ nac i +bentre’,<br /> +Na bo interliwd i’w chwane wrth eu chwant,<br /> + Yn rhigwm rhwng y plant a’r hogie.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. O, tewch a son a’ch +barnu,<br /> + Mae llawer peth waeth na hynny,<br /> +<a name="page41"></a><span class="pagenum">p. 41</span>Gwell gen +i chwareu, mae’n llai bai,<br /> + Na’r genfigen mae rhai’n ei fagu.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, mi glywes fy mam yn +dweyd, ’rwy’n cofio,<br /> + Mai po teca fo’r chware, gore ydyw peidio,<br +/> +Lle bo gormod o wagedd, egredd wg,<br /> + Nid oes ond drwg yn trigo.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, oni chlywsoch chwi +dnaethu’n fanwl<br /> + Hen benbwl cebyst, mai gwagedd ydyw’r +cwbwl?<br /> +Gwagedd o wagedd llygredd a llid,<br /> + Yw’n moddion i gyd, ’rwy’n +meddwl.</p> +<p class="poetry"> Nid oes ond y twyll a’r +ddichell ddiffeth,<br /> + Yn mhob rhyw alwedigeth trwy’r gymdogeth;<br +/> +’Does odid un yn dilyn gwedd<br /> + Gwirionedd yn ddiwenieth.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. O ni waeth i ti dewi, mi +glywes rai’n siarad<br /> + Fod pregethwyr duwiol yn mynd ac yn dwad,<br /> +Mae’n dda fod rhein’y, gan ddarfod iddi hi,<br /> + Eglwys Loegr, golli ei llygad.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Mae mwy o buteinied +eglwysig,<br /> + Nag a ddirnad un dyn gwledig;<br /> +Ac mae yng nghysgod crefydd, beunydd trwy bwyll,<br /> + Beth rhyfedd o dwyll a rhyfyg.</p> +<p class="poetry"><a name="page42"></a><span class="pagenum">p. +42</span><i>Arth</i>. Wel gwir a ddywed yr hen wr +doetha,<br /> + Llygriad y peth gore yw’r llygriad gwaetha;<br +/> +Pa goleua bo’r ganwyll cyn ei diffoddi,<br /> + Mwya’ yn y byd bydd ei mŵg hi yn +drewi.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Mae’n wlad wedi goleuo +ben bwy gilydd,<br /> + Waith cyment sy o daeru ac ymgrafu am grefydd,<br /> +A llawer ohonynt hwy’n llwyr heno,<br /> + ’Run ffordd a Lusiffer a Pharo.</p> +<p class="poetry"> Hwy farnant rai gwirion mewn +digofent,<br /> + ’Run fath a Judas am y blwch enent;<br /> +Degymu’r mintys o’r gerddi gwâr,<br /> + A gwneyd camwedd y pedwar cyment.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Mi a glywes wr yn barnu<br +/> + Mai drwg ydyw dawnsio a chanu.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Gwir mai drwg yw, os cymer +dyn<br /> + Ei ogoniant ei hun o hynny.</p> +<p class="poetry"> Mae’n gofyn i ddyn +â’i ddonie,<br /> + Roi’i synwyr a’i holl aelode,<br /> +Ym mhob peth, er clod yn siwr,<br /> + Yn gyhoeddus i’r Gŵr a haedde.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Ni waeth i ti dewi a +dadlu,<br /> + Nid oes fawr yn gwneuthur felly.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, y neb na wnelo +hynny’n ddi stwr,<br /> + Ym mhob achos mae’n siwr o bechu.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Onid ydynt hwy’n dweyd +mai’r brenin<br /> + Yw amddiffynwr y ffydd gyffredin?</p> +<p class="poetry"><a name="page43"></a><span class="pagenum">p. +43</span><i>Rhys</i>. Mae’n wir ei fod oddiar ei +fainc,<br /> + Am faeddu pab Ffrainc a’i fyddin.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Onid oes rhai o feibion +brenin Pryden,<br /> + Mi glywes yn y <i>post-house</i>, yn caru +pabisten;<br /> +Ond am ystraeon nid wyf ddim yn ffond,<br /> + Mae drwg eu llond hwy yn Llunden.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, yr oeddwn i ar fy +ngore<br /> + Yn ymddiddan â’r brenin gynne,<br /> +Fe basiodd rhyngom tu yma i’r Hob,<br /> + Beth gerwin o bob geirie.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Ymddiddan â’r +brenin! Tybed<br /> + Ei fod ef cyn ddifalched;<br /> +A glywch chwi, medda’i, mae fe’n siwr,<br /> + Dan awyr, yn wr diniwed.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. O, ydyw’n siwr, +mae’r gŵr o’r gore,<br /> + Yn ddiniwed a gonest, am a ddealles i gynne,<br /> +Onibai gnafon a lladron sy ar ei gefn,<br /> + Ni gaem ni yma well trefn ’rwy’n +ame.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Er mwyn dyn, pe soniasit ti +dipyn<br /> + Ynghylch y Dreth Fawr a’r Ardreth Brenin,<br +/> +Maent hwy ar eu deilied ym mhob lle<br /> + Yn gyrru yma goste gerwin.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Nid all y brenin sydd +â dull breiniol<br /> + Ddim wrth hynny o warth wahanol,<br /> +<a name="page44"></a><span class="pagenum">p. 44</span>Pobl erill +sy’n difa ym mbob man,<br /> + O’r trethi, beth anhraethol.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Pwy bynnag sy’n +dyfetha’n foethus,<br /> + Y brenin a’i rwysg yw’r esgus;<br /> +Mae’n mynd yn ei enw trwy’r wlad hon,<br /> + Gynifer o ddynion cnafus.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, mae llawer pren teg +brig-lydan<br /> + Yn cysgodi bwystfilod aflan,<br /> +Ac adar drwg yn nythu ynddo fry,<br /> + Nid all e’ ddim wrth hynny ei hunan.</p> +<p class="poetry"> A chwi wyddoch na ŵyr +bon derwen,<br /> + Pa ffordd y gwinga un gangen,<br /> +Ac felly ni all brenin, er trin pob treth,<br /> + Wrth ei ddeilied wneyd peth na ddylen’.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, dywed ai’r brenin +a ddarfu ordro<br /> + Rhoi treth ar bob ceffyl, fel mae rhai yn caffio;<br +/> +Ond am dreth y gole ar bob rhyw gut,<br /> + Mae’r gair mai Pitt sy’n pwtio.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Nis gwn i heno am un da +obonyn,<br /> + Maent fel cene llwynog, a’i ddichell +wenwyn.<br /> +Yn ymroi i gyd-yspeilio’n gâs<br /> + Ein teyrnas, rhad Huw arnyn.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, mae’n chwith gan +hen bobl weled<br /> + Gyment o bob cyfnewidied;<br /> +A phe doi rhai fu feirw; mi wrantaf fi,<br /> + Bydde synnach gan rhei’ny synied.</p> +<p class="poetry"> <a name="page45"></a><span +class="pagenum">p. 45</span>Mae’r bonddigion wedi’u +witsio,<br /> + Yn mesur eu tiroedd, yr aflwydd a’u torro;<br +/> +Ni ddaeth dim i’r byd, er maint y swn,<br /> + Mon wenwynig a’r ffasiwn honno.</p> +<p class="poetry"> Hwy fesurant y ffordd, y +coed, a’r caue,<br /> + Ac fel mae’n g’wilyddus, y perthi +a’r cloddie,<br /> +A’u tidau heiyrn a’u celfi chwyrn,—<br /> + Pe b’ai hi am gyrn eu gyddfe.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, mesuran ’nhw am y +siwra,<br /> + Eu tiroedd, mewn moddion taera;<br /> +Daw’r dydd na roir fawr fwy o hon<br /> + Na dwylath, i’r dynion tala.</p> +<p class="poetry"> Ond natur y byd yw cadw +twrw,<br /> + Hir y onoin y tamed chwerw;<br /> +Mi redaf fi draw ar hyn o dro,<br /> + Mewn cariad i geisio cwrw.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Diflanna</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, rheded pawb lle +gallon’,<br /> + Hi aeth yn fyd echryslon;<br /> +Rhaid i denantied ymhob rhyw,<br /> + Ar f’einioes i, fyw yn feinion.</p> +<p class="poetry"> Dyma’r tiroedd, mae +pawb yn taeru<br /> + Y byddan’ hwy i gyd yn codi;<br /> +Ac ni wiw i ni siarad a gwneyd trwyn sur,<br /> + Mae’r stiwardied yn wŷr stwrdi.</p> +<p class="poetry"> Rhaid i ddyn ddysgu +pratio,<br /> + Tynnu het, a mynych fowio,<br /> +Ac edrych pa sut yr agorir ceg,<br /> + A dweyd yn deg, rhag eu digio.</p> +<p class="poetry"> <a name="page46"></a><span +class="pagenum">p. 46</span>Ac ni chaniateir mynd i’w +gwynebe<br /> + I siarad, ond ar rai amsere,<br /> +A rhyfedd mor syth, oni leiciant chwi’n son,<br /> + Yn wŷr tonnog, y tront hwy’u tine.</p> +<p class="poetry"> A rhaid yw eu tendio ar bob +achlysur,<br /> + A mynd i’w cymhorthe, rhag ofn eu merthyr;<br +/> +Os gwydde, os cywion, neu berchyll per,<br /> + Rhaid eu ceisio hwy i’r gêr +ddigysur.</p> +<p class="poetry"> Ac os tyddyn fydd ar +osodiad,<br /> + Daw yno i ymryson resiad;<br /> +Ni cheir na threfn, na threial, na thro,<br /> + Heb iro dwylo’r diawlied.</p> +<p class="poetry"> Mae’n rhaid i ystiward +yn ei falchder<br /> + Gael llawer mwy o barch na’i feister;<br /> +Onide ni chaiff dyn gwan ddim lle<br /> + Yn agos, os a fe’n eger.</p> +<p class="poetry"> Digiwch ŵr boneddig, +cewch bardwn ganddo,<br /> + Ond os digiwch ystiward, chwi gewch eich andwyo;<br +/> +Mae hynny’n druenus ym marn pob dyn,<br /> + Fod rhyw helynt fel hyn yn rwlio.</p> +<p class="poetry"> Mae’r byd yn llawn +aflwyddiant,<br /> + Fe’i llyged tynned ar les pob tenant;<br /> +Mae’r bonddigion a’r tlodion, drawsion drefn,<br /> + Hefo’u gilydd ar ei gefn yn galant.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Gwenhwyfar +Ddiog</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Gwenhwyfar</i>. Wele, nosdawch, +gyda’ch cenned,<br /> + Rhad Huw yma; a rowch chwi damed?</p> +<p class="poetry"><a name="page47"></a><span class="pagenum">p. +47</span><i>Arth</i>. O b’le rwan, hefo’ch +cwman ci,<br /> + Gwenhwyfar, daethoch chwi cyn hyfed?</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Dwad ar ddamwen wnes +i’r ffordd yma,<br /> + O ran fod y byd yn gwasgu arna’.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Pe buasech chwi er’s +meityn yn ei wasgu fe’n llym,<br /> + Nid aethech chwi ddim fel yna.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Nid oes mo’r help, +hawdd gennych chwi siarad,<br /> + Yr ydwyf fi’n ddigon tlawd ac amddifad.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wele’r hen baunes, ar +bwy ’roedd y bai?<br /> + Oni all’sech wneyd llai o ddifrad?</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Pa beth a ddifrodes, gadewch +glywed?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Cyment a gawsoch, ni fu +’run cyn gased;<br /> +Ni chymrasoch erioed, mi wn yn dda,<br /> + Ddim gofal, ond bwyta ac yfed.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Dyma’r peth a geir os +eir yn dlawd,<br /> + Rhaid dioddef gwawd a choegni.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Ni oddefwch chwi ond eich +haeddiant eich hun,<br /> + ’Ran ni wnaethoch, gŵyr dyn, mo’r +d’ioni.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Onid yw’r ddiareb yn +dweyd gwir godidog,—<br /> + Y neb aned i rôt, nid eiff byth i bum’ +ceiniog?</p> +<p class="poetry"><a name="page48"></a><span class="pagenum">p. +48</span><i>Arth</i>. O, hel rhyw esgusion dwl oerion di +les,<br /> + Mae’r hen Iddewes ddiog.</p> +<p class="poetry"> Oni chawsoch chwi gynysgeth +holliach,<br /> + Aur ac arian, ac amryw geriach?<br /> +Chwi allasech ddwad fel finne’n wisgi,<br /> + I berchen digon, onibai’ch diogi.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Wel, soniwch chwi am ddiogi +eiddigus,<br /> + ’Roedd y plant yn fychen, a minne’n +afiachus;<br /> + A pheth a ddisgwylie neb mewn condisiwn,<br /> + O waith na phwyse gan fenyw o’m ffasiwn.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. ’Doodd wiw i undyn +a’ch adwaene,<br /> + Ddisgwyl gennych fawr o wyrthie,<br /> +’Ran prin y cynhyrfech chwi i roi tro,<br /> + O’ch cornel i ystwytho’ch carne.</p> +<p class="poetry"> O! fel y bydde hi yn un +bauled,<br /> + Yn eiste’n domen, na chynhyrfe hi damed;<br /> +Buase’n dda fod y gwydde’n llawer man,<br /> + Yn eistedd gan onested.</p> +<p class="poetry"> Dyna fel y bydde hi mor +ddigyffro,<br /> + Trin plant yn ei lludded, a difa’r holl +eiddo;<br /> +Ac ysmocio nes aeth hi ’run lliw a’r gŵr +drwg,<br /> + Hen boced, gan fwg dybaco.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Wel, ond fy mrest i +sy’n llawn caethni,<br /> + Mae tybaco yn tynnu dwfr ohoni.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Yr ydwy’n eich gweled +chwi, hyll ei gwawr,<br /> + Yn yslefrian mewn mawr yslafri.</p> +<p class="poetry"><a name="page49"></a><span class="pagenum">p. +49</span><i>Gwen</i>. O rhowch i mi gardod yn +ddiragrith,<br /> + Chwi glywsoch yn bendant mai da ennill bendith.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Ni feddi di’r un +fendith, mwy na gafr neu fwch,<br /> + Gwyneb hwch mewn gwenith.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Onid ydyw’r gair yn +dweyd yn gywren,<br /> + Fod bendith i bawb a roddo elusen?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Y fendith ore fuase mewn +pryd,<br /> + Eich curo chwi o’r byd, hen garen.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Ai meddw ydych? fe +fuase’n well dull<br /> + Fy lladd!—O erchyll Iddew!</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Buase yn llawer amgen +lles,<br /> + Gael dibendod y gnawes bendew.</p> +<p class="poetry"> Nage, pe gwyddech +chwi’r cwmpeini gweddus,<br /> + Fel yr aeth hi yn baelfed mor helbulus;<br /> +Mae hi’n ddigon o siampl i bawb trwy’r +plwy’,<br /> + Am fywiolieth, i fod mwy gofalus.</p> +<p class="poetry"> ’Roedd ei gŵr +hi’n porthmoneth draw ac yma,<br /> + A llafn o bwrs melyn, ac yn walch pur ysmala,<br /> +A hithe gartre’ yn diogi, ac yn ymdroi,<br /> + Mor foethus, wedi ymroi i ddyfetha.</p> +<p class="poetry"> Ond o dafarn i dafarn, +’roedd e’r hen borthmon diofal,<br /> + Heb fawr edrych at na thir na chatal,<br /> +<a name="page50"></a><span class="pagenum">p. 50</span>Ond canu +efo’r tanne ac ymlid puteinied,<br /> + A gwneyd bargeinion a cholli, ni bu’r un cyn +erchylled.</p> +<p class="poetry"> Fr dorrodd a’r wlad, +ynte mor ddiawledig.<br /> + Am filoedd o bunne, mi allaf ddweyd yn +ddiarbennig;<br /> +Llwyr wfft i borthmyn am dwyllo’r byd,<br /> + O! na byddent hwy i gyd yn grogedig.</p> +<p class="poetry"> Dyma hithe, Gwenhwyfar, wrth +ei hen gynefin,<br /> + Beth bynnag fydde’r ennill, ni hidie hi +ronyn,<br /> +Hi eistedde mor bwyllus, ac a smocie ei phibelled,<br /> + Heb feindio’r un difin mewn gwartheg na +defed.