initial commit of ebook 22640HEADmain

239 files changed, 9811 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/22640-8.txt b/22640-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..861ef7f
--- /dev/null
+++ b/22640-8.txt
@@ -0,0 +1,4822 @@
+The Project Gutenberg EBook of Multatuli, by J. Van den Bergh van Eysinga
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Multatuli
+       Onze groote schrijvers, deel 2
+
+Author: J. Van den Bergh van Eysinga
+
+Release Date: September 16, 2007 [EBook #22640]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MULTATULI ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+					  DE MEULENHOFF-EDITIE
+
+				   EEN ALGEMEENE BIBLIOTHEEK
+
+					 ONZE GROOTE SCHRIJVERS
+
+							   II
+
+
+				UITGEGEVEN DOOR J. M. MEULENHOFF
+				 TE AMSTERDAM IN HET JAAR MCMXX
+
+
+
+
+
+
+					 ONZE GROOTE SCHRIJVERS
+
+						   MULTATULI
+
+							  DOOR
+
+				DR. J. VAN DEN BERGH VAN EYSINGA
+
+						 GEÏLLUSTREERD
+			   NAAR OORSPRONKELIJKE AFBEELDINGEN
+						 EN PORTRETTEN
+
+
+				UITGEGEVEN DOOR J. M. MEULENHOFF
+				 TE AMSTERDAM AAN HET DAMRAK 88
+
+
+
+
+
+
+
+INLEIDING
+
+
+In den geweldigen tijd van de Fransche Revolutie en de Napoleontische
+oorlogen schijnt Europa zich te zullen vernieuwen: de besten droomen
+van een vrije, rechtvaardige samenleving. Dit blijft een droom: het
+moeitevol verworvene dreigt in een alles verstikkende reactie onder
+te gaan. Herleving van het Roomsch-Katholicisme, van traditioneele
+vorstelijke macht, van den invloed van de oude, heerschende families,
+van oude zeden, doet zich alom voor, in ons land zoo goed als in
+overig Europa.
+
+De Hollanders waanden zich, nu de benauwenis der Fransche
+overheersching van hen was afgenomen, in een hemel op aarde. Er was
+tevreden berusting onder het aartsvaderlijk, maar autocratisch bewind
+van Willem I. Politiek leven komt niet op. Handel en nijverheid blijven
+op laag peil. De ondernemingsgeest komt niet over het doode punt
+heen. Wetenschap en godsdienst kwijnen voort. Het leven trekt zich in
+de binnenkamers terug. Het familieleven bloeit in innige nederigheid,
+maar het mist frischheid en veelzijdigheid, het verliest alle contact
+met de groote wereld en het gaat op in lieve kleinigheden. Het
+maatschappelijk leven is uiterst saai en vormelijk. Teekenend voor de
+stemming in de jaren tusschen 1820 en 1840 is het Dagboek van Willem
+de Clercq: het is een doorloopende klacht over de geesteloosheid van
+het letterkundig en godsdienstig leven zijner tijdgenooten, over het
+gebrek aan energie in handelskringen, over het uiterst onbeteekenende
+van den gezelligen omgang.
+
+Omstreeks 1820 begint in sommige landen van Europa eenig revolutionnair
+besef in de liberale partijen te ontwaken: in Duitschland verzetten
+jonge studenten zich tegen de reactionnaire regeering; de carbonari
+in Italië, de liberalen in Spanje en Zuid-Amerika gaan zich
+roeren. Griekenland verzet zich tegen de Turksche tiranny. En de
+bezieling komt van enkele opstandige dichters: van Byron en Shelley,
+van Heine, Lamartine en Victor Hugo.
+
+In ons land is van revolutionnair verzet geen sprake: het eerste
+nationale enthousiasme wordt hier te lande gewekt door den
+tiendaagschen veldtocht en de eerste geestelijke beweging dier
+dagen beteekent een versterking der reactie: Da Costa schrijft zijn
+geestdriftige _bezwaren tegen den geest der eeuw_, d. i. tegen het
+liberalisme. Met Bilderdijk wordt hij de geestelijke vader van het
+réveil en van de anti-revolutionaire partij: een partij gericht tegen
+een revolutie, die hier al lang morsdood was.
+
+Het nieuwe geluid van de Europeesche opstandige dichters drong niet
+door tot het geestelijk leven onzer voorouders: zij werden door de
+rhetorische preeken van Van der Palm (_bevroren muziek_ volgens Willem
+de Clercq), het huiselijk gerijmel van Tollens en de goedmoedige humor
+van Beets volkomen bevredigd; het degelijke werk van Potgieter ging
+den meesten te hoog.
+
+De religieuse opleving (het réveil), de vernieuwing van het geestelijk
+leven onder invloed van mannen als Potgieter, Bakhuizen van den Brink
+mogen in hun beteekenis niet worden onderschat, maar toch.... Nederland
+volgde slechts zéér, zéér van verre het Europeesche geestesleven,
+tot wanhoop zijner geestelijke leiders.
+
+Na 1860 zal het dien achterstand eerst inhalen en verrassend snel
+inhalen zelfs. Door een samenloop van omstandigheden wordt het
+economisch leven intenser. Nieuwe verkeerswegen te land en te water
+worden aangelegd, de opbloei van het Duitsche achterland komt den
+Hollandschen handel ten goede. En evenals in het economische leven
+komt er ook in wetenschap, kunst en letteren meer beweging.
+
+Tot de geestelijke opleving na 1860 heeft Multatuli den grooten stoot
+gegeven: hij heeft de gedachten en gevoelens van de groote dichters
+en denkers der romantiek in Hollandsche woordkunst vertolkt. Hij
+heeft zijn leven gewijd aan de romantische idealen van vrijheid en
+rechtvaardigheid. De Hollanders zijner dagen heeft hij tot besef
+van hun wereldburgerschap gebracht, door in het hart van ons volk
+menschelijk medevoelen voor de bevolking van Insulinde te wekken. Wat
+een levenskwestie voor den Javaan was en een belangenkwestie voor
+Indische industriëelen, was slechts een partijkwestie in de Tweede
+Kamer. Multatuli maakt het tot een gewetensvraag voor het Nederlandsche
+volk.
+
+Multatuli's boek heeft een omwenteling te weeg gebracht in de
+verhouding van de Indische regeering tot de inlandsche bevolking. Maar
+dit is uiterst langzaam gegaan, veel te langzaam naar den zin van den
+vurigen verkondiger dezer nieuwe idealen. Al waren het medegevoel
+en de ontroering door de _Max Havelaar_ gewekt, echt, toch zou het
+jaren duren eer dit gevoel in tastbare hervormingen werd omgezet.
+
+Multatuli zoekt de oorzaak van dit talmen in de algemeene
+achterlijkheid der Hollandsche natie, in de verleugening van
+maatschappij, politiek en regeering. Hij stelt zich tot taak de
+kluisters van overgeleverde opvattingen op 't gebied van staatkunde en
+moraal, van zeden en van godsdienst te verbreken. Benauwende grenzen
+heeft hij weggevaagd, nieuwe mogelijkheden van ruimer voelen en denken
+heeft hij geschapen.
+
+Het enorme verschil tusschen de geestelijke benepenheid van ons
+volk in 1820 en de alom ontkiemende vrijheid en veelzijdigheid in
+1920 is voor een groot deel aan Multatuli's optreden te danken. De
+geschiedenis van zijn leven en werken is een belangrijk hoofdstuk
+uit de geschiedenis van de bevrijding van den Hollandschen geest.
+
+
+
+
+JEUGD EN KINDERDROOMEN
+
+
+Er bestaat een innig verband tusschen het innerlijk leven van den
+volwassene en het gemoedsleven van het kind. Het zieleleven van den
+kinderleeftijd is de voedingsbodem van latere geestelijke ontwikkeling.
+
+Vele kunstenaars en denkers met een diep en rijk gemoedsleven en een
+sterke verbeelding hebben fijne, zuivere schetsen en opmerkingen
+over het kinderleven gegeven, welke getuigen hoe sterk ervaringen
+uit eigen kinderjaren doorwerken in het gemoed.
+
+Zoo leeren we uit het werk van den volwassene het kind kennen,
+en uit deze openbaringen den mensen beter verstaan. Kennis van het
+kinderlijk gemoedsleven is van groote beteekenis om de persoonlijkheid
+van denkers en dichters te doorgronden.
+
+Niet de kennis van de uiterlijke omstandigheden is van het grootste
+belang, maar het inzicht in het innerlijk leven van het kind: de
+ontwikkeling zijner fantasie, het aanvoelen zijner omgeving, het
+reageeren op zijn opvoeding. Dit laatste heeft Douwes Dekker onthuld
+in de _Geschiedenis van Woutertje Pieterse_, terwijl ook in de brieven
+aan Tine, in den verlovingstijd geschreven, vele herinneringen aan
+het kinderleven zijn opgehaald.
+
+Eduard Douwes Dekker was de vierde spruit uit een gelukkig en degelijk
+Hollandsch burgergezin.
+
+Zijn vader was kapitein ter koopvaardij; een goedhartig, zeer
+beschaafd, welbespraakt man, maar bij al zijne goedhartigheid was hij
+een man, die gehoorzaamd wilde worden en die zijne jongens eenigszins
+Spartaansch opvoedde. De moeder daarentegen moet eene liefdevolle,
+verstandige, maar zeer nerveuse vrouw zijn geweest. Doordat zij veel
+aan hoofdpijnen leed, moederde de oudste zuster mee over de vier
+jongere broertjes. Van deze zuster heeft Eduard veel gehouden. Pieter,
+zijn zeven jaar oudere broeder, een bedaarde, ijverige jongen, die
+in alles het tegenovergestelde was van den ondeugenden Eduard, viel
+minder in diens smaak. Pieter bracht het tot Doopsgezind predikant
+en achtte het zijn plicht, onjuistheden in het spraakgebruik zijner
+familieleden te corrigeeren en in 't bizonder placht hij Eduard zijne
+gebreken op meesterachtigen toon onder het oog te brengen. Uit de
+geweldige antipathie tegen dezen braven broeder is dan later de figuur
+van _Stoffel Pieterse_ geboren: Wouters van kan niet toevallig zijn:
+de familie Pieterse is naar broeder Pieter genoemd!
+
+Met beide andere broeders was hij goede vrienden. Vooral met Jan, die
+drie jaar ouder was, met hem naar Indië ging en hem in zijn moeilijk
+leven meermalen trouw steunde.
+
+De kinderen kregen een eenvoudige, maar goede en godsdienstige
+opvoeding. Voor luxe-uitgaven, als muziekonderwijs, was echter geen
+geld beschikbaar. Jan werd zeeman, later landheer in Indië, Pieter
+studeerde en ook Eduard werd voor de studie bestemd.
+
+Eduard was het eenige kind, dat uit den band sprong; dat hij met
+zijn broers guitenstreken uithaalde, was zeer normaal. Maar in huis
+en school was hij een moeilijk kind.
+
+Hoe gelukkig en gunstig de uiterlijke omstandigheden mochten zijn, toch
+ging het eigenlijke leven van dit kind buiten het gezin om. Een met
+dichterlijke verbeelding begaafd kind, heeft in het gelukkigste gezin
+zijn innerlijk leed te dragen, dat uit de tegenstelling voortvloeit
+tusschen zijne aspiraties naar al wat groot en heerlijk is en het
+eng-begrensde kinderleven. Deze afgetrokkenheid, dit droomen leidt tot
+tal van vergrijpen tegen de orde van het dagelijksche leven. Telkens
+botst het: knorren, straffen, komt herhaaldelijk voor. En van zijn
+kant poogt het kind zich aan het verstoren zijner droombeelden te
+onttrekken door leugens. Door vele berispingen is hij verhard, hij
+raakt er aan gewend als zondebok te worden gebruikt. Zijne moeder kan
+hem vrij goed regeeren, maar met den vader, die op autoriteit gesteld
+is, vallen herhaaldelijk verdrietige scènes voor. Ook op school gaat
+het slecht. Zijne ouders roepen de toegevelijkheid zijner onderwijzers
+in, omdat hij h. i. moeilijk kan leeren. Verdiept in de tooverwereld
+zijner fantasie kan hij zijn verstand niet bepalen bij taaloefeningen
+en jaartallen.
+
+De school haat hij, het ouderlijk huis benauwt hem: zoo vaak hij kan
+zwerft hij buiten de poort--zijne ouders woonden op den Haarlemmerdijk
+te Amsterdam--langs de buitenpaden, om daar bij sloten, bruggetjes en
+molens te mijmeren. Dit droomleven neemt hem geheel in beslag als de
+wereld van ridderen rooverromans voor hem opengaat. De beelden uit zijn
+lectuur, de ervaringen uit zijn kinderleven vermengen zich in zijn
+fantasieën; en daar speelt hij zelf temidden van zijn romanhelden
+en heldinnen de schoonste rol. Peinzende over deze romantische
+heerlijkheden wordt in zijn ziel _Fancy_ geboren. Fancy nam hem op
+en voerde hem mee, en heeft hem nooit weer losgelaten.
+
+Maar het bleef niet bij droomen en fantaseeren: hij wil zelf de
+idealen van ridderlijkheid in praktijk brengen, hij wil zelf boven
+anderen uitmunten, hij wil _de eerste_ zijn. Een groote eerzucht
+ontwikkelt zich in het kinderlijk gemoed,--een eerzucht, om het
+goede en rechte te doen zegevieren. De zucht om zelf de eerste te
+zijn wordt geëvenaard door den drang tot weldoen en helpen. Beide
+vloeien ineen. Kenmerkend is de geschiedenis van een zijner jeugdige
+heldendaden, die hij aan Tine opbiecht:
+
+"Ik wandelde op een Zaterdag met mijn broeder Willem, die helaas niet
+meer leeft--hij was een allerliefste jongen en drie jaren jonger dan
+ik--op de Hoogesluis te Amsterdam. Ik herinner mij zeer goed, dat
+het juist Zaterdag was, omdat er veel Joden op de been waren. Voor
+ons uit liepen twee jodenkindertjes, een jongetje en een meisje. Het
+waaide hard en het meisje, dat het toezicht over haar broêrtje scheen
+te hebben, vermaande hem zijn mutsje goed vast te houden. Ik onthoud
+nog al goed kleinigheden, het was een fluweel baretje met schotse
+ruiten om den rand. Het mutsje waaide af en rolde over de steenen
+tot de wind het naar den kant.... Herinnert ge u die laagte naast de
+hooge sluis, daar waar een soort van tuintje is, bijna au niveau van
+het water? Daar waaide het mutsje in.
+
+"De jongen, die vergeefs het ding tot bij de leuning was nageloopen,
+huilde, en het meisje scheen bang te wezen voor berisping, als zij
+thuis kwam, het arme kind wrong de handen en zag zoo bedroefd naar
+beneden...
+
+"Men vraagde een man, die in een schuitje de brug doorvoer het aan
+te reiken. Hij wilde niet. Wie houdt zich ook op om het mutsje van
+een jodenkind,--wie let er op het geschrei van een jodenmeisje!
+
+"Ja men lette er op om eene reden te hebben tot stilstaan bij den weg.
+
+"Gij weet hoe men in Europeesche steden om elke kleinigheid
+samenschoolt, hoe ieder vraagt: 'wat is het?' en niemand vraagt:
+'kan ik helpen?'
+
+"Toen de laatstaangekomenen eenige oogenblikken later vraagden:
+'wat is er?' was het antwoord: 'Daar is een jongeheer naar beneden
+geklommen om het mutsje van dat kind terug te halen.' Die jonge heer
+was ik, natuurlijk.
+
+"Men hielp mij met een touw naar boven, want ik kon niet tegen den
+gladden rechten muur op. Ik scheurde mijne kleederen en schaafde
+mij de handen, maar niet genoeg naar mijn zin. Ik heb in mijn leven
+weinig genot gehad, dat boven de aandoening ging die ik gevoelde
+toen ik weder boven stond. Ik wilde mijn portret wel hebben van dat
+oogenblik. Twintig of dertig menschen, allen lieden van geringeren
+stand en meest joden, juichten mij toe. Een oud man, dezelfde die
+het touw had gegeven, gaf mij de hand en zeide: 'Jongeheer, het
+zal u goed gaan!' Mijn lieve Willem riep als of hij grootsch was:
+'dat is mijn broêr Eduard!' en ik...
