initial commit of ebook 2734HEADmain

4 files changed, 7710 insertions, 0 deletions

diff --git a/old/twmnt10.txt b/old/twmnt10.txt
new file mode 100644
index 0000000..dd8e970
--- /dev/null
+++ b/old/twmnt10.txt
@@ -0,0 +1,3797 @@
+The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II.)
+The Project Gutenberg Etext The Works of Twm o'r Nant Volume II
+#1 in our series by Twm o'r Nant
+
+This Etext is in Welsh
+
+Copyright laws are changing all over the world, be sure to check
+the copyright laws for your country before posting these files!!
+
+Please take a look at the important information in this header.
+We encourage you to keep this file on your own disk, keeping an
+electronic path open for the next readers.  Do not remove this.
+
+*It must legally be the first thing seen when opening the book.*
+In fact, our legal advisors said we can't even change margins.
+
+**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts**
+
+**Etexts Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971**
+
+*These Etexts Prepared By Hundreds of Volunteers and Donations*
+
+Information on contacting Project Gutenberg to get Etexts, and
+further information is included below.  We need your donations.
+
+
+Title:  Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II.)
+Title:  The Works of Twm o'r Nant, Volume II
+
+Author:  Twm o'r Nant (Thomas Edwards)
+
+July, 2001  [Etext #2734]
+
+
+The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II.)
+The Project Gutenberg Etext The Works of Twm o'r Nant Volume II
+*****This file should be named twmnt10.txt or twmnt10.zip******
+
+Corrected EDITIONS of our etexts get a new NUMBER, twmnt11.txt
+VERSIONS based on separate sources get new LETTER, twmnt10a.txt
+
+
+This etext was prepared by David Price, email ccx074@coventry.ac.uk
+from the 1910 "Cyfres Y Fil" edition edited by Sir Owen M. Edwards.
+
+Project Gutenberg Etexts are usually created from multiple editions,
+all of which are in the Public Domain in the United States, unless a
+copyright notice is included.  Therefore, we usually do NOT keep any
+of these books in compliance with any particular paper edition.
+
+
+We are now trying to release all our books one month in advance
+of the official release dates, leaving time for better editing.
+
+Please note:  neither this list nor its contents are final till
+midnight of the last day of the month of any such announcement.
+The official release date of all Project Gutenberg Etexts is at
+Midnight, Central Time, of the last day of the stated month.  A
+preliminary version may often be posted for suggestion, comment
+and editing by those who wish to do so.  To be sure you have an
+up to date first edition [xxxxx10x.xxx] please check file sizes
+in the first week of the next month.  Since our ftp program has
+a bug in it that scrambles the date [tried to fix and failed] a
+look at the file size will have to do, but we will try to see a
+new copy has at least one byte more or less.
+
+
+Information about Project Gutenberg (one page)
+
+We produce about two million dollars for each hour we work.  The
+time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours
+to get any etext selected, entered, proofread, edited, copyright
+searched and analyzed, the copyright letters written, etc.  This
+projected audience is one hundred million readers.  If our value
+per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2
+million dollars per hour this year as we release thirty-six text
+files per month, or 432 more Etexts in 1999 for a total of 2000+
+If these reach just 10% of the computerized population, then the
+total should reach over 200 billion Etexts given away this year.
+
+The Goal of Project Gutenberg is to Give Away One Trillion Etext
+Files by December 31, 2001.  [10,000 x 100,000,000 = 1 Trillion]
+This is ten thousand titles each to one hundred million readers,
+which is only ~5% of the present number of computer users.
+
+At our revised rates of production, we will reach only one-third
+of that goal by the end of 2001, or about 3,333 Etexts unless we
+manage to get some real funding; currently our funding is mostly
+from Michael Hart's salary at Carnegie-Mellon University, and an
+assortment of sporadic gifts; this salary is only good for a few
+more years, so we are looking for something to replace it, as we
+don't want Project Gutenberg to be so dependent on one person.
+
+We need your donations more than ever!
+
+
+All donations should be made to "Project Gutenberg/CMU": and are
+tax deductible to the extent allowable by law.  (CMU = Carnegie-
+Mellon University).
+
+For these and other matters, please mail to:
+
+Project Gutenberg
+P. O. Box  2782
+Champaign, IL 61825
+
+When all other email fails. . .try our Executive Director:
+Michael S. Hart <hart@pobox.com>
+hart@pobox.com forwards to hart@prairienet.org and archive.org
+if your mail bounces from archive.org, I will still see it, if
+it bounces from prairienet.org, better resend later on. . . .
+
+We would prefer to send you this information by email.
+
+******
+
+To access Project Gutenberg etexts, use any Web browser
+to view http://promo.net/pg.  This site lists Etexts by
+author and by title, and includes information about how
+to get involved with Project Gutenberg.  You could also
+download our past Newsletters, or subscribe here.  This
+is one of our major sites, please email hart@pobox.com,
+for a more complete list of our various sites.
+
+To go directly to the etext collections, use FTP or any
+Web browser to visit a Project Gutenberg mirror (mirror
+sites are available on 7 continents; mirrors are listed
+at http://promo.net/pg).
+
+Mac users, do NOT point and click, typing works better.
+
+Example FTP session:
+
+ftp metalab.unc.edu
+login: anonymous
+password: your@login
+cd pub/docs/books/gutenberg
+cd etext90 through etext99 or etext00 through etext01, etc.
+dir [to see files]
+get or mget [to get files. . .set bin for zip files]
+GET GUTINDEX.??  [to get a year's listing of books, e.g., GUTINDEX.99]
+GET GUTINDEX.ALL [to get a listing of ALL books]
+
+***
+
+**Information prepared by the Project Gutenberg legal advisor**
+
+(Three Pages)
+
+
+***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS**START***
+Why is this "Small Print!" statement here?  You know: lawyers.
+They tell us you might sue us if there is something wrong with
+your copy of this etext, even if you got it for free from
+someone other than us, and even if what's wrong is not our
+fault.  So, among other things, this "Small Print!" statement
+disclaims most of our liability to you.  It also tells you how
+you can distribute copies of this etext if you want to.
+
+*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS ETEXT
+By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm
+etext, you indicate that you understand, agree to and accept
+this "Small Print!" statement.  If you do not, you can receive
+a refund of the money (if any) you paid for this etext by
+sending a request within 30 days of receiving it to the person
+you got it from.  If you received this etext on a physical
+medium (such as a disk), you must return it with your request.
+
+ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM ETEXTS
+This PROJECT GUTENBERG-tm etext, like most PROJECT GUTENBERG-
+tm etexts, is a "public domain" work distributed by Professor
+Michael S. Hart through the Project Gutenberg Association at
+Carnegie-Mellon University (the "Project").  Among other
+things, this means that no one owns a United States copyright
+on or for this work, so the Project (and you!) can copy and
+distribute it in the United States without permission and
+without paying copyright royalties.  Special rules, set forth
+below, apply if you wish to copy and distribute this etext
+under the Project's "PROJECT GUTENBERG" trademark.
+
+To create these etexts, the Project expends considerable
+efforts to identify, transcribe and proofread public domain
+works.  Despite these efforts, the Project's etexts and any
+medium they may be on may contain "Defects".  Among other
+things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged
+disk or other etext medium, a computer virus, or computer
+codes that damage or cannot be read by your equipment.
+
+LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES
+But for the "Right of Replacement or Refund" described below,
+[1] the Project (and any other party you may receive this
+etext from as a PROJECT GUTENBERG-tm etext) disclaims all
+liability to you for damages, costs and expenses, including
+legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR
+UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT,
+INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE
+OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE
+POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES.
+
+If you discover a Defect in this etext within 90 days of
+receiving it, you can receive a refund of the money (if any)
+you paid for it by sending an explanatory note within that
+time to the person you received it from.  If you received it
+on a physical medium, you must return it with your note, and
+such person may choose to alternatively give you a replacement
+copy.  If you received it electronically, such person may
+choose to alternatively give you a second opportunity to
+receive it electronically.
+
+THIS ETEXT IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS".  NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS
+TO THE ETEXT OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A
+PARTICULAR PURPOSE.
+
+Some states do not allow disclaimers of implied warranties or
+the exclusion or limitation of consequential damages, so the
+above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you
+may have other legal rights.
+
+INDEMNITY
+You will indemnify and hold the Project, its directors,
+officers, members and agents harmless from all liability, cost
+and expense, including legal fees, that arise directly or
+indirectly from any of the following that you do or cause:
+[1] distribution of this etext, [2] alteration, modification,
+or addition to the etext, or [3] any Defect.
+
+DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm"
+You may distribute copies of this etext electronically, or by
+disk, book or any other medium if you either delete this
+"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg,
+or:
+
+[1]  Only give exact copies of it.  Among other things, this
+     requires that you do not remove, alter or modify the
+     etext or this "small print!" statement.  You may however,
+     if you wish, distribute this etext in machine readable
+     binary, compressed, mark-up, or proprietary form,
+     including any form resulting from conversion by word pro-
+     cessing or hypertext software, but only so long as
+     *EITHER*:
+
+     [*]  The etext, when displayed, is clearly readable, and
+          does *not* contain characters other than those
+          intended by the author of the work, although tilde
+          (~), asterisk (*) and underline (_) characters may
+          be used to convey punctuation intended by the
+          author, and additional characters may be used to
+          indicate hypertext links; OR
+
+     [*]  The etext may be readily converted by the reader at
+          no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent
+          form by the program that displays the etext (as is
+          the case, for instance, with most word processors);
+          OR
+
+     [*]  You provide, or agree to also provide on request at
+          no additional cost, fee or expense, a copy of the
+          etext in its original plain ASCII form (or in EBCDIC
+          or other equivalent proprietary form).
+
+[2]  Honor the etext refund and replacement provisions of this
+     "Small Print!" statement.
+
+[3]  Pay a trademark license fee to the Project of 20% of the
+     net profits you derive calculated using the method you
+     already use to calculate your applicable taxes.  If you
+     don't derive profits, no royalty is due.  Royalties are
+     payable to "Project Gutenberg Association/Carnegie-Mellon
+     University" within the 60 days following each
+     date you prepare (or were legally required to prepare)
+     your annual (or equivalent periodic) tax return.
+
+WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO?
+The Project gratefully accepts contributions in money, time,
+scanning machines, OCR software, public domain etexts, royalty
+free copyright licenses, and every other sort of contribution
+you can think of.  Money should be paid to "Project Gutenberg
+Association / Carnegie-Mellon University".
+
+We are planning on making some changes in our donation structure
+in 2000, so you might want to email me, hart@pobox.com beforehand.
+
+
+
+
+*END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS*Ver.04.29.93*END*
+
+
+
+
+
+This etext was prepared by David Price, email ccx074@coventry.ac.uk
+from the 1910 "Cyfres Y Fil" edition edited by Sir Owen M. Edwards.
+
+
+
+
+
+This Etext is in Welsh
+
+
+
+
+
+Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II)
+
+
+
+
+Cynhwysiad
+
+"Dau Fywyd," sef bywyd amaethwr llwyddiannus a bywyd prydydd tlawd
+"Bonedd a Chyffredin," teimlad Cymru yn amser Chwyldroad Ffrainc
+Hafgan Twm o'r Nant
+"Anwyl Gyfaill," cerdd i un dan groesau
+Cywydd y Galon Ddrwg
+Pedair Colofn Gwladwriaeth,--sef Brenin, Esgob, Ustus, a Hwsmon.
+Interliwd yn dangos bywyd y wladwriaeth
+Cyffes y Bardd
+Cywydd Henaint
+
+
+
+Rhagymadrodd.
+
+
+
+Ganwyd Thomas Edwards (Twm o'r Nant) ym Mhen Porchell, Llan Nefydd,
+yn 1739.  Pan nad oedd ef ond hogyn, symudodd ei rieni i'r Nant
+Ganol, Henllan.  Nid oedd dim yn neillduol, hyd y gwyddis, yn ei
+rieni; gweithient yn galed, ac nid o'u bodd y rhoddai eu bachgen
+athrylithgar ei amser gorffwys i lyfrau.  Ennill ei damaid oedd neges
+ei fywyd.  Canlyn ceffylau, gyrru gwagen, a llwytho coed, oedd ei
+brif orchestion.  O amgylch Dinbych y treuliodd ran fwyaf ei oes, er
+iddo grwydro i ddyffrynoedd Hafren a Thowi yn ei dro; yn Nyffryn
+Clwyd hefyd y treuliodd ei henaint.  Yr oedd yn wr cadarn o gorff,
+parod ei ddyfais, ond ni lwyddodd yn y byd.  Bu farw Ebrill 3, 1810,
+gan mlynedd i eleni; a chladdwyd ef ym mynwent yr Eglwys Wen, ger
+Dinbych.
+
+Yn anhymig y ganwyd ef, a dyna'r pam na chafodd ei athrylith, er
+cryfed ei hadenydd ac er cliried ei llygaid, ei lle priodol ym meddwl
+Cymru.  Pe ganesid ef yn gynt, cawsai feddwl Cymru iddo ei hun; a
+hwyrach y buasai cenedl yn deffro i weled ei hun yn nrych y ddrama.
+Pe ganesid ef yn ddiweddarach, buasai'r Diwygiad wedi puro ei genedl
+ac wedi sancteiddio ei enaid yntau, a gallasai ddangos ei hun i
+genedl newydd yn yr un drych.  Ond daeth Twm o'r Nant yn oes y
+Diwygiad, pan oedd cedyrn pulpud Cymru yn galw ar y genedl i edrych o
+honi, nid iddi, ei hun.  Er hynny, y mae interliwdiau Twm o'r Nant yn
+naturiolach a pherffeithiach darlun o fywyd y ddeunawfed ganrif na
+dim arall a feddwn.
+
+Yr oedd cydymdeimlad Twm a'r werin, rhed holl nerth ei serch mawr at
+y tenant gorthrymedig a'r gweithiwr.  Yr oedd ysbryd y Chwyldroad
+Ffrengig ynddo yntau, ond gyda gwelediad clir, a ffydd.
+
+Yr oedd yn ddiwygiwr ei hun, mae ei holl waith, gydag un eithriad,
+mor rymus dros foesoldeb a phregethau'r Diwygiad.  Ni welodd holl
+ddrwg chwant y cnawd.
+
+Fel dramayddwr y mae'n fwy nag yw'r Wyddfa yn Eryri, saif yn
+llenyddiaeth Cymru heb neb yn agos ato.  Y mae pob cymeriad
+ddarluniodd yn fyw, nid yw'n gwneyd i glai difywyd siarad, ac nid yw
+byth yn ail gerdded yr un llwybr.  Ond yr esboniad ar ei ddylanwad yw
+ei allu rhyfedd i siarad fel ysbryd goreu ei oes,--yn synhwyrol, ac
+ar yr un pryd yn llawn dychymyg; yn hynaws, ac eto heb arbed y drwg.
+Ni fu sant na phechadur yn hanes Cymru eto heb deimlo fod Twm o'r
+Nant wedi dweyd y gwir.
+
+OWEN M. EDWARDS.
+
+
+
+DAU FYWYD. {1}
+(Alaw-. "Rodney.")
+
+
+
+Y puraidd Robert Parri,
+   Maddeuwch imi 'mod
+Yn awr yn cynnyg gyrru canu,
+   I geisio clymu clod
+I chwi, sy'n byw mewn llawnder,
+   A'ch pleser, yn eich Plas,
+Gyda'ch meibion yn heddychlon,
+   Heb unrhyw galon gas;
+Teulu ydych hoew wladaidd,
+Yn byw'n ddifalch ac yn ddofaidd,
+Nid hel "Meistr" ac ymestyn,
+A champ-godi a chwympo gwedy'n;
+Wrth fyw'n gytun at ddaioni
+   Fe ddaeth mawrhydi i'ch rhan:
+Eigion rhediad ac anrhydedd
+   Yw'ch mawredd yn eich man;
+Mae eich maesydd, wych rymusiant,
+A'ch 'nifeiliaid, i chwi'n foliant;
+Ychen, defaid, a cheffylau,
+A da blithog, laethog lwythau;
+Pob angenrheidiau 'n rhadus,
+   A threfnus yma a thraw,
+A Duw'r heddwch, mae'n arwyddo,
+   'N eu llwyddo dan eich llaw.
+
+Maith yma John a Thomas,
+   Cyweithas frodyr cu;
+A da yw'ch golwg chwi, 'r hen geiliog,
+   Awch talog wrth eich ty:
+Mae'n hwythau 'n ddynion ethol,
+   Naturiol ym mhob taith,
+A di ynfydrwydd ill dau'n fedrus,
+   A gweddus yn eu gwaith;
+Felly rhyngoch yn llwyr wingo,
+Mawrhydi'ch llwyddiant a'ch holl eiddo,
+Nes eich myned, hwylied helaeth,
+Yma'n degwch i'ch cym'dogaeth;
+A chywaeth tai a chaeau,
+   Sydd i'ch meddiannau'n ddwys;
+Fe dal eich llawnder, a'ch call undeb,
+   Drwy burdeb aur da bwys:
+Rhyfedd fendith, rhyfedd fwynder,
+Sy'n ddymunol dan eich maner;
+Rhyfedd rhagor chwi fawrhyged,
+A m'fi ac eraill yn fegeried;
+Chwi ar led mor lydan,
+   A'ch arian glan drwy glod -
+Minnau'n ffwlyn, dwlyn, diles,
+   Anghynnes, gwag y 'nghod.
+
+Chwi'n magu anifeiliaid,
+   Moch, a defaid iawn
+Gweirgloddiau, a chauau, tai, a'ch heol,
+   Sy'n llwyddol ac yn llawn:
+Minnau dim fagais
+   At fantais eto i fyw,
+Ond lladd ceffylau, dilyn ffoledd,
+   Anrhydedd oeredd yw:
+A'r hyn a fagais o'm rhywogeth,
+Mewn twrr o gwynion, oedd tair geneth;
+Mae rhei'ny a'u mam mewn dinam dyniad,
+Er fy 'mgeledd lawer galwad
+Mae'r merched bawb am orchwyl,
+   Yn ol eu hwyl eu hun,
+Yn troi eu helynt at ryw alwad,
+   A'u teimlad yn gytun;
+Eu mam a minnau sydd yn myned,
+Fel rhai eraill, ar i wared;
+Tua'r bedd mae gwedd ogwyddiad,
+Rhieni'n mynd, a'r plant yn dwad:
+Mae treigliad asiad oesau
+   Fel tonnau miniau mor,
+Neu ffrwd gyffredin olwyn melin,
+   Yn dirwyn yn ddi dor.
+
+A chan nad oes mewn bywyd
+   Un rhydid yn parhau,
+Gwnewch o'ch mammon gyfion gyfaill,
+   Ceiff eraill eich coflau;
+Dadgenir hyn ond odid,
+   O'ch plegyd chwi a'ch plant,
+Pan f'o chwi byddar yn eich beddau,
+   Tan odlau Twm o'r Nant;
+A'r hyn o gysur wy'n ei geisio,
+Ni ddymunwn feddu mo'no,
+Oni cheir e'n gwbl fodlon,
+Heb un gilwg yn y galon;
+A'ch rhoddion os cyrhaeddaf,
+   Cyhoeddaf chwi o hyd;
+
+Ac os y bennod ni dderbynia',
+   Nis gwn a fyddai'n fud:
+Cerdod wlan yw 'nghan a 'nghwynion,
+Am hynny gwyliwch dorri'ch calon;
+Mae rhagor didwyll rhwng cardode,
+A hyn chwi wyddoch, rhowch a wedde':
+Ac oni rhowch o'r achos,
+   Ni wiw mo'r dangos dant,
+Fe fu fwy dychryn ar y dechrau,
+   Na hynny, 'n ochrau'r Nant.
+
+Ond Nant a'i cheunant chwannog,
+   Sy'n lle afrywiog fri;
+Pe rhoech o'ch gog'yd lwyth eich gwagen,
+   Ni lanwe'i hagen hi;
+Pe b'ai ond sych ben sached,
+   O wyched fydde'i wawr,
+Ceid y teulu i gyd at olud,
+   A'u llwyrfryd i'r droell fawr;
+Mi gawn frethyn cryf i'r eithaf,
+Imi'n goat erbyn gaeaf;
+Gallwn addo i'r wraig mor haw'gar,
+Eto fantell at y fentar -
+Dull anwar ydyw llunio,
+   Ag addo o'ch eddo chwi;
+Mawrhygu rhoddion cyn y caffon'
+   Llawenydd cynffon ci;
+Pe'ch holl rodd o fodd a fydde'
+Ond briwsionyn at bar 'sane',
+Mwy fyddai hynny i'w feddu'n foddus
+Nag a haeddwn ni'n gyhoeddus:
+Ffarwel yn bwyllus bellach,
+   Fe dderfydd afiach wen,
+Gwisgiad gore', gras cyn ange',
+   I chwi a minne', Amen.
+
+
+
+BONEDD A CHYFFREDIN. {2}
+
+
+
+(Alaw--"Y Galon Drom.")
+
+Robert Davies, rhyw bert ofyn
+A yrraist i mi, yn wers dwymyn,
+Oblegid bonedd, blagiad bennau,
+A'r cyffredin gyffroiadau;
+Nid wy' teilwng nodi at olwg
+   Am y cyfryw
+Faith iawn ymliw, fyth yn amlwg;
+Dyn truenus, boenus beunydd,
+   Ydwy'n wyrdraws,
+Rhy ofernaws i'm rhoi'n farnydd.
+
+Wele'r farn yn gadarn gydwedd
+A geir inni o'r gwirionedd, -
+Mai ffrwyth pechod, arfod hirfaith
+O dir uffern, ydyw'r effaith;
+Hwn yw'r achos yn oruchel
+   Cynhyrfiedig;
+Pawb am ryfyg, pob ymraf'el;
+Yr un anian sy ynnom ninnau,
+   Ag oedd yn gosod
+Cynnyg isod Cain ac Esay.
+
+'Roedd esgus Adda o'i droseddau,
+"Y Wraig," medd ef; "Y Sarff," medd hithau;
+Felly'r wlad, a'u nad annedwydd,
+Bawb a'u hesgus dros eu hysgwydd,
+Gwael eu gwedd, a bonedd, beunydd
+   Sy'n ymliw'n amlwg
+Orwag olwg ar eu gilydd;
+Fal pren ar demestl, prawf di amau,
+   Mawr fydd ffwndwr
+Acw y'nghynnwr' y canghennau.
+
+A'r ceinciau'n raddau sy'n cyrhaeddyd
+Sefyllfaoedd yr holl fywyd;
+Tyfiad pawb, o dlawd i frenin,
+Sy'n llygreddawl o'r un gwreiddyn;
+Nid oes heddyw'n gwneyd eu swyddau,
+   'N un gelfyddyd,
+Neb a'i fywyd na bo feiau,
+Naws a gewch mewn is ag uchod
+   I ryw ddichell,
+Ymhob bachell am eu pechod.
+
+Mae rhai penaethiaid, euraidd araith,
+A'u hawdurdod yn ddi effaith;
+Esiamplau drwg, mewn golwg helaeth,
+Sy'n wall anfeidrol mewn llywodraeth
+Rhai ynadon rhy niweidiol,
+   A chyfreithwyr
+Sydd anrheithwyr swydd anrhaethol,
+A rhai personiaid, pwy resyna?
+   Ymhob ffiaidd
+Naws aflunaidd, nhw' sy' flaena.
+
+A thra fo'r blaenaf heb oleuni,
+Yn twyso'r dall i ffos trueni,
+Swn digofaint sy'n dygyfor
+Yspryd Saul, elynol flaenor,
+Lladd y plant er mwyn dieithriaid,
+   I geisio cadw
+Yn 'r ymyl acw'r Amaleciaid;
+Cryfhau breichiau annuwioldeb
+   Mewn drygioni,
+Daw'n warth i ni, a Duw'n wrthwyneb.
+
+Mae'r saith angel ar eu siwrnau,
+Yn dechreu tywallt eu phiolau;
+Llawer gwae sy'n llwyra gwewyr,
+I'w rhoi yma i'r rhai amhur;
+Gwae rhai gydiant faes at faesydd,
+   Nes bod gwendid,
+Oes wall ofid, eisiau llefydd;
+Mae n ddi ameu'n anhawdd yma
+   I dylodion,
+Ac elw byrion, gael eu bara.
+
+Dawn medrusgall dyn rhodresgar,
+Gwneyd ei dduw o gnwd y ddaear;
+Ysguboriau gwaliau'n gwlwm,
+A storehouses, ys da rheswm;
+Ond geill naws ing dywyllnos angau,
+   Alw'r ynfyd,
+I ado'i buryd cyn y borau.
+Ameu'r Arglwydd am ei lawndra,
+   Cofiwn heddyw,
+Am wr sy'n marw 'mhorth Samaria.
+
+Cofia, 'speiliwr cenhedlaethau,
+Y bobloedd a'th yspeilia dithau;
+Am waed dynion mewn galanas,
+Ac am dy drais mewn tir a dinas,
+Gwae elwo elw drwg i'w berchen,
+   Yn falch 'i af'el,
+I nythu'n uchel--noeth yn ochen;
+Ac os yw Lloegr dan 'r un llygriad,
+   Caiff gan yr Arglwydd,
+'R un cul dywydd a'r Caldea'd.
+
+Beth yw plasau, trasau trysor,
+Ond gorseddfeydd annuwiol gyngor?
+Mae gwin, a bwyd, a gwyniau bydol,
+Yna i'w moedro, 'n anghymedrol;
+Meibion Scefa 'mhob naws gaf'el,
+   Heb yr Arglwydd,
+Sy dan chwithrwydd dyn a chythrel;
+Chwys y tlawd yw'r cnawd a'r cnydau,
+   Rhwysg a balchder,
+Y swn a'r pleser, sy'n eu plasau.
+
+Fe wasg y mawrion dewrion dyrus
+Y llafurwyr, a'u llaw farus;
+A'r llafurwyr, a'u holl fwriad,
+Gwisgo'r gwyn, a gwasgu'r gweinia'd;
+Gwasgu sydd, a gwisgo swyddau,
+   Nes yr aethon'
+I faela dynion, fel eidionau;
+Gwerthu'r cyfion er ariannau,
+   A'r tlawd truan
+Er pris gwadan par esgidiau.
+
+Dyma'r byd ac ergyd gwyrgas,
+Y sydd yn awr a'i swyddau'n eirias;
+Memi melin flin aflonydd,
+Egni galed yn cnoi 'gilydd;
+Pawb ar eraill a weryran',
+   A neb yn cwyno
+Ei wyrni heno arno'i hunan;
+A phob enwau, tlawd a bonedd,
+   Oll yn euog,
+Tan'r un warog, trwy anwiredd.
+Gwedi chwalu gwawd uchelwyr,
+Pa faint ffurmach ydyw'r ffarmwyr,
+Sydd mor feilchion, gw'chion gyhoedd,
+Rymus droediad, a'u meistradoedd?
+Pell yw peirch eu meirch a'u merched,
+   Hwy rygyngant
+Fwy nac allant yn ddigolled:
+Lle bo addysg byd neu eiddo,
+   Dyna ragrith,
+Wyniau melldith, yn ymwylltio.
+Ac os ewch i ddangos ochain,
+Babel droiau'r bobl druain;
+Llygredd llun, a gwyn drygioni,
+Swn yr hunan sy' yn y rhei'ny;
+Meddwi a hwrio, mawr ddihirwch,
+   Bawb lle gallant
+A ddilynant aflawenwch;
+Anesmwythdra, lleithdra llwythdrwm,
+   Byw'n ddi'g'wilydd
+Dan eu gwarthrudd, dyna'u gorthrwm.
+A phwy ond diafol, awdwr pechod,
+Sydd yma y'nghadfa pob anghydfod?
+Pan ddarfu'r tyn offeryn Pharo
+Bwytho ar ddynion, beth oedd yno?
+Nid ffast wenwyn, na phastynau,
+   Mewn cynddaredd,
+Oedd eu buchedd dan eu beichiau;
+Ond o'u cyfyngder eger eigion,
+   At Dduw'n ddibaid
+'Roedd eu hochenaid a'u hachwynion.
+A than bwysau'r ieuau 'rwan,
+Geifr a moch sy'n croch ysgrechian;
+Ymroi a diodde'n ddi w'radwyddiad
+Dan iau'n ddyfal a wna ddafad;
+I ddefaid Crist mae'r iau'n esmwythdra,
+   Cariad Isr'el,
+Goruwch fug'el, a'u gorchfyga;
+A'r rhai orchfygant awch arfogaeth
+   Chwantau'r gelyn,
+Mae'r Iesu'n dilyn iau'r dystiolaeth.
+
+Beth yw rhyfel boeth, hir ofid,
+Ond melus chwantau beiau bywyd?
+Olwyn fawr digofaint gyfion,
+Sy'n troi'n boenus trwy ddibenion:
+Ac os y tlawd raid heddyw ddiodde',
+   Caiff gwyr mawrion,
+Taer annoethion, eu tro nhwythe',
+Fel mae amser i bob amcan
+   Trefn Ragluniaeth,
+Drwy wahaniaeth Duw ei hunan.
+
+Angenrhaid yw o ran cyflyrau,
+Byd rhai astrus, yw bod rhwystrau;
+Gwenith glan 'does ofon sefyll,
+Pan godo'r gwantan gyda'r gwintyll;
+Tan y groes, mewn oes yn isel,
+   Mae lle'r Cristion.
+Fe ddaw'n gyfion o bob gaf'el;
+A Duw anwyl, er daioni,
+   Drotho'n buchedd
+At wirionedd, o'n trueni.
+
+
+
+HAFGAN.
+
+
+
+Alaw--"Spaen-Wenddydd."
+
+Y teulu mwyn hael-gu mewn hedd,
+Rhowch osteg, rai glandeg eu gwedd;
+I ddatgan un haf-gan yn hy,
+Hen dirion arferion a fu,
+Mewn llawer ty 'roedd cennad da,
+Ac enw hyf i ganu Ha;
+Fel pob creadur sy'n ei ryw,
+Ag aml don yn canmol Duw.
+Mae'r ddaear oedd fyddar, wedd fud,
+Mae'r coedydd, mae'r bronnydd mawr bryd,
+Mae'r dyffryn yn deffro ei holl wraidd,
+Mae eginoedd y gwenith a'r haidd,
+Mae llaeth a maidd, mae llwythau mwyn,
+O ffrwythydd haf yn ffraeth ymddwyn;
+Mae pob creadur yn ei ryw
+Ag aml don yn canmol Duw.
+Gan hynny gwnawn synnu 'mhob swydd,
+Ystyriwn a gwelwn i'n g[w^]rydd,
+Ddoethineb dawn undeb Duw Ne,
+Yn trefnu pob peth yn ei le;
+Y mawr dymhorau, ffrwythau ffri,
+Er hynny, anufudd ydym ni,
+A phob creadur yn ei ryw
+Ag aml don yn canmol Duw.
+Rhoed i ni, heb fawr brofi mo'r braw
+Bob mwynder a llawnder i'n llaw;
+'Nifeiliaid a defaid ar dir,
+Y rhei'ny sy'n hardd inni'n wir,
+Pob peth yn glir i'n porthi'n glau,
+A ninnau er hyn heb 'difarhau;
+A gweled pob greadur gwiw
+Ag aml don yn canmol Duw.
+
+Mae r holl greadigaeth fel drych,
+Rhai deimlant a welant yn wych,
+Bod pob peth yn datguddio'n gytun,
+Ddaioni'r Creawdwr ei hun;
+Ond natur dyn sy fwya' dall,
+Tan gwmwl balchder ofer wall,
+Ni fyn ddarostwng o'i dda ryw
+Un cymal dewr er canmol Duw.
+
+Pa beth yw rhyfeloedd y byd,
+Ond balchder ac uchder i gyd?
+Fel 'r angel nerth uchel wnaeth ef
+I ormesu teyrnasu tu'r nef;
+A dyna'n llef sydd fyth rhagllaw,
+Yn ffrwd gyffredin dryghin draw,
+O eisiau bod yn Iesu byw
+Bob cymal dewr yn canmol Duw.
+
+O! rhyfedd yw'n buchedd trwy'r byd,
+Mewn gwagedd a llygredd a llid,
+Heb geisio gwir deimlo gair Duw
+Sy'n ein galw ni o feirw i ail fyw;
+Ond Och! mae'n clyw ni wedi cloi,
+Ac ysbryd dall i ymbarotoi;
+'Rym ni yn gysglyd oerllyd ryw,
+Ac eisieu'n deffro i ganmol Duw.
+
+Cynhyrfwn, a gwelwn mai gwir
+Y cawn feirw, cwyn arw, cyn hir;
+Gwybyddwn na ffaeliwn yn ffol,
+Mae'r bywyd trag'wyddol yn ol;
+Ymwnawn mewn rhol am ffrwythau'r ha,
+Lle mae gorfoledd diwedd da;
+Dyna r fan lle caffom fyw,
+Amen, a 'stad, yn mynwes Duw.
+
+
+
+ANWYL GYFAILL.
+
+
+
+Cerdd i annerch cyfaill caredigol, pan oedd dan groesau a blinderau.
+
+(Alaw.--"Y Galon Drom.")
+
+   Anwyl gyfaill, rwy'n dy gofio,
+   A gweddi mynych, gan ddymuno
+   I Dduw roi llwyddiant er pob lludded
+   Yn graff i'th onest gorff a'th ene'd;
+A dal dy draed ar Graig yr oesoedd,
+   Er pob helynt,
+Eiddig oeddynt, a ddigwyddodd;
+Ac er pob peth a ddigwydd eto,
+   Duw fo i'th dywys,
+Yn gyhoeddus, rhag tramgwyddo.
+
+   Cefaist yma lawer damwain,
+   Megys rhybudd cerydd cywrain;
+   Mae'r Saer-celfydd ymhob cilfach,
+   Am dy docio i'th wneyd yn decach,
+Torri ceinciau d' anystyriaeth,
+   Harddu'r Eglwys,
+Caer hoff wiw-lwys, mewn corpholaeth,
+Bwrw'r gwarthus bnynu a gwerthu
+   Hwnt o'r deml,
+I fan isel a fyn Iesu.
+
+   Gwel fod ffraeth ragoriaeth gaerog
+   Rhwng gwir blentyn a gwas cyflog;
+   Rhaid i'r plentyn etifeddol,
+   Gyrraedd didwyll gerydd tadol;
+Nid ydyw rhai na chant yn weddaidd
+   Fflangell barod,
+Bwys awdurdod, ond bastardaidd;
+Dal dy sel a gwel y gwaelod,
+   Plentyn cyfan
+Wyd ti dy hunan i'r Tad hynod.
+
+   Cariad Crist a ddarfu'n dirion
+   Deg arwyddo'n dy geryddon;
+   Efe, cofia, sydd drwy'r cyfan,
+   A'i ddawn ollawl i'th ddwyn allan;
+Ar Job gynt ca'dd Satan weithio;
+   Darfu'n rhydost
+Gnoi, di a'i gwyddost, gnawd ac eiddo;
+Ond cadwe 'i enaid gwedi hynny -
+   Rhyfedd, nerthol,
+Anhebgorol, mae Duw'n caru.
+
+   A gadwo Duw a fydd cadwedig
+   Trwy ddwfr a than, a gwawd a dirmyg;
+   Nid oes dim all niweid egraidd
+   I rai garant Dduw'n gywiraidd;
+Mae pob rhyw bethau'n rhannau'r rhei'ny
+   Yn gweithio beunydd
+Oreu deunydd er daioni;
+A gwyn ei fyd y diwyd ffyddlon
+   A ail aned,
+A Duw'n gywled yn ei galon.
+
+   Yr Eglwys ydyw'r hardd dreftadaeth,
+   A chalon dyn yw'r pren gwybodaeth;
+   Mae'n ffrwyth gwa'rddedig ynddi'n canlyn,
+   Gwyliwn drwyddo goelio'r gelyn;
+Pwyll a sobrwydd sydd angenrhaid,
+   Dal ar orchwyl
+Oen Duw anwyl yn dy enaid:
+"Fy mab," medd Duw, "moes im' dy galon";
+   Dyna'r d'ioni,
+Gyda nyni, ymgadw yn union.
+
+   Y galon yw'r ystafell addas,
+   T[w^]r puredig, ty'r briodas;
+   Os gwelir un hen w[y^]n yn honno,
+   Ac heb y wisg briodas ganddo,
+Rhwymwch, deliwch, draed a dwylo,
+   I'r t'w'llwch enbyd,
+Lwyra gofid, 'lawr ag efo;
+Caiff pawb ond plant y ddinas burlan,
+   Eu troi, dyallwch,
+I'r tywyllwch, o'r tu allan.
+
+   Cans oddi allan mewn swydd hyllig
+   Mae'r cwn a'r swyn-gyf'reddwyr eiddig,
+   Puteinwyr a llofruddwyr gwaedlyd,
+   A phob celwyddwyr, yfwyr hefyd,
+Addolwyr eulyn, ddwl oer alwad,
+   Ni 'dwaenant olau,
+Dawn a geiriau Duw, na'i gariad;
+A'r holl broffeswyr hunan-gnawdol,
+   Nid yw eu rhyfyg,
+A'u dull unig, ond allanol.
+
+   Gwyliwn fod ar nod annedwydd,
+   Rhaid dal yn agos at yr Anglwydd,
+   A ffoi i Soar am anrhydedd:
+   Ni thal sefyll ar wastadedd,
+Fel gwraig Lot, a ddarfu gychwyn,
+   Ei gwlad a'i chartre,
+Fodd anaele, fu iddi'n elyn.
+Chwant y cnawd, a llygredd cyhoedd,
+   Allant dyfu
+I'th anafu o borth y nefoedd.
+
+   Llawer ffordd a llawer cwestiwn
+   Sydd yn t'wyso rhyw demtasiwn;
+   Gormod cyfle, a mynych arfer,
+   Eill ein hudo ni o'n llawn hyder;
+Er bod doethineb mawr yn Sal'mon,
+   Merched lledrydd,
+Draws eu gilydd, droes ei galon;
+Er gwneyd teml Dduw yn 'i ddechreu,
+   F' aeth i weithio,
+Dan wenh'eithio, i'w duwiau nhwytheu.
+
+   O! mor llithrig ydyw llwybyr
+   Tuedd dyn i fynd wrth natur;
+   Rhyfedd gariad a thrugaredd,
+   Fod rhai'n sefyll hyd y diwedd;
+Os ai fel Pedr dros y llwybrau,
+   Gweddia'n fynych,
+I Dduw edrych, di ddoi adrau:
+Golwg Iesu a'n galwo'n gyson,
+   A'i air fo'n llosgiad,
+Unig hwyliad yn ein calon.
+
+
+
+OLWYNION DWFR MELIN RHUTHYN.
+
+
+
+Codog fawr enwog forwynion,-dwy-rod,
+   Yn dirwyn yr afon;
+Cwyd gwegil codau gweigion,
+Codau o bwys ceidw y bon.
+
+
+
+Y GALON DDRWG.
+
+
+
+Swelwn echrysa golwg,
+Gwael iawn ddrych y galon ddrwg:
+Calon afradlon o fryd,
+Annuwiol heb ei newid:
+Calon yw mam pob cilwg,
+An-noeth drefn, a nyth y drwg;
+Drwg ddi-obaith, draig ddiball,
+Pwy edwyn ei gw[y^]n a'i gwall?
+
+Effaith y cwymp, a'i ffrwyth cas,
+A luniodd pob galanas;
+Grym pechod yn ymgodi,
+A'i chwantau fel llynnau lli;
+Glennydd afonydd y fall,
+Dengys bob nwydau anghall;
+Dig-ofid yn dygyfor,
+Tan a m[w^]g, fel tonnau mor:
+Uffern yw hon, o'i ffwrn hi
+Mae bariaeth yma'n berwi:
+Ysbyty, llety pob llid,
+Gwe gyfan gwae a gofid;
+Trigfa pob natur wagfost,
+Bwystfilaidd 'nifeilaidd fost:
+Treigle a chartref-le trais,
+Rhyfeloedd, a phob rhyw falais;
+Rhial pob an-wadal w[y^]n,
+Ty ac aelwyd y gelyn.
+Meirch, a chwn, a moch annwn,
+Sy'n tewhau yn y ty hwn,
+Seirff hedegog mewn ogo,
+A heigiau dreigiau blin dro.
+Pob lleisiau, arw foesau'r fall,
+Sy'n dwad i swn deall;
+Swn t'ranau, sain trueni,
+Swn gofalon greulon gri:
+Melin wynt, yn malu'n wag,
+Rhod o agwedd rhedeg-wag;
+A'i chocys afaelus fon,
+Yn troi'u gilydd trwy'n galon;
+Drylliad, ag ebilliad bach,
+Y maen isaf, mae'n hawsach,
+Na dryllio, gwir bwyllo i'r bon,
+Ceulaidd, drygioni calon,
+C'letach a thrawsach ei thrin,
+Mewn malais, na maen melin.
+
+Llais hen Saul, a llys hwn sydd,
+Fan chwerw, o fewn ei chaerydd.
+Ni all telyn a dyn doeth,
+Clywn, ennill calon annoeth.
+
+Och! ni byth, achwyn y bo'n,
+Wrth goelio, fod fath galon:
+Gweddiwn, llefwn rhag llid,
+Yn Nuw, am gael ei newid.
+Nid oes neb a'i hadnebydd,
+Ond gain y Tad, a'i rad rydd;
+A'n gair os daw, gwiw-ras don,
+A dry'r golwg drwy'r galon:
+A drwg calon draw cilio,
+Amen fyth, mai hynny fo.
+
+
+
+PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH.
+BRENIN, USTUS, ESGOB, HWSMON.
+Rhyfela, Cyfreithio, Efengylu, Lluniaethu.
+Awyr, Tan, Dwfr, Daear.
+Anadl, Cyfraith, Efengyl, Cnawd.
+
+
+
+Yn gymaint ag i mi ryfygu argraffu y cyfryw waith distadl ag yw hwn,
+oblegyd ei fod yn myned tan yr enw Chwaryddiaeth fe geir amrywiol yn
+ei wrthwynebu, canys ni allant oddef i ddim da ddyfod o Nazareth.  Fe
+fydd y farn arnaf fi, yn enwedig ymhlith dynion ffroen uchel
+Phariseaidd, a hidlant wybedyn, ac a lyncant gamel.
+
+Ond yn fwy neillduol, mewn ffordd o amddiffyniad i'm gorchwyl, mi a
+ddymunwn ar bob un esgusodi barnu cyn profi y dystiolaeth.  Gwaith
+pawb a brofir; felly mi a ddymunaf ar y rhai sydd barotach i farnu
+nag ystyried, i ddar llen neu wrando yr hyn sy'n gynwysedig; ac yna
+hwy a gant adnabod fod pob gair yn wir at ei achos.
+
+Yn gyntaf, fe ddaw un i adnodd y testyn, ac un dan enw Brenin; ac at
+hwnnw, un i ddatguddio amrywiol o'r twyll sydd yn y deyrnas; yn ol
+hynny, yr Hwsmon (sef y Cybydd); ac at hwn fe ddaw hen fenyw ddiog.
+A daw un dan enw Esgob; ac at hwnnw fe ddaw un i gellwair am le i
+fyned yn offeiriad; yn hyn y datguddir y trueni a'r llygnedd sydd
+mewn gosodiadau eglwysig.  Ac yn ganlynol daw yr Ustus, ac ato ef yr
+Hwsmon, ym mha le y dangosir dull y cam-gyfreithiau a'r creulondeb
+sydd yn y wladwriaeth.  A daw yr Hwsmon i'w ddyrchafu ei hun, mai efe
+sy'n cynnal pawb; i ba un yr atebir, na all un alwedigaeth ei chynnal
+ei hun,--fod sefyllfa ddynol yn gyffelyb i un dyn, y pen a'r holl
+aelodau yn gyfatebol i un corff.  Daw yr Hwsmon, wedi ei ofidio gan
+glefyd, yn ymofyn Doctor, ac yn addunedu, os cai hoedl hwy, y byddai
+yn ddyn duwiol; ac y mae yn ymddarostwng i ychydig o enw diwygiad;
+ond pan gyntaf y gwellhaodd o'i glefyd, y mae yn myned waeth nag o'r
+blaen, ac yn y diwedd yn marw yn druenus.  Yn y modd hyn y mae'r
+llyfr hwn yn treiglo.
+
+Nid oes gennyf ond ei adael i'ch barn chwi oil, gan obeithio nad oes
+neb mor foethus na allant "brofi pob peth, a dal yr hyn sydd dda."
+
+Yr eiddoch oll, &c.,
+
+THOMAS EDWARDS.
+
+
+
+PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH.
+
+
+
+[Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon.
+
+Syr Rhys.
+   Gostegwch bawb, gostegwch,
+   Os ydych am wrando, rowndiwch,
+Y fi ydyw'r crier ffraethber ffri,
+   Ddaeth yma i gyhoeddi heddwch.
+
+   Fy enw sydd hynod ddigon,
+   Syr Rhys y Geirie Duon,
+G[w^]r wyf a fedr ddweyd eu bai,
+   Drwy deg, i rai cymdogion.
+
+   Ond mi glywes fy nain yn ownio,
+   Mai gore ydyw'n lleia' siarato;
+O ran fe gynhyrfa llawer un swrth,
+   Mae'n debygol, wrth ei bigo.
+
+   Ni fu erioed gynlleidfa luosog,
+   Na bydde rhyw rai yn euog;
+Rhag ofn cenfigennu am hynny ymhell,
+   Mae llawenydd yn well i'w annog.
+
+   Mae gennym ni fath ar chwaryddieth,
+   Yn pwnio 'nghylch y pedwar penneth;
+Sef Brenin, ac Ustus, ac Esgob llon,
+   A'r Hwsmon hoewlon heleth.
+
+   Y Brenin i wneyd llywodreth,
+   A'r Ustus i reoli cyfreth;
+A'r Esgob i bregethu'r gwir,
+   Wrth reol clir athrawieth.
+
+   Ac ynte'n Hwsmon manwl,
+   Sy'n talu tros y cwbwl,
+Trwy'i waith a'i lafur, drafferthus lun,
+   Wrth drin ei dyddyn diddwl.