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Wfft, wfft i’r fath +gelwydd, a goeliwch chwi bellach?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Taw, hen hwr dafotrwg, ni fu +erioed dy futrach,<br /> +Na’th ddiocach, na’th ffieiddiach, mewn un man,<br /> + Hen gwrwm, na’th anhawddgarach.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Nid oes mo’r help, mi +glywa,<br /> + Rhaid i’r gwan ddioddef pob trahausdra,<br /> +Ond gobeithio, os colles yn hyn o fyd,<br /> + Ca’i’n hawsach y bywyd nesa.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, dyma fel y bydd rhyw +garpie,<br /> +Pan elont hwy’n ddinerth, ac yn ol o feddianne;<br /> +Maent hwy’n rhoi fod y nef, fel llysendy ar dro,<br /> + I bob ceriach fynd yno o’u cyrre.</p> +<p class="poetry"> <a name="page51"></a><span +class="pagenum">p. 51</span>Rhyfedd fel y dwedant mor odidog,<br +/> + Yn gysurus eu geirie, fod Duw’n drugarog,<br +/> +Ond pe bai fo drugarocach, mi wn fy hun,<br /> + Na ddewis ef ’run fo ddiog.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. O! nid oes yn y nef ddim +gweithio.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, nid rhyfedd, gŵyr +dyn, i chwi son am fynd yno,<br /> +Ond mi wranta na leiciwch chwi byth mo’ch lle,<br /> + Onid oes yno de a dybaco.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. O! mae gennych chwi chwedle +drwg ysmala.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Nis gwn i, pe lleddid fi, +pa’r un ysmaleiddia:<br /> +Mi aroses gyda chwi, hyll ei gwarr,<br /> + I ryw hewian ar yr hwya.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Gobeithio y rhowch chwi cyn +eich myned,<br /> + Fwyd eu lety, a minne cyn dloted.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Ni chei gennyf, tra +b’wyf yn fy nghof,<br /> + Y tân a’m twymno, yr un tamed.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Diflanna</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Wele’r glân +gwmpeini,<br /> + Dyma’r cysur sydd imi;<br /> +Cael fy hoetio a ’maetio ym mhob man,<br /> + Yn eger o ran fy niogi.</p> +<p class="poetry"> <a name="page52"></a><span +class="pagenum">p. 52</span>’Rwy’n ofni ’ran +diogi dygyn<br /> + Mai ’niwedd fydd marw o newyn;<br /> +Canys ni cha’i fymryn, y cwmni mwyn,<br /> + Yn fy ngwendid, o gŵyn gan undyn.</p> +<p class="poetry"> Ond gan i mi gael fy +marnu’n waetha’,<br /> + Mi ddweda i chwi ’nghyffes, fel y gellwch fy +nghoffa,<br /> +Os ca’i yma le i eistedd i lawr.<br /> + Drwy gwynion mawr mi gana’.—</p> +<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>, “<span +class="smcap">Sweet William</span>.”)</p> +<p class="poetry">“Pob ladi o ddynes led ddiddeunydd,<br /> +Gwrandewch ar gwynion gwrach ddigynnydd;<br /> +Y fi sy’n adrodd fy musgrellni,<br /> +A maint o aflwydd a ddaeth imi,<br /> + Erwina digwydd, o ran diogi.</p> +<p class="poetry">“Pan es i ddechre donie dinerth,<br /> +Trin y byd a phob rhyw drafferth,<br /> +Cefais ganwaith, cofus gen’i,<br /> +Am ddilyn mynych serthnych swrthni,<br /> + Golledion dygyn, o ran diogi.</p> +<p class="poetry">“Pob trawsneiddwch trist anniddan,<br /> +Pob taeog walle yn tŷ ac allan,<br /> +Pob rhyw anhap a thrueni,<br /> +Pob aruthr ddamwain a ddaeth imi,<br /> + Anrhaith dugas; o warth diogi.</p> +<p class="poetry">“Fy hyswieth doreth dyrus,<br /> +Aeth yn ofer waith anafus,<br /> +Y cig, y caws, a’r menyn gen’i,<br /> +<a name="page53"></a><span class="pagenum">p. 53</span>A +spwyliai’n aml o ran imi<br /> + Wneyd cam-drinogeth yn fy niogi.</p> +<p class="poetry">“Gan hynny, ferched, ’rwy’n +eich annog,<br /> +I gym’ryd siampl rhag troi’n ddiog,<br /> +Mae un anhwsmon yn well i’w gyfri,<br /> +Ac yn gynhesach nag anhyswi,<br /> + Lle bo redegog bâr a diogi.</p> +<p class="poetry">“Mae’r gwr doeth yn rhoi +canmolieth<br /> +I wraig dda rinweddol berffeth;<br /> +’Rwyf finne’n llwyn wrthwyneb iddi,<br /> +Cymerwch rybudd o’m trueni,<br /> + Ym mhob ymddygiad gwyliwch ddiogi.”</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Syr Rhys</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Pwy sy yma’n +crugleisio mor luosog?</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Y fi sydd yma’n dlawd +ac anghenog.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. O, mi welaf yma’n +wâr,<br /> + Yr hen Wenhwyfar Ddiog.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Wel, ’rwyf fi mewn +cyflwr enbyd,<br /> + Na wn pa beth i’w wneuthyd.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Mi ddysgaf fi, i’ch +llonni yn llawn,<br /> + Fuddiol iawn gelfyddyd.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Ni waeth i ti dewi +â’th ddwndwr dibris,<br /> + Yr wy’n rhy hen i fynd yn brentis.</p> +<p class="poetry"><a name="page54"></a><span class="pagenum">p. +54</span><i>Rhys</i>. O na, fe drefnwyd i chwi swydd ger +bron,<br /> + A wneiff i chwi burion offis.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Pe cawn i ryw offis +fechan,<br /> + Rhag i mi newynu yn anian.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Ffoledd newynu a chadw +nad,<br /> + Tra fyddo’r wlad mor lydan.</p> +<p class="poetry"> A chwithe’n hen fenyw +lysti am gerdded<br /> + Cewch gystal bywiolieth ag allech chwi weled,<br /> +A chwmni merched o le i le,<br /> + A’ch gwala o de i yfed.</p> +<p class="poetry"> Ond rhaid i chwi +ddysgu’n ddwysgall,<br /> + Fedru dangos i fenywod annghall,<br /> +Eu ffortun yn dwt, mewn cwpan de,<br /> + Fel y gallont hwy’n ddie ddeall.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Mae ofn na alia’i ddim +oddiwrthi.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Ni fu erioed beth hawsach, +troi cwpan a’i throsi,<br /> + A dweyd peth a’u plesio, wrth eich pen eich +hun,<br /> + Dyna’r cyfan, fe ŵyr dyn, am dani.</p> +<p class="poetry"> Nid rhaid i chwi fyth +mo’r ame<br /> + Na ddywedwch y gwir o’r gore,<br /> +Ran y cythrel sy’n dysgu, ac yn trefnu’r tro,<br /> + Ac y fo sy’n gwirio’r geirie.</p> +<p class="poetry"> <a name="page55"></a><span +class="pagenum">p. 55</span>Dywedwch chwi y bydd rhyw un farw,<br +/> + Fe tynn y diawl e’ i foddi neu dorri +wddw’,<br /> +Ac i gyflawni’ch dywediad, mewn clymiad clir,<br /> + Dyna hynny’n wir am hwnnw.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. ’Rwy’n ame y +dysga’i ar led osgo,<br /> + Ond nis gwn i a ydyw’n ddrwg ai peidio.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Mae’r arfer honno +wedi’i setlo’n syth,<br /> + Nid rhaid i chwi byth mo’r hidio.</p> +<p class="poetry"> Nid oes ond y dichell a +chyfrysdra,<br /> + Yn mynd ymlaen yn y busnes yma,<br /> +Cans holi ac ymofyn i ddeall eu ysgwârs<br /> + Bydd y <i>fortune-tellers</i> tala.</p> +<p class="poetry"> Lle gweloch wraig ieuanc +iachus,<br /> + Yn berchen hen ŵr oedranus,<br /> +Dywedwch wrthi fod hwnnw ar dranc<br /> + Ac y ceiff hi ddyn ieuanc nwyfus.</p> +<p class="poetry"> A lle bo gŵr go ddawnus, +a gwraig ddi-dd’ioni,<br /> + Dywedwch wrth hwnnw bydd farw’r hen ladi,<br +/> +Ac y ceiff ail wraig o fenyw dêg,<br /> + Fwyneidd-deg, lwysdeg, lysti.</p> +<p class="poetry"> Felly dywedwch wrth bawb trwy +wenieth,<br /> + Y peth a feddylioch a blesio’u naturieth;<br +/> +Os plesiwch y merched ar hyd y byd,<br /> + Chwi gewch hoff hyfryd ffafreth.</p> +<p class="poetry"> Cerddwch trwy degwch hyd +deie’r cymdogion,<br /> + Dysgwch ofer-ddadwrdd, a dehongli breuddwydion,<br +/> +<a name="page56"></a><span class="pagenum">p. 56</span>Chwi gewch +fywolieth, mi wrantaf fi,<br /> + A chysgu a diogi digon.</p> +<p class="poetry"><i>Gwen</i>. Iechyd i’th galon am +fy nysgu,<br /> + Mi â’n <i>fortune-teller</i> ore yng +Nghymru,<br /> +Darllenaf desni mawr a mân,<br /> + A threiaf min tân lyg-tynnu.</p> +<p class="poetry"> Mi gaf bellach yn +ddiballu,<br /> + Ar f’engoch, fywolieth fwyngu;<br /> +Mae dywedyd ffortun i ambell ffrynd,<br /> + Yn ddigrifach na mynd i grefu.</p> +<p class="poetry"> Yr wyf wedi cynhyrfu’n +bendant,<br /> + A darn wylltio o ran fy llwyddiant;<br /> +Lle caffwy’ ’ngwrando’n rhuo’n rhwydd,<br +/> + Mi bwnia gelwydd galant.</p> +<p class="poetry"> Ac os daw celwydd i beri +canlyn<br /> + Mae’n hawdd gwneyd esgus cyn bo fo’n +disgyn,<br /> +A thaflu’r cwbl drwbl drefn<br /> + Yn rhywiog ar gefn Rhywun.</p> +<p class="poetry"> Wel, nosdawch heno, cofiwch i +mi’ch annog,<br /> + I feddwl am ddiwedd menyw ddiog,<br /> +Sy’n mynd ar hyd y byd ’ran diogi a bâr.<br /> + Yn <i>fortune-teller</i> talog.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Diflanna</i>.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Esgob</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Esgob</i>. Mi ddois o’ch blaen, +y cwmni hylwydd,<br /> + Dan enw tad yr holl eglwysydd;<br /> +Myfi yw swcwr, dyddiwr da,<br /> + Sylfaene cryfa crefydd.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p33b.jpg"> +<img alt= +"Yr Esgob. Darlun gan A. E. Elias" +title= +"Yr Esgob. Darlun gan A. E. Elias" + src="images/p33s.jpg" /> +</a></p> +<p class="poetry"> <a name="page57"></a><span +class="pagenum">p. 57</span>Sant Paul gynt a roddodd urdda<br /> + I Timotheus, yr esgob cynta,<br /> +I oruwchlywodraethu’n siwr,<br /> + Yr Ephesied, yn wr hoffusa.</p> +<p class="poetry"> A Thitus hefyd, wynfyd +iawnfodd,<br /> + Efe yn ddewisol a’i hurddasodd,<br /> +Ar y Cretiod yn esgob cryf,<br /> + Ei ddonie dwysgu ddysgodd.</p> +<p class="poetry"> Yr wyf finne’n deip +o’r alwad honno,<br /> + Dan enw’r esgob mewn gwir osgo,<br /> +Yn dad eglwysydd odidog liw,<br /> + Hoff urddus, i’w hyfforddio.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Rhys</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wele! Dafydd y Joci, a +Thomas, a Jacob,<br /> + A Modryb Elin Ty’n ’r Ysgol, +edr’wch lle mae’r esgob!<br /> +Da geny’n gymhwys gael lle â chwi ymgomio,<br /> +A wariwch eich ceiniog os darfu chwi’ch cinio?</p> +<p class="poetry"><i>Esg</i>. Ewch, rôg +<i>impudent</i>, oddiyma,<br /> + Gwrando’ch ynfydrwydd chwi ni fedra.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Maddeuwch, +f’arnglwydd, y tramgwydd trwch,<br /> + Yn rhodd na ddigiwch wrtha.</p> +<p class="poetry"> Mae gen i ewyllys yn fy +nghalon,<br /> + Gael lle i fynd yn berson;<br /> +’Rwy’n gweled y rhei’ny mewn gwlad a +thre’<br /> + Yn o glos yn eu cobe gleision.</p> +<p class="poetry"><a name="page58"></a><span class="pagenum">p. +58</span><i>Esg</i>. Taw, lolyn ynfyd lledffol,<br /> + A’th siarad ansynwyrol.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, mi wnawn, os oes gen i +rhy fach stad,<br /> + Ficar neu gurad gwrol.</p> +<p class="poetry"> Mi ddarllena Gymraeg ar +redeg,<br /> + A thipyn bach o Saesneg;<br /> +A pheth, fy meistr, ellwch chwi ddweyd,<br /> + Neu chwenych i mi wneyd ychwaneg?</p> +<p class="poetry"><i>Esg</i>. A gai gennyt ti dewi, +dywed,<br /> + A swnio dy ffol gamsynied.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, mi allaf wnenthur yn +ddi lai,<br /> + ’Run synwyr a rhai personied.</p> +<p class="poetry"> Beth sydd i’w wneyd ond +darllen ambell Sulgweth,<br /> + A thendio bedydd a chladdedigeth?<br /> +Mae’r llane bach yma, lawer pryd,<br /> + Heb rigwm yn y byd o bregeth.</p> +<p class="poetry"> Ac os pregethir weithie,<br +/> + Nid rhaid mo’r poeni ac astudio’r +penne;<br /> +Fe bryn dyn ddigon at iws y plwy’<br /> + Yn hawddgar am ddwy geinioge.</p> +<p class="poetry"> A pheth a nad imi fedru +tendio,<br /> + A chodi ar y degwm pwy bynnag fo’n digio,<br +/> +Ac oni thalant hwy bob peth,<br /> + Gwneyd iddynt trwy gyfreth gwafro.</p> +<p class="poetry"> <a name="page59"></a><span +class="pagenum">p. 59</span>Felly mi leiciwn yn fy nghalon,<br /> + Gael mynd yn ŵr eglwysig, i wisgo dillad +gleision;<br /> +Pe t’rawech chwi gyda fi am le da,<br /> + Mi fyddwn mewn bara purion.</p> +<p class="poetry"><i>Esg</i>. Ni fuost ti erioed, un ffol +ei ledpen,<br /> + O fewn i Cambridge na Rhydychen.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Ni chadd y rhai fu yno fawr +wellhad,<br /> + Ni waeth i ni’n gwlad ein hunen.</p> +<p class="poetry"><i>Esg</i>. Nid a neb i’r cyfryw +swydde,<br /> + Heb fod yno’n profi eu donie.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Mae’n hawdd medru +rheol ddynol ddysg,<br /> + Sy’n gyffredin ym mysg yr +offeiniade,—</p> +<p class="poetry"> Flowlio a hela, a chware +cardie,<br /> + Ymladd ceiliogod, a thrin merchede,<br /> +Darllen papur newydd, fel y byddan’ nhw,<br /> + Ac yfed cwrw am y gore.</p> +<p class="poetry"> Mi fedra fyned trwy +ddichellion,<br /> + ’Rhyd plase gwŷr bonddigion;<br /> +Dyna’r fan lle ca’i’n ddi feth,<br /> + Mewn barieth fywolieth burion.</p> +<p class="poetry"> Mi gaf ddweyd fy helynt a +welwyf wrth ffowlio,<br /> + Pa fodd y bydd y tenantied yn contreifio;<br /> +Pa’r un fo’n dda ei lun, a pha’r un fo’n +ddi les,<br /> + Fel caffwyf mewn gwres fy nghroeso.</p> +<p class="poetry"> Lle bo denant cryf i’w +ganfod,<br /> + Rhaid dweyd gellir codi ar hwnnw hylldod;<br /> +<a name="page60"></a><span class="pagenum">p. 60</span>A lle bo +un gwan, eu hwylio ’nhw’<br /> + I orffen hwnnw yn hynod.</p> +<p class="poetry"><i>Esg</i>. Mae’n hawdd gweled, pe +cai ti gyfle,<br /> + Y gwneit ti’n hwylus ddrwg annele.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Pe bawn i yn berson, a fydde +bai<br /> + Am wneuthur fel y gwnelent hwythe?</p> +<p class="poetry"><i>Esg</i>. Dos oddiyma i ofer +ddwndro.