+
+"O, die vervloekte ijdelheid! ik gloeide van genot. Ja, ik was
+wel blijde om de vreugde van het kind, dat voor knorren der ouders
+gevrijwaard was, maar dit was het niet,--als ik daarom alleen verheugd
+ware geweest, zoude het voor mijne goedhartigheid pleiten, neen 'ik
+had mijn loon weg.' Alles zag op mij, alles noemde mij, alles prees
+mij! Die menschen zouden mij op dat oogenblik gehoorzaamd hebben
+als ik--kleine jongen--hen iets gelast had. Ik nam de voorspelling
+van den ouden man aan als iets natuurlijks en ik liep dien dag op
+stelten des hoogmoeds voort, ieder aanziende alsof ik vragen wilde:
+'groet gij mij niet, mij...'"  [1]
+
+Zulke voorvallen zijn teekenend voor zijn karakter. Maar zulke kleine
+heldendaden bevredigen hem niet. Hij droomt als een tweede Josef
+van macht en heerschappij: hij wil de uitdeeler zijn van weldaden,
+handhaver van het recht. Pijnlijk voelt hij de benauwende tegenstelling
+tusschen deze gedroomde heerlijkheid en het leven thuis en op school
+met al zijn beperkingen en voorschriften, waarin hij niet alleen
+een zeer onbelangrijk, maar ook een alles behalve volmaakt jongetje
+is. Maar zijn kritiek richt hij niet op eigen tekortkomingen, maar op
+die zijner omgeving. Hij bespeurt alras de onevenredigheid tusschen
+woord en daad der volwassenen: dit schokt zijn vertrouwen. En hij
+ziet de armoede, die niet wordt gelenigd en het onrecht, dat wordt
+geduld. In zijn droomen wil hij dan alles verbeteren, wat hem voorkomt
+verkeerd en onrechtvaardig te zijn. En hij begrijpt niet, dat God
+zooveel onrecht dulden kan. "De kleine jongen veroorloofde zich Hem
+kwalijk te nemen dat niet alles in de wereld overeenkwam met _zijn_
+begrippen over 't goede, en hij was dan ook ernstig van plan allerlei
+verbeteringen intevoeren, zoodra hij..."
+
+Wanneer? Hoe?
+
+Dit: _wanneer_ en dit: _hoe_ speelden de hoofdrol in z'n gedachten. Het
+denken hieraan beheerschte hem, en had den dubbelen invloed, eerst hem
+neerslachtig te maken, en ontevreden met het tegenwoordige, vervolgens
+kracht te geven tot geduldig dragen van de kleine tegenspoedjes die hem
+drukten, omdat-i de hoop koesterde later alles te regelen naar z'n wil.
+
+Ach, er was zoo véél te doen! En hij was zoo ver achter! Wat moest er
+nog veel gebeuren voor-i 'n eind kon maken aan al 't verkeerde! En
+dit toch was z'n roeping, naar-i meende. De straat was slecht
+geplaveid. Daar ginds stond 'n huis op 't instorten. Leentje stak
+povertjes in de kleeren. Er was onlangs een arme blindeman in 't water
+gevallen en verdronken. Er scheen niemand bij geweest te zijn om te
+helpen... ook alweer God niet. Bovendien waarom was die man blind? En,
+nu eenmaal blind zijnde, waarom was-i arm? En nu eenmaal arm zijnde,
+waarom... och, er was geen eind aan verwijtende vragen.
+
+"De Fancy-verschijning had hem aangestoken met onmetelijkheid. Hij
+onderging onbewust den indruk van 't verhevene en z'n onwetende ziel
+doolde rond in 'n oneindige reeks van middelen, die hij te kiezen had,
+en van wegen die hij wilde inslaan. Hij was goed, innig goed. Op 't
+gebied van het goede wilde hij 't hoogste grijpen, het moeielijkste
+tot stand brengen. Z'n weifelen in keus was 'n natuurlijk gevolg van
+onwetendheid. Bij elk voorkomend geval greep hij met z'n verbeelding
+terstond het uiterste, het hoogste, het beste, of wat z'n ongeoefend
+oordeel daarvoor hield. Dat ook bij hem alzoo 'n rol werd gespeeld
+door de gewone fout van edele harten--'n zeer ongewone fout dus--om de
+zedelijke waarde eener handeling alleen naar de zwaarte van 't gebracht
+offer te schatten, spreekt vanzelf. En tevens, dat dit hem verleidde
+tot de zucht om offers te brengen waar ze òf niet noodig waren òf
+niet verlangd werden, en in beide gevallen niet gewaardeerd. Ach,
+hoe gaarne ware hij uitgetogen om hier-en-daar bij bekken- en
+schildslag te doen bekend maken dat er 'n ridder was aangekomen,
+die om de klandizie verzocht van wat martelarij!
+
+"Later, later!" dacht hij. Later als-i bevrijd zou zijn van schoolsche
+en huiselijke banden. Dan zou-i 'n werelddeel gelukkig maken. En nog
+een. En nóg een...
+
+"Helaas er stonden er maar vijf in 't boekje van zijn geografie.
+
+"Vijf werelddeelen slechts! 't Is niet de moeite waard om van te
+spreken.
+
+"Wat dàn? Wat daarna?
+
+"Hier begon zich z'n fantasie te verliezen in de ruimte, en
+'t firmament verwarrende met 'n gedroomden onstoffelijken hemel,
+naderden zijn gedachten het Wezen dat men hem had opgedrongen als:
+God. Maar dit bevredigde hem niet.
+
+"Geen '_weg ter Zaligheid_' en geen katechismus was er in geslaagd
+het kind den anderen god te ontrooven, die hij in 't gemoed droeg, en
+waarmee hij zich--ziehier z'n hoogmoed!--zonder de minste aanbidding
+vereenzelvigde. God, of 'n god, moest noodwendig het _goede_ willen,
+het goede zijn. Dit wilde en was Wouter ook. Hij stond dus zoo'n
+Wezen zeer na, en beschouwde het in z'n trouwhartigen waan als z'n
+natuurlijken bondgenoot, als z'n gezel, als z'n kameraad. Zoo voelde
+hij zich prins van geestelijken bloede."
+
+
+Zoo droomde Woutertje en zoo heeft Multatuli zelf gedroomd. Hij wil
+koning van Afrika worden...
+
+Deze kinderdroomen worden jongelingsdroomen, hij wil een tweede
+Napoleon zijn--en als man droomt hij van een keizerschap van Insulinde.
+
+In de droomen van het kind teekent het streven van den man zich reeds
+af. "Ik wou zorgen dat er in 't heele land geen onrecht geschiedde,"
+lezen we in Idee 1063 en omdat hij niet kon dulden, niet in staat
+te zijn onrecht te straffen, te verhinderen, nam hij ontslag als
+assistent-resident van Lebak.
+
+
+Op het gymnasium kon hij het niet uithouden: het onderwijs was hem
+te dor en te schoolsch. Zijn vader plaatste hem als jongste bediende
+op het kantoor bij Van der Velde, die in katoentjes handelde. Hier
+kwam hij op zijn vijftiende jaar. Hoe moeilijk deze jaren voor den
+intelligenten jongen geweest zijn blijkt uit de satire, die hij op
+dit handelshuis in de Woutergeschiedenis leverde. Zich onderdanig
+te schikken viel hem uiterst moeilijk: de opgeblazen deftigheid,
+de koopmanstrots van de Keizersgracht was hem een gruwel. En dan
+voelde hij het pijnlijk maar een heel gewone burgerjongen te zijn,
+tot zoo'n uiterst onbelangrijken stand te behooren. Als hij met zijn
+vriend op een "buiten" op bezoek is vindt hij het zeer moeilijk om
+te bekennen, dat hij op den Haarlemmerdijk woont!
+
+"Ik had een zucht voor onafhankelijkheid die tot het bespottelijke
+ging," bekent hij aan Everdine.
+
+In die jaren had hij een boezemvriend: den jongen Abraham des Amorie
+van der Hoeven, dien hij op het gymnasium had leeren kennen. Tot aan
+Van der Hoeven's dood toe hebben beide vrienden gecorrespondeerd. Als
+jongelui hebben ze gelezen en geredeneerd over alles, wat hun jonge
+gemoederen bezig hield. Ze hebben ook druk getheologiseerd: Van der
+Hoeven zou theoloog worden, en is in Utrecht Remonstrantsch predikant
+geweest.
+
+D. D. heeft een godsdienstige opvoeding genoten en omstreeks 1830
+beteekent een godsdienstige een orthodoxe opvoeding. Reeds als kind
+zijn de dogmatische voorstellingen geen klanken voor hem: de vrees voor
+hel en verdoemenis lééft in hem. En omdat die geloofsvoorstellingen hem
+boeien, doet hij kinderlijk-naïeve vragen die soms zeer oneerbiedig
+klinken. Zij spruiten geenszins voort uit onbewusten twijfel, maar
+integendeel uit een kinderlijk-ernstig godsdienstig gevoel. Zoo
+vroeg hij aan de baker of God ooit jong was geweest en of ze Hem
+had gekend zonder baard... Maar de baker berispte hem en dreigde
+met de verdoemenis, zoodat 't kind zijn zucht naar kennis smoorde
+met de vrees, dat de aarde zich voor zijn voet zou openen en hem
+zou verzwelgen.
+
+Eens had hij in een speelsche bui op Gods neus een bril geteekend:
+en toen heeft hij gesidderd voor de trompet der diligence, die hem
+in de ooren klonk als de bazuin der kinderen Assurs, door God te hulp
+geroepen om zijn kinderlijke euveldaad te wreken.
+
+Met zijn vragen kan hij het zijn predikant op de catechisatie lastig
+genoeg maken; daar hij 't niet met zichzelf eens was heeft hij zich
+niet laten doopen--zijn ouders waren Doopsgezind--; maar van twijfel,
+van ongeloof was toen nog geen sprake.
+
+Vóór zijn achttiende jaar heeft hij zich al bezondigd aan het maken
+van verzen: in een gedicht _De Schaatsen_ bezong hij de genoegens
+van wintersport en van vertellingen bij den huiselijken haard om te
+eindigen met een sentimenteele aansporing om het leed van den arme
+te verzachten met een beroep op... hemelsche vergelding!
+
+Veel vlotter en beter is de berijmde vertaling van _Andrieux' De
+Molenaar van Sans-Souci_, een berijming, waaraan hij trouwens later nog
+veel verbeterd heeft. De grondgedachte van dit vers vinden we in een
+van de fijnste hoofdstukken der _Millioenenstudiën_ terug: _Vieux Delft
+en moraal_. Zoo sterk zijn de indrukken van 't geen hij in zijn jonge
+jaren las, dat de herinnering er aan in later jaren telkens terugkeert.
+
+De achttienjarige besluit zijn gedicht over de bekende anecdote van
+Frederik den Grooten met de regels:
+
+
+	Zie: een landschap wordt gestolen,
+	En een molen blijft gespaard.
+
+
+En 35 jaar later schrijft hij: "Zou ook niet hier alweer _alles in
+alles_ zijn? Onbeschaamdheid in _pudeur_? Kemels in muggen? Gestolen
+landschappen in gespaarde molens?"
+
+Uit deze verzen blijkt, dat de achttienjarige Douwes Dekker, wat
+literaire smaak betreft, op een lijn stond met de almanakschrijvers
+dier dagen. Dat hij Jean Paul leest is een belofte voor de toekomst.
+
+Zijn moeder en broeder lieten _De Schaatsen_ in een almanak opnemen:
+dit deed Eduard, die toen al in Indië was, aangenaam aan. Doch
+gelukkig voor zijne ontwikkeling en voor die onzer letterkunde zat
+hij in Indië buiten 't bereik van almanakredacties en letterlievende
+genootschappen. Zoo is zijn onvaste smaak er voor behoed om door
+onbevoegden lof en aanmoediging voor goed bedorven te worden.
+
+
+
+
+INDISCHE LEERJAREN (1838-1845).
+
+
+Met het schip, waarop zijn vader kapitein en zijn broeder Jan stuurman
+was, ging Eduard op zijn achttiende jaar naar Indië. Door een verlof
+van drie jaren onderbroken is hij daar zeventien jaar geweest:
+de jaren van zijn intellectueele en innerlijke vorming brengt hij
+door ver van Holland. Hij is daardoor afgesneden van de Hollandsche
+cultuur. Zijn vader weet hem geplaatst te krijgen als klerk zonder
+bezoldiging bij de Algemeene Rekenkamer. Zijn loopbaan is de eerste
+jaren zeer voorspoedig. Na zes weken reeds ontvangt hij salaris. In
+een officieele missieve van 10 April 1839 lezen we dat hij "een
+zeer bekwaam onderwijs genoten heeft," en "ofschoon jong van jaren,
+de verwachting doet koesteren, dat hij tot een bekwaam ambtenaar zal
+kunnen worden opgeleid." En het blijkt, dat andere departementen hem
+voordeelige aanbiedingen hebben gedaan.
+
+Een jaar na zijn komst in Indië wordt hij dan ook al benoemd tot
+kommies 2de klasse; hij onderscheid zich niet alleen door vlijt en
+werkzaamheid, maar ook geeft hij "de onbetwistbaarste bewijzen van
+vlugheid, doorzicht en kunde, in al hetgeen hem wordt opgedragen."
+
+Na het neerdrukkend bestaan van jongste bediende op de
+Keizersgracht--waar het opgedragen werk steeds verre bleef beneden
+zijn kennen en kunnen--was de arbeid in de Indische regeeringsbureaux
+eene verademing: hier kregen ook beginnelingen werk, waar iets van
+te maken viel. Voor wie toonde te willen werken, was er kans op
+snelle bevordering.
+
+Niet alleen in de bureaux, ook in de samenleving van Batavia heeft
+de jonge Douwes Dekker snel zijn weg gevonden: van het neerdrukkend
+gevoel _maar_ een burgerjongen te zijn, voelt hij zich bevrijd. Hij
+werd gewaardeerd als een geestig en ontwikkeld jongmensch, die niet
+gewoon was zijn chefs, die hij niet lijden mocht te sparen. Maar het
+gezellige leven is duur--hij verspeelde met biljarten wel eens f 100
+per week [2]--en een goed financier is Douwes Dekker nooit geweest! Om
+zijne schulden (ruim f 2000) te betalen zal hij hoogstwaarschijnlijk
+overplaatsing naar Sumatra's Westkust hebben gevraagd. In 1842 werd hij
+wederom met een zeer loffelijke aanbeveling bevorderd tot controleur
+2de klasse ter Westkust van Sumatra.
+
+Maar zijne schulden waren niet het eenige wat hem in Batavia benauwde:
+het bureauwerk waarvoor hij zoo geschikt bleek, verveelde hem op
+den duur: het vrije en avontuurlijke van een bestuursbetrekking in
+de buitenbezittingen, waar hij als eerst-aanwezend ambtenaar, een
+soort vorstelijke macht zou uitoefenen, werkte op zijne fantasie:
+zelfstandig en rechtvaardig besturen en recht spreken, ervoor waken,
+dat geen onrecht geschiede ... dat alles trok hem aan. "Een meer
+levendigen en werkdadigen werkkring" vraagt hij daarom in zijn rekest
+aan den Gouverneur-Generaal.
+
+Het zijn de kinderdroomen, die vasteren vorm gaan aannemen, die
+werkelijkheid zullen worden.
+
+En dan is er nog iets, dat hem van Batavia wegdreef: zijn verbroken
+engagement met Caroline Versteegh, dat hij omdichtte tot een
+ongelukkige liefde. Zij was een koel en nuchter meisje: kenschetsend
+is deze vermaning in een kort briefje: "denk niet te veel". Om de
+toestemming van haren vader te verwerven werd hij Roomsch, maar
+het mocht niet baten; in Aug. 1842 maakt haar vader een eind aan
+de verloving, waarschijnlijk onder invloed van praatjes over zijn
+financieele onsoliditeit.
+
+Onder deze teleurstelling heeft hij veel geleden, maar tegelijkertijd
+was het hem een genot zich in de smart zijner ongelukkige liefde te
+koesteren, zooals hij eerst in een geluksroes geleefd had, waarin
+hij met haar dweepte, waarin zij hem een heilige was [3].
+
+Deze eerste, ernstige liefde--want uit de Woutergeschiedenis weten
+we, dat Wouter-Eduard van zijn kinderjaren af heel wat "vlammen"
+gehad heeft--is tot romantische beleving verdicht.
+
+Hoe een geliefde te idealiseeren, hoe eene ongelukkige liefde
+te dragen, dat had hij uit zijn romantische boeken geleerd: het
+was een nieuwe sensatie nu zèlf in het leven dat belangwekkende te
+ervaren. Zijne ongelukkige liefde belette hem niet bekoord te worden
+door het dochtertje van een inlandsch hoofd met wie hij een tochtje
+in een prauw maakte langs de kust; zij leefde met hem te Natal;
+maar te Padang zond hij haar om zijn armoede naar haar vader terug.
+
+In deze jaren blijkt het hoe langer hoe duidelijker, dat de
+droomwereld, waarin hij als kind geleefd had, ook macht over zijn ziel
+behoudt op rijper leeftijd. Het wordt hem meer en meer ernst met zijn
+droomen, met zijn luchtkasteelen: "ik moet bekennen nooit verstandig
+genoeg geweest te zijn om mijne zestienjarige luchtkasteelen omver
+te halen" [4]. Zijn levenstaak gaat hij er meer en meer op richten
+om zijne luchtkasteelen te verwerkelijken.
+
+De anderhalf jaar op Sumatra doorgebracht zijn van groote beteekenis
+voor zijn ambtelijk leven, maar ook voor zijne geestelijke vorming:
+zelf heeft hij menigmaal later gezegd, dat hij zich te Natal bewust
+is geworden. Steeds duidelijker grijpen literatuur en leven, droom
+en werkelijkheid in elkander.