+
+   Dyna'r testun oll mewn dwyster,
+   Mae amryw drafaeliwr tyner
+A welodd sign ALL FOURS mewn tre
+   A'i lyged yn rhyw le yn Lloeger.
+
+   Ond ar hanes a dull y rheiny,
+   Mae sail ein hact ni 'leni,
+Ond bod ynddi hi Gybydd, ac amryw o ger,
+   'Ran pleser i'r cwmpeini.
+
+   'Doedd waeth dweyd ar fyr ei threfen,
+   Na mynd i bregethu rhyw hir brygowthen,
+Mae hanner gair yn fwy i gall.
+   Na dweyd i ddi-gall ddeugen.
+
+   Y sawl sydd am brofi sylwedd,
+   Gwrandawed hyn i'r diwedd,
+Os nad oes iddi ond dechre bach,
+   Mae'n ffurfach yn ei pherfedd.
+
+   Tyrd dithe'r cerddor tene,
+   Cais dynnu rhyw s[w^]n o'th danne,
+Fel y gallwyf ddawnsio tro,
+   Yn bur-ddewr i dreio'r byrdde.
+
+   Ffarwel i chwi dro go fychan,
+   Daw'r Brenin yma'n fuan;
+Ond mi ddof fi ato fe eto yn hy,
+   'Ran siawns na thuedda'i ymddiddan.
+[Diflanna.
+
+[Ymddengys Brenin.
+Brenin.
+'Nawr o'ch blaene'r hawddgar fyddin,
+Mi ddes ger bron dan enw Brenin,
+I adrodd i chwi fy mhwer addas,
+A'm cadernid uwch y deyrnas.
+
+Gan faint fy mraint, a'm parch, a'm honor,
+Twf eurdeg harddwych, tyrd, y cerddor,
+'Rwy'n chwennych datgan can blethedig,
+Hyf a moesol, hefo miwsig, -
+
+(Alaw,--"DYDD LLUN Y BORE.")
+
+"Wel, gwelwch i gyd,
+Trwy'r byd yn wybodol y rheol sy'm rhan,
+I mi mae anrhydedd, a mawredd pob man;
+   I'r Brenin mae'r braint,
+Wir gywraint ragorieth, yn benneth mawr barch,
+A phob ryw reoleth trwy'i daleth hyd arch;
+I mi mae'r awdurdod, a mawr air Emerod,
+   I mi mae'n bri hynod yn barod mewn byd,
+I mi mae'r gair uchaf, beth bynnag a archaf,
+   Mae'n dynion sydd danaf, mi brofaf i'm bryd,
+   Hwy wnant fel y mynnwyf pan alwyf yn nghyd;
+Os archaf eu hanfon i ryfel echryslon,
+   Yn erbyn gelynion, yn union hwy an',
+Hwy laddant, hwy leddir, gorchfygant, gorchfygir,
+Trwy ddyfroedd y mentrir, nid ofnir mawr dan,
+Dangosant eu cryfdwr iawn ledwr yn lan.
+
+   "Fy awdurdod sydd gry',
+Mewn gallu teg 'wyllys yn ddawnus tan Dduw,
+I mi mae gor'chafieth, rheoleth pob rhyw,
+   I mi mae mawrhad,
+Pob gwlad enwog lydan sy'n rhwyddlan i'm rhan,
+Mae'r deyrnged i'm gafael, er mael o bob man;
+Mae danaf, nod union, arglwyddi a marchogion,
+   Pob math ar w[y^]r mawrion, sydd ffraethlon swydd ffri,
+Pob offisers diwad, pawb gwiwlan, pob galwad,
+   Pob cyfoeth, pob cofiad, mewn rhad mwy na rhi',
+   Sy'n dirwyn o diroedd a mofoedd i mi;
+Gan hynny gwybyddwch, heb gilwg, o gwelwch,
+   'Rwy'n cario'r hawddgarwch ar degwch pob dyn,
+I mi mae'n holl arwydd, a'r goron deg wiwrwydd,
+   Tan fraint ardderchawgrwydd, nef hylwydd ei hun,
+Dylwn gael i'm cyfarch bur barch gan bob un."
+[Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon.
+
+   Wel, mi ddalia beint o ddiod,
+   Fod yma ryw un wedi yfed gormod,
+'Ran ni chlywes i yn sobr odid ddyn,
+   Yn ei frolio ei hun yn fwy hynod.
+
+Bren.  Beth, ai ni wyddoch yma'n ddiwad
+   A phwy, syre, 'r y'ch chwi'n siarad?
+
+Rhys.  Gwn, debyga'i, ond considro yma beth,
+   Mae'n llegach rhyw feth ar fy llygad.
+
+   Corff ag a dynges, ond 'rwy'n lled angall,
+   'Does dim ddwlach na dyn cibddall;
+   Onid gyda'r Roli'r tincer y gweles chwi'n glau,
+   Wrth gofio, fel dau gyfell?
+
+Bren.  Ewch oddiyma yn sydyn, lipryn,
+   Ai dyna'r parch a r'owch i'r Bnenin?
+
+Rhys. Wel, pwy fuase'n ame eich bod chwi'n siwr
+   Wedi mynd yn wr gan gymin?
+Ond brenin pwy ydych chwi o ddifri?
+Mi glywes rai'n son am Frenin y Diogi,
+Ac mae rhyw beth ar fy meddwl yn peri i mi
+Adel mai chwi ydy'.
+
+Bren.  Taw, taw, a'th ynfyd chwedle diflas,
+   'Rwy'n deip o Frenin yr holl deyrnas;
+   Mi allwn alw milwyr gwaedlyd
+   I wneyd dy frad mewn llai na munud.
+
+Rhys.  Wele, arglwydd melin Henllan
+   A'n catwo ni rhag y barcutan;
+Yr oedd fy hoedl i yrwan, dinwan dw',
+   Ar ei winedd e yn arw anian.
+
+   Wel, begio'ch pardwn, Mr. Brenin,
+   Onid oeddych chwi'n ffrynd i modryb Catrin?
+'Ran mi clywes yn gweddio gyda chwi'n daer,
+   Efo Alis fy chwaer, ac Elin.
+
+Bren.  Taw a'th swn gwan, onid oes ar gynnydd
+   Weddio gyda myfi yn yr eglwysydd?
+
+Rhys. Wel, pan oedd crio'r tal mawr o'ch achos chwi,
+   Mi glywes i regu ar ogwydd.
+
+   Ond yn wir, meistir, 'rwy'n ymestyn yn hoew,
+   I weddio gyda chwi'n gadarn arw,
+Os gallwch chwi wneuthur rhyw ddyfeis,
+   I roi llai o excise ar y cwrw.
+
+Bren.  Onid ydyw pawb trwy'r byd yn ddibrin,
+   Yn rhwym i dalu duty i'r Brenin?
+
+Rhys.  Wel, fe fydde gwell, er hynny i gyd,
+   Pe b'ai chwi heb gymryd cymin'.
+
+Bren.  Wel, ond rhaid bod ymhob perthynas
+   Goste mawrion ar y deyrnas,
+   Cyn y cadwer pob rheole
+   Tuag at gynhalieth gwyr ac arfe.
+
+Rhys.  Wel, begio'ch pardwn chwi, Frenin tirion,
+   Pa beth y dewisech gyment o weision?
+Ni fu erioed yn y byd,--ni wiw ddisgwyl bod, -
+   Ddaioni lle bo gormod ddynion.
+
+   'Ran lle bo llawer o weindogion bydd y diogi mwya',
+   'Cerdd di,' 'cerdd dithe,' ni wyddir pa 'run anystwytha;
+A gyrru'r llanc lleia' wnant hwy stil,
+   Trwy'r pwll i 'nol y ceffyl pella'.
+
+   A'r rhai sy'n cael y cyflog penna',
+   Ymhob lleoedd, sy'n gwneuthur lleia';
+Maent hwy'n mynnu rhan.  Mi dd'wedaf i,
+   Dan fy nwylo, mai chwi sy'n ola'.
+
+Bren.  Taw a son dy ffol gamsynieth,
+   Onid rhaid i bawb gael eu bywolieth?
+
+Rhys. Wel, maent hwy'n gwneuthur ymhob man,
+   Hynny fedront o anllywodneth.
+
+   Beth am y gw[y^]r sy'n derbyn trethi,
+   A'r superfisors sy'n rhai pur fisi ?
+Nid y'ch chwi'n cael, i'ch traul a'ch tro,
+   Mo'r hanner o ddwylo rhei'ny.
+
+   A phe gwelech chwi mewn dirgelion,
+   Y gwas esmwyth ydy fo'r ecseismon,
+Mynd at wraig y dafarn yn ambell d[y^],
+   Man arall ymgwerylu'n greulon.
+
+   Ni waeth i dafarnwr lledwan
+   Fod rhwng y tan a'r pentan;
+Ni chaiff un o'r rhei'ny fywiolieth dda,
+   Heb hwrio, neu fenthyca'u hanian.
+
+   Ac mae gennych chwi wych o weision,
+   Tua glanne'r moroedd mawrion;
+Pan fo smyglo ar y traeth fe fyddan' hwy yn y t[y^],
+   'R hen faeddod, yn rhy feddwon.
+
+   A dyna i chwi'r modd yn loew,
+   Mae'ch offisers chwi yma ac acw,
+Ni chewch chwi oddiwrthynt hwy, lawer tro,
+   Ddim 'chwaneg nag iws i'ch enw.
+
+Bren.  Mae teyrnged gyfion i mi'n digwydd
+   O gefn y mor a chefn y mynydd.
+
+Rhys.  Os oes i chwi'n digwydd beth i'ch shar,
+   Mae fo'n glynu gyda'r glennydd.
+
+   Ni bydd i chwi ond rhan go wannedd,
+   Erbyn y llyfo pawb eu bysedd;
+Mae gwmpas y mor, a glywa'i son,
+   A'r mynydd, i chwi weision mwynedd.
+
+   Eu gwaith mwyaf ydyw gwaitio
+   Ar eu gilydd, ac ymwenwyno;
+Dwyn y naill oddiar y llall tan gadw swn,
+   Yr un fath a'r cwn 'rol cinio.
+
+   Os caiff rhai unweth godi fyny
+   Yn enw'r Brenin, dyna hwy'n lladd ac yn braenu,
+Yn twyllo, ac yn robio mwy na'u rhan,
+   Ni chaiff y gwan le i gwnnu.
+
+   A phe gwyddech chwi weithian fel bu, rhyfel diwaetha,
+   Rhwng admirals a chaptenied, bawb am y tynna',
+Yn derbyn breibs ac yn gwasganu'r gweinied,
+   Mil mwy nag y gellir byth adrodd y golled.
+
+   'Roedd llawen o dwyll oddeutu'r milisie,
+   Rhwng y sergeants a'r corporals, a phob carpie,
+Ond nid oedd twyll y rhei'ny ddim degwm yr hanner,
+   Ag oedd rhwng gw[y^]r y mor ac offisers Lloeger.
+
+   Nid oes ond y twyll a'r celwydd
+   Ymhob man, o'r mor i'r mynydd;
+Lle byddo rhyw swyddog ar blwyf neu sir,
+   Ni fydd dim d'ioni hir o'i herwydd.
+
+   Dyma hyd y mynydd amser sheti,
+   Os bydd ceffyl neu heffer y b'on' hwy'n ei hoffi,
+Waeth p'le ynte am ddefed bo node na llw,
+   Na'r hanes, y nhw' pia rhei'ny.
+
+   Ac felly nid oes ymhob rhyw fasnach,
+   Ond y trecha treisied, a phawb drawsach, drawsach;
+Maent hwy'n symud eu cloddie, eu caue, a'u cer,
+   Onid yw'r mynydd yn llawer meinach.
+
+   Bren.  Er bod i'm llaw i bob rheoleth,
+   Nid ellir wrth rai ffals wasaneth,
+Ond Duw a gadwo Frenin Lloeger,
+   Mewn iach fendith a chyfiawnden.  [Diflanna.
+
+   Rhys.  Amen yn fwynedd!  Dymunaf finne,
+   Boed llwyddiant yn ddoniol i'w ras a'i feddianne;
+A hir oes i'r Brenin mewn cywir fryd,
+   Er maint sydd yn y byd o goste.
+
+   Ond mae llawer o gnafon atgas,
+   Yn cymryd arnynt yn y deyrnas,
+Fod yn bur i'r Brenin yn ei [w^]rydd,
+   Ac eu hynny yr un swydd a Suddas.
+
+   Mae rhai mor liwdeg yn ymledu,
+   Fel llyged y dydd pan fo haul yn tywynnu,
+A phan elo hi'n hwyredd, serthedd sain,
+   Hwy gauant yn fain i fyny.
+
+   Felly mae ffalster mewn rhai penaethied,
+   A ffalster ddialedd mewn amryw ddeilied;
+Ffalster wrth gario cwrw a gwin,
+   A ffalster wrth drin merched.
+
+   Ffalsder, anlladrwydd llidiog,
+   Ydyw godro heibio'r gunog;
+'Run fath a rhoi gwenwyn rhag lladd a chledd,
+   Er hynny 'run diwedd euog.
+
+   Yr un boene a'r un dibenion,
+   Ydyw boddi mewn llyn neu foddi mewn afon;
+Neb na wnelo'r peth, na wnaed debyg chwaith,
+   Mae'r meddwl a'r gwaith 'run moddion.
+
+   Gan hynny'n glan ferchede,
+   Yn wych weithian, ond gwell i chwithe
+Arfer yn ieuanc wneyd pob peth yn glen,
+   Na mynd i glegar yn hen bengloge.
+
+   Ac i gadw'r ffasiwn i fyny'n ddiball,
+   Rhag bod yn aflerach na ffol arall,
+Mae gen inne ganiad wastad wedd,
+   A ddengys i chwi'ch agwedd anghall.
+
+   Mi a'i canaf hi mewn cysondeb,
+   Ar GODIAD YR EHEDYDO, os ca i rwydd-deb,
+Chwi gewch yma glywed y gwir am y peth
+   Heb ddim gwenieth, yn eich gwyneb, -
+
+   "Y manwi ferched mwynion
+   Gwamal feddal foddion,
+Gwych yw gennych dan y rhod
+   Mewn iechyd fod yn wychion;
+   Yswagrio'n fawr eich glendid,
+   A rhodio mwy na'ch rhydid,
+Ac am y brafia'ch gwisgiad brith
+   I fynd i blith ieuenctid;
+Pob ymddygiad balch fonddigedd,
+Pob rhyw agwedd curedd cariad
+Pob rhyw siarad hen gras eirie,
+   A phob ystraie, troe trwyad',
+Ymhob rhyw ffals naturieth ffol
+   Mae'ch llawn arferol fwriad.
+Ond yn eich ienctid mae i chwi ddysgu,
+   Heb angharu, cael cynghorion;
+Er eich bod chwi heddyw'n ddibris,
+   Chwi ddowch yn ledis boche llwydion;
+Cewch brynnu'ch dysg a'ch pen mewn dol,
+   Am fod yn ffol ynfydion."
+
+   Nid yw cynghori merched, archied erchyll,
+   Ond 'run fath a dwfr yn mynd hyd gafn pistyll,
+Trwy un pen i mewn, ac allan trwy'r llall,
+   Ac felly mae'r gwall yn sefyll.
+
+[Ymddengys Arthur Drafferthus, y Cybydd.
+
+Arthur.  A glywch chwi, pa beth sydd yma heddyw?
+   Nad elw'i fyth i goed erill, on'd oes cryn dwrw.
+
+Rhys.  Wel dyma ymofyn moel yn siwr,
+   Onid aeth yr hen [w^]r yn arw?
+   Considr'wch wrth natur dipyn eto,
+   Mae yn o fawedd i chwi feio
+Ar ferched ieuenc, a llancie, a phlant,
+   Sy'n cadw gwylmabsant gwallgo'.
+
+Arth.  Wele'r achlod i garpie rhechlyd,
+   Ai nid oes gan rai ddim i'w wneuthyd?
+Oni wela'i fod yma fawr a bach,
+   A rhai hen boblach biblyd?
+
+   Dyma Sion ac Ann, Dafydd ac Elis'beth,
+   Na bo'n son na chrybwyil, na wnai chwi ryw-beth,
+Yn lle bod fel hyn, mae'n rhyfedd gen' i,
+   Na fydde g'wilydd gennych chwi ymgoleth.
+
+   Wel, yn siwr, hi aeth yn fyd anaele,
+   Nid eiff dyn yrwan i dre' nac i bentre',
+Na bo interliwd i'w chwane wrth eu chwant,
+   Yn rhigwm rhwng y plant a'r hogie.
+
+Rhys.  O, tewch a son a'ch barnu,
+   Mae llawer peth waeth na hynny,
+Gwell gen i chwareu, mae'n llai bai,
+   Na'r genfigen mae rhai'n ei fagu.
+
+Arth.  Wel, mi glywes fy mam yn dweyd, 'rwy'n cofio,
+   Mai po teca fo'r chware, gore ydyw peidio,
+Lle bo gormod o wagedd, egredd wg,
+   Nid oes ond drwg yn trigo.
+
+Rhys.  Wel, oni chlywsoch chwi dnaethu'n fanwl
+   Hen benbwl cebyst, mai gwagedd ydyw'r cwbwl?
+Gwagedd o wagedd llygredd a llid,
+   Yw'n moddion i gyd, 'rwy'n meddwl.
+
+   Nid oes ond y twyll a'r ddichell ddiffeth,
+   Yn mhob rhyw alwedigeth trwy'r gymdogeth;
+'Does odid un yn dilyn gwedd
+   Gwirionedd yn ddiwenieth.
+
+Arth.  O ni waeth i ti dewi, mi glywes rai'n siarad
+   Fod pregethwyr duwiol yn mynd ac yn dwad,
+Mae'n dda fod rhein'y, gan ddarfod iddi hi,
+   Eglwys Loegr, golli ei llygad.
+
+Rhys.  Mae mwy o buteinied eglwysig,
+   Nag a ddirnad un dyn gwledig;
+Ac mae yng nghysgod crefydd, beunydd trwy bwyll,
+   Beth rhyfedd o dwyll a rhyfyg.
+
+Arth.  Wel gwir a ddywed yr hen wr doetha,
+   Llygriad y peth gore yw'r llygriad gwaetha;
+Pa goleua bo'r ganwyll cyn ei diffoddi,
+   Mwya' yn y byd bydd ei m[w^]g hi yn drewi.
+
+Rhys.  Mae'n wlad wedi goleuo ben bwy gilydd,
+   Waith cyment sy o daeru ac ymgrafu am grefydd,
+A llawer ohonynt hwy'n llwyr heno,
+   'Run ffordd a Lusiffer a Pharo.
+
+   Hwy farnant rai gwirion mewn digofent,
+   'Run fath a Judas am y blwch enent;
+Degymu'r mintys o'r gerddi gwar,
+   A gwneyd camwedd y pedwar cyment.
+
+Arth.  Mi a glywes wr yn barnu
+   Mai drwg ydyw dawnsio a chanu.
+
+Rhys.  Gwir mai drwg yw, os cymer dyn
+   Ei ogoniant ei hun o hynny.
+
+   Mae'n gofyn i ddyn a'i ddonie,
+   Roi'i synwyr a'i holl aelode,
+Ym mhob peth, er clod yn siwr,
+   Yn gyhoeddus i'r G[w^]r a haedde.
+
+Arth.  Ni waeth i ti dewi a dadlu,
+   Nid oes fawr yn gwneuthur felly.
+
+Rhys.  Wel, y neb na wnelo hynny'n ddi stwr,
+   Ym mhob achos mae'n siwr o bechu.
+
+Arth.  Onid ydynt hwy'n dweyd mai'r brenin
+   Yw amddiffynwr y ffydd gyffredin?
+
+Rhys.  Mae'n wir ei fod oddiar ei fainc,
+   Am faeddu pab Ffrainc a'i fyddin.
+
+Arth.  Onid oes rhai o feibion brenin Pryden,
+   Mi glywes yn y post-house, yn caru pabisten;
+Ond am ystraeon nid wyf ddim yn ffond,
+   Mae drwg eu llond hwy yn Llunden.
+
+Rhys.  Wel, yr oeddwn i ar fy ngore
+   Yn ymddiddan a'r brenin gynne,
+Fe basiodd rhyngom tu yma i'r Hob,
+   Beth gerwin o bob geirie.
+
+Arth.  Ymddiddan a'r brenin!  Tybed
+   Ei fod ef cyn ddifalched;
+A glywch chwi, medda'i, mae fe'n siwr,
+   Dan awyr, yn wr diniwed.
+
+Rhys.  O, ydyw'n siwr, mae'r g[w^]r o'r gore,
+   Yn ddiniwed a gonest, am a ddealles i gynne,
+Onibai gnafon a lladron sy ar ei gefn,
+   Ni gaem ni yma well trefn 'rwy'n ame.
+
+Arth.  Er mwyn dyn, pe soniasit ti dipyn
+   Ynghylch y Dreth Fawr a'r Ardreth Brenin,
+Maent hwy ar eu deilied ym mhob lle
+   Yn gyrru yma goste gerwin.
+
+Rhys.  Nid all y brenin sydd a dull breiniol
+   Ddim wrth hynny o warth wahanol,
+Pobl erill sy'n difa ym mbob man,
+   O'r trethi, beth anhraethol.
+
+Arth.  Pwy bynnag sy'n dyfetha'n foethus,
+   Y brenin a'i rwysg yw'r esgus;
+Mae'n mynd yn ei enw trwy'r wlad hon,
+   Gynifer o ddynion cnafus.
+
+Rhys.  Wel, mae llawer pren teg brig-lydan
+   Yn cysgodi bwystfilod aflan,
+Ac adar drwg yn nythu ynddo fry,
+   Nid all e' ddim wrth hynny ei hunan.
+
+   A chwi wyddoch na [w^]yr bon derwen,
+   Pa ffordd y gwinga un gangen,
+Ac felly ni all brenin, er trin pob treth,
+   Wrth ei ddeilied wneyd peth na ddylen'.
+
+Arth.  Wel, dywed ai'r brenin a ddarfu ordro
+   Rhoi treth ar bob ceffyl, fel mae rhai yn caffio;
+Ond am dreth y gole ar bob rhyw gut,
+   Mae'r gair mai Pitt sy'n pwtio.
+
+Rhys.  Nis gwn i heno am un da obonyn,
+   Maent fel cene llwynog, a'i ddichell wenwyn.
+Yn ymroi i gyd-yspeilio'n gas
+   Ein teyrnas, rhad Huw arnyn.
+
+Arth.  Wel, mae'n chwith gan hen bobl weled
+   Gyment o bob cyfnewidied;
+A phe doi rhai fu feirw; mi wrantaf fi,
+   Bydde synnach gan rhei'ny synied.
+
+   Mae'r bonddigion wedi'u witsio,
+   Yn mesur eu tiroedd, yr aflwydd a'u torro;
+Ni ddaeth dim i'r byd, er maint y swn,
+   Mon wenwynig a'r ffasiwn honno.
+
+   Hwy fesurant y ffordd, y coed, a'r caue,
+   Ac fel mae'n g'wilyddus, y perthi a'r cloddie,
+A'u tidau heiyrn a'u celfi chwyrn, -
+   Pe b'ai hi am gyrn eu gyddfe.
+
+Rhys.  Wel, mesuran 'nhw am y siwra,
+   Eu tiroedd, mewn moddion taera;
+Daw'r dydd na roir fawr fwy o hon
+   Na dwylath, i'r dynion tala.
+
+   Ond natur y byd yw cadw twrw,
+   Hir y onoin y tamed chwerw;
+Mi redaf fi draw ar hyn o dro,
+   Mewn cariad i geisio cwrw.  [Diflanna.
+
+Arth.  Wel, rheded pawb lle gallon',
+   Hi aeth yn fyd echryslon;
+Rhaid i denantied ymhob rhyw,
+   Ar f'einioes i, fyw yn feinion.
+
+   Dyma'r tiroedd, mae pawb yn taeru
+   Y byddan' hwy i gyd yn codi;
+Ac ni wiw i ni siarad a gwneyd trwyn sur,
+   Mae'r stiwardied yn w[y^]r stwrdi.
+
+   Rhaid i ddyn ddysgu pratio,
+   Tynnu het, a mynych fowio,
+Ac edrych pa sut yr agorir ceg,
+   A dweyd yn deg, rhag eu digio.
+
+   Ac ni chaniateir mynd i'w gwynebe
+   I siarad, ond ar rai amsere,
+A rhyfedd mor syth, oni leiciant chwi'n son,
+   Yn w[y^]r tonnog, y tront hwy'u tine.
+
+   A rhaid yw eu tendio ar bob achlysur,
+   A mynd i'w cymhorthe, rhag ofn eu merthyr;
+Os gwydde, os cywion, neu berchyll per,
+   Rhaid eu ceisio hwy i'r ger ddigysur.
+
+   Ac os tyddyn fydd ar osodiad,
+   Daw yno i ymryson resiad;
+Ni cheir na threfn, na threial, na thro,
+   Heb iro dwylo'r diawlied.
+
+   Mae'n rhaid i ystiward yn ei falchder
+   Gael llawer mwy o barch na'i feister;
+Onide ni chaiff dyn gwan ddim lle
+   Yn agos, os a fe'n eger.
+
+   Digiwch [w^]r boneddig, cewch bardwn ganddo,
+   Ond os digiwch ystiward, chwi gewch eich andwyo;
+Mae hynny'n druenus ym marn pob dyn,
+   Fod rhyw helynt fel hyn yn rwlio.
+
+   Mae'r byd yn llawn aflwyddiant,
+   Fe'i llyged tynned ar les pob tenant;
+Mae'r bonddigion a'r tlodion, drawsion drefn,
+   Hefo'u gilydd ar ei gefn yn galant.
+
+[Ymddengys Gwenhwyfar Ddiog.
+
+Gwenhwyfar.  Wele, nosdawch, gyda'ch cenned,
+   Rhad Huw yma; a rowch chwi damed?
+
+Arth.  O b'le rwan, hefo'ch cwman ci,
+   Gwenhwyfar, daethoch chwi cyn hyfed?
+
+Gwen.  Dwad ar ddamwen wnes i'r ffordd yma,
+   O ran fod y byd yn gwasgu arna'.
+
+Arth.  Pe buasech chwi er's meityn yn ei wasgu fe'n llym,
+   Nid aethech chwi ddim fel yna.
+
+Gwen.  Nid oes mo'r help, hawdd gennych chwi siarad,
+   Yr ydwyf fi'n ddigon tlawd ac amddifad.
+
+Arth.  Wele'r hen baunes, ar bwy 'roedd y bai?
+   Oni all'sech wneyd llai o ddifrad?
+
+Gwen.  Pa beth a ddifrodes, gadewch glywed?
+
+Arth.  Cyment a gawsoch, ni fu 'run cyn gased;
+Ni chymrasoch erioed, mi wn yn dda,
+   Ddim gofal, ond bwyta ac yfed.
+
+Gwen.  Dyma'r peth a geir os eir yn dlawd,
+   Rhaid dioddef gwawd a choegni.
+
+Arth.  Ni oddefwch chwi ond eich haeddiant eich hun,
+   'Ran ni wnaethoch, g[w^]yr dyn, mo'r d'ioni.
+
+Gwen.  Onid yw'r ddiareb yn dweyd gwir godidog, -
+   Y neb aned i rot, nid eiff byth i bum' ceiniog?
+
+Arth.  O, hel rhyw esgusion dwl oerion di les,
+   Mae'r hen Iddewes ddiog.
+
+   Oni chawsoch chwi gynysgeth holliach,
+   Aur ac arian, ac amryw geriach?
+Chwi allasech ddwad fel finne'n wisgi,
+   I berchen digon, onibai'ch diogi.
+
+Gwen.  Wel, soniwch chwi am ddiogi eiddigus,
+   'Roedd y plant yn fychen, a minne'n afiachus;
+   A pheth a ddisgwylie neb mewn condisiwn,
+   O waith na phwyse gan fenyw o'm ffasiwn.
+
+Arth.  'Doodd wiw i undyn a'ch adwaene,
+   Ddisgwyl gennych fawr o wyrthie,
+'Ran prin y cynhyrfech chwi i roi tro,
+   O'ch cornel i ystwytho'ch carne.
+
+   O! fel y bydde hi yn un bauled,
+   Yn eiste'n domen, na chynhyrfe hi damed;
+Buase'n dda fod y gwydde'n llawer man,
+   Yn eistedd gan onested.
+
+   Dyna fel y bydde hi mor ddigyffro,
+   Trin plant yn ei lludded, a difa'r holl eiddo;
+Ac ysmocio nes aeth hi 'run lliw a'r g[w^]r drwg,
+  Hen boced, gan fwg dybaco.
+
+Gwen.  Wel, ond fy mrest i sy'n llawn caethni,
+   Mae tybaco yn tynnu dwfr ohoni.
+
+Arth.  Yr ydwy'n eich gweled chwi, hyll ei gwawr,
+   Yn yslefrian mewn mawr yslafri.
+
+Gwen.  O rhowch i mi gardod yn ddiragrith,
+   Chwi glywsoch yn bendant mai da ennill bendith.
+
+Arth.  Ni feddi di'r un fendith, mwy na gafr neu fwch,
+   Gwyneb hwch mewn gwenith.
+
+Gwen.  Onid ydyw'r gair yn dweyd yn gywren,
+   Fod bendith i bawb a roddo elusen ?
+
+Arth.  Y fendith ore fuase mewn pryd,
+   Eich curo chwi o'r byd, hen garen.
+
+Gwen.  Ai meddw ydych? fe fuase'n well dull
+   Fy lladd!--O erchyll Iddew!
+
+Arth.  Buase yn llawer amgen lles,
+   Gael dibendod y gnawes bendew.
+
+   Nage, pe gwyddech chwi'r cwmpeini gweddus,
+   Fel yr aeth hi yn baelfed mor helbulus;
+Mae hi'n ddigon o siampl i bawb trwy'r plwy',
+   Am fywiolieth, i fod mwy gofalus.
+
+   'Roedd ei g[w^]r hi'n porthmoneth draw ac yma,
+   A llafn o bwrs melyn, ac yn walch pur ysmala,
+A hithe gartre' yn diogi, ac yn ymdroi,
+   Mor foethus, wedi ymroi i ddyfetha.
+
+   Ond o dafarn i dafarn, 'roedd e'r hen borthmon diofal,
+   Heb fawr edrych at na thir na chatal,
+Ond canu efo'r tanne ac ymlid puteinied,
+   A gwneyd bargeinion a cholli, ni bu'r un cyn erchylled.
+
+   Fr dorrodd a'r wlad, ynte mor ddiawledig.
+   Am filoedd o bunne, mi allaf ddweyd yn ddiarbennig;
+Llwyr wfft i borthmyn am dwyllo'r byd,
+   O! na byddent hwy i gyd yn grogedig.
+
+   Dyma hithe, Gwenhwyfar, wrth ei hen gynefin,
+   Beth bynnag fydde'r ennill, ni hidie hi ronyn,
+Hi eistedde mor bwyllus, ac a smocie ei phibelled,
+   Heb feindio'r un difin mewn gwartheg na defed.
+
+Gwen.  Wfft, wfft i'r fath gelwydd, a goeliwch chwi bellach?
+
+Arth.  Taw, hen hwr dafotrwg, ni fu erioed dy futrach,
+Na'th ddiocach, na'th ffieiddiach, mewn un man,
+   Hen gwrwm, na'th anhawddgarach.
+
+Gwen.  Nid oes mo'r help, mi glywa,
+   Rhaid i'r gwan ddioddef pob trahausdra,
+Ond gobeithio, os colles yn hyn o fyd,
+   Ca'i'n hawsach y bywyd nesa.
+
+Arth.  Wel, dyma fel y bydd rhyw garpie,
+Pan elont hwy'n ddinerth, ac yn ol o feddianne;
+Maent hwy'n rhoi fod y nef, fel llysendy ar dro,
+   I bob ceriach fynd yno o'u cyrre.
+
+   Rhyfedd fel y dwedant mor odidog,
+   Yn gysurus eu geirie, fod Duw'n drugarog,
+Ond pe bai fo drugarocach, mi wn fy hun,
+   Na ddewis ef 'run fo ddiog.
+
+Gwen.  O! nid oes yn y nef ddim gweithio.
+
+Arth.  Wel, nid rhyfedd, g[w^]yr dyn, i chwi son am fynd yno,
+Ond mi wranta na leiciwch chwi byth mo'ch lle,
+   Onid oes yno de a dybaco.
+
+Owen.  O! mae gennych chwi chwedle drwg ysmala.
+
+Arth.  Nis gwn i, pe lleddid fi, pa'r un ysmaleiddia:
+Mi aroses gyda chwi, hyll ei gwarr,
+   I ryw hewian ar yr hwya.
+
+Gwen.  Gobeithio y rhowch chwi cyn eich myned,
+   Fwyd eu lety, a minne cyn dloted.
+
+Arth.  Ni chei gennyf, tra b'wyf yn fy nghof,
+   Y tan a'm twymno, yr un tamed.  [Diflanna.
+
+Gwen.  Wele'r glan gwmpeini,
+   Dyma'r cysur sydd imi;
+Cael fy hoetio a 'maetio ym mhob man,
+   Yn eger o ran fy niogi.
+
+   'Rwy'n ofni 'ran diogi dygyn
+   Mai 'niwedd fydd marw o newyn;
+Canys ni cha'i fymryn, y cwmni mwyn,
+   Yn fy ngwendid, o g[w^]yn gan undyn.
+
+   Ond gan i mi gael fy marnu'n waetha',
+   Mi ddweda i chwi 'nghyffes, fel y gellwch fy nghoffa,
+Os ca'i yma le i eistedd i lawr.
+   Drwy gwynion mawr mi gana'. -
+
+(Alaw, "SWEET WILLIAM.")
+
+"Pob ladi o ddynes led ddiddeunydd,
+Gwrandewch ar gwynion gwrach ddigynnydd;
+Y fi sy'n adrodd fy musgrellni,
+A maint o aflwydd a ddaeth imi,
+   Erwina digwydd, o ran diogi.
+
+"Pan es i ddechre donie dinerth,
+Trin y byd a phob rhyw drafferth,
+Cefais ganwaith, cofus gen'i,
+Am ddilyn mynych serthnych swrthni,
+   Golledion dygyn, o ran diogi.
+
+"Pob trawsneiddwch trist anniddan,
+Pob taeog walle yn t[y^] ac allan,
+Pob rhyw anhap a thrueni,
+Pob aruthr ddamwain a ddaeth imi,
+   Anrhaith dugas; o warth diogi.
+
+"Fy hyswieth doreth dyrus,
+Aeth yn ofer waith anafus,
+Y cig, y caws, a'r menyn gen'i,
+A spwyliai'n aml o ran imi
+   Wneyd cam-drinogeth yn fy niogi.
+
+"Gan hynny, ferched, 'rwy'n eich annog,
+I gym'ryd siampl rhag troi'n ddiog,
+Mae un anhwsmon yn well i'w gyfri,
+Ac yn gynhesach nag anhyswi,
+   Lle bo redegog bar a diogi.
+
+"Mae'r gwr doeth yn rhoi canmolieth
+I wraig dda rinweddol berffeth;
+'Rwyf finne'n llwyn wrthwyneb iddi,
+Cymerwch rybudd o'm trueni,
+   Ym mhob ymddygiad gwyliwch ddiogi."
+
+[Ymddengys Syr Rhys.
+
+Rhys.  Pwy sy yma'n crugleisio mor luosog?
+
+Gwen.  Y fi sydd yma'n dlawd ac anghenog.
+
+Rhys.  O, mi welaf yma'n war,
+   Yr hen Wenhwyfar Ddiog.
+
+Gwen.  Wel, 'rwyf fi mewn cyflwr enbyd,
+   Na wn pa beth i'w wneuthyd.
+
+Rhys.  Mi ddysgaf fi, i'ch llonni yn llawn,
+   Fuddiol iawn gelfyddyd.
+
+Gwen.  Ni waeth i ti dewi a'th ddwndwr dibris,
+   Yr wy'n rhy hen i fynd yn brentis.
+
+Rhys.  O na, fe drefnwyd i chwi swydd ger bron,
+   A wneiff i chwi burion offis.
+
+Gwen.  Pe cawn i ryw offis fechan,
+   Rhag i mi newynu yn anian.
+
+Rhys.  Ffoledd newynu a chadw nad,
+   Tra fyddo'r wlad mor lydan.
+
+   A chwithe'n hen fenyw lysti am gerdded
+   Cewch gystal bywiolieth ag allech chwi weled,
+A chwmni merched o le i le,
+   A'ch gwala o de i yfed.
+
+   Ond rhaid i chwi ddysgu'n ddwysgall,
+   Fedru dangos i fenywod annghall,
+Eu ffortun yn dwt, mewn cwpan de,
+   Fel y gallont hwy'n ddie ddeall.
+
+Gwen.  Mae ofn na alia'i ddim oddiwrthi.
+
+Rhys.  Ni fu erioed beth hawsach, troi cwpan a'i throsi,
+   A dweyd peth a'u plesio, wrth eich pen eich hun,
+   Dyna'r cyfan, fe [w^]yr dyn, am dani.
+
+   Nid rhaid i chwi fyth mo'r ame
+   Na ddywedwch y gwir o'r gore,
+Ran y cythrel sy'n dysgu, ac yn trefnu'r tro,
+   Ac y fo sy'n gwirio'r geirie.
+
+   Dywedwch chwi y bydd rhyw un farw,
+   Fe tynn y diawl e' i foddi neu dorri wddw',
+Ac i gyflawni'ch dywediad, mewn clymiad clir,
+   Dyna hynny'n wir am hwnnw.
+
+Gwen.  'Rwy'n ame y dysga'i ar led osgo,
+   Ond nis gwn i a ydyw'n ddrwg ai peidio.
+
+Rhys.  Mae'r arfer honno wedi'i setlo'n syth,
+   Nid rhaid i chwi byth mo'r hidio.
+
+   Nid oes ond y dichell a chyfrysdra,
+   Yn mynd ymlaen yn y busnes yma,
+Cans holi ac ymofyn i ddeall eu ysgwars
+   Bydd y fortune-tellers tala.
+
+  Lle gweloch wraig ieuanc iachus,
+  Yn berchen hen [w^]r oedranus,
+Dywedwch wrthi fod hwnnw ar dranc
+   Ac y ceiff hi ddyn ieuanc nwyfus.
+
+   A lle bo g[w^]r go ddawnus, a gwraig ddi-dd'ioni,
+   Dywedwch wrth hwnnw bydd farw'r hen ladi,
+Ac y ceiff ail wraig o fenyw deg,
+   Fwyneidd-deg, lwysdeg, lysti.
+
+   Felly dywedwch wrth bawb trwy wenieth,
+   Y peth a feddylioch a blesio'u naturieth;
+Os plesiwch y merched ar hyd y byd,
+   Chwi gewch hoff hyfryd ffafreth.
+
+   Cerddwch trwy degwch hyd deie'r cymdogion,
+   Dysgwch ofer-ddadwrdd, a dehongli breuddwydion,
+Chwi gewch fywolieth, mi wrantaf fi,
+   A chysgu a diogi digon.
+
+Gwen.  Iechyd i'th galon am fy nysgu,
+   Mi a'n fortune-teller ore yng Nghymru,
+Darllenaf desni mawr a man,
+   A threiaf min tan lyg-tynnu.
+
+   Mi gaf bellach yn ddiballu,
+   Ar f'engoch, fywolieth fwyngu;
+Mae dywedyd ffortun i ambell ffrynd,
+   Yn ddigrifach na mynd i grefu.
+
+   Yr wyf wedi cynhyrfu'n bendant,
+   A darn wylltio o ran fy llwyddiant;
+Lle caffwy' 'ngwrando'n rhuo'n rhwydd,
+   Mi bwnia gelwydd galant.
+
+   Ac os daw celwydd i beri canlyn
+   Mae'n hawdd gwneyd esgus cyn bo fo'n disgyn,
+A thaflu'r cwbl drwbl drefn
+   Yn rhywiog ar gefn Rhywun.
+
+   Wel, nosdawch heno, cofiwch i mi'ch annog,
+   I feddwl am ddiwedd menyw ddiog,
+Sy'n mynd ar hyd y byd 'ran diogi a bar.
+   Yn fortune-teller talog.   [Diflanna.
+
+[Ymddengys Esgob.
+
+Esgob.  Mi ddois o'ch blaen, y cwmni hylwydd,
+   Dan enw tad yr holl eglwysydd;
+Myfi yw swcwr, dyddiwr da,
+   Sylfaene cryfa crefydd.
+
+   Sant Paul gynt a roddodd urdda
+   I Timotheus, yr esgob cynta,
+I oruwchlywodraethu'n siwr,
+   Yr Ephesied, yn wr hoffusa.
+
+   A Thitus hefyd, wynfyd iawnfodd,
+   Efe yn ddewisol a'i hurddasodd,
+Ar y Cretiod yn esgob cryf,
+   Ei ddonie dwysgu ddysgodd.
+
+   Yr wyf finne'n deip o'r alwad honno,
+   Dan enw'r esgob mewn gwir osgo,
+Yn dad eglwysydd odidog liw,
+   Hoff urddus, i'w hyfforddio.
+
+[Ymddengys Rhys.
+
+Rhys.  Wele!  Dafydd y Joci, a Thomas, a Jacob,
+   A Modryb Elin Ty'n 'r Ysgol, edr'wch lle mae'r esgob!
+Da geny'n gymhwys gael lle a chwi ymgomio,
+A wariwch eich ceiniog os darfu chwi'ch cinio?
+
+Esg.  Ewch, rog impudent, oddiyma,
+   Gwrando'ch ynfydrwydd chwi ni fedra.
+
+Rhys.  Maddeuwch, f'arnglwydd, y tramgwydd trwch,
+   Yn rhodd na ddigiwch wrtha.
+
+   Mae gen i ewyllys yn fy nghalon,
+   Gael lle i fynd yn berson;
+'Rwy'n gweled y rhei'ny mewn gwlad a thre'
+   Yn o glos yn eu cobe gleision.
+
+Esg.  Taw, lolyn ynfyd lledffol,
+   A'th siarad ansynwyrol.
+
+Rhys.  Wel, mi wnawn, os oes gen i rhy fach stad,
+   Ficar neu gurad gwrol.
+
+   Mi ddarllena Gymraeg ar redeg,
+   A thipyn bach o Saesneg;
+A pheth, fy meistr, ellwch chwi ddweyd,
+   Neu chwenych i mi wneyd ychwaneg?
+
+Esg.  A gai gennyt ti dewi, dywed,
+   A swnio dy ffol gamsynied.
+
+Rhys.  Wel, mi allaf wnenthur yn ddi lai,
+   'Run synwyr a rhai personied.
+
+   Beth sydd i'w wneyd ond darllen ambell Sulgweth,
+   A thendio bedydd a chladdedigeth?
+Mae'r llane bach yma, lawer pryd,
+   Heb rigwm yn y byd o bregeth.
+
+   Ac os pregethir weithie,
+   Nid rhaid mo'r poeni ac astudio'r penne;
+Fe bryn dyn ddigon at iws y plwy'
+   Yn hawddgar am ddwy geinioge.
+
+   A pheth a nad imi fedru tendio,
+   A chodi ar y degwm pwy bynnag fo'n digio,
+Ac oni thalant hwy bob peth,
+   Gwneyd iddynt trwy gyfreth gwafro.
+
+   Felly mi leiciwn yn fy nghalon,
+   Gael mynd yn [w^]r eglwysig, i wisgo dillad gleision;
+Pe t'rawech chwi gyda fi am le da,
+   Mi fyddwn mewn bara purion.
+
+Esg.  Ni fuost ti erioed, un ffol ei ledpen,
+   O fewn i Cambridge na Rhydychen.
+
+Rhys.  Ni chadd y rhai fu yno fawr wellhad,
+   Ni waeth i ni'n gwlad ein hunen.
+
+Esg.  Nid a neb i'r cyfryw swydde,
+   Heb fod yno'n profi eu donie.
+
+Rhys.  Mae'n hawdd medru rheol ddynol ddysg,
+   Sy'n gyffredin ym mysg yr offeiniade, -
+
+   Flowlio a hela, a chware cardie,
+   Ymladd ceiliogod, a thrin merchede,
+Darllen papur newydd, fel y byddan' nhw,
+   Ac yfed cwrw am y gore.
+
+   Mi fedra fyned trwy ddichellion,
+   'Rhyd plase gw[y^]r bonddigion;
+Dyna'r fan lle ca'i'n ddi feth,
+   Mewn barieth fywolieth burion.
+
+   Mi gaf ddweyd fy helynt a welwyf wrth ffowlio,
+   Pa fodd y bydd y tenantied yn contreifio;
+Pa'r un fo'n dda ei lun, a pha'r un fo'n ddi les,
+   Fel caffwyf mewn gwres fy nghroeso.
+
+   Lle bo denant cryf i'w ganfod,
+   Rhaid dweyd gellir codi ar hwnnw hylldod;
+A lle bo un gwan, eu hwylio 'nhw'
+   I orffen hwnnw yn hynod.
+
+Esg.  Mae'n hawdd gweled, pe cai ti gyfle,
+   Y gwneit ti'n hwylus ddrwg annele.
+
+Rhys.  Pe bawn i yn berson, a fydde bai
+   Am wneuthur fel y gwnelent hwythe?
+
+Esg.  Dos oddiyma i ofer ddwndro.
+
+Rhys.  Gobeithio nad ydych chwi ddim yn digio,
+Rhag ofn, fy meistr, mewn trawsder trwch,
+   Y mynnwch fy ysgymuno.
+
+Esg.  Hawdd y galla'i wneuthur felly.
+
+Rhys.  Wel, beth os bydde arain i dalu?
+Pe bai fastardied lond y fro,
+   Cai fy 'menydd ei safio am hyany.