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Gobeithio nad ydych chwi +ddim yn digio,<br /> +Rhag ofn, fy meistr, mewn trawsder trwch,<br /> + Y mynnwch fy ysgymuno.</p> +<p class="poetry"><i>Esg</i>. Hawdd y galla’i +wneuthur felly.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, beth os bydde arain i +dalu?<br /> +Pe bai fastardied lond y fro,<br /> + Cai fy ’menydd ei safio am hyany.</p> +<p class="poetry"> Mae yn nghyfreth esgob ryw +arfaeth osgo,<br /> + Bron mwy diawledig na chyfreth Llandeilo,<br /> +Mae ganddo gynffonne a blaene blin,<br /> + A llawer tin sydd tano.</p> +<p class="poetry"> Hwy ddaliant ychydig bach o +fater<br /> + O gwrt i gwrt, ac o chwarter i chwarter;<br /> +Nid oes un blewyn yn eich plith<br /> + O fendith na chyfiawnder.</p> +<p class="poetry"> Ond yr arian sy’n +gwneyd pob gwyrthie,<br /> + Er bod rhai dynion yn bostio eu donie;<br /> +<a name="page61"></a><span class="pagenum">p. 61</span>Yr arian +sy’n gyrru’r ysgolheigion rhydd,<br /> + I gyrredd y llefydd gore.</p> +<p class="poetry"> Ni bydd mab i boblach wladedd +lwydion,<br /> + Ond ficer neu gurad gwaredd ei foddion;<br /> +Nid oes, wedi dysgu pob disgwrs,<br /> + Ond y gore ei bwrs am berson.</p> +<p class="poetry"><i>Esg</i>. Paham y rhoddi di yma’n +ddibaid,<br /> + Y cyfryw g’wilydd ar fugeiliaid?</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Ond am eu bod, gwybyddwch +pam,<br /> + Yn wŷr diofal am eu defed.</p> +<p class="poetry"> Yr wyf fi’n +cyff’lebu’n barod<br /> + Y rhai drwg i’r hyslau a’r drogod,<br /> +Heb hidio’n defed, doed a ddêl,<br /> + Nes cant hwy afel yn y cnyfod.</p> +<p class="poetry"> Mae un ysgub ddegwm gan +ambell berson,<br /> + Yn werthfawrocach nag eneidie’r holl +blwyfolion,<br /> +’Ran os cant hwy ddim colled yn y degwm cu,<br /> + Hwy ant i gwerylu’n greulon.</p> +<p class="poetry"> Ac er iddynt weld y +plwyfolion yn anaele,<br /> + Yn rhedeg yn chwidir ymhob rhyw bechode;<br /> +Ac yn mynd tuag uffern o’u blaene yn syth,<br /> + Ni chynhyrfant hwy byth mo’r pethe.</p> +<p class="poetry"><i>Esg</i>. Pa beth all nac esgob na +pherson gwisgi,<br /> + Aruthr yw’r hanes, wrth y rhei’ny?</p> +<p class="poetry"><a name="page62"></a><span class="pagenum">p. +62</span><i>Rhys</i>. Beth yw gwaith bugail ond cadw, os +gall,<br /> + Yr un fo mewn gwall rhag colli.</p> +<p class="poetry"><i>Esg</i>. Onid ydys yn darllen ac yn +gweddio,<br /> + Y modd y mae’r eglwys wedi apwyntio?</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Ni wnaiff gwas cyflog, mi wn +yn dda,<br /> + Dan gellwer, ond lleia’ gallo.</p> +<p class="poetry"> Mae’r ffurfie hen +ffasiwn mewn hoffusrwydd,<br /> + I borthi’r eneidie, onid aeth hynny’n +annedwydd;<br /> +Ac fe godwyd llawer ymhob lle<br /> + Yn awr o ddegyme newydd.</p> +<p class="poetry"> Mae hynny’n arwydd +union<br /> + I’r golwg, pa le mae’r galon;<br /> +A pha un ai degwm ai eneidie’r praidd<br /> + Sy’n gafaelu yng ngwraidd ei galon.</p> +<p class="poetry"> Ond wrth ffrwyth yr adwaenir +pob pren a’i dyniad,<br /> + A farno a fernir, ni waeth hyn o lar’nad,<br +/> +Onibai fod rhai’n cael gras Duw yn glir,<br /> + I dderbyn y gwir trwy gariad.</p> +<p class="poetry"><i>Esg</i>. Och! Och druenus boenus +bennod,<br /> + O feddwl hyn anfuddiol hynod,<br /> +Fod cyment llygredd trwy’r ddull hon,<br /> + Gall pob rhyw ddynion ddannod.</p> +<p class="poetry"> Mae’r fuchedd ddrwg yn +amlwg ymlid,<br /> + Fel nod yw’r hyllfarn i ni trwy’r +hollfyd,<br /> +<a name="page63"></a><span class="pagenum">p. +63</span>Drygioni’n gwlad anurdda’n glir<br /> + Yr eglwys gywir oglud.</p> +<p class="poetry"> Mae achos mawr trwy +deimlad<br /> + I ganu prudd alarnad,<br /> +Am weinidoglon Eglwys Dduw,<br /> + Mor hagar yw ei rhwygiad,—</p> +<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>—“<span +class="smcap">Amor Elis</span>,” neu “<span +class="smcap">Ianto’r Coed</span>.”)</p> +<p class="poetry"> “Clyw, Eglwys Loeger, +ffraethber ffri,<br /> + Hap lwyra ’stad, pa le ’reist ti,<br /> +Yng nghanol d’urddol frawdol fri,<br /> + I’r fath drueni anian.<br /> +’Nol dwediad Gildas atgas wawr,<br /> + Y gwyfaist awr yn gyfan;<br /> +Cans dy weinidogion sydd dan sêr,<br /> + Yn haeddu eger ogan.</p> +<p class="poetry"> “Trwm achos +ofni’n enbyd sy,<br /> + Beth wneiff y wlad gyffredin lu,<br /> +Tra bo’r blaenoriaid harddblaid hy’,<br /> + Wedi’u dallu gan dywyllwch;<br /> +A’r dall truenus warthus wall,<br /> + Yn t’wyso’r dall, dyellwch<br /> +Mai yn y ffos, anniddos nerth,<br /> + Mewn galar serth, y syrthiwch.</p> +<p class="poetry"> “O! chwi rai deillion +llyrfion llawn,<br /> + Sy’n sôn am Grist a’i ddidrist +ddawn,<br /> +Ac heb adnabod eto’n iawn,<br /> + Mo’i hollol gyfiawn allu;<br /> +<a name="page64"></a><span class="pagenum">p. 64</span>Pa fodd y +byddwch, tristwch trwm,<br /> + Pan ddarfo swm rhesymu?<br /> +Ni feddwch geidwad yn eich plith,<br /> + Ond melldith, rhagrith rhygry’.</p> +<p class="poetry"> “Gan hynny profwn bawb +ger bron,<br /> + Beth dâl rhyw enw llanw llon,<br /> +Am ffurfiau’r Eglwys hardd-ddwys hon,<br /> + Dyst oerion heb ystyried;<br /> +Na chael erioed iach oleu-ryw,<br /> + Gwirionedd Duw i’r ened,<br /> +A chym’ryd ffalster yn lle ffydd,<br /> + Bydd prudd y dydd diweddied.”</p> +<p class="poetry"> Ffarwel yn awr, yr wy’n +mynd ymeth,<br /> + Gweddied pawb am wir wybodeth,<br /> +Dallineb ysbryd enbyd wawr,<br /> + Sy heddyw’n fawr ysyweth.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Diflanna</i>.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Ustus</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Ustus</i>. Mi ddes o’ch +blaene,’r cwmni gweddus,<br /> + Yn awr ar osteg dan enw’r Ustus;<br /> +Gen i mae’r pen awdurdod ffraeth,<br /> + I wneyd llywodraeth fedrus.</p> +<p class="poetry"> Mae’r byd mor llawned o +elynion,<br /> + Sef dynion gwresog o natur groesion,<br /> +Yn fawr eu brys mewn tref a bro,<br /> + Am yrngyfreithio yn frithion.</p> +<p class="poetry"> Yn ol eu holl gynddaredd +erchyll,<br /> + A’u naws wenwynig, ni sy n ennill;<br /> +Oherwydd hynny mi alla’ yn hy,<br /> + Hap hynod, ganu pennill,—</p> +<p style="text-align: center"><a name="page65"></a><span +class="pagenum">p. 65</span>(<i>Alaw</i>—“<span +class="smcap">Gonset Gruffydd ap Cynan</span>.”)</p> +<p class="poetry">“Chwychwi gyfreithwyr, barnwyr byd,<br /> +Dewch ynghyd, braf yw’n bryd,<br /> +Yma ar hyd, mewn mawr anrhydedd.<br /> +I ni mae’r mawredd ymhob man,<br /> +I ni yma’n awr mae’n fawr y fael,<br /> +Gwych a gwael a raid ein cael,<br /> +O, mor ddiffael yw mawrdra ffylied!<br /> +I ni mewn rhediad yn ein rhan,<br /> +Er bod y gyfraith rwyddfaith rad<br /> +Yn dda’n ei lle trwy ddawn wellhad;<br /> +Nyni’n mhob gwlad sy’n chwanog ledio,<br /> +Ffordd bo ni’n leicio, am eiddo a mael,<br /> +Wrth fedru chwareu mewn awch hy’,<br /> +Y gath ddwy gynffon yma’n gu,<br /> +’Ry’m ni ymhob llu yn medru moedro<br /> +Dan gyfryw gwafro i gogio’r gwael.</p> +<p class="poetry">“Tan rith cyfiawnder llawnder llwydd,<br +/> +Yr y’m ni’n rhwydd yn trin ein swydd,<br /> +Rhaid in’ o’n gŵydd trwy guddio’n +dyfes,<br /> +Os mynwn fantes yma i fyw,<br /> +Wrth ddweyd yn deg a thido’n dost,<br /> +O ddelio’n rhydost mae’r mawrhydi,<br /> +I gadarn godi, a llonni ein lliw.<br /> +Er teced cyfraith ffraethwaith ffri,<br /> +Ag arian hardd ni a’i gwyrwn hi,<br /> +I brynnu bri neu dorri’r dyrus,<br /> +Y wobr drefnus a wna’r tro,<br /> +I ni mae’r braint, i ni mae’r bryd,<br /> +I ni mae’r parch, i ni mae’r byd,<br /> +I ni o hyd mae hyder cywaeth,<br /> +Tra dalio cyfraith yn ein co’.”</p> +<p style="text-align: right"><a name="page66"></a><span +class="pagenum">p. 66</span>[<i>Ymddengys Arthur</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arthur</i>. A glywch, onid ydych chwi +yn llafan lysti,<br /> + Ac yn gene pur lodog, i ganu baledi?<br /> +Bydde cwilydd gan lawer ddangos ei lun,<br /> + Y ffasiwn ddyn ddi-dd’ioni.</p> +<p class="poetry"><i>Ust</i>. Ond y fi yw’r pen +cyfreithiwr eglur,<br /> + ’Nol rhwym a rheol presennol synwyr,<br /> +Sydd yn trefnu i fynnu’n faith<br /> + Hynotaf gyfraith natur.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Os chwi yw’r +cyfreithiwr, ’delw’i byth Lanfrothen,<br /> + Oni row’n i chwi agos dair a chweigen,<br /> +Pe dysgech chwi fine’n dwrne tost,<br /> + I ymgred a rhoi côst yn gywren.</p> +<p class="poetry"> ’Rwy’n ame pe +bawn yn wr o gyfreth,<br /> + Y mynnwn diroedd beth didoreth;<br /> +Siawns am fod yn gnafus mewn dyrus daith,<br /> + Ac ystwrdio, na chawn waith stiwardieth.</p> +<p class="poetry"><i>Ust</i>. Digon i bawb un busnes +parod,<br /> + Nid iawn i neb ymgyrredd gormod.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, dyma’r diawl ei +hunan, hai, hwi, hai,<br /> + Yn bwrw’r bai ar bechod.</p> +<p class="poetry"> ’Does neb fwy’u +rhaib a’u barieth,<br /> + Na phersonied a gwŷr y gyfreth,<br /> +Mi wn y cym’rech pe cae’ch chwi’ch bryd<br /> + I’ch rhan yr holl fyd ar unweth.</p> +<p class="poetry"> <a name="page67"></a><span +class="pagenum">p. 67</span>Dyma chwi â’ch cyfreithie +a’ch papure parod,<br /> + Wedi dwyn yma’n erwin feddianne mân +aerod,<br /> +Ac yspeilio llawer gŵr bonheddig da,<br /> + Drwy’ch dewrder a’ch awdurdod.</p> +<p class="poetry"> A pheth yw’r ymrysone +sy rhwng personied,<br /> + Am y degwm a’r eglwysi, nid oes neb mor +glosied,<br /> +Tri lle neu bedwar gan ambell un sydd,<br /> + Fel y mae’n gywilydd gweled.</p> +<p class="poetry"><i>Ust</i>. Wel, beth am danoch +chwithe’r hwsmyn,<br /> + Onid y’ch dueddol i fwy nag un tyddyn;<br /> +Mae trachwant Adda, trecha’ tro,<br /> + Ym mhawb, ’rwy’n coelio,’n +canlyn.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, dyma ni heb fedru,<br +/> + Ond hau, a chau, a phlannu,<br /> +A chwi a’ch bath yn hel tir pob man,<br /> + I ddwyn ein rhan er hynny.</p> +<p class="poetry"> Y cyfreithwyr a’r +personied,<br /> + A r siopwyr a’r apothecaried,<br /> +Yn dwyn hynny allont o diroedd cu,<br /> + I’w gwinedd, gael gwasgu’r gweinied.</p> +<p class="poetry"> Ac os bydd gŵr mawr a +chanddo fater,<br /> + Fe’i caiff ef mewn gafel ar ei gyfer;<br /> +Ond am ddyn tlawd, O! sa’ di’n ol,<br /> + Mae hwnnw’n rhy ffol o’r hanner.</p> +<p class="poetry"> Och! faint o diroedd sydd +wedi myned<br /> + Yn union i’r un sianel a thir yr hen +Sioned:<br /> +<a name="page68"></a><span class="pagenum">p. 68</span>Ond ni +chuddir Dyffryn Clwyd â mŵg y dre’,<br /> + Daw melldith i’r gole i’w gweled.</p> +<p class="poetry"><i>Ust</i>. Pechaduried y’m ni +o’r taera,<br /> + Bob swyddog er oes Adda,<br /> +Nid oes di fai a sai’ yn dêg<br /> + I daflu carreg gynta’.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Diflanna</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. O, cais fynd mewn cyffro,<br +/> + At y gyfreth ’rwyt ti’n gwefrio,<br /> +Am ysbio mantes a chael gwall<br /> + Ar ryw ddyn dall i’w dwyllo.</p> +<p class="poetry"> Chwi a glywsoch yma ar +gyfer<br /> + Yr esgob a’r ustus yn ffrostio’u +gwychder,<br /> +Mai nhw sy’n trefnu ac yn plannu i’n plith<br /> + Y fendith a’r cyfiawnder.</p> +<p class="poetry"> ’Roedd un yn +bostio’i weddi a’i bregeth,<br /> + A’r llall mor gyfrwys yn bostio ’i +gyfreth;<br /> +Ond y fi raid weithio a ffwndro’n ffest,<br /> + Gael talu am eu gorchest heleth.</p> +<p class="poetry"> Er eu bod hwy yn +ymddyrchafu,<br /> + Bob un yn hollawl yn ei swydd a’i allu;<br /> +Gwaith yr hwsmyn sydd ar dwyn<br /> + Yn eu dal hwy’n fwyn i fyny.</p> +<p class="poetry"> Beth bynnag a fyddo +beunydd<br /> + O g’ledi arnynt hwy trwy’r gwledydd,<br +/> +Yr hwsmon truan ym mhob tre’<br /> + Raid ddiodde’r coste a’r cystudd.</p> +<p class="poetry"> <a name="page69"></a><span +class="pagenum">p. 69</span>Os digwydd bod rhyw helyntion,<br /> + Neu ymddigwd rhwng boneddigion;<br /> +Hwy daflant y cwbwl drwbwl drefn,<br /> + Mor esmwyth, ar gefn yn hwsmon.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Rhys</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Pwy sydd yma mor +ddigysur,<br /> + Yn erthwch, ai chwi yr hen Arthur?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. O! dos oddiyma, a thaw a +son,<br /> + Mae’n swga gen i ddynion segur.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Och fi! wr, pa beth +a’ch cynhyrfodd?<br /> + Mae rhywbeth yn eich moedro chwi yn eich +ymadrodd.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. O! gofid y byd ac amryw +beth,<br /> + Yn lanweth a’m creulonodd.</p> +<p class="poetry"> Och! pe clywsit ti gan +daclused,<br /> + ’Roedd yr esgob a’r ustus yn +ymffrostio’u gweithred,<br /> +Ac yn dweyd mai nhw, trwy’r byd yn glau,<br /> + Sy’n ethol, y ddau benaethied.</p> +<p class="poetry"> Ond y fi’r hwsmon +gwirion goryn<br /> + Sydd ddydd a nos mewn gofid dygyn,<br /> +Yn gorfod, er maint eu braint a’u bri,<br /> + A’u trawsder hwy, dalu trostyn’.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, nid wrth ei phig mae +prynnu cyffylog,<br /> + Ac ni wiw gyrru buwch i ddal ysgyfarnog;<br /> +Gwell i bawb y drwg a wypo’n llwyr<br /> + Na’r drwg nis gŵyr yn wasgarog.</p> +<p class="poetry"> <a name="page70"></a><span +class="pagenum">p. 70</span>Gan hynny, ’r hen wr hoew,<br +/> + Gadewch gael chwart o gwrw;<br /> +Ni gawn ymgomio a swnio heb sen<br /> + Yn hynod uwch ben hwnnw.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Nid ydyw’r byd yn +fforddio<br /> + Yr awrhon i mi fawr wario;<br /> +Ond nid a’i am beintyn sydyn syth<br /> + Yn ddigalon byth i gilio.