+
+In Natal waren maar enkele Europeanen, zoodat de jonge controleur veel
+tijd had om te lezen. Hij las niet bij voorkeur Hollandsche boeken:
+in den geest trekt hij den band met Holland niet toe. Hij was uit
+Holland vertrokken, voordat hij er tot intellectueele kringen toegang
+had gekregen. De religieuse beweging van het réveil was niet tot hem
+doorgedrongen en evenmin wist hij af van 't geen er leefde in jonge
+mannen als Potgieter en Bakhuyzen van den Brink, die een jaar vóór
+zijn vertrek "De Gids" begonnen uit te geven. En in Indië heeft hij
+zich om de ontwikkeling van het geestelijk leven in Holland weinig
+bekommerd. Een enkel woord over een lief vers van Ten Kate lezen we in
+zijn Brieven, maar verder is hij van Walter Scott, Sue en Lamartine,
+van Heine en August Lafontaine vervuld; m. a. w. niet de geestelijke
+leiders van zijn eigen volk, maar die van de Europeesche romantiek
+hebben zijn geestelijk leven gevormd. Dit heeft niet alleen op zijn
+levens- en wereldbeschouwing een overwegenden invloed geoefend,
+maar ook op zijne literairen smaak en op zijn eigen stijl. Deze is
+levendiger, losser en daardoor pakkender dan die der best gestileerde
+stukken zijner Hollandsche tijdgenooten. In Indië heeft hij onder
+invloed van buitenlandsche schrijvers langzamerhand een talent van
+schrijven ontwikkeld, waarmede hij een dertigtal jaren later zijne
+landgenooten diep zal treffen. Niet alleen zijn stijl heeft hij in
+de afzondering der tropen gevormd, ook zijn denkbeelden gaan onder
+invloed van de Europeesche denkers en schrijvers der romantiek hoe
+langer hoe meer afwijken van de in Holland gangbare. Dat proces
+heeft zich geleidelijk voltrokken; alles werkt mede om van den
+jongen Douwes Dekker een typisch vertegenwoordiger der romantiek te
+maken. Door zijn aanleg is hij er zeer zeker toe voorbestemd: zijn
+impulsief temperament, zijn neiging tot droomen en fantaseeren, hem
+van kind af eigen, zijn verlangen naar macht om 't goede te kunnen
+doen zegevieren, zijn amoureuze aanleg, maken hem uiterst gevoelig
+voor romantische lectuur; en door die lectuur wordt zijn aanleg in
+die richting verder ontwikkeld.
+
+Het Indische milieu, de ambtenaarsloopbaan, die hem op jeugdigen
+leeftijd in zijn onmiddellijke omgeving met de hoogste macht heeft
+bekleed, hebben zijn romantische heerschersneigingen versterkt.
+
+Aanleg, lectuur en omstandigheden drijven hem alle tot romantische
+daden in het ambtelijke leven, tot een romantische levenshouding.
+
+Zeer merkwaardig in dit inzicht zijn de romans van August Lafontaine:
+deze boeken blijven hem boeien. Het zijn dezelfde, die in de
+Woutergeschiedenis herhaaldelijk ter sprake komen en in welker stijl
+hij de luchtkasteelen van zijn zestienjarigen leeftijd optrok. In
+zijn brieven aan Tine, in zijn _Ideën_ komt hij telkens terug op die
+romans: één er van noemt hij in het bizonder: _Hermann Lange_. In
+verband met zijn eigen lotgevallen is dit een merkwaardig boek: de
+jonge held wordt door z'n rijke, naar aanzien strevende ouders, een
+fantast genoemd, die niet voor de wereld deugt, daar hij te eerlijk,
+te edel en te oprecht is! Hij heeft zelfstandig leeren denken, en hij
+voelt diep. Om zijn scherpzinnigheid te oefenen, weerlegt hij elke
+meening, ook als hij ze voor waar houdt! Hij heeft gevoel voor humor:
+hij vindt alles zoowel eerbiedwaardig als lachwekkend.
+
+Met zijn fier en edel karakter is hij in de ambtelijke wereld van
+een klein vorstendommetje niet bemind: als hem wordt opgedragen om
+een stuk, dat hij gesteld heeft, over te maken, omdat het poëzie en
+geen proza is, neemt hij zijn ontslag. Hij wil het geluk der fortuin
+niet zoeken door daden, die hij immoreel vindt. "Kruipen leer ik nooit,
+daar ik geleerd heb te ontberen." Hij ontwikkelt uitvoerig een theorie,
+waarom _goede_ menschen in Staatsdienst weinig kunnen uitrichten;
+want zij, die belang hebben bij de misbruiken, waaronder 't volk
+gebukt gaat, kénnen juist de zaken 't best, zoodat de deugdzaamste en
+ijverigste vorst of minister, niets kan uitrichten met zoo'n bende
+deugnieten. Weer in dienst geplaatst wordt Hermann Lange voor de
+tweede maal onrechtvaardig behandeld. Maar hij verdedigt zich flink
+en houdt zijn goed recht staande. Wederom wordt hij ontslagen. En
+zijn vrouw glimlacht en zegt gelaten: "een gerust geweten is meer
+waard dan de rijkste bezoldiging." Een liefelijke en uiterst sobere
+huiselijkheid is de belooning voor zijn karaktervol handelen.
+
+Inderdaad vinden we hier verschillende trekken, die ook in de _Max
+Havelaar_ voorkomen: de verheven aspiraties, de zin voor humor, de
+afkeer van "misbruiken", de minachting van rijkdom en de fierheid,
+waarmede hij liever wordt ontslagen dan te buigen voor zijn chef. Wat
+Douwes Dekker in zijn held bewondert, wat zoo strookt met zijn eigen
+aanleg, dat heeft hij in eigen loopbaan in praktijk gebracht.
+
+Hoe grooten indruk op zijn gemoed een levensbeschrijving van Napoleon
+heeft gemaakt, blijkt uit een stuk door hem in Natal geschreven, en
+het eerst door zijne weduwe in 1891 uitgegeven. In deze _Losse Bladen
+uit het Dagboek van een oud man_, zien we hoe de jonge man zich af
+gaat vragen, wat zal _ik_, die in mijn tot nu toe vage droomen en
+aspiraties eigen superioriteit zoo levendig heb beseft, voor groots
+tot stand brengen? En dan zijn er twee genieën, die hem voor den
+geest zweven: Napoleon en Rousseau. Het groote van Napoleon was niet
+zoozeer zijn dapperheid, zijn krijgskunst, als wel zijn _denkbeeld_:
+"Napoleon was groot toen hij met het hoofd in de hand nadacht, en
+het lot van Europa vaststelde, voor nog iemand voorzien kon dat hij
+op Europa eenigen invloed zoude kunnen uitoefenen." Hieruit volgt dan
+volgens D. D., dat _die begeerte zelve_ tot grootheid, de eerste stap
+tot grootheid is. En deze begeerte koesterde hij in hooge mate. "Ik
+zit met het hoofd in de hand en peins.... Wanneer ik ooit voor het
+oog van de wereld schitteren zal, men danke het dit oogenblik!"
+
+En hij weifelt lang tusschen Diogenes en Alexander, tusschen Rousseau
+en Napoleon, tusschen het verhevene en het verheven schijnende! Maar
+hij laat den schrijver van de dagboekbladen het laatste kiezen: "uit
+zwakheid, uit ijdelheid, misschien uit wraakzucht!" En terwijl hij
+den man van de daad wil navolgen, verheerlijkt hij hem om ... zijn
+_denkbeeld_. Hij wil een kroon bemachtigen:
+
+"Ik beminde een meisje en verloor haar. Wat anders dan een kroon kan
+mij schadeloos stellen?"
+
+Zoowel deze uitingen als wat volgt verraden een zoekenden geest, die
+grootsche plannen in zich omdraagt, om dan weer spoedig te vertwijfelen
+aan hun verwerkelijking. Want dezelfde jonge aspirant-veroveraar laat
+hij na 33 jaren gelaten als gepensionneerde grootvader Alexander en
+diens generaal vasthouden bij het soldaatje spelen van zijn kleinzoon.
+
+Uit dit stuk spreken eene grenzenlooze eerzucht en diepste wanhoop
+aan eigen kunnen. Merkwaardig is het ook, dat hem van den aanvang af,
+het tweeledige van zijn levensideaal bewust is geweest.
+
+De _Losse Bladen_ zijn in zeker opzicht eene bekentenis: het hoogste is
+de geestelijk roem van een Diogenes, een Rousseau; maar uit ijdelheid
+kiest hij de wereldsche grootheid van een Napoleon! En toch eert hij
+in deze in de eerste plaats de grootheid der gedachte: in Napoleon
+eert hij, dat wat Rousseau groot maakte; en hij beseft het manco van
+den denker: de daad ontbreekt. In later jaren, als hij door zijn woord,
+door zijne ideeën duizenden meesleept, droomt hij van wereldsche macht,
+van een keizerrijk van Insulinde. Als hij machtig inwerkt op den geest
+zijner landgenooten, betreurt hij het, dat de macht hem ontbreekt,
+allerlei practische hervormingen in te voeren. De tragiek dezer
+vergissing openbaart zich al in een zijner eerste stukken!
+
+In zijn Natalsche maanden is hij vervuld van drang tot daden;
+hij heeft veelomvattende plannen: hij wil een haven te Natal laten
+aanleggen om het uit zijn isolement op te heffen. Maar zijn chefs
+zijn niet gediend van de grootsche plannen van den jongen controleur,
+zij eischen nauwkeurige administratie in de eerste plaats. Hierdoor
+voelt D. D. zich gekrenkt in zijn ijdelheid: terwijl hij zich droomde
+regelaar van een zonnestelsel, was 't hard voor hem nog zoo weinig
+te beteekenen dat hij niet eens een haven kon laten maken, waar hij
+wilde. D. D. heeft voor de zelfstandige bestuursmacht zijn plichten
+als ondergeschikt ambtenaar verwaarloosd: al zijn lijden op Sumatra
+is hieraan toe te schrijven, dat hij als besturend ambtenaar zich
+inderdaad bestuurder, vorst der onder hem gestelde bevolking voelde,
+maar dat hij als ambtenaar telkens faalde. Hij had zeer vele en
+uiteenloopende functies te vervullen: hij was zelfstandig bestuurder
+en inspecteur der pepervelden, politiehoofd, politierechter, voorzitter
+van den rapat (= inlandsche rechtbank), vendumeester, beheerder van het
+gouvernements-provisie- en zoutpakhuis, ontvanger van de tolrechten,
+postmeester, agent van de Padangsche wees- en boedelkamer en voorts was
+hij belast met het toezicht op 's lands gebouwen en openbare werken!
+
+Al die administraties en kassen moesten nauwkeurig worden bij- en uit
+elkaar gehouden. De streek was bovendien pas tot rust gebracht. Onder
+zijn voorganger was een complot ontdekt om oproer te maken en den
+controleur te vermoorden. Intriges van inlandsche hoofden maakte de
+berechting van zulke quaesties hoogst moeilijk. Met een paar Inlandsche
+Hoofden was hij zéér bevriend en vertrouwde hen volkomen. Zoo kwam het,
+dat hij in allerlei intriges van inlanders de zaak door hun oogen bezag
+en den gouverneur tegenwerkte, die zijn vrienden afzette en verbande;
+dit heeft de stemming van gouverneur Michiels ten zijnen opzichte
+niet beter gemaakt. Dreigende oproeren, die hem noopten, dikwijls ver
+van zijn kas te vertoeven, voerde hij dan ook als verontschuldiging
+aan voor zijn slordig bijgehouden administratie. Uit het Natalsche
+archief blijkt echter niets van dien voorkomen opstand en ook het
+genoemde complot is gebleken een verzinsel van inlanders te zijn;
+maar Douwes Dekker zag met romantische verbeelding het gevaar van
+opstand, van moord dreigen en dat was voor zijn psychisch evenwicht
+niet bevorderlijk: het versterkte hem in de heroïsche opvatting zijner
+taak en maakte hem nog ongeschikter voor het accuraat beheer van de
+gelden, het zout en de rijst van het gouvernement.
+
+Talrijk zijn de aanmerkingen op zijn administratie: telkens moet
+hij tekorten bijpassen, boeten betalen. In zijn ambtelijke antwoorden
+teekent zich de Havelaar-figuur al af: als de reglementen voor een goed
+transport toestaan f 12 voor drie koelies en f 4 voor een conducteur
+in rekening te brengen, terwijl ook al onder zijn voorgangers, de
+conducteur f 8 kreeg, terwijl er maar _2 koelies_ waren, was D. D. er
+niet toe te bewegen de declaratie reglementair in te richten. "Ik
+_wilde_ en _kon_ niet zeggen, dat ik f 4 voor een conducteur betaalde,
+want het was eene onwaarheid! Ik mogt niet 3 koelies opbrengen waar ik
+slechts 2 betaalde, want het ware een logen geweest! Ik zal er trotsch
+op zijn met de telkenreize voorkomende vergoeding van f 4 belast te
+worden, _omdat ik niet wilde liegen_, waartoe mijne voorgangers zich
+door den drang der omstandigheden hadden laten dwingen." En als hij
+berispt wordt, omdat hij _prauwhuur_ inplaats van de reglementair
+toegestane scheepsruimte en tafelgelden, declareert, antwoordt hij:
+"Indien er bepalingen bestaan die de verzaking der waarheid vorderen
+dan zijn dezelve voor mij van geene kracht. Ik acht de waarheid
+hooger dan het Staatsblad en geef openlijk deze verklaring al zoude
+mijne ongeschiktheid tot ambtenaar als een onmiddellijk gevolg dier
+verzekering beschouwd worden."
+
+De toon zijner verantwoording is scherp, soms pathetisch. Als hij
+er kans toe ziet, schrijft hij graag een hatelijkheid aan den steeds
+aanmerkingen makenden chef. In een verslag over een inspectie van de
+pepertuinen weet hij zijn chef mee te deelen, dat deze de hoofdpaden
+bij zijn inspectie niet had verlaten, maar dat _hij_ zich niet bepaald
+(heeft) tot het waarnemen der langs de hoofdpaden aangeplante ranken,
+maar (zich) ginds en herwaarts van den weg af begeven (heeft). Waardoor
+hem bleek dat _zijn_ oordeel over de aanplantingen nog verreweg
+ongunstiger is, dan dat van zijn chef. Zulke opmerkingen maakten zijn
+chef niet zachtzinniger in diens oordeel over de talrijke overtredingen
+der reglementen.
+
+Medegevoel met den inlandschen arbeider spreekt uit zijne missive over
+de pepercultuur: de stand van zaken is daar "allerellendigst", maar:
+"De arbeiders hebben gebrek aan behoorlijk voedsel! Ik weet niet in
+hoeverre deze omstandigheid in dienst een reden tot verschooning kan
+daarstellen van achterlijkheid in het vervullen der op ondergeschikten
+rustende verpligtingen, doch dat is zeker dat het mij in gemoede
+moeijelijk zoude vallen menschen tot werken aan te zetten voor ik mij
+verzekerd konde houden dat het allernoodigste tot levensonderhoud
+in genoegzame mate voorhanden was. Rijst is op het oogenblik voor
+de arbeiders in de pepertuinen niet te verkrijgen, men voedt zich
+sober met Inlandsche _oebi_ en _Pisang_, die overigens nog niet eens
+in genoegzame hoeveelheid aanhanden is." Hij meent in de geknakte
+énergie de oorzaak der werkeloosheid te hebben gevonden: en deze moet
+worden opgewekt door "voor den arbeider eene meer lagchende toekomst,
+een vrolijker vooruitzigt daar te stellen, en in dit geval een
+aanvang te maken met hem te voeden." Zijn chef bericht hem koeltjes,
+dat de Hoofden moeten worden aangespoord deze _hunne_ plicht na te
+komen! Vielen werkzaamheden voor het gouvernement verricht tegen en
+klaagden de belanghebbenden, dan was de jonge controleur al te gauw
+geneigd, meer te betalen dan de reglementen toestonden.
+
+Na een half jaar zijn de aanmerkingen op zijn administratie zoo
+talrijk, dat de gouverneur, generaal Michiels, hem dreigt met
+overplaatsing, "zoo hij nog langer achterlijk is in het tijdig genoeg
+afleggen van zijne geldelijke en materieele verantwoording." En als
+de resident na een maand bericht zend, dat "de controleur voornoemd
+een halsstarrigheid en kwade wil aan den dag legt, die afkeuring en
+bestraffing verdienen," wordt Douwes Dekker ter beschikking gesteld
+van den resident der Padangsche Bovenlanden. Hij verlaat Natal met
+een schuld aan 't gouvernement van f 1350: dit kastekort was louter
+het gevolg van slordig beheer, van ongeauthoriseerde uitgaven, van
+opgeloopen boeten; zelfs zijn chef, die hem allerminst welgezind was,
+heeft er niet aan gedacht hem van oneerlijkheid te verdenken. De
+gouverneur echter was buitengewoon verstoord over zooveel nonchalance
+in dienstzaken en heeft hem onbillijk streng behandeld. Tot overmaat
+van ramp werd na zijn vertrek uit Natal nog een belangrijk tekort
+ontdekt, doordat een wissel, van ruim f 8000 voor ruim f 2000 minder
+was geboekt. Generaal Michiels verdacht D. D. nu van ontrouw en
+suspendeerde hem; zoo heeft hij een jaar lang te Padang, welke plaats
+hij niet verlaten mocht, moeten leven zonder inkomsten. Haast niemand
+wilde of durfde om eigen carrière met hem omgaan, omdat hij onder
+verdenking van diefstal stond en in ongenade bij den despotischen
+Michiels was gevallen. Zijn verzoek om in Natal zelf de zaak van den
+wissel te mogen onderzoeken werd hem geweigerd. En zoo is deze zaak
+nooit opgehelderd. In zijn ambtelijk schrijven hierover lezen we: "Ik
+moet volmondig bekennen de zaak in kwestie niet ten mijnen voordeele te
+kunnen ophelderen; ik hoop dat deze of gene onvoorziene omstandigheid
+in den vervolge de zaak tot klaarheid brengen zal. Voorloopig vergenoeg
+ik mij met de mededeeling dat particuliere omstandigheden van ernstigen
+aard het mij onmogelijk maken mij de bijzonderheden die de afgave
+van den wissel hebben vergezeld, te herinneren."