+
+   Mae yn nghyfreth esgob ryw arfaeth osgo,
+   Bron mwy diawledig na chyfreth Llandeilo,
+Mae ganddo gynffonne a blaene blin,
+   A llawer tin sydd tano.
+
+   Hwy ddaliant ychydig bach o fater
+   O gwrt i gwrt, ac o chwarter i chwarter;
+Nid oes un blewyn yn eich plith
+   O fendith na chyfiawnder.
+
+   Ond yr arian sy'n gwneyd pob gwyrthie,
+   Er bod rhai dynion yn bostio eu donie;
+Yr arian sy'n gyrru'r ysgolheigion rhydd,
+   I gyrredd y llefydd gore.
+
+   Ni bydd mab i boblach wladedd lwydion,
+   Ond ficer neu gurad gwaredd ei foddion;
+Nid oes, wedi dysgu pob disgwrs,
+   Ond y gore ei bwrs am berson.
+
+Esg.  Paham y rhoddi di yma'n ddibaid,
+   Y cyfryw g'wilydd ar fugeiliaid ?
+
+Rhys.  Ond am eu bod, gwybyddwch pam,
+   Yn w[y^]r diofal am eu defed.
+
+   Yr wyf fi'n cyff'lebu'n barod
+   Y rhai drwg i'r hyslau a'r drogod,
+Heb hidio'n defed, doed a ddel,
+   Nes cant hwy afel yn y cnyfod.
+
+   Mae un ysgub ddegwm gan ambell berson,
+   Yn werthfawrocach nag eneidie'r holl blwyfolion,
+'Ran os cant hwy ddim colled yn y degwm cu,
+   Hwy ant i gwerylu'n greulon.
+
+   Ac er iddynt weld y plwyfolion yn anaele,
+   Yn rhedeg yn chwidir ymhob rhyw bechode;
+Ac yn mynd tuag uffern o'u blaene yn syth,
+   Ni chynhyrfant hwy byth mo'r pethe.
+
+Esg.  Pa beth all nac esgob na pherson gwisgi,
+   Aruthr yw'r hanes, wrth y rhei'ny?
+
+Rhys.  Beth yw gwaith bugail ond cadw, os gall,
+   Yr un fo mewn gwall rhag colli.
+
+Esg.  Onid ydys yn darllen ac yn gweddio,
+   Y modd y mae'r eglwys wedi apwyntio?
+
+Rhys.  Ni wnaiff gwas cyflog, mi wn yn dda,
+   Dan gellwer, ond lleia' gallo.
+
+   Mae'r ffurfie hen ffasiwn mewn hoffusrwydd,
+   I borthi'r eneidie, onid aeth hynny'n annedwydd;
+Ac fe godwyd llawer ymhob lle
+   Yn awr o ddegyme newydd.
+
+   Mae hynny'n arwydd union
+   I'r golwg, pa le mae'r galon;
+A pha un ai degwm ai eneidie'r praidd
+   Sy'n gafaelu yng ngwraidd ei galon.
+
+   Ond wrth ffrwyth yr adwaenir pob pren a'i dyniad,
+   A farno a fernir, ni waeth hyn o lar'nad,
+Onibai fod rhai'n cael gras Duw yn glir,
+   I dderbyn y gwir trwy gariad.
+
+Esg.  Och!  Och druenus boenus bennod,
+   O feddwl hyn anfuddiol hynod,
+Fod cyment llygredd trwy'r ddull hon,
+   Gall pob rhyw ddynion ddannod.
+
+   Mae'r fuchedd ddrwg yn amlwg ymlid,
+   Fel nod yw'r hyllfarn i ni trwy'r hollfyd,
+Drygioni'n gwlad anurdda'n glir
+   Yr eglwys gywir oglud.
+
+   Mae achos mawr trwy deimlad
+   I ganu prudd alarnad,
+Am weinidoglon Eglwys Dduw,
+  Mor hagar yw ei rhwygiad, -
+
+(Alaw--"AMOR EUS," neu "IANTO'R COED.")
+
+   "Clyw, Eglwys Loeger, ffraethber ffri,
+   Hap lwyra 'stad, pa le 'reist ti,
+Yng nghanol d'urddol frawdol fri,
+   I'r fath drueni anian.
+'Nol dwediad Gildas atgas wawr,
+   Y gwyfaist awr yn gyfan;
+Cans dy weinidogion sydd dan ser,
+   Yn haeddu eger ogan.
+
+   "Trwm achos ofni'n enbyd sy,
+   Beth wneiff y wlad gyffredin lu,
+Tra bo'r blaenoriaid harddblaid hy',
+   Wedi'u dallu gan dywyllwch;
+A'r dall truenus warthus wall,
+   Yn t'wyso'r dall, dyellwch
+Mai yn y ffos, anniddos nerth,
+   Mewn galar serth, y syrthiwch.
+
+   "O! chwi rai deillion llyrfion llawn,
+   Sy'n son am Grist a'i ddidrist ddawn,
+Ac heb adnabod eto'n iawn,
+   Mo'i hollol gyfiawn allu;
+Pa fodd y byddwch, tristwch trwm,
+   Pan ddarfo swm rhesymu?
+Ni feddwch geidwad yn eich plith,
+   Ond melldith, rhagrith rhygry'.
+
+   "Gan hynny profwn bawb ger bron,
+   Beth dal rhyw enw llanw llon,
+Am ffurfiau'r Eglwys hardd-ddwys hon,
+   Dyst oerion heb ystyried;
+Na chael erioed iach oleu-ryw,
+   Gwirionedd Duw i'r ened,
+A chym'ryd ffalster yn lle ffydd,
+   Bydd prudd y dydd diweddied."
+
+   Ffarwel yn awr, yr wy'n mynd ymeth,
+   Gweddied pawb am wir wybodeth,
+Dallineb ysbryd enbyd wawr,
+   Sy heddyw'n fawr ysyweth.  [Diflanna.
+
+[Ymddengys Ustus.
+
+Ustus.  Mi ddes o'ch blaene,'r cwmni gweddus,
+   Yn awr ar osteg dan enw'r Ustus;
+Gen i mae'r pen awdurdod ffraeth,
+   I wneyd llywodraeth fedrus.
+
+   Mae'r byd mor llawned o elynion,
+   Sef dynion gwresog o natur groesion,
+Yn fawr eu brys mewn tref a bro,
+   Am yrngyfreithio yn frithion.
+
+   Yn ol eu holl gynddaredd erchyll,
+   A'u naws wenwynig, ni sy n ennill;
+Oherwydd hynny mi alla' yn hy,
+   Hap hynod, ganu pennill, -
+
+(Alaw--"GONSET GRUFFYDD AP CYNAN.")
+
+"Chwychwi gyfreithwyr, barnwyr byd,
+Dewch ynghyd, braf yw'n bryd,
+Yma ar hyd, mewn mawr anrhydedd.
+I ni mae'r mawredd ymhob man,
+I ni yma'n awr mae'n fawr y fael,
+Gwych a gwael a raid ein cael,
+O, mor ddiffael yw mawrdra ffylied!
+I ni mewn rhediad yn ein rhan,
+Er bod y gyfraith rwyddfaith rad
+Yn dda'n ei lle trwy ddawn wellhad;
+Nyni'n mhob gwlad sy'n chwanog ledio,
+Ffordd bo ni'n leicio, am eiddo a mael,
+Wrth fedru chwareu mewn awch hy',
+Y gath ddwy gynffon yma'n gu,
+'Ry'm ni ymhob llu yn medru moedro
+Dan gyfryw gwafro i gogio'r gwael.
+
+"Tan rith cyfiawnder llawnder llwydd,
+Yr y'm ni'n rhwydd yn trin ein swydd,
+Rhaid in' o'n g[w^]ydd trwy guddio'n dyfes,
+Os mynwn fantes yma i fyw,
+Wrth ddweyd yn deg a thido'n dost,
+O ddelio'n rhydost mae'r mawrhydi,
+I gadarn godi, a llonni ein lliw.
+Er teced cyfraith ffraethwaith ffri,
+Ag arian hardd ni a'i gwyrwn hi,
+I brynnu bri neu dorri'r dyrus,
+Y wobr drefnus a wna'r tro,
+I ni mae'r braint, i ni mae'r bryd,
+I ni mae'r parch, i ni mae'r byd,
+I ni o hyd mae hyder cywaeth,
+Tra dalio cyfraith yn ein co'."
+
+[Ymddengys Arthur.
+Arthur.  A glywch, onid ydych chwi yn llafan lysti,
+   Ac yn gene pur lodog, i ganu baledi?
+Bydde cwilydd gan lawer ddangos ei lun,
+   Y ffasiwn ddyn ddi-dd'ioni.
+
+Ust.  Ond y fi yw'r pen cyfreithiwr eglur,
+   'Nol rhwym a rheol presennol synwyr,
+Sydd yn trefnu i fynnu'n faith
+   Hynotaf gyfraith natur.
+
+Arth.  Os chwi yw'r cyfreithiwr, 'delw'i byth Lanfrothen,
+   Oni row'n i chwi agos dair a chweigen,
+Pe dysgech chwi fine'n dwrne tost,
+   I ymgred a rhoi cost yn gywren.
+
+   'Rwy'n ame pe bawn yn wr o gyfreth,
+   Y mynnwn diroedd beth didoreth;
+Siawns am fod yn gnafus mewn dyrus daith,
+   Ac ystwrdio, na chawn waith stiwardieth.
+
+Ust.  Digon i bawb un busnes parod,
+   Nid iawn i neb ymgyrredd gormod.
+
+Arth.  Wel, dyma'r diawl ei hunan, hai, hwi, hai,
+   Yn bwrw'r bai ar bechod.
+
+   'Does neb fwy'u rhaib a'u barieth,
+   Na phersonied a gw[y^]r y gyfreth,
+Mi wn y cym'rech pe cae'ch chwi'ch bryd
+   I'ch rhan yr holl fyd ar unweth.
+
+   Dyma chwi a'ch cyfreithie a'ch papure parod,
+   Wedi dwyn yma'n erwin feddianne man aerod,
+Ac yspeilio llawer g[w^]r bonheddig da,
+   Drwy'ch dewrder a'ch awdurdod.
+
+   A pheth yw'r ymrysone sy rhwng personied,
+   Am y degwm a'r eglwysi, nid oes neb mor glosied,
+Tri lle neu bedwar gan ambell un sydd,
+   Fel y mae'n gywilydd gweled.
+
+Ust.  Wel, beth am danoch chwithe'r hwsmyn,
+   Onid y'ch dueddol i fwy nag un tyddyn;
+Mae trachwant Adda, trecha' tro,
+   Ym mhawb, 'rwy'n coelio,'n canlyn.
+
+Arth.  Wel, dyma ni heb fedru,
+   Ond hau, a chau, a phlannu,
+A chwi a'ch bath yn hel tir pob man,
+   I ddwyn ein rhan er hynny.
+
+   Y cyfreithwyr a'r personied,
+   A r siopwyr a'r apothecaried,
+Yn dwyn hynny allont o diroedd cu,
+   I'w gwinedd, gael gwasgu'r gweinied.
+
+   Ac os bydd g[w^]r mawr a chanddo fater,
+   Fe'i caiff ef mewn gafel ar ei gyfer;
+Ond am ddyn tlawd, O! sa' di'n ol,
+   Mae hwnnw'n rhy ffol o'r hanner.
+
+   Och! faint o diroedd sydd wedi myned
+   Yn union i'r un sianel a thir yr hen Sioned:
+Ond ni chuddir Dyffryn Clwyd a m[w^]g y dre',
+   Daw melldith i'r gole i'w gweled.
+
+Ust.  Pechaduried y'm ni o'r taera,
+   Bob swyddog er oes Adda,
+Nid oes di fai a sai' yn deg
+   I daflu carreg gynta'.  [Diflanna.
+
+Arth.  O, cais fynd mewn cyffro,
+   At y gyfreth 'rwyt ti'n gwefrio,
+Am ysbio mantes a chael gwall
+   Ar ryw ddyn dall i'w dwyllo.
+
+   Chwi a glywsoch yma ar gyfer
+   Yr esgob a'r ustus yn ffrostio'u gwychder,
+Mai nhw sy'n trefnu ac yn plannu i'n plith
+   Y fendith a'r cyfiawnder.
+
+   'Roedd un yn bostio'i weddi a'i bregeth,
+   A'r llall mor gyfrwys yn bostio 'i gyfreth;
+Ond y fi raid weithio a ffwndro'n ffest,
+   Gael talu am eu gorchest heleth.
+
+   Er eu bod hwy yn ymddyrchafu,
+   Bob un yn hollawl yn ei swydd a'i allu;
+Gwaith yr hwsmyn sydd ar dwyn
+   Yn eu dal hwy'n fwyn i fyny.
+
+   Beth bynnag a fyddo beunydd
+   O g'ledi arnynt hwy trwy'r gwledydd,
+Yr hwsmon truan ym mhob tre'
+   Raid ddiodde'r coste a'r cystudd.
+
+   Os digwydd bod rhyw helyntion,
+   Neu ymddigwd rhwng boneddigion;
+Hwy daflant y cwbwl drwbwl drefn,
+   Mor esmwyth, ar gefn yn hwsmon.
+
+[Ymddengys Rhys.
+
+Rhys.  Pwy sydd yma mor ddigysur,
+   Yn erthwch, ai chwi yr hen Arthur?
+
+Arth.  O! dos oddiyma, a thaw a son,
+   Mae'n swga gen i ddynion segur.
+
+Rhys.  Och fi! wr, pa beth a'ch cynhyrfodd?
+   Mae rhywbeth yn eich moedro chwi yn eich ymadrodd.
+
+Arth.  O! gofid y byd ac amryw beth,
+   Yn lanweth a'm creulonodd.
+
+   Och! pe clywsit ti gan daclused,
+   'Roedd yr esgob a'r ustus yn ymffrostio'u gweithred,
+Ac yn dweyd mai nhw, trwy'r byd yn glau,
+   Sy'n ethol, y ddau benaethied.
+
+   Ond y fi'r hwsmon gwirion goryn
+   Sydd ddydd a nos mewn gofid dygyn,
+Yn gorfod, er maint eu braint a'u bri,
+  A'u trawsder hwy, dalu trostyn'.
+
+Rhys.  Wel, nid wrth ei phig mae prynnu cyffylog,
+   Ac ni wiw gyrru buwch i ddal ysgyfarnog;
+Gwell i bawb y drwg a wypo'n llwyr
+   Na'r drwg nis g[w^]yr yn wasgarog.
+
+   Gan hynny, 'r hen wr hoew,
+   Gadewch gael chwart o gwrw;
+Ni gawn ymgomio a swnio heb sen
+   Yn hynod uwch ben hwnnw.
+
+Arth.  Nid ydyw'r byd yn fforddio
+   Yr awrhon i mi fawr wario;
+Ond nid a'i am beintyn sydyn syth
+   Yn ddigalon byth i gilio.
+
+Rhys.  Ni phrisiwn i ddraen fy hunan
+   Er eich tretio o werth un rotan.
+
+Arth.  'Does dim i'w ddweyd, 'rwyt ti'n ddi feth,
+   Rhaid adde, 'n gydymeth diddan.
+
+Rhys.  Dyma at eich iechyd da chwi a minne.
+
+Arth.  Diolch yn fawr, mi yfa' 'ngore;
+Fel y gallwy' ddisgwyl rhwydd-deb cry,'
+   Yn rhwyddach i werthu'r heiddie.
+
+Mae gennyf dros gan' hobed
+O haidd wedi rhuddo, nid eiff byth cyn rhwydded:
+Oni fedra'i'n rhywle gael cyfle cu
+   I lechian, a'i werthu'n wlychied.
+
+Rhys.  Hawyr bach! ni fu 'rioed beth hawsach,
+   Cym'ryd llafur da'n batrwm, pe b'ai'r llall butrach.
+
+Arth.  O, mi wn y cast er's meityn byd,
+   I ymadel ag yd afiach.
+
+   'Ran felly y gwela'i mewn tywyll a gole,
+   Bawb ag a allo'n twyllo'n mhob tylle;
+Maent hwy'n gweled hynny'n fusnes da,
+   Ar f'einioes, mi gogiaf finne.
+
+Rhys.  O! tric net iawn i gogio'r ecseismon,
+   Rhoi'r sache a'r haidd wrth raffe yn yr afon,
+Nid ydyw gwyr y North am dwyllo'n wir
+   Wrth y Deheudir ond rhyw hedion.
+
+   Mae nhw yno ddydd Sul mor berffeth,
+   O gwrdd i gwrdd, o bregeth i bregeth;
+Ar fore ddydd Llun, nid oes dim a'u gwellha,
+   Hwy fyddant yn gafra am gyfreth.
+
+   Mae rhai yn dwyn defed, a'r lleill yn bragu,
+   Rhai erill yn infformio, ac yn swnio achos hynny;
+'Does dim o'r fath ladron croesion crach
+   A gwyr Mynydd Bach am bechu.
+
+Arth.  Maen' nhw'n ymhob man, 'rwy'n coelio,
+   A'u hewyllys bawb 'nol a allo;
+Anfynych y ffeindir un glan di-feth,
+   Wrth ddirnad, heb rywbeth arno.
+
+Rhys.  Wel, yfwch i gadw'ch calon,
+   At iechyd da pob hwsmon.
+
+Arth.  Onibai'n bywyd a'n hiechyd ni,
+   Mi wn, byddech chwi'n o feinion.
+
+Rhys.  Gadewch heb rwystr eiste,
+   Mae digon o godiad ar gatal ac yde;
+Chwychwi a'ch ffasiwn, hyn o dro,
+   All fforddio gwario o'r gore.
+
+Arth.  O, rhaid i mi edrych beth a wnelw',
+   Pe gwydde 'meistr tir 'mod i yn cadw twrw,
+Fealle y code fo bum punt yn y man
+   Ar fy nhyddyn o ran heddyw.
+
+Rhys.  Ha fab, rhag c'wilydd, 'dwy'i ddim yn coelio,
+   Mae amser i alaru ac amser i ddawnsio.
+
+Arth.  Oes, amser i bob amcan, mi wn fy hun,
+   Ond doeth ydyw'r dyn a'i hadwaeno.
+
+Rhys.  A oes ini amser beth yn ngweddill,
+   Y gallem ni heb anair ganu yma bennill?
+
+Arth.  Neb a wnelo heb anair un ffafr yn ffest,
+   Fe fydd iddo orchest erchyll.
+
+Rhys.  Wel, canwch chai gerdd i ddechre,
+   Ac yna'n fwynedd mi ganaf inne.
+
+Arth.  Dyna ben, mi ganaf gerdd fy hun,
+   Ni wn i fawr, fe [w^]yr dyn, ar danne.
+
+Rhys.  Wrth gofio, dewch ac yfwch,
+   Ac yna'n well chwi genwch.
+
+Arth.  Dyma at ein hiechyd ni bob un,
+   Yr hwsmyn dygyn degwch.
+
+   Mi ganaf yma bennill cryno,
+   O glod i ni'n hunen heno,
+Nyni yw'r dynion dewrion dw',
+   Er maint maen' nhw'n ei frolio, -
+
+(Alaw--"PRINCE RUPERT.")
+
+"Yr hwsmon mwyn rhadlon hyfrydlon ei fryd,
+Sy'n haeddu'i ddyrchafu a'i barchu trwy'r byd,
+   Er bod i'r brenin barch a braint,
+   A'r esgob enwog swyddog saint,
+Mewn pwer foddus pwy [w^]yr faint, pur fantes eu byd;
+   A'r ustus mawr ei ystyr,
+A'r cownslors a'r cyfreithwyr, sy'n brysur eu bryd,
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.
+
+"Ond llafur yr hwsmon, wr esmwyth ei ryw,
+Sy'n cynnal y brenin a'i fyddin yn fyw,
+   Efe sy'n llanw eu dannedd dig,
+   A'r bara, a'r caws, a'r bir a'r cig,
+Pob lleidr balch a'n llwyd ei big, heb aredig i'r [y^]d,
+   Gan yr hwsmon mae trinogeth,
+Llin, gwlan, a holl raglunieth bywiolieth y byd,
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.
+
+"Yr esgob a rwysgant a'i ogoniant i'w got,
+Rown i, onibai'r degwm, am ei reswm ef rot,
+   Ac yntau'r deon fwynlon fant,
+   A'r offeiriadon chwerwon chwant,
+
+Ar gefn y plwyf maen' hwy a'u plant, a'u holiant o hyd,
+   Mae'n rhaid i'r gweilch bon'ddigedd,
+Gael bara dan eu dannedd o rinwedd yr [y^]d,
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.
+
+"Efe yw tad-bedydd pob gwledydd yn glir,
+A phen pob celfyddyd rhai diwyd ar dir,
+   Rhaid i bob crefftwr gweithiwr gwan,
+   Ymofyn yr hwsmon iddo'n rhan,
+Ni all neb fyw mewn tref neu lan, heb lunieth mewn pryd,
+   Digonedd o haidd a gwenith,
+Sy'n porthi pob athrylith a bendith mewn pryd,
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd."
+
+Rhys.  Wele, moliant i hwch Bryn Mulan,
+   Oni thawodd y g[w^]r a geran,
+Pwy fuase'n disgwyl ei fod o,
+   Mor hynod am ei frolio'i hunan?
+
+Arth.  Wel, brolied pawb ei ore,
+   Mi ddywedes i'r gwir bob geirie.
+
+Rhys.  Os oes i bawb ganmol ei waith ei hun,
+   Rhaid i minne'n ddiddychryn ddechre, -
+
+(Alaw--"SPAIN WENDDYDD.")
+
+"Wel, teimled a barned pob un,
+'Rwy'n chwennych gwneyd heddwch cytun,
+Pa fodd y gall hwsmon gael lles,
+Er cymaint ei rinwedd a'i wres,
+Beth fydd e'n nes wrth feddu'n wir
+Anrhydedd teg o ffrwythau tir,
+Onibae fod gwlad faith rad a thref
+Yn treulio'i foddion unicn ef?
+
+A pheth a wnai'r hwsmon dan 'rhod,
+Heb frenin a byddin yn bod,
+Dysgawdwyr a sawdwyr i'w swydd,
+Rhag blinion elynion di lwydd?
+Y rhei'ny'n rhwydd wnai aflwydd noeth,
+Yn neutu'r byd a'u natur boeth,
+Onibai penaethied nerthol glau,
+Ni fydde un heddwch i'w fwynhau.
+
+"A'r ustus, [w^]r trefnus bob tro,
+Sydd berffeth a'i gyfreth i'w go',
+Yn taeru, ac yn rhannu 'mhob rhith,
+Gyfiawnder, mewn plainder i'n plith:
+Neu bydde melldith ym mhob man,
+Lledrata a lladd trwy dref a llan,
+Oni bai fod cyfraith araith wir,
+Hi ai'n anrhaith hwyl ar for a thir.
+
+"Mae pob galwedigeth ar dwyn,
+Wedi'i threfnu a'i sefydllu'n bur fwyn
+Fel cerrig mewn adail hwy wnan',
+Yn y murie rai mawrion a man,
+Pob un yn lan a geidw le,
+I glod a thrinieth gwlad a thre',
+Pob swydd, pob sail, pob dail, pob dyn
+Sy'n dda'n ei hardd sefyllfa'i hun.
+
+"Mae'r deyrnas mewn urddas a nerth,
+Gwedi'i rhol fel un corff lanw certh,
+Yn y pen y mae'r synwyr a'r pwyll,
+A'r galon yw'r golwg ar dwyll;
+Y pen yw canwyll, cynnydd maeth,
+Aelodau'r corff a'u lediwr caeth,
+Mae'r dwylo a'r traed mewn daliad drud,
+A'r bysedd bach tan bwyse'r byd.
+
+"Nid alliff, deallwch, un dyn,
+Fyw'n gryno yma heno arno'i hun,
+Rhai'n barchus, neu drefnus iawn draw,
+Rhai'n weinied yslafied islaw,
+Pob un a ddaw a'i ben i'r ddol,
+Yn ol sefyllfa rhedfa rhol,
+Fel cocys melin wedi rhoi
+Rhwng ffyn y droell i'w phwnio i droi.
+
+"Gan hynny 'rwy'n deisyf ar bob dyn,
+Na ymffrostied yn ei alwad ei hun,
+Ni ellir byw'n ddifyr ddi-wall
+Mewn llwyddiant, y naill heb y llall;
+Ow! barna'n gall, pwy bynnag wyd,
+Fod rhaid i'r adar man gael bwyd,
+Mae pob sefyllfa a'i gyrfa'n gaeth,
+I ogoneddu'r Hwn a'i gwnaeth."
+
+Arth.  Wel, iechyd i'th goryn gwrol,
+   On'd oedd gennyt ti gerdd ryfeddol?
+Ni wn i, pe buase hi yn ilawer lle,
+   Na wnaethe o'r gore yn garol.
+
+Rhys.  Wel, barned pawb o'r ddeutu,
+   Na chures i chwr ar ganu.
+
+Arth.  Ie, canmol dy waith wnei di yn dy w[y^]n
+   Nis gwn i fy hun mo hynny.
+
+Rhys.  Dyma at eich iechyd da chwi a minne,
+   Ni a yfwn gwrw, pwy bynnag oedd y gore.
+
+Arth.  Yn wir, mae arna i syched glan
+   Wrth wrando ar dy gan di gynne.
+
+Rhys.  Yfwch ddracht yn harti,
+   Hi wneiff i chwi ddinam dd'ioni.
+
+Arth.  Pe'r yfwn i gwrw cryf y King's Head,
+   'Wnai damed o niwed imi.
+
+Rhys.  'Wnai gwrw yn y byd i chwi mo'r meddwi,
+   A chwithe'n wr a chorff cry' lysti.
+
+Arth.  Wel, ni phrisiwn i byth yma flewyn pen,
+   Pe gwariwn heb gynnen gini.
+
+Rhys.  Pam y rhaid i chwi mo'r hidio,
+   A chennych ar eich tyddyn gyment eiddo?
+
+Arth.  Oes, mae gen i stoc dda, ac aur yn fy nghod.
+   Moes i mi ddiod eto!
+
+   Och!  Beth fyddis nes er rhyw ddyferyn,
+   Dewch a dau chwart ar unweth, ni phery hyn ronyn;
+Beth, codi i dendio'r ydych chwi,
+   Mae Cadi neu Fari'r forwyn?
+
+   Gan ddarfod i mi fynd i'm hafieth,
+   Mi fynna' wneyd yma ryw lywodreth,
+Yr awr geir yn llawen, 'cheir mo honno'n brudd,
+   Mi fynnaf inne lawenydd unweth.
+
+   Beth glywes i ddweyd wrth gofio,
+   Ond fyddi di weithie yn dawnsio?
+'Rwy'n ame dy weld gyda Neli'r Clos
+   Ryw gyda'r nos yn hasio.
+
+   A ga'i gennyt roi yma dro go fychan,
+   Mi a fum yn ddawnsiwr glew fy hunan,
+Ond mae'r byd yma'n sobri dyn ym mhob swydd,
+   Fe ddarfu'r awydd rwan.
+
+Rhys.  Wel, i'ch plesio chwi, mi ddawnsia i ngore,
+   Tyred y cerddor, hwylia dithe.
+
+Arth.  O! iechyd i'r galon, dyna wych o step,
+   Ow! tewch a'ch clep, f' eneidie.
+
+   Bendith dy fam i ti, 'r Cymro hoew,
+   Gwaed y garreg! hwde gwrw,
+Ac yfa'r cwbwl, y Cymro cu,
+   Ran 'rwyt yn ei haeddu heddyw.
+
+Rhys.  Oni fydde'n ffeind i chwithe'n fwyngu,
+   Ddawnsio tro, a chwithe'n medru?
+
+Arth.  Yr ydw'i am dani hi yn union dul,
+   Dechreued e'n gynnil ganu.
+   Dewch a'r hors peip i'ch ewythr Arthur,
+   A pheidiwch a'i chware hi'n rhy brysur.
+
+Rhys.  Dyna i chwi ddyn, awch wydyn chwant,
+   Yn canlyn y tant yn gywir.
+   O! iechyd i galon yr hen geiliog,
+   Dyna step yn c'lymu'n gynddeiriog.
+
+Arth.  Ni chlywai'n iawn gan faint y swn,
+   Mo'r tanne gan y clepgwn tonnog.
+
+* * *
+
+Yn dangos ei fod yn feddw, yn
+cysgu, a thoc yn siarad drwy ei hun.
+
+Rhys.  Gorweddwch ar lawr y parlwr,
+   Dyna wely llawer oferwr.
+
+Arth.  Wel, cysgu yn y funud a wnaf fi,
+   Dondia nhw'i dewi a'u dwndwr.
+
+Rhys.  Ust! tewch, fy 'neidie, a nadu,
+   'Dewch lonydd i'r gwr gael cysgu;
+O! na wrandewch beth ddwed e', g[w^]yr dyn,
+   Mae fe'n siarad trwy'i hun, mi wn hynny.
+
+Wel, ni weles i erioed, mi allaf dyngu,
+Un mor afreolus yn ei wely.
+
+Arth.  Hai, Robin, dilyn y da yn glos,
+   Dacw'r eidion yn mynd dros yr adwy.
+
+Rhys.  Wel, gan fod yr hen froliwr mor anodd ei riwlio,
+   Mi a'i gadawaf ar gyfer, boed rhyngddynt ag efo,
+Ac a ddiangaf yn siwr heb dalu dim siot,
+   Fe geiff yr hen got ymgytio.
+[Diflanna Rhys.
+
+Arth.  Wel, mae gen i feddwl, os byw fydda',
+   Ddygyd caue Sion Ty Nesa';
+Mi gaf yno ddigonedd o frig [y^]d,
+   Fe eiff y farchnad yn ddrud, mi wranta.
+
+   Mi gadwa'r ddas lafur hyd Wyl Ifan
+   Heb ei thorri, mae hi'n gryn werth arian,
+Ac mae llofft yr [y^]d cyn llawned a dalio;
+   I ddiawl, oni chasgla'i gan'punt eto.
+
+   Holo! gwaed canmil o gythreulied,
+   Dacw ddrws yr ysgubor yn llydan agored,
+A'r moch a'r gwydde'n y llafur glan,
+   Hai, soch, hwy lyncan sached,
+
+   Gaenor, Cadi, Susan,
+   Dyma helynt hyllig, ceisiwch ddod allan.
+
+[Ymddengys Tafarnwr.
+
+Taf.  Hold, 'rhoswch, peidiwch a thorri'r bwrdd,
+   Ydych yn chwenych mynd i ffwrdd ttw'ch hunan?
+
+Arth.  O! bendith fy mam am fy stopio'i dipyn,
+   Yr oeddwn i wedi gwylltio'n erwin.
+
+Taf.  Yr oeddych yu llywio'n ddrwg eich llun,
+   Ac yn siarad trwy'ch hun er's meityn;
+Fe ddarfu i chwi daflu a thorri cadeirie,
+   Dowch, ceisiwch hwylio i gychwyn adre.
+
+Arth.  O, dweyd y gwir i ti sy'n ffrynd,
+   Mae bwriad gen i fynd y bore.
+
+Taf.  Cawsoch bymtheg chwart yn gyson
+   O gwrw, mae hynny'u goron,
+A'ch bwyd hefyd yn costio swllt,
+   Dyna chwe' swllt yn union.
+
+   Talwch y siot heb hir ymdaeru.
+
+Arth.  Aroswch, gadewch imi edrych o'm deutu:
+Mae'r dyn oedd gyda fi yn hyn o le?
+   Bydde yn deilwng iddo ynte dalu.
+
+Taf.  Os daftu hwnnw ddiauc allan,
+   Y chwi geiff ateb am y cyfan.
+
+Arth.  Dyna esiampl i bawb lle bynnag y bo,
+   I edrych ato'i hunan.
+
+Taf.  Dewch, oni thelwch chwi yn y funud,
+   Cewch dalu rhagor ar fyrr ennyd.
+   'Da'i ddim i ddadle a chwychwi,
+   Ond diolch i chwi am eich coegni.
+[Diflanna Tafarnwr.
+
+Arth.  Diolch i tithe, chwilgi tost,
+   Am fwgwth cost mor wisgi.
+
+   Nage, glywsoch chwi, bobl glysion,
+   Goeced oedd yr hangmon:
+Mi glywswn arnaf, pan oedd e'n flin,
+   Roi cic yn ei din e, 'r dynion.
+
+   A welwch chwi, dyma'r peth geiff dyn truan,
+   Ar ol colli'i gof, a gwario'i arian;
+Tafod drwg, a'i alw'n fochyn bo lol,
+   A'i bacio'n hollol allan.
+
+   A phe gyrrwn y wraig neu rywun o'm cartre
+   I geisio llwyed o'u burum hwy fory'r bore;
+Er maint a waries yma'n llym,
+   Ni chawn i ddim heb ddime.
+
+   Ac a weriwch chwi, ffylied garw,
+   Eich arian i garpie chwerw?
+Bydde'n well gennyf o syched farw'n syth,
+   Nag y carwn i byth mo'u cwrw.
+
+   O! yr oedd diawl i'm dilyn,
+   Aros yma i hurtio 'nghoryn,
+'Ngholledu fy hun, a gwneud niwed caeth,
+   A 'muchedd yn waeth na mochyn.
+
+   Nis gwn i pa sut yr a'i adre,
+   Gan g'wilydd liw dydd gole;
+Mae'r wraig er's meityn, wrantaf fi,
+   Yn rhyw gyrion yn rhegu'i gore.
+
+[Diflanna Arthur.
+
+Ymddengys Rhywun.
+
+Rhywun.  Dyma finne, Rhywun, mawr ei drueni,
+'Does neb yn cael mwy cam na myfi;
+'Rwy'n gysgod esgus celwydd llydan,
+Fwy o'r hanner na'r diawl ei hunan.
+
+   Ar ol i rai wneuthur clwt o stori,
+A chodi rhwng cymdogion ddrwg aneiri,
+Ni bydd gan gelwyddwr ddim i'w wneyd
+Ond rhuo mai Rhywun a glywodd e'n dweyd.
+
+Ac weithie geilw rhai fi'n fran,
+Ac a godant yn fy nghysgod gelwydd glan,
+Fe dyngiff y llall ynte'r mawr lw,
+Mi glywes rywbeth gyda Nhw.
+
+Ac felly'n gysgod celwydde coegfall,
+Y Nhw fyddai weithie, Bran waith arall,
+Weithie'n Hen-wr gan bawb ohonyn,
+Gwaetha rhuad, ac weithie Rhywun.
+
+Ac nid yw'r henwe hyn i gyd,
+Ond esgus celwydd 'rhyd y byd,
+Abwyd cnawdol am fach Satan,
+I safio'r drwg i amlygu ei hunan.
+
+   O, chwi wragedd y te a'r ffortun,
+   Nid oes ond y celwydd yn eich canlyn;
+Ow! beth a wneir, pan ddel mewn pwyll
+   I'r gwyneb y twyll a'r gwenwyn?
+
+   A gwragedd y piseri sy'n rhai o'r siwra,
+   A'r gof a'r melinydd ddylase fod ymlaena,
+A'r holl bobl gerdded sy'u dwad gerllaw,
+   Drwy gamwedd draw ac yma.
+
+   A'r gweinidogion ffals eu dygied
+   Fydd yn achwyn chwedle i'w meistried,
+A'r holl rodreswyr fydd yn dwad ar dro,
+   I ofalus weneithio am folied.
+
+Ac felly trwy'ch cennad, y gynlleidfa,
+Os rhynga'ch bodd i wrando arna',
+Mi ganaf gerdd i ddeisyt yn ddygyn
+Na roddoch ormod ar gefn Rhywun, -
+
+(Alaw--"SPANISH HAVEN.")
+
+"Pob rhyw ddyfeisgar feddylgar ddyn,
+A phob ystraeol wagffol un,
+A wnelo hyn ohono ei hun,
+   I daenu gw[y^]n a gwenwyn;
+A phan ddelo ar ffrwst ryw drwst i droi,
+Gwneiff pawb esgusion am le i 'sgoi,
+Ac felly'r anair a gaiff ei roi
+   Ar Rywun.
+
+"Mae'n natur hon yn glynu'n rhwydd,
+Pan bechodd Adda sertha swydd,
+Rhodd yntau ar Efa, llesga llwydd,
+   Y bai a'r digwydd dygyn;
+Ac ar y sarff y rhoddes hi,
+A hyn yw'r nod o'n hanwir ni,
+Hoff gennym fyth roi'r euog fry
+   Ar Rywun.
+
+"Gan hynny gwelwn wraidd ein gwall,
+Na byddir nes trwy ddyfes ddall.
+Er taflu'r llwyth o'r naill i'r llall,
+   Mewn coegfall oerwall erwin;
+Ni chafodd Adda un lle i ffoi,
+Fe ddaeth y drwg heb hir ymdroi,
+I'w ben ei hun er ceisio ei roi
+   Ar Rywun.
+
+"Ac felly ninne, f'alle'n wir,
+Drwy'r deyrnas hon ymhob rhyw sir,
+Ansiriol siarad holiad hir,
+   A fftydir gan gyffredin;
+Mae'r gair dew lid mewn gwir di lai
+Fod ar benaethied amryw fai,
+Fel hyn mae barn gan bob rhyw rai
+   Ar Rywun.
+
+"Ond wedi'r cwbl drwbl drud,
+O'r chwyrnu a'r barnu sy'n y byd,
+Daw'r amser pan grynhoir ynghyd
+   Bob dirfawr fryd i derfyn;
+Pan fo'r gydwybod flin yn cnoi,
+'Cheiff esgus ffals un lle i ffoi,
+Sait pawb i'w tam, ni wiw ei roi
+   Ar Rywun.
+
+"Gan hynny holed pawb ei hun,
+Mae barn, rhag barn, yn dda i bob un,
+Cydwybod oleu, ei llwybre a'i llun,
+   Sydd oreu i ddyn ei ddilyn;
+Gwae lwytho arno ei hun glai tew,
+Ni all llewpart newid lliw ei flew,
+Pan d'wyno'r haul fe dodda rhew
+   Dydd Rhywun."
+
+   Ni chana'i chwaneg, nosdawch heno,
+   Dyma gysgod y celwydd yn awr yn cilio,
+Rhaid i bawb syfell dan ei faich ei hun,
+   Ni wiw am Rywun ruo.
+
+[Ymddengys Arthur, yn glaf.
+
+Arthur.  Hai, how, heno, 'r cwmni eglur,
+Dyma finne dan erthwch, yr hen Arthur,
+Yn edrych am le i eistedd i lawr,
+Gan ty ngwaew mawr a 'ngwewyr.
+
+   Fe'm trawodd rhyw glefyd chwerw,
+   Yr wy'n ofni y bydda'i marw,
+Ow! bobl, bobl, 'does help yn y byd,
+   I'm tynnu o'r ergyd hwnnw?
+
+   'Rwy'n gweled o ben bwy gilydd,
+   Fy mhechod, a nod annedwydd,
+Cydwybod sydd i mi'n traethu 'nawr,
+   Fy nghastie, mae'n fawr fy nghystudd.
+
+   Dacw'r defed a ddyges, mi wn tros ddeugen,
+   Yn rhedeg 'rhyd y llethr, a dacw'r pec a'r llathen,
+Dacw'r [y^]d budr yng ngwaelod y sach,
+   Dacw'r pwyse bach aflawen.
+
+   Dacw'r llaeth tene, O! 'r felldith donnog,
+   Werthasom ganweth ddau chwart am geiniog;
+A'r man-yd yn y brith-yd, sy'n brathu fy nghalon;
+   Mi wnes gam diawledig a phobl dlodion.
+
+   'Rwy'n gweled ar gyfer mewn gofid a chyffro,
+   Y gweithwyr a'm gweinidogion yn fy melldigo,
+Mae'r ofn arna'i bydda'i ar ol mynd o'r byd,
+   Am bechod o hyd yn beichio.
+
+   Ow! oes yma neb a fedr weddio?
+   Na phregethwr, na doctor, yn hynod actio,
+O! nid oes i'm hoedl i fawr o drust,
+   Ow! physic, 'rwy'i just a phasio.
+
+[Ymddengys y Doctor.
+
+Doctor.  O dear heart, you are sick, 'rwy'n cweled!
+
+Arth.  O meistr anwyl, ni fu hi erioed cyn erwined!
+'Rydwy'i bron marw'n ddigon siwr,
+   Coeliwch, mewn cyflwr caled!
+
+Doct.  Let's feel your wrist, mae pyls chwi cweithio?
+
+Arth.  Oes rhywbeth yn ateb bydda'i fyw dipyn eto?
+
+Doct.  Yes, yes, I hope you'll come o'r core.
+
+Arth.  Iechyd i'r galon, os ca'i fyw tan y gwylie.
+
+Doct.  Here's drops for you i lonyddu'ch ysbrydoedd.
+
+Arth.  Os bydda'i marw fel 'nifel, 'da'i byth i'r nefoedd.
+
+Doct.  Don't be afraid, mae Duw'n trugarog.
+
+Arth.  Ni waeth i chwi p'run, 'rwy'n ddiffeth gynddeiriog.
+
+Doct.  I'll warrant you'n burion, mi ddof yma'r bore,
+To bleed you and bring some more cyffirie,
+Cym'rwch a cadwch ddeiet dda,
+Yn ddiddychryn hyn yna i ddechre.
+[Diflanna'r Doctor.
+
+Arth.  Wel, bendith eich mam i chwi, meistr anwyl,
+   Ond a ddaethum yn well nag oeddwn yn ddisgwyl;
+Rhaid gyru at y person i ddwyn ar go',
+   Am roi gweddi, os bydd eisio, ddywsul.
+
+   Os fi geiff hoedl eto'n weddedd,
+   Mi feddyliaf lawer am fy niwedd,
+Ni choelia'i nad ymadawa'i ar frys,
+   A'm holl afiachus fuchedd.
+
+   Mi af i bob cymanfa, lle byddo rhai duwiola,
+   A rhof elusen i'r tlawd, heb eiriach blawd na bara;
+O! hoedl, hoedl eto, i ddarllen a gweddio!
+   Ow'r amser gwerthfawr rois yn gas, heb geisio gras yn groeso!
+
+   Duwioldeb, Duwioldeb, wyneb anwyl!
+   Tyred i'm dysgu! yr wy'n disgwyl
+Y gwnei di fy 'fforddi, mae f' ewyllys yn bur,
+   'Nol dy archiad, i wneuthur dy orchwyl.
+
+[Ymddengys Madam Duwioideb Crefydd.
+
+Duwioldeb.  Pwy sydd yma, caetha' cwyn,
+   Yn galw ar dwyn am dana'?
+
+Arth.  Hen bechadur heb fod yn iach,
+   Sydd a'i galon bach yn gwla.
+
+Duwi.  Fel hyn bydd llawer hen bechadur,
+   Pan ddelo clwy' neu ddolur,
+Er iddynt son am grefydd sant,
+   Hwy ant eto wrth chwant eu natur.
+
+Arth.  O! Duwioldeb, 'da'i byth i ildio,
+   Mi ddof i dy ddilyn, pwy bynnag a ddelo;
+Ac a wnaf bob rhyw beth a f'och di'n bur,
+   Drwy gysur, yn ei geisio.
+
+   Mi adawaf arian i'r tylodion,
+   'Rwy'n meddwl fod hynny'n weithred raslon;
+Ac mi dderbynia'r pregethwyr gore i'r t[y^],
+   'Rwy'n bwrw fod hynny'n burion.
+
+   Ac mi wna'r peth a fynnir byth yn fwynedd,
+   Ym mhob rhyw gariad, os ca'i drugaredd;
+Gweddied pawb gyda fi hyn o dro
+   Am iechyd i ymendio 'muchedd.
+
+Duwi.  Duw roes glefyd i'th rybuddio,
+   A barodd i'th gydwybod ddeffro;
+Ac yn rhoddi it' dduwiol ras,
+   Hoff addas i'th hyfforddio.
+
+Arth.  Iechyd i'th galon di, Grefydd dyner
+   'Rwy'n teimlo fy hun wedi gwella llawer.
+
+Duwi.  Deui eto'n iachach nag yr wyd,
+   Am hynny cwyd o'th gader.
+
+Arth.  Wel, dyma fi ar fy nhraed yn rhodio.
+   Y cwmni mwyndeg, 'rwy'n ame gwna'i mendio;
+Ni welsoch chwi 'rioed un mor ddi-fai,
+   Yn ddi ddowt ag fydda'i eto.
+
+Duwi.  Gwylia'n odieth ar dy fynediad,
+   A chymer ofal mawr trwy brofiad;
+Os dy ddwylo ar yr aradr a roi fel Paul,
+   Ni wiw i ti edrych ar dy ol.
+
+  Cofia Gain a'i aberth cyndyn
+   A gwraig Lot a ddarfu gychwyn;
+Balam gynt a garodd wobre.
+   Pob un o'r rhai'n aeth dros y llwybre.
+
+   Cofia swydde Saul a Suddas,
+   Yn rhybudd cymer dymer Demas,
+A chofia Agrippa, frenin oerddig,
+   A ddaeth yn Gristion o fewn 'chydig.
+
+Arth.  'Does dim sy gryfach na duwiol grefydd,
+   Pe dysgit ti Gaenor, fy ngwraig i, ar gynnydd;
+'Rwy'i er's deugen mlynedd 'mynd i 'ngwely 'mlaena,
+   Ac ni ddywedodd hi weddi erioed, mi dynga.
+
+   Mae hi am fynd yn gyfoethog wrth ofalu a gweithio,
+   Ond ni ddysgodd hi 'rioed na phader na chredo;
+Mae gen i fy hun, oni bydda'i'n ddig,
+   Ryw grap diawledig arno.
+
+   Mi fyddwn i erioed yn gweddio rhyw 'chydig,
+   Wrth fynd trwy ddwr neu ryw ffordd ddychrynedig,
+Neu ar fellt a tharane y cofiwn i am Dduw,
+   Ond bellach byddaf byw'n o bwyllig.
+
+   Felly, Duwioldeb, mae gen i rwan
+   Ryw chwant ac 'wyllys i roi tro tuag allan.
+
+Duwi.  Cerddwch, a rhoddwch dro drwy gred,
+   Cofiwch eich adduned cyfan.