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Ni phrisiwn i ddraen fy +hunan<br /> + Er eich tretio o werth un rotan.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. ’Does dim i’w +ddweyd, ’rwyt ti’n ddi feth,<br /> + Rhaid adde, ’n gydymeth diddan.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Dyma at eich iechyd da chwi +a minne.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Diolch yn fawr, mi +yfa’ ’ngore;<br /> +Fel y gallwy’ ddisgwyl rhwydd-deb cry,’<br /> + Yn rhwyddach i werthu’r heiddie.</p> +<p class="poetry">Mae gennyf dros gan’ hobed<br /> +O haidd wedi rhuddo, nid eiff byth cyn rhwydded:<br /> +Oni fedra’i’n rhywle gael cyfle cu<br /> + I lechian, a’i werthu’n wlychied.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Hawyr bach! ni fu +’rioed beth hawsach,<br /> + Cym’ryd llafur da’n batrwm, pe +b’ai’r llall butrach.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. O, mi wn y cast er’s +meityn byd,<br /> + I ymadel âg yd afiach.</p> +<p class="poetry"> <a name="page71"></a><span +class="pagenum">p. 71</span>’Ran felly y gwela’i mewn +tywyll a gole,<br /> + Bawb ag a allo’n twyllo’n mhob tylle;<br +/> +Maent hwy’n gweled hynny’n fusnes da,<br /> + Ar f’einioes, mi gogiaf finne.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. O! tric nêt iawn i +gogio’r ecseismon,<br /> + Rhoi’r sache a’r haidd wrth raffe yn yr +afon,<br /> +Nid ydyw gwyr y <i>North</i> am dwyllo’n wir<br /> + Wrth y Deheudir ond rhyw hedion.</p> +<p class="poetry"> Mae nhw yno ddydd Sul mor +berffeth,<br /> + O gwrdd i gwrdd, o bregeth i bregeth;<br /> +Ar fore ddydd Llun, nid oes dim a’u gwellha,<br /> + Hwy fyddant yn gafra am gyfreth.</p> +<p class="poetry"> Mae rhai yn dwyn defed, +a’r lleill yn bragu,<br /> + Rhai erill yn infformio, ac yn swnio achos hynny;<br +/> +’Does dim o’r fath ladron croesion crach<br /> + A gwyr Mynydd Bach am bechu.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Maen’ nhw’n +ymhob man, ’rwy’n coelio,<br /> + A’u hewyllys bawb ’nol a allo;<br /> +Anfynych y ffeindir un glân di-feth,<br /> + Wrth ddirnad, heb rywbeth arno.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, yfwch i gadw’ch +calon,<br /> + At iechyd da pob hwsmon.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Onibai’n bywyd +a’n hiechyd ni,<br /> + Mi wn, byddech chwi’n o feinion.</p> +<p class="poetry"><a name="page72"></a><span class="pagenum">p. +72</span><i>Rhys</i>. Gadewch heb rwystr eiste,<br /> + Mae digon o godiad ar gatal ac yde;<br /> +Chwychwi a’ch ffasiwn, hyn o dro,<br /> + All fforddio gwario o’r gore.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. O, rhaid i mi edrych beth a +wnelw’,<br /> + Pe gwydde ’meistr tir ’mod i yn cadw +twrw,<br /> +Fealle y code fo bum punt yn y man<br /> + Ar fy nhyddyn o ran heddyw.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Ha fab, rhag c’wilydd, +’dwy’i ddim yn coelio,<br /> + Mae amser i alaru ac amser i ddawnsio.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Oes, amser i bob amcan, mi +wn fy hun,<br /> + Ond doeth ydyw’r dyn a’i hadwaeno.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. A oes ini amser beth yn +ngweddill,<br /> + Y gallem ni heb anair ganu yma bennill?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Neb a wnelo heb anair un +ffafr yn ffest,<br /> + Fe fydd iddo orchest erchyll.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, canwch chai gerdd i +ddechre,<br /> + Ac yna’n fwynedd mi ganaf inne.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Dyna ben, mi ganaf gerdd fy +hun,<br /> + Ni wn i fawr, fe ŵyr dyn, ar danne.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wrth gofio, dewch ac +yfwch,<br /> + Ac yna’n well chwi genwch.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Dyma at ein hiechyd ni bob +un,<br /> + Yr hwsmyn dygyn degwch.</p> +<p class="poetry"> <a name="page73"></a><span +class="pagenum">p. 73</span>Mi ganaf yma bennill cryno,<br /> + O glod i ni’n hunen heno,<br /> +Nyni yw’r dynion dewrion dw’,<br /> + Er maint maen’ nhw’n ei +frolio,—</p> +<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>—“<span +class="smcap">Prince Rupert</span>.”)</p> +<p class="poetry">“Yr hwsmon mwyn rhadlon hyfrydlon ei +fryd,<br /> +Sy’n haeddu’i ddyrchafu a’i barchu trwy’r +byd,<br /> + Er bod i’r brenin barch a braint,<br /> + A’r esgob enwog swyddog saint,<br /> +Mewn pwer foddus pwy ŵyr faint, pur fantes eu byd;<br /> + A’r ustus mawr ei ystyr,<br /> +A’r cownslors a’r cyfreithwyr, sy’n brysur eu +bryd,<br /> +Trwy’r hwsmon a’i drafel mae’u gafel nhwy i +gyd.</p> +<p class="poetry">“Ond llafur yr hwsmon, wr esmwyth ei +ryw,<br /> +Sy’n cynnal y brenin a’i fyddin yn fyw,<br /> + Efe sy’n llanw eu dannedd dig,<br /> + A’r bara, a’r caws, a’r bir +a’r cig,<br /> +Pob lleidr balch â’n llwyd ei big, heb aredig +i’r ŷd,<br /> + Gan yr hwsmon mae trinogeth,<br /> +Llin, gwlân, a holl raglunieth bywiolieth y byd,<br /> +Trwy’r hwsmon a’i drafel mae’u gafel nhwy i +gyd.</p> +<p class="poetry">“Yr esgob a rwysgant a’i ogoniant +i’w gôt,<br /> +Rown i, onibai’r degwm, am ei reswm ef rôt,<br /> + Ac yntau’r deon fwynlon fant,<br /> + A’r offeiriadon chwerwon chwant,<br /> +<a name="page74"></a><span class="pagenum">p. 74</span>Ar gefn y +plwyf maen’ hwy a’u plant, a’u holiant o +hyd,<br /> + Mae’n rhaid i’r gweilch +bon’ddigedd,<br /> +Gael bara dan eu dannedd o rinwedd yr ŷd,<br /> +Trwy’r hwsmon a’i drafel mae’u gafel nhwy i +gyd.</p> +<p class="poetry">“Efe yw tad-bedydd pob gwledydd yn +glir,<br /> +A phen pob celfyddyd rhai diwyd ar dir,<br /> + Rhaid i bob crefftwr gweithiwr gwan,<br /> + Ymofyn yr hwsmon iddo’n rhan,<br /> +Ni all neb fyw mewn tref neu lan, heb lunieth mewn pryd,<br /> + Digonedd o haidd a gwenith,<br /> +Sy’n porthi pob athrylith â bendith mewn pryd,<br /> +Trwy’r hwsmon a’i drafel mae’u gafel nhwy i +gyd.”</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wele, moliant i hwch Bryn +Mulan,<br /> + Oni thawodd y gŵr a geran,<br /> +Pwy fuase’n disgwyl ei fod o,<br /> + Mor hynod am ei frolio’i hunan?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, brolied pawb ei ore,<br +/> + Mi ddywedes i’r gwir bob geirie.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Os oes i bawb ganmol ei +waith ei hun,<br /> + Rhaid i minne’n ddiddychryn +ddechre,—</p> +<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>—“<span +class="smcap">Spain Wenddydd</span>.”)</p> +<p class="poetry">“Wel, teimled a barned pob un,<br /> +’Rwy’n chwennych gwneyd heddwch cytun,<br /> +Pa fodd y gall hwsmon gael lles,<br /> +Er cymaint ei rinwedd a’i wres,<br /> +<a name="page75"></a><span class="pagenum">p. 75</span>Beth fydd +e’n nes wrth feddu’n wir<br /> +Anrhydedd teg o ffrwythau tir,<br /> +Onibae fod gwlad faith râd a thref<br /> +Yn treulio’i foddion unicn ef?</p> +<p class="poetry">A pheth a wnai’r hwsmon dan +’rhod,<br /> +Heb frenin a byddin yn bod,<br /> +Dysgawdwyr a sawdwyr i’w swydd,<br /> +Rhag blinion elynion di lwydd?<br /> +Y rhei’ny’n rhwydd wnai aflwydd noeth,<br /> +Yn neutu’r byd â’u natur boeth,<br /> +Onibai penaethied nerthol glau,<br /> +Ni fydde un heddwch î’w fwynhau.</p> +<p class="poetry">“A’r ustus, ŵr trefnus bob +tro,<br /> +Sydd berffeth a’i gyfreth i’w go’,<br /> +Yn taeru, ac yn rhannu ’mhob rhith,<br /> +Gyfiawnder, mewn plainder i’n plith:<br /> +Neu bydde melldith ym mhob man,<br /> +Lledrata a lladd trwy dref a llan,<br /> +Oni bai fod cyfraith araith wir,<br /> +Hi ai’n anrhaith hwyl ar fôr a thir.</p> +<p class="poetry">“Mae pob galwedigeth ar dwyn,<br /> +Wedi’i threfnu a’i sefydllu’n bur fwyn<br /> +Fel cerrig mewn adail hwy wnan’,<br /> +Yn y murie rai mawrion a mân,<br /> +Pob un yn lân a geidw le,<br /> +I glod a thrinieth gwlad a thre’,<br /> +Pob swydd, pob sail, pob dail, pob dyn<br /> +Sy’n dda’n ei hardd sefyllfa’i hun.</p> +<p class="poetry"><a name="page76"></a><span class="pagenum">p. +76</span>“Mae’r deyrnas mewn urddas a nerth,<br /> +Gwedi’i rhol fel un corff lanw certh,<br /> +Yn y pen y mae’r synwyr a’r pwyll,<br /> +A’r galon yw’r golwg ar dwyll;<br /> +Y pen yw canwyll, cynnydd maeth,<br /> +Aelodau’r corff a’u lediwr caeth,<br /> +Mae’r dwylo a’r traed mewn daliad drud,<br /> +A’r bysedd bach tan bwyse’r byd.</p> +<p class="poetry">“Nid alliff, deallwch, un dyn,<br /> +Fyw’n gryno yma heno arno’i hun,<br /> +Rhai’n barchus, neu drefnus iawn draw,<br /> +Rhai’n weinied yslafied islaw,<br /> +Pob un a ddaw a’i ben i’r ddôl,<br /> +Yn ol sefyllfa rhedfa rhol,<br /> +Fel cocys melin wedi rhoi<br /> +Rhwng ffyn y droell i’w phwnio i droi.</p> +<p class="poetry">“Gan hynny ’rwy’n deisyf ar +bob dyn,<br /> +Na ymffrostied yn ei alwad ei hun,<br /> +Ni ellir byw’n ddifyr ddi-wall<br /> +Mewn llwyddiant, y naill heb y llall;<br /> +Ow! barna’n gall, pwy bynnag wyd,<br /> +Fod rhaid i’r adar mân gael bwyd,<br /> +Mae pob sefyllfa a’i gyrfa’n gaeth,<br /> +I ogoneddu’r Hwn a’i gwnaeth.”</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, iechyd i’th goryn +gwrol,<br /> + On’d oedd gennyt ti gerdd ryfeddol?<br /> +Ni wn i, pe buase hi yn ilawer lle,<br /> + Na wnaethe o’r gore yn garol.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, barned pawb o’r +ddeutu,<br /> + Na chures i chwr ar ganu.</p> +<p class="poetry"><a name="page77"></a><span class="pagenum">p. +77</span><i>Arth</i>. Ie, canmol dy waith wnei di yn dy +wŷn<br /> + Nis gwn i fy hun mo hynny.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Dyma at eich iechyd da chwi +a minne,<br /> + Ni a yfwn gwrw, pwy bynnag oedd y gore.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Yn wir, mae arna i syched +glân<br /> + Wrth wrando ar dy gân di gynne.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Yfwch ddracht yn harti,<br +/> + Hi wneiff i chwi ddinam dd’ioni.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Pe’r yfwn i gwrw cryf +y King’s Head,<br /> + ’Wnai damed o niwed imi.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. ’Wnai gwrw yn y byd i +chwi mo’r meddwi,<br /> + A chwithe’n wr â chorff cry’ +lysti.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, ni phrisiwn i byth yma +flewyn pen,<br /> + Pe gwariwn heb gynnen gini.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Pam y rhaid i chwi +mo’r hidio,<br /> + A chennych ar eich tyddyn gyment eiddo?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Oes, mae gen i stoc dda, ac +aur yn fy nghod.<br /> + Moes i mi ddiod eto!</p> +<p class="poetry"> Och! Beth fyddis nes er +rhyw ddyferyn,<br /> + Dewch a dau chwart ar unweth, ni phery hyn ronyn;<br +/> +Beth, codi i dendio’r ydych chwi,<br /> + Mae Cadi neu Fari’r forwyn?</p> +<p class="poetry"> <a name="page78"></a><span +class="pagenum">p. 78</span>Gan ddarfod i mi fynd i’m +hafieth,<br /> + Mi fynna’ wneyd yma ryw lywodreth,<br /> +Yr awr geir yn llawen, ’cheir mo honno’n brudd,<br /> + Mi fynnaf inne lawenydd unweth.</p> +<p class="poetry"> Beth glywes i ddweyd wrth +gofio,<br /> + Ond fyddi di weithie yn dawnsio?<br /> +’Rwy’n ame dy weld gyda Neli’r Clôs<br /> + Ryw gyda’r nos yn hasio.</p> +<p class="poetry"> A ga’i gennyt roi yma +dro go fychan,<br /> + Mi a fum yn ddawnsiwr glew fy hunan,<br /> +Ond mae’r byd yma’n sobri dyn ym mhob swydd,<br /> + Fe ddarfu’r awydd rwan.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, i’ch plesio chwi, +mi ddawnsia i ngore,<br /> + Tyred y cerddor, hwylia dithe.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. O! iechyd i’r galon, +dyna wych o step,<br /> + Ow! tewch â’ch clep, f’ +eneidie.</p> +<p class="poetry"> Bendith dy fam i ti, ’r +Cymro hoew,<br /> + Gwaed y garreg! hwde gwrw,<br /> +Ac yfa’r cwbwl, y Cymro cu,<br /> + Ran ’rwyt yn ei haeddu heddyw.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Oni fydde’n ffeind i +chwithe’n fwyngu,<br /> + Ddawnsio tro, a chwithe’n medru?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Yr ydw’i am dani hi yn +union dul,<br /> + Dechreued e’n gynnil ganu.<br /> + <a name="page79"></a><span class="pagenum">p. +79</span>Dewch â’r hors peip i’ch ewythr +Arthur,<br /> + A pheidiwch a’i chware hi’n rhy +brysur.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Dyna i chwi ddyn, awch wydyn +chwant,<br /> + Yn canlyn y tant yn gywir.<br /> + O! iechyd i galon yr hen geiliog,<br /> + Dyna step yn c’lymu’n gynddeiriog.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Ni chlywai’n iawn gan +faint y swn,<br /> + Mo’r tanne gan y clepgwn tonnog.</p> +<p style="text-align: center">* * * * *</p> +<p style="text-align: right" class="poetry"><i>Yn dangos ei fod +yn feddw</i>, <i>yn</i><br /> +<i>cysgu</i>, <i>a thoc yn siarad drwy ei hun</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Gorweddwch ar lawr y +parlwr,<br /> + Dyna wely llawer oferwr.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, cysgu yn y funud a wnaf +fi,<br /> + Dondia nhw’i dewi â’u dwndwr.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Ust! tewch, fy +’neidie, a nadu,<br /> + ’Dewch lonydd i’r gwr gael cysgu;<br /> +O! na wrandewch beth ddwed e’, gŵyr dyn,<br /> + Mae fe’n siarad trwy’i hun, mi wn +hynny.</p> +<p class="poetry">Wel, ni weles i erioed, mi allaf dyngu,<br /> +Un mor afreolus yn ei wely.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Hai, Robin, dilyn y da yn +glos,<br /> + Dacw’r eidion yn mynd dros yr adwy.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, gan fod yr hen froliwr +mor anodd ei riwlio,<br /> + Mi a’i gadawaf ar gyfer, boed rhyngddynt +âg efo,<br /> +<a name="page80"></a><span class="pagenum">p. 80</span>Ac a +ddiangaf yn siwr heb dalu dim siot,<br /> + Fe geiff yr hen got ymgytio.