+
+Aan Tine schrijft hij later, dat hij bestolen is. "Was ik dan zoo
+slordig, dat ik mij bestelen liet? Ik was krankzinnig na het lezen
+der advertentie in de courant dat mijn meisje met een ander getrouwd
+was. Eene kas van f 100.000 was onder opzicht van eenen inlandschen
+schrijver. Ik bemoeide mij met niets." [5]
+
+Caroline huwde 5 Januari 1843 te Samarang en de fatale wissel
+werd geboekt op 3 Mei 1843. Nu is het zeer onwaarschijnlijk, dat
+couranten pas na 4 maanden Natal bereikten. Bovendien is de wisselpost
+door D. D. zelven behandeld en geboekt en niet door een inlandsch
+bediende. Het bedrag van de kas is ook sterk overdreven, want in de
+geheele maand Mei 1843 bedragen de ingekomen gelden plus het aanwezige
+saldo een kleine f 35.000, dus nog lang geen f 100.000 [6].
+
+In de _Max Havelaar_ is dit voorval in het heroïsche omgewerkt:
+daar vertelt Max, hoe zulke fouten begaan waren op oogenblikken,
+dat hij--dikwijls in levensgevaar--ver van de kas, het beheer
+had moeten toevertrouwen aan anderen. "Als er door slordigheid of
+verzuim eenige duizenden tekort waren in mijn beheer, noem ik dit
+_op-zich-zelf_ geen kleinigheid. Maar als deze duizenden ontbraken
+tengevolge van mijn gelukte pogingen om den opstand te voorkomen,
+die de streek van Mandheling dreigde in vuur en vlam te zetten, en
+de Atjineezen te doen terugkeeren in de vesten waaruit wij hen pas
+met veel opoffering van geld en volk hadden verjaagd, dan vervalt
+het gewicht van zoodanig te-kort, en 't werd zelfs reeds eenigszins
+onbillijk de terugbetaling daarvan opteleggen aan iemand die oneindig
+grooter belangen gered had." In een brief aan den Gouverneur-Generaal
+van 2 Febr. 1846 gewaagt hij slechts van spanning in Natal.
+
+Zoo heeft D. D. in den loop der jaren deze gebeurtenis in zijn
+verbeelding omgewerkt tot een gebeurtenis, waarin hij de lijdende
+heldenrol speelt.
+
+Zonder een cent inkomen, door de meesten gemeden, heeft hij bijna
+een jaar lang te Padang een ellendigen tijd gehad. Hij woonde in een
+klein inlandsch huisje. Zijn kleeren waren grootendeels verkocht,
+en als hij honger heeft kaapt hij een kalkoen van den Gouverneur,
+als diens kudde langs zijn hut werd gedreven. Hij duelleert met wie
+hem, om den Gouverneur te believen, onhebbelijk bejegenen, en hij
+schrijft verzen en een comedie. Op een quitantie van een tijdschrift,
+die onbetaald naar het bureau te Batavia zou teruggaan schetst hij
+in enkele geestige Fransche verzen zijn lot. En op de ontbijttafel
+van den Gouverneur, die berucht is om het schorsen van ambtenaren,
+laat hij dit gedicht leggen:
+
+
+	Het wandlend schorsbesluit, dat schorsend ons regeert,
+	Jan Schors-al, Gouverneur, de weerwolf onzer dagen,
+	Had zijn geweten zelf met vreugd gesuspendeerd...
+	Als 't niet voor langen tijd finaal reeds ware ontslagen.
+
+
+Maar de Gouverneur negeerde deze snaaksche wanhoopsuitingen en strafte
+den jongen auteur hierdoor het pijnlijkst, getuige zijn klacht in de
+_Max Havelaar_: "Hij gunde me niet het minste martelaars-air, ik werd
+niet belangwekkend door vervolging, en mocht niet ongelukkig wezen
+door verregaande geestigheid!... 't Was om eens-voor-al te walgen
+van puntdichten en kalkoenen!"
+
+In een brief van 1846 aan den Gouverneur-Generaal Rochussen schetst
+hij zijn lijden te Padang aldus: "Twaalf volle maanden heb ik op die
+wijze op een plaats waar ik niemand en niemand mij dan volgens de
+nadeeligste geruchten kende, geleefd. Ik had volstrekt geene middelen
+overgespaard, en trachtte dus te bestaan der weinige kleederen,
+die ik succievelijk verkocht.
+
+"Op het laatst van mijn verblijf aldaar, openbaarde zich in den
+algemeenen geest eene verandering ten mijnen voordeele, men kreeg
+medelijden, en bood mij een aalmoes aan.
+
+"Men was begonnen met mij onregtvaardig te verdenken, ik kon dus
+niets van die lieden aannemen.
+
+"Toen leed ik honger, Uwe Excellentie, toen bracht ik meermalen,
+als het mij niet gelukt was de huur van een klein inlandsch huisje
+te betalen, den nacht onder den blooten hemel door.
+
+"Erger dan dat, ik was veracht en verstoten door eene maatschappij
+die mij voor een schurk hield, want de Gouverneur had het gezegd!
+
+"Niemand groette mij, niemand kende mij, niemand liet zich met mij in,
+want ik stond op het punt om eerloos te worden.
+
+"Zoo leefde ik twaalf maanden, Uwe Excellentie, als het leven heeten
+mag, worstelen als het was met de dagelijksch terugkeerende grief van
+armoede en schande, gemarteld door de verwachting eener criminele
+regtspleging; zoo leefde ik twaalf maanden, elken dag denkende:
+dit is de laatste, en mij elken dag bedrogen ziende.
+
+"Den 10en Augustus 1844 heb ik mij neergelegd om te sterven, van
+honger te sterven, Uwe Excellentie. Ik had in drie etmalen niet
+gegeten! Een Chinees, wien ik eens eene dienst bewezen had, vond mij,
+en bragt mij eten.
+
+"Op eenen avond, toen ik te acht ure nog niet wist, waar ik den
+nacht zoude doorbrengen, schreef ik eenen brief aan Z. E. den
+Gouverneur-Generaal Merkus.
+
+"Kort daarop ontving de Civiel- en Militair-Gouverneur der Westkust
+last mij naar Java te laten vertrekken." [7]
+
+Al het leed, al de bitterheid over zijn maatschappelijke onteering en
+zijn ongelukkige liefde, al zijn hunkeren, afwisselend naar den dood of
+naar het geluk of naar rehabilitatie, heeft hij in zijn tooneelstuk:
+_De Eerlooze_, uitgeklaagd. Het heele stuk wordt gedragen door het
+besef slechts _schijnbaar_ schuldig te zijn, innerlijk hoog verheven
+te zijn boven iedere laagheid, elk bedrog. Wel erkent hij, "ikzelf
+ben een zwak mensch die 't goede wil, maar menigmaal struikelde,"
+maar zijn geweten is zuiver: zijne bedoelingen zijn altijd zuiver
+geweest. Het doorleden leed, zijn krachtig idealisme, zijn drang
+zich voor zijn ideaal te geven, te offeren, heeft hij echter niet
+weten om te scheppen tot een stuk met oorspronkelijke situaties en
+karakters. Hij heeft eigen gemoeds- en levenservaring in de vormen
+gegoten van romantische schrijvers als Kotzebue en Lafontaine. De
+arme, burgerlijke muziekmeester Holm, die op zijne adellijke leerlinge
+Caroline verliefd wordt, voor wie hij sentimenteele romances dicht,
+Karel van Bergen, de misdadige bon-vivant van ouden adel, die door
+Caroline's stiefmoeder als schoonzoon begeerd wordt, het offer dat de
+edele Holm bij herhaling brengt ten einde dezen onwaardigen medeminnaar
+te redden, om de schuld van zijn vader jegens dien van Karel te boeten,
+en eindelijk de uitredding door een vriend van beider reeds overleden
+vaders, tevens broeder van de booze stiefmoeder, die den armen Holm
+in zijn eer hersteld, tot zijn zoon en erfgenaam aanneemt, en hem
+de geliefde Caroline in de armen voert--dat alles zijn karakters
+en situaties uit de boekenwereld van Kotzebue, Lafontaine e. d. "Al
+zulke schrijverij, 't produkt van middelmatig talent, veel nabootsing
+en _niet de minste studie_, is leeg. Dat is geen grijpen _ins volle
+Menschenleben_, dat is grabbelen in een muffe leesbibliotheek. Dat is
+geen zielkundige ontleding van wat ons de wereld te aanschouwen geeft,
+dat is 'n marionetten-repetitie. Dat is geen menschteekenen, dat is
+kladderij van de poppenkast. Dat is geen waarheid, dat is leugen. Wie
+de wereld niet kent, en toch voorgeeft haar te kopieeren of te schetsen
+is onnoozel als ik in '43, of..." Dit oordeel van den schrijver zelf
+30 jaar later over zijn eersteling uitgesproken is scherp maar juist.
+
+De Raad van Indië was niet zoo overtuigd van de oneerlijkheid van den
+geschorsten ambtenaar als Generaal Michiels: een der leden maakte de
+opmerking dat "het getal ambtenaren dat onder den Gouverneur ongelukkig
+is geworden, weder met één vermeerderd is."
+
+Dekker krijgt verlof om naar Batavia te gaan. Hij wordt op wachtgeld
+gesteld vanaf 't oogenblik zijner schorsing, die hier feitelijk mede
+te niet is gedaan; het tekort in zijn kas moet hij aanzuiveren en
+dan zal hij voor plaatsing wederom in aanmerking komen.
+
+In Batavia heeft hij weer vrienden gevonden, die hem voorthelpen
+en in het najaar van 1845 wordt hij weer geplaatst, doordat hij ter
+beschikking van den assistent-resident van Krawang wordt gesteld. De
+administratie was daar ten achteren geraakt en moest worden
+bijgewerkt. Een half jaar bleef hij daar en kreeg toen een vaste
+aanstelling als commies te Bagalen. Dit was beneden zijn rang. Een
+vaderlijk vriend heeft hem er van teruggehouden uit verontwaardiging
+hierover ontslag te nemen. Twee jaar lang ziet hij met iedere post
+uit naar het bericht zijner overplaatsing, totdat hij eindelijk tot
+secretaris van Menado benoemd werd.
+
+
+
+
+VERLOVING EN HUWELIJKSJAREN IN INDIË
+
+
+Kort na zijn benoeming te Krawang, in September 1845 haalt hij
+voor zijn gastheer Van der Hucht, die in de Preanger een landgoed
+bezat, Hollandsche meisjes te Batavia van de boot: dit waren de
+drie baronesjes Van Wijnbergen. Deze meisjes waren arme weezen,
+door familieleden opgevoed. De oudste, Everdine, was bij tantes te
+Wageningen opgegroeid en was eenigen tijd op een kostschool geweest,
+waar zij als secondante haar kost en inwoning verdiende. Dekker
+bracht de meisjes naar Parkan Salak. Tot Everdine voelde hij zich
+sterk aangetrokken: na enkele weken verloofden zij zich. Hare familie
+was niet zeer ingenomen met het engagement; zijn carrière was niet
+schitterend, hij had schulden, en zijn luchthartige wijze om over geld
+te spreken, stelde hen niet gerust. Toen Everdine haar klein ouderlijk
+erfdeel opvroeg om te kunnen trouwen, waarschuwde de familie haar. Zij
+bleef haren verloofde trouw, ze geloofde in hem en vertrok naar een
+kennis te Tjanjor, waar ze na enkele maanden trouwden.
+
+In de verlovingsmaanden heeft Dekker zijn gemoedsleven, zijn
+levenservaringen in zijn brieven aan Everdine opengelegd. Na de
+beproevingen van de laatste jaren verlangt hij naar stil huiselijk
+geluk: dan eerst zal hij zijn innerlijke onrust, zijn reikhalzen
+naar macht verliezen. Hij kan er naar verlangen "dat eene degelijke,
+stevige werkelijkheid het vliegend, huppelend, afmattend genot zijner
+onstoffelijke droomen vervangen moge." Maar toch komen telkens de
+oude machtsdroomen weer boven; de onevenredigheid tusschen wil en
+macht maakt hem verdrietig. Als hij een jong meisje in moeilijke
+omstandigheden ontmoet, zou hij haar ridderlijk willen helpen, maar
+hij weet niet hoe en compromitteert haar door zijn ridderlijkheid! "Ik
+zoude geld en magt willen hebben om te helpen waar mijn gevoel mij
+dwingt om te ondersteunen en te redden waar smart is."--"Ik geloof
+opregt, dat het jammer is, dat ik niet hoog in de wereld sta. Ik
+zoude kunnen klimmen, ja--maar de tijd, dien wij beleven is te
+kort na 1790-1812. Er zullen nog jaren verloopen eer het onderste
+weer boven komt. Ik had tachtig jaar vroeger of zooveel later willen
+geboren zijn. En toch 2-1/2 jaar geleden had ik plannen, gewelddadige,
+misschien onuitvoerbare plannen waarvan het hoofd mij duizelt. Thans
+heeft zich alles opgelost in de begeerte om stil gelukkig te wezen. Ik
+geloof, dat ik het verstandigste gekozen heb."
+
+Maar het opgaan in zijn droomen maakte hem vaak onbekwaam voor het
+dagelijksche leven. Nu hij na ruim twee jaren non-actief te zijn
+geweest, weer geregeld werk had gekregen, werkt hij met vlagen. Soms
+voert hij halve, soms heele dagen niets uit. Dan weer is hij hard aan
+het werk; als de gegevens, de bouwstoffen ontbreken, verschaft zijne
+fantasie hem stof voor ambtelijke rapporten. En als zijn meisje zich
+over zijn werk ongerust maakt verzekert hij haar, dat hij zal zorgen
+er met eer af te komen, "voor zoover aan de Krawangsche knoeiboel
+eer te behalen is. Het is nog al gelukkig dat die officieele rommel
+met een half hoofd geklaard kan worden."
+
+Everdine werkt verzachtend, verzoenend in op de tegenstrijdigheden van
+zijn karakter: gelijkmatiger gaat hij werken; hij tracht zijn lust tot
+redetwisten te beheerschen. "Ik ben met ieder wel en disputeer niet,
+niet alleen omdat het zoo uw bevel is maar ook omdat hier ieder mij
+gelijk geeft, hetgeen zeer gemakkelijk is, maar niet amusant." Hij
+biecht haar dan ook eerlijk op, dat hij zich dikwijls amuseert "door
+alles juist anders te zeggen dan ik meen, ik heb nog dienzelfden
+avond beweerd dat liefde zotternij was." Dit was ook een geliefde
+ontspanning van Lafontaine's held, Hermann Lange!
+
+Dekkers opvattingen waren in die jaren al merkwaardig genoeg om
+debat uit te lokken, ook zonder dat hij paradoxen opperde! In de
+brieven uit den verlovingstijd begint de schrijver van de _Ideen_
+zich al af te teekenen. Zijn eigen persoon stelt hij op den voorgrond:
+het was dan ook zijn bedoeling zich aan Everdine te doen kennen. En
+dat doet hij met zeldzame openhartigheid. Hij wil haar de fouten
+van zijn jonge leven opbiechten en haar inwijden in zijn droomen
+van macht en grootheid; hij verheelt zijn innige overtuiging niet,
+dat het eigenlijk heel jammer is dat hij niet zéér hoog geplaatst is,
+maar tevens erkent hij, dat zijn beste daden voor een groot deel uit
+ijdelheid geboren zijn. Hij is zich bewust van het tegenstrijdige
+in zijn karakter, dat hij jaren later in zijn zelfportret in de _Max
+Havelaar_ zoo meesterlijk zal schetsen. In zijn idealisme is hij er
+vast van overtuigd in uitwendigen tegenspoed gelukkig te kunnen zijn,
+armoede te kunnen verdragen, als hij maar rijk is aan liefde. Toch
+bekent hij "een zwak, inconsequent schepsel (te zijn), die fraai
+redeneert over de onwaarde van fortuin, en toch niet sterk genoeg
+wezen zoude om zonder grieve te zien dat zijne vrouw in een katoenen
+japonnetje gekleed ging als eene andere mooi getoiletteerd was!" En
+zuchtend erkent hij, "dat de edele mensch onedele oogenblikken heeft!"