+
+   Meddyliwch wrth rodio draw ac yma
+   Ym mhlith eich pwer mai Duw a'i pia;
+Gwyliwch roi'ch calon i garu'ch golud.
+   Rhag ofn i chwi golli ffordd y bywyd.
+[Diflanna Arthur.
+
+   Yn ddrych i bechaduried byd
+   Cadd hwn ei adel am ryw hyd;
+Yn awr mi ganaf bennill dygyn,
+   I hynod ystyr hyn o destyn, -
+
+(Alaw --"SUNSELIA.")
+
+"Pwy heno'n wahanol, dduli dynol, all ddweyd,
+Na ddarfu Duw gynuyg yn unig ei wneyd
+Yn ddawnus feddiannol o reol ei ras,
+Ond ein bod ni drwy bechod yn gwrthod yn gas;
+Trwy glefyd a gloes, a llawer byd croes,
+Trwy amryw rybuddion, arwyddion a roes;
+Mae'n cynnyg oes gwiw i'r gwaetha sy'n fyw,
+Rhyfeddwn ei foddion, mor dirion yw Duw.
+
+"Mae'n cynnyg ymwared er trymed ein trwyth,
+Rhag torri neu gospi'r ffigysbren di ffrwyth,
+Mae'n erfyn caei blwyddyn er sugyn i'w sail,
+Gan gloddio i'w adfywio, ac anturio rhoi tail;
+Ac yna os dmwg wawr a fydd, er poen mawr,
+Y farn a'r gair taeredd yw, Torr ef i lawr!
+A hon yw'r farn ffri.  O! crynwn mewn cri,
+Rhag ofn mai rhai diffrwyth mewn adwyth y'm ni."
+[Ymddengys Arthur wedi myned yn iach.
+
+Arthur.  O! nid wyf ddim am gynnwys yma dduwiol ganu.
+   Llawer brafiach clywed lloie'n brefu,
+Ac yn lle darllen a gweddio'r nos ar led
+   Mwyneiddiach gen i weled nyddu.
+
+Duwi.  Ow, ddyn truenus, gresynus anian,
+   Mae'n drist yr awel, a dro'ist ti rwan?
+
+Arth.  Beth bynnag a drois, ni chewch chwi'n drwch,
+   Mo'ch 'wyllys, cerddwch allan.
+
+Duwi.  Onid i mi mae'r addewid hynod,
+   O'r byd sy 'nawr, a'r byd sy i ddyfod?
+
+Arth.  Ni ches i o fantes wrth dy drin,
+   Un difyn, dal dy dafod.
+
+Duwi.  Wel, beth a ddarfu i chwi gynne addo?
+
+Arth.  Trymder fy nolur bar im' siarad dan fy nwylo.
+
+Duwi.  I b'le 'r eiff eich ened, meddyliwch hynny?
+
+Arth.  Mi gaf amser i fyfyrio ar ol y fory.
+
+Duwi.  Och! beth a wnei di, ddyn anraslon,
+   Pan ddel dy ddiwedd, gwannedd gwynion?
+
+Arth.  Beth a ga'i?  Ond boddloni heb goll
+   I'r un digwydd a'r holl gymdogion.
+
+Duwi.  Gwae, gwae di, bechadur chwerw,
+   Unweth yn fyw, a dwyweth yn farw;
+Ymroi i gysgu ar dy sorod,
+   'Nol deffro unweth dy gydwybod.
+
+   Ti addunedest ger bron Duw,
+   Gwellhait dy fuchedd os cait fyw,
+Yn awr troi 'nol i'th hen ffieidd-dra,
+   Fel hwch i'r dom, neu'r ci i'w chwydfa.
+
+   Y g[w^]r a gerydder yn fynychol,
+   Ac a g'leda ei watt annuwiol,
+A ddryllir yn ddisymwth ymeth,
+   Fel na byddo meddyginieth.
+
+[Diflanna Duwioldeb.
+
+Arth.  Wel, hawdd ganddi hi brablan a breblian,
+   Ni wiw i mi wrando pawb yn lolian,
+Rhaid i mi bellach flaenllymu'r ddwy big,
+   A chodi yn o hyllig allan.
+
+   Nid oedd ond ffoledd a gofid calon
+   I mi fynd yn dduwiol ymysg rhyw Iddewon!
+Yr ydwy'n meddwl nad oes gan neb fel fi
+   Gasach llancesi a gweision.
+
+   Nhw' dyngan' ac a regan, gan guro ac ymrwygo,
+   A ddryllio'r ger o'u cwmpas, yn dawnsio ac yn campio,
+A gwych gan eu calonne chware ambell wers,
+   O cric mi hers a horsio.
+
+   O! 'roedd acw helynt drwg anaele,
+   Tra fum i yn sal er's dyddie,
+Hwy wnaethon' hefyd enbyd [w^]g,
+   Mynn Elian, i mi ddrwg anaele.
+
+   Fe aeth dau lo bach i ollwng trwyddyn',
+   Ddim byd ond o ddiogi edrych atyn',
+Ac ni choeliech chwi byth, y cwmni ffraeth,
+   Mor wachel yr aeth un mochyn.
+
+   A bu farw un hesbwrn, yr ydwy'n hysbys,
+   Mewn mieri yng nghaue Morys,
+Ac ni fu wiw 'rwy'n siwr gan Gaenor na Sian
+   Fynd yno i ymg'leddu na chroen na gwlan.
+
+   'Roedd y gweision a'r gweithwyr oll am y gwaetha,
+   Heb ronyn o fater ond cysgu neu fwyta;
+Fe aeth y coffor a'r blawd, Och fi, cyn waced,
+   A dacw gasgen o ymenyn dest wedi myned.
+
+   'Rwy'n ame'n ddigysur y rhoison' hwy gosyn
+   I'r hen awff hurtedd a fydde'n dweyd ffortun,
+Mi a'u clywes yn siarad ac yn cadw syrwrw,
+   Fod honno'n ymleferydd y byddwn i farw.
+
+   Ac nid ydwy'n ame llai mewn difri',
+   Nad oeddynt hwy'n erfyn i mi farw i 'nghrogi;
+Roedd fy nghlocs gan un o'r llancie'n y domen,
+   A'r llall yn dechre glynu yn yr hen wasgod wlanen.
+
+   Ac felly ni choeliech chwi, 'r cwmni enwog,
+   Hynny o greulon golledion llidiog,
+A gefes i tra fum yn sal,
+   Fe gostiodd imi dal cynddeiriog.
+
+   Ac mi fum cyn ddyled ag addoli,
+   A hel pregethwyr acw i floeddio ac i goethi;
+A garw'r cwrw a'r bara gwyn cann
+   A aeth yn rhan y rheiny.
+
+   Ac 'roedd gennyf botel frandi,
+   Fe lyncwyd hwnnw i'w grogi,
+A cheirch i'w ceffyle hwy, hyn a hyn,
+   Onid oeddwn i'n cryn greuloni.
+
+   Hwy fwytason' beth anaele,
+   Rhwng bacwn, biff, ac w[y^]e;
+Siawns ond hynny don' nhw i'n t[y^] ni,
+   I goethi mo'u pregethe.
+
+   Yr holl gwmffwrdd calon ges i oddiwrthyn'
+   Oedd dangos fy nh[y^], a'm stoc, a'm tyddyn,
+A llawnder fy ydlan, wiwlan wedd,
+   'Roedd hynny'n rhyw rinwedd ronyn
+
+   Ond ar draws yr holl rinwedde,
+   'Roedd diawl yn y tylwyth gartre';
+Ni choeliech chwi byth, am nonsens ffo!
+   Hynny ddaeth ar f'ol i o filie.
+
+   Fe ddaeth acw fil oddiwrth y siopwr,
+   Am friws a sena, nutmeg a siwgr,
+A bara gwyn, a biscuits, pan oeddwn yn wan.
+   A gafwyd gan y pobwr.
+
+   Ac fe ddaeth acw gyfrif gerwin,
+   Rhwng raisins, wine, a white-wine,
+A phob rhyw licier, a syber saig,
+   Fydde wrth fwriad y wraig a'r forwyn.
+
+   Hwy garieut acw'n gywren,
+   Yn f'enw i'r peth a fynnen';
+Hwy'm cym'rent i'n esgus dilys dw',
+   Ac a lyncent hwnnw'u hunen.
+
+   Ni ddyfethes i yn ty nghlefyd,
+   Erioed gyment ag maent hwy'n ddywedyd;
+Ond mi deles lawer yn mhob lle
+   O achos eu bolie bawlyd.
+
+   Ond mae'n debyg fod arnua'i eto gyfri',
+   Gwmpas hanner coron i'r apoticeri, -
+'Rwy'n foddlon i dalu hynny fy hun,
+   Fe wnaeth y dyn beth d'ioni.
+[Ymddengys Doctor.
+
+Doctor.  How do, 'rhen corff, daru'ch mendio'n clyfar?
+
+Arth.  Yr ydwy'n abl grymusdeg, bendith Huw i chwi, mistar.
+
+Doct.  Mae'n ta gen' i'ch cweled ch'i mor hearty.
+
+Arth.  Mi fyddwn yn iachach pe cawn dalu ichwi.
+
+Doct.  Here's a bill for the whole cost.
+
+Arth.  Wel, gobeithio nad ydych chwi ddim yn dost.
+
+Doct.  The total sum one guinea and a half.
+
+Arth.  Aroswch, gadewch i mi edrych yn graff!
+
+   Y gini a hanner am gyn lleied a hynny?
+   Ai diawl a welodd etifedd y fagddu!
+Dos oddiyma, leidar, gyda dy ledieth,
+   Onide, mi dala' i ti am dy hudolieth.
+
+Doct.  Wel, mae ceny' ffordd i godi'm cyflog,
+   Mi fynna'i cael nhw ar fyr bob ceiniog.
+
+[Diflanna Doctor.
+
+Arth.  Ni chei m'onynt o'm bodd i,
+   Wyneb ci cynddeiriog.
+
+   Nage, glywsoch chwi 'rioed, fy eneidie,
+   Y ffasiwn ddigywilydd gole?
+Gofyn gini a hanner, a'i safn ar led,
+   Yn grog y bo! am gan lleied siwrne.
+
+   Ni chefes i o'i ddrugs a'i gelfi dygyn,
+   Erioed werth deunaw, pe ba'i fo wrth dennyn;
+Mi feddylies y buase yn hyn o le,
+   Hanner cofon o'r gore i'r ceryn.
+
+   Yn lle hynny dyma gini a hanner,
+   Fydd raid imi dalu ar fyrder,
+Er i mi wylltio a mynd o'm co',
+   Mi wranta mynn e' eto'i fater.
+
+   Ond ni choelia'i nad a'i tuag adre' bellach,
+   Mi fydda' o hyn allan am y byd yma'n hyllach;
+Mi wna i bawb ganlyn ar eu gwaith,
+   Mi lainia, ac mi a'n saith greulonach.
+
+[Ymddengys Angau.
+
+Angau.  Stop you, old man, you are to be dead.
+
+Arth.  Ni fedra'i fawr Saesneg, beth ddywed e', Ned?
+
+Ang.  You've refused to take warning, but now you shall see.
+
+Arth.  Wel, mae ganddo ryw drwbwl, 'rwy'n meddwl, i mi.
+
+Ang.  Now it is too late to prepare yourself.
+
+Arth.  'Rwy'n ofni mai baili mewn difri ydyw'r delff.
+
+Ang.  Now in short time to death you are debtor.
+
+Arth.  Mi waria ddegpunt cyn talu i'r Doctor.
+
+Ang.  Thou shall soon go to eternal life.
+
+Arth.  Fydde'n well i'r gwaich coeglyd gym'ryd hynny geiff.
+
+Ang.  I'll stay no more to keep you company.
+
+Arth. Wel, garw ydyw'r Saeson am siarad yn sosi.
+
+Ang.  I have put my hand through my heart and breast.
+
+Arth.  Beth sy fynno'r rog a fi mwy na'r rest?
+   O! mae diawl yn ei 'winedd, fe daflodd ei wenwyn,
+   'Rwy'n clywed fy hun yn crynu bob gronyn.
+
+   Ow! dyma fi 'n awr yn fy rhyfyg annuwiol,
+   Fel wedi cael fy nharo'n farwol!
+Ow!  Ow! pobl Dduw a ddarfum i ddibrisio,
+   Ni haeddwn i ond diawlied i fod tan eu dwylo.
+
+   O! meddyliwch, ddynion, am eich hir artre,
+   Fe fu rhai ohonoch chwi mewn clefyd fel finne,
+Ac ar ol codi allan, yn pechu'n syth,
+   Heb deimlo byth mo'r pethe.
+
+   Ow'r hen bobl! os yw rhai ieuenc heb wybod,
+   Fe ddylech chwi feddwl fod eich oes bron a darfod,
+Ac fealle lawer gwaith wedi bod yn sal,
+   Dyma heno i chwi siampal hynod.
+
+   Felly ffarwel i chwi i gyd ar unweth,
+   Chwi wyddoch nad yw hyn ond rhyw act neu chwar'yddieth:
+Ond ni bydd gan Ange ond chware prudd,
+   Chwi welwch, ddydd marwoleth.
+[Diflanna Arthur.
+
+[Ymddengys Rhys.
+
+Rhys.  Wel, rhwydd-deb i bawb lle rhodio,
+   Os bydd meddwl gonest ganddo,
+Ni [w^]yr llawer un gychwyno'n ddi-rol,
+   A ddaw e yn ol ai peidio.
+
+   Mae oferedd ymhob rhyw fwriad,
+   Sydd yn y byd mewn treigliad,
+Gwagedd ac oferedd yw cyfoethog a thlawd,
+   Pan fo diwedd pob cnawd yn dwad.
+
+   Rhaid i bob llestr mawr a bychan,
+   Sefyll yn hynod ar ei waelod ei hunan;
+Fe dderfydd y cynnwr' a'r dwndwr dall,
+   Sy gan y naill ar y llall y rwan.
+
+   Er bod bai ar bawb, o frenin i gardotyn,
+   Ei faich ei hunan geiff pawb o honyn,
+Pan fo'r gydwybod yn fyw a'r tafod yn fud,
+   Ni wiw treio dwedyd Rhywun.
+
+   Tyrd dithe'r cerddor, 'rwyt ti'n un corddyn,
+   Gwych gennyt lechu yng ngbysgod Rhywun,
+Fe roed arno lawer sached swrth,
+   O gelwydd wrth dy ganlyn.
+
+   Wel, ni waeth i mi hyn o ffwndro,
+   Mae rhai wedi blino'n gwrando,
+Nid oes gennyf finne, yn ol coethi cy'd,
+   Fater yn y byd er peidio.
+
+   Ond, begio'ch pardwn chwi beidio a chynhyrfu,
+   Mae eto gan ddiddan, ac yna ddiweddu,
+Dymuned ar bawb sy am wrando'n glos,
+   Yn bresennol aros hynny, -
+
+Y Diwedd-glo, ar "GREECE AND TROY."
+
+"Pob diwyd doeth wrandawydd,
+Sy'n profi'n bur bob arwydd,
+Gan ddal mewn synwyr dedwydd
+   Yr hyn sy dda;
+Mae lle i gael trwy deimlad,
+Fel gwenwyn mewn gwahaniad,
+O lysie gwael, heb syniad,
+   A lesha!
+Doethineb Duw mae'n eglur,
+Sy'n dysgu pob creadur,
+   Yn ol natur yma i wneyd;
+Pob peth sydd fel o'r dechre,
+'Nghylch cadw eu hen derfyne,
+   Ond dyn yn ddie, gallwn ddweyd;
+Fe wnaeth y doeth Greawdydd
+Y byd o bedwar defnydd,
+   A'i hylwydd law ei hun,
+A thrwy ei ragluniaethe,
+Mewn rheol ddynol ddonie,
+   Y byd ordeinie ar bedwar dyn.
+
+"Ac wele'r pedwar penneth,
+Bu heno mewn gwahanieth,
+Rhyw olwg o'u rheoleth,
+   Yma'n rhwydd,
+Mae rhai'n yn wrthddrych eglur
+O bedwar defnydd natur,
+Dwfr, Daear, Tan, ac Awyr,
+   Gywir swydd;
+Y Dwfr yw'r elfen hyfryd,
+'Roedd Ysbryd Duw'n ymsymud,
+   O hyd ar wyneb hwn,
+A theip o'r dwfr yn gymwys,
+Yw gweinidogaeth eglwys
+Sy'n tynnu'n hardd-ddwys,
+   Burddwys bwn;
+Y Dwfr yw'r elfen ddiddig,
+Sy'n llonni'r rhai sychedig
+   A'i fendigedig wawr;
+Mae'n golchi'n budr aflwydd,
+Mae'n cario o wlad bwy gilydd,
+   Mae'n peri budd i'r byd bob awr.
+
+"A'r gyfraith iawnwaith unig,
+Sydd deip o'r Tan llosgedig,
+I buro pob llygredig
+   Oerddig wall,
+Yn llosgadwy dan cyfiawnder,
+O bob sothach, afiach, ofer,
+Dylai'r gyfraith fod trwy burder,
+   Yn ddi ball;
+A'r Brenin llaw alluog,
+Sydd deip o'r Awyr wyntog,
+   Mewn arfog lidiog lef,
+Mae'n chwythu tymhestlau heibio,
+Mae'n gostwng dynion dano,
+   A Duw a'i nertho dan y nef!
+
+Wel, dyma'r ddull oddiallan,
+Mae'r pedwar penneth anian
+Fel peder elfen gyfan,
+   Yn eu gwaith;
+Yr un gyffelyb arwydd,
+Yw'r dyfnion bedwar defnydd,
+Yn ngrym Crist'nogol grefydd,
+   Ufudd iaith';
+Corff dyn yw'r Ddaear ddiwad,
+A'r Awyr yw'r anadliad.
+   Cynhyrfiad bywiol nerth.
+A'r Tan yw'r gyfraith hynod
+Sy'n argyhoeddi o bechod,
+   A'r Dwfr yw'r Efengyl wiwnod werth;
+Gan hynny mae'r gair yn dywedyd, -
+'Dewch bawb i'r dyfroedd hyfryd,'
+   Mae'r bywyd yma ar ben;
+Er son am bob helyntion,
+Adnabod ffyrdd ein calon,
+   Sydd reitia' moddion i ni, Amen."
+
+
+
+CYFFES Y BABDD.
+
+
+
+Wrth edrych, aruthr adrodd,
+Fy ystum, fel bum o'm bodd,
+O hyd fy oes, di-foes daith,
+Fyw yn ben-rhydd, fab arnhaith
+Ymledu 'n annheimladwy
+I fynnu 'mar, fwy na mwy,
+Dilynais, a diawl ynnwyf,
+Bob cnawdol annuwiol nwyf, -
+Nid oedd un o du ei ddiawl,
+Am a allai, mwy hollawl,
+Nag odid mewn rbyddid rhwydd,
+Mwy'n fedrus am ynfydrwydd.
+
+O! mor hylithr y llithrwn
+I bob gwagedd serthedd swn
+Ymhlith meddwon aflonydd,
+A naws i'w dal, nos a dydd.
+
+Fy chwedlau fu fach hudlawn,
+Yn abwyd, neu rwyd yr awn;
+Hualau, ar hyd heolydd,
+Garw ei sain, o'm geiriau sydd;
+Cig a physgod, i'm nodi,
+Am foddio' nwyf fyddwn i;
+Mynych y bum ddymunol,
+Am wneyd ffair menywod ffol;
+Gweniaith a phob drygioni
+Fu fy mhleser ofer i.
+
+Och feddwl afiach foddion,
+Ffieiddrwydd hynt y ffordd hon;
+Mi ledais fel malwoden,
+L[y^]sg o'm hol i lesghau 'mhen;
+
+A'm calon pan f'wi'n coelio,
+Fy llysg drwg fydd yn llesg dro:
+Nyth ydwyf, annoeth adail,
+Deml y fall, nid aml ty ail;
+Daear afluniaidd dywyll,
+A llyn du, yn llawn o dwyll:
+T[w^]r annedd pob trueni
+Yw ty nghalon eigion i.
+
+A pha mwyaf gaf heb gudd,
+O fwriad eu llaferydd,
+Mwy-fwy mawr-ddrwg amlwg w[y^]n,
+A swn dialedd sy'n dilyn;
+Cyfyd cof, amryw brofiad,
+O'm heuog, afrywiog frad;
+Gan mor drwm yn y clwm clau
+A chadarn fy mhechodau.
+
+Och edrych eglur-ddrych glau
+Helyntion y talentau;
+Fy nhalent erbyn holi,
+Gwaedd yw son, a guddiais i,
+Tan fy llygraidd ffiaidd ffol,
+Yn fy naear annuwiol.
+Duw a roes, da yw ei rad,
+Fy awenydd, fyw Ynad;
+Minnau troes, mewn enaid rhydd,
+I'r gelyn, er oer g'wilydd.
+
+'Mroddais, eisteddais yn stol
+Gwatwarwyr, gnawd daearol;
+Yn lle bod, hynod wiw hawl,
+Ar lan afon, le nefawl,
+Yn dwyn ffrwyth, at esmwythder,
+Fel y pren plan, purlan per.
+
+Ond Och!  Ydwyf bechadur,
+Fel llwyn sarff, neu 'fallen sur:
+Ffigys-bren, neu wernen wyf,
+Ddi-ffrwyth, hyd oni ddeffr'wyf;
+Chwith yw'r farn, fy chwythu fydd,
+Fel man us ar fol mynydd,
+Oni chaf, iawn awch ufydd,
+Rym i ffoi trwy rwymau ffydd,
+A chalon gwir ddychweliad,
+I'm troi at faddeuant rhad.
+
+I'r hyn Duw, o'm rhan dywyll
+Rhwymau barn, rho i mi bwyll
+I gydnabod mewn tlodi,
+'Th ras haeddianuol doniol Di,
+Yn troi'r hadl, rai afradlon,
+At weli, er mor bell y b'on.
+
+Duw i'th ras yn urddas ne',
+Er mwyn fy enaid myn finne',
+Yn ollawl, gyflawn allan,
+Fel pentewyn, tynn o'r tan,
+Wael bechadur dolur dig,
+A llesg adyn llosgedig.
+Trywana fi o'm trueni,
+Gwel dy fab gwael ydwy' fi;
+Dwg f' enaid i'th drigfanne,
+O fy Nuw, er ei fwyn E'.
+
+
+
+HANES HENAINT.  1799.
+
+
+
+Glywch gwynfan clychawg anferth
+Gan Brydydd annedwydd nerth:
+Daeth henaint oed wth ynnwyf,
+Dirfawr nych, a darfu'r nwyf.
+I'm henaint ymwahanodd
+Alar a meth lawer modd.
+
+Methiant ar ffrwythiant ftraeth
+Cry' hoff helynt corftfolaeth,
+O'm traed i'm pen daeth gwendid,
+Cymysgrwydd, llesgrwydd, a llid:
+Llid na bawn mor llydan bum,
+A mynwesdeg mewn ystum,
+Yn gallu canu cynneddf,
+Liosog rym, lais a greddf.
+Hwyl hyf oedd gennyf i gan,
+Arwydd utgorn ar ddatgan;
+Ond weithian, myned waethwaeth,
+Bref braint, f'ysgyfaint sy gaeth;
+Pesychu, mewn pwys uchel,
+Fy ngrudd ei chystudd ni chel;
+Torri 'nghrib at fy niben
+Mae'r byd--fe ddaw marw i ben.
+
+Meirw wnaeth fy nhadmaethod,
+A'm cyfeillion, feithion fod;
+Chwithdod a syndod yw son,
+Mewn gafael am hen gofion:
+Drwy edrych, wrthrych warthryw
+Yr ystum y bum i byw.
+Fy athrylithr yn llithrig,
+Ac gyda chwant, gwaed, a chig;
+Ias fyw oedd fy ysfa i,
+Anian burwyllt yn berwi;
+Byw awch gynneddf bachgennyn,
+A geidw gof, iawn ddof yn ddyn.
+
+Dysgais i ddewrllais ddarllen,
+Ar waith fy mhwys, wrth fy mhen;
+A 'sgrifennu, mynnu modd
+Rhieni, er mor anodd;
+Byddai mam yn drwyngam dro,
+Ran canwyll oedd rhinc honno;
+Fy nghuro'n fwy annghariad,
+A baeddu'n hyll, byddai 'nhad;
+Minnau'n ddig o genfigen,
+Cas o'm hwyl, yn cosi mhen,
+Ac o lid, fel gwael adyn,
+Llosgi 'ngwaith, yn llesg 'y ngw[y^]n.
+
+Er hynny, 'n ol trefnu tro,
+I'r un natur awn eto;
+Ym mhob dirgel gornel gau,
+Fy holl wiwfryd fu llyfrau;
+'Sgrifennwn res grai fynych,
+Mewn hunan grwm yn nhin gwrych;
+Symud bys, rhag ysbys gau,
+Lle'n wallus, i'r llinellau;
+A'm gwaith nos dangos wnai'r dydd,
+Mor fywiog, a mawr f'awydd;
+Fy holl wanc a'm llwyr amcan,
+Ddarllain ac olrhain rhyw gan.
+
+Amryw Sul, bu mawr y sias,
+Trafaeliwn i Bentre'r Foelas,
+At Sion Dafydd, cludydd clau,
+Hoen lewfryd am hen lyfrau.
+Ac Edward, enwog awdwr,
+Pwyllus, ddeallus dda wr,
+Taid Robin, Bardd Glyn y Glaw,
+Fyw feithrin, fu fy athraw.
+A Dafydd, llyfrgellydd gwiw,
+Awdwr hoew-fraint o Drefriw:
+Cynullwyr canu ollawl,
+A hanesaidd henaidd hawl.
+
+Bu feirw rhai'n, fu gywtain g'oedd.
+Llwfr gollwyd eu llyfrgelloedd:
+Amser a wisg frisg o frad,
+Anwadal gyfnewidiad;
+Amryw draill mawr droelli,
+Fu yn fy amser ofer i.
+Bu beirdd yn fy heirdd fywhau,
+Gwest awen, megis duwiau;
+Tomos, o Dai'n Rhos, dyn rhydd,
+Ar wiwnaws yr awenydd;
+Ei ddisgybl ef, ddwysgwbl un,
+Lais hygoel, fum las hogyn,
+A'i fynych ysgrifennydd,
+Ar droiau'n ddiau drwy ddydd;
+Gwaith prydyddion moddion mad,
+Fu ddelwau fy addoliad.
+
+O! mor werthfawr, harddfawr hyf,
+Ac anwyl fyddai gennyf
+Gwrdd Huw Sion, a'i gyson gerdd,
+Bardd Llangwm, bwrdd llawengerdd;
+A Sion, mewn hoewlon helynt,
+Bu lew gerdd, o'r Bala gynt.
+Ac Elis, wr dibris daith,
+Y Cowperfardd, co' purfaith;
+A Dafydd, unydd anian,
+Llanfair gynt, llawen fu'r gan;
+A Iorwerth Ioan, lan wledd,
+O Bodfari, byd fawredd;
+Ac Ifan Hir, cu fwynhad,
+Cyff amaith, ac offeiriad;
+Y g[w^]r hwn, a gwawr heini
+Prydydd, a'm priododd i:
+A'r clochydd, brydydd breudeg,
+Llon fu 'r dydd yn Llanfair deg,
+A Sion Powel, gwirffel gan,
+Wrth iau athrawiaeth Ieuan,
+Gweuai seinber gysonbell
+Hoew iach waith--nid haiach well.
+
+Hyn o gyfeillion heini
+Fu a'u sain yn fy oes i;
+Wele 'rwyf, wae alar wynt,
+Heno heb un ohonynt.
+
+Ond mae tri, mewn llawnfri lled,
+O heneiddfeirdd hoen aeddfed;
+Rhys ab Sion, blaeuion y bleth,
+Llen fyw awchrym, Llanfachreth;
+A Rolant, arddeliant dda,
+Llwyr belydr gerllaw'r Bala;
+A Bardd Collwyn, glodfwyn glau,
+Sydd nennawr ein swydd ninnau,
+Fe ganodd fwy gynneddf wir,
+Na'r un dyn bron adwaenir.
+Dyma dri, caf brofi braint,
+Eu mwyn hanes mewn henaint;
+A henaint sy wehynydd,
+A'i nod yw darfod bob dydd.
+
+Wele wagedd, wael ogyd,
+Cyfeillion, meillion fy myd,
+Ni wiw rhyw edliw rhydlawd,
+Broch i'w gnoi yw braich o gnawd;
+Pa gred ymddiried am dda,
+Siomiant yw pob peth s'yma;
+Ni feddaf un f'ai addwyn,
+I ddodi cerdd, neu ddweyd cwyn;
+Marw Samwel, f'ymresymydd,
+Cyfrinach bellach ni bydd.
+
+Hynny sydd o hynaws hawl,
+A nodded awenyddawl,
+A myg maeth Prydyddiaeth deg,
+Yu Llundain mae enw llawndeg;
+Ni waeth yma, noeth amod,
+Ro'i'n lan fy nghan yn fy nghod.
+
+Aed can fach bellach i'w bedd,
+Yn iach ganu uwch Gwynedd;
+Tra fo'r iaith, trwy ofer ol,
+Beunydd, mor annerbyniol;
+Yn enwedig bon'ddigion,
+Leuad hwyr, yn y wlad hon;
+Rhyw loddest ar orchest rhydd,
+Yw holl wana'u llawenydd,
+Cadw cwn, helgwn yn haid,
+Hoffa ton, a phuteiniaid,
+Ac yfed gwin, drwy drin drwg,
+A choledd twyll a chilwg;
+Trwm adrodd trem edryd,
+Llwm oer barch, mai llyma'r byd,
+Na cheiff Bardd "Gardd o Gerddi,"
+O fraint mo'r cymaint a'r ci.
+
+Ond, er gwenwyn dewr gwannaidd,
+Gwneyd diben f'awen pwy faidd?
+Ffynnon yw a'i phen i nant
+Ffrwd breiniol ffriw di briniant;
+Dull geudwyll nid eill godi
+Rhestrau hadl i'w rhwystro hi.
+
+Er a welais o drais draw,
+Rhai astrus am fy rhwystraw,
+Ac er colli gwyr callwych,
+Tra gallaf rhodiaf fy rhych.
+
+Wynebu'r wyf at fy niben,
+Llewyrch oer, fal Llywarch Hen;
+A'm Cynddelw i'm canddaliad
+Yw gwawr gwen fy awen fad;
+Awen a ges, o wres rydd,
+Ac awen sai'n dragywydd.
+
+Gradd o Dduw yw gwraidd awen,
+Bid iddo'n ffrwyth mwyth, Amen.
+
+
+
+Ol-nodiad
+
+
+
+{1}  Cerdd a wnaeth T. Edwards, o'r Nant, i Robert Parry Plas yn
+Green, i ofyn gwlan.
+
+{2}  Ateb i Robert Davies, Nantglyn, a ofynasai am wreiddiol achos yr
+anghydfod a fu rhwng y Bonedd a'r Cyffredin, yn Ninbych, 1795.
+Dechreua cerdd Bardd Nantglyn fel hyn:-
+
+"Tomos Edward, mi osodaf
+Egwan eiriau, ac yn araf;
+Brawd a thad parodwaith ydych,
+O d[y^]'r Awen. waed oreuwych;
+A chan eich bod mor agos berthyn,
+   I chwi'n eglur,
+Mwyn drwy fyfyr, mentrafofyn. -
+Beth yw'r gwreiddyn ddygodd flagur,
+   Chwerw dyfodd,
+Ac a ledodd rhwng ein gwladwyr?"
+
+
+
+
+
+End of The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II.)
+
diff --git a/old/twmnt10.zip b/old/twmnt10.zip
new file mode 100644
index 0000000..6a1adb6
--- /dev/null
+++ b/old/twmnt10.zip
diff --git a/old/twmnt10h.htm b/old/twmnt10h.htm
new file mode 100644
index 0000000..f1d68f7
--- /dev/null
+++ b/old/twmnt10h.htm
@@ -0,0 +1,3913 @@
+<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN">
+<html>
+<head>
+<title>Gwaith Twm O'r Nant</title>
+<meta http-equiv="Content-Type" content=
+"text/html; charset=iso-8859-1">
+<style type="text/css">
+<!--
+body {margin:10%; text-align:justify}
+blockquote {font-size:14pt}
+P {font-size:14pt}
+-->
+</style>
+</head>
+<body>
+<br>
+<br>
+The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm O'r Nant, by Twm O'r
+Nant <br>
+The Project Gutenberg Etext The Works of Twm o'r Nant [Volume II]
+<br>
+#1 in our series Twm O'r Nant <br>
+<br>
+Copyright laws are changing all over the world, be sure to check
+<br>
+the copyright laws for your country before posting these files!!
+<br>
+<br>
+Please take a look at the important information in this header.
+<br>
+We encourage you to keep this file on your own disk, keeping an
+<br>
+electronic path open for the next readers. Do not remove this.
+<br>
+<br>
+*It must legally be the first thing seen when opening the book.*
+<br>
+In fact, our legal advisors said we can't even change margins.
+<br>
+<br>
+**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts**
+<br>
+<br>
+**Etexts Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971**
+<br>
+<br>
+*These Etexts Prepared By Hundreds of Volunteers and Donations*
+<br>
+<br>
+Information on contacting Project Gutenberg to get Etexts, and
+<br>
+further information is included below. We need your donations.
+<br>
+<br>
+Title: Gwaith Twm O'r Nant <br>
+<br>
+Author: Twm O'r Nant <br>
+<br>
+July, 2001 [Etext #2734] <br>
+<br>
+The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm O'r Nant, by Twm O'r
+Nant <br>
+The Project Gutenberg Etext The Works of Twm o'r Nant [Volume II]
+<br>
+****This file should be named twmnt10h.htm or twmnt10h.zip****
+<br>
+<br>
+Corrected EDITIONS of our etexts get a new NUMBER, twmnt10h.xxx
+<br>
+VERSIONS based on separate sources get new LETTER, twmnt10ha.xxx
+<br>
+<br>
+<br>
+This etext was prepared by David Price, email
+ccx074@coventry.ac.uk <br>
+from the 1910 "Cyfres Y Fil" edition edited by Sir Owen M.
+Edwards. <br>
+<br>
+Project Gutenberg Etexts are usually created from multiple
+editions, <br>
+all of which are in the Public Domain in the United States,
+unless a <br>
+copyright notice is included. Therefore, we usually do NOT keep
+any <br>
+of these books in compliance with any particular paper edition.
+<br>
+<br>
+We are now trying to release all our books one month in advance
+<br>
+of the official release dates, leaving time for better editing.
+<br>
+<br>
+Please note: neither this list nor its contents are final till
+<br>
+midnight of the last day of the month of any such announcement.
+<br>
+The official release date of all Project Gutenberg Etexts is at
+<br>
+Midnight, Central Time, of the last day of the stated month. A
+<br>
+preliminary version may often be posted for suggestion, comment
+<br>
+and editing by those who wish to do so. To be sure you have an
+<br>
+up to date first edition [xxxxx10x.xxx] please check file sizes
+<br>
+in the first week of the next month. Since our ftp program has
+<br>
+a bug in it that scrambles the date [tried to fix and failed] a
+<br>
+look at the file size will have to do, but we will try to see a
+<br>
+new copy has at least one byte more or less. <br>
+<br>
+Information about Project Gutenberg (one page) <br>
+<br>
+We produce about two million dollars for each hour we work. The
+<br>
+time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours
+<br>
+to get any etext selected, entered, proofread, edited, copyright
+<br>
+searched and analyzed, the copyright letters written, etc. This
+<br>
+projected audience is one hundred million readers. If our value
+<br>
+per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2
+<br>
+million dollars per hour this year as we release thirty-six text
+<br>
+files per month, or 432 more Etexts in 1999 for a total of 2000+
+<br>
+If these reach just 10% of the computerized population, then the
+<br>
+total should reach over 200 billion Etexts given away this year.
+<br>
+<br>
+The Goal of Project Gutenberg is to Give Away One Trillion Etext
+<br>
+Files by December 31, 2001. [10,000 x 100,000,000 = 1 Trillion]
+<br>
+This is ten thousand titles each to one hundred million readers,
+<br>
+which is only ~5% of the present number of computer users. <br>
+<br>
+At our revised rates of production, we will reach only one-third
+<br>
+of that goal by the end of 2001, or about 3,333 Etexts unless we
+<br>
+manage to get some real funding; currently our funding is mostly
+<br>
+from Michael Hart's salary at Carnegie-Mellon University, and an
+<br>
+assortment of sporadic gifts; this salary is only good for a few
+<br>
+more years, so we are looking for something to replace it, as we
+<br>
+don't want Project Gutenberg to be so dependent on one person.
+<br>
+<br>
+We need your donations more than ever! <br>
+<br>
+All donations should be made to "Project Gutenberg/CMU": and are
+<br>
+tax deductible to the extent allowable by law. (CMU = Carnegie-
+<br>
+Mellon University). <br>
+<br>
+For these and other matters, please mail to: <br>
+<br>
+Project Gutenberg <br>
+P. O. Box 2782 <br>
+Champaign, IL 61825 <br>
+<br>
+When all other email fails. . .try our Executive Director: <br>
+Michael S. Hart &lt;hart@pobox.com&gt; <br>
+hart@pobox.com forwards to hart@prairienet.org and archive.org
+<br>
+if your mail bounces from archive.org, I will still see it, if
+<br>
+it bounces from prairienet.org, better resend later on. . . .
+<br>
+<br>
+We would prefer to send you this information by email. <br>
+<br>
+****** <br>
+<br>
+To access Project Gutenberg etexts, use any Web browser <br>
+to view http://promo.net/pg. This site lists Etexts by <br>
+author and by title, and includes information about how <br>
+to get involved with Project Gutenberg. You could also <br>
+download our past Newsletters, or subscribe here. This <br>
+is one of our major sites, please email hart@pobox.com, <br>
+for a more complete list of our various sites. <br>
+<br>
+To go directly to the etext collections, use FTP or any <br>
+Web browser to visit a Project Gutenberg mirror (mirror <br>
+sites are available on 7 continents; mirrors are listed <br>
+at http://promo.net/pg). <br>
+<br>
+Mac users, do NOT point and click, typing works better. <br>
+<br>
+Example FTP session: <br>
+<br>
+ftp metalab.unc.edu <br>
+login: anonymous <br>
+password: your@login <br>
+cd pub/docs/books/gutenberg <br>
+cd etext90 through etext99 or etext00 through etext01, etc. <br>
+dir [to see files] <br>
+get or mget [to get files. . .set bin for zip files] <br>
+GET GUTINDEX.?? [to get a year's listing of books, e.g.,
+GUTINDEX.99] <br>
+GET GUTINDEX.ALL [to get a listing of ALL books] <br>
+<br>
+*** <br>
+<br>
+**Information prepared by the Project Gutenberg legal advisor**
+<br>
+<br>
+(Three Pages) <br>
+***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS**START***
+<br>
+Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers.
+<br>
+They tell us you might sue us if there is something wrong with
+<br>
+your copy of this etext, even if you got it for free from <br>
+someone other than us, and even if what's wrong is not our <br>
+fault. So, among other things, this "Small Print!" statement <br>
+disclaims most of our liability to you. It also tells you how
+<br>
+you can distribute copies of this etext if you want to. <br>
+<br>
+*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS ETEXT <br>
+By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm <br>
+etext, you indicate that you understand, agree to and accept <br>
+this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive
+<br>
+a refund of the money (if any) you paid for this etext by <br>
+sending a request within 30 days of receiving it to the person
+<br>
+you got it from. If you received this etext on a physical <br>
+medium (such as a disk), you must return it with your request.
+<br>
+<br>
+ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM ETEXTS <br>
+This PROJECT GUTENBERG-tm etext, like most PROJECT GUTENBERG-
+<br>
+tm etexts, is a "public domain" work distributed by Professor
+<br>
+Michael S. Hart through the Project Gutenberg Association at <br>
+Carnegie-Mellon University (the "Project"). Among other <br>
+things, this means that no one owns a United States copyright
+<br>
+on or for this work, so the Project (and you!) can copy and <br>
+distribute it in the United States without permission and <br>
+without paying copyright royalties. Special rules, set forth <br>
+below, apply if you wish to copy and distribute this etext <br>
+under the Project's "PROJECT GUTENBERG" trademark. <br>
+<br>
+To create these etexts, the Project expends considerable <br>
+efforts to identify, transcribe and proofread public domain <br>
+works. Despite these efforts, the Project's etexts and any <br>
+medium they may be on may contain "Defects". Among other <br>
+things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or
+<br>
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other <br>
+intellectual property infringement, a defective or damaged <br>
+disk or other etext medium, a computer virus, or computer <br>
+codes that damage or cannot be read by your equipment. <br>
+<br>
+LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES <br>
+But for the "Right of Replacement or Refund" described below,
+<br>
+[1] the Project (and any other party you may receive this <br>
+etext from as a PROJECT GUTENBERG-tm etext) disclaims all <br>
+liability to you for damages, costs and expenses, including <br>
+legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR <br>
+UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT,
+<br>
+INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE
+<br>
+OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE <br>
+POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES. <br>
+<br>
+If you discover a Defect in this etext within 90 days of <br>
+receiving it, you can receive a refund of the money (if any) <br>
+you paid for it by sending an explanatory note within that <br>
+time to the person you received it from. If you received it <br>
+on a physical medium, you must return it with your note, and <br>
+such person may choose to alternatively give you a replacement
+<br>
+copy. If you received it electronically, such person may <br>
+choose to alternatively give you a second opportunity to <br>
+receive it electronically. <br>
+<br>
+THIS ETEXT IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER <br>
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS
+<br>
+TO THE ETEXT OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT <br>
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A <br>
+PARTICULAR PURPOSE. <br>
+<br>
+Some states do not allow disclaimers of implied warranties or
+<br>
+the exclusion or limitation of consequential damages, so the <br>
+above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you
+<br>
+may have other legal rights. <br>
+INDEMNITY <br>
+You will indemnify and hold the Project, its directors, <br>
+officers, members and agents harmless from all liability, cost
+<br>
+and expense, including legal fees, that arise directly or <br>
+indirectly from any of the following that you do or cause: <br>
+[1] distribution of this etext, [2] alteration, modification,
+<br>
+or addition to the etext, or [3] any Defect. <br>
+<br>
+DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm" <br>
+You may distribute copies of this etext electronically, or by
+<br>
+disk, book or any other medium if you either delete this <br>
+"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg,
+<br>
+or: <br>
+<br>
+[1] Only give exact copies of it. Among other things, this <br>
+ requires that you do not remove, alter or modify the <br>
+ etext or this "small print!" statement. You may however, <br>
+ if you wish, distribute this etext in machine readable <br>
+ binary, compressed, mark-up, or proprietary form, <br>
+ including any form resulting from conversion by word pro- <br>
+ cessing or hypertext software, but only so long as <br>
+ *EITHER*: <br>
+<br>
+ [*] The etext, when displayed, is clearly readable, and <br>
+ does *not* contain characters other than those <br>
+ intended by the author of the work, although tilde <br>
+ (~), asterisk (*) and underline (_) characters may <br>
+ be used to convey punctuation intended by the <br>
+ author, and additional characters may be used to <br>
+ indicate hypertext links; OR <br>
+<br>
+ [*] The etext may be readily converted by the reader at <br>
+ no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent <br>
+ form by the program that displays the etext (as is <br>
+ the case, for instance, with most word processors); <br>
+ OR <br>
+<br>
+ [*] You provide, or agree to also provide on request at <br>
+ no additional cost, fee or expense, a copy of the <br>
+ etext in its original plain ASCII form (or in EBCDIC <br>
+ or other equivalent proprietary form). <br>
+<br>
+[2] Honor the etext refund and replacement provisions of this
+<br>
+ "Small Print!" statement. <br>
+<br>
+[3] Pay a trademark license fee to the Project of 20% of the <br>
+ net profits you derive calculated using the method you <br>
+ already use to calculate your applicable taxes. If you <br>
+ don't derive profits, no royalty is due. Royalties are <br>
+ payable to "Project Gutenberg Association/Carnegie-Mellon <br>
+ University" within the 60 days following each <br>
+ date you prepare (or were legally required to prepare) <br>
+ your annual (or equivalent periodic) tax return. <br>
+<br>
+WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO? <br>
+The Project gratefully accepts contributions in money, time, <br>
+scanning machines, OCR software, public domain etexts, royalty
+<br>
+free copyright licenses, and every other sort of contribution
+<br>
+you can think of. Money should be paid to "Project Gutenberg <br>
+Association / Carnegie-Mellon University". <br>
+<br>
+We are planning on making some changes in our donation structure
+<br>
+in 2000, so you might want to email me, hart@pobox.com
+beforehand. <br>
+<br>
+*END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS*Ver.04.29.93*END*
+<br>
+<br>
+  <h1>
+  Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II)</h1>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+Cynhwysiad<br>
+ <br>
+"Dau Fywyd," sef bywyd amaethwr llwyddiannus a bywyd prydydd
+tlawd<br>
+"Bonedd a Chyffredin," teimlad Cymru yn amser Chwyldroad
+Ffrainc<br>
+Hafgan Twm o'r Nant<br>
+"Anwyl Gyfaill," cerdd i un dan groesau<br>
+Cywydd y Galon Ddrwg<br>
+Pedair Colofn Gwladwriaeth, - sef Brenin, Esgob, Ustus, a
+Hwsmon.  Interliwd yn dangos bywyd y wladwriaeth<br>
+Cyffes y Bardd<br>
+Cywydd Henaint<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+Rhagymadrodd.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+Ganwyd Thomas Edwards <i>(Twm o'r Nant</i>) ym Mhen Porchell,
+Llan Nefydd, yn 1739.  Pan nad oedd ef ond hogyn, symudodd ei
+rieni i'r Nant Ganol, Henllan.  Nid oedd dim yn neillduol, hyd y
+gwyddis, yn ei rieni; gweithient yn galed, ac nid o'u bodd y
+rhoddai eu bachgen athrylithgar ei amser gorffwys i lyfrau. 