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Diflanna Rhys</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, mae gen i feddwl, os +byw fydda’,<br /> + Ddygyd caue Sion Ty Nesa’;<br /> +Mi gaf yno ddigonedd o frig ŷd,<br /> + Fe eiff y farchnad yn ddrud, mi wranta.</p> +<p class="poetry"> Mi gadwa’r ddas lafur +hyd Wyl Ifan<br /> + Heb ei thorri, mae hi’n gryn werth arian,<br +/> +Ac mae llofft yr ŷd cyn llawned a dalio;<br /> + I ddiawl, oni chasgla’i gan’punt +eto.</p> +<p class="poetry"> Holo! gwaed canmil o +gythreulied,<br /> + Dacw ddrws yr ysgubor yn llydan agored,<br /> +A’r moch a’r gwydde’n y llafur glân,<br +/> + Hai, soch, hwy lyncan sached,</p> +<p class="poetry"> Gaenor, Cadi, Susan,<br /> + Dyma helynt hyllig, ceisiwch ddod allan.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Tafarnwr</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Taf</i>. <i>Hold</i>, ’rhoswch, +peidiwch a thorri’r bwrdd,<br /> + Ydych yn chwenych mynd i ffwrdd ttw’ch +hunan?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. O! bendith fy mam am fy +stopio’i dipyn,<br /> + Yr oeddwn i wedi gwylltio’n erwin.</p> +<p class="poetry"><i>Taf</i>. Yr oeddych yu llywio’n +ddrwg eich llun,<br /> + Ac yn siarad trwy’ch hun er’s meityn;<br +/> +Fe ddarfu i chwi daflu a thorri cadeirie,<br /> + Dowch, ceisiwch hwylio i gychwyn adre.</p> +<p class="poetry"><a name="page81"></a><span class="pagenum">p. +81</span><i>Arth</i>. O, dweyd y gwir i ti sy’n +ffrynd,<br /> + Mae bwriad gen i fynd y bore.</p> +<p class="poetry"><i>Taf</i>. Cawsoch bymtheg chwart yn +gyson<br /> + O gwrw, mae hynny’u goron,<br /> +A’ch bwyd hefyd yn costio swllt,<br /> + Dyna chwe’ swllt yn union.</p> +<p class="poetry"> Talwch y siot heb hir +ymdaeru.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Aroswch, gadewch imi edrych +o’m deutu:<br /> +Mae’r dyn oedd gyda fi yn hyn o le?<br /> + Bydde yn deilwng iddo ynte dalu.</p> +<p class="poetry"><i>Taf</i>. Os daftu hwnnw ddiauc +allan,<br /> + Y chwi geiff ateb am y cyfan.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Dyna esiampl i bawb lle +bynnag y bo,<br /> + I edrych ato’i hunan.</p> +<p class="poetry"><i>Taf</i>. Dewch, oni thelwch chwi yn y +funud,<br /> + Cewch dalu rhagor ar fyrr ennyd.<br /> + ‘Da’i ddim i ddadle â chwychwi,<br +/> + Ond diolch i chwi am eich coegni.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Diflanna Tafarnwr</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Diolch i tithe, chwilgi +tôst,<br /> + Am fwgwth cost mor wisgi.</p> +<p class="poetry"> Nage, glywsoch chwi, bobl +glysion,<br /> + Goeced oedd yr hangmon:<br /> +Mi glywswn arnaf, pan oedd e’n flin,<br /> + Roi cic yn ei din e, ’r dynion.</p> +<p class="poetry"> <a name="page82"></a><span +class="pagenum">p. 82</span>A welwch chwi, dyma’r peth +geiff dyn truan,<br /> + Ar ol colli’i gôf, a gwario’i +arian;<br /> +Tafod drwg, a’i alw’n fochyn bo lol,<br /> + A’i bacio’n hollol allan.</p> +<p class="poetry"> A phe gyrrwn y wraig neu +rywun o’m cartre<br /> + I geisio llwyed o’u burum hwy fory’r +bore;<br /> +Er maint a waries yma’n llym,<br /> + Ni chawn i ddim heb ddime.</p> +<p class="poetry"> Ac a weriwch chwi, ffylied +garw,<br /> + Eich arian i garpie chwerw?<br /> +Bydde’n well gennyf o syched farw’n syth,<br /> + Nag y carwn i byth mo’u cwrw.</p> +<p class="poetry"> O! yr oedd diawl i’m +dilyn,<br /> + Aros yma i hurtio ’nghoryn,<br /> +’Ngholledu fy hun, a gwneud niwed caeth,<br /> + A ’muchedd yn waeth na mochyn.</p> +<p class="poetry"> Nis gwn i pa sut yr a’i +adre,<br /> + Gan g’wilydd liw dydd gole;<br /> +Mae’r wraig er’s meityn, wrantaf fi,<br /> + Yn rhyw gyrion yn rhegu’i gore.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Diflanna Arthur</i>.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Rhywun</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Rhywun</i>. Dyma finne, Rhywun, mawr +ei drueni,<br /> +’Does neb yn cael mwy cam na myfi;<br /> +’Rwy’n gysgod esgus celwydd llydan,<br /> +Fwy o’r hanner na’r diawl ei hunan.</p> +<p class="poetry"> <a name="page83"></a><span +class="pagenum">p. 83</span>Ar ol i rai wneuthur clwt o stori,<br +/> +A chodi rhwng cymdogion ddrwg aneiri,<br /> +Ni bydd gan gelwyddwr ddim i’w wneyd<br /> +Ond rhuo mai Rhywun a glywodd e’n dweyd.</p> +<p class="poetry">Ac weithie geilw rhai fi’n frân,<br +/> +Ac a godant yn fy nghysgod gelwydd glân,<br /> +Fe dyngiff y llall ynte’r mawr lw,<br /> +Mi glywes rywbeth gyda Nhw.</p> +<p class="poetry">Ac felly’n gysgod celwydde coegfall,<br +/> +Y Nhw fyddai weithie, Bran waith arall,<br /> +Weithie’n Hen-wr gan bawb ohonyn,<br /> +Gwaetha rhuad, ac weithie Rhywun.</p> +<p class="poetry">Ac nid yw’r henwe hyn i gyd,<br /> +Ond esgus celwydd ’rhyd y byd,<br /> +Abwyd cnawdol am fach Satan,<br /> +I safio’r drwg i amlygu ei hunan.</p> +<p class="poetry"> O, chwi wragedd y tê +a’r ffortun,<br /> + Nid oes ond y celwydd yn eich canlyn;<br /> +Ow! beth a wneir, pan ddel mewn pwyll<br /> + I’r gwyneb y twyll a’r gwenwyn?</p> +<p class="poetry"> A gwragedd y piseri +sy’n rhai o’r siwra,<br /> + A’r gof a’r melinydd ddylase fod +ymlaena,<br /> +A’r holl bobl gerdded sy’u dwad gerllaw,<br /> + Drwy gamwedd draw ac yma.</p> +<p class="poetry"> A’r gweinidogion ffals +eu dygied<br /> + Fydd yn achwyn chwedle i’w meistried,<br /> +A’r holl rodreswyr fydd yn dwad ar dro,<br /> + I ofalus weneithio am folied.</p> +<p class="poetry"><a name="page84"></a><span class="pagenum">p. +84</span>Ac felly trwy’ch cennad, y gynlleidfa,<br /> +Os rhynga’ch bodd i wrando arna’,<br /> +Mi ganaf gerdd i ddeisyt yn ddygyn<br /> +Na roddoch ormod ar gefn Rhywun,—</p> +<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>—“<span +class="smcap">Spanish Haven</span>.”)</p> +<p class="poetry">“Pob rhyw ddyfeisgar feddylgar ddyn,<br +/> +A phob ystraeol wagffol un,<br /> +A wnelo hyn ohono ei hun,<br /> + I daenu gwŷn a gwenwyn;<br /> +A phan ddelo ar ffrwst ryw drwst i droi,<br /> +Gwneiff pawb esgusion am le i ’sgoi,<br /> +Ac felly’r anair a gaiff ei roi<br /> + Ar Rywun.</p> +<p class="poetry">“Mae’n natur hon yn glynu’n +rhwydd,<br /> +Pan bechodd Adda sertha swydd,<br /> +Rhodd yntau ar Efa, llesga llwydd,<br /> + Y bai a’r digwydd dygyn;<br /> +Ac ar y sarff y rhoddes hi,<br /> +A hyn yw’r nod o’n hanwir ni,<br /> +Hoff gennym fyth roi’r euog fry<br /> + Ar Rywun.</p> +<p class="poetry">“Gan hynny gwelwn wraidd ein gwall,<br /> +Na byddir nes trwy ddyfes ddall.<br /> +Er taflu’r llwyth o’r naill i’r llall,<br /> + Mewn coegfall oerwall erwin;<br /> +Ni chafodd Adda un lle i ffoi,<br /> +Fe ddaeth y drwg heb hir ymdroi,<br /> +I’w ben ei hun er ceisio ei roi<br /> + Ar Rywun.</p> +<p class="poetry"><a name="page85"></a><span class="pagenum">p. +85</span>“Ac felly ninne, f’alle’n wir,<br /> +Drwy’r deyrnas hon ymhob rhyw sir,<br /> +Ansiriol siarad holiad hir,<br /> + A fftydir gan gyffredin;<br /> +Mae’r gair dew lid mewn gwir di lai<br /> +Fod ar benaethied amryw fai,<br /> +Fel hyn mae barn gan bob rhyw rai<br /> + Ar Rywun.</p> +<p class="poetry">“Ond wedi’r cwbl drwbl drud,<br /> +O’r chwyrnu a’r barnu sy’n y byd,<br /> +Daw’r amser pan grynhoir ynghyd<br /> + Bob dirfawr fryd i derfyn;<br /> +Pan fo’r gydwybod flin yn cnoi,<br /> +’Cheiff esgus ffals un lle i ffoi,<br /> +Sait pawb i’w tam, ni wiw ei roi<br /> + Ar Rywun.</p> +<p class="poetry">“Gan hynny holed pawb ei hun,<br /> +Mae barn, rhag barn, yn dda i bob un,<br /> +Cydwybod oleu, ei llwybre a’i llun,<br /> + Sydd oreu i ddyn ei ddilyn;<br /> +Gwae lwytho arno ei hun glai tew,<br /> +Ni all llewpart newid lliw ei flew,<br /> +Pan d’wyno’r haul fe dodda rhew<br /> + Dydd Rhywun.”</p> +<p class="poetry"> Ni chana’i chwaneg, +nosdawch heno,<br /> + Dyma gysgod y celwydd yn awr yn cilio,<br /> +Rhaid i bawb syfell dan ei faich ei hun,<br /> + Ni wiw am Rywun ruo.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Arthur</i>, <i>yn +glaf</i>.</p> +<p class="poetry"><a name="page86"></a><span class="pagenum">p. +86</span><i>Arthur</i>. Hai, how, heno, ’r cwmni +eglur,<br /> +Dyma finne dan erthwch, yr hen Arthur,<br /> +Yn edrych am le i eistedd i lawr,<br /> +Gan ty ngwaew mawr a ’ngwewyr.</p> +<p class="poetry"> Fe’m trawodd rhyw +glefyd chwerw,<br /> + Yr wy’n ofni y bydda’i marw,<br /> +Ow! bobl, bobl, ’does help yn y byd,<br /> + I’m tynnu o’r ergyd hwnnw?</p> +<p class="poetry"> ’Rwy’n gweled o +ben bwy gilydd,<br /> + Fy mhechod, a nod annedwydd,<br /> +Cydwybod sydd i mi’n traethu ’nawr,<br /> + Fy nghastie, mae’n fawr fy nghystudd.</p> +<p class="poetry"> Dacw’r defed a ddyges, +mi wn tros ddeugen,<br /> + Yn rhedeg ’rhyd y llethr, a dacw’r pec +a’r llathen,<br /> +Dacw’r ŷd budr yng ngwaelod y sach,<br /> + Dacw’r pwyse bach aflawen.</p> +<p class="poetry"> Dacw’r llaeth tene, O! +’r felldith donnog,<br /> + Werthasom ganweth ddau chwart am geiniog;<br /> +A’r mân-yd yn y brith-yd, sy’n brathu fy +nghalon;<br /> + Mi wnes gam diawledig â phobl dlodion.</p> +<p class="poetry"> ’Rwy’n gweled ar +gyfer mewn gofid a chyffro,<br /> + Y gweithwyr a’m gweinidogion yn fy +melldigo,<br /> +Mae’r ofn arna’i bydda’i ar ol mynd o’r +byd,<br /> + Am bechod o hyd yn beichio.</p> +<p class="poetry"> Ow! oes yma neb a fedr +weddio?<br /> + Na phregethwr, na doctor, yn hynod actio,<br /> +<a name="page87"></a><span class="pagenum">p. 87</span>O! nid oes +i’m hoedl i fawr o <i>drust</i>,<br /> + Ow! <i>physic</i>, ’rwy’i <i>just</i> a +phasio.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys y Doctor</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Doctor</i>. <i>O dear heart</i>, +<i>you are sick</i>, ’rwy’n cweled!</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. O meistr anwyl, ni fu hi +erioed cyn erwined!<br /> +’Rydwy’i bron marw’n ddigon siwr,<br /> + Coeliwch, mewn cyflwr caled!</p> +<p class="poetry"><i>Doct</i>. <i>Let’s feel your +wrist</i>, mae pyls chwi cweithio?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Oes rhywbeth yn ateb +bydda’i fyw dipyn eto?</p> +<p class="poetry"><i>Doct</i>. <i>Yes</i>, <i>yes</i>, <i>I +hope you’ll come</i> o’r core.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Iechyd i’r galon, os +ca’i fyw tan y gwylie.</p> +<p class="poetry"><i>Doct</i>. <i>Here’s drops for +you</i> i lonyddu’ch ysbrydoedd.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Os bydda’i marw fel +’nifel, ’da’i byth i’r nefoedd.</p> +<p class="poetry"><i>Doct</i>. <i>Don’t be +afraid</i>, mae Duw’n trugarog.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Ni waeth i chwi p’run, +’rwy’n ddiffeth gynddeiriog.</p> +<p class="poetry"><a name="page88"></a><span class="pagenum">p. +88</span><i>Doct</i>. <i>I’ll warrant you</i>’n +burion, mi ddof yma’r bore,<br /> +<i>To bleed you and bring some more</i> cyffirie,<br /> +Cym’rwch a cadwch ddeiet dda,<br /> +Yn ddiddychryn hyn yna i ddechre.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Diflanna’r Doctor</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, bendith eich mam i +chwi, meistr anwyl,<br /> + Ond a ddaethum yn well nag oeddwn yn ddisgwyl;<br /> +Rhaid gyru at y person i ddwyn ar go’,<br /> + Am roi gweddi, os bydd eisio, ddywsul.</p> +<p class="poetry"> Os fi geiff hoedl eto’n +weddedd,<br /> + Mi feddyliaf lawer am fy niwedd,<br /> +Ni choelia’i nad ymadawa’i ar frys,<br /> + A’m holl afiachus fuchedd.</p> +<p class="poetry"> Mi af i bob cymanfa, lle +byddo rhai duwiola,<br /> + A rhof elusen i’r tlawd, heb eiriach blawd na +bara;<br /> +O! hoedl, hoedl eto, i ddarllen a gweddio!<br /> + Ow’r amser gwerthfawr rois yn gas, heb geisio +gras yn groeso!</p> +<p class="poetry"> Duwioldeb, Duwioldeb, wyneb +anwyl!<br /> + Tyred i’m dysgu! yr wy’n disgwyl<br /> +Y gwnei di fy ’fforddi, mae f’ ewyllys yn bur,<br /> + ’Nol dy archiad, i wneuthur dy orchwyl.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Madam Duwioldeb +Crefydd</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Duwioldeb</i>. Pwy sydd yma, +caetha’ cwyn,<br /> + Yn galw ar dwyn am dana’?</p> +<p class="poetry"><a name="page89"></a><span class="pagenum">p. +89</span><i>Arth</i>. Hen bechadur heb fod yn iach,<br /> + Sydd a’i galon bach yn gwla.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p65b.jpg"> +<img alt= +"Marwolaeth y Cybydd. Darlun gan A. E. Elias" +title= +"Marwolaeth y Cybydd. Darlun gan A. E. Elias" + src="images/p65s.jpg" /> +</a></p> +<p class="poetry"><i>Duwi</i>. Fel hyn bydd llawer hen +bechadur,<br /> + Pan ddelo clwy’ neu ddolur,<br /> +Er iddynt son am grefydd sant,<br /> + Hwy ant eto wrth chwant eu natur.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. O! Duwioldeb, +’da’i byth i ildio,<br /> + Mi ddof i dy ddilyn, pwy bynnag a ddelo;<br /> +Ac a wnaf bob rhyw beth a f’och di’n bur,<br /> + Drwy gysur, yn ei geisio.</p> +<p class="poetry"> Mi adawaf arian i’r +tylodion,<br /> + ’Rwy’n meddwl fod hynny’n weithred +raslon;<br /> +Ac mi dderbynia’r pregethwyr gore i’r tŷ,<br /> + ’Rwy’n bwrw fod hynny’n +burion.</p> +<p class="poetry"> Ac mi wna’r peth a +fynnir byth yn fwynedd,<br /> + Ym mhob rhyw gariad, os ca’i drugaredd;<br /> +Gweddied pawb gyda fi hyn o dro<br /> + Am iechyd i ymendio ’muchedd.</p> +<p class="poetry"><i>Duwi</i>. Duw roes glefyd i’th +rybuddio,<br /> + A barodd i’th gydwybod ddeffro;<br /> +Ac yn rhoddi it’ dduwiol ras,<br /> + Hoff addas i’th hyfforddio.