+
+Over het huwelijk, over opvoeding, over vrouwenleven spreekt hij reeds
+voor dien tijd merkwaardige gedachten uit. Hij komt er tegen op dat
+"sommige zaken te zeer omsluyerd" worden, want "reinheid wordt niet
+bewaard door onwetendheid."
+
+Over het huwelijk verklaart hij zeer anti-maatschappelijke idées te
+hebben. "Blijft men elkander beminnen dan is er geen band noodig. Zoo
+niet dan is die band drukkend, onmenschelijk en immoreel." Over
+dergelijke onderwerpen schrijft hij, "dat hij nooit uitgesproken
+zoude hebben." En als hij over een boek van den Noor Bernard handelt,
+schetst hij in eenige fijngevoelde, ietwat sentimenteele zijdjes het
+deerniswaardig lot eener oude vrijster.
+
+Over godsdienstige vraagstukken rept hij maar enkele malen. Deze staan
+niet in het middelpunt zijner belangstelling. Hoezeer de opvattingen
+zijner jeugd zich langzamerhand reeds gewijzigd mochten hebben, is hij
+geloovig gebleven. Dogmatische termen als verlossing en verzoening zijn
+zinledig voor hem geworden; hij gelooft in God en onsterfelijkheid. In
+Natal mag hij "Gods zorg mistrouwd hebben," die twijfelzin berouwt
+hem spoedig. Hij is ervan doordrongen, dat godsdienstige waarheden
+verstandelijk niet bewezen maar door het gevoel aanvaard worden: "wij
+kunnen zoo oneindig meer gevoelen dan begrijpen." Waar het religieuze
+louter als gevoelszaak wordt beschouwd, wordt zijn overgang tot de
+Roomsche kerk begrijpelijk; hij heeft werkelijk gemeend, dat die
+godsdienst _de schoonste_ was. Maar achteraf krijgt hij een tegenzin
+in "dat geheel afhankelijk maken van eigen meening van het oordeel
+der kerk, zegge van eenige domme, dikwijls slechte priesters." Dit
+veroordeelt hij als geestelijke slavernij.
+
+Wezenlijke belangstelling heeft hij voor letterkunde. Niet alleen
+leest hij graag, hij bestudeert met belangstelling ieder mensch,
+dien hij ontmoet; hij analyseert en beschouwt "elke nieuwe kennis
+als een nieuw exemplaar voor de verzameling, die ik in mijn hoofd
+bewaar, als een nieuw liedje, waarvan ik de wijs wil leeren." Met
+belangstelling neemt hij zijn omgeving op: door zijne fantasie kleurt
+hij zijn ervaringen: reeds als kind ging er geen week voor hem om
+zonder iets, dat betrekkelijk interessant was. En Everdine vindt dat
+zijne ontmoetingen te Poerwakarta wel op een roman gelijken. Zijn
+grootste genoegen is het, zijn ervaringen op te schrijven. Als jongen
+van 15, 16 jaar hield hij een dagboek, en schreef verzen; evenzoo
+in Natal. En zijne brieven aan Everdine worden ongemerkt stukjes
+literatuur; herinneringen uit zijn kinderjaren, de beschrijving
+zijner omgeving te Poerwakarta, zijn omgang met Cateau. Zijn stijl
+wordt natuurlijker, losser, zelf vergelijkt hij ze met hutspot. Ook
+overweegt hij de mogelijkheid om zich aan letterkundigen arbeid te
+wijden: het is nog een verwijderd ideaal. Hij spreekt den wensch uit
+dat er eens een tijd zou komen, waarin hij geen ambtsbezigheden zou
+hebben en zich niet om den broode hoefde te bekommeren. Dan zou hij
+menschen willen bestudeeren en schilderen.
+
+Deze literaire neigingen raken in de volgende jaren wat op den
+achtergrond. Den gelukkigsten, evenwichtigsten tijd beleeft Douwes
+Dekker in zijn tien eerste huwelijksjaren. Hartelijk en vertrouwend
+en vast geloovend in zijn superioriteit heeft Everdine zich aan
+hem gegeven. Door hare rust en zachtheid boeit ze hem en weet ze
+hem te leiden. Rustige en arbeidzame jaren slijten ze in Bagelen,
+in Menado, in Ambon. Vooral in Menado voelden zij zich gelukkig. De
+resident Scherius was iemand die Dekker begreep en waardeerde en
+zoo werkte deze in een ambtelijke atmosfeer, die het beste in hem
+wakker riep, waardoor zijne gaven tot hun recht kwamen. Daar de
+resident ongetrouwd was, waren Dekker en zijn vrouw in het gezellig
+verkeer de eersten van de plaats. Het mondaine leven werd hun zelfs
+te druk, zoodat Dekker even buiten Menado een klein landgoed kocht:
+"drie palen afstands slechten weg scheen mij eene geschikte barrière
+tusschen mijn denken en hun dansen." Niet alleen om te _denken_, ook
+om zijn werk te kunnen doen had hij meer rust noodig. In Menado is
+de opeenstapeling van zoowat alle bestuursfuncties nog krasser dan te
+Natal. Dekker moet dan ook voortdurend op zijn qui vive zijn om de boel
+recht te houden. Daar er ook toezicht op de onafhankelijke rijkjes
+gehouden moest worden was de bestuurstaak verre van gemakkelijk:
+"men heeft daarvan in Holland geen begrip," schrijft hij aan zijn
+broeder Jan. De vertrekkende resident beveelt hem als zijn opvolger
+aan, maar tevergeefs. Als de nieuwe resident 't bestuur overneemt,
+ontdekte deze weer verscheidene slordigheden in zijn beheer, zoodat
+hij met een f 3000 wordt belast. Enkele maanden later wordt Dekker
+benoemd tot assistent-resident van Amboina. Hij vond daar een
+onrustige bevolking; in de _Max Havelaar_ komt deze klacht voor:
+"Ik had te kampen met oproer onder mij, met lauwheid of timiditeit
+boven mij. Ergernis over het laatste heeft mij ziek gemaakt. Ik werd
+er in 1852 bewusteloos ingescheept naar Europa." Ook op Ambon heeft
+hij flink en hard gewerkt en in die weinige maanden bewondering gewekt
+door zijn groote werkkracht en innemende eigenschappen.
+
+Nerveus van aanleg had zijn zenuwgestel een geduchten knak gekregen
+door zijn ervaringen op Sumatra. Daarna tot rust gekomen begint deze
+kwaal in Menado en vooral in Ambon weer te verergeren, zoodat een
+verlof naar Europa wordt toegestaan.
+
+
+
+
+VERLOF IN HOLLAND.
+
+
+Vol illusies gaan Dekker en zijn vrouw op reis naar Holland. Zij
+hadden eenige duizenden bespaard, zoodat ze met het verlofstractement
+schijnbaar een onbezorgden tijd tegemoet gingen.
+
+Geliefde betrekkingen hadden zij niet in Holland: Dekkers ouders en
+zijn oudste zuster waren overleden, eveneens zijn boezemvriend Des
+Amorie van der Hoeven. Maar toch gaat zijn verlangen naar Holland uit,
+hij heeft er graven te bezoeken. Hij wil zich vrij kunnen bewegen in
+Holland. Hij wil er genieten. In Menado heeft hij eens geschreven:
+
+
+"Ik wil namelijk in Holland:
+
+"Haring eten, één kwartier na 't inrijden van de eerste kar. Boerekool
+eten, als het goed koud is. Maar er moet meer zijn, iets meer zijn
+dan voor mij alleen: ik ben geen groote eter. Mijn knecht moet ieder
+binnenroepen, die er uitziet als ware hem boerekool welkom.
+
+"Naar de kermis gaan en op mijn gemak in eene poffertjeskraam zitten,
+om de jongens te zien eten die ik binnen zou roepen.
+
+"Alle arme kinderen in Europa, laat ik St. Nicolaas houden. Ieder
+krijgt zijn naam in letterbanket "en wat daarnevens past", zooals
+Tollens zegt. Ik wil mij laten kiezen voor de Tweede Kamer.
+
+"Den Rodolphe uithangen, min het boksen. O, die Sue, die dief! 't
+Is waar, in 't schrijven is hij mij vóórgeweest, maar ook alleen in
+'t schrijven.
+
+"Ben ik klaar met de weinige armen, die in Europa verscholen zijn
+gebleven voor de Argusoogen der Christelijke liefdadigheid, dan laat
+ik in Den Haag de Opera spelen voor mij alleen. Maar 't moet op de
+affiches staan dat het voor mij is."
+
+En daarom leeft hij zuinig, om in dien verlofstijd de droomen van
+zijn jonge jaren in werkelijkheid te beleven. En dan is er nog iets:
+in Holland hoopt hij zekerheid te krijgen of hij voor iets in staat
+is of niet. Nu lijdt hij onder gedurigen twijfel en dat beneemt hem de
+kracht om door te zetten: want met _schrijven_ hoopt hij naam te maken.
+
+En zoo gaat hij met gespannen verwachtingen op reis: de eerste
+teleurstelling baart St. Helena, waar hij, vurig vereerder van
+Napoleon, Longwood bezoekt: "alles misselijke teleurstelling" schrijft
+hij in zijn aanteekeningboekje en voegt er mismoedig aan toe: "Poëzie
+in eeuwigdurenden strijd met proza. Die strijd is ongelijk, want
+poëzie is overal kwetsbaar zelfs zonder dat proza het zoo bedoelt."
+
+Met Kerstmis overnachten ze te Hellevoetsluis, daarna trekken ze
+naar Den Haag en Amsterdam. Een vroolijk, zorgeloos leven begint nu:
+D. onthaalt weeskinderen in een buitentuin te Amsterdam op lekkers en
+speelgoed, als hij daar een dag is met de kinderen zijner overleden
+zuster. "De assistent-resident met verlof maakte dien dag den indruk
+van een verkleeden prins uit een tooversprookje," schrijft zijn nichtje
+Sietske jaren later als zij de herinneringen aan haren beroemden oom
+op schrift stelt.
+
+D. maakt door den verloofde van Everdine's nichtje kennis met een kring
+Leidsche studenten, wat aanleiding geeft tot het over en weer geven van
+feestjes. Hij beleeft vermakelijke avonturen met een vriend uit Natal,
+die per advertentie aan een vrouw wil komen, en schaakt een meisje om
+een anderen vriend gelukkig te maken. In het belang zijner gezondheid
+gaat hij een reisje naar België en Frankrijk ondernemen, maar hij
+blijft hangen in Spa: hier speelt hij en verliest wat hij nog heeft.
+
+In 1855 reist hij weer naar een speelbank: nu naar Homburg. In
+zijn brieven aan zijn vrouw beschrijft hij zijn reisavonturen:
+zijn reis-amouretjes biecht hij eerlijk op, een ervan begint
+met een kennismaking door middel van vrijmetselaarsteekenen in
+een spoorwegcoupé (in zijn verloftijd had D. zich bij een loge
+aangesloten), daarna gaan ze samen in het posthuis eten. "Zij
+zag er goed uit. Ik was, in weerwil van mijn toestand, altijd
+ik. Onze kniëen en handen raakten elkaar. In Duitschland is eene
+romantische atmospheer... zie uwe plaatjes... enfin, in weerwil van
+alle weerwillen: het was zoo." En als hij zijn avontuur nog verder
+verteld heeft, raadt hij Everdine's gedachten en besluit: "Nu denk je
+dat het een gemeen meisje was, nietwaar? Neen, geloof me. Dat woord
+eer en deugd in den gewonen zin genomen, ik hecht daaraan als je weet
+niet zoo veel." We zien hier _la nouvelle morale en action_.
+
+Terwijl hij zelf al op zwart zaad zit blijft hij arme zielen in nood
+spontaan helpen. Een staaltje daarvan schetst hij in zijne ontmoeting
+met arme muzikanten: "Ik heb uitgaande en zelfs thuiskomende nog van
+mijn armoedje hulp verleend, en het was mij een bitter genoegen daarbij
+als het ware tot God te zeggen: Zie, hoe ik handel. O 't is wreed!" [8]
+
+Nog geen jaar is hij in Holland of de geldzorgen beginnen te nijpen,
+en dit is te erger, daar ze dan juist de geboorte van hun eerste
+kindje verwachten. De minister geeft 3 maanden voorschot op zijn
+tractement, maar telkens herhaalt zich de misère. Inplaats van in
+1854 naar Indië terug te gaan tracht hij telkens uitstel te krijgen:
+eerst om zijn eigen gezondheid, later om een ziekte van zijn kind. Hij
+lijdt aan zwaarmoedigheid, aan "een hoogen graad van melancholie
+en ongeregelde werking van hersenen en ruggemerg volgens medische
+verklaring." De kwaal waarom hij in Indië verlof kreeg is in Holland
+verergerd. Het geregelde ambtenaarsleven was voor zijn gestel beter,
+dan een verloftijd vol spannende avonturen en nijpende zorgen. Daarbij
+kwamen verschillende teleurstellingen.
+
+Hij had gehoopt een fortuin van dertig mille dat aan zijne vrouw zou
+toekomen te bemachtigen. En in de weken van zijn omgang met Leidsche
+studenten was het zijn illusie daarvan te Leiden te gaan studeeren
+om doctor in de Nederlandsche Letteren te worden. Hij gaat naar zijn
+vriend, den uitgever Kruseman te Haarlem, om dezen te raadplegen over
+de kans om als schrijver in Holland te kunnen leven. "Mijn hoofddoel
+was van hem te weten te komen of ik talent had uit het oogpunt van
+een boekhandelaar. Hij begrijpt dat ik dit weten moet. De toejuiching
+van een tafelvriend etc. beduidt niets, maar een boekhandelaar moet
+de waarde van het talent als koopman kunnen schatten. Hij moet kunnen
+weten of er door de natie geld voor gegeven zal worden, want zonder dat
+loopt alles spaak. Ofschoon zijn oordeel niet decisief was, beschouw
+ik toch zijn oordeel over het geheel als gunstig. Decisief kan het
+antwoord niet zijn, want 1º. had hij van mij geene proeven genoeg
+en 2º. is alle litterarische succes een dobbelspel vooral van een
+debutant. 'De eerlooze' scheen hij wel mooi te vinden. Waarschijnlijk
+zal dat stuk niet gespeeld kunnen worden omdat... er in Holland geen
+goede acteurs zijn".
+
+Als zijne pogingen om een erfenis te bemachtigen, om als schrijver
+van zijn pen te leven, om aan de speelbank het onmisbare geld te
+bemachtigen--als dat alles mislukt is, neemt hij eindelijk passage
+naar Indië, nadat hij weer de noodige voorschotten heeft opgenomen.
+
+Zoo komt hij einde 1855 in Batavia aan. Zijn verlof heeft zijn
+zenuwgestel verder ondermijnd, zijn illusies zijn niet vervuld,
+en hij steekt diep in de schuld!
+
+
+
+
+DE DAAD VAN LEBAK.
+
+
+In September 1855 komt Douwes Dekker met zijn gezin te Batavia
+aan. Drie maanden leven zij van een klein wachtgeld, wat tot het
+maken van nieuwe schulden noopt.
+
+In die maanden was Dekker aan het "hof" van Duymaer van Twist om zijn
+origineelen, levendigen geest zeer gezien. In 't begin van 1856 wordt
+hij benoemd tot assistent-resident van Lebak.
+
+In Lebak wordt in enkele weken de tragedie afgespeeld van zijn
+aanklacht tegen den regent, van zijn terechtwijzing door zijne
+superieuren en van zijn ontslag, waardoor zijn gezin in de diepste
+ellende wordt gestort. Uit deze ellende weet hij één ding te redden:
+den droom van zijn leven. En hierdoor worden sluimerende krachten
+in hem wakker: zijn mededoogen met de arme geknevelde inlandsche
+bevolking, zijn verzet tegen een maatschappelijke en staatkundige orde,
+die zooiets gedoogt, zullen in hem een schrijverstalent van ongemeene
+kracht wekken.
+
+De geschiedenis van Lebak heeft Dekker zelf in _Max Havelaar_ verhaald,
+nadere gegevens gaf hij in de _Minnebrieven_. De officieele stukken
+zijn juist weergegeven, maar overigens is het gebeurde door romantische
+verbeelding gekleurd. Dat is aan zijn boek als kunstwerk ten goede
+gekomen; ook aan de beteekenis van zijn boek doet het geen afbreuk,
+want deze is gelegen in de warme sympathie, die het wekte voor den
+inlander, voor Indië, niet in de historische betrouwbaarheid van de
+feitelijke voorstelling. Zoo zal dit hoofdstuk, evenals het verhaal van
+Dekkers wedervaren op Sumatra eenigszins afwijken van de voorstelling
+in de _Max Havelaar_ door hem zelven gegeven.