+Ennill ei damaid oedd neges ei fywyd.  Canlyn ceffylau, gyrru
+gwagen, a llwytho coed, oedd ei brif orchestion.  O amgylch
+Dinbych y treuliodd ran fwyaf ei oes, er iddo grwydro i
+ddyffrynoedd Hafren a Thowi yn ei dro; yn Nyffryn Clwyd hefyd y
+treuliodd ei henaint.  Yr oedd yn wr cadarn o gorff, parod ei
+ddyfais, ond ni lwyddodd yn y byd.  Bu farw Ebrill 3, 1810, gan
+mlynedd i eleni; a chladdwyd ef ym mynwent yr Eglwys Wen, ger
+Dinbych.<br>
+ <br>
+Yn anhymig y ganwyd ef, a dyna'r pam na chafodd ei athrylith, er
+cryfed ei hadenydd ac er cliried ei llygaid, ei lle priodol ym
+meddwl Cymru.  Pe ganesid ef yn gynt, cawsai feddwl Cymru iddo ei
+hun; a hwyrach y buasai cenedl yn deffro i weled ei hun yn nrych
+y ddrama.  Pe ganesid ef yn ddiweddarach, buasai'r Diwygiad wedi
+puro ei genedl ac wedi sancteiddio ei enaid yntau, a gallasai
+ddangos ei hun i genedl newydd yn yr un drych.  Ond daeth Twm o'r
+Nant yn oes y Diwygiad, pan oedd cedyrn pulpud Cymru yn galw ar y
+genedl i edrych o honi, nid iddi, ei hun.  Er hynny, y mae
+interliwdiau Twm o'r Nant yn naturiolach a pherffeithiach darlun
+o fywyd y ddeunawfed ganrif na dim arall a feddwn.<br>
+ <br>
+Yr oedd cydymdeimlad Twm &acirc;'r werin, rhed holl nerth ei
+serch mawr at y tenant gorthrymedig a'r gweithiwr.  Yr oedd
+ysbryd y Chwyldroad Ffrengig ynddo yntau, ond gyda gwelediad
+clir, a ffydd.<br>
+ <br>
+Yr oedd yn ddiwygiwr ei hun, mae ei holl waith, gydag un
+eithriad, mor rymus dros foesoldeb a phregethau'r Diwygiad.  Ni
+welodd holl ddrwg chwant y cnawd.<br>
+ <br>
+Fel dramayddwr y mae'n fwy nag yw'r Wyddfa yn Eryri, saif yn
+llenyddiaeth Cymru heb neb yn agos ato.  Y mae pob cymeriad
+ddarluniodd yn fyw, nid yw'n gwneyd i glai difywyd siarad, ac nid
+yw byth yn ail gerdded yr un llwybr.  Ond yr esboniad ar ei
+ddylanwad yw ei allu rhyfedd i siarad fel ysbryd goreu ei oes, -
+yn synhwyrol, ac ar yr un pryd yn llawn dychymyg; yn hynaws, ac
+eto heb arbed y drwg.  Ni fu sant na phechadur yn hanes Cymru eto
+heb deimlo fod Twm o'r Nant wedi dweyd y gwir.<br>
+ <br>
+OWEN M. EDWARDS.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+DAU FYWYD. {1}<br>
+<p><i class="c2">(Alaw-.</i> "Rodney.")<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+Y puraidd Robert Parri,<br>
+   Maddeuwch imi 'mod<br>
+Yn awr yn cynnyg gyrru canu,<br>
+   I geisio clymu clod<br>
+I chwi, sy'n byw mewn llawnder,<br>
+   A'ch pleser, yn eich Plas,<br>
+Gyda'ch meibion yn heddychlon,<br>
+   Heb unrhyw galon gas;<br>
+Teulu ydych hoew wladaidd,<br>
+Yn byw'n ddifalch ac yn ddofaidd,<br>
+Nid hel "Meistr" ac ymestyn,<br>
+A champ-godi a chwympo gwedy'n;<br>
+Wrth fyw'n gytun at ddaioni<br>
+   Fe ddaeth mawrhydi i'ch rhan:<br>
+Eigion rhediad ac anrhydedd<br>
+   Yw'ch mawredd yn eich man;<br>
+Mae eich maesydd, wych rymusiant,<br>
+A'ch 'nifeiliaid, i chwi'n foliant;<br>
+Ychen, defaid, a cheffylau,<br>
+A da blithog, laethog lwythau;<br>
+Pob angenrheidiau 'n rhadus,<br>
+   A threfnus yma a thraw,<br>
+A Duw'r heddwch, mae'n arwyddo,<br>
+   'N eu llwyddo dan eich llaw.<br>
+ <br>
+Maith yma John a Thomas,<br>
+   Cyweithas frodyr cu;<br>
+A da yw'ch golwg chwi, 'r hen geiliog,<br>
+   Awch talog wrth eich ty:<br>
+Mae'n hwythau 'n ddynion ethol,<br>
+   Naturiol ym mhob taith,<br>
+A di ynfydrwydd ill dau'n fedrus,<br>
+   A gweddus yn eu gwaith;<br>
+Felly rhyngoch yn llwyr wingo,<br>
+Mawrhydi'ch llwyddiant a'ch holl eiddo,<br>
+Nes eich myned, hwylied helaeth,<br>
+Yma'n degwch i'ch cym'dogaeth;<br>
+A chywaeth tai a chaeau,<br>
+   Sydd i'ch meddiannau'n ddwys;<br>
+Fe d&acirc;l eich llawnder, a'ch call undeb,<br>
+   Drwy burdeb aur da bwys:<br>
+Rhyfedd fendith, rhyfedd fwynder,<br>
+Sy'n ddymunol dan eich maner;<br>
+Rhyfedd rhagor chwi fawrhyged,<br>
+A m'fi ac eraill yn fegeried;<br>
+Chwi ar led mor lydan,<br>
+   A'ch arian gl&acirc;n drwy glod -<br>
+Minnau'n ffwlyn, dwlyn, diles,<br>
+   Anghynnes, gwag y 'nghod.<br>
+ <br>
+Chwi'n magu anifeiliaid,<br>
+   Moch, a defaid iawn<br>
+Gweirgloddiau, a chauau, tai, a'ch heol,<br>
+   Sy'n llwyddol ac yn llawn:<br>
+Minnau dim fagais<br>
+   At fantais eto i fyw,<br>
+Ond lladd ceffylau, dilyn ffoledd,<br>
+   Anrhydedd oeredd yw:<br>
+A'r hyn a fagais o'm rhywogeth,<br>
+Mewn twrr o gwynion, oedd tair geneth;<br>
+Mae rhei'ny a'u mam mewn dinam dyniad,<br>
+Er fy 'mgeledd lawer galwad<br>
+Mae'r merched bawb am orchwyl,<br>
+   Yn ol eu hwyl eu hun,<br>
+Yn troi eu helynt at ryw alwad,<br>
+   A'u teimlad yn gytun;<br>
+Eu mam a minnau sydd yn myned,<br>
+Fel rhai eraill, ar i wared;<br>
+Tua'r bedd mae gwedd ogwyddiad,<br>
+Rhieni'n mynd, a'r plant yn dwad:<br>
+Mae treigliad asiad oesau<br>
+   Fel tonnau miniau m&ocirc;r,<br>
+Neu ffrwd gyffredin olwyn melin,<br>
+   Yn dirwyn yn ddi dor.<br>
+ <br>
+A chan nad oes mewn bywyd<br>
+   Un rhydid yn parhau,<br>
+Gwnewch o'ch mammon gyfion gyfaill,<br>
+   Ceiff eraill eich coflau;<br>
+Dadgenir hyn ond odid,<br>
+   O'ch plegyd chwi a'ch plant,<br>
+Pan f'o chwi byddar yn eich beddau,<br>
+   Tan odlau Twm o'r Nant;<br>
+A'r hyn o gysur wy'n ei geisio,<br>
+Ni ddymunwn feddu mo'no,<br>
+Oni cheir e'n gwbl fodlon,<br>
+Heb un gilwg yn y galon;<br>
+A'ch rhoddion os cyrhaeddaf,<br>
+   Cyhoeddaf chwi o hyd;<br>
+ <br>
+Ac os y bennod ni dderbynia',<br>
+   Nis gwn a fyddai'n fud:<br>
+Cerdod wlan yw 'ngh&acirc;n a 'nghwynion,<br>
+Am hynny gwyliwch dorri'ch calon;<br>
+Mae rhagor didwyll rhwng cardode,<br>
+A hyn chwi wyddoch, rhowch a wedde':<br>
+Ac oni rhowch o'r achos,<br>
+   Ni wiw mo'r dangos dant,<br>
+Fe fu fwy dychryn ar y dechrau,<br>
+   Na hynny, 'n ochrau'r Nant.<br>
+ <br>
+Ond Nant a'i cheunant chwannog,<br>
+   Sy'n lle afrywiog fri;<br>
+Pe rhoech o'ch gog'yd lwyth eich gwagen,<br>
+   Ni lanwe'i hagen hi;<br>
+Pe b'ai ond sych ben sached,<br>
+   O wyched fydde'i wawr,<br>
+Ceid y teulu i gyd at olud,<br>
+   A'u llwyrfryd i'r droell fawr;<br>
+Mi gawn frethyn cryf i'r eithaf,<br>
+Imi'n goat erbyn gaeaf;<br>
+Gallwn addo i'r wraig mor haw'gar,<br>
+Eto fantell at y fentar -<br>
+Dull anwar ydyw llunio,<br>
+   Ag addo o'ch eddo chwi;<br>
+Mawrhygu rhoddion cyn y caffon'<br>
+   Llawenydd cynffon ci;<br>
+Pe'ch holl rodd o fodd a fydde'<br>
+Ond briwsionyn at bar 'sane',<br>
+Mwy fyddai hynny i'w feddu'n foddus<br>
+Nag a haeddwn ni'n gyhoeddus:<br>
+Ffarwel yn bwyllus bellach,<br>
+   Fe dderfydd afiach w&ecirc;n,<br>
+Gwisgiad gore', gras cyn ange',<br>
+   I chwi a minne', Amen.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+BONEDD A CHYFFREDIN. {2}<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+(Alaw - "Y Galon Drom.")<br>
+ <br>
+Robert Davies, rhyw bert ofyn<br>
+A yrraist i mi, yn wers dwymyn,<br>
+Oblegid bonedd, blagiad bennau,<br>
+A'r cyffredin gyffroiadau;<br>
+Nid wy' teilwng nodi at olwg<br>
+   Am y cyfryw<br>
+Faith iawn ymliw, fyth yn amlwg;<br>
+Dyn truenus, boenus beunydd,<br>
+   Ydwy'n wyrdraws,<br>
+Rhy ofernaws i'm rhoi'n farnydd.<br>
+ <br>
+Wele'r farn yn gadarn gydwedd<br>
+A geir inni o'r gwirionedd, -<br>
+Mai ffrwyth pechod, arfod hirfaith<br>
+O dir uffern, ydyw'r effaith;<br>
+Hwn yw'r achos yn oruchel<br>
+   Cynhyrfiedig;<br>
+Pawb am ryfyg, pob ymraf'el;<br>
+Yr un anian sy ynnom ninnau,<br>
+   Ag oedd yn gosod<br>
+Cynnyg isod Cain ac Esay.<br>
+ <br>
+'Roedd esgus Adda o'i droseddau,<br>
+"Y Wraig," medd ef; "Y Sarff," medd hithau;<br>
+Felly'r wlad, a'u nad annedwydd,<br>
+Bawb a'u hesgus dros eu hysgwydd,<br>
+Gwael eu gwedd, a bonedd, beunydd<br>
+   Sy'n ymliw'n amlwg<br>
+Orwag olwg ar eu gilydd;<br>
+Fal pren ar demestl, prawf di amau,<br>
+   Mawr fydd ffwndwr<br>
+Acw y'nghynnwr' y canghennau.<br>
+ <br>
+A'r ceinciau'n raddau sy'n cyrhaeddyd<br>
+Sefyllfaoedd yr holl fywyd;<br>
+Tyfiad pawb, o dlawd i frenin,<br>
+Sy'n llygreddawl o'r un gwreiddyn;<br>
+Nid oes heddyw'n gwneyd eu swyddau,<br>
+   'N un gelfyddyd,<br>
+Neb a'i fywyd na bo feiau,<br>
+Naws a gewch mewn is ag uchod<br>
+   I ryw ddichell,<br>
+Ymhob bachell am eu pechod.<br>
+ <br>
+Mae rhai penaethiaid, euraidd araith,<br>
+A'u hawdurdod yn ddi effaith;<br>
+Esiamplau drwg, mewn golwg helaeth,<br>
+Sy'n wall anfeidrol mewn llywodraeth<br>
+Rhai ynadon rhy niweidiol,<br>
+   A chyfreithwyr<br>
+Sydd anrheithwyr swydd anrhaethol,<br>
+A rhai personiaid, pwy resyna?<br>
+   Ymhob ffiaidd<br>
+Naws aflunaidd, nhw' sy' flaena.<br>
+ <br>
+A thra fo'r blaenaf heb oleuni,<br>
+Yn twyso'r dall i ffos trueni,<br>
+Swn digofaint sy'n dygyfor<br>
+Yspryd Saul, elynol flaenor,<br>
+Lladd y plant er mwyn dieithriaid,<br>
+   I geisio cadw<br>
+Yn 'r ymyl acw'r Amaleciaid;<br>
+Cryfhau breichiau annuwioldeb<br>
+   Mewn drygioni,<br>
+Daw'n warth i ni, a Duw'n wrthwyneb.<br>
+ <br>
+Mae'r saith angel ar eu siwrnau,<br>
+Yn dechreu tywallt eu phiolau;<br>
+Llawer gwae sy'n llwyra gwewyr,<br>
+I'w rhoi yma i'r rhai amhur;<br>
+Gwae rhai gydiant faes at faesydd,<br>
+   Nes bod gwendid,<br>
+Oes wall ofid, eisiau llefydd;<br>
+Mae n ddi ameu'n anhawdd yma<br>
+   I dylodion,<br>
+Ac elw byrion, gael eu bara.<br>
+ <br>
+Dawn medrusgall dyn rhodresgar,<br>
+Gwneyd ei dduw o gnwd y ddaear;<br>
+Ysguboriau gwaliau'n gwlwm,<br>
+A <i>storehouses</i>, ys da rheswm;<br>
+Ond geill naws ing dywyllnos angau,<br>
+   Alw'r ynfyd,<br>
+I ado'i buryd cyn y borau.<br>
+Ameu'r Arglwydd am ei lawndra,<br>
+   Cofiwn heddyw,<br>
+Am wr sy'n marw 'mhorth Samaria.<br>
+ <br>
+Cofia, 'speiliwr cenhedlaethau,<br>
+Y bobloedd a'th yspeilia dithau;<br>
+Am waed dynion mewn galanas,<br>
+Ac am dy drais mewn tir a dinas,<br>
+Gwae elwo elw drwg i'w berchen,<br>
+   Yn falch 'i af'el,<br>
+I nythu'n uchel - noeth yn ochen;<br>
+Ac os yw Lloegr dan 'r un llygriad,<br>
+   Caiff gan yr Arglwydd,<br>
+'R un cul dywydd a'r Caldea'd.<br>
+ <br>
+Beth yw plasau, trasau trysor,<br>
+Ond gorseddfeydd annuwiol gyngor?<br>
+Mae gwin, a bwyd, a gwyniau bydol,<br>
+Yna i'w moedro, 'n anghymedrol;<br>
+Meibion Scefa 'mhob naws gaf'el,<br>
+   Heb yr Arglwydd,<br>
+Sy dan chwithrwydd dyn a chythrel;<br>
+Chwys y tlawd yw'r cnawd a'r cnydau,<br>
+   Rhwysg a balchder,<br>
+Y swn a'r pleser, sy'n eu plasau.<br>
+ <br>
+Fe wasg y mawrion dewrion dyrus<br>
+Y llafurwyr, &acirc;'u llaw farus;<br>
+A'r llafurwyr, a'u holl fwriad,<br>
+Gwisgo'r gwyn, a gwasgu'r gweinia'd;<br>
+Gwasgu sydd, a gwisgo swyddau,<br>
+   Nes yr aethon'<br>
+I faela dynion, fel eidionau;<br>
+Gwerthu'r cyfion er ariannau,<br>
+   A'r tlawd truan<br>
+Er pris gwadan par esgidiau.<br>
+ <br>
+Dyma'r byd ac ergyd gwyrgas,<br>
+Y sydd yn awr a'i swyddau'n eirias;<br>
+Memi melin flin aflonydd,<br>
+Egni galed yn cnoi 'gilydd;<br>
+Pawb ar eraill a weryran',<br>
+   A neb yn cwyno<br>
+Ei wyrni heno arno'i hunan;<br>
+A phob enwau, tlawd a bonedd,<br>
+   Oll yn euog,<br>
+Tan'r un warog, trwy anwiredd.<br>
+Gwedi chwalu gwawd uchelwyr,<br>
+Pa faint ffurmach ydyw'r ffarmwyr,<br>
+Sydd mor feilchion, gw'chion gyhoedd,<br>
+Rymus droediad, a'u meistradoedd?<br>
+Pell yw peirch eu meirch a'u merched,<br>
+   Hwy rygyngant<br>
+Fwy nac allant yn ddigolled:<br>
+Lle bo addysg byd neu eiddo,<br>
+   Dyna ragrith,<br>
+Wyniau melldith, yn ymwylltio.<br>
+Ac os ewch i ddangos ochain,<br>
+Babel droiau'r bobl druain;<br>
+Llygredd llun, a gwyn drygioni,<br>
+Swn yr hunan sy' yn y rhei'ny;<br>
+Meddwi a hwrio, mawr ddihirwch,<br>
+   Bawb lle gallant<br>
+A ddilynant aflawenwch;<br>
+Anesmwythdra, lleithdra llwythdrwm,<br>
+   Byw'n ddi'g'wilydd<br>
+Dan eu gwarthrudd, dyna'u gorthrwm.<br>
+A phwy ond diafol, awdwr pechod,<br>
+Sydd yma y'nghadfa pob anghydfod?<br>
+Pan ddarfu'r tyn offeryn Pharo<br>
+Bwytho ar ddynion, beth oedd yno?<br>
+Nid ffast wenwyn, na phastynau,<br>
+   Mewn cynddaredd,<br>
+Oedd eu buchedd dan eu beichiau;<br>
+Ond o'u cyfyngder eger eigion,<br>
+   At Dduw'n ddibaid<br>
+'Roedd eu hochenaid a'u hachwynion.<br>
+A than bwysau'r ieuau 'rwan,<br>
+Geifr a moch sy'n croch ysgrechian;<br>
+Ymroi a diodde'n ddi w'radwyddiad<br>
+Dan iau'n ddyfal a wna ddafad;<br>
+I ddefaid Crist mae'r iau'n esmwythdra,<br>
+   Cariad Isr'el,<br>
+Goruwch fug'el, a'u gorchfyga;<br>
+A'r rhai orchfygant awch arfogaeth<br>
+   Chwantau'r gelyn,<br>
+Mae'r Iesu'n dilyn iau'r dystiolaeth.<br>
+ <br>
+Beth yw rhyfel boeth, hir ofid,<br>
+Ond melus chwantau beiau bywyd?<br>
+Olwyn fawr digofaint gyfion,<br>
+Sy'n troi'n boenus trwy ddibenion:<br>
+Ac os y tlawd raid heddyw ddiodde',<br>
+   Caiff gwyr mawrion,<br>
+Taer annoethion, eu tro nhwythe',<br>
+Fel mae amser i bob amcan<br>
+   Trefn Ragluniaeth,<br>
+Drwy wahaniaeth Duw ei hunan.<br>
+ <br>
+Angenrhaid yw o ran cyflyrau,<br>
+Byd rhai astrus, yw bod rhwystrau;<br>
+Gwenith gl&acirc;n 'does ofon sefyll,<br>
+Pan godo'r gwantan gyda'r gwintyll;<br>
+Tan y groes, mewn oes yn isel,<br>
+   Mae lle'r Cristion.<br>
+Fe ddaw'n gyfion o bob gaf'el;<br>
+A Duw anwyl, er daioni,<br>
+   Drotho'n buchedd<br>
+At wirionedd, o'n trueni.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+HAFGAN.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+Alaw - "Spaen-Wenddydd."<br>
+ <br>
+Y teulu mwyn hael-gu mewn hedd,<br>
+Rhowch osteg, rai glandeg eu gwedd;<br>
+I ddatgan un haf-gan yn hy,<br>
+Hen dirion arferion a fu,<br>
+Mewn llawer ty 'roedd cennad da,<br>
+Ac enw hyf i ganu Ha;<br>
+Fel pob creadur sy'n ei ryw,<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.<br>
+Mae'r ddaear oedd fyddar, wedd fud,<br>
+Mae'r coedydd, mae'r bronnydd mawr bryd,<br>
+Mae'r dyffryn yn deffro ei holl wraidd,<br>
+Mae eginoedd y gwenith a'r haidd,<br>
+Mae llaeth a maidd, mae llwythau mwyn,<br>
+O ffrwythydd haf yn ffraeth ymddwyn;<br>
+Mae pob creadur yn ei ryw<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.<br>
+Gan hynny gwnawn synnu 'mhob swydd,<br>
+Ystyriwn a gwelwn i'n g&#373;rydd,<br>
+Ddoethineb dawn undeb Duw Ne,<br>
+Yn trefnu pob peth yn ei le;<br>
+Y mawr dymhorau, ffrwythau ffri,<br>
+Er hynny, anufudd ydym ni,<br>
+A phob creadur yn ei ryw<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.<br>
+Rhoed i ni, heb fawr brofi mo'r braw<br>
+Bob mwynder a llawnder i'n llaw;<br>
+'Nifeiliaid a defaid ar dir,<br>
+Y rhei'ny sy'n hardd inni'n wir,<br>
+Pob peth yn glir i'n porthi'n glau,<br>
+A ninnau er hyn heb 'difarhau;<br>
+A gweled pob greadur gwiw<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.<br>
+ <br>
+Mae r holl greadigaeth fel drych,<br>
+Rhai deimlant a welant yn wych,<br>
+Bod pob peth yn datguddio'n gytun,<br>
+Ddaioni'r Creawdwr ei hun;<br>
+Ond natur dyn sy fwya' dall,<br>
+Tan gwmwl balchder ofer wall,<br>
+Ni fyn ddarostwng o'i dda ryw<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Un cymal dewr er canmol Duw</i>.<br>
+ <br>
+Pa beth yw rhyfeloedd y byd,<br>
+Ond balchder ac uchder i gyd?<br>
+Fel 'r angel nerth uchel wnaeth ef<br>
+I ormesu teyrnasu tu'r nef;<br>
+A dyna'n llef sydd fyth rhagllaw,<br>
+Yn ffrwd gyffredin dryghin draw,<br>
+O eisiau bod yn Iesu byw<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Bob cymal dewr yn canmol Duw</i>.<br>
+ <br>
+O! rhyfedd yw'n buchedd trwy'r byd,<br>
+Mewn gwagedd a llygredd a llid,<br>
+Heb geisio gwir deimlo gair Duw<br>
+Sy'n ein galw ni o feirw i ail fyw;<br>
+Ond Och! mae'n clyw ni wedi cloi,<br>
+Ac ysbryd dall i ymbarotoi;<br>
+'Rym ni yn gysglyd oerllyd ryw,<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Ac eisieu'n deffro i ganmol Duw</i>.<br>
+ <br>
+Cynhyrfwn, a gwelwn mai gwir<br>
+Y cawn feirw, cwyn arw, cyn hir;<br>
+Gwybyddwn na ffaeliwn yn ffol,<br>
+Mae'r bywyd trag'wyddol yn ol;<br>
+Ymwnawn mewn rhol am ffrwythau'r h&acirc;,<br>
+Lle mae gorfoledd diwedd da;<br>
+Dyna r fan lle caffom fyw,<br>
+Amen, a 'stad, <i>yn mynwes Duw</i>.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+ANWYL GYFAILL.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+Cerdd i annerch cyfaill caredigol, pan oedd dan groesau a
+blinderau.<br>
+ <br>
+(Alaw. - "Y Galon Drom.")<br>
+ <br>
+   Anwyl gyfaill, rwy'n dy gofio,<br>
+   A gweddi mynych, gan ddymuno<br>
+   I Dduw roi llwyddiant er pob lludded<br>
+   Yn graff i'th onest gorff a'th ene'd;<br>
+A dal dy draed ar Graig yr oesoedd,<br>
+   Er pob helynt,<br>
+Eiddig oeddynt, a ddigwyddodd;<br>
+Ac er pob peth a ddigwydd eto,<br>
+   Duw fo i'th dywys,<br>
+Yn gyhoeddus, rhag tramgwyddo.<br>
+ <br>
+   Cefaist yma lawer damwain,<br>
+   Megys rhybudd cerydd cywrain;<br>
+   Mae'r Saer-celfydd ymhob cilfach,<br>
+   Am dy docio i'th wneyd yn decach,<br>
+Torri ceinciau d' anystyriaeth,<br>
+   Harddu'r Eglwys,<br>
+Caer hoff wiw-lwys, mewn corpholaeth,<br>
+Bwrw'r gwarthus bnynu a gwerthu<br>
+   Hwnt o'r deml,<br>
+I fan isel a fyn Iesu.<br>
+ <br>
+   Gwel fod ffraeth ragoriaeth gaerog<br>
+   Rhwng gwir blentyn a gwas cyflog;<br>
+   Rhaid i'r plentyn etifeddol,<br>
+   Gyrraedd didwyll gerydd tadol;<br>
+Nid ydyw rhai na ch&acirc;nt yn weddaidd<br>
+   Fflangell barod,<br>
+Bwys awdurdod, ond bastardaidd;<br>
+Dal dy s&ecirc;l a gwel y gwaelod,<br>
+   Plentyn cyfan<br>
+Wyd ti dy hunan i'r Tad hynod.<br>
+ <br>
+   Cariad Crist a ddarfu'n dirion<br>
+   Deg arwyddo'n dy geryddon;<br>
+   Efe, cofia, sydd drwy'r cyfan,<br>
+   A'i ddawn ollawl i'th ddwyn allan;<br>
+Ar Job gynt ca'dd Satan weithio;<br>
+   Darfu'n rhydost<br>
+Gnoi, di a'i gwyddost, gnawd ac eiddo;<br>
+Ond cadwe 'i enaid gwedi hynny -<br>
+   Rhyfedd, nerthol,<br>
+Anhebgorol, mae Duw'n caru.<br>
+ <br>
+   A gadwo Duw a fydd cadwedig<br>
+   Trwy ddwfr a th&acirc;n, a gwawd a dirmyg;<br>
+   Nid oes dim all niweid egraidd<br>
+   I rai garant Dduw'n gywiraidd;<br>
+Mae pob rhyw bethau'n rhannau'r rhei'ny<br>
+   Yn gweithio beunydd<br>
+Oreu deunydd er daioni;<br>
+A gwyn ei fyd y diwyd ffyddlon<br>
+   A ail aned,<br>
+A Duw'n gywled yn ei galon.<br>
+ <br>
+   Yr Eglwys ydyw'r hardd dreftadaeth,<br>
+   A chalon dyn yw'r pren gwybodaeth;<br>
+   Mae'n ffrwyth gwa'rddedig ynddi'n canlyn,<br>
+   Gwyliwn drwyddo goelio'r gelyn;<br>
+Pwyll a sobrwydd sydd angenrhaid,<br>
+   Dal ar orchwyl<br>
+Oen Duw anwyl yn dy enaid:<br>
+"Fy mab," medd Duw, "moes im' dy galon";<br>
+   Dyna'r d'ioni,<br>
+Gyda nyni, ymgadw yn union.<br>
+ <br>
+   Y galon yw'r ystafell addas,<br>
+   T&#373;r puredig, ty'r briodas;<br>
+   Os gwelir un hen w&#375;n yn honno,<br>
+   Ac heb y wisg briodas ganddo,<br>
+Rhwymwch, deliwch, draed a dwylo,<br>
+   I'r t'w'llwch enbyd,<br>
+Lwyra gofid, 'lawr ag efo;<br>
+Caiff pawb ond plant y ddinas burlan,<br>
+   Eu troi, dyallwch,<br>
+I'r tywyllwch, o'r tu allan.<br>
+ <br>
+   Cans oddi allan mewn swydd hyllig<br>
+   Mae'r cwn a'r swyn-gyf'reddwyr eiddig,<br>
+   Puteinwyr a llofruddwyr gwaedlyd,<br>
+   A phob celwyddwyr, yfwyr hefyd,<br>
+Addolwyr eulyn, ddwl oer alwad,<br>
+   Ni 'dwaenant olau,<br>
+Dawn a geiriau Duw, na'i gariad;<br>
+A'r holl broffeswyr hunan-gnawdol,<br>
+   Nid yw eu rhyfyg,<br>
+A'u dull unig, ond allanol.<br>
+ <br>
+   Gwyliwn fod ar n&ocirc;d annedwydd,<br>
+   Rhaid dal yn agos at yr Anglwydd,<br>
+   A ffoi i Soar am anrhydedd:<br>
+   Ni thal sefyll ar wastadedd,<br>
+Fel gwraig Lot, a ddarfu gychwyn,<br>
+   Ei gwlad a'i chartre,<br>
+Fodd anaele, fu iddi'n elyn.<br>
+Chwant y cnawd, a llygredd cyhoedd,<br>
+   Allant dyfu<br>
+I'th anafu o borth y nefoedd.<br>
+ <br>
+   Llawer ffordd a llawer cwestiwn<br>
+   Sydd yn t'wyso rhyw demtasiwn;<br>
+   Gormod cyfle, a mynych arfer,<br>
+   Eill ein hudo ni o'n llawn hyder;<br>
+Er bod doethineb mawr yn Sal'mon,<br>
+   Merched lledrydd,<br>
+Draws eu gilydd, droes ei galon;<br>
+Er gwneyd teml Dduw yn 'i ddechreu,<br>
+   F' aeth i weithio,<br>
+Dan wenh'eithio, i'w duwiau nhwytheu.<br>
+ <br>
+   O! mor llithrig ydyw llwybyr<br>
+   Tuedd dyn i fynd wrth natur;<br>
+   Rhyfedd gariad a thrugaredd,<br>
+   Fod rhai'n sefyll hyd y diwedd;<br>
+Os ai fel Pedr dros y llwybrau,<br>
+   Gweddia'n fynych,<br>
+I Dduw edrych, di ddoi adrau:<br>
+Golwg Iesu a'n galwo'n gyson,<br>
+   A'i air fo'n llosgiad,<br>
+Unig hwyliad yn ein calon.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+OLWYNION DWFR MELIN RHUTHYN.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+Codog fawr enwog forwynion,-dwy-rod,<br>
+   Yn dirwyn yr afon;<br>
+Cwyd gwegil codau gweigion,<br>
+Codau o bwys ceidw y bon.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+Y GALON DDRWG.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+Swelwn echrysa golwg,<br>
+Gwael iawn ddrych y galon ddrwg:<br>
+Calon afradlon o fryd,<br>
+Annuwiol heb ei newid:<br>
+Calon yw mam pob cilwg,<br>
+An-noeth drefn, a nyth y drwg;<br>
+Drwg ddi-obaith, draig ddiball,<br>
+Pwy edwyn ei gw&#375;n a'i gwall?<br>
+ <br>
+Effaith y cwymp, a'i ffrwyth cas,<br>
+A luniodd pob galanas;<br>
+Grym pechod yn ymgodi,<br>
+A'i chwantau fel llynnau lli;<br>
+Glennydd afonydd y fall,<br>
+Dengys bob nwydau anghall;<br>
+D&icirc;g-ofid yn dygyfor,<br>
+T&acirc;n a m&#373;g, fel tonnau m&ocirc;r:<br>
+Uffern yw hon, o'i ffwrn hi<br>
+Mae bariaeth yma'n berwi:<br>
+Ysbyty, llety pob llid,<br>
+Gwe gyfan gwae a gofid;<br>
+Trigfa pob natur wagfost,<br>
+Bwystfilaidd 'nifeilaidd fost:<br>
+Treigle a chartref-le trais,<br>
+Rhyfeloedd, a phob rhyw falais;<br>
+Rhial pob an-wadal w&#375;n,<br>
+Ty ac aelwyd y gelyn.<br>
+Meirch, a chwn, a moch annwn,<br>
+Sy'n tewhau yn y ty hwn,<br>
+Seirff hedegog mewn ogo,<br>
+A heigiau dreigiau blin dro.<br>
+Pob lleisiau, arw foesau'r fall,<br>
+Sy'n dwad i swn deall;<br>
+Swn t'ranau, sain trueni,<br>
+Swn gofalon greulon gri:<br>
+Melin wynt, yn malu'n w&acirc;g,<br>
+Rhod o agwedd rhedeg-wag;<br>
+A'i chocys afaelus f&ocirc;n,<br>
+Yn troi'u gilydd trwy'n galon;<br>
+Drylliad, ag ebilliad bach,<br>
+Y maen isaf, mae'n hawsach,<br>
+Na dryllio, gwir bwyllo i'r bon,<br>
+Ceulaidd, drygioni calon,<br>
+C'letach a thrawsach ei thrin,<br>
+Mewn malais, na maen melin.<br>
+ <br>
+Llais hen Saul, a llys hwn sydd,<br>
+Fan chwerw, o fewn ei chaerydd.<br>
+Ni all telyn a dyn doeth,<br>
+Clywn, ennill calon annoeth.<br>
+ <br>
+Och! ni byth, achwyn y bo'n,<br>
+Wrth goelio, fod fath galon:<br>
+Gweddiwn, llefwn rhag llid,<br>
+Yn Nuw, am gael ei newid.<br>
+Nid oes neb a'i hadnebydd,<br>
+Ond gain y Tad, a'i rad rydd;<br>
+A'n gair os daw, gwiw-ras d&ocirc;n,<br>
+A dry'r golwg drwy'r galon:<br>
+A drwg calon draw cilio,<br>
+Amen fyth, mai hynny fo.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH.<br>
+BRENIN, USTUS, ESGOB, HWSMON.<br>
+Rhyfela, Cyfreithio, Efengylu, Lluniaethu.<br>
+Awyr, T&acirc;n, Dwfr, Daear.<br>
+Anadl, Cyfraith, Efengyl, Cnawd.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+Yn gymaint ag i mi ryfygu argraffu y cyfryw waith distadl ag yw
+hwn, oblegyd ei fod yn myned tan yr enw Chwaryddiaeth fe geir
+amrywiol yn ei wrthwynebu, canys ni allant oddef i ddim da ddyfod
+o Nazareth.  Fe fydd y farn arnaf fi, yn enwedig ymhlith dynion
+ffroen uchel Phariseaidd, a hidlant wybedyn, ac a lyncant
+gamel.<br>
+ <br>
+Ond yn fwy neillduol, mewn ffordd o amddiffyniad i'm gorchwyl, mi
+a ddymunwn ar bob un esgusodi barnu cyn profi y dystiolaeth. 