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Iechyd i’th galon di, +Grefydd dyner<br /> + ’Rwy’n teimlo fy hun wedi gwella +llawer.</p> +<p class="poetry"><i>Duwi</i>. Deui eto’n iachach nag +yr wyd,<br /> + Am hynny cwyd o’th gader.</p> +<p class="poetry"><a name="page90"></a><span class="pagenum">p. +90</span><i>Arth</i>. Wel, dyma fi ar fy nhraed yn +rhodio.<br /> + Y cwmni mwyndeg, ’rwy’n ame gwna’i +mendio;<br /> +Ni welsoch chwi ’rioed un mor ddi-fai,<br /> + Yn ddi ddowt ag fydda’i eto.</p> +<p class="poetry"><i>Duwi</i>. Gwylia’n odieth ar dy +fynediad,<br /> + A chymer ofal mawr trwy brofiad;<br /> +Os dy ddwylo ar yr aradr a roi fel Paul,<br /> + Ni wiw i ti edrych ar dy ol.</p> +<p class="poetry"> Cofia Gain a’i aberth +cyndyn<br /> + A gwraig Lot a ddarfu gychwyn;<br /> +Balam gynt a garodd wobre.<br /> + Pob un o’r rhai’n aeth dros y +llwybre.</p> +<p class="poetry"> Cofia swydde Saul a +Suddas,<br /> + Yn rhybudd cymer dymer Demas,<br /> +A chofia Agrippa, frenin oerddig,<br /> + A ddaeth yn Gristion o fewn ’chydig.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. ’Does dim sy gryfach +na duwiol grefydd,<br /> + Pe dysgit ti Gaenor, fy ngwraig i, ar gynnydd;<br /> +’Rwy’i er’s deugen mlynedd ’mynd i +’ngwely ’mlaena’,<br /> + Ac ni ddywedodd hi weddi erioed, mi dynga.</p> +<p class="poetry"> Mae hi am fynd yn gyfoethog +wrth ofalu a gweithio,<br /> + Ond ni ddysgodd hi ’rioed na phader na +chredo;<br /> +Mae gen i fy hun, oni bydda’i’n ddig,<br /> + Ryw grap diawledig arno.</p> +<p class="poetry"> <a name="page91"></a><span +class="pagenum">p. 91</span>Mi fyddwn i erioed yn gweddio rhyw +’chydig,<br /> + Wrth fynd trwy ddwr neu ryw ffordd ddychrynedig,<br +/> +Neu ar fellt a tharane y cofiwn i am Dduw,<br /> + Ond bellach byddaf byw’n o bwyllig.</p> +<p class="poetry"> Felly, Duwioldeb, mae gen i +rwan<br /> + Ryw chwant ac ’wyllys i roi tro tuag +allan.</p> +<p class="poetry"><i>Duwi</i>. Cerddwch, a rhoddwch dro +drwy gred,<br /> + Cofiwch eich adduned cyfan.</p> +<p class="poetry"> Meddyliwch wrth rodio draw ac +yma<br /> + Ym mhlith eich pwer mai Duw a’i pia;<br /> +Gwyliwch roi’ch calon i garu’ch golud.<br /> + Rhag ofn i chwi golli ffordd y bywyd.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Diflanna Arthur</i>.</p> +<p class="poetry"> Yn ddrych i bechaduried +byd<br /> + Cadd hwn ei adel am ryw hyd;<br /> +Yn awr mi ganaf bennill dygyn,<br /> + I hynod ystyr hyn o destyn,—</p> +<p style="text-align: center">(<i>Alaw</i>—“<span +class="smcap">Sunselia</span>.”)</p> +<p class="poetry">“Pwy heno’n wahanol, dduli dynol, +all ddweyd,<br /> +Na ddarfu Duw gynuyg yn unig ei wneyd<br /> +Yn ddawnus feddiannol o reol ei ras,<br /> +Ond ein bod ni drwy bechod yn gwrthod yn gas;<br /> +Trwy glefyd a gloes, a llawer byd croes,<br /> +Trwy amryw rybuddion, arwyddion a roes;<br /> +Mae’n cynnyg oes gwiw i’r gwaetha sy’n fyw,<br +/> +Rhyfeddwn ei foddion, mor dirion yw Duw.</p> +<p class="poetry"><a name="page92"></a><span class="pagenum">p. +92</span>“Mae’n cynnyg ymwared er trymed ein +trwyth,<br /> +Rhag torri neu gospi’r ffigysbren di ffrwyth,<br /> +Mae’n erfyn caei blwyddyn er sugyn i’w sail,<br /> +Gan gloddio i’w adfywio, ac anturio rhoi tail;<br /> +Ac yna os dmwg wawr a fydd, er poen mawr,<br /> +Y farn a’r gair taeredd yw, Torr ef i lawr!<br /> +A hon yw’r farn ffri. O! crynwn mewn cri,<br /> +Rhag ofn mai rhai diffrwyth mewn adwyth y’m ni.”</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Arthur wedi myned yn +iach</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arthur</i>. O! nid wyf ddim am gynnwys +yma dduwiol ganu.<br /> + Llawer brafiach clywed lloie’n brefu,<br /> +Ac yn lle darllen a gweddio’r nos ar led<br /> + Mwyneiddiach gen i weled nyddu.</p> +<p class="poetry"><i>Duwi</i>. Ow, ddyn truenus, gresynus +anian,<br /> + Mae’n drist yr awel, a dro’ist ti +rwan?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Beth bynnag a drois, ni +chewch chwi’n drwch,<br /> + Mo’ch ’wyllys, cerddwch allan.</p> +<p class="poetry"><i>Duwi</i>. Onid i mi mae’r +addewid hynod,<br /> + O’r byd sy ’nawr, a’r byd sy i +ddyfod?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Ni ches i o fantes wrth dy +drin,<br /> + Un difyn, dal dy dafod.</p> +<p class="poetry"><i>Duwi</i>. Wel, beth a ddarfu i chwi +gynne addo?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Trymder fy nolur bâr +im’ siarad dan fy nwylo.</p> +<p class="poetry"><a name="page93"></a><span class="pagenum">p. +93</span><i>Duwi</i>. I b’le ’r eiff eich ened, +meddyliwch hynny?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Mi gaf amser i fyfyrio ar ol +y fory.</p> +<p class="poetry"><i>Duwi</i>. Och! beth a wnei di, ddyn +anraslon,<br /> + Pan ddel dy ddiwedd, gwannedd gwynion?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Beth a ga’i? Ond +boddloni heb goll<br /> + I’r un digwydd a’r holl gymdogion.</p> +<p class="poetry"><i>Duwi</i>. Gwae, gwae di, bechadur +chwerw,<br /> + Unweth yn fyw, a dwyweth yn farw;<br /> +Ymroi i gysgu ar dy sorod,<br /> + ’Nol deffro unweth dy gydwybod.</p> +<p class="poetry"> Ti addunedest ger bron +Duw,<br /> + Gwellhait dy fuchedd os cait fyw,<br /> +Yn awr troi ’nol i’th hen ffieidd-dra,<br /> + Fel hwch i’r dom, neu’r ci i’w +chwydfa.</p> +<p class="poetry"> Y gŵr a gerydder yn +fynychol,<br /> + Ac a g’leda ei watt annuwiol,<br /> +A ddryllir yn ddisymwth ymeth,<br /> + Fel na byddo meddyginieth.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Diflanna Duwioldeb</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, hawdd ganddi hi brablan +a breblian,<br /> + Ni wiw i mi wrando pawb yn lolian,<br /> +Rhaid i mi bellach flaenllymu’r ddwy big,<br /> + A chodi yn o hyllig allan.</p> +<p class="poetry"> <a name="page94"></a><span +class="pagenum">p. 94</span>Nid oedd ond ffoledd a gofid calon<br +/> + I mi fynd yn dduwiol ymysg rhyw Iddewon!<br /> +Yr ydwy’n meddwl nad oes gan neb fel fi<br /> + Gasach llancesi a gweision.</p> +<p class="poetry"> Nhw’ dyngan’ ac a +regan, gan guro ac ymrwygo,<br /> + A ddryllio’r gêr o’u cwmpas, yn +dawnsio ac yn campio,<br /> +A gwych gan eu calonne chware ambell wers,<br /> + O cric mi hers a horsio.</p> +<p class="poetry"> O! ’roedd acw helynt +drwg anaele,<br /> + Tra fum i yn sal er’s dyddie,<br /> +Hwy wnaethon’ hefyd enbyd ŵg,<br /> + Mynn Elian, i mi ddrwg anaele.</p> +<p class="poetry"> Fe aeth dau lo bach i ollwng +trwyddyn’,<br /> + Ddim byd ond o ddiogi edrych atyn’,<br /> +Ac ni choeliech chwi byth, y cwmni ffraeth,<br /> + Mor wachel yr aeth un mochyn.</p> +<p class="poetry"> A bu farw un hesbwrn, yr +ydwy’n hysbys,<br /> + Mewn mieri yng nghaue Morys,<br /> +Ac ni fu wiw ’rwy’n siwr gan Gaenor na Sian<br /> + Fynd yno i ymg’leddu na chroen na gwlan.</p> +<p class="poetry"> ’Roedd y gweision +a’r gweithwyr oll am y gwaetha,<br /> + Heb ronyn o fater ond cysgu neu fwyta;<br /> +Fe aeth y coffor a’r blawd, Och fi, cyn waced,<br /> + A dacw gasgen o ymenyn dest wedi myned.</p> +<p class="poetry"> <a name="page95"></a><span +class="pagenum">p. 95</span>’Rwy’n ame’n +ddigysur y rhoison’ hwy gosyn<br /> + I’r hen awff hurtedd a fydde’n dweyd +ffortun,<br /> +Mi a’u clywes yn siarad ac yn cadw syrwrw,<br /> + Fod honno’n ymleferydd y byddwn i farw.</p> +<p class="poetry"> Ac nid ydwy’n ame llai +mewn difri’,<br /> + Nad oeddynt hwy’n erfyn i mi farw i +’nghrogi;<br /> +Roedd fy nghlocs gan un o’r llancie’n y domen,<br /> + A’r llall yn dechre glynu yn yr hen wasgod +wlanen.</p> +<p class="poetry"> Ac felly ni choeliech chwi, +’r cwmni enwog,<br /> + Hynny o greulon golledion llidiog,<br /> +A gefes i tra fum yn sâl,<br /> + Fe gostiodd imi dâl cynddeiriog.</p> +<p class="poetry"> Ac mi fum cyn ddyled ag +addoli,<br /> + A hel pregethwyr acw i floeddio ac i goethi;<br /> +A garw’r cwrw a’r bara gwyn cann<br /> + A aeth yn rhan y rheiny.</p> +<p class="poetry"> Ac ’roedd gennyf botel +frandi,<br /> + Fe lyncwyd hwnnw i’w grogi,<br /> +A cheirch i’w ceffyle hwy, hyn a hyn,<br /> + Onid oeddwn i’n cryn greuloni.</p> +<p class="poetry"> Hwy fwytason’ beth +anaele,<br /> + Rhwng bacwn, biff, ac wŷe;<br /> +Siawns ond hynny don’ nhw i’n tŷ ni,<br /> + I goethi mo’u pregethe.</p> +<p class="poetry"> Yr holl gwmffwrdd calon ges i +oddiwrthyn’<br /> + Oedd dangos fy nhŷ, a’m stoc, a’m +tyddyn,<br /> +<a name="page96"></a><span class="pagenum">p. 96</span>A llawnder +fy ydlan, wiwlan wedd,<br /> + ’Roedd hynny’n rhyw rinwedd ronyn</p> +<p class="poetry"> Ond ar draws yr holl +rinwedde,<br /> + ’Roedd diawl yn y tylwyth gartre’;<br /> +Ni choeliech chwi byth, am nonsens ffô!<br /> + Hynny ddaeth ar f’ol i o filie.</p> +<p class="poetry"> Fe ddaeth acw fil oddiwrth y +siopwr,<br /> + Am friws a sena, nutmeg a siwgr,<br /> +A bara gwyn, a <i>biscuits</i>, pan oeddwn yn wan.<br /> + A gafwyd gan y pobwr.</p> +<p class="poetry"> Ac fe ddaeth acw gyfrif +gerwin,<br /> + Rhwng <i>raisins</i>, <i>wine</i>, a +<i>white-wine</i>,<br /> +A phob rhyw licier, a syber saig,<br /> + Fydde wrth fwriad y wraig a’r forwyn.</p> +<p class="poetry"> Hwy garieut acw’n +gywren,<br /> + Yn f’enw i’r peth a fynnen’;<br /> +Hwy’m cym’rent i’n esgus dilys dw’,<br /> + Ac a lyncent hwnnw’u hunen.</p> +<p class="poetry"> Ni ddyfethes i yn ty +nghlefyd,<br /> + Erioed gyment ag maent hwy’n ddywedyd;<br /> +Ond mi deles lawer yn mhob lle<br /> + O achos eu bolie bawlyd.</p> +<p class="poetry"> Ond mae’n debyg fod +arnua’i eto gyfri’,<br /> + Gwmpas hanner coron i’r apoticeri,—<br +/> +’Rwy’n foddlon i dalu hynny fy hun,<br /> + Fe wnaeth y dyn beth d’ioni.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Doctor</i>.</p> +<p class="poetry"><a name="page97"></a><span class="pagenum">p. +97</span><i>Doctor</i>. <i>How do</i>, ’rhen corff, +daru’ch mendio’n clyfar?</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Yr ydwy’n abl +grymusdeg, bendith Huw i chwi, mistar.</p> +<p class="poetry"><i>Doct</i>. Mae’n ta gen’ +i’ch cweled ch’i mor <i>hearty</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Mi fyddwn yn iachach pe cawn +dalu ichwi.</p> +<p class="poetry"><i>Doct</i>. <i>Here’s a bill for +the whole cost</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, gobeithio nad ydych +chwi ddim yn dôst.</p> +<p class="poetry"><i>Doct</i>. <i>The total sum one guinea +and a half</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Aroswch, gadewch i mi edrych +yn graff!</p> +<p class="poetry"> Y gini a hanner am gyn lleied +a hynny?<br /> + Ai diawl a welodd etifedd y fagddu!<br /> +Dos oddiyma, leidar, gyda dy ledieth,<br /> + Onide, mi dala’ i ti am dy hudolieth.</p> +<p class="poetry"><i>Doct</i>. Wel, mae ceny’ ffordd +i godi’m cyflog,<br /> + Mi fynna’i cael nhw ar fyr bob ceiniog.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Diflanna Doctor</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Ni chei m’onynt +o’m bodd i,<br /> + Wyneb ci cynddeiriog.</p> +<p class="poetry"> Nagê, glywsoch chwi +’rioed, fy eneidie,<br /> + Y ffasiwn ddigywilydd gole?<br /> +<a name="page98"></a><span class="pagenum">p. 98</span>Gofyn gini +a hanner, â’i safn ar led,<br /> + Yn grôg y bo! am gan lleied siwrne.</p> +<p class="poetry"> Ni chefes i o’i +<i>ddrugs</i> a’i gelfi dygyn,<br /> + Erioed werth deunaw, pe ba’i fo wrth +dennyn;<br /> +Mi feddylies y buase yn hyn o le,<br /> + Hanner cofon o’r gore i’r ceryn.</p> +<p class="poetry"> Yn lle hynny dyma gini a +hanner,<br /> + Fydd raid imi dalu ar fyrder,<br /> +Er i mi wylltio a mynd o’m co’,<br /> + Mi wranta mynn e’ eto’i fater.</p> +<p class="poetry"> Ond ni choelia’i nad +â’i tuag adre’ bellach,<br /> + Mi fydda’ o hyn allan am y byd yma’n +hyllach;<br /> +Mi wna i bawb ganlyn ar eu gwaith,<br /> + Mi lainia, ac mi â’n saith +greulonach.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Angau</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Angau</i>. <i>Stop you</i>, <i>old +man</i>, <i>you are to be dead</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Ni fedra’i fawr +Saesneg, beth ddywed e’, Ned?</p> +<p class="poetry"><i>Ang</i>. <i>You’ve refused to +take warning</i>, <i>but now you shall see</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, mae ganddo ryw drwbwl, +’rwy’n meddwl, i mi.</p> +<p class="poetry"><i>Ang</i>. <i>Now it is too late to +prepare yourself</i>.</p> +<p class="poetry"><a name="page99"></a><span class="pagenum">p. +99</span><i>Arth</i>. ’Rwy’n ofni mai baili +mewn difri ydyw’r delff.</p> +<p class="poetry"><i>Ang</i>. <i>Now in short time to death +you are debtor</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Mi waria ddegpunt cyn talu +i’r Doctor.</p> +<p class="poetry"><i>Ang</i>. <i>Thou shall soon go to +eternal life</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Fydde’n well i’r +gwaich coeglyd gym’ryd hynny geiff.</p> +<p class="poetry"><i>Ang</i>. <i>I’ll stay no more to +keep you company</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Wel, garw ydyw’r Saeson am +siarad yn sosi.</p> +<p class="poetry"><i>Ang</i>. <i>I have put my hand through +my heart and breast</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Arth</i>. Beth sy fynno’r +rôg â fi mwy na’r rest?<br /> + O! mae diawl yn ei ’winedd, fe daflodd ei +wenwyn,<br /> + ’Rwy’n clywed fy hun yn crynu bob +gronyn.</p> +<p class="poetry">Ow! dyma fi ’n awr yn fy rhyfyg +annuwiol,<br /> +Fel wedi cael fy nharo’n farwol!