+
+De afdeeling Lebak behoort tot de armste streken van het rijke Java:
+geen cultures van suiker of koffie hebben er den inlander een bron
+van inkomsten geschapen. De bevolking kan ternauwernood in haar eigen
+onderhoud voorzien, want er was geen irrigatiestelsel om de rijstvelden
+tot rijke oogsten te dwingen; handelsproducten werden er niet geteeld;
+het lag ver van den grooten verkeersweg in een uithoek. De bevolking
+is er zeer arm en fanatiek godsdienstig: ze vereert haren regent als
+een heilige, zijn graf is later een bedevaartplaats geworden, ondanks
+het feit, dat deze regent zijn onderdanen op de schromelijkste wijze
+knevelde en liet bestelen door zijn talrijke familieleden.
+
+Hierdoor weken vele Lebakkers uit: zij vulden de gelederen der
+opstandelingen in de Lampongsche districten, zij waren gewilde
+werkkrachten op de landgoederen in vruchtbaarder streken.
+
+Als Douwes Dekker in zijn afdeeling komt kent hij noch de taal,
+noch de adat der inlandsche bevolking; maar één ding heeft hem zeker
+getroffen: de slaafsche onderworpenheid der bevolking aan hare hoofden,
+een verhouding, die in de buitenbezittingen, waar D. D. jaren geweest
+was, niet bekend was.
+
+In die inlandsche wereld bestonden veeten: en een inlandsch ambtenaar,
+de Djaksa, inlandsch officier van justitie, die gebeten is op den
+regent, tracht dadelijk den nieuw-aangekomen assistent-resident tegen
+den regent op te zetten. Hij weet zich aangenaam te maken bij D. D.:
+hij ontdekt bizondere teekens op 't hoofdje van zijn kleinen jongen,
+die dezen tot een koningskind stempelen. En hij zendt klagers af op den
+pasgekomene, die hem de knevelarijen van den regent vertellen. Geen
+spontaan vertrouwen van inlanders, wat trouwens met het inlandsche
+karakter niet zou strooken, maar wraakzucht van den eenen voornamen
+inlander tegen een anderen, is de grond dezer klachten. Evenmin als
+in Natal heeft D. D. de inlandsche intriges in Lebak doorzien, weer
+is hij er de dupe van geworden.
+
+Nu waren die klachten echter meer dan gegrond en de bewijzen vond
+D. D. in zijn archief. Zijn voorganger had al gegevens verzameld
+over de knevelarijen van den ouden regent. In zijn archief sluit hij
+zich op, om deze te bestudeeren. Hij gaat naar den regent om dezen
+te bewegen aan de misbruiken een eind te maken: wel belooft de oude
+Adhipatti dit. Maar al spoedig blijkt het, dat de knevelarijen niet
+hebben opgehouden: de oude regent was niet rijk genoeg om zònder de
+vruchten van die misbruiken zijn vorstelijken staat te voeren, zijn
+talrijke familie te onderhouden, vooral niet op het oogenblik, dat hij
+het dure bezoek van zijn familielid, den regent van Tjanjor verwachtte.
+
+Het stelen van buffels, vaak de eenige rijkdom van den inlander en
+zijn bedrijfskapitaal tevens, wekte Dekkers diep gevoel van medelijden
+en het vaste voornemen deze stumpers te beschermen; trouwens dit was
+niet alleen zijn roeping, het was ook zijn plicht als ambtenaar. Hier
+opent zich voor zijn geest een mogelijkheid om een groote daad te
+volbrengen, om als weldoener der bestolen inlandsche bevolking naam te
+maken. Hij voelt dat _het_ oogenblik in zijn leven gekomen is, dat het
+hem _nu_ gegeven zal zijn heel de grootheid van zijn geest en gemoed
+te openbaren. In deze geweldige spanning ziet hij over het hoofd, dat
+zijn Westersche idealen van gerechtigheid hemelsbreed verschillen van
+de opvattingen der inlanders, over rechten en plichten hunner vorsten.
+
+Hij ziet over het hoofd, dat het verval zijner afdeeling meer aan
+economische factoren moet worden toegeschreven, dan aan de misbruiken
+der inlandsche hoofden. Zijn heele wezen is geconcentreerd op het
+doen ophouden der tallooze kwellingen der bevolking: buffelroof en
+onbetaalde heerendiensten.
+
+Na een verblijf van enkele weken slechts in zijn afdeeling klaagt
+hij den regent en zijn schoonzoon aan, en stelt voor deze inlandsche
+vorsten naar Serang te voeren om zonder hun tegenwerking het onderzoek
+te kunnen voortzetten. De beschuldiging luidt aldus:
+
+"Ik gevoel mij krachtens mijn ambtseed verplicht meetedeelen:
+
+_dat ik den Regent van_ Lebak, Radhen Adhipatti Karta Nattà Nagara,
+_beschuldig_ _van misbruik van gezag, door het onwettig beschikken
+over den arbeid zijner onderhoorigen, en_ _verdenk_ _van knevelary,
+door het vorderen van opbrengsten_ in natura, _of tegen willekeurig
+vastgestelde, onvoldoende, betaling_;
+
+_dat ik voorts den Dhemang van_ Parang-Koedjang,--_zijn
+schoonzoon_--_verdenk van medeplichtigheid aan de genoemde feiten_.
+
+
+Om beide zaken behoorlijk te kunnen instrueeren, neem ik de vryheid
+u voortestellen, my te gelasten:
+
+
+1º _den regent van_ Lebak _voornoemd, met den meesten spoed naar_
+Serang _optezenden, en zorgtedragen dat hij noch voor zijn vertrek,
+noch gedurende de reize in de gelegenheid zij, door omkooping of
+op een andere wijze te influenceeren op de getuigenissen die ik zal
+moeten inwinnen_;
+
+2º _den Demang van_ Parang-Koedjang _voorloopig in arrest te nemen_;
+
+3º _gelijken maatregel toetepassen op zoodanige personen van minderen
+rang, als, behoorende tot de familie van den Regent, geacht kunnen
+worden invloed uitteoefenen op de zuiverheid van het intestellen
+onderzoek_;
+
+4º _dat onderzoek te doen plaats hebben, en van den uitslag te dienen
+van omstandig bericht_.
+
+
+Ik neem de vryheid u voorts in overweging te geven, de komst des
+Regents van _Tjanjor_ te kontramandeeren.
+
+Ten-slotte heb ik de eer--ten-overvloede voor u, die de Afdeeling
+Lebak beter kent dan my nog mogelyk is--de verzekering te geven
+dat uit een _politiek_ oogpunt de streng rechtvaardige behandeling
+dezer zaak geen het minste bezwaar heeft, en dat ik eer voor gevaar
+zou beducht zyn als ze _niet_ tot klaarheid gebracht werd. Want ik
+ben geïnformeerd dat de geringe man die, naar een getuige my zeide,
+_poessing_ is van de vexatie, reeds lang naar redding uitziet.
+
+Ik heb de kracht tot den moeilyken plicht dien ik door het schryven van
+dezen brief volbreng, gedeeltelijk geput uit de hoop dat my vergund
+zal wezen ter-zyner-tyd een en ander bytebrengen ter verschooning
+van den ouden Regent, met wiens pozitie, hoezeer door eigen schuld
+veroorzaakt, ik evenwel diep medelyden gevoel.
+
+_De Adsistent-resident van Lebak_, Douwes Dekker.
+
+
+Er was nog een oorzaak voor de spoed, waarmede deze aanklacht werd
+verzonden: de mededeeling van de weduwe van zijn voorganger, dat ze
+overtuigd was dat haar man vergiftigd was door den schoonzoon van den
+Regent [9]. Vrees voor de veiligheid van zijn gezin heeft hem bizonder
+strenge maatregelen tegen den regent doen voorstellen. Want lukte het
+den regent zijn aanklagers te nopen de aanklachten in te trekken,
+dan zou hijzelf een mal figuur slaan, maar wat erger was, hij zou
+met machteloosheid geslagen zijn om de inlanders verder te beschermen.
+
+Door het gevoel van eigen onveiligheid was zijn opwinding nog
+gestegen. Dan komt eerst een briefje van den resident, om hem tot
+kalmte te vermanen, daarna de resident in hoogsteigen persoon. Deze
+ambtenaar was een karakter juist tegengesteld aan dat van zijn
+assistent-resident. Kalm, zakelijk was hij en in alle opzichten voelt
+hij zich _ambtenaar_. Hij voelt zich verantwoordelijk voor de daden
+van zijn ondergeschikte ambtenaren, en hij duldt geen zelfstandig
+optreden. Wel erkent hij de nobele gevoelens, die D. D. bezielen, maar
+hij ziet ook de practische moeilijkheden om dit idealisme in daden om
+te zetten. Hij is nuchter man van de praktijk; in Dekkers oogen is hij
+de incarnatie van het verfoeilijke ambtenarendom. Wat hij met heel
+zijn ziel verfoeit is het ambtelijk _schipperen_, met de bedoeling
+in de gunst te komen te Batavia. Wat ongunstig is wordt niet gemeld
+of verzacht: een gekunsteld optimisme wil de wantoestanden niet zien
+of vergoelijkt ze, omdat 't altijd zoo geweest is, omdat 't elders
+nog erger is! D. D. doorzag dit stelsel en wil er niet aan meedoen.
+
+Als de resident hem verzoekt de aanklacht in te trekken, weigert
+hij. Als de resident er dan toe overgaat om de gegrondheid der gedane
+klachten nader te onderzoeken en hem verzoekt de getuigen op te roepen,
+opdat deze gehoord kunnen worden, weigert hij wederom, omdat hij de
+arme lieden, die hem zijn vertrouwen schonken, wil sparen.
+
+Hij spreekt de fiere woorden uit:
+
+"Resident, _ik_ ben adsistent-resident van Lebak, _ik_ heb beloofd
+de bevolking te beschermen tegen afpersing en geweldenarij, _ik_
+klaag den regent aan, en zijn schoonzoon van Parang-Koedjang, _ik_
+zal de gegrondheid mijner aanklacht bewijzen zoodra me daartoe de
+gelegenheid wordt gegeven die ik voorstelde in mijn brieven, _ik_
+ben schuldig aan laster, als mijn aanklacht valsch is!"
+
+De resident tracht tevergeefs hem van zijn verkeerde grondbeginselen
+af te brengen en zei dat hij zich genoodzaakt voelde de brieven onder
+de aandacht der regeering te brengen.
+
+Een maand lang wacht Dekker in uiterste spanning het antwoord van
+den Gouverneur-Generaal af.
+
+De Raad van Indië is niet te spreken over een ambtenaar, die alle
+ambtelijke vormen overboord gooit. Zoowel de resident, als de Raad
+van Indië, als de Gouverneur-Generaal zijn overtuigd van zijn goede
+bedoelingen, van zijn edele aandrift. De resident is er verre van de
+grieven tegen den regent vooruit als onmogelijk te verwerpen.
+
+De Raad van Indië vindt het echter onduldbaar, "dat het gezag van
+de hoofden van inlandsch en gewestelijk bestuur door het eigenzinnig
+opvolgen van dusdanige, zelfs edele aandrift worde in gevaar gebracht
+ten nadeele van het algemeen." Dit college wil hem ongeschikt voor den
+dienst verklaren, maar Duymaer van Twist redt hem met de overweging
+dat om zijn goede bedoelingen, zijn onvoorzichtige handelingen voor
+een verschoonende beoordeeling vatbaar zijn en wil trachten hem voor
+'t binnenlandsch bestuur te behouden.
+
+Het vertrouwen van D. D. op dezen Gouverneur-Generaal bleek dus
+niet misplaatst; hij was een man, die al getoond had er niet tegen
+op te zien hoofden en regenten te ontslaan, die zich aan knevelarij
+schuldig maken.
+
+Maar de regeering heeft ook rekening te houden met de gevoelens der
+inlandsche bevolking: de knevelende regent van Lebak, werd als Heilige
+vereerd door zijn mishandelde onderdanen. Maar D. D. heeft dit niet
+ingezien, hij werd door den Djaksa, den vijand van den Adhipatti, op
+een dwaalspoor geleid en geloofde vast, dat de bevolking op uitbarsten
+stond: westersche vrijheidsidealen, past hij toe op een oostersche
+bevolking: een tragisch misverstand! De overtuiging dat de bevolking
+zou opstaan vergrootte weer de spanning, waarmede hij het antwoord
+van den Gouverneur-Generaal afwachtte.
+
+Als dat antwoord komt is het een terechtwijzing: de Gouverneur-Generaal
+mist in hem "bezadigd overleg, beleid en voorzichtigheid", hij
+mist ook "begrippen van ondergeschiktheid aan zijnen onmiddellijken
+superieur". Vooral het feit, dat hij geen bewijzen heeft overgelegd
+en aan den resident volle opening van zaken geweigerd heeft, wordt
+streng gelaakt. Om deze redenen wordt D. D. ontlast van zijn functie
+te Lebak en voorloopig overgeplaatst naar Ngawi: daar zal het van
+zijn verdere handelingen afhangen of hij bij het binnenlandsch bestuur
+geplaatst zal kunnen blijven. Maar in het officiëele stuk geen woord
+van waardeering voor zijne edele gevoelens en goede bedoelingen!
+
+Dit koele ambtelijke oordeel over een zaak, die voor hem in de eerste
+plaats gemoedszaak was, heeft hem smartelijk getroffen, heeft hem
+tot het uiterste geprikkeld. Zijn eigenliefde, zijn ijdelheid waren
+gekwetst: 't is hem onmogelijk op proef te dienen alsof hij zich
+slecht gedragen had. Zijn overijling--hij was nauwelijks een maand
+te Lebak toen de aanklacht verzonden werd--zijn negeeren van den
+ambtelijken weg, erkent hij niet als fouten; integendeel hij ziet
+nu duidelijker dan ooit, dat, wil hij zijn levenstaak volbrengen,
+hij geen _ambtenaar_ kan blijven: "En eindelijk ik zie in dat ik om
+een eind te maken aan al dat geknoei, geen ambtenaar moet wezen. Als
+ambtenaar staan er tusschen de Regeering en mij te veel personen die
+belang hebben bij 't loochenen der ellende van de bevolking".
+
+Maar hij blijft gelooven in den Gouverneur-Generaal, hèm wil hij
+spreken, "om nog tijdig voor dat arme volk iets te verrichten." Want
+Duymaer van Twist stond op het punt te vertrekken, en van zijn opvolger
+weet hij dat er niets te wachten valt.
+
+Onmiddellijk vraagt Dekker eervol ontslag uit 's lands dienst en
+vertrekt naar Batavia. Door ziekte en drukte van zijn aanstaand vertrek
+heeft Duymaer van Twist geen audiëntie meer verleend aan den eervol
+ontslagen assistent-resident, ondanks een zeer dringenden brief, dien
+Dekker hem nog den avond voor zijn vertrek deed toekomen: een klacht,
+dat Z. E. geen "tijd heeft kunnen vinden _om recht te doen_!
+
+Dit is zoo niet geweest! Een deftig gezin is daardoor tot den bedelstaf
+gebracht...
+
+Maar Uwe Excellentie heeft _gesanktioneerd_: HET STELSEL VAN MISBRUIK
+VAN GEZAG, VAN ROOF EN MOORD, WAARONDER DE ARME JAVAAN GEBUKT GAAT,
+en daarover klaag ik.
+
+Dat schreit ten hemel!
+
+Er kleeft bloed aan de overgegaarde penningen van uw dùs ontvangen
+indisch traktement, Excellentie!
+
+Nog éénmaal vraag ik om een oogenblik gehoor, zy het dezen nacht, zy
+het morgen vroeg! En alweder vraag ik dit niet voor my, maar voor de
+zaak die ik voorsta, de zaak van rechtvaardigheid en menschelykheid,
+die tevens de zaak is van welbegrepen politiek.
+
+Als Uwe Excellentie het met haar geweten kan overeenbrengen, van
+hier te vertrekken zonder my te hooren, het myne zal gerust zyn by
+de overtuiging al het mogelyke te hebben aangewend om de treurige,
+bloedige gebeurtenissen te voorkomen, die weldra 't gevolg zullen
+wezen van de eigenwillige onkunde waarin de Regeering wordt gelaten
+ten-opzichte van hetgeen er omgaat onder de bevolking."
+
+In dezen brief vinden we _twee_ dingen aangeroerd: het lot van eigen
+gezin èn het stelsel, waaronder de inlander gebukt gaat: maar het
+tweede is voor D. D. _hoofdzaak_. Dat _stelsel_ omver te werpen zal
+voortaan zijn levensdoel zijn en hij weet: als ambtenaar van het
+geldende régime kan hij niets bereiken.
+
+Zoo heeft Eduard Douwes Dekker in de weken in Lebak doorgebracht zijn
+levenstaak gevonden; en als we zijn Indische jaren overzien, dan valt
+het op, dat hij zich telkens de vraag stelde: welke grootsche taak
+is voor mij weggelegd, maar ook, dat hij in den inlander steeds _den
+mensch_ heeft geëerd. In Natal waren inlandsche hoofden zijne vrienden,
+hij komt op voor de hongerende arbeiders in de pepertuinen en geeft den
+raad hun werklust aan te wakkeren, door een meer "lachend verschiet"
+voor ze te openen.