+Gwaith pawb a brofir; felly mi a ddymunaf ar y rhai sydd barotach
+i farnu nag ystyried, i ddar llen neu wrando yr hyn sy'n
+gynwysedig; ac yna hwy a g&acirc;nt adnabod fod pob gair yn wir
+at ei achos.<br>
+ <br>
+Yn gyntaf, fe ddaw un i adnodd y testyn, ac un dan enw Brenin; ac
+at hwnnw, un i ddatguddio amrywiol o'r twyll sydd yn y deyrnas;
+yn ol hynny, yr Hwsmon (sef y Cybydd); ac at hwn fe ddaw hen
+fenyw ddiog.  A daw un dan enw Esgob; ac at hwnnw fe ddaw un i
+gellwair am le i fyned yn offeiriad; yn hyn y datguddir y trueni
+a'r llygnedd sydd mewn gosodiadau eglwysig.  Ac yn ganlynol daw
+yr Ustus, ac ato ef yr Hwsmon, ym mha le y dangosir dull y
+cam-gyfreithiau a'r creulondeb sydd yn y wladwriaeth.  A daw yr
+Hwsmon i'w ddyrchafu ei hun, mai efe sy'n cynnal pawb; i ba un yr
+atebir, na all un alwedigaeth ei chynnal ei hun, - fod sefyllfa
+ddynol yn gyffelyb i un dyn, y pen a'r holl aelodau yn gyfatebol
+i un corff.  Daw yr Hwsmon, wedi ei ofidio gan glefyd, yn ymofyn
+Doctor, ac yn addunedu, os cai hoedl hwy, y byddai yn ddyn
+duwiol; ac y mae yn ymddarostwng i ychydig o enw diwygiad; ond
+pan gyntaf y gwellhaodd o'i glefyd, y mae yn myned waeth nag o'r
+blaen, ac yn y diwedd yn marw yn druenus.  Yn y modd hyn y mae'r
+llyfr hwn yn treiglo.<br>
+ <br>
+Nid oes gennyf ond ei adael i'ch barn chwi oil, gan obeithio nad
+oes neb mor foethus na allant "brofi pob peth, a dal yr hyn sydd
+dda."<br>
+ <br>
+Yr eiddoch oll, &amp;c.,<br>
+ <br>
+THOMAS EDWARDS.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+[Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon.<br>
+ <br>
+Syr Rhys.<br>
+   Gostegwch bawb, gostegwch,<br>
+   Os ydych am wrando, rowndiwch,<br>
+Y fi ydyw'r crier ffraethber ffri,<br>
+   Ddaeth yma i gyhoeddi heddwch.<br>
+ <br>
+   Fy enw sydd hynod ddigon,<br>
+   Syr Rhys y Geirie Duon,<br>
+G&#373;r wyf a fedr ddweyd eu bai,<br>
+   Drwy deg, i rai cymdogion.<br>
+ <br>
+   Ond mi glywes fy nain yn ownio,<br>
+   Mai gore ydyw'n lleia' siarato;<br>
+O ran fe gynhyrfa llawer un swrth,<br>
+   Mae'n debygol, wrth ei bigo.<br>
+ <br>
+   Ni fu erioed gynlleidfa luosog,<br>
+   Na bydde rhyw rai yn euog;<br>
+Rhag ofn cenfigennu am hynny ymhell,<br>
+   Mae llawenydd yn well i'w annog.<br>
+ <br>
+   Mae gennym ni fath ar chwaryddieth,<br>
+   Yn pwnio 'nghylch y pedwar penneth;<br>
+Sef Brenin, ac Ustus, ac Esgob llon,<br>
+   A'r Hwsmon hoewlon heleth.<br>
+ <br>
+   Y Brenin i wneyd llywodreth,<br>
+   A'r Ustus i reoli cyfreth;<br>
+A'r Esgob i bregethu'r gwir,<br>
+   Wrth reol clir athrawieth.<br>
+ <br>
+   Ac ynte'n Hwsmon manwl,<br>
+   Sy'n talu tros y cwbwl,<br>
+Trwy'i waith a'i lafur, drafferthus lun,<br>
+   Wrth drin ei dyddyn diddwl.<br>
+ <br>
+   Dyna'r testun oll mewn dwyster,<br>
+   Mae amryw drafaeliwr tyner<br>
+A welodd <i>sign</i> ALL FOURS mewn tre<br>
+   A'i lyged yn rhyw le yn Lloeger.<br>
+ <br>
+   Ond ar hanes a dull y rheiny,<br>
+   Mae sail ein hact ni 'leni,<br>
+Ond bod ynddi hi Gybydd, ac amryw o g&ecirc;r,<br>
+   'Ran pleser i'r cwmpeini.<br>
+ <br>
+   'Doedd waeth dweyd ar fyr ei threfen,<br>
+   Na mynd i bregethu rhyw hir brygowthen,<br>
+Mae hanner gair yn fwy i gall.<br>
+   Na dweyd i ddi-gall ddeugen.<br>
+ <br>
+   Y sawl sydd am brofi sylwedd,<br>
+   Gwrandawed hyn i'r diwedd,<br>
+Os nad oes iddi ond dechre bach,<br>
+   Mae'n ffurfach yn ei pherfedd.<br>
+ <br>
+   Tyrd dithe'r cerddor tene,<br>
+   Cais dynnu rhyw s&#373;n o'th danne,<br>
+Fel y gallwyf ddawnsio tro,<br>
+   Yn bur-ddewr i dreio'r byrdde.<br>
+ <br>
+   Ffarwel i chwi dro go fychan,<br>
+   Daw'r Brenin yma'n fuan;<br>
+Ond mi ddof fi ato fe eto yn hy,<br>
+   'Ran siawns na thuedda'i ymddiddan.<br>
+[Diflanna.<br>
+ <br>
+[Ymddengys Brenin.<br>
+Brenin.<br>
+'Nawr o'ch blaene'r hawddgar fyddin,<br>
+Mi ddes ger bron dan enw Brenin,<br>
+I adrodd i chwi fy mhwer addas,<br>
+A'm cadernid uwch y deyrnas.<br>
+ <br>
+Gan faint fy mraint, a'm parch, a'm <i>honor</i>,<br>
+Twf eurdeg harddwych, tyrd, y cerddor,<br>
+'Rwy'n chwennych datgan c&acirc;n blethedig,<br>
+Hyf a moesol, hefo miwsig, -<br>
+ <br>
+(Alaw, - "DYDD LLUN Y BORE.")<br>
+ <br>
+"Wel, gwelwch i gyd,<br>
+Trwy'r byd yn wybodol y rheol sy'm rhan,<br>
+I mi mae anrhydedd, a mawredd pob man;<br>
+   I'r Brenin mae'r braint,<br>
+Wir gywraint ragorieth, yn benneth mawr barch,<br>
+A phob ryw reoleth trwy'i daleth hyd arch;<br>
+I mi mae'r awdurdod, a mawr air Emerod,<br>
+   I mi mae'n bri hynod yn barod mewn byd,<br>
+I mi mae'r gair uchaf, beth bynnag a archaf,<br>
+   Mae'n dynion sydd danaf, mi brofaf i'm bryd,<br>
+   Hwy wnant fel y mynnwyf pan alwyf yn nghyd;<br>
+Os archaf eu hanfon i ryfel echryslon,<br>
+   Yn erbyn gelynion, yn union hwy an',<br>
+Hwy laddant, hwy leddir, gorchfygant, gorchfygir,<br>
+Trwy ddyfroedd y mentrir, nid ofnir mawr d&acirc;n,<br>
+Dangosant eu cryfdwr iawn ledwr yn l&acirc;n.<br>
+ <br>
+   "Fy awdurdod sydd gry',<br>
+Mewn gallu teg 'wyllys yn ddawnus tan Dduw,<br>
+I mi mae gor'chafieth, rheoleth pob rhyw,<br>
+   I mi mae mawrh&acirc;d,<br>
+Pob gwlad enwog lydan sy'n rhwyddlan i'm rhan,<br>
+Mae'r deyrnged i'm gafael, er mael o bob man;<br>
+Mae danaf, nod union, arglwyddi a marchogion,<br>
+   Pob math ar w&#375;r mawrion, sydd ffraethlon swydd ffri,<br>
+Pob offisers diwad, pawb gwiwlan, pob galwad,<br>
+   Pob cyfoeth, pob cofiad, mewn rhad mwy na rhi',<br>
+   Sy'n dirwyn o diroedd a mofoedd i mi;<br>
+Gan hynny gwybyddwch, heb gilwg, o gwelwch,<br>
+   'Rwy'n cario'r hawddgarwch ar degwch pob dyn,<br>
+I mi mae'n holl arwydd, a'r goron deg wiwrwydd,<br>
+   Tan fraint ardderchawgrwydd, nef hylwydd ei hun,<br>
+Dylwn gael i'm cyfarch bur barch gan bob un."<br>
+[Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon.<br>
+ <br>
+   Wel, mi ddalia beint o ddiod,<br>
+   Fod yma ryw un wedi yfed gormod,<br>
+'Ran ni chlywes i yn sobr odid ddyn,<br>
+   Yn ei frolio ei hun yn fwy hynod.<br>
+ <br>
+Bren.  Beth, ai ni wyddoch yma'n ddiwad<br>
+   A phwy, syre, 'r y'ch chwi'n siarad?<br>
+ <br>
+Rhys.  Gwn, debyga'i, ond considro yma beth,<br>
+   Mae'n llegach rhyw feth ar fy llygad.<br>
+ <br>
+   Corff ag a dynges, ond 'rwy'n lled angall,<br>
+   'Does dim ddwlach na dyn cibddall;<br>
+   Onid gyda'r Roli'r tincer y gweles chwi'n glau,<br>
+   Wrth gofio, fel dau gyfell?<br>
+ <br>
+Bren.  Ewch oddiyma yn sydyn, lipryn,<br>
+   Ai dyna'r parch a r'owch i'r Bnenin?<br>
+ <br>
+Rhys. Wel, pwy fuase'n ame eich bod chwi'n siwr<br>
+   Wedi mynd yn wr gan gymin?<br>
+Ond brenin pwy ydych chwi o ddifri?<br>
+Mi glywes rai'n son am Frenin y Diogi,<br>
+Ac mae rhyw beth ar fy meddwl yn peri i mi<br>
+Adel mai chwi ydy'.<br>
+ <br>
+Bren.  Taw, taw, &acirc;'th ynfyd chwedle diflas,<br>
+   'Rwy'n deip o Frenin yr holl deyrnas;<br>
+   Mi allwn alw milwyr gwaedlyd<br>
+   I wneyd dy frad mewn llai na munud.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wele, arglwydd melin Henllan<br>
+   A'n catwo ni rhag y barcutan;<br>
+Yr oedd fy hoedl i yrwan, dinwan dw',<br>
+   Ar ei winedd e yn arw anian.<br>
+ <br>
+   Wel, begio'ch pardwn, Mr. Brenin,<br>
+   Onid oeddych chwi'n ffrynd i modryb Catrin?<br>
+'Ran mi clywes yn gweddio gyda chwi'n daer,<br>
+   Efo Alis fy chwaer, ac Elin.<br>
+ <br>
+Bren.  Taw a'th swn gwan, onid oes ar gynnydd<br>
+   Weddio gyda myfi yn yr eglwysydd?<br>
+ <br>
+Rhys. Wel, pan oedd crio'r t&acirc;l mawr o'ch achos chwi,<br>
+   Mi glywes i regu ar ogwydd.<br>
+ <br>
+   Ond yn wir, meistir, 'rwy'n ymestyn yn hoew,<br>
+   I weddio gyda chwi'n gadarn arw,<br>
+Os gallwch chwi wneuthur rhyw ddyfeis,<br>
+   I roi llai o <i>excise</i> ar y cwrw.<br>
+ <br>
+Bren.  Onid ydyw pawb trwy'r byd yn ddibrin,<br>
+   Yn rhwym i dalu <i>duty</i> i'r Brenin?<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, fe fydde gwell, er hynny i gyd,<br>
+   Pe b'ai chwi heb gymryd cymin'.<br>
+ <br>
+Bren.  Wel, ond rhaid bod ymhob perthynas<br>
+   Goste mawrion ar y deyrnas,<br>
+   Cyn y cadwer pob rheole<br>
+   Tuag at gynhalieth gwyr ac arfe.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, begio'ch pardwn chwi, Frenin tirion,<br>
+   Pa beth y dewisech gyment o weision?<br>
+Ni fu erioed yn y byd, - ni wiw ddisgwyl bod, -<br>
+   Ddaioni lle bo gormod ddynion.<br>
+ <br>
+   'Ran lle bo llawer o weindogion bydd y diogi mwya',<br>
+   'Cerdd di,' 'cerdd dithe,' ni wyddir pa 'run anystwytha;<br>
+A gyrru'r llanc lleia' wnant hwy stil,<br>
+   Trwy'r pwll i 'nol y ceffyl pella'.<br>
+ <br>
+   A'r rhai sy'n cael y cyflog penna',<br>
+   Ymhob lleoedd, sy'n gwneuthur lleia';<br>
+Maent hwy'n mynnu rhan.  Mi dd'wedaf i,<br>
+   Dan fy nwylo, mai chwi sy'n ola'.<br>
+ <br>
+Bren.  Taw a son dy ffol gamsynieth,<br>
+   Onid rhaid i bawb gael eu bywolieth?<br>
+ <br>
+Rhys. Wel, maent hwy'n gwneuthur ymhob man,<br>
+   Hynny fedront o anllywodneth.<br>
+ <br>
+   Beth am y gw&#375;r sy'n derbyn trethi,<br>
+   A'r superfisors sy'n rhai pur fisi ?<br>
+Nid y'ch chwi'n cael, i'ch traul a'ch tro,<br>
+   Mo'r hanner o ddwylo rhei'ny.<br>
+ <br>
+   A phe gwelech chwi mewn dirgelion,<br>
+   Y gwas esmwyth ydy fo'r ecseismon,<br>
+Mynd at wraig y dafarn yn ambell d&#375;,<br>
+   Man arall ymgwerylu'n greulon.<br>
+ <br>
+   Ni waeth i dafarnwr lledwan<br>
+   Fod rhwng y t&acirc;n a'r pentan;<br>
+Ni chaiff un o'r rhei'ny fywiolieth dda,<br>
+   Heb hwrio, neu fenthyca'u hanian.<br>
+ <br>
+   Ac mae gennych chwi wych o weision,<br>
+   Tua glanne'r moroedd mawrion;<br>
+Pan fo smyglo ar y traeth fe fyddan' hwy yn y t&#375;,<br>
+   'R hen faeddod, yn rhy feddwon.<br>
+ <br>
+   A dyna i chwi'r modd yn loew,<br>
+   Mae'ch offisers chwi yma ac acw,<br>
+Ni chewch chwi oddiwrthynt hwy, lawer tro,<br>
+   Ddim 'chwaneg nag iws i'ch enw.<br>
+ <br>
+Bren.  Mae teyrnged gyfion i mi'n digwydd<br>
+   O gefn y m&ocirc;r a chefn y mynydd.<br>
+ <br>
+Rhys.  Os oes i chwi'n digwydd beth i'ch sh&acirc;r,<br>
+   Mae fo'n glynu gyda'r glennydd.<br>
+ <br>
+   Ni bydd i chwi ond rhan go wannedd,<br>
+   Erbyn y llyfo pawb eu bysedd;<br>
+Mae gwmpas y m&ocirc;r, a glywa'i son,<br>
+   A'r mynydd, i chwi weision mwynedd.<br>
+ <br>
+   Eu gwaith mwyaf ydyw gwaitio<br>
+   Ar eu gilydd, ac ymwenwyno;<br>
+Dwyn y naill oddiar y llall tan gadw swn,<br>
+   Yr un fath a'r cwn 'rol cinio.<br>
+ <br>
+   Os caiff rhai unweth godi fyny<br>
+   Yn enw'r Brenin, dyna hwy'n lladd ac yn braenu,<br>
+Yn twyllo, ac yn robio mwy na'u rhan,<br>
+   Ni chaiff y gwan le i gwnnu.<br>
+ <br>
+   A phe gwyddech chwi weithian fel bu, rhyfel diwaetha,<br>
+   Rhwng admirals a chaptenied, bawb am y tynna',<br>
+Yn derbyn breibs ac yn gwasganu'r gweinied,<br>
+   Mil mwy nag y gellir byth adrodd y golled.<br>
+ <br>
+   'Roedd llawen o dwyll oddeutu'r milisie,<br>
+   Rhwng <i>y sergeants a'r corporals</i>, a phob carpie,<br>
+Ond nid oedd twyll y rhei'ny ddim degwm yr hanner,<br>
+   Ag oedd rhwng gw&#375;r y m&ocirc;r ac offisers Lloeger.<br>
+ <br>
+   Nid oes ond y twyll a'r celwydd<br>
+   Ymhob man, o'r m&ocirc;r i'r mynydd;<br>
+Lle byddo rhyw swyddog ar blwyf neu sir,<br>
+   Ni fydd dim d'ioni hir o'i herwydd.<br>
+ <br>
+   Dyma hyd y mynydd amser sheti,<br>
+   Os bydd ceffyl neu heffer y b'on' hwy'n ei hoffi,<br>
+Waeth p'le ynte am ddefed bo node na llw,<br>
+   Na'r hanes, y nhw' pia rhei'ny.<br>
+ <br>
+   Ac felly nid oes ymhob rhyw fasnach,<br>
+   Ond y trecha treisied, a phawb drawsach, drawsach;<br>
+Maent hwy'n symud eu cloddie, eu caue, a'u c&ecirc;r,<br>
+   Onid yw'r mynydd yn llawer meinach.<br>
+ <br>
+   Bren.  Er bod i'm llaw i bob rheoleth,<br>
+   Nid ellir wrth rai ffals wasaneth,<br>
+Ond Duw a gadwo Frenin Lloeger,<br>
+   Mewn iach fendith a chyfiawnden.  [Diflanna.<br>
+ <br>
+   Rhys.  Amen yn fwynedd!  Dymunaf finne,<br>
+   Boed llwyddiant yn ddoniol i'w ras a'i feddianne;<br>
+A hir oes i'r Brenin mewn cywir fryd,<br>
+   Er maint sydd yn y byd o goste.<br>
+ <br>
+   Ond mae llawer o gnafon atgas,<br>
+   Yn cymryd arnynt yn y deyrnas,<br>
+Fod yn bur i'r Brenin yn ei &#373;rydd,<br>
+   Ac eu hynny yr un swydd a Suddas.<br>
+ <br>
+   Mae rhai mor liwdeg yn ymledu,<br>
+   Fel llyged y dydd pan fo haul yn tywynnu,<br>
+A phan elo hi'n hwyredd, serthedd sain,<br>
+   Hwy gauant yn fain i fyny.<br>
+ <br>
+   Felly mae ffalster mewn rhai penaethied,<br>
+   A ffalster ddialedd mewn amryw ddeilied;<br>
+Ffalster wrth gario cwrw a gwin,<br>
+   A ffalster wrth drin merched.<br>
+ <br>
+   Ffalsder, anlladrwydd llidiog,<br>
+   Ydyw godro heibio'r gunog;<br>
+'Run fath a rhoi gwenwyn rhag lladd &acirc; chledd,<br>
+   Er hynny 'run diwedd euog.<br>
+ <br>
+   Yr un boene a'r un dibenion,<br>
+   Ydyw boddi mewn llyn neu foddi mewn afon;<br>
+Neb na wnelo'r peth, na wnaed debyg chwaith,<br>
+   Mae'r meddwl a'r gwaith 'run moddion.<br>
+ <br>
+   Gan hynny'n gl&acirc;n ferchede,<br>
+   Yn wych weithian, ond gwell i chwithe<br>
+Arfer yn ieuanc wneyd pob peth yn gl&ecirc;n,<br>
+   Na mynd i glegar yn hen bengloge.<br>
+ <br>
+   Ac i gadw'r ffasiwn i fyny'n ddiball,<br>
+   Rhag bod yn aflerach na ffol arall,<br>
+Mae gen inne ganiad wastad wedd,<br>
+   A ddengys i chwi'ch agwedd anghall.<br>
+ <br>
+   Mi a'i canaf hi mewn cysondeb,<br>
+   Ar GODIAD YR EHEDYDO, os ca i rwydd-deb,<br>
+Chwi gewch yma glywed y gwir am y peth<br>
+   Heb ddim gwenieth, yn eich gwyneb, -<br>
+ <br>
+   "Y manwi ferched mwynion<br>
+   Gwamal feddal foddion,<br>
+Gwych yw gennych dan y rhod<br>
+   Mewn iechyd fod yn wychion;<br>
+   Yswagrio'n fawr eich glendid,<br>
+   A rhodio mwy na'ch rhydid,<br>
+Ac am y brafia'ch gwisgiad brith<br>
+   I fynd i blith ieuenctid;<br>
+Pob ymddygiad balch fonddigedd,<br>
+Pob rhyw agwedd curedd cariad<br>
+Pob rhyw siarad hen gras eirie,<br>
+   A phob ystraie, troe trwyad',<br>
+Ymhob rhyw ffals naturieth ffol<br>
+   Mae'ch llawn arferol fwriad.<br>
+Ond yn eich ienctid mae i chwi ddysgu,<br>
+   Heb angharu, cael cynghorion;<br>
+Er eich bod chwi heddyw'n ddibris,<br>
+   Chwi ddowch yn ledis boche llwydion;<br>
+Cewch brynnu'ch dysg a'ch pen mewn d&ocirc;l,<br>
+   Am fod yn ffol ynfydion."<br>
+ <br>
+   Nid yw cynghori merched, archied erchyll,<br>
+   Ond 'run fath a dwfr yn mynd hyd gafn pistyll,<br>
+Trwy un pen i mewn, ac allan trwy'r llall,<br>
+   Ac felly mae'r gwall yn sefyll.<br>
+ <br>
+[Ymddengys Arthur Drafferthus, y Cybydd.<br>
+ <br>
+Arthur.  A glywch chwi, pa beth sydd yma heddyw?<br>
+   Nad elw'i fyth i goed erill, on'd oes cryn dwrw.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel dyma ymofyn moel yn siwr,<br>
+   Onid aeth yr hen &#373;r yn arw?<br>
+   Considr'wch wrth natur dipyn eto,<br>
+   Mae yn o fawedd i chwi feio<br>
+Ar ferched ieuenc, a llancie, a phlant,<br>
+   Sy'n cadw gwylmabsant gwallgo'.<br>
+ <br>
+Arth.  Wele'r achlod i garpie rhechlyd,<br>
+   Ai nid oes gan rai ddim i'w wneuthyd?<br>
+Oni wela'i fod yma fawr a bach,<br>
+   A rhai hen boblach biblyd?<br>
+ <br>
+   Dyma Sion ac Ann, Dafydd ac Elis'beth,<br>
+   Na bo'n son na chrybwyil, na wnai chwi ryw-beth,<br>
+Yn lle bod fel hyn, mae'n rhyfedd gen' i,<br>
+   Na fydde g'wilydd gennych chwi ymgoleth.<br>
+ <br>
+   Wel, yn siwr, hi aeth yn fyd anaele,<br>
+   Nid eiff dyn yrwan i dre' nac i bentre',<br>
+Na bo interliwd i'w chwane wrth eu chwant,<br>
+   Yn rhigwm rhwng y plant a'r hogie.<br>
+ <br>
+Rhys.  O, tewch a son a'ch barnu,<br>
+   Mae llawer peth waeth na hynny,<br>
+Gwell gen i chwareu, mae'n llai bai,<br>
+   Na'r genfigen mae rhai'n ei fagu.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, mi glywes fy mam yn dweyd, 'rwy'n cofio,<br>
+   Mai po teca fo'r chware, gore ydyw peidio,<br>
+Lle bo gormod o wagedd, egredd wg,<br>
+   Nid oes ond drwg yn trigo.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, oni chlywsoch chwi dnaethu'n fanwl<br>
+   Hen benbwl cebyst, mai gwagedd ydyw'r cwbwl?<br>
+Gwagedd o wagedd llygredd a llid,<br>
+   Yw'n moddion i gyd, 'rwy'n meddwl.<br>
+ <br>
+   Nid oes ond y twyll a'r ddichell ddiffeth,<br>
+   Yn mhob rhyw alwedigeth trwy'r gymdogeth;<br>
+'Does odid un yn dilyn gwedd<br>
+   Gwirionedd yn ddiwenieth.<br>
+ <br>
+Arth.  O ni waeth i ti dewi, mi glywes rai'n siarad<br>
+   Fod pregethwyr duwiol yn mynd ac yn dwad,<br>
+Mae'n dda fod rhein'y, gan ddarfod iddi hi,<br>
+   Eglwys Loegr, golli ei llygad.<br>
+ <br>
+Rhys.  Mae mwy o buteinied eglwysig,<br>
+   Nag a ddirnad un dyn gwledig;<br>
+Ac mae yng nghysgod crefydd, beunydd trwy bwyll,<br>
+   Beth rhyfedd o dwyll a rhyfyg.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel gwir a ddywed yr hen wr doetha,<br>
+   Llygriad y peth gore yw'r llygriad gwaetha;<br>
+Pa goleua bo'r ganwyll cyn ei diffoddi,<br>
+   Mwya' yn y byd bydd ei m&#373;g hi yn drewi.<br>
+ <br>
+Rhys.  Mae'n wlad wedi goleuo ben bwy gilydd,<br>
+   Waith cyment sy o daeru ac ymgrafu am grefydd,<br>
+A llawer ohonynt hwy'n llwyr heno,<br>
+   'Run ffordd a Lusiffer a Pharo.<br>
+ <br>
+   Hwy farnant rai gwirion mewn digofent,<br>
+   'Run fath a Judas am y blwch enent;<br>
+Degymu'r mintys o'r gerddi gw&acirc;r,<br>
+   A gwneyd camwedd y pedwar cyment.<br>
+ <br>
+Arth.  Mi a glywes wr yn barnu<br>
+   Mai drwg ydyw dawnsio a chanu.<br>
+ <br>
+Rhys.  Gwir mai drwg yw, os cymer dyn<br>
+   Ei ogoniant ei hun o hynny.<br>
+ <br>
+   Mae'n gofyn i ddyn &acirc;'i ddonie,<br>
+   Roi'i synwyr a'i holl aelode,<br>
+Ym mhob peth, er clod yn siwr,<br>
+   Yn gyhoeddus i'r G&#373;r a haedde.<br>
+ <br>
+Arth.  Ni waeth i ti dewi a dadlu,<br>
+   Nid oes fawr yn gwneuthur felly.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, y neb na wnelo hynny'n ddi stwr,<br>
+   Ym mhob achos mae'n siwr o bechu.<br>
+ <br>
+Arth.  Onid ydynt hwy'n dweyd mai'r brenin<br>
+   Yw amddiffynwr y ffydd gyffredin?<br>
+ <br>
+Rhys.  Mae'n wir ei fod oddiar ei fainc,<br>
+   Am faeddu pab Ffrainc a'i fyddin.<br>
+ <br>
+Arth.  Onid oes rhai o feibion brenin Pryden,<br>
+   Mi glywes yn y <i>post-house</i>, yn caru pabisten;<br>
+Ond am ystraeon nid wyf ddim yn ffond,<br>
+   Mae drwg eu llond hwy yn Llunden.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, yr oeddwn i ar fy ngore<br>
+   Yn ymddiddan &acirc;'r brenin gynne,<br>
+Fe basiodd rhyngom tu yma i'r Hob,<br>
+   Beth gerwin o bob geirie.<br>
+ <br>
+Arth.  Ymddiddan &acirc;'r brenin!  Tybed<br>
+   Ei fod ef cyn ddifalched;<br>
+A glywch chwi, medda'i, mae fe'n siwr,<br>
+   Dan awyr, yn wr diniwed.<br>
+ <br>
+Rhys.  O, ydyw'n siwr, mae'r g&#373;r o'r gore,<br>
+   Yn ddiniwed a gonest, am a ddealles i gynne,<br>
+Onibai gnafon a lladron sy ar ei gefn,<br>
+   Ni gaem ni yma well trefn 'rwy'n ame.<br>
+ <br>
+Arth.  Er mwyn dyn, pe soniasit ti dipyn<br>
+   Ynghylch y Dreth Fawr a'r Ardreth Brenin,<br>
+Maent hwy ar eu deilied ym mhob lle<br>
+   Yn gyrru yma goste gerwin.<br>
+ <br>
+Rhys.  Nid all y brenin sydd &acirc; dull breiniol<br>
+   Ddim wrth hynny o warth wahanol,<br>
+Pobl erill sy'n difa ym mbob man,<br>
+   O'r trethi, beth anhraethol.<br>
+ <br>
+Arth.  Pwy bynnag sy'n dyfetha'n foethus,<br>
+   Y brenin a'i rwysg yw'r esgus;<br>
+Mae'n mynd yn ei enw trwy'r wlad hon,<br>
+   Gynifer o ddynion cnafus.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, mae llawer pren teg brig-lydan<br>
+   Yn cysgodi bwystfilod aflan,<br>
+Ac adar drwg yn nythu ynddo fry,<br>
+   Nid all e' ddim wrth hynny ei hunan.<br>
+ <br>
+   A chwi wyddoch na &#373;yr bon derwen,<br>
+   Pa ffordd y gwinga un gangen,<br>
+Ac felly ni all brenin, er trin pob treth,<br>
+   Wrth ei ddeilied wneyd peth na ddylen'.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, dywed ai'r brenin a ddarfu ordro<br>
+   Rhoi treth ar bob ceffyl, fel mae rhai yn caffio;<br>
+Ond am dreth y gole ar bob rhyw gut,<br>
+   Mae'r gair mai Pitt sy'n pwtio.<br>
+ <br>
+Rhys.  Nis gwn i heno am un da obonyn,<br>
+   Maent fel cene llwynog, a'i ddichell wenwyn.<br>
+Yn ymroi i gyd-yspeilio'n g&acirc;s<br>
+   Ein teyrnas, rhad Huw arnyn.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, mae'n chwith gan hen bobl weled<br>
+   Gyment o bob cyfnewidied;<br>
+A phe doi rhai fu feirw; mi wrantaf fi,<br>
+   Bydde synnach gan rhei'ny synied.<br>
+ <br>
+   Mae'r bonddigion wedi'u witsio,<br>
+   Yn mesur eu tiroedd, yr aflwydd a'u torro;<br>
+Ni ddaeth dim i'r byd, er maint y swn,<br>
+   Mon wenwynig a'r ffasiwn honno.<br>
+ <br>
+   Hwy fesurant y ffordd, y coed, a'r caue,<br>
+   Ac fel mae'n g'wilyddus, y perthi a'r cloddie,<br>
+A'u tidau heiyrn a'u celfi chwyrn, -<br>
+   Pe b'ai hi am gyrn eu gyddfe.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, mesuran 'nhw am y siwra,<br>
+   Eu tiroedd, mewn moddion taera;<br>
+Daw'r dydd na roir fawr fwy o hon<br>
+   Na dwylath, i'r dynion tala.<br>
+ <br>
+   Ond natur y byd yw cadw twrw,<br>
+   Hir y onoin y tamed chwerw;<br>
+Mi redaf fi draw ar hyn o dro,<br>
+   Mewn cariad i geisio cwrw.  [Diflanna.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, rheded pawb lle gallon',<br>
+   Hi aeth yn fyd echryslon;<br>
+Rhaid i denantied ymhob rhyw,<br>
+   Ar f'einioes i, fyw yn feinion.<br>
+ <br>
+   Dyma'r tiroedd, mae pawb yn taeru<br>
+   Y byddan' hwy i gyd yn codi;<br>
+Ac ni wiw i ni siarad a gwneyd trwyn sur,<br>
+   Mae'r stiwardied yn w&#375;r stwrdi.<br>
+ <br>
+   Rhaid i ddyn ddysgu pratio,<br>
+   Tynnu het, a mynych fowio,<br>
+Ac edrych pa sut yr agorir ceg,<br>
+   A dweyd yn deg, rhag eu digio.<br>
+ <br>
+   Ac ni chaniateir mynd i'w gwynebe<br>
+   I siarad, ond ar rai amsere,<br>
+A rhyfedd mor syth, oni leiciant chwi'n son,<br>
+   Yn w&#375;r tonnog, y tront hwy'u tine.<br>
+ <br>
+   A rhaid yw eu tendio ar bob achlysur,<br>
+   A mynd i'w cymhorthe, rhag ofn eu merthyr;<br>
+Os gwydde, os cywion, neu berchyll per,<br>
+   Rhaid eu ceisio hwy i'r g&ecirc;r ddigysur.<br>
+ <br>
+   Ac os tyddyn fydd ar osodiad,<br>
+   Daw yno i ymryson resiad;<br>
+Ni cheir na threfn, na threial, na thro,<br>
+   Heb iro dwylo'r diawlied.<br>
+ <br>
+   Mae'n rhaid i ystiward yn ei falchder<br>
+   Gael llawer mwy o barch na'i feister;<br>
+Onide ni chaiff dyn gwan ddim lle<br>
+   Yn agos, os a fe'n eger.<br>
+ <br>
+   Digiwch &#373;r boneddig, cewch bardwn ganddo,<br>
+   Ond os digiwch ystiward, chwi gewch eich andwyo;<br>
+Mae hynny'n druenus ym marn pob dyn,<br>
+   Fod rhyw helynt fel hyn yn rwlio.<br>
+ <br>
+   Mae'r byd yn llawn aflwyddiant,<br>
+   Fe'i llyged tynned ar les pob tenant;<br>
+Mae'r bonddigion a'r tlodion, drawsion drefn,<br>
+   Hefo'u gilydd ar ei gefn yn galant.<br>
+ <br>
+[Ymddengys Gwenhwyfar Ddiog.<br>
+ <br>
+Gwenhwyfar.  Wele, nosdawch, gyda'ch cenned,<br>
+   Rhad Huw yma; a rowch chwi damed?<br>
+ <br>
+Arth.  O b'le rwan, hefo'ch cwman ci,<br>
+   Gwenhwyfar, daethoch chwi cyn hyfed?<br>
+ <br>
+Gwen.  Dwad ar ddamwen wnes i'r ffordd yma,<br>
+   O ran fod y byd yn gwasgu arna'.<br>
+ <br>
+Arth.  Pe buasech chwi er's meityn yn ei wasgu fe'n llym,<br>
+   Nid aethech chwi ddim fel yna.<br>
+ <br>
+Gwen.  Nid oes mo'r help, hawdd gennych chwi siarad,<br>
+   Yr ydwyf fi'n ddigon tlawd ac amddifad.<br>
+ <br>
+Arth.  Wele'r hen baunes, ar bwy 'roedd y bai?<br>
+   Oni all'sech wneyd llai o ddifrad?<br>
+ <br>
+Gwen.  Pa beth a ddifrodes, gadewch glywed?<br>
+ <br>
+Arth.  Cyment a gawsoch, ni fu 'run cyn gased;<br>
+Ni chymrasoch erioed, mi wn yn dda,<br>
+   Ddim gofal, ond bwyta ac yfed.<br>
+ <br>
+Gwen.  Dyma'r peth a geir os eir yn dlawd,<br>
+   Rhaid dioddef gwawd a choegni.<br>
+ <br>
+Arth.  Ni oddefwch chwi ond eich haeddiant eich hun,<br>
+   'Ran ni wnaethoch, g&#373;yr dyn, mo'r d'ioni.<br>
+ <br>
+Gwen.  Onid yw'r ddiareb yn dweyd gwir godidog, -<br>
+   Y neb aned i r&ocirc;t, nid eiff byth i bum' ceiniog?<br>
+ <br>
+Arth.  O, hel rhyw esgusion dwl oerion di les,<br>
+   Mae'r hen Iddewes ddiog.<br>
+ <br>
+   Oni chawsoch chwi gynysgeth holliach,<br>
+   Aur ac arian, ac amryw geriach?<br>
+Chwi allasech ddwad fel finne'n wisgi,<br>
+   I berchen digon, onibai'ch diogi.<br>
+ <br>
+Gwen.  Wel, soniwch chwi am ddiogi eiddigus,<br>
+   'Roedd y plant yn fychen, a minne'n afiachus;<br>
+   A pheth a ddisgwylie neb mewn condisiwn,<br>
+   O waith na phwyse gan fenyw o'm ffasiwn.<br>
+ <br>
+Arth.  'Doodd wiw i undyn a'ch adwaene,<br>
+   Ddisgwyl gennych fawr o wyrthie,<br>
+'Ran prin y cynhyrfech chwi i roi tro,<br>
+   O'ch cornel i ystwytho'ch carne.<br>
+ <br>
+   O! fel y bydde hi yn un bauled,<br>
+   Yn eiste'n domen, na chynhyrfe hi damed;<br>
+Buase'n dda fod y gwydde'n llawer man,<br>
+   Yn eistedd gan onested.<br>
+ <br>
+   Dyna fel y bydde hi mor ddigyffro,<br>
+   Trin plant yn ei lludded, a difa'r holl eiddo;<br>
+Ac ysmocio nes aeth hi 'run lliw a'r g&#373;r drwg,<br>
+  Hen boced, gan fwg dybaco.<br>
+ <br>
+Gwen.  Wel, ond fy mrest i sy'n llawn caethni,<br>
+   Mae tybaco yn tynnu dwfr ohoni.<br>
+ <br>
+Arth.  Yr ydwy'n eich gweled chwi, hyll ei gwawr,<br>
+   Yn yslefrian mewn mawr yslafri.<br>
+ <br>
+Gwen.  O rhowch i mi gardod yn ddiragrith,<br>
+   Chwi glywsoch yn bendant mai da ennill bendith.<br>
+ <br>
+Arth.  Ni feddi di'r un fendith, mwy na gafr neu fwch,<br>
+   Gwyneb hwch mewn gwenith.<br>
+ <br>
+Gwen.  Onid ydyw'r gair yn dweyd yn gywren,<br>
+   Fod bendith i bawb a roddo elusen ?<br>
+ <br>
+Arth.  Y fendith ore fuase mewn pryd,<br>
+   Eich curo chwi o'r byd, hen garen.<br>
+ <br>
+Gwen.  Ai meddw ydych? fe fuase'n well dull<br>
+   Fy lladd! - O erchyll Iddew!<br>
+ <br>
+Arth.  Buase yn llawer amgen lles,<br>
+   Gael dibendod y gnawes bendew.<br>
+ <br>
+   Nage, pe gwyddech chwi'r cwmpeini gweddus,<br>
+   Fel yr aeth hi yn baelfed mor helbulus;<br>
+Mae hi'n ddigon o siampl i bawb trwy'r plwy',<br>
+   Am fywiolieth, i fod mwy gofalus.<br>
+ <br>
+   'Roedd ei g&#373;r hi'n porthmoneth draw ac yma,<br>
+   A llafn o bwrs melyn, ac yn walch pur ysmala,<br>
+A hithe gartre' yn diogi, ac yn ymdroi,<br>
+   Mor foethus, wedi ymroi i ddyfetha.<br>
+ <br>
+   Ond o dafarn i dafarn, 'roedd e'r hen borthmon diofal,<br>
+   Heb fawr edrych at na thir na chatal,<br>
+Ond canu efo'r tanne ac ymlid puteinied,<br>
+   A gwneyd bargeinion a cholli, ni bu'r un cyn erchylled.<br>
+ <br>
+   Fr dorrodd a'r wlad, ynte mor ddiawledig.<br>
+   Am filoedd o bunne, mi allaf ddweyd yn ddiarbennig;<br>
+Llwyr wfft i borthmyn am dwyllo'r byd,<br>
+   O! na byddent hwy i gyd yn grogedig.<br>
+ <br>
+   Dyma hithe, Gwenhwyfar, wrth ei hen gynefin,<br>
+   Beth bynnag fydde'r ennill, ni hidie hi ronyn,<br>
+Hi eistedde mor bwyllus, ac a smocie ei phibelled,<br>
+   Heb feindio'r un difin mewn gwartheg na defed.<br>
+ <br>
+Gwen.  Wfft, wfft i'r fath gelwydd, a goeliwch chwi bellach?<br>
+ <br>
+Arth.  Taw, hen hwr dafotrwg, ni fu erioed dy futrach,<br>
+Na'th ddiocach, na'th ffieiddiach, mewn un man,<br>
+   Hen gwrwm, na'th anhawddgarach.<br>
+ <br>
+Gwen.  Nid oes mo'r help, mi glywa,<br>
+   Rhaid i'r gwan ddioddef pob trahausdra,<br>
+Ond gobeithio, os colles yn hyn o fyd,<br>
+   Ca'i'n hawsach y bywyd nesa.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, dyma fel y bydd rhyw garpie,<br>
+Pan elont hwy'n ddinerth, ac yn ol o feddianne;<br>
+Maent hwy'n rhoi fod y nef, fel llysendy ar dro,<br>
+   I bob ceriach fynd yno o'u cyrre.<br>
+ <br>
+   Rhyfedd fel y dwedant mor odidog,<br>
+   Yn gysurus eu geirie, fod Duw'n drugarog,<br>
+Ond pe bai fo drugarocach, mi wn fy hun,<br>
+   Na ddewis ef 'run fo ddiog.<br>
+ <br>
+Gwen.  O! nid oes yn y nef ddim gweithio.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, nid rhyfedd, g&#373;yr dyn, i chwi son am fynd
+yno,<br>
+Ond mi wranta na leiciwch chwi byth mo'ch lle,<br>
+   Onid oes yno de a dybaco.<br>
+ <br>
+Owen.  O! mae gennych chwi chwedle drwg ysmala.<br>
+ <br>
+Arth.  Nis gwn i, pe lleddid fi, pa'r un ysmaleiddia:<br>
+Mi aroses gyda chwi, hyll ei gwarr,<br>
+   I ryw hewian ar yr hwya.<br>
+ <br>
+Gwen.  Gobeithio y rhowch chwi cyn eich myned,<br>
+   Fwyd eu lety, a minne cyn dloted.<br>
+ <br>
+Arth.  Ni chei gennyf, tra b'wyf yn fy nghof,<br>
+   Y t&acirc;n a'm twymno, yr un tamed.  [Diflanna.<br>
+ <br>
+Gwen.  Wele'r gl&acirc;n gwmpeini,<br>
+   Dyma'r cysur sydd imi;<br>
+Cael fy hoetio a 'maetio ym mhob man,<br>
+   Yn eger o ran fy niogi.<br>
+ <br>
+   'Rwy'n ofni 'ran diogi dygyn<br>
+   Mai 'niwedd fydd marw o newyn;<br>
+Canys ni cha'i fymryn, y cwmni mwyn,<br>
+   Yn fy ngwendid, o g&#373;yn gan undyn.<br>
+ <br>
+   Ond gan i mi gael fy marnu'n waetha',<br>
+   Mi ddweda i chwi 'nghyffes, fel y gellwch fy nghoffa,<br>
+Os ca'i yma le i eistedd i lawr.<br>
+   Drwy gwynion mawr mi gana'. -<br>
+ <br>
+(Alaw, "SWEET WILLIAM.")<br>
+ <br>
+"Pob ladi o ddynes led ddiddeunydd,<br>
+Gwrandewch ar gwynion gwrach ddigynnydd;<br>
+Y fi sy'n adrodd fy musgrellni,<br>
+A maint o aflwydd a ddaeth imi,<br>
+   Erwina digwydd, o ran diogi.<br>
+ <br>
+"Pan es i ddechre donie dinerth,<br>
+Trin y byd a phob rhyw drafferth,<br>
+Cefais ganwaith, cofus gen'i,<br>
+Am ddilyn mynych serthnych swrthni,<br>
+   Golledion dygyn, o ran diogi.<br>
+ <br>
+"Pob trawsneiddwch trist anniddan,<br>
+Pob taeog walle yn t&#375; ac allan,<br>
+Pob rhyw anhap a thrueni,<br>
+Pob aruthr ddamwain a ddaeth imi,<br>
+   Anrhaith dugas; o warth diogi.<br>
+ <br>
+"Fy hyswieth doreth dyrus,<br>
+Aeth yn ofer waith anafus,<br>
+Y cig, y caws, a'r menyn gen'i,<br>
+A spwyliai'n aml o ran imi<br>
+   Wneyd cam-drinogeth yn fy niogi.<br>
+ <br>
+"Gan hynny, ferched, 'rwy'n eich annog,<br>
+I gym'ryd siampl rhag troi'n ddiog,<br>
+Mae un anhwsmon yn well i'w gyfri,<br>
+Ac yn gynhesach nag anhyswi,<br>
+   Lle bo redegog b&acirc;r a diogi.<br>
+ <br>
+"Mae'r gwr doeth yn rhoi canmolieth<br>
+I wraig dda rinweddol berffeth;<br>
+'Rwyf finne'n llwyn wrthwyneb iddi,<br>
+Cymerwch rybudd o'm trueni,<br>
+   Ym mhob ymddygiad gwyliwch ddiogi."<br>
+ <br>
+[Ymddengys Syr Rhys.<br>
+ <br>
+Rhys.  Pwy sy yma'n crugleisio mor luosog?<br>
+ <br>
+Gwen.  Y fi sydd yma'n dlawd ac anghenog.<br>
+ <br>
+Rhys.  O, mi welaf yma'n w&acirc;r,<br>
+   Yr hen Wenhwyfar Ddiog.<br>
+ <br>
+Gwen.  Wel, 'rwyf fi mewn cyflwr enbyd,<br>
+   Na wn pa beth i'w wneuthyd.<br>
+ <br>
+Rhys.  Mi ddysgaf fi, i'ch llonni yn llawn,<br>
+   Fuddiol iawn gelfyddyd.<br>
+ <br>
+Gwen.  Ni waeth i ti dewi &acirc;'th ddwndwr dibris,<br>
+   Yr wy'n rhy hen i fynd yn brentis.<br>
+ <br>
+Rhys.  O na, fe drefnwyd i chwi swydd ger bron,<br>
+   A wneiff i chwi burion offis.<br>
+ <br>
+Gwen.  Pe cawn i ryw offis fechan,<br>
+   Rhag i mi newynu yn anian.<br>
+ <br>
+Rhys.  Ffoledd newynu a chadw nad,<br>
+   Tra fyddo'r wlad mor lydan.<br>
+ <br>
+   A chwithe'n hen fenyw lysti am gerdded<br>
+   Cewch gystal bywiolieth ag allech chwi weled,<br>
+A chwmni merched o le i le,<br>
+   A'ch gwala o de i yfed.<br>
+ <br>
+   Ond rhaid i chwi ddysgu'n ddwysgall,<br>
+   Fedru dangos i fenywod annghall,<br>
+Eu ffortun yn dwt, mewn cwpan de,<br>
+   Fel y gallont hwy'n ddie ddeall.<br>
+ <br>
+Gwen.  Mae ofn na alia'i ddim oddiwrthi.<br>
+ <br>
+Rhys.  Ni fu erioed beth hawsach, troi cwpan a'i throsi,<br>
+   A dweyd peth a'u plesio, wrth eich pen eich hun,<br>
+   Dyna'r cyfan, fe &#373;yr dyn, am dani.<br>
+ <br>
+   Nid rhaid i chwi fyth mo'r ame<br>
+   Na ddywedwch y gwir o'r gore,<br>
+Ran y cythrel sy'n dysgu, ac yn trefnu'r tro,<br>
+   Ac y fo sy'n gwirio'r geirie.<br>
+ <br>
+   Dywedwch chwi y bydd rhyw un farw,<br>
+   Fe tynn y diawl e' i foddi neu dorri wddw',<br>
+Ac i gyflawni'ch dywediad, mewn clymiad clir,<br>
+   Dyna hynny'n wir am hwnnw.<br>
+ <br>
+Gwen.  'Rwy'n ame y dysga'i ar led osgo,<br>
+   Ond nis gwn i a ydyw'n ddrwg ai peidio.<br>
+ <br>
+Rhys.  Mae'r arfer honno wedi'i setlo'n syth,<br>
+   Nid rhaid i chwi byth mo'r hidio.<br>
+ <br>
+   Nid oes ond y dichell a chyfrysdra,<br>
+   Yn mynd ymlaen yn y busnes yma,<br>
+Cans holi ac ymofyn i ddeall eu ysgw&acirc;rs<br>
+   Bydd y <i>fortune-tellers</i> tala.<br>
+ <br>
+  Lle gweloch wraig ieuanc iachus,<br>
+  Yn berchen hen &#373;r oedranus,<br>
+Dywedwch wrthi fod hwnnw ar dranc<br>
+   Ac y ceiff hi ddyn ieuanc nwyfus.<br>
+ <br>
+   A lle bo g&#373;r go ddawnus, a gwraig ddi-dd'ioni,<br>
+   Dywedwch wrth hwnnw bydd farw'r hen ladi,<br>
+Ac y ceiff ail wraig o fenyw d&ecirc;g,<br>
+   Fwyneidd-deg, lwysdeg, lysti.<br>
+ <br>
+   Felly dywedwch wrth bawb trwy wenieth,<br>
+   Y peth a feddylioch a blesio'u naturieth;<br>
+Os plesiwch y merched ar hyd y byd,<br>
+   Chwi gewch hoff hyfryd ffafreth.<br>