<br /> +Ow! Ow! pobl Dduw a ddarfum i ddibrisio,<br /> +Ni haeddwn i ond diawlied i fod tan eu dwylo.</p> +<p class="poetry"> O! meddyliwch, ddynion, am +eich hir artre,<br /> + Fe fu rhai ohonoch chwi mewn clefyd fel finne,<br /> +<a name="page100"></a><span class="pagenum">p. 100</span>Ac ar ol +codi allan, yn pechu’n syth,<br /> + Heb deimlo byth mo’r pethe.</p> +<p class="poetry"> Ow’r hen bobl! os yw +rhai ieuenc heb wybod,<br /> + Fe ddylech chwi feddwl fod eich oes bron a +darfod,<br /> +Ac fealle lawer gwaith wedi bod yn sâl,<br /> + Dyma heno i chwi siampal hynod.</p> +<p class="poetry"> Felly ffarwel i chwi i gyd ar +unweth,<br /> + Chwi wyddoch nad yw hyn ond rhyw <i>act</i> neu +chwar’yddieth:<br /> +Ond ni bydd gan Ange ond chware prudd,<br /> + Chwi welwch, ddydd marwoleth.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Diflanna Arthur</i>.</p> +<p style="text-align: right">[<i>Ymddengys Rhys</i>.</p> +<p class="poetry"><i>Rhys</i>. Wel, rhwydd-deb i bawb lle +rhodio,<br /> + Os bydd meddwl gonest ganddo,<br /> +Ni ŵyr llawer un gychwyno’n ddi-rôl,<br /> + A ddaw e yn ol ai peidio.</p> +<p class="poetry"> Mae oferedd ymhob rhyw +fwriad,<br /> + Sydd yn y byd mewn treigliad,<br /> +Gwagedd ac oferedd yw cyfoethog a thlawd,<br /> + Pan fo diwedd pob cnawd yn dwad.</p> +<p class="poetry"> Rhaid i bob llestr mawr a +bychan,<br /> + Sefyll yn hynod ar ei waelod ei hunan;<br /> +Fe dderfydd y cynnwr’ a’r dwndwr dall,<br /> + Sy gan y naill ar y llall y rwan.</p> +<p class="poetry"> Er bod bai ar bawb, o frenin +i gardotyn,<br /> + Ei faich ei hunan geiff pawb o honyn,<br /> +<a name="page101"></a><span class="pagenum">p. 101</span>Pan +fo’r gydwybod yn fyw a’r tafod yn fud,<br /> + Ni wiw treio dwedyd Rhywun.</p> +<p class="poetry"> Tyrd dithe’r cerddor, +’rwyt ti’n un corddyn,<br /> + Gwych gennyt lechu yng ngbysgod Rhywun,<br /> +Fe roed arno lawer sached swrth,<br /> + O gelwydd wrth dy ganlyn.</p> +<p class="poetry"> Wel, ni waeth i mi hyn o +ffwndro,<br /> + Mae rhai wedi blino’n gwrando,<br /> +Nid oes gennyf finne, yn ol coethi cy’d,<br /> + Fater yn y byd er peidio.</p> +<p class="poetry"> Ond, begio’ch pardwn +chwi beidio a chynhyrfu,<br /> + Mae eto gân ddiddan, ac yna ddiweddu,<br /> +Dymuned ar bawb sy am wrando’n glos,<br /> + Yn bresennol aros hynny,—</p> +<p style="text-align: center"><i>Y Diwedd-glo</i>, <i>ar</i> +“<span class="smcap">Greece and Troy</span>.”</p> +<p class="poetry">“Pob diwyd doeth wrandawydd,<br /> +Sy’n profi’n bur bob arwydd,<br /> +Gan ddal mewn synwyr dedwydd<br /> + Yr hyn sy dda;<br /> +Mae lle i gael trwy deimlad,<br /> +Fel gwenwyn mewn gwahaniad,<br /> +O lysie gwael, heb syniad,<br /> + A leshâ!<br /> +Doethineb Duw mae’n eglur,<br /> +Sy’n dysgu pob creadur,<br /> + Yn ol natur yma i wneyd;<br /> +Pob peth sydd fel o’r dechre,<br /> +’Nghylch cadw eu hen derfyne,<br /> + Ond dyn yn ddie, gallwn ddweyd;<br /> +<a name="page102"></a><span class="pagenum">p. 102</span>Fe +wnaeth y doeth Greawdydd<br /> +Y byd o bedwar defnydd,<br /> + A’i hylwydd law ei hun,<br /> +A thrwy ei ragluniaethe,<br /> +Mewn rheol ddynol ddonie,<br /> + Y byd ordeinie ar bedwar dyn.</p> +<p class="poetry">“Ac wele’r pedwar penneth,<br /> +Bu heno mewn gwahanieth,<br /> +Rhyw olwg o’u rheoleth,<br /> + Yma’n rhwydd,<br /> +Mae rhai’n yn wrthddrych eglur<br /> +O bedwar defnydd natur,<br /> +Dwfr, Daear, Tân, ac Awyr,<br /> + Gywir swydd;<br /> +Y Dwfr yw’r elfen hyfryd,<br /> +’Roedd Ysbryd Duw’n ymsymud,<br /> + O hyd ar wyneb hwn,<br /> +A theip o’r dwfr yn gymwys,<br /> +Yw gweinidogaeth eglwys<br /> +Sy’n tynnu’n hardd-ddwys,<br /> + Burddwys bwn;<br /> +Y Dwfr yw’r elfen ddiddig,<br /> +Sy’n llonni’r rhai sychedig<br /> + A’i fendigedig wawr;<br /> +Mae’n golchi’n budr aflwydd,<br /> +Mae’n cario o wlad bwy gilydd,<br /> + Mae’n peri budd i’r byd bob awr.</p> +<p class="poetry">“A’r gyfraith iawnwaith unig,<br /> +Sydd deip o’r Tân llosgedig,<br /> +I buro pob llygredig<br /> + Oerddig wall,<br /> +<a name="page103"></a><span class="pagenum">p. 103</span>Yn +llosgadwy dân cyfiawnder,<br /> +O bob sothach, afiach, ofer,<br /> +Dylai’r gyfraith fod trwy burder,<br /> + Yn ddi ball;<br /> +A’r Brenin llaw alluog,<br /> +Sydd deip o’r Awyr wyntog,<br /> + Mewn arfog lidiog lef,<br /> +Mae’n chwythu tymhestlau heibio,<br /> +Mae’n gostwng dynion dano,<br /> + A Duw a’i nertho dan y nef!</p> +<p class="poetry">“Wel, dyma’r ddull oddiallan,<br /> +Mae’r pedwar penneth anian<br /> +Fel peder elfen gyfan,<br /> + Yn eu gwaith;<br /> +Yr un gyffelyb arwydd,<br /> +Yw’r dyfnion bedwar defnydd,<br /> +Yn ngrym Crist’nogol grefydd,<br /> + Ufudd iaith’;<br /> +Corff dyn yw’r Ddaear ddiwad,<br /> +A’r Awyr yw’r anadliad.<br /> + Cynhyrfiad bywiol nerth.<br /> +A’r Tân yw’r gyfraith hynod<br /> +Sy’n argyhoeddi o bechod,<br /> + A’r Dwfr yw’r Efengyl wiwnod werth;<br +/> +Gan hynny mae’r gair yn dywedyd,—<br /> +‘Dewch bawb i’r dyfroedd hyfryd,’<br /> + Mae’r bywyd yma ar ben;<br /> +Er son am bob helyntion,<br /> +Adnabod ffyrdd ein calon,<br /> + Sydd reitia’ moddion i ni, Amen.”</p> +<h2><a name="page104"></a><span class="pagenum">p. +104</span><span class="smcap">Cyffes y Bardd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Wrth</span> edrych, aruthr +adrodd,<br /> +Fy ystum, fel bum o’m bodd,<br /> +O hyd fy oes, di-foes daith,<br /> +Fyw yn ben-rhydd, fab arnhaith<br /> +Ymledu ’n annheimladwy<br /> +I fynnu ’mâr, fwy na mwy,<br /> +Dilynais, a diawl ynnwyf,<br /> +Bob cnawdol annuwiol nwyf,—<br /> +Nid oedd un o du ei ddiawl,<br /> +Am a allai, mwy hollawl,<br /> +Nag odid mewn rbyddid rhwydd,<br /> +Mwy’n fedrus am ynfydrwydd.</p> +<p class="poetry">O! mor hylithr y llithrwn<br /> +I bob gwagedd serthedd swn<br /> +Ymhlith meddwon aflonydd,<br /> +A naws i’w dal, nos a dydd.</p> +<p class="poetry">Fy chwedlau fu fach hudlawn,<br /> +Yn abwyd, neu rwyd yr awn;<br /> +Hualau, ar hyd heolydd,<br /> +Garw ei sain, o’m geiriau sydd;<br /> +Cig a physgod, i’m nodi,<br /> +Am foddio’ nwyf fyddwn i;<br /> +Mynych y bum ddymunol,<br /> +Am wneyd ffair menywod ffol;<br /> +Gweniaith a phob drygioni<br /> +Fu fy mhleser ofer i.</p> +<p class="poetry">Och feddwl afiach foddion,<br /> +Ffieiddrwydd hynt y ffordd hon;<br /> +Mi ledais fel malwoden,<br /> +Lŷsg o’m hol i lesghau ’mhen;</p> +<p class="poetry"><a name="page105"></a><span class="pagenum">p. +105</span>A’m calon pan f’wi’n coelio,<br /> +Fy llysg drwg fydd yn llesg dro:<br /> +Nyth ydwyf, annoeth adail,<br /> +Deml y fall, nid aml ty ail;<br /> +Daear afluniaidd dywyll,<br /> +A llyn du, yn llawn o dwyll:<br /> +Tŵr annedd pob trueni<br /> +Yw ty nghalon eigion i.</p> +<p class="poetry">A pha mwyaf gaf heb gudd,<br /> +O fwriad eu llaferydd,<br /> +Mwy-fwy mawr-ddrwg amlwg wŷn,<br /> +A swn dialedd sy’n dilyn;<br /> +Cyfyd cof, amryw brofiad,<br /> +O’m heuog, afrywiog frad;<br /> +Gan mor drwm yn y clwm clau<br /> +A chadarn fy mhechodau.</p> +<p class="poetry">Och edrych eglur-ddrych glau<br /> +Helyntion y talentau;<br /> +Fy nhalent erbyn holi,<br /> +Gwaedd yw son, a guddiais i,<br /> +Tan fy llygraidd ffiaidd ffol,<br /> +Yn fy naear annuwiol.<br /> +Duw a roes, da yw ei rad,<br /> +Fy awenydd, fyw Ynad;<br /> +Minnau troes, mewn enaid rhydd,<br /> +I’r gelyn, er oer g’wilydd.</p> +<p class="poetry">’Mroddais, eisteddais yn stol<br /> +Gwatwarwyr, gnawd daearol;<br /> +Yn lle bod, hynod wiw hawl,<br /> +Ar lan afon, le nefawl,<br /> +Yn dwyn ffrwyth, at esmwythder,<br /> +Fel y pren plan, purlan pêr.</p> +<p class="poetry"><a name="page106"></a><span class="pagenum">p. +106</span>Ond Och! Ydwyf bechadur,<br /> +Fel llwyn sarff, neu ’fallen sur:<br /> +Ffigys-bren, neu wernen wyf,<br /> +Ddi-ffrwyth, hyd oni ddeffr’wyf;<br /> +Chwith yw’r farn, fy chwythu fydd,<br /> +Fel mân ûs ar fol mynydd,<br /> +Oni chaf, iawn awch ufydd,<br /> +Rym i ffoi trwy rwymau ffydd,<br /> +A chalon gwir ddychweliad,<br /> +I’m troi at faddeuant rhad.</p> +<p class="poetry">I’r hyn Duw, o’m rhan dywyll<br /> +Rhwymau barn, rho i mi bwyll<br /> +I gydnabod mewn tlodi,<br /> +’Th ras haeddianuol doniol Di,<br /> +Yn troi’r hadl, rai afradlon,<br /> +At weli, er mor bell y b’on.</p> +<p class="poetry">Duw i’th ras yn urddas ne’,<br /> +Er mwyn fy enaid myn finne’,<br /> +Yn ollawl, gyflawn allan,<br /> +Fel pentewyn, tynn o’r tân,<br /> +Wael bechadur dolur dig,<br /> +A llesg adyn llosgedig.<br /> +Trywana fi o’m trueni,<br /> +Gwel dy fab gwael ydwy’ fi;<br /> +Dwg f’ enaid i’th drigfanne,<br /> +O fy Nuw, er ei fwyn E’.</p> +<h2><a name="page107"></a><span class="pagenum">p. +107</span><span class="smcap">Hanes Henaint</span>. +1799.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Glywch</span> gwynfan +clychawg anferth<br /> +Gan Brydydd annedwydd nerth:<br /> +Daeth henaint oed wth ynnwyf,<br /> +Dirfawr nych, a darfu’r nwyf.<br /> +I’m henaint ymwahanodd<br /> +Alar a meth lawer modd.</p> +<p class="poetry">Methiant ar ffrwythiant ftraeth<br /> +Cry’ hoff helynt corftfolaeth,<br /> +O’m traed i’m pen daeth gwendid,<br /> +Cymysgrwydd, llesgrwydd, a llid:<br /> +Llid na bawn mor llydan bum,<br /> +A mynwesdeg mewn ystum,<br /> +Yn gallu canu cynneddf,<br /> +Liosog rym, lais a greddf.<br /> +Hwyl hyf oedd gennyf i gân,<br /> +Arwydd utgorn ar ddatgan;<br /> +Ond weithian, myned waethwaeth,<br /> +Bref braint, f’ysgyfaint sy gaeth;<br /> +Pesychu, mewn pwys uchel,<br /> +Fy ngrudd ei chystudd ni chêl;<br /> +Torri ’nghrib at fy niben<br /> +Mae’r byd—fe ddaw marw i ben.</p> +<p class="poetry">Meirw wnaeth fy nhadmaethod,<br /> +A’m cyfeillion, feithion fod;<br /> +Chwithdod a syndod yw sôn,<br /> +Mewn gafael am hen gofion:<br /> +Drwy edrych, wrthrych warthryw<br /> +Yr ystum y bum i byw.<br /> +<a name="page108"></a><span class="pagenum">p. 108</span>Fy +athrylithr yn llithrig,<br /> +Ac gyda chwant, gwaed, a chig;<br /> +Ias fyw oedd fy ysfa i,<br /> +Anian burwyllt yn berwi;<br /> +Byw awch gynneddf bachgennyn,<br /> +A geidw gof, iawn ddof yn ddyn.</p> +<p class="poetry">Dysgais i ddewrllais ddarllen,<br /> +Ar waith fy mhwys, wrth fy mhen;<br /> +A ’sgrifennu, mynnu modd<br /> +Rhieni, er mor anodd;<br /> +Byddai mam yn drwyngam dro,<br /> +Ran canwyll oedd rhinc honno;<br /> +Fy nghuro’n fwy annghariad,<br /> +A baeddu’n hyll, byddai ’nhad;<br /> +Minnau’n ddig o genfigen,<br /> +Câs o’m hwyl, yn cosi mhen,<br /> +Ac o lid, fel gwael adyn,<br /> +Llosgi ’ngwaith, yn llesg ’y ngwŷn.</p> +<p class="poetry">Er hynny, ’n ol trefnu tro,<br /> +I’r un natur awn eto;<br /> +Ym mhob dirgel gornel gau,<br /> +Fy holl wiwfryd fu llyfrau;<br /> +’Sgrifennwn res grai fynych,<br /> +Mewn hunan grwm yn nhin gwrych;<br /> +Symud bys, rhag ysbys gau,<br /> +Lle’n wallus, i’r llinellau;<br /> +A’m gwaith nos dangos wnai’r dydd,<br /> +Mor fywiog, a mawr f’awydd;<br /> +Fy holl wanc a’m llwyr amcan,<br /> +Ddarllain ac olrhain rhyw gân.</p> +<p class="poetry"><a name="page109"></a><span class="pagenum">p. +109</span>Amryw Sul, bu mawr y sias,<br /> +Trafaeliwn i Bentre’r Foelas,<br /> +At Sion Dafydd, cludydd clau,<br /> +Hoen lewfryd am hen lyfrau.<br /> +Ac Edward, enwog awdwr,<br /> +Pwyllus, ddeallus dda wr,<br /> +Taid Robin, Bardd Glyn y Glaw,<br /> +Fyw feithrin, fu fy athraw.<br /> +A Dafydd, llyfrgellydd gwiw,<br /> +Awdwr hoew-fraint o Drefriw:<br /> +Cynullwyr canu ollawl,<br /> +A hanesaidd henaidd hawl.</p> +<p class="poetry">Bu feirw rhai’n, fu gywtain +g’oedd.<br /> +Llwfr gollwyd eu llyfrgelloedd:<br /> +Amser a wisg frisg o frad,<br /> +Anwadal gyfnewidiad;<br /> +Amryw draill mawr droelli,<br /> +Fu yn fy amser ofer i.<br /> +Bu beirdd yn fy heirdd fywhau,<br /> +Gwest awen, megis duwiau;<br /> +Tomos, o Dai’n Rhos, dyn rhydd,<br /> +Ar wiwnaws yr awenydd;<br /> +Ei ddisgybl ef, ddwysgwbl un,<br /> +Lais hygoel, fum las hogyn,<br /> +A’i fynych ysgrifennydd,<br /> +Ar droiau’n ddiau drwy ddydd;<br /> +Gwaith prydyddion moddion mad,<br /> +Fu ddelwau fy addoliad.</p> +<p class="poetry">O! mor werthfawr, harddfawr hyf,<br /> +Ac anwyl fyddai gennyf<br /> +<a name="page110"></a><span class="pagenum">p. 110</span>Gwrdd +Huw Sion, a’i gyson gerdd,<br /> +Bardd Llangwm, bwrdd llawengerdd;<br /> +A Sion, mewn hoewlon helynt,<br /> +Bu lew gerdd, o’r Bala gynt.<br /> +Ac Elis, wr dibris daith,<br /> +Y Cowperfardd, co’ purfaith;<br /> +A Dafydd, unydd anian,<br /> +Llanfair gynt, llawen fu’r gân;<br /> +A Iorwerth Ioan, lân wledd,<br /> +O Bodfari, byd fawredd;<br /> +Ac Ifan Hir, cu fwynhad,<br /> +Cyff amaith, ac offeiriad;<br /> +Y gŵr hwn, â gwawr heini<br /> +Prydydd, a’m priododd i:<br /> +A’r clochydd, brydydd breudeg,<br /> +Llon fu ’r dydd yn Llanfair deg,<br /> +A Sion Powel, gwirffel gân,<br /> +Wrth iau athrawiaeth Ieuan,<br /> +Gweuai seinber gysonbell<br /> +Hoew iach waith—nid haiach well.</p> +<p class="poetry">Hyn o gyfeillion heini<br /> +Fu a’u sain yn fy oes i;<br /> +Wele ’rwyf, wae alar wynt,<br /> +Heno heb un ohonynt.</p> +<p class="poetry">Ond mae tri, mewn llawnfri lled,<br /> +O heneiddfeirdd hoen aeddfed;<br /> +Rhys ab Sion, blaeuion y bleth,<br /> +Llên fyw awchrym, Llanfachreth;<br /> +A Rolant, arddeliant dda,<br /> +Llwyr belydr gerllaw’r Bala;<br /> +<a name="page111"></a><span class="pagenum">p. 111</span>A Bardd +Collwyn, glodfwyn glau,<br /> +Sydd nennawr ein swydd ninnau,<br /> +Fe ganodd fwy gynneddf wir,<br /> +Na’r un dyn bron adwaenir.<br /> +Dyma dri, caf brofi braint,<br /> +Eu mwyn hanes mewn henaint;<br /> +A henaint sy wehynydd,<br /> +A’i nod yw darfod bob dydd.