+
+Toch ging in Menado zijn hart er naar uit: de armen van Europa
+wel te doen, alle arme kinderen in Europa St. Nicolaas te doen
+houden. Daarvoor had hij toen duizenden, neen millioenen noodig. Aan
+arme, laat staan geknevelde en mishandelde oosterlingen dacht hij
+niet, al _wist_ hij, dat ze er waren. Telkens opnieuw hoopt hij als
+_schrijver_ naam te maken; ook bij zijn komst te Lebak maakt hij
+plannen om geregeld zijn denkbeelden op papier te ontwikkelen en
+Tine meende, dat dat eens gedrukt zou worden en dan zou men zien,
+wie haar man was!
+
+Maar nu is dit alles verdrongen door het alles overheerschende,
+in enkele weken hem bewust geworden doel: het regeeringsstelsel van
+Insulinde ten bate van den Inlander om te zetten.
+
+
+
+
+DE MAX HAVELAAR.
+
+
+Tusschen de daad van Lebak en het verschijnen van _Max Havelaar_
+liggen vier jaren, jaren, waarin D. D. met zorgen en gebrek
+geworsteld heeft. Alle moeite om een werkkring op Java te vinden
+waren vergeefs. In zijn _Ideën_ vertelt hij hierover het volgende:
+"Het lag in de rede dat ik pogingen aanwendde om in afwachting van
+'t herstel mijner verbroken carrière in 't leven te blijven. Terstond
+alzoo meldde ik mij overal aan om werk, zonder iets te gering te
+achten. Ik concurreerde met jonge lieden, met kinderen, met baren,
+overal werd ik afgewezen. Men kan toch een op verzoek ontslagen
+Adsistent-Resident niet aan klerks werk zetten. Bovendien ik was
+te knap.
+
+Ik geloof dat weinigen zoo bittere vruchten oogsten van hun
+onbekwaamheid, als mij m'n knapte heeft opgebracht."
+
+Ook zijn pogingen om een rijstpelmolen te huren mislukken. Zijn
+brieven aan Tine worden somber en mistroostig. Het blijkt, dat de
+familie van zijn vrouw hem tegenwerkt: zijn schulden zijn een welkom
+wapen, vooral de schuld aan een paar tantes, die D. D. jarenlang met
+belangrijke bedragen gesteund had, en van wie hij in zijn verloftijd
+geld geleend had.
+
+Zijn broeder Jan stelt hem ten slotte na een jaar vruchteloos zoeken
+in staat naar Holland te reizen om daar te trachten weer in den zadel
+te komen.
+
+Om de vele schulden in Holland tijdens zijn verloftijd gemaakt
+durft hij daar niet terug te keeren. Zoo reist hij langzaam: blijft
+eenigen tijd te Marseille, in Duitschland onderweg beleeft hij tal van
+avonturen: soms is hij slechts toeschouwer, maar vaak ook treedt hij
+op als redder. In zijn later werk vinden we talrijke herinneringen
+aan deze periode, o. a. de geschiedenissen van Adèle Pluribus en
+de Sainte Vierge. Hij beleeft veel en hij schrijft. Indië laat hem
+niet los: in Kassel sluit hij een innige vriendschap met Ottilie,
+voor wie hij _Saidjah's lied_ in het Maleisch, en het Duitsche vers:
+_Mein Kind da schlägt die neunte Stunde_ dicht. Later schrijft Ottilie
+hem, hoeveel stukken in _Max Havelaar_ ze herkend heeft.
+
+In het najaar van 1857 komt hij te Brussel aan. Daar leefde hij in
+een kleine herberg, waar zijn broeder bij zijn terugkomst uit Indië
+een maandenlangen achterstand voor hem aanzuiverde.
+
+Daar schrijft hij in het begin van 1858 zijn langen brief aan
+Duymaer van Twist, een brief, dien hij pas na de verschijning van
+_Max Havelaar_ in 1860 heeft uitgegeven. In dezen brief schetst hij
+uitvoerig de gebeurtenissen die tot het aanklagen van den regent
+en tot zijn ontslag nemen hebben geleid: hij richt zich tot Van
+Twist als mensch tot mensch, legt hem de nood van zijn gezin bloot,
+deelt hem mede, dat 't hem nog niet gelukt is een ander middel van
+bestaan te vinden, zoodat "de schipbreuk van m'n leven totaal is. Ik
+ben armer dan de armste daglooner. Het papier waarop ik schrijf
+is geborgd. Meermalen heb ik geen plaats om het hoofd ter ruste
+te leggen. Mijn vrouw en kinderen heb ik moeten opdragen aan het
+medelijden mijns broeders." Hij vertrouwt op Van Twist als eerlijk
+man, hij moge geen Gouverneur-generaal meer zijn, hij herinnert hem
+er aan dat het geweten niet afhankelijk is van verplaatsing of ontslag.
+
+Hij eindigt zijn brief met het verzoek zijn stuk met bijdragen
+(hierbij zijn stukken, die hij geweigerd had aan den resident van
+Bantam over te leggen) aandachtig te lezen, om hem naar aanleiding
+daarvan te steunen in zijn pogingen om _op de meest eervolle_ wijze
+weder te mogen intreden in Nederlandsch-Indischen dienst. En hij
+besloot den brief met de fiere woorden: "Maar, Excellentie, anders
+dienen dan ik diende te Lebak, kan ik niet."
+
+Op dezen brief kwam geen antwoord.
+
+In het voorjaar van 1858 komt Tine met de twee kinderen in Europa:
+een paar maanden na Dekkers vertrek uit Indië was Nonnie geboren. Zij
+ontmoeten elkaar in Luik, maar het wordt een kommervol samenzijn. Ten
+einde raad aanvaardt Tine met de kinderen van uit Antwerpen de reis
+naar Den Haag, naar hare zuster, zonder een cent op zak. Een herbergier
+in Rotterdam, dien haar man uit zijn verloftijd kende, schiet haar 't
+geld voor om de boot vanaf Antwerpen te kunnen betalen, haar zuster
+scheept haar af met een maal eten en f 20, waarvoor ze kan reizen
+naar haar zwager Jan, die te Brummen een buiten had betrokken. Daar
+vindt ze voorloopig een thuis. Het rampzalige leven vol armoede en
+onzekerheid is ook voor háár begonnen; voor haar was dit nog moeilijker
+dan voor haar man, omdat op haar de zorg voor de twee jonge kinderen
+rustte. Maar alle ontberingen en zorgen en het ontzenuwende wachten
+op het slagen van zijn pogingen, heeft ze met heldhaftig vertrouwen
+op zijn goed recht, op zijn genialiteit gedragen. In de eerste jaren
+van Dekkers literair succes, als uitzicht op herstel zijner carrière
+telkens wordt gewekt om weer te worden teleurgesteld, worden beider
+financieele zorgen verlicht door de hoop, dat weldra recht gedaan
+zal worden, zoodat ze hun schulden betalen en onbezorgd zullen
+kunnen leven.
+
+Van het vertrek van Lebak af heeft Tine een vast vertrouwen gehad in
+de groote begaafdheid van haar man. Eéns vertrouwde zij, zou hij zich
+uiten, zou openbaar worden _wie_ haar man is.
+
+Maar de familie deelt dit geloof niet: hare zuster dwingt haar tot
+het schrijven van een brief, waarin ze verklaart zich van hem af te
+scheuren en dat ze als vreemde menschen ieder hun weg moeten gaan. En
+haar zwager Jan juicht het plan toe, dat zij in Indië zal trachten
+zich een positie te scheppen. Dekker trekt weer naar Brussel, diep
+terneergeslagen door hare brieven: in een herberg, waar hij een jaar
+tevoren had gewoond en zich goede vrienden had gemaakt wordt hij met
+open armen ontvangen. Om geld wordt hij er niet lastig gevallen. Hij
+koopt een lampje om 's avonds te schrijven: vele brieven schrijft
+hij er aan Tine, en dan neemt hij zijne schrijverij weer op. _De
+Eerlooze_ wordt overgewerkt: hij hoopt een contract om stukken te
+leveren als het slaagt. Daar hij later misschien weer in betrekking
+zou kunnen komen, wil hij zijn naam niet op de affiches hebben en
+hij noemt zich _Multatuli_. Het stuk moet dien naam bekend maken,
+want hij wil zich een kring scheppen, die zijn partij zal opnemen in
+de kwestie van Lebak.
+
+Dit plan neemt einde September vaster vormen aan. Hij zal een boek
+maken en dat boek moet er hem bovenop helpen: hij "zal de lezers
+aangrijpen, zooals ze nooit aangegrepen zijn." Het is in den vorm van
+een vertelling, een roman, schrijft hij aan Tine, maar de regeering
+"zal het moeten opvatten als een beroep aan het Nederlandsche volk
+tegen alle de beroerdheden van het bestuur."
+
+Van den beginne af is zijn bedoeling tweeledig: zichzelf er boven op
+helpen en tevens opkomen voor het recht van den inlander. Dit was ook
+de grondtoon van zijn brief van 1858 aan den Gouverneur-Generaal in
+ruste, het zal de grondtoon blijven van _Minnebrieven_ en _Ideën_. Hij
+vereenzelvigt zich met den inlander; door zijn principieele ontslagname
+heeft hij _zijn_ zaak en die van den inlander onverbrekelijk verbonden:
+te "strijden voor die arme verdrukten (heeft hij zich) voor roeping
+gekozen."
+
+Binnen een maand is het boek af: wel bekroop hem dikwijls twijfel
+aan de waarde van zijn werk, maar tenslotte houdt de vreugde in zijn
+werk de overhand. Juichend schrijft hij 13 October 1859, dat zijn
+boek af is!
+
+D. D. heeft een goeden kijk op zijn boek gehad: inderdaad maakte het
+hem in enkele maanden tot een beroemd man. Het viel niet alleen buiten
+alle in Holland beoefende genres, ook de strekking was nieuw. Tendens
+romans waren ook in ons land tot vervelens toe geschreven; nooit
+echter was uit verontwaardiging en geestdrift een kunstwerk geboren
+van zoo zuiver gehalte als de _Max Havelaar_. Het houdt in geen
+enkel opzicht verband met de Hollandsche letterkunde van den dag;
+het beteekent een nieuw tijdperk in onze letteren. Geen wonder. Waar
+de schrijver zich geestelijk buiten Hollandsche invloeden om had
+gevormd en bij voorkeur genoot van de groote geesten der Europeesche
+Romantiek. Geen slaafsch navolger werd hij van Rousseau noch van Heine,
+van Scott noch van Victor Hugo. Het typisch Hollandsche leefde ook
+in hem: de geest van Wolff en Deken is verwant met den zijne. Maar
+hij had in Indië ruimer leeren voelen en denken, dan in het Holland
+dier dagen gewoonte was. Zijn scherpe satire, zijn fonkelende humor,
+zijn gloeiende verontwaardiging klonken als ongekende klanken in de
+aan bezadigder uitingen gewende Hollandsche ooren. Koloniale kwesties
+waren nog nooit tot het terrein der letteren doorgedrongen. En nu
+deed dit meesleepende boek alle Hollandsche harten opeens opengaan
+voor de arme Javaansche bevolking.
+
+_Max Havelaar_, evenals alle werken van Multatuli, is een boek
+van scherpe tegenstellingen: met meesterlijken humor weet hij
+deze tegenover elkaar te stellen, zoodat de eigenaardigheden van
+beide kanten elkander scherp belichten. In het eerste hoofdstuk al
+Droogstoppel en Sjaalman. Het heele boek is gebouwd op de tegenstelling
+tusschen den nuchteren zakenman, voor wie Indië met zijn cultures
+louter een complex geldelijke belangen vertegenwoordigt, en den
+mensch, Max Havelaar, die in de bevolking van Insulinde menschen en
+broeders heeft gevonden, die onder bitter onrecht gebukt gaan en die
+hij helpen wil.
+
+Batavus Droogstoppel is het kostelijk type van den nuchteren Hollander,
+voor wie niets bestaat buiten zijn zakenwereld en geldmaken, dan een
+stel conventioneele begrippen over fatsoen, moraal, godsdienst en
+politiek. Door zijn nuchterheid is hij ongevoelig voor geestelijk
+en artistiek genot, maar ook het onechte en opgeschroefde van
+sentimenteele romans en verzen, van rhetorische vaderlandsliefde
+bespeurt hij onmiddellijk: zoo kan zijn kritiek soms goed raak
+zijn. Hij waardeert zijn medemensch naar zijn materieel succes in de
+wereld: geestelijke rijkdom kan hij niet waardeeren. Als hij zijn ouden
+schoolmakker Sjaalman ontmoet, heeft hij spijt over de hernieuwde
+kennismaking als hij diens kale kleeren te laat opmerkt. Zijn
+ouden rijken schoolmakker vraagt Sjaalman om hulp voor het uitgeven
+van een boekdeeltje: makelaar in verzen, zucht Droogstoppel. Hulp
+hierbij komt opdagen in den persoon van een Duitsch volontair op
+zijn kantoor: Ludwig Stern. Deze is romantisch en sentimenteel; hij
+brengt Droogstoppels dochter 't hoofd op hol met verzen van Heine,
+waarvan Droogstoppel een vermakelijke analyse zal leveren. Stern zal
+een boek samenstellen uit de gegevens van Sjaalman's pak en om de
+soliditeit te verhoogen lascht Droogstoppel af en toe een hoofdstuk in.
+
+De tegenstelling Sjaalman--Droogstoppel beheerscht zoodoende het
+heele boek: de tegenstelling Hollandsche rijkdom--Javaansche ellende
+wordt steeds scherper belicht. De schuld hiervoor treft de regeering,
+die het uitzuigen der inlandsche bevolking door inlandsche grooten
+en Hollandsche ambtenaren en industriëelen duldt. Het optreden van
+Havelaar is een doorloopende aanklacht tegen het koloniaal bewind. De
+voorschriften, de reglementen zijn voortreffelijk, maar de toepassing
+bederft alles. Tegen den ambtelijken leugen komt Havelaar op. Hij
+brengt de tegenstelling aan het licht tusschen theorie en praktijk
+in koloniaal bewind, tusschen den _ambtenaar_ en den _mensch_: en
+hij is het slachtoffer, de martelaar zijner overtuiging.
+
+De geschiedenis van Havelaars ambtenaarsloopbaan en van 't gebeurde
+te Lebak wordt meegedeeld door Stern, een bewonderaar van Heine:
+niet de nuchtere, kritische Droogstoppel, maar de romantische Stern
+verhaalt de gebeurtenissen.
+
+Dit is een bekentenis, zij het dan een ongewilde: Havelaars carrière
+is die van D. D., maar romantisch getint wat de bizonderheden aangaat:
+het ravijn achter Havelaars erf bestaat niet, de toespraak tot de
+hoofden van Lebak is nooit gehouden, de verre nachtelijke tochten
+heeft D. D. niet ondernomen. Daar hij in die streek onbekend was met
+de wegen, zoowel als met de taal, terwijl hij zich buitengewoon slecht
+kon oriënteeren, is dat een onmogelijkheid.
+
+Bovendien, zoo hij werkelijk zoo'n tocht had gemaakt, alléén in den
+tropischen nacht, dan zou de beschrijving er van zeker niet ontbroken
+hebben in Sjaalman's pak! Zijn voorganger echter maakte wel zulke
+excursies: het was een volkomen geoorloofde dichterlijke vrijheid,
+om ze op Havelaars rekening te stellen.
+
+Slijmering is niet het portret van Brest van Kempen, den resident van
+Bantam: Slijmering is geworden tot het type van den door D. D. gehaten
+_ambtenaar_, ook is Dekkers voorganger niet vergiftigd, al was
+hij zelf vast overtuigd van het tegendeel. En zelf erkent onze
+schrijver, dat Saïdjah geen historische persoon is, dat hij die
+inlandersliefde sterk idealiseerde. Deze idylle berust niet op diep
+meeleven met den inlander, het is "literatuur": deze aandoenlijke
+geschiedenis van de verstoorde liefde van twee reine jonge kinderen
+in de tropen behoort tot de sfeer van _Paul et Virginie_. Zoo dicht
+de van conventie afkeerig geworden Europeaan zijn liefdesverlangen
+om tot de geschiedenis van _natuurmenschen_. Saïdjah's lied onder
+den ketapan heeft D. D. gedicht onder den indruk van zijn romantische
+liefde voor Ottilie te Cassel, niet in de tropen! Maar al blijkt het
+uit allerlei gegevens, dat _Max Havelaar_ nauw samenhangt met de
+Europeesche literatuur, dat allerlei episodes verdicht zijn, toch
+tast dit in geenen deele de strekking van het boek aan. Hiertegen
+waarschuwt de schr. in deze woorden:
+
+"En aan sommigen die misschien beweren dat ik _Saïdjah_ en zyn liefde
+heb geïdealiseerd, moet ik vragen hoe ze dit weten kunnen? Slechts zeer
+weinig Europeanen immers achten het de moeite waard zich neertebuigen
+tot waarneming der aandoeningen van de koffi- en suikerwerktuigen die
+men 'inlanders' noemt. Doch al ware hun aanmerking gegrond, wie zulke
+bedenkingen aanvoert als bewys tegen de hoofdstrekking van mijn boek,
+geeft mij een groote zegepraal. Want ze luiden, vertaald, 'het kwaad
+dat gij bestrydt, bestaat niet, of niet in zoo hooge maat, _omdat_
+de inlander niet is als uw _Saïdjah_... er ligt in de mishandeling
+der Javanen geen zoo groot kwaad als daarin liggen zou wanneer ge uwen
+_Saïdjah_ juister geteekend hadt. De Soendanees zingt zulke liederen
+niet, bemint zoo niet, gevoelt zoo niet, en dus...'
+
+"Neen, Minister van Koloniën, neen, Gouverneur-generaal in ruste,
+niet dàt hebt gij te bewijzen! dat de bevolking niet mishandeld
+wordt, onverschillig of er sentimenteele _Saïdjahs_ onder de bevolking
+zyn. Of zoudt ge durven beweren buffels te mogen stelen van lieden die
+_niet_ beminnen, die _geen_ droefgeestige liedjes zingen, die _niet_
+sentimenteel zijn?"
+
+Havelaar komt in Lebak met het vaste voornemen met de ambtelijke sleur
+te breken en zijn ideaal van rechtvaardig bestuur door te voeren;
+hij zal de redder zijn van de geknevelde inlanders, die zich aan
+hem toevertrouwen. En als hij genoodzaakt is zijn ontslag te nemen,
+dringen de stumperds zich om hem heen, met moeite beweegt hij ze rustig
+naar hun dessa's terug te keeren, al zijn welsprekendheid is noodig
+om oproer te voorkomen... Ook dit is fictie, al meende D. D. vast
+en zeker dat het werkelijkheid was; nooit heeft hij begrepen, dat
+hij het tragisch slachtoffer van de veete tusschen regent en djaksa
+geworden is. Hij _voelde_ in zich den drang den inlander te bevrijden,
+en hij meende, dat deze dat besefte, hem daarom aanhing en vertrouwde;
+zijn idealisme, zijn ijdelheid waren hierdoor gestreeld. Ook deze
+menschelijke zwakheden hebben meegedaan, maar wie deze alléén wil
+laten gelden, doet èn aan het boek en aan den persoon van D. D. groot
+onrecht. Menschelijke daden moeten als een mengeling van het groote
+èn kleine begrepen worden. Dekker heeft zich de beschermer der
+bevolking _gevoeld_; dat is de realiteit, waardoor de daad zijner
+ontslagname gedragen wordt. De inlanders hebben hier niets van beseft,
+'t is totaal aan hen voorbijgegaan. D. D. is in Lebak vergeten,
+maar de regent wordt er als een heilige vereerd. En desondanks,
+omdat zijn gevoel zuiver en zijn verontwaardiging echt waren, is zijn
+aanklacht verstaan en tot hart en geweten van het Nederlandsche volk
+doorgedrongen, zuivere menschenliefde overstraalt alle menschelijke
+zwakheden, en stempelt de daad van Lebak tot iets groots.
+
+Het machtig idealisme van Havelaar is boven de tegenstelling
+van Hollandsche geldzucht en inlanderslijden uit; hij ziet de
+verzoening. Maar dan moet Holland zich herzien: 't enghartig fatsoen,
+het conventioneele geloof moeten tot menschelijker opvattingen worden
+vernieuwd. De uitbuiting van mensch door mensch, van volk door volk,
+moet plaats maken voor het besef van recht en rechtvaardigheid, door
+de Fransche revolutie in Europa gewekt; de uitbuiting zal verdwijnen
+wanneer de verteedering des harten en de verbroedering aller menschen
+door Rousseau en de romantici gepredikt, ook het Hollandsche volk in de
+ziel zullen grijpen. Deze wereldbeschouwing heeft Havelaar in praktijk
+gebracht: hij is in Indië gestuit op de ambtelijke sleur, in Holland
+op droogstoppelig eigenbelang, op conventioneele levensbeschouwing.
+
+D. D. de eervol ontslagen ambtenaar, heeft geen succes gehad, toen
+hij zijn zaak bracht voor het Nederlandsche volk, maar _Max Havelaar_
+heeft het op den duur gewonnen. Dit gloedvol geschreven boek opent
+niet alleen een nieuw tijdperk in onze letteren, maar ook in onze
+koloniale geschiedenis.
+
+In de zaak van Lebak is recht gedaan, al is 't dan niet gebeurd op
+de eclatante wijze, als D. D. gewenscht had. Eenige mindere hoofden,
+w.o. de dief van Saïdjah's buffel, werden afgezet en de regent kreeg
+een scherpe vermaning: de man was _te_ gezien bij de bevolking,
+dan dat de regeering hem krasser dorst aanpakken!
+
+
+"Het zal als een donderslag in het land vallen," voorspelt hij aan
+Tine. En hij draagt het op aan zijne trouwe lieve Tine met enkele
+ontroerende Fransche zinnen, over het zware lot van de vrouw van
+een dichter.
+
+Onder het overschrijven, op een onverwarmd kamertje in October-en
+Novemberkou, krijgt hij hoe langer hoe meer pleizier in zijn boek:
+"'t is een geheel nieuw genre, dat op niets lijkt,--'t lijkt: op mijn
+toasten. Humor, gevoel, scherpte, alles dooreen, men weet niet of men
+lachen of schreien moet." Zijn tooneelstuk vindt hij heel kinderachtig,
+maar door het boek zal hij in drie maanden de held van den dag zijn.
+
+In schrijven krijgt hij pleizier: hij hoopt van letterkunde te
+kunnen leven!
+
+Door bemiddeling van een broeder van het rozekruis, een tak van de
+orde der Vrijmetselaars, kwam het manuscript in handen van Jacob van
+Lennep, den toen zoo populairen romanschrijver. Als hij het gelezen
+heeft is hij vol geestdrift over _Max Havelaar_. Door zijn broeder Jan
+wordt D. D. in staat gesteld in Holland te komen om over de uitgave te
+onderhandelen. Hij is in tweestrijd welken kant uit te gaan: in Holland
+schrijver te worden, of een betrekking in Indië te aanvaarden. Maar
+dan wil hij minstens resident worden en de Ned. Leeuw krijgen! Zijn
+hart gaat uit naar het auteurschap--hij heeft wel honderd boeken
+in zijn hoofd, zijn schulden wijzen hem naar Indië! Maar dit zijn
+voorloopig nog vage toekomstverwachtingen.
+
+Van Lennep vindt het boek "bliksems mooi", maar ook zéér
+gevaarlijk. Hij wil trachten de uitgave te voorkomen. En D. D. blijkt
+hiertoe te vinden, mits hij weer benoemd wordt, zoodat zijn benoeming
+een rehabilitatie is: ze moet een politieke beteekenis hebben.
+
+Al zijn invloed van conservatief kamerlid wendt Van Lennep bij
+den minister aan om D. D. een betrekking te bezorgen ten einde het
+verschijnen van het opzienbarende boek te voorkomen. Hij gebruikt zelfs
+dit boek, om het ministerie te dwarsboomen met zijn spoorwegplannen,
+die voor Amsterdam niet voordeelig zijn. Door de politieke besprekingen
+en het enthousiasme van Van Lennep, begon Dekker hooger eischen te
+stellen: niet resident, neen Raad van Indië wil hij worden: en Van
+Lennep ondersteunt zijdelings ook dezen eisch bij den minister. Meer
+dan een eervolle, onafhankelijke en winstgevende betrekking in
+West-Indië wil de minister echter niet aanbieden en dit wijst
+D. D. hooghartig van de hand.
+
+Door de politieke actie van Van Lennep gesterkt, meent hij iets beters
+te kunnen krijgen, als zijn boek verschijnt. De minister is minder
+bang hiervoor, dan Van Lennep, die het veiliger vindt, dat D. D. in
+Indië handelt, dan in Holland spreekt.
+
+Rochussen zinspeelt echter op diens minder goede reputatie, maar
+Van Lennep weerlegt flink al deze lasterpraatjes: het is hem bekend,
+dat zijn broeder hem steunt, hij heeft de aandoenlijkste bewijzen,
+dat zijn vrouw hem innig aanhangt, en de tantes, aan wie hij geld
+schuldig is, had hij te voren mildelijk geld gegeven. Er blijft dus
+niets over van de verhalen, dat hij tantes oplicht en dat zijn vrouw
+van hem wil scheiden; het eenige, wat men tegen hem kan inbrengen is
+zijn excentriciteit en zijn schulden. Van Lennep was zeer onder de
+bekoring van D. D.'s boek en persoonlijkheid, maar dit verhinderde
+niet, dat hij als behoudend, aristocratisch Hollander het gevaar,
+dat hij van een openlijk optreden duchtte, wilde neutraliseeren. Wel
+wil hij de regeering inlichten en aansporen om recht te doen, maar van
+volksopwinding is hij afkeerig. Als de minister niet geneigd is een
+post in Oost-Indië aan te bieden zal de _Max Havelaar_ gedrukt worden.
+
+Als de gevreesde spoorwegwet is afgestemd, heeft Van Lennep het boek
+niet meer noodig als politiek wapen. Hij vreest voor de uitwerking van
+dit geestelijk buskruitvat en hij doet wat hij kan om de uitwerking
+te verzachten. Hij stelt D. D. door een ruim voorschot in staat zich
+met zijn gezin in Brussel te vestigen en zorgt zelf voor de uitgave.
+
+In Mei 1860 verschijnt _Max Havelaar_ en maakt een buitengewonen
+opgang. De schitterende litteraire vorm wekt bewondering--de
+geschiedenis der mishandelde inlanders ontroering.--D. D. reist naar
+Holland. Uitgevers, journalisten, politici verdringen zich om hem. En
+hij merkt spoedig, dat aan de uitgave te weinig publiciteit wordt
+gegeven, dat de prijs te hoog is, dat er veel te weinig exemplaren
+naar Indië worden gestuurd. Voor zijn _zaak_ acht hij een volksuitgave
+dringend noodig, maar hiervoor is Van Lennep niet te vinden en nu
+blijkt het hem, dat Van Lennep zich als eigenaar van zijn boek
+beschouwt. Op handige wijze had deze aan den niets vermoedenden
+schrijver een briefje weten te ontlokken met de verklaring dat
+hij "het kopyregt over _Max Havelaar_ aan Mr. J. van Lennep had
+afgestaan." D. had alleen _bedoeld_ zijn weldoener in staat te
+stellen met een uitgever te accordeeren, maar Van Lennep meende aan
+de rust van het land verplicht te zijn op grond van het briefje in
+vol vertrouwen geschreven _zijn_ eigendomsrecht op D. D.'s boek te
+handhaven, tot zelfs voor het gerecht toe, en D. D. te verhinderen
+een volksuitgave het licht te doen zien. Deze eigengerechtigde
+handelwijze kwam voort uit vrees voor onrust, voor volksbewegingen:
+zeer merkwaardig is het, dat Van Lennep dezelfde volksuitingen vreesde,
+die D. D. hoopvol verwachtte van zijn boek. Van het eerste oogenblik
+af heeft Van Lennep D. D. als "een gevaar" beschouwd, dat hij zal
+trachten te neutraliseeren. Onder zijn enthousiasme verborg hij een
+dubbelhartigheid die hem tot de onverdedigbare daad heeft verleid,
+zich tusschen een auteur en zijn werk te plaatsen. De tegenwerking
+van den man, in wien hij zijn eersten helper had meenen te vinden
+heeft D. D. diep gegriefd en bitter gestemd.
+
+Als de regeering laks blijkt, is juist al zijn hoop op een
+volksbeweging gevestigd: en in het algemeen enthousiasme meende hij
+het begin daarvan te beleven. Van Lennep's tegenwerking heeft deze
+illusies vernietigd en een verbittering in zijn gemoed gewekt, die
+zijn verder leven vergiftigd heeft. Uit zijn houding tegenover Van
+Lennep blijkt zijn onevenwichtigheid: eerst weigert hij hooghartig
+geld voor _Max Havelaar_ in ontvangst te nemen, maar gebogen door
+geldgebrek, vraagt hij enkele jaren later om die som: "Mijne vrouw en
+kinderen lijden gebrek!" En Van Lennep is dadelijk hiertoe bereid,
+mits D. D. openlijk de beschuldiging terugtrekt, als zou hij, Van
+Lennep, op zijn boek hebben gespeculeerd. En hij doet het en dankt
+Van Lennep nog voor den innemenden toon van zijn brief... Op meer
+dan gerechtvaardigde verontwaardiging volgde een onware en daarom
+onwaardige beschuldiging in de _Ideën_, in _Over Vrijen arbeid_, en
+daarop dit haast onderworpen-vriendelijke briefje. Wel is D. D. een
+vat vol tegenstrijdigheden.
+
+Zijn zenuwgestel is door deze geschiedenis zeer geschokt: eerst de
+afwachting, daarna de opwinding over het succes van zijn boek en toen
+de woedende verontwaardiging over den afloop van het proces over 't
+auteursrecht, hebben zijn zenuwen tot het uiterste gespannen. Daarbij
+komt, dat hij de rust zijner huiselijke omgeving mist, daar hij
+steeds meer een zwervend leven gaat leiden. Het geregeld verblijf in
+hotels en koffiehuizen en het impulsieve weldoen verslinden bovendien
+veel geld, zoodat geldzorgen, ook in tijden, dat hij met schrijven
+verdient, aan de orde van den dag blijven. Met korte tusschenpoozen
+van enkele maanden, soms slechts van enkele weken, leeft hij van
+Tine gescheiden. In den verloftijd en later op de langzame terugreis
+uit Indië ontwikkelt zich bij hem een onweerstaanbare drang tot
+het bohême-leven. Vast werk heeft hij niet; de pogingen tot herstel
+zijner carrière, de besprekingen voor de uitgave zijner werken en de
+propaganda zijner denkbeelden houden hem telkens vast in Holland. Door
+geldgebrek, spanning en teleurstelling wordt herhaaldelijk zijn
+stemming om te schrijven gebroken.
+
+Tine blijft in Brussel, daar kan ze goedkooper leven, daar verbergt
+ze liever haar armoede. Maar hierdoor ontglipt haar ook den zachten,
+maar heilzamen invloed, dien ze op haar man uitoefende. Uit
+beider brieven spreekt een roerende liefde, die sterk blijft in
+allen tegenspoed. Met een heftig temperament als het zijne, zijn
+botsingen niet uitgebleven: hij kan haar soms bittere verwijten
+doen, als hij in een slechte stemming is. Maar door haar zachtheid,
+haar enthousiasme voor zijn denkbeelden en zijn levenstaak, wordt
+hij telkens ontwapend. Hij biecht haar alles op: ook zijn amoreuse
+avonturen. Zijne bekentenissen, dat hij "verliefd" is, gaan echter
+steeds gepaard met de warmste verzekeringen zijner trouwe liefde
+voor haar. Hij wil zichzelf èn haar suggereeren, dat ze boven een
+gewoon huwelijk staan, dat zij boven jaloezie verheven is. Maar Tine
+valt het moeilijk in deze verhoudingen mee te voelen met haar man:
+hare afkeuring is tusschen de regels harer brieven door te lezen. Het
+is dat rotsvaste vertrouwen op zijn genie, dat haar geduld en moed
+heeft gegeven gedurende de moeilijke jaren te Brussel. Tine heeft
+niet alleen met geldgebrek te kampen, maar ook met de lasterlijke
+praatjes harer rijke, orthodoxe familieleden. Deze vinden haar man
+met zijn schulden en zijn avonturen, die sterk vergroot en verdraaid
+worden rondverteld, compromittant. Dit temeer, als hij in geschriften
+vrije opvattingen over godsdienst en zedelijkheid gaat verkondigen.
+
+En deze laster verbreidt zich snel: de ongeloofelijkste verhalen
+doen de ronde. Zelf steekt hij hiermede den draak en geeft Tine deze
+boodschap aan broer Jan:
+
+"Zeg aan Jan dat ik gister een portemonnaie heb gestolen, een kind
+doodgetrapt, dat ik vanavond naar een hoerenhuis ga, en morgen
+mijn vader en moeder ga vermoorden, zeg hem dat ik bovendien, o
+gruwel! personeel ben, maar dat dit alles de vraag niet is. De vraag
+is of ik regt heb in de zaak van Lebak enz."
+
+Ook door deze lastercampagne tegen haar man wordt Tine's afkeer van
+Holland hoe langer hoe sterker.
+
+
+
+
+DE MINNEBRIEVEN.
+
+
+Door de drukte en opwinding over zijn zaak is hij zelden in de stemming
+om te schrijven. Op aandrang van redacties en uitgevers geeft hij
+enkele stukjes in de _Tijdspiegel_; zijne _Indrukken van den dag_
+verschijnen bij Thieme; op aandringen zijner politieke vrienden
+schrijft hij enkele krantenartikels en een Rotterdamsch uitgever weet
+hem te bewegen een stuk te schrijven ten bate van de slachtoffers van
+een banjir. In deze bladzijden, getiteld: "_Wijs mij de plaats, waar
+ik gezaaid heb_" tracht hij met statistische tabellen den Hollanders
+aan het verstand te brengen, welk groot belang zij bij Indië hebben;
+maar vooral wil hij de Hollandsche harten tot ontferming bewegen door
+een ontroerend beeld van het lijden van den inlander. Evenals Saïdjah's
+geschiedenis is ook de inlandsche idylle van 't feest ter eere van
+'n gedooden tijger, die door den