+ <br>
+   Cerddwch trwy degwch hyd deie'r cymdogion,<br>
+   Dysgwch ofer-ddadwrdd, a dehongli breuddwydion,<br>
+Chwi gewch fywolieth, mi wrantaf fi,<br>
+   A chysgu a diogi digon.<br>
+ <br>
+Gwen.  Iechyd i'th galon am fy nysgu,<br>
+   Mi &acirc;'n <i>fortune-teller</i> ore yng Nghymru,<br>
+Darllenaf desni mawr a m&acirc;n,<br>
+   A threiaf min t&acirc;n lyg-tynnu.<br>
+ <br>
+   Mi gaf bellach yn ddiballu,<br>
+   Ar f'engoch, fywolieth fwyngu;<br>
+Mae dywedyd ffortun i ambell ffrynd,<br>
+   Yn ddigrifach na mynd i grefu.<br>
+ <br>
+   Yr wyf wedi cynhyrfu'n bendant,<br>
+   A darn wylltio o ran fy llwyddiant;<br>
+Lle caffwy' 'ngwrando'n rhuo'n rhwydd,<br>
+   Mi bwnia gelwydd galant.<br>
+ <br>
+   Ac os daw celwydd i beri canlyn<br>
+   Mae'n hawdd gwneyd esgus cyn bo fo'n disgyn,<br>
+A thaflu'r cwbl drwbl drefn<br>
+   Yn rhywiog ar gefn Rhywun.<br>
+ <br>
+   Wel, nosdawch heno, cofiwch i mi'ch annog,<br>
+   I feddwl am ddiwedd menyw ddiog,<br>
+Sy'n mynd ar hyd y byd 'ran diogi a b&acirc;r.<br>
+   Yn <i>fortune-teller</i> talog.   [Diflanna.<br>
+ <br>
+[Ymddengys Esgob.<br>
+ <br>
+Esgob.  Mi ddois o'ch blaen, y cwmni hylwydd,<br>
+   Dan enw tad yr holl eglwysydd;<br>
+Myfi yw swcwr, dyddiwr da,<br>
+   Sylfaene cryfa crefydd.<br>
+ <br>
+   Sant Paul gynt a roddodd urdda<br>
+   I Timotheus, yr esgob cynta,<br>
+I oruwchlywodraethu'n siwr,<br>
+   Yr Ephesied, yn wr hoffusa.<br>
+ <br>
+   A Thitus hefyd, wynfyd iawnfodd,<br>
+   Efe yn ddewisol a'i hurddasodd,<br>
+Ar y Cretiod yn esgob cryf,<br>
+   Ei ddonie dwysgu ddysgodd.<br>
+ <br>
+   Yr wyf finne'n deip o'r alwad honno,<br>
+   Dan enw'r esgob mewn gwir osgo,<br>
+Yn dad eglwysydd odidog liw,<br>
+   Hoff urddus, i'w hyfforddio.<br>
+ <br>
+[Ymddengys Rhys.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wele!  Dafydd y Joci, a Thomas, a Jacob,<br>
+   A Modryb Elin Ty'n 'r Ysgol, edr'wch lle mae'r esgob!<br>
+Da geny'n gymhwys gael lle &acirc; chwi ymgomio,<br>
+A wariwch eich ceiniog os darfu chwi'ch cinio?<br>
+ <br>
+Esg.  Ewch, r&ocirc;g <i>impudent</i>, oddiyma,<br>
+   Gwrando'ch ynfydrwydd chwi ni fedra.<br>
+ <br>
+Rhys.  Maddeuwch, f'arnglwydd, y tramgwydd trwch,<br>
+   Yn rhodd na ddigiwch wrtha.<br>
+ <br>
+   Mae gen i ewyllys yn fy nghalon,<br>
+   Gael lle i fynd yn berson;<br>
+'Rwy'n gweled y rhei'ny mewn gwlad a thre'<br>
+   Yn o glos yn eu cobe gleision.<br>
+ <br>
+Esg.  Taw, lolyn ynfyd lledffol,<br>
+   A'th siarad ansynwyrol.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, mi wnawn, os oes gen i rhy fach stad,<br>
+   Ficar neu gurad gwrol.<br>
+ <br>
+   Mi ddarllena Gymraeg ar redeg,<br>
+   A thipyn bach o Saesneg;<br>
+A pheth, fy meistr, ellwch chwi ddweyd,<br>
+   Neu chwenych i mi wneyd ychwaneg?<br>
+ <br>
+Esg.  A gai gennyt ti dewi, dywed,<br>
+   A swnio dy ffol gamsynied.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, mi allaf wnenthur yn ddi lai,<br>
+   'Run synwyr a rhai personied.<br>
+ <br>
+   Beth sydd i'w wneyd ond darllen ambell Sulgweth,<br>
+   A thendio bedydd a chladdedigeth?<br>
+Mae'r llane bach yma, lawer pryd,<br>
+   Heb rigwm yn y byd o bregeth.<br>
+ <br>
+   Ac os pregethir weithie,<br>
+   Nid rhaid mo'r poeni ac astudio'r penne;<br>
+Fe bryn dyn ddigon at iws y plwy'<br>
+   Yn hawddgar am ddwy geinioge.<br>
+ <br>
+   A pheth a nad imi fedru tendio,<br>
+   A chodi ar y degwm pwy bynnag fo'n digio,<br>
+Ac oni thalant hwy bob peth,<br>
+   Gwneyd iddynt trwy gyfreth gwafro.<br>
+ <br>
+   Felly mi leiciwn yn fy nghalon,<br>
+   Gael mynd yn &#373;r eglwysig, i wisgo dillad gleision;<br>
+Pe t'rawech chwi gyda fi am le da,<br>
+   Mi fyddwn mewn bara purion.<br>
+ <br>
+Esg.  Ni fuost ti erioed, un ffol ei ledpen,<br>
+   O fewn i Cambridge na Rhydychen.<br>
+ <br>
+Rhys.  Ni chadd y rhai fu yno fawr wellhad,<br>
+   Ni waeth i ni'n gwlad ein hunen.<br>
+ <br>
+Esg.  Nid a neb i'r cyfryw swydde,<br>
+   Heb fod yno'n profi eu donie.<br>
+ <br>
+Rhys.  Mae'n hawdd medru rheol ddynol ddysg,<br>
+   Sy'n gyffredin ym mysg yr offeiniade, -<br>
+ <br>
+   Flowlio a hela, a chware cardie,<br>
+   Ymladd ceiliogod, a thrin merchede,<br>
+Darllen papur newydd, fel y byddan' nhw,<br>
+   Ac yfed cwrw am y gore.<br>
+ <br>
+   Mi fedra fyned trwy ddichellion,<br>
+   'Rhyd plase gw&#375;r bonddigion;<br>
+Dyna'r fan lle ca'i'n ddi feth,<br>
+   Mewn barieth fywolieth burion.<br>
+ <br>
+   Mi gaf ddweyd fy helynt a welwyf wrth ffowlio,<br>
+   Pa fodd y bydd y tenantied yn contreifio;<br>
+Pa'r un fo'n dda ei lun, a pha'r un fo'n ddi les,<br>
+   Fel caffwyf mewn gwres fy nghroeso.<br>
+ <br>
+   Lle bo denant cryf i'w ganfod,<br>
+   Rhaid dweyd gellir codi ar hwnnw hylldod;<br>
+A lle bo un gwan, eu hwylio 'nhw'<br>
+   I orffen hwnnw yn hynod.<br>
+ <br>
+Esg.  Mae'n hawdd gweled, pe cai ti gyfle,<br>
+   Y gwneit ti'n hwylus ddrwg annele.<br>
+ <br>
+Rhys.  Pe bawn i yn berson, a fydde bai<br>
+   Am wneuthur fel y gwnelent hwythe?<br>
+ <br>
+Esg.  Dos oddiyma i ofer ddwndro.<br>
+ <br>
+Rhys.  Gobeithio nad ydych chwi ddim yn digio,<br>
+Rhag ofn, fy meistr, mewn trawsder trwch,<br>
+   Y mynnwch fy ysgymuno.<br>
+ <br>
+Esg.  Hawdd y galla'i wneuthur felly.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, beth os bydde arain i dalu?<br>
+Pe bai fastardied lond y fro,<br>
+   Cai fy 'menydd ei safio am hyany.<br>
+ <br>
+   Mae yn nghyfreth esgob ryw arfaeth osgo,<br>
+   Bron mwy diawledig na chyfreth Llandeilo,<br>
+Mae ganddo gynffonne a blaene blin,<br>
+   A llawer tin sydd tano.<br>
+ <br>
+   Hwy ddaliant ychydig bach o fater<br>
+   O gwrt i gwrt, ac o chwarter i chwarter;<br>
+Nid oes un blewyn yn eich plith<br>
+   O fendith na chyfiawnder.<br>
+ <br>
+   Ond yr arian sy'n gwneyd pob gwyrthie,<br>
+   Er bod rhai dynion yn bostio eu donie;<br>
+Yr arian sy'n gyrru'r ysgolheigion rhydd,<br>
+   I gyrredd y llefydd gore.<br>
+ <br>
+   Ni bydd mab i boblach wladedd lwydion,<br>
+   Ond ficer neu gurad gwaredd ei foddion;<br>
+Nid oes, wedi dysgu pob disgwrs,<br>
+   Ond y gore ei bwrs am berson.<br>
+ <br>
+Esg.  Paham y rhoddi di yma'n ddibaid,<br>
+   Y cyfryw g'wilydd ar fugeiliaid ?<br>
+ <br>
+Rhys.  Ond am eu bod, gwybyddwch pam,<br>
+   Yn w&#375;r diofal am eu defed.<br>
+ <br>
+   Yr wyf fi'n cyff'lebu'n barod<br>
+   Y rhai drwg i'r hyslau a'r drogod,<br>
+Heb hidio'n defed, doed a dd&ecirc;l,<br>
+   Nes cant hwy afel yn y cnyfod.<br>
+ <br>
+   Mae un ysgub ddegwm gan ambell berson,<br>
+   Yn werthfawrocach nag eneidie'r holl blwyfolion,<br>
+'Ran os cant hwy ddim colled yn y degwm cu,<br>
+   Hwy ant i gwerylu'n greulon.<br>
+ <br>
+   Ac er iddynt weld y plwyfolion yn anaele,<br>
+   Yn rhedeg yn chwidir ymhob rhyw bechode;<br>
+Ac yn mynd tuag uffern o'u blaene yn syth,<br>
+   Ni chynhyrfant hwy byth mo'r pethe.<br>
+ <br>
+Esg.  Pa beth all nac esgob na pherson gwisgi,<br>
+   Aruthr yw'r hanes, wrth y rhei'ny?<br>
+ <br>
+Rhys.  Beth yw gwaith bugail ond cadw, os gall,<br>
+   Yr un fo mewn gwall rhag colli.<br>
+ <br>
+Esg.  Onid ydys yn darllen ac yn gweddio,<br>
+   Y modd y mae'r eglwys wedi apwyntio?<br>
+ <br>
+Rhys.  Ni wnaiff gwas cyflog, mi wn yn dda,<br>
+   Dan gellwer, ond lleia' gallo.<br>
+ <br>
+   Mae'r ffurfie hen ffasiwn mewn hoffusrwydd,<br>
+   I borthi'r eneidie, onid aeth hynny'n annedwydd;<br>
+Ac fe godwyd llawer ymhob lle<br>
+   Yn awr o ddegyme newydd.<br>
+ <br>
+   Mae hynny'n arwydd union<br>
+   I'r golwg, pa le mae'r galon;<br>
+A pha un ai degwm ai eneidie'r praidd<br>
+   Sy'n gafaelu yng ngwraidd ei galon.<br>
+ <br>
+   Ond wrth ffrwyth yr adwaenir pob pren a'i dyniad,<br>
+   A farno a fernir, ni waeth hyn o lar'nad,<br>
+Onibai fod rhai'n cael gras Duw yn glir,<br>
+   I dderbyn y gwir trwy gariad.<br>
+ <br>
+Esg.  Och!  Och druenus boenus bennod,<br>
+   O feddwl hyn anfuddiol hynod,<br>
+Fod cyment llygredd trwy'r ddull hon,<br>
+   Gall pob rhyw ddynion ddannod.<br>
+ <br>
+   Mae'r fuchedd ddrwg yn amlwg ymlid,<br>
+   Fel nod yw'r hyllfarn i ni trwy'r hollfyd,<br>
+Drygioni'n gwlad anurdda'n glir<br>
+   Yr eglwys gywir oglud.<br>
+ <br>
+   Mae achos mawr trwy deimlad<br>
+   I ganu prudd alarnad,<br>
+Am weinidoglon Eglwys Dduw,<br>
+  Mor hagar yw ei rhwygiad, -<br>
+ <br>
+(Alaw - "AMOR EUS," neu "IANTO'R COED.")<br>
+ <br>
+   "Clyw, Eglwys Loeger, ffraethber ffri,<br>
+   Hap lwyra 'stad, pa le 'reist ti,<br>
+Yng nghanol d'urddol frawdol fri,<br>
+   I'r fath drueni anian.<br>
+'Nol dwediad Gildas atgas wawr,<br>
+   Y gwyfaist awr yn gyfan;<br>
+Cans dy weinidogion sydd dan s&ecirc;r,<br>
+   Yn haeddu eger ogan.<br>
+ <br>
+   "Trwm achos ofni'n enbyd sy,<br>
+   Beth wneiff y wlad gyffredin lu,<br>
+Tra bo'r blaenoriaid harddblaid hy',<br>
+   Wedi'u dallu gan dywyllwch;<br>
+A'r dall truenus warthus wall,<br>
+   Yn t'wyso'r dall, dyellwch<br>
+Mai yn y ffos, anniddos nerth,<br>
+   Mewn galar serth, y syrthiwch.<br>
+ <br>
+   "O! chwi rai deillion llyrfion llawn,<br>
+   Sy'n s&ocirc;n am Grist a'i ddidrist ddawn,<br>
+Ac heb adnabod eto'n iawn,<br>
+   Mo'i hollol gyfiawn allu;<br>
+Pa fodd y byddwch, tristwch trwm,<br>
+   Pan ddarfo swm rhesymu?<br>
+Ni feddwch geidwad yn eich plith,<br>
+   Ond melldith, rhagrith rhygry'.<br>
+ <br>
+   "Gan hynny profwn bawb ger bron,<br>
+   Beth d&acirc;l rhyw enw llanw llon,<br>
+Am ffurfiau'r Eglwys hardd-ddwys hon,<br>
+   Dyst oerion heb ystyried;<br>
+Na chael erioed iach oleu-ryw,<br>
+   Gwirionedd Duw i'r ened,<br>
+A chym'ryd ffalster yn lle ffydd,<br>
+   Bydd prudd y dydd diweddied."<br>
+ <br>
+   Ffarwel yn awr, yr wy'n mynd ymeth,<br>
+   Gweddied pawb am wir wybodeth,<br>
+Dallineb ysbryd enbyd wawr,<br>
+   Sy heddyw'n fawr ysyweth.  [Diflanna.<br>
+ <br>
+[Ymddengys Ustus.<br>
+ <br>
+Ustus.  Mi ddes o'ch blaene,'r cwmni gweddus,<br>
+   Yn awr ar osteg dan enw'r Ustus;<br>
+Gen i mae'r pen awdurdod ffraeth,<br>
+   I wneyd llywodraeth fedrus.<br>
+ <br>
+   Mae'r byd mor llawned o elynion,<br>
+   Sef dynion gwresog o natur groesion,<br>
+Yn fawr eu brys mewn tref a bro,<br>
+   Am yrngyfreithio yn frithion.<br>
+ <br>
+   Yn ol eu holl gynddaredd erchyll,<br>
+   A'u naws wenwynig, ni sy n ennill;<br>
+Oherwydd hynny mi alla' yn hy,<br>
+   Hap hynod, ganu pennill, -<br>
+ <br>
+(Alaw - "GONSET GRUFFYDD AP CYNAN.")<br>
+ <br>
+"Chwychwi gyfreithwyr, barnwyr byd,<br>
+Dewch ynghyd, braf yw'n bryd,<br>
+Yma ar hyd, mewn mawr anrhydedd.<br>
+I ni mae'r mawredd ymhob man,<br>
+I ni yma'n awr mae'n fawr y fael,<br>
+Gwych a gwael a raid ein cael,<br>
+O, mor ddiffael yw mawrdra ffylied!<br>
+I ni mewn rhediad yn ein rhan,<br>
+Er bod y gyfraith rwyddfaith rad<br>
+Yn dda'n ei lle trwy ddawn wellhad;<br>
+Nyni'n mhob gwlad sy'n chwanog ledio,<br>
+Ffordd bo ni'n leicio, am eiddo a mael,<br>
+Wrth fedru chwareu mewn awch hy',<br>
+Y gath ddwy gynffon yma'n gu,<br>
+'Ry'm ni ymhob llu yn medru moedro<br>
+Dan gyfryw gwafro i gogio'r gwael.<br>
+ <br>
+"Tan rith cyfiawnder llawnder llwydd,<br>
+Yr y'm ni'n rhwydd yn trin ein swydd,<br>
+Rhaid in' o'n g&#373;ydd trwy guddio'n dyfes,<br>
+Os mynwn fantes yma i fyw,<br>
+Wrth ddweyd yn deg a thido'n dost,<br>
+O ddelio'n rhydost mae'r mawrhydi,<br>
+I gadarn godi, a llonni ein lliw.<br>
+Er teced cyfraith ffraethwaith ffri,<br>
+Ag arian hardd ni a'i gwyrwn hi,<br>
+I brynnu bri neu dorri'r dyrus,<br>
+Y wobr drefnus a wna'r tro,<br>
+I ni mae'r braint, i ni mae'r bryd,<br>
+I ni mae'r parch, i ni mae'r byd,<br>
+I ni o hyd mae hyder cywaeth,<br>
+Tra dalio cyfraith yn ein co'."<br>
+ <br>
+[Ymddengys Arthur.<br>
+Arthur.  A glywch, onid ydych chwi yn llafan lysti,<br>
+   Ac yn gene pur lodog, i ganu baledi?<br>
+Bydde cwilydd gan lawer ddangos ei lun,<br>
+   Y ffasiwn ddyn ddi-dd'ioni.<br>
+ <br>
+Ust.  Ond y fi yw'r pen cyfreithiwr eglur,<br>
+   'Nol rhwym a rheol presennol synwyr,<br>
+Sydd yn trefnu i fynnu'n faith<br>
+   Hynotaf gyfraith natur.<br>
+ <br>
+Arth.  Os chwi yw'r cyfreithiwr, 'delw'i byth Lanfrothen,<br>
+   Oni row'n i chwi agos dair a chweigen,<br>
+Pe dysgech chwi fine'n dwrne tost,<br>
+   I ymgred a rhoi c&ocirc;st yn gywren.<br>
+ <br>
+   'Rwy'n ame pe bawn yn wr o gyfreth,<br>
+   Y mynnwn diroedd beth didoreth;<br>
+Siawns am fod yn gnafus mewn dyrus daith,<br>
+   Ac ystwrdio, na chawn waith stiwardieth.<br>
+ <br>
+Ust.  Digon i bawb un busnes parod,<br>
+   Nid iawn i neb ymgyrredd gormod.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, dyma'r diawl ei hunan, hai, hwi, hai,<br>
+   Yn bwrw'r bai ar bechod.<br>
+ <br>
+   'Does neb fwy'u rhaib a'u barieth,<br>
+   Na phersonied a gw&#375;r y gyfreth,<br>
+Mi wn y cym'rech pe cae'ch chwi'ch bryd<br>
+   I'ch rhan yr holl fyd ar unweth.<br>
+ <br>
+   Dyma chwi &acirc;'ch cyfreithie a'ch papure parod,<br>
+   Wedi dwyn yma'n erwin feddianne m&acirc;n aerod,<br>
+Ac yspeilio llawer g&#373;r bonheddig da,<br>
+   Drwy'ch dewrder a'ch awdurdod.<br>
+ <br>
+   A pheth yw'r ymrysone sy rhwng personied,<br>
+   Am y degwm a'r eglwysi, nid oes neb mor glosied,<br>
+Tri lle neu bedwar gan ambell un sydd,<br>
+   Fel y mae'n gywilydd gweled.<br>
+ <br>
+Ust.  Wel, beth am danoch chwithe'r hwsmyn,<br>
+   Onid y'ch dueddol i fwy nag un tyddyn;<br>
+Mae trachwant Adda, trecha' tro,<br>
+   Ym mhawb, 'rwy'n coelio,'n canlyn.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, dyma ni heb fedru,<br>
+   Ond hau, a chau, a phlannu,<br>
+A chwi a'ch bath yn hel tir pob man,<br>
+   I ddwyn ein rhan er hynny.<br>
+ <br>
+   Y cyfreithwyr a'r personied,<br>
+   A r siopwyr a'r apothecaried,<br>
+Yn dwyn hynny allont o diroedd cu,<br>
+   I'w gwinedd, gael gwasgu'r gweinied.<br>
+ <br>
+   Ac os bydd g&#373;r mawr a chanddo fater,<br>
+   Fe'i caiff ef mewn gafel ar ei gyfer;<br>
+Ond am ddyn tlawd, O! sa' di'n ol,<br>
+   Mae hwnnw'n rhy ffol o'r hanner.<br>
+ <br>
+   Och! faint o diroedd sydd wedi myned<br>
+   Yn union i'r un sianel a thir yr hen Sioned:<br>
+Ond ni chuddir Dyffryn Clwyd &acirc; m&#373;g y dre',<br>
+   Daw melldith i'r gole i'w gweled.<br>
+ <br>
+Ust.  Pechaduried y'm ni o'r taera,<br>
+   Bob swyddog er oes Adda,<br>
+Nid oes di fai a sai' yn d&ecirc;g<br>
+   I daflu carreg gynta'.  [Diflanna.<br>
+ <br>
+Arth.  O, cais fynd mewn cyffro,<br>
+   At y gyfreth 'rwyt ti'n gwefrio,<br>
+Am ysbio mantes a chael gwall<br>
+   Ar ryw ddyn dall i'w dwyllo.<br>
+ <br>
+   Chwi a glywsoch yma ar gyfer<br>
+   Yr esgob a'r ustus yn ffrostio'u gwychder,<br>
+Mai nhw sy'n trefnu ac yn plannu i'n plith<br>
+   Y fendith a'r cyfiawnder.<br>
+ <br>
+   'Roedd un yn bostio'i weddi a'i bregeth,<br>
+   A'r llall mor gyfrwys yn bostio 'i gyfreth;<br>
+Ond y fi raid weithio a ffwndro'n ffest,<br>
+   Gael talu am eu gorchest heleth.<br>
+ <br>
+   Er eu bod hwy yn ymddyrchafu,<br>
+   Bob un yn hollawl yn ei swydd a'i allu;<br>
+Gwaith yr hwsmyn sydd ar dwyn<br>
+   Yn eu dal hwy'n fwyn i fyny.<br>
+ <br>
+   Beth bynnag a fyddo beunydd<br>
+   O g'ledi arnynt hwy trwy'r gwledydd,<br>
+Yr hwsmon truan ym mhob tre'<br>
+   Raid ddiodde'r coste a'r cystudd.<br>
+ <br>
+   Os digwydd bod rhyw helyntion,<br>
+   Neu ymddigwd rhwng boneddigion;<br>
+Hwy daflant y cwbwl drwbwl drefn,<br>
+   Mor esmwyth, ar gefn yn hwsmon.<br>
+ <br>
+[Ymddengys Rhys.<br>
+ <br>
+Rhys.  Pwy sydd yma mor ddigysur,<br>
+   Yn erthwch, ai chwi yr hen Arthur?<br>
+ <br>
+Arth.  O! dos oddiyma, a thaw a son,<br>
+   Mae'n swga gen i ddynion segur.<br>
+ <br>
+Rhys.  Och fi! wr, pa beth a'ch cynhyrfodd?<br>
+   Mae rhywbeth yn eich moedro chwi yn eich ymadrodd.<br>
+ <br>
+Arth.  O! gofid y byd ac amryw beth,<br>
+   Yn lanweth a'm creulonodd.<br>
+ <br>
+   Och! pe clywsit ti gan daclused,<br>
+   'Roedd yr esgob a'r ustus yn ymffrostio'u gweithred,<br>
+Ac yn dweyd mai nhw, trwy'r byd yn glau,<br>
+   Sy'n ethol, y ddau benaethied.<br>
+ <br>
+   Ond y fi'r hwsmon gwirion goryn<br>
+   Sydd ddydd a nos mewn gofid dygyn,<br>
+Yn gorfod, er maint eu braint a'u bri,<br>
+  A'u trawsder hwy, dalu trostyn'.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, nid wrth ei phig mae prynnu cyffylog,<br>
+   Ac ni wiw gyrru buwch i ddal ysgyfarnog;<br>
+Gwell i bawb y drwg a wypo'n llwyr<br>
+   Na'r drwg nis g&#373;yr yn wasgarog.<br>
+ <br>
+   Gan hynny, 'r hen wr hoew,<br>
+   Gadewch gael chwart o gwrw;<br>
+Ni gawn ymgomio a swnio heb sen<br>
+   Yn hynod uwch ben hwnnw.<br>
+ <br>
+Arth.  Nid ydyw'r byd yn fforddio<br>
+   Yr awrhon i mi fawr wario;<br>
+Ond nid a'i am beintyn sydyn syth<br>
+   Yn ddigalon byth i gilio.<br>
+ <br>
+Rhys.  Ni phrisiwn i ddraen fy hunan<br>
+   Er eich tretio o werth un rotan.<br>
+ <br>
+Arth.  'Does dim i'w ddweyd, 'rwyt ti'n ddi feth,<br>
+   Rhaid adde, 'n gydymeth diddan.<br>
+ <br>
+Rhys.  Dyma at eich iechyd da chwi a minne.<br>
+ <br>
+Arth.  Diolch yn fawr, mi yfa' 'ngore;<br>
+Fel y gallwy' ddisgwyl rhwydd-deb cry,'<br>
+   Yn rhwyddach i werthu'r heiddie.<br>
+ <br>
+Mae gennyf dros gan' hobed<br>
+O haidd wedi rhuddo, nid eiff byth cyn rhwydded:<br>
+Oni fedra'i'n rhywle gael cyfle cu<br>
+   I lechian, a'i werthu'n wlychied.<br>
+ <br>
+Rhys.  Hawyr bach! ni fu 'rioed beth hawsach,<br>
+   Cym'ryd llafur da'n batrwm, pe b'ai'r llall butrach.<br>
+ <br>
+Arth.  O, mi wn y cast er's meityn byd,<br>
+   I ymadel &acirc;g yd afiach.<br>
+ <br>
+   'Ran felly y gwela'i mewn tywyll a gole,<br>
+   Bawb ag a allo'n twyllo'n mhob tylle;<br>
+Maent hwy'n gweled hynny'n fusnes da,<br>
+   Ar f'einioes, mi gogiaf finne.<br>
+ <br>
+Rhys.  O! tric n&ecirc;t iawn i gogio'r ecseismon,<br>
+   Rhoi'r sache a'r haidd wrth raffe yn yr afon,<br>
+Nid ydyw gwyr y <i>North</i> am dwyllo'n wir<br>
+   Wrth y Deheudir ond rhyw hedion.<br>
+ <br>
+   Mae nhw yno ddydd Sul mor berffeth,<br>
+   O gwrdd i gwrdd, o bregeth i bregeth;<br>
+Ar fore ddydd Llun, nid oes dim a'u gwellha,<br>
+   Hwy fyddant yn gafra am gyfreth.<br>
+ <br>
+   Mae rhai yn dwyn defed, a'r lleill yn bragu,<br>
+   Rhai erill yn infformio, ac yn swnio achos hynny;<br>
+'Does dim o'r fath ladron croesion crach<br>
+   A gwyr Mynydd Bach am bechu.<br>
+ <br>
+Arth.  Maen' nhw'n ymhob man, 'rwy'n coelio,<br>
+   A'u hewyllys bawb 'nol a allo;<br>
+Anfynych y ffeindir un gl&acirc;n di-feth,<br>
+   Wrth ddirnad, heb rywbeth arno.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, yfwch i gadw'ch calon,<br>
+   At iechyd da pob hwsmon.<br>
+ <br>
+Arth.  Onibai'n bywyd a'n hiechyd ni,<br>
+   Mi wn, byddech chwi'n o feinion.<br>
+ <br>
+Rhys.  Gadewch heb rwystr eiste,<br>
+   Mae digon o godiad ar gatal ac yde;<br>
+Chwychwi a'ch ffasiwn, hyn o dro,<br>
+   All fforddio gwario o'r gore.<br>
+ <br>
+Arth.  O, rhaid i mi edrych beth a wnelw',<br>
+   Pe gwydde 'meistr tir 'mod i yn cadw twrw,<br>
+Fealle y code fo bum punt yn y man<br>
+   Ar fy nhyddyn o ran heddyw.<br>
+ <br>
+Rhys.  Ha fab, rhag c'wilydd, 'dwy'i ddim yn coelio,<br>
+   Mae amser i alaru ac amser i ddawnsio.<br>
+ <br>
+Arth.  Oes, amser i bob amcan, mi wn fy hun,<br>
+   Ond doeth ydyw'r dyn a'i hadwaeno.<br>
+ <br>
+Rhys.  A oes ini amser beth yn ngweddill,<br>
+   Y gallem ni heb anair ganu yma bennill?<br>
+ <br>
+Arth.  Neb a wnelo heb anair un ffafr yn ffest,<br>
+   Fe fydd iddo orchest erchyll.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, canwch chai gerdd i ddechre,<br>
+   Ac yna'n fwynedd mi ganaf inne.<br>
+ <br>
+Arth.  Dyna ben, mi ganaf gerdd fy hun,<br>
+   Ni wn i fawr, fe &#373;yr dyn, ar danne.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wrth gofio, dewch ac yfwch,<br>
+   Ac yna'n well chwi genwch.<br>
+ <br>
+Arth.  Dyma at ein hiechyd ni bob un,<br>
+   Yr hwsmyn dygyn degwch.<br>
+ <br>
+   Mi ganaf yma bennill cryno,<br>
+   O glod i ni'n hunen heno,<br>
+Nyni yw'r dynion dewrion dw',<br>
+   Er maint maen' nhw'n ei frolio, -<br>
+ <br>
+(Alaw - "PRINCE RUPERT.")<br>
+ <br>
+"Yr hwsmon mwyn rhadlon hyfrydlon ei fryd,<br>
+Sy'n haeddu'i ddyrchafu a'i barchu trwy'r byd,<br>
+   Er bod i'r brenin barch a braint,<br>
+   A'r esgob enwog swyddog saint,<br>
+Mewn pwer foddus pwy &#373;yr faint, pur fantes eu byd;<br>
+   A'r ustus mawr ei ystyr,<br>
+A'r cownslors a'r cyfreithwyr, sy'n brysur eu bryd,<br>
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.<br>
+ <br>
+"Ond llafur yr hwsmon, wr esmwyth ei ryw,<br>
+Sy'n cynnal y brenin a'i fyddin yn fyw,<br>
+   Efe sy'n llanw eu dannedd dig,<br>
+   A'r bara, a'r caws, a'r bir a'r cig,<br>
+Pob lleidr balch &acirc;'n llwyd ei big, heb aredig i'r
+&#375;d,<br>
+   Gan yr hwsmon mae trinogeth,<br>
+Llin, gwl&acirc;n, a holl raglunieth bywiolieth y byd,<br>
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.<br>
+ <br>
+"Yr esgob a rwysgant a'i ogoniant i'w g&ocirc;t,<br>
+Rown i, onibai'r degwm, am ei reswm ef r&ocirc;t,<br>
+   Ac yntau'r deon fwynlon fant,<br>
+   A'r offeiriadon chwerwon chwant,<br>
+ <br>
+Ar gefn y plwyf maen' hwy a'u plant, a'u holiant o hyd,<br>
+   Mae'n rhaid i'r gweilch bon'ddigedd,<br>
+Gael bara dan eu dannedd o rinwedd yr &#375;d,<br>
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.<br>
+ <br>
+"Efe yw tad-bedydd pob gwledydd yn glir,<br>
+A phen pob celfyddyd rhai diwyd ar dir,<br>
+   Rhaid i bob crefftwr gweithiwr gwan,<br>
+   Ymofyn yr hwsmon iddo'n rhan,<br>
+Ni all neb fyw mewn tref neu lan, heb lunieth mewn pryd,<br>
+   Digonedd o haidd a gwenith,<br>
+Sy'n porthi pob athrylith &acirc; bendith mewn pryd,<br>
+Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd."<br>
+ <br>
+Rhys.  Wele, moliant i hwch Bryn Mulan,<br>
+   Oni thawodd y g&#373;r a geran,<br>
+Pwy fuase'n disgwyl ei fod o,<br>
+   Mor hynod am ei frolio'i hunan?<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, brolied pawb ei ore,<br>
+   Mi ddywedes i'r gwir bob geirie.<br>
+ <br>
+Rhys.  Os oes i bawb ganmol ei waith ei hun,<br>
+   Rhaid i minne'n ddiddychryn ddechre, -<br>
+ <br>
+(Alaw - "SPAIN WENDDYDD.")<br>
+ <br>
+"Wel, teimled a barned pob un,<br>
+'Rwy'n chwennych gwneyd heddwch cytun,<br>
+Pa fodd y gall hwsmon gael lles,<br>
+Er cymaint ei rinwedd a'i wres,<br>
+Beth fydd e'n nes wrth feddu'n wir<br>
+Anrhydedd teg o ffrwythau tir,<br>
+Onibae fod gwlad faith r&acirc;d a thref<br>
+Yn treulio'i foddion unicn ef?<br>
+ <br>
+A pheth a wnai'r hwsmon dan 'rhod,<br>
+Heb frenin a byddin yn bod,<br>
+Dysgawdwyr a sawdwyr i'w swydd,<br>
+Rhag blinion elynion di lwydd?<br>
+Y rhei'ny'n rhwydd wnai aflwydd noeth,<br>
+Yn neutu'r byd &acirc;'u natur boeth,<br>
+Onibai penaethied nerthol glau,<br>
+Ni fydde un heddwch &icirc;'w fwynhau.<br>
+ <br>
+"A'r ustus, &#373;r trefnus bob tro,<br>
+Sydd berffeth a'i gyfreth i'w go',<br>
+Yn taeru, ac yn rhannu 'mhob rhith,<br>
+Gyfiawnder, mewn plainder i'n plith:<br>
+Neu bydde melldith ym mhob man,<br>
+Lledrata a lladd trwy dref a llan,<br>
+Oni bai fod cyfraith araith wir,<br>
+Hi ai'n anrhaith hwyl ar f&ocirc;r a thir.<br>
+ <br>
+"Mae pob galwedigeth ar dwyn,<br>
+Wedi'i threfnu a'i sefydllu'n bur fwyn<br>
+Fel cerrig mewn adail hwy wnan',<br>
+Yn y murie rai mawrion a m&acirc;n,<br>
+Pob un yn l&acirc;n a geidw le,<br>
+I glod a thrinieth gwlad a thre',<br>
+Pob swydd, pob sail, pob dail, pob dyn<br>
+Sy'n dda'n ei hardd sefyllfa'i hun.<br>
+ <br>
+"Mae'r deyrnas mewn urddas a nerth,<br>
+Gwedi'i rhol fel un corff lanw certh,<br>
+Yn y pen y mae'r synwyr a'r pwyll,<br>
+A'r galon yw'r golwg ar dwyll;<br>
+Y pen yw canwyll, cynnydd maeth,<br>
+Aelodau'r corff a'u lediwr caeth,<br>
+Mae'r dwylo a'r traed mewn daliad drud,<br>
+A'r bysedd bach tan bwyse'r byd.<br>
+ <br>
+"Nid alliff, deallwch, un dyn,<br>
+Fyw'n gryno yma heno arno'i hun,<br>
+Rhai'n barchus, neu drefnus iawn draw,<br>
+Rhai'n weinied yslafied islaw,<br>
+Pob un a ddaw a'i ben i'r dd&ocirc;l,<br>
+Yn ol sefyllfa rhedfa rhol,<br>
+Fel cocys melin wedi rhoi<br>
+Rhwng ffyn y droell i'w phwnio i droi.<br>
+ <br>
+"Gan hynny 'rwy'n deisyf ar bob dyn,<br>
+Na ymffrostied yn ei alwad ei hun,<br>
+Ni ellir byw'n ddifyr ddi-wall<br>
+Mewn llwyddiant, y naill heb y llall;<br>
+Ow! barna'n gall, pwy bynnag wyd,<br>
+Fod rhaid i'r adar m&acirc;n gael bwyd,<br>
+Mae pob sefyllfa a'i gyrfa'n gaeth,<br>
+I ogoneddu'r Hwn a'i gwnaeth."<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, iechyd i'th goryn gwrol,<br>
+   On'd oedd gennyt ti gerdd ryfeddol?<br>
+Ni wn i, pe buase hi yn ilawer lle,<br>
+   Na wnaethe o'r gore yn garol.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, barned pawb o'r ddeutu,<br>
+   Na chures i chwr ar ganu.<br>
+ <br>
+Arth.  Ie, canmol dy waith wnei di yn dy w&#375;n<br>
+   Nis gwn i fy hun mo hynny.<br>
+ <br>
+Rhys.  Dyma at eich iechyd da chwi a minne,<br>
+   Ni a yfwn gwrw, pwy bynnag oedd y gore.<br>
+ <br>
+Arth.  Yn wir, mae arna i syched gl&acirc;n<br>
+   Wrth wrando ar dy g&acirc;n di gynne.<br>
+ <br>
+Rhys.  Yfwch ddracht yn harti,<br>
+   Hi wneiff i chwi ddinam dd'ioni.<br>
+ <br>
+Arth.  Pe'r yfwn i gwrw cryf y King's Head,<br>
+   'Wnai damed o niwed imi.<br>
+ <br>
+Rhys.  'Wnai gwrw yn y byd i chwi mo'r meddwi,<br>
+   A chwithe'n wr &acirc; chorff cry' lysti.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, ni phrisiwn i byth yma flewyn pen,<br>
+   Pe gwariwn heb gynnen gini.<br>
+ <br>
+Rhys.  Pam y rhaid i chwi mo'r hidio,<br>
+   A chennych ar eich tyddyn gyment eiddo?<br>
+ <br>
+Arth.  Oes, mae gen i stoc dda, ac aur yn fy nghod.<br>
+   Moes i mi ddiod eto!<br>
+ <br>
+   Och!  Beth fyddis nes er rhyw ddyferyn,<br>
+   Dewch a dau chwart ar unweth, ni phery hyn ronyn;<br>
+Beth, codi i dendio'r ydych chwi,<br>
+   Mae Cadi neu Fari'r forwyn?<br>
+ <br>
+   Gan ddarfod i mi fynd i'm hafieth,<br>
+   Mi fynna' wneyd yma ryw lywodreth,<br>
+Yr awr geir yn llawen, 'cheir mo honno'n brudd,<br>
+   Mi fynnaf inne lawenydd unweth.<br>
+ <br>
+   Beth glywes i ddweyd wrth gofio,<br>
+   Ond fyddi di weithie yn dawnsio?<br>
+'Rwy'n ame dy weld gyda Neli'r Cl&ocirc;s<br>
+   Ryw gyda'r nos yn hasio.<br>
+ <br>
+   A ga'i gennyt roi yma dro go fychan,<br>
+   Mi a fum yn ddawnsiwr glew fy hunan,<br>
+Ond mae'r byd yma'n sobri dyn ym mhob swydd,<br>
+   Fe ddarfu'r awydd rwan.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, i'ch plesio chwi, mi ddawnsia i ngore,<br>
+   Tyred y cerddor, hwylia dithe.<br>
+ <br>
+Arth.  O! iechyd i'r galon, dyna wych o step,<br>
+   Ow! tewch &acirc;'ch clep, f' eneidie.<br>
+ <br>
+   Bendith dy fam i ti, 'r Cymro hoew,<br>
+   Gwaed y garreg! hwde gwrw,<br>
+Ac yfa'r cwbwl, y Cymro cu,<br>
+   Ran 'rwyt yn ei haeddu heddyw.<br>
+ <br>
+Rhys.  Oni fydde'n ffeind i chwithe'n fwyngu,<br>
+   Ddawnsio tro, a chwithe'n medru?<br>
+ <br>
+Arth.  Yr ydw'i am dani hi yn union dul,<br>
+   Dechreued e'n gynnil ganu.<br>
+   Dewch &acirc;'r hors peip i'ch ewythr Arthur,<br>
+   A pheidiwch a'i chware hi'n rhy brysur.<br>
+ <br>
+Rhys.  Dyna i chwi ddyn, awch wydyn chwant,<br>
+   Yn canlyn y tant yn gywir.<br>
+   O! iechyd i galon yr hen geiliog,<br>
+   Dyna step yn c'lymu'n gynddeiriog.<br>
+ <br>
+Arth.  Ni chlywai'n iawn gan faint y swn,<br>
+   Mo'r tanne gan y clepgwn tonnog.<br>
+ <br>
+* * *<br>
+ <br>
+Yn dangos ei fod yn feddw, yn<br>
+cysgu, a thoc yn siarad drwy ei hun.<br>
+ <br>
+Rhys.  Gorweddwch ar lawr y parlwr,<br>
+   Dyna wely llawer oferwr.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, cysgu yn y funud a wnaf fi,<br>
+   Dondia nhw'i dewi &acirc;'u dwndwr.<br>
+ <br>
+Rhys.  Ust! tewch, fy 'neidie, a nadu,<br>
+   'Dewch lonydd i'r gwr gael cysgu;<br>
+O! na wrandewch beth ddwed e', g&#373;yr dyn,<br>
+   Mae fe'n siarad trwy'i hun, mi wn hynny.<br>
+ <br>
+Wel, ni weles i erioed, mi allaf dyngu,<br>
+Un mor afreolus yn ei wely.<br>
+ <br>
+Arth.  Hai, Robin, dilyn y da yn glos,<br>
+   Dacw'r eidion yn mynd dros yr adwy.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, gan fod yr hen froliwr mor anodd ei riwlio,<br>
+   Mi a'i gadawaf ar gyfer, boed rhyngddynt &acirc;g efo,<br>
+Ac a ddiangaf yn siwr heb dalu dim siot,<br>
+   Fe geiff yr hen got ymgytio.<br>
+[Diflanna Rhys.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, mae gen i feddwl, os byw fydda',<br>
+   Ddygyd caue Sion Ty Nesa';<br>
+Mi gaf yno ddigonedd o frig &#375;d,<br>
+   Fe eiff y farchnad yn ddrud, mi wranta.<br>
+ <br>
+   Mi gadwa'r ddas lafur hyd Wyl Ifan<br>
+   Heb ei thorri, mae hi'n gryn werth arian,<br>
+Ac mae llofft yr &#375;d cyn llawned a dalio;<br>
+   I ddiawl, oni chasgla'i gan'punt eto.<br>
+ <br>
+   Holo! gwaed canmil o gythreulied,<br>
+   Dacw ddrws yr ysgubor yn llydan agored,<br>
+A'r moch a'r gwydde'n y llafur gl&acirc;n,<br>
+   Hai, soch, hwy lyncan sached,<br>
+ <br>
+   Gaenor, Cadi, Susan,<br>
+   Dyma helynt hyllig, ceisiwch ddod allan.<br>
+ <br>
+[Ymddengys Tafarnwr.<br>
+ <br>
+Taf.  <i>Hold</i>, 'rhoswch, peidiwch a thorri'r bwrdd,<br>
+   Ydych yn chwenych mynd i ffwrdd ttw'ch hunan?<br>
+ <br>
+Arth.  O! bendith fy mam am fy stopio'i dipyn,<br>
+   Yr oeddwn i wedi gwylltio'n erwin.<br>
+ <br>
+Taf.  Yr oeddych yu llywio'n ddrwg eich llun,<br>
+   Ac yn siarad trwy'ch hun er's meityn;<br>
+Fe ddarfu i chwi daflu a thorri cadeirie,<br>
+   Dowch, ceisiwch hwylio i gychwyn adre.<br>
+ <br>
+Arth.  O, dweyd y gwir i ti sy'n ffrynd,<br>
+   Mae bwriad gen i fynd y bore.<br>
+ <br>
+Taf.  Cawsoch bymtheg chwart yn gyson<br>
+   O gwrw, mae hynny'u goron,<br>
+A'ch bwyd hefyd yn costio swllt,<br>
+   Dyna chwe' swllt yn union.<br>
+ <br>
+   Talwch y siot heb hir ymdaeru.<br>
+ <br>
+Arth.  Aroswch, gadewch imi edrych o'm deutu:<br>
+Mae'r dyn oedd gyda fi yn hyn o le?<br>
+   Bydde yn deilwng iddo ynte dalu.<br>
+ <br>
+Taf.  Os daftu hwnnw ddiauc allan,<br>
+   Y chwi geiff ateb am y cyfan.<br>
+ <br>
+Arth.  Dyna esiampl i bawb lle bynnag y bo,<br>
+   I edrych ato'i hunan.<br>
+ <br>
+Taf.  Dewch, oni thelwch chwi yn y funud,<br>
+   Cewch dalu rhagor ar fyrr ennyd.<br>
+   'Da'i ddim i ddadle &acirc; chwychwi,<br>
+   Ond diolch i chwi am eich coegni.<br>
+[Diflanna Tafarnwr.<br>
+ <br>
+Arth.  Diolch i tithe, chwilgi t&ocirc;st,<br>
+   Am fwgwth cost mor wisgi.<br>
+ <br>
+   Nage, glywsoch chwi, bobl glysion,<br>
+   Goeced oedd yr hangmon:<br>
+Mi glywswn arnaf, pan oedd e'n flin,<br>
+   Roi cic yn ei din e, 'r dynion.<br>
+ <br>
+   A welwch chwi, dyma'r peth geiff dyn truan,<br>
+   Ar ol colli'i g&ocirc;f, a gwario'i arian;<br>
+Tafod drwg, a'i alw'n fochyn bo lol,<br>
+   A'i bacio'n hollol allan.<br>
+ <br>
+   A phe gyrrwn y wraig neu rywun o'm cartre<br>
+   I geisio llwyed o'u burum hwy fory'r bore;<br>
+Er maint a waries yma'n llym,<br>
+   Ni chawn i ddim heb ddime.<br>
+ <br>
+   Ac a weriwch chwi, ffylied garw,<br>
+   Eich arian i garpie chwerw?<br>
+Bydde'n well gennyf o syched farw'n syth,<br>
+   Nag y carwn i byth mo'u cwrw.<br>
+ <br>
+   O! yr oedd diawl i'm dilyn,<br>
+   Aros yma i hurtio 'nghoryn,<br>
+'Ngholledu fy hun, a gwneud niwed caeth,<br>
+   A 'muchedd yn waeth na mochyn.<br>
+ <br>
+   Nis gwn i pa sut yr a'i adre,<br>
+   Gan g'wilydd liw dydd gole;<br>
+Mae'r wraig er's meityn, wrantaf fi,<br>
+   Yn rhyw gyrion yn rhegu'i gore.<br>
+ <br>
+[Diflanna Arthur.<br>
+ <br>
+Ymddengys Rhywun.<br>
+ <br>
+Rhywun.  Dyma finne, Rhywun, mawr ei drueni,<br>
+'Does neb yn cael mwy cam na myfi;<br>
+'Rwy'n gysgod esgus celwydd llydan,<br>
+Fwy o'r hanner na'r diawl ei hunan.<br>
+ <br>
+   Ar ol i rai wneuthur clwt o stori,<br>
+A chodi rhwng cymdogion ddrwg aneiri,<br>
+Ni bydd gan gelwyddwr ddim i'w wneyd<br>
+Ond rhuo mai Rhywun a glywodd e'n dweyd.<br>
+ <br>
+Ac weithie geilw rhai fi'n fr&acirc;n,<br>
+Ac a godant yn fy nghysgod gelwydd gl&acirc;n,<br>
+Fe dyngiff y llall ynte'r mawr lw,<br>
+Mi glywes rywbeth gyda Nhw.<br>
+ <br>
+Ac felly'n gysgod celwydde coegfall,<br>
+Y Nhw fyddai weithie, Bran waith arall,<br>
+Weithie'n Hen-wr gan bawb ohonyn,<br>
+Gwaetha rhuad, ac weithie Rhywun.<br>
+ <br>
+Ac nid yw'r henwe hyn i gyd,<br>
+Ond esgus celwydd 'rhyd y byd,<br>
+Abwyd cnawdol am fach Satan,<br>
+I safio'r drwg i amlygu ei hunan.<br>
+ <br>
+   O, chwi wragedd y t&ecirc; a'r ffortun,<br>
+   Nid oes ond y celwydd yn eich canlyn;<br>
+Ow! beth a wneir, pan ddel mewn pwyll<br>
+   I'r gwyneb y twyll a'r gwenwyn?<br>
+ <br>
+   A gwragedd y piseri sy'n rhai o'r siwra,<br>
+   A'r gof a'r melinydd ddylase fod ymlaena,<br>
+A'r holl bobl gerdded sy'u dwad gerllaw,<br>
+   Drwy gamwedd draw ac yma.<br>
+ <br>
+   A'r gweinidogion ffals eu dygied<br>
+   Fydd yn achwyn chwedle i'w meistried,<br>
+A'r holl rodreswyr fydd yn dwad ar dro,<br>
+   I ofalus weneithio am folied.<br>
+ <br>
+Ac felly trwy'ch cennad, y gynlleidfa,<br>
+Os rhynga'ch bodd i wrando arna',<br>
+Mi ganaf gerdd i ddeisyt yn ddygyn<br>
+Na roddoch ormod ar gefn Rhywun, -<br>
+ <br>
+(Alaw - "SPANISH HAVEN.")<br>
+ <br>
+"Pob rhyw ddyfeisgar feddylgar ddyn,<br>
+A phob ystraeol wagffol un,<br>
+A wnelo hyn ohono ei hun,<br>
+   I daenu gw&#375;n a gwenwyn;<br>
+A phan ddelo ar ffrwst ryw drwst i droi,<br>
+Gwneiff pawb esgusion am le i 'sgoi,<br>
+Ac felly'r anair a gaiff ei roi<br>
+   Ar Rywun.<br>
+ <br>
+"Mae'n natur hon yn glynu'n rhwydd,<br>
+Pan bechodd Adda sertha swydd,<br>
+Rhodd yntau ar Efa, llesga llwydd,<br>
+   Y bai a'r digwydd dygyn;<br>
+Ac ar y sarff y rhoddes hi,<br>
+A hyn yw'r nod o'n hanwir ni,<br>
+Hoff gennym fyth roi'r euog fry<br>
+   Ar Rywun.<br>
+ <br>
+"Gan hynny gwelwn wraidd ein gwall,<br>
+Na byddir nes trwy ddyfes ddall.<br>
+Er taflu'r llwyth o'r naill i'r llall,<br>
+   Mewn coegfall oerwall erwin;<br>
+Ni chafodd Adda un lle i ffoi,<br>
+Fe ddaeth y drwg heb hir ymdroi,<br>
+I'w ben ei hun er ceisio ei roi<br>
+   Ar Rywun.<br>
+ <br>
+"Ac felly ninne, f'alle'n wir,<br>
+Drwy'r deyrnas hon ymhob rhyw sir,<br>
+Ansiriol siarad holiad hir,<br>
+   A fftydir gan gyffredin;<br>
+Mae'r gair dew lid mewn gwir di lai<br>
+Fod ar benaethied amryw fai,<br>
+Fel hyn mae barn gan bob rhyw rai<br>
+   Ar Rywun.<br>
+ <br>
+"Ond wedi'r cwbl drwbl drud,<br>
+O'r chwyrnu a'r barnu sy'n y byd,<br>
+Daw'r amser pan grynhoir ynghyd<br>
+   Bob dirfawr fryd i derfyn;<br>
+Pan fo'r gydwybod flin yn cnoi,<br>
+'Cheiff esgus ffals un lle i ffoi,<br>
+Sait pawb i'w tam, ni wiw ei roi<br>
+   Ar Rywun.<br>
+ <br>
+"Gan hynny holed pawb ei hun,<br>
+Mae barn, rhag barn, yn dda i bob un,<br>
+Cydwybod oleu, ei llwybre a'i llun,<br>
+   Sydd oreu i ddyn ei ddilyn;<br>
+Gwae lwytho arno ei hun glai tew,<br>
+Ni all llewpart newid lliw ei flew,<br>
+Pan d'wyno'r haul fe dodda rhew<br>
+   Dydd Rhywun."<br>
+ <br>
+   Ni chana'i chwaneg, nosdawch heno,<br>
+   Dyma gysgod y celwydd yn awr yn cilio,<br>
+Rhaid i bawb syfell dan ei faich ei hun,<br>
+   Ni wiw am Rywun ruo.<br>
+ <br>
+[Ymddengys Arthur, yn glaf.<br>
+ <br>
+Arthur.  Hai, how, heno, 'r cwmni eglur,<br>
+Dyma finne dan erthwch, yr hen Arthur,<br>
+Yn edrych am le i eistedd i lawr,<br>
+Gan ty ngwaew mawr a 'ngwewyr.<br>
+ <br>
+   Fe'm trawodd rhyw glefyd chwerw,<br>
+   Yr wy'n ofni y bydda'i marw,<br>
+Ow! bobl, bobl, 'does help yn y byd,<br>
+   I'm tynnu o'r ergyd hwnnw?<br>
+ <br>
+   'Rwy'n gweled o ben bwy gilydd,<br>
+   Fy mhechod, a nod annedwydd,<br>
+Cydwybod sydd i mi'n traethu 'nawr,<br>
+   Fy nghastie, mae'n fawr fy nghystudd.<br>
+ <br>
+   Dacw'r defed a ddyges, mi wn tros ddeugen,<br>
+   Yn rhedeg 'rhyd y llethr, a dacw'r pec a'r llathen,<br>
+Dacw'r &#375;d budr yng ngwaelod y sach,<br>
+   Dacw'r pwyse bach aflawen.<br>
+ <br>
+   Dacw'r llaeth tene, O! 'r felldith donnog,<br>
+   Werthasom ganweth ddau chwart am geiniog;<br>
+A'r m&acirc;n-yd yn y brith-yd, sy'n brathu fy nghalon;<br>
+   Mi wnes gam diawledig &acirc; phobl dlodion.<br>
+ <br>
+   'Rwy'n gweled ar gyfer mewn gofid a chyffro,<br>
+   Y gweithwyr a'm gweinidogion yn fy melldigo,<br>
+Mae'r ofn arna'i bydda'i ar ol mynd o'r byd,<br>
+   Am bechod o hyd yn beichio.<br>
+ <br>
+   Ow! oes yma neb a fedr weddio?<br>
+   Na phregethwr, na doctor, yn hynod actio,<br>
+O! nid oes i'm hoedl i fawr o <i>drust</i>,<br>
+   Ow! <i>physic</i>, 'rwy'i <i>just</i> a phasio.<br>
+ <br>
+[Ymddengys y Doctor.<br>
+ <br>
+Doctor.  <i>O dear heart, you are sick</i>, 'rwy'n cweled!<br>
+ <br>
+Arth.  O meistr anwyl, ni fu hi erioed cyn erwined!<br>
+'Rydwy'i bron marw'n ddigon siwr,<br>
+   Coeliwch, mewn cyflwr caled!<br>
+ <br>
+Doct.  <i>Let's feel your wrist</i>, mae pyls chwi cweithio?<br>
+ <br>
+Arth.  Oes rhywbeth yn ateb bydda'i fyw dipyn eto?<br>
+ <br>
+Doct.  <i>Yes, yes, I hope you'll come</i> o'r core.<br>
+ <br>
+Arth.  Iechyd i'r galon, os ca'i fyw tan y gwylie.<br>
+ <br>
+Doct.  <i>Here's drops for you</i> i lonyddu'ch ysbrydoedd.<br>
+ <br>
+Arth.  Os bydda'i marw fel 'nifel, 'da'i byth i'r nefoedd.<br>
+ <br>
+Doct.  <i>Don't be afraid</i>, mae Duw'n trugarog.<br>
+ <br>
+Arth.  Ni waeth i chwi p'run, 'rwy'n ddiffeth gynddeiriog.<br>
+ <br>
+Doct.  <i>I'll warrant you</i>'n burion, mi ddof yma'r bore,<br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">To bleed you and bring some more</i>
+cyffirie,<br>
+Cym'rwch a cadwch ddeiet dda,<br>
+Yn ddiddychryn hyn yna i ddechre.<br>
+[Diflanna'r Doctor.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, bendith eich mam i chwi, meistr anwyl,<br>
+   Ond a ddaethum yn well nag oeddwn yn ddisgwyl;<br>
+Rhaid gyru at y person i ddwyn ar go',<br>
+   Am roi gweddi, os bydd eisio, ddywsul.<br>
+ <br>
+   Os fi geiff hoedl eto'n weddedd,<br>
+   Mi feddyliaf lawer am fy niwedd,<br>
+Ni choelia'i nad ymadawa'i ar frys,<br>
+   A'm holl afiachus fuchedd.<br>
+ <br>
+   Mi af i bob cymanfa, lle byddo rhai duwiola,<br>
+   A rhof elusen i'r tlawd, heb eiriach blawd na bara;<br>
+O! hoedl, hoedl eto, i ddarllen a gweddio!<br>
+   Ow'r amser gwerthfawr rois yn gas, heb geisio gras yn
+groeso!<br>
+ <br>
+   Duwioldeb, Duwioldeb, wyneb anwyl!<br>
+   Tyred i'm dysgu! yr wy'n disgwyl<br>
+Y gwnei di fy 'fforddi, mae f' ewyllys yn bur,<br>
+   'Nol dy archiad, i wneuthur dy orchwyl.<br>
+ <br>
+[Ymddengys Madam Duwioideb Crefydd.<br>
+ <br>
+Duwioldeb.  Pwy sydd yma, caetha' cwyn,<br>
+   Yn galw ar dwyn am dana'?<br>
+ <br>
+Arth.  Hen bechadur heb fod yn iach,<br>
+   Sydd a'i galon bach yn gwla.<br>
+ <br>
+Duwi.  Fel hyn bydd llawer hen bechadur,<br>
+   Pan ddelo clwy' neu ddolur,<br>
+Er iddynt son am grefydd sant,<br>
+   Hwy ant eto wrth chwant eu natur.<br>
+ <br>
+Arth.  O! Duwioldeb, 'da'i byth i ildio,<br>
+   Mi ddof i dy ddilyn, pwy bynnag a ddelo;<br>
+Ac a wnaf bob rhyw beth a f'och di'n bur,<br>
+   Drwy gysur, yn ei geisio.<br>
+ <br>
+   Mi adawaf arian i'r tylodion,<br>
+   'Rwy'n meddwl fod hynny'n weithred raslon;<br>
+Ac mi dderbynia'r pregethwyr gore i'r t&#375;,<br>
+   'Rwy'n bwrw fod hynny'n burion.<br>
+ <br>
+   Ac mi wna'r peth a fynnir byth yn fwynedd,<br>
+   Ym mhob rhyw gariad, os ca'i drugaredd;<br>
+Gweddied pawb gyda fi hyn o dro<br>
+   Am iechyd i ymendio 'muchedd.<br>
+ <br>
+Duwi.  Duw roes glefyd i'th rybuddio,<br>
+   A barodd i'th gydwybod ddeffro;<br>
+Ac yn rhoddi it' dduwiol ras,<br>
+   Hoff addas i'th hyfforddio.<br>
+ <br>
+Arth.  Iechyd i'th galon di, Grefydd dyner<br>
+   'Rwy'n teimlo fy hun wedi gwella llawer.<br>
+ <br>
+Duwi.  Deui eto'n iachach nag yr wyd,<br>
+   Am hynny cwyd o'th gader.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, dyma fi ar fy nhraed yn rhodio.<br>
+   Y cwmni mwyndeg, 'rwy'n ame gwna'i mendio;<br>
+Ni welsoch chwi 'rioed un mor ddi-fai,<br>
+   Yn ddi ddowt ag fydda'i eto.<br>
+ <br>
+Duwi.  Gwylia'n odieth ar dy fynediad,<br>
+   A chymer ofal mawr trwy brofiad;<br>
+Os dy ddwylo ar yr aradr a roi fel Paul,<br>
+   Ni wiw i ti edrych ar dy ol.<br>
+ <br>
+  Cofia Gain a'i aberth cyndyn<br>
+   A gwraig Lot a ddarfu gychwyn;<br>
+Balam gynt a garodd wobre.<br>
+   Pob un o'r rhai'n aeth dros y llwybre.<br>
+ <br>
+   Cofia swydde Saul a Suddas,<br>
+   Yn rhybudd cymer dymer Demas,<br>
+A chofia Agrippa, frenin oerddig,<br>
+   A ddaeth yn Gristion o fewn 'chydig.<br>
+ <br>
+Arth.  'Does dim sy gryfach na duwiol grefydd,<br>
+   Pe dysgit ti Gaenor, fy ngwraig i, ar gynnydd;<br>
+'Rwy'i er's deugen mlynedd 'mynd i 'ngwely 'mlaena,<br>
+   Ac ni ddywedodd hi weddi erioed, mi dynga.<br>
+ <br>
+   Mae hi am fynd yn gyfoethog wrth ofalu a gweithio,<br>
+   Ond ni ddysgodd hi 'rioed na phader na chredo;<br>
+Mae gen i fy hun, oni bydda'i'n ddig,<br>
+   Ryw grap diawledig arno.<br>
+ <br>
+   Mi fyddwn i erioed yn gweddio rhyw 'chydig,<br>
+   Wrth fynd trwy ddwr neu ryw ffordd ddychrynedig,<br>
+Neu ar fellt a tharane y cofiwn i am Dduw,<br>
+   Ond bellach byddaf byw'n o bwyllig.<br>
+ <br>
+   Felly, Duwioldeb, mae gen i rwan<br>
+   Ryw chwant ac 'wyllys i roi tro tuag allan.<br>
+ <br>
+Duwi.  Cerddwch, a rhoddwch dro drwy gred,<br>
+   Cofiwch eich adduned cyfan.<br>
+ <br>
+   Meddyliwch wrth rodio draw ac yma<br>
+   Ym mhlith eich pwer mai Duw a'i pia;<br>
+Gwyliwch roi'ch calon i garu'ch golud.<br>
+   Rhag ofn i chwi golli ffordd y bywyd.<br>
+[Diflanna Arthur.<br>
+ <br>
+   Yn ddrych i bechaduried byd<br>
+   Cadd hwn ei adel am ryw hyd;<br>
+Yn awr mi ganaf bennill dygyn,<br>
+   I hynod ystyr hyn o destyn, -<br>
+ <br>
+(Alaw  - "SUNSELIA.")<br>
+ <br>
+"Pwy heno'n wahanol, dduli dynol, all ddweyd,<br>
+Na ddarfu Duw gynuyg yn unig ei wneyd<br>
+Yn ddawnus feddiannol o reol ei ras,<br>
+Ond ein bod ni drwy bechod yn gwrthod yn gas;<br>
+Trwy glefyd a gloes, a llawer byd croes,<br>
+Trwy amryw rybuddion, arwyddion a roes;<br>
+Mae'n cynnyg oes gwiw i'r gwaetha sy'n fyw,<br>
+Rhyfeddwn ei foddion, mor dirion yw Duw.<br>
+ <br>
+"Mae'n cynnyg ymwared er trymed ein trwyth,<br>
+Rhag torri neu gospi'r ffigysbren di ffrwyth,<br>
+Mae'n erfyn caei blwyddyn er sugyn i'w sail,<br>
+Gan gloddio i'w adfywio, ac anturio rhoi tail;<br>
+Ac yna os dmwg wawr a fydd, er poen mawr,<br>
+Y farn a'r gair taeredd yw, Torr ef i lawr!<br>
+A hon yw'r farn ffri.  O! crynwn mewn cri,<br>
+Rhag ofn mai rhai diffrwyth mewn adwyth y'm ni."<br>
+[Ymddengys Arthur wed&iuml; myned yn iach.<br>
+ <br>
+Arthur.  O! nid wyf ddim am gynnwys yma dduwiol ganu.<br>
+   Llawer brafiach clywed lloie'n brefu,<br>
+Ac yn lle darllen a gweddio'r nos ar led<br>
+   Mwyneiddiach gen i weled nyddu.<br>
+ <br>
+Duwi.  Ow, ddyn truenus, gresynus anian,<br>
+   Mae'n drist yr awel, a dro'ist ti rwan?<br>
+ <br>
+Arth.  Beth bynnag a drois, ni chewch chwi'n drwch,<br>
+   Mo'ch 'wyllys, cerddwch allan.<br>
+ <br>
+Duwi.  Onid i mi mae'r addewid hynod,<br>
+   O'r byd sy 'nawr, a'r byd sy i ddyfod?<br>
+ <br>
+Arth.  Ni ches i o fantes wrth dy drin,<br>
+   Un difyn, dal dy dafod.<br>
+ <br>
+Duwi.  Wel, beth a ddarfu i chwi gynne addo?<br>
+ <br>
+Arth.  Trymder fy nolur b&acirc;r im' siarad dan fy nwylo.<br>
+ <br>
+Duwi.  I b'le 'r eiff eich ened, meddyliwch hynny?<br>
+ <br>
+Arth.  Mi gaf amser i fyfyrio ar ol y fory.<br>
+ <br>
+Duwi.  Och! beth a wnei di, ddyn anraslon,<br>
+   Pan ddel dy ddiwedd, gwannedd gwynion?<br>
+ <br>
+Arth.  Beth a ga'i?  Ond boddloni heb goll<br>
+   I'r un digwydd a'r holl gymdogion.<br>
+ <br>
+Duwi.  Gwae, gwae di, bechadur chwerw,<br>
+   Unweth yn fyw, a dwyweth yn farw;<br>
+Ymroi i gysgu ar dy sorod,<br>
+   'Nol deffro unweth dy gydwybod.<br>
+ <br>
+   Ti addunedest ger bron Duw,<br>
+   Gwellhait dy fuchedd os cait fyw,<br>
+Yn awr troi 'nol i'th hen ffieidd-dra,<br>
+   Fel hwch i'r dom, neu'r ci i'w chwydfa.<br>
+ <br>
+   Y g&#373;r a gerydder yn fynychol,<br>
+   Ac a g'leda ei watt annuwiol,<br>
+A ddryllir yn ddisymwth ymeth,<br>
+   Fel na byddo meddyginieth.<br>
+ <br>
+[Diflanna Duwioldeb.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, hawdd ganddi hi brablan a breblian,<br>
+   Ni wiw i mi wrando pawb yn lolian,<br>
+Rhaid i mi bellach flaenllymu'r ddwy big,<br>
+   A chodi yn o hyllig allan.<br>
+ <br>
+   Nid oedd ond ffoledd a gofid calon<br>
+   I mi fynd yn dduwiol ymysg rhyw Iddewon!<br>
+Yr ydwy'n meddwl nad oes gan neb fel fi<br>
+   Gasach llancesi a gweision.<br>
+ <br>
+   Nhw' dyngan' ac a regan, gan guro ac ymrwygo,<br>
+   A ddryllio'r g&ecirc;r o'u cwmpas, yn dawnsio ac yn
+campio,<br>
+A gwych gan eu calonne chware ambell wers,<br>
+   O cric mi hers a horsio.<br>
+ <br>
+   O! 'roedd acw helynt drwg anaele,<br>
+   Tra fum i yn sal er's dyddie,<br>
+Hwy wnaethon' hefyd enbyd &#373;g,<br>
+   Mynn Elian, i mi ddrwg anaele.<br>
+ <br>
+   Fe aeth dau lo bach i ollwng trwyddyn',<br>
+   Ddim byd ond o ddiogi edrych atyn',<br>
+Ac ni choeliech chwi byth, y cwmni ffraeth,<br>
+   Mor wachel yr aeth un mochyn.<br>
+ <br>
+   A bu farw un hesbwrn, yr ydwy'n hysbys,<br>
+   Mewn mieri yng nghaue Morys,<br>
+Ac ni fu wiw 'rwy'n siwr gan Gaenor na Sian<br>
+   Fynd yno i ymg'leddu na chroen na gwlan.<br>
+ <br>
+   'Roedd y gweision a'r gweithwyr oll am y gwaetha,<br>
+   Heb ronyn o fater ond cysgu neu fwyta;<br>
+Fe aeth y coffor a'r blawd, Och fi, cyn waced,<br>
+   A dacw gasgen o ymenyn dest wedi myned.<br>
+ <br>
+   'Rwy'n ame'n ddigysur y rhoison' hwy gosyn<br>
+   I'r hen awff hurtedd a fydde'n dweyd ffortun,<br>
+Mi a'u clywes yn siarad ac yn cadw syrwrw,<br>
+   Fod honno'n ymleferydd y byddwn i farw.<br>
+ <br>
+   Ac nid ydwy'n ame llai mewn difri',<br>
+   Nad oeddynt hwy'n erfyn i mi farw i 'nghrogi;<br>
+Roedd fy nghlocs gan un o'r llancie'n y domen,<br>
+   A'r llall yn dechre glynu yn yr hen wasgod wlanen.<br>
+ <br>
+   Ac felly ni choeliech chwi, 'r cwmni enwog,<br>
+   Hynny o greulon golledion llidiog,<br>
+A gefes i tra fum yn s&acirc;l,<br>
+   Fe gostiodd imi d&acirc;l cynddeiriog.<br>
+ <br>
+   Ac mi fum cyn ddyled ag addoli,<br>
+   A hel pregethwyr acw i floeddio ac i goethi;<br>
+A garw'r cwrw a'r bara gwyn cann<br>
+   A aeth yn rhan y rheiny.<br>
+ <br>
+   Ac 'roedd gennyf botel frandi,<br>
+   Fe lyncwyd hwnnw i'w grogi,<br>
+A cheirch i'w ceffyle hwy, hyn a hyn,<br>
+   Onid oeddwn i'n cryn greuloni.<br>
+ <br>
+   Hwy fwytason' beth anaele,<br>
+   Rhwng bacwn, biff, ac w&#375;e;<br>
+Siawns ond hynny don' nhw i'n t&#375; ni,<br>
+   I goethi mo'u pregethe.<br>
+ <br>
+   Yr holl gwmffwrdd calon ges i oddiwrthyn'<br>
+   Oedd dangos fy nh&#375;, a'm stoc, a'm tyddyn,<br>
+A llawnder fy ydlan, wiwlan wedd,<br>
+   'Roedd hynny'n rhyw rinwedd ronyn<br>
+ <br>
+   Ond ar draws yr holl rinwedde,<br>
+   'Roedd diawl yn y tylwyth gartre';<br>
+Ni choeliech chwi byth, am nonsens ff&ocirc;!<br>
+   Hynny ddaeth ar f'ol i o filie.<br>
+ <br>
+   Fe ddaeth acw fil oddiwrth y siopwr,<br>
+   Am friws a sena, nutmeg a siwgr,<br>
+A bara gwyn, a <i>biscuits</i>, pan oeddwn yn wan.<br>
+   A gafwyd gan y pobwr.<br>
+ <br>
+   Ac fe ddaeth acw gyfrif gerwin,<br>
+   Rhwng <i>raisins, wine</i>, a <i>white-wine</i>,<br>
+A phob rhyw licier, a syber saig,<br>
+   Fydde wrth fwriad y wraig a'r forwyn.<br>
+ <br>
+   Hwy garieut acw'n gywren,<br>
+   Yn f'enw i'r peth a fynnen';<br>
+Hwy'm cym'rent i'n esgus dilys dw',<br>
+   Ac a lyncent hwnnw'u hunen.<br>
+ <br>
+   Ni ddyfethes i yn ty nghlefyd,<br>
+   Erioed gyment ag maent hwy'n ddywedyd;<br>
+Ond mi deles lawer yn mhob lle<br>
+   O achos eu bolie bawlyd.<br>
+ <br>
+   Ond mae'n debyg fod arnua'i eto gyfri',<br>
+   Gwmpas hanner coron i'r apoticeri, -<br>
+'Rwy'n foddlon i dalu hynny fy hun,<br>
+   Fe wnaeth y dyn beth d'ioni.<br>
+[Ymddengys Doctor.<br>
+ <br>
+Doctor.  <i>How do</i>, 'rhen corff, daru'ch mendio'n clyfar?<br>
+ <br>
+Arth.  Yr ydwy'n abl grymusdeg, bendith Huw i chwi, mistar.<br>
+ <br>
+Doct.  Mae'n ta gen' i'ch cweled ch'i mor <i>hearty</i>.<br>
+ <br>
+Arth.  Mi fyddwn yn iachach pe cawn dalu ichwi.<br>
+ <br>
+Doct.  <i>Here's a bill for the whole cost</i>.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, gobeithio nad ydych chwi ddim yn d&ocirc;st.<br>
+ <br>
+Doct.  <i>The total sum one guinea and a half</i>.<br>
+ <br>
+Arth.  Aroswch, gadewch i mi edrych yn graff!<br>
+ <br>
+   Y gini a hanner am gyn lleied a hynny?<br>
+   Ai diawl a welodd etifedd y fagddu!<br>
+Dos oddiyma, leidar, gyda dy ledieth,<br>
+   Onide, mi dala' i ti am dy hudolieth.<br>
+ <br>
+Doct.  Wel, mae ceny' ffordd i godi'm cyflog,<br>
+   Mi fynna'i cael nhw ar fyr bob ceiniog.<br>
+ <br>
+[Diflanna Doctor.<br>
+ <br>
+Arth.  Ni chei m'onynt o'm bodd i,<br>
+   Wyneb ci cynddeiriog.<br>
+ <br>
+   Nag&ecirc;, glywsoch chwi 'rioed, fy eneidie,<br>
+   Y ffasiwn ddigywilydd gole?<br>
+Gofyn gini a hanner, &acirc;'i safn ar led,<br>
+   Yn gr&ocirc;g y bo! am gan lleied siwrne.<br>
+ <br>
+   Ni chefes i o'i <i>ddrugs</i> a'i gelfi dygyn,<br>
+   Erioed werth deunaw, pe ba'i fo wrth dennyn;<br>
+Mi feddylies y buase yn hyn o le,<br>
+   Hanner cofon o'r gore i'r ceryn.<br>
+ <br>
+   Yn lle hynny dyma gini a hanner,<br>
+   Fydd raid imi dalu ar fyrder,<br>
+Er i mi wylltio a mynd o'm co',<br>
+   Mi wranta mynn e' eto'i fater.<br>
+ <br>
+   Ond ni choelia'i nad &acirc;'i tuag adre' bellach,<br>
+   Mi fydda' o hyn allan am y byd yma'n hyllach;<br>
+Mi wna i bawb ganlyn ar eu gwaith,<br>
+   Mi lainia, ac mi &acirc;'n saith greulonach.<br>
+ <br>
+[Ymddengys Angau.<br>
+ <br>
+Angau.  <i>Stop you, old man, you are to be dead</i>.<br>
+ <br>
+Arth.  Ni fedra'i fawr Saesneg, beth ddywed e', Ned?<br>
+ <br>
+Ang.  <i>You've refused to take warning, but now you shall
+see</i>.<br>
+ <br>
+Arth.  Wel, mae ganddo ryw drwbwl, 'rwy'n meddwl, i mi.<br>
+ <br>
+Ang.  <i>Now it is too late to prepare yourself</i>.<br>
+ <br>
+Arth.  'Rwy'n ofni mai baili mewn difri ydyw'r delff.<br>
+ <br>
+Ang.  <i>Now in short time to death you are debtor</i>.<br>
+ <br>
+Arth.  Mi waria ddegpunt cyn talu i'r Doctor.<br>
+ <br>
+Ang.  <i>Thou shall soon go to eternal life</i>.<br>
+ <br>
+Arth.  Fydde'n well i'r gwaich coeglyd gym'ryd hynny geiff.<br>
+ <br>
+Ang.  <i>I'll stay no more to keep you company</i>.<br>
+ <br>
+Arth. Wel, garw ydyw'r Saeson am siarad yn sosi.<br>
+ <br>
+Ang.  <i>I have put my hand through my heart and breast</i>.<br>
+ <br>
+Arth.  Beth sy fynno'r r&ocirc;g &acirc; fi mwy na'r rest?<br>
+   O! mae diawl yn ei 'winedd, fe daflodd ei wenwyn,<br>
+   'Rwy'n clywed fy hun yn crynu bob gronyn.<br>
+ <br>
+   Ow! dyma fi 'n awr yn fy rhyfyg annuwiol,<br>
+   Fel wedi cael fy nharo'n farwol!<br>
+Ow!  Ow! pobl Dduw a ddarfum i ddibrisio,<br>
+   Ni haeddwn i ond diawlied i fod tan eu dwylo.<br>
+ <br>
+   O! meddyliwch, ddynion, am eich hir artre,<br>
+   Fe fu rhai ohonoch chwi mewn clefyd fel finne,<br>
+Ac ar ol codi allan, yn pechu'n syth,<br>
+   Heb deimlo byth mo'r pethe.<br>
+ <br>
+   Ow'r hen bobl! os yw rhai ieuenc heb wybod,<br>
+   Fe ddylech chwi feddwl fod eich oes bron a darfod,<br>
+Ac fealle lawer gwaith wedi bod yn s&acirc;l,<br>
+   Dyma heno i chwi siampal hynod.<br>
+ <br>
+   Felly ffarwel i chwi i gyd ar unweth,<br>
+   Chwi wyddoch nad yw hyn ond rhyw <i>act</i> neu
+chwar'yddieth:<br>
+Ond ni bydd gan Ange ond chware prudd,<br>
+   Chwi welwch, ddydd marwoleth.<br>
+[Diflanna Arthur.<br>
+ <br>
+[Ymddengys Rhys.<br>
+ <br>
+Rhys.  Wel, rhwydd-deb i bawb lle rhodio,<br>
+   Os bydd meddwl gonest ganddo,<br>
+Ni &#373;yr llawer un gychwyno'n ddi-r&ocirc;l,<br>
+   A ddaw e yn ol ai peidio.<br>
+ <br>
+   Mae oferedd ymhob rhyw fwriad,<br>
+   Sydd yn y byd mewn treigliad,<br>
+Gwagedd ac oferedd yw cyfoethog a thlawd,<br>
+   Pan fo diwedd pob cnawd yn dwad.<br>
+ <br>
+   Rhaid i bob llestr mawr a bychan,<br>
+   Sefyll yn hynod ar ei waelod ei hunan;<br>
+Fe dderfydd y cynnwr' a'r dwndwr dall,<br>
+   Sy gan y naill ar y llall y rwan.<br>
+ <br>
+   Er bod bai ar bawb, o frenin i gardotyn,<br>
+   Ei faich ei hunan geiff pawb o honyn,<br>
+Pan fo'r gydwybod yn fyw a'r tafod yn fud,<br>
+   Ni wiw treio dwedyd Rhywun.<br>
+ <br>
+   Tyrd dithe'r cerddor, 'rwyt ti'n un corddyn,<br>
+   Gwych gennyt lechu yng ngbysgod Rhywun,<br>
+Fe roed arno lawer sached swrth,<br>
+   O gelwydd wrth dy ganlyn.<br>
+ <br>
+   Wel, ni waeth i mi hyn o ffwndro,<br>
+   Mae rhai wedi blino'n gwrando,<br>
+Nid oes gennyf finne, yn ol coethi cy'd,<br>
+   Fater yn y byd er peidio.<br>
+ <br>
+   Ond, begio'ch pardwn chwi beidio a chynhyrfu,<br>
+   Mae eto g&acirc;n ddiddan, ac yna ddiweddu,<br>
+Dymuned ar bawb sy am wrando'n glos,<br>
+   Yn bresennol aros hynny, -<br>
+ <br>
+</p>
+
+<p><i class="c2">Y Diwedd-glo, ar</i> "GREECE AND TROY."<br>
+ <br>
+"Pob diwyd doeth wrandawydd,<br>
+Sy'n profi'n bur bob arwydd,<br>
+Gan ddal mewn synwyr dedwydd<br>
+   Yr hyn sy dda;<br>
+Mae lle i gael trwy deimlad,<br>
+Fel gwenwyn mewn gwahaniad,<br>
+O lysie gwael, heb syniad,<br>
+   A lesh&acirc;!<br>
+Doethineb Duw mae'n eglur,<br>
+Sy'n dysgu pob creadur,<br>
+   Yn ol natur yma i wneyd;<br>
+Pob peth sydd fel o'r dechre,<br>
+'Nghylch cadw eu hen derfyne,<br>
+   Ond dyn yn ddie, gallwn ddweyd;<br>
+Fe wnaeth y doeth Greawdydd<br>
+Y byd o bedwar defnydd,<br>
+   A'i hylwydd law ei hun,<br>
+A thrwy ei ragluniaethe,<br>
+Mewn rheol ddynol ddonie,<br>
+   Y byd ordeinie ar bedwar dyn.<br>
+ <br>
+"Ac wele'r pedwar penneth,<br>
+Bu heno mewn gwahanieth,<br>
+Rhyw olwg o'u rheoleth,<br>
+   Yma'n rhwydd,<br>
+Mae rhai'n yn wrthddrych eglur<br>
+O bedwar defnydd natur,<br>
+Dwfr, Daear, T&acirc;n, ac Awyr,<br>
+   Gywir swydd;<br>
+Y Dwfr yw'r elfen hyfryd,<br>
+'Roedd Ysbryd Duw'n ymsymud,<br>
+   O hyd ar wyneb hwn,<br>
+A theip o'r dwfr yn gymwys,<br>
+Yw gweinidogaeth eglwys<br>
+Sy'n tynnu'n hardd-ddwys,<br>
+   Burddwys bwn;<br>
+Y Dwfr yw'r elfen ddiddig,<br>
+Sy'n llonni'r rhai sychedig<br>
+   A'i fendigedig wawr;<br>
+Mae'n golchi'n budr aflwydd,<br>
+Mae'n cario o wlad bwy gilydd,<br>
+   Mae'n peri budd i'r byd bob awr.<br>
+ <br>
+"A'r gyfraith iawnwaith unig,<br>
+Sydd deip o'r T&acirc;n llosgedig,<br>
+I buro pob llygredig<br>
+   Oerddig wall,<br>
+Yn llosgadwy d&acirc;n cyfiawnder,<br>
+O bob sothach, afiach, ofer,<br>
+Dylai'r gyfraith fod trwy burder,<br>
+   Yn ddi ball;<br>
+A'r Brenin llaw alluog,<br>
+Sydd deip o'r Awyr wyntog,<br>
+   Mewn arfog lidiog lef,<br>
+Mae'n chwythu tymhestlau heibio,<br>
+Mae'n gostwng dynion dano,<br>
+   A Duw a'i nertho dan y nef!<br>
+ <br>
+Wel, dyma'r ddull oddiallan,<br>
+Mae'r pedwar penneth anian<br>
+Fel peder elfen gyfan,<br>
+   Yn eu gwaith;<br>
+Yr un gyffelyb arwydd,<br>
+Yw'r dyfnion bedwar defnydd,<br>
+Yn ngrym Crist'nogol grefydd,<br>
+   Ufudd iaith';<br>
+Corff dyn yw'r Ddaear ddiwad,<br>
+A'r Awyr yw'r anadliad.<br>
+   Cynhyrfiad bywiol nerth.<br>
+A'r T&acirc;n yw'r gyfraith hynod<br>
+Sy'n argyhoeddi o bechod,<br>
+   A'r Dwfr yw'r Efengyl wiwnod werth;<br>
+Gan hynny mae'r gair yn dywedyd, -<br>
+'Dewch bawb i'r dyfroedd hyfryd,'<br>
+   Mae'r bywyd yma ar ben;<br>
+Er son am bob helyntion,<br>
+Adnabod ffyrdd ein calon,<br>
+   Sydd reitia' moddion i ni, Amen."<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+CYFFES Y BABDD.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+Wrth edrych, aruthr adrodd,<br>
+Fy ystum, fel bum o'm bodd,<br>
+O hyd fy oes, di-foes daith,<br>
+Fyw yn ben-rhydd, fab arnhaith<br>
+Ymledu 'n annheimladwy<br>
+I fynnu 'm&acirc;r, fwy na mwy,<br>
+Dilynais, a diawl ynnwyf,<br>
+Bob cnawdol annuwiol nwyf, -<br>
+Nid oedd un o du ei ddiawl,<br>
+Am a allai, mwy hollawl,<br>
+Nag odid mewn rbyddid rhwydd,<br>
+Mwy'n fedrus am ynfydrwydd.<br>
+ <br>
+O! mor hylithr y llithrwn<br>
+I bob gwagedd serthedd swn<br>
+Ymhlith meddwon aflonydd,<br>
+A naws i'w dal, nos a dydd.<br>
+ <br>
+Fy chwedlau fu fach hudlawn,<br>
+Yn abwyd, neu rwyd yr awn;<br>
+Hualau, ar hyd heolydd,<br>
+Garw ei sain, o'm geiriau sydd;<br>
+Cig a physgod, i'm nodi,<br>
+Am foddio' nwyf fyddwn i;<br>
+Mynych y bum ddymunol,<br>
+Am wneyd ffair menywod ffol;<br>
+Gweniaith a phob drygioni<br>
+Fu fy mhleser ofer i.<br>
+ <br>
+Och feddwl afiach foddion,<br>
+Ffieiddrwydd hynt y ffordd hon;<br>
+Mi ledais fel malwoden,<br>
+L&#375;sg o'm hol i lesghau 'mhen;<br>
+ <br>
+A'm calon pan f'wi'n coelio,<br>
+Fy llysg drwg fydd yn llesg dro:<br>
+Nyth ydwyf, annoeth adail,<br>
+Deml y fall, nid aml ty ail;<br>
+Daear afluniaidd dywyll,<br>
+A llyn du, yn llawn o dwyll:<br>
+T&#373;r annedd pob trueni<br>
+Yw ty nghalon eigion i.<br>
+ <br>
+A pha mwyaf gaf heb gudd,<br>
+O fwriad eu llaferydd,<br>
+Mwy-fwy mawr-ddrwg amlwg w&#375;n,<br>
+A swn dialedd sy'n dilyn;<br>
+Cyfyd cof, amryw brofiad,<br>
+O'm heuog, afrywiog frad;<br>
+Gan mor drwm yn y clwm clau<br>
+A chadarn fy mhechodau.<br>
+ <br>
+Och edrych eglur-ddrych glau<br>
+Helyntion y talentau;<br>
+Fy nhalent erbyn holi,<br>
+Gwaedd yw son, a guddiais i,<br>
+Tan fy llygraidd ffiaidd ffol,<br>
+Yn fy naear annuwiol.<br>
+Duw a roes, da yw ei rad,<br>
+Fy awenydd, fyw Ynad;<br>
+Minnau troes, mewn enaid rhydd,<br>
+I'r gelyn, er oer g'wilydd.<br>
+ <br>
+'Mroddais, eisteddais yn stol<br>
+Gwatwarwyr, gnawd daearol;<br>
+Yn lle bod, hynod wiw hawl,<br>
+Ar lan afon, le nefawl,<br>
+Yn dwyn ffrwyth, at esmwythder,<br>
+Fel y pren plan, purlan p&ecirc;r.<br>
+ <br>
+Ond Och!  Ydwyf bechadur,<br>
+Fel llwyn sarff, neu 'fallen sur:<br>
+Ffigys-bren, neu wernen wyf,<br>
+Ddi-ffrwyth, hyd oni ddeffr'wyf;<br>
+Chwith yw'r farn, fy chwythu fydd,<br>
+Fel m&acirc;n &ucirc;s ar fol mynydd,<br>
+Oni chaf, iawn awch ufydd,<br>
+Rym i ffoi trwy rwymau ffydd,<br>
+A chalon gwir ddychweliad,<br>
+I'm troi at faddeuant rhad.<br>
+ <br>
+I'r hyn Duw, o'm rhan dywyll<br>
+Rhwymau barn, rho i mi bwyll<br>
+I gydnabod mewn tlodi,<br>
+'Th ras haeddianuol doniol Di,<br>
+Yn troi'r hadl, rai afradlon,<br>
+At weli, er mor bell y b'on.<br>
+ <br>
+Duw i'th ras yn urddas ne',<br>
+Er mwyn fy enaid myn finne',<br>
+Yn ollawl, gyflawn allan,<br>
+Fel pentewyn, tynn o'r t&acirc;n,<br>
+Wael bechadur dolur dig,<br>
+A llesg adyn llosgedig.<br>
+Trywana fi o'm trueni,<br>
+Gwel dy fab gwael ydwy' fi;<br>
+Dwg f' enaid i'th drigfanne,<br>
+O fy Nuw, er ei fwyn E'.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+HANES HENAINT.  1799.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+Glywch gwynfan clychawg anferth<br>
+Gan Brydydd annedwydd nerth:<br>
+Daeth henaint oed wth ynnwyf,<br>
+Dirfawr nych, a darfu'r nwyf.<br>
+I'm henaint ymwahanodd<br>
+Alar a meth lawer modd.<br>
+ <br>
+Methiant ar ffrwythiant ftraeth<br>
+Cry' hoff helynt corftfolaeth,<br>
+O'm traed i'm pen daeth gwendid,<br>
+Cymysgrwydd, llesgrwydd, a llid:<br>
+Llid na bawn mor llydan bum,<br>
+A mynwesdeg mewn ystum,<br>
+Yn gallu canu cynneddf,<br>
+Liosog rym, lais a greddf.<br>
+Hwyl hyf oedd gennyf i g&acirc;n,<br>
+Arwydd utgorn ar ddatgan;<br>
+Ond weithian, myned waethwaeth,<br>
+Bref braint, f'ysgyfaint sy gaeth;<br>
+Pesychu, mewn pwys uchel,<br>
+Fy ngrudd ei chystudd ni ch&ecirc;l;<br>
+Torri 'nghrib at fy niben<br>
+Mae'r byd - fe ddaw marw i ben.<br>
+ <br>
+Meirw wnaeth fy nhadmaethod,<br>
+A'm cyfeillion, feithion fod;<br>
+Chwithdod a syndod yw s&ocirc;n,<br>
+Mewn gafael am hen gofion:<br>
+Drwy edrych, wrthrych warthryw<br>
+Yr ystum y bum i byw.<br>
+Fy athrylithr yn llithrig,<br>
+Ac gyda chwant, gwaed, a chig;<br>
+Ias fyw oedd fy ysfa i,<br>
+Anian burwyllt yn berwi;<br>
+Byw awch gynneddf bachgennyn,<br>
+A geidw gof, iawn ddof yn ddyn.<br>
+ <br>
+Dysgais i ddewrllais ddarllen,<br>
+Ar waith fy mhwys, wrth fy mhen;<br>
+A 'sgrifennu, mynnu modd<br>
+Rhieni, er mor anodd;<br>
+Byddai mam yn drwyngam dro,<br>
+Ran canwyll oedd rhinc honno;<br>
+Fy nghuro'n fwy annghariad,<br>
+A baeddu'n hyll, byddai 'nhad;<br>
+Minnau'n ddig o genfigen,<br>
+C&acirc;s o'm hwyl, yn cosi mhen,<br>
+Ac o lid, fel gwael adyn,<br>
+Llosgi 'ngwaith, yn llesg 'y ngw&#375;n.<br>
+ <br>
+Er hynny, 'n ol trefnu tro,<br>
+I'r un natur awn eto;<br>
+Ym mhob dirgel gornel gau,<br>
+Fy holl wiwfryd fu llyfrau;<br>
+'Sgrifennwn res grai fynych,<br>
+Mewn hunan grwm yn nhin gwrych;<br>
+Symud bys, rhag ysbys gau,<br>
+Lle'n wallus, i'r llinellau;<br>
+A'm gwaith nos dangos wnai'r dydd,<br>
+Mor fywiog, a mawr f'awydd;<br>
+Fy holl wanc a'm llwyr amcan,<br>
+Ddarllain ac olrhain rhyw g&acirc;n.<br>
+ <br>
+Amryw Sul, bu mawr y sias,<br>
+Trafaeliwn i Bentre'r Foelas,<br>
+At Sion Dafydd, cludydd clau,<br>
+Hoen lewfryd am hen lyfrau.<br>
+Ac Edward, enwog awdwr,<br>
+Pwyllus, ddeallus dda wr,<br>
+Taid Robin, Bardd Glyn y Glaw,<br>
+Fyw feithrin, fu fy athraw.<br>
+A Dafydd, llyfrgellydd gwiw,<br>
+Awdwr hoew-fraint o Drefriw:<br>
+Cynullwyr canu ollawl,<br>
+A hanesaidd henaidd hawl.<br>
+ <br>
+Bu feirw rhai'n, fu gywtain g'oedd.<br>
+Llwfr gollwyd eu llyfrgelloedd:<br>
+Amser a wisg frisg o frad,<br>
+Anwadal gyfnewidiad;<br>
+Amryw draill mawr droelli,<br>
+Fu yn fy amser ofer i.<br>
+Bu beirdd yn fy heirdd fywhau,<br>
+Gwest awen, megis duwiau;<br>
+Tomos, o Dai'n Rhos, dyn rhydd,<br>
+Ar wiwnaws yr awenydd;<br>
+Ei ddisgybl ef, ddwysgwbl un,<br>
+Lais hygoel, fum las hogyn,<br>
+A'i fynych ysgrifennydd,<br>
+Ar droiau'n ddiau drwy ddydd;<br>
+Gwaith prydyddion moddion mad,<br>
+Fu ddelwau fy addoliad.<br>
+ <br>
+O! mor werthfawr, harddfawr hyf,<br>
+Ac anwyl fyddai gennyf<br>
+Gwrdd Huw Sion, a'i gyson gerdd,<br>
+Bardd Llangwm, bwrdd llawengerdd;<br>
+A Sion, mewn hoewlon helynt,<br>
+Bu lew gerdd, o'r Bala gynt.<br>
+Ac Elis, wr dibris daith,<br>
+Y Cowperfardd, co' purfaith;<br>
+A Dafydd, unydd anian,<br>
+Llanfair gynt, llawen fu'r g&acirc;n;<br>
+A Iorwerth Ioan, l&acirc;n wledd,<br>
+O Bodfari, byd fawredd;<br>
+Ac Ifan Hir, cu fwynhad,<br>
+Cyff amaith, ac offeiriad;<br>
+Y g&#373;r hwn, &acirc; gwawr heini<br>
+Prydydd, a'm priododd i:<br>
+A'r clochydd, brydydd breudeg,<br>
+Llon fu 'r dydd yn Llanfair deg,<br>
+A Sion Powel, gwirffel g&acirc;n,<br>
+Wrth iau athrawiaeth Ieuan,<br>
+Gweuai seinber gysonbell<br>
+Hoew iach waith - nid haiach well.<br>
+ <br>
+Hyn o gyfeillion heini<br>
+Fu a'u sain yn fy oes i;<br>
+Wele 'rwyf, wae alar wynt,<br>
+Heno heb un ohonynt.<br>
+ <br>
+Ond mae tri, mewn llawnfri lled,<br>
+O heneiddfeirdd hoen aeddfed;<br>
+Rhys ab Sion, blaeuion y bleth,<br>
+Ll&ecirc;n fyw awchrym, Llanfachreth;<br>
+A Rolant, arddeliant dda,<br>
+Llwyr belydr gerllaw'r Bala;<br>
+A Bardd Collwyn, glodfwyn glau,<br>
+Sydd nennawr ein swydd ninnau,<br>
+Fe ganodd fwy gynneddf wir,<br>
+Na'r un dyn bron adwaenir.<br>
+Dyma dri, caf brofi braint,<br>
+Eu mwyn hanes mewn henaint;<br>
+A henaint sy wehynydd,<br>
+A'i nod yw darfod bob dydd.<br>
+ <br>
+Wele wagedd, wael ogyd,<br>
+Cyfeillion, meillion fy myd,<br>
+Ni wiw rhyw edliw rhydlawd,<br>
+Broch i'w gnoi yw braich o gnawd;<br>
+Pa gred ymddiried am dda,<br>
+Siomiant yw pob peth s'yma;<br>
+Ni feddaf un f'ai addwyn,<br>
+I ddodi cerdd, neu ddweyd cwyn;<br>
+Marw Samwel, f'ymresymydd,<br>
+Cyfrinach bellach ni bydd.<br>
+ <br>
+Hynny sydd o hynaws hawl,<br>
+A nodded awenyddawl,<br>
+A myg maeth Prydyddiaeth d&ecirc;g,<br>
+Yu Llundain mae enw llawndeg;<br>
+Ni waeth yma, noeth amod,<br>
+Ro'i'n l&acirc;n fy ngh&acirc;n yn fy ngh&ocirc;d.<br>
+ <br>
+Aed c&acirc;n fach bellach i'w bedd,<br>
+Yn iach ganu uwch Gwynedd;<br>
+Tra fo'r iaith, trwy ofer ol,<br>
+Beunydd, mor annerbyniol;<br>
+Yn enwedig bon'ddigion,<br>
+Leuad hwyr, yn y wlad hon;<br>
+Rhyw loddest ar orchest rhydd,<br>
+Yw holl wana'u llawenydd,<br>
+Cadw cwn, helgwn yn haid,<br>
+Hoffa t&ocirc;n, a phuteiniaid,<br>
+Ac yfed gwin, drwy drin drwg,<br>
+A choledd twyll a chilwg;<br>
+Trwm adrodd trem edryd,<br>
+Llwm oer barch, mai llyma'r byd,<br>
+Na cheiff Bardd "Gardd o Gerddi,"<br>
+O fraint mo'r cymaint a'r ci.<br>
+ <br>
+Ond, er gwenwyn dewr gwannaidd,<br>
+Gwneyd diben f'awen pwy faidd?<br>
+Ffynnon yw a'i phen i nant<br>
+Ffrwd breiniol ffriw di briniant;<br>
+Dull geudwyll nid eill godi<br>
+Rhestrau hadl i'w rhwystro hi.<br>
+ <br>
+Er a welais o drais draw,<br>
+Rhai astrus am fy rhwystraw,<br>
+Ac er colli gwyr callwych,<br>
+Tra gallaf rhodiaf fy rhych.<br>
+ <br>
+Wynebu'r wyf at fy niben,<br>
+Llewyrch oer, fal Llywarch Hen;<br>
+A'm Cynddelw i'm canddaliad<br>
+Yw gwawr gw&ecirc;n fy awen fad;<br>
+Awen a ges, o wres rydd,<br>
+Ac awen sai'n dragywydd.<br>
+ <br>
+Gradd o Dduw yw gwraidd awen,<br>
+Bid iddo'n ffrwyth mwyth, Amen.<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+&Ocirc;l-nodiad<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+{1}  Cerdd a wnaeth T. Edwards, o'r Nant, i Robert Parry Plas yn
+Green, i ofyn gwlan.<br>
+ <br>
+{2}  Ateb i Robert Davies, Nantglyn, a ofynasai am wreiddiol
+achos yr anghydfod a fu rhwng y Bonedd a'r Cyffredin, yn Ninbych,
+1795.  Dechreua cerdd Bardd Nantglyn fel hyn:-<br>
+ <br>
+"Tomos Edward, mi osodaf<br>
+Egwan eiriau, ac yn araf;<br>
+Brawd a thad parodwaith ydych,<br>
+O d&#375;'r Awen. waed oreuwych;<br>
+A chan eich bod mor agos berthyn,<br>
+   I chwi'n eglur,<br>
+Mwyn drwy fyfyr, mentrafofyn. -<br>
+Beth yw'r gwreiddyn ddygodd flagur,<br>
+   Chwerw dyfodd,<br>
+Ac a ledodd rhwng ein gwladwyr?"<br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+ <br>
+End of the Project Gutenberg Gwaith Twm O'r Nant<br>
+</p>
+</body>
+</html>
+
+
diff --git a/old/twmnt10h.zip b/old/twmnt10h.zip
new file mode 100644
index 0000000..f47e132
--- /dev/null
+++ b/old/twmnt10h.zip