</p> +<p class="poetry">Wele wagedd, wael ogyd,<br /> +Cyfeillion, meillion fy myd,<br /> +Ni wiw rhyw edliw rhydlawd,<br /> +Broch i’w gnoi yw braich o gnawd;<br /> +Pa gred ymddiried am dda,<br /> +Siomiant yw pob peth s’yma;<br /> +Ni feddaf un f’ai addwyn,<br /> +I ddodi cerdd, neu ddweyd cwyn;<br /> +Marw Samwel, f’ymresymydd,<br /> +Cyfrinach bellach ni bydd.</p> +<p class="poetry">Hynny sydd o hynaws hawl,<br /> +A nodded awenyddawl,<br /> +A myg maeth Prydyddiaeth dêg,<br /> +Yu Llundain mae enw llawndeg;<br /> +Ni waeth yma, noeth amod,<br /> +Ro’i’n lân fy nghân yn fy +nghôd.</p> +<p class="poetry">Aed cân fach bellach i’w bedd,<br +/> +Yn iach ganu uwch Gwynedd;<br /> +Tra fo’r iaith, trwy ofer ol,<br /> +Beunydd, mor annerbyniol;<br /> +Yn enwedig bon’ddigion,<br /> +Leuad hwyr, yn y wlad hon;<br /> +<a name="page112"></a><span class="pagenum">p. 112</span>Rhyw +loddest ar orchest rhydd,<br /> +Yw holl wana’u llawenydd,<br /> +Cadw cwn, helgwn yn haid,<br /> +Hoffa tôn, a phuteiniaid,<br /> +Ac yfed gwin, drwy drin drwg,<br /> +A choledd twyll a chilwg;<br /> +Trwm adrodd trem edryd,<br /> +Llwm oer barch, mai llyma’r byd,<br /> +Na cheiff Bardd “Gardd o Gerddi,”<br /> +O fraint mo’r cymaint a’r ci.</p> +<p class="poetry">Ond, er gwenwyn dewr gwannaidd,<br /> +Gwneyd diben f’awen pwy faidd?<br /> +Ffynnon yw a’i phen i nant<br /> +Ffrwd breiniol ffriw di briniant;<br /> +Dull geudwyll nid eill godi<br /> +Rhestrau hadl i’w rhwystro hi.</p> +<p class="poetry">Er a welais o drais draw,<br /> +Rhai astrus am fy rhwystraw,<br /> +Ac er colli gwyr callwych,<br /> +Tra gallaf rhodiaf fy rhych.</p> +<p class="poetry">Wynebu’r wyf at fy niben,<br /> +Llewyrch oer, fal Llywarch Hen;<br /> +A’m Cynddelw i’m canddaliad<br /> +Yw gwawr gwên fy awen fad;<br /> +Awen a ges, o wres rydd,<br /> +Ac awen sai’n dragywydd.</p> +<p class="poetry">Gradd o Dduw yw gwraidd awen,<br /> +Bid iddo’n ffrwyth mwyth, Amen.</p> +<h2>Ôl-nodiad</h2> +<p><a name="footnote9"></a><a href="#citation9" +class="footnote">[9]</a> Cerdd a wnaeth T. Edwards, +o’r Nant, i Robert Parry Plas yn Green, i ofyn gwlan.</p> +<p><a name="footnote13"></a><a href="#citation13" +class="footnote">[13]</a> Ateb i Robert Davies, Nantglyn, a +ofynasai am wreiddiol achos yr anghydfod a fu rhwng y Bonedd +a’r Cyffredin, yn Ninbych, 1795. Dechreua cerdd Bardd +Nantglyn fel hyn:—</p> +<p class="poetry">“Tomos Edward, mi osodaf<br /> +Egwan eiriau, ac yn araf;<br /> +Brawd a thad parodwaith ydych,<br /> +O dŷ’r Awen. waed oreuwych;<br /> +A chan eich bod mor agos berthyn,<br /> + I chwi’n eglur,<br /> +Mwyn drwy fyfyr, mentrafofyn.—<br /> +Beth yw’r gwreiddyn ddygodd flagur,<br /> + Chwerw dyfodd,<br /> +Ac a ledodd rhwng ein gwladwyr?”</p> +<p>***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GWAITH TWM O'R NANT***</p> +<pre> + + +***** This file should be named 2734-h.htm or 2734-h.zip****** + + +This and all associated files of various formats will be found in: +http://www.gutenberg.org/dirs/2/7/3/2734 + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions will +be renamed. + +Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright +law means that no one owns a United States copyright in these works, +so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United +States without permission and without paying copyright +royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part +of this license, apply to copying and distributing Project +Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm +concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, +and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive +specific permission. If you do not charge anything for copies of this +eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook +for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, +performances and research. They may be modified and printed and given +away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks +not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the +trademark license, especially commercial redistribution. + +START: FULL LICENSE + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full +Project Gutenberg-tm License available with this file or online at +www.gutenberg.org/license. + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project +Gutenberg-tm electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or +destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your +possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a +Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound +by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the +person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph +1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this +agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm +electronic works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the +Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection +of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual +works in the collection are in the public domain in the United +States. If an individual work is unprotected by copyright law in the +United States and you are located in the United States, we do not +claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, +displaying or creating derivative works based on the work as long as +all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope +that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting +free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm +works in compliance with the terms of this agreement for keeping the +Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily +comply with the terms of this agreement by keeping this work in the +same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when +you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are +in a constant state of change. If you are outside the United States, +check the laws of your country in addition to the terms of this +agreement before downloading, copying, displaying, performing, +distributing or creating derivative works based on this work or any +other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no +representations concerning the copyright status of any work in any +country outside the United States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other +immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear +prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work +on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the +phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, +performed, viewed, copied or distributed: + + This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and + most other parts of the world at no cost and with almost no + restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it + under the terms of the Project Gutenberg License included with this + eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the + United States, you'll have to check the laws of the country where you + are located before using this ebook. + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is +derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not +contain a notice indicating that it is posted with permission of the +copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in +the United States without paying any fees or charges. If you are +redistributing or providing access to a work with the phrase "Project +Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply +either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or +obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm +trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any +additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms +will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works +posted with the permission of the copyright holder found at the +beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including +any word processing or hypertext form. However, if you provide access +to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format +other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official +version posted on the official Project Gutenberg-tm web site +(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense +to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means +of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain +Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the +full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works +provided that + +* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed + to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has + agreed to donate royalties under this paragraph to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid + within 60 days following each date on which you prepare (or are + legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty + payments should be clearly marked as such and sent to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in + Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg + Literary Archive Foundation." + +* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or destroy all + copies of the works possessed in a physical medium and discontinue + all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm + works. + +* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of + any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days of + receipt of the work. + +* You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project +Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than +are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing +from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The +Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm +trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +works not protected by U.S. copyright law in creating the Project +Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm +electronic works, and the medium on which they may be stored, may +contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate +or corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged disk or +other medium, a computer virus, or computer codes that damage or +cannot be read by your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium +with your written explanation. The person or entity that provided you +with the defective work may elect to provide a replacement copy in +lieu of a refund. If you received the work electronically, the person +or entity providing it to you may choose to give you a second +opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If +the second copy is also defective, you may demand a refund in writing +without further opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO +OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of +damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement +violates the law of the state applicable to this agreement, the +agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or +limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or +unenforceability of any provision of this agreement shall not void the +remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in +accordance with this agreement, and any volunteers associated with the +production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm +electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, +including legal fees, that arise directly or indirectly from any of +the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this +or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or +additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any +Defect you cause. + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of +computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It +exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations +from people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future +generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see +Sections 3 and 4 and the Foundation information page at +www.gutenberg.org + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by +U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the +mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its +volunteers and employees are scattered throughout numerous +locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt +Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to +date contact information can be found at the Foundation's web site and +official page at www.gutenberg.org/contact + +For additional contact information: + + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To SEND +DONATIONS or determine the status of compliance for any particular +state visit www.gutenberg.org/donate + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. To +donate, please visit: www.gutenberg.org/donate + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project +Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be +freely shared with anyone. For forty years, he produced and +distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of +volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in +the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not +necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper +edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search +facility: www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +</pre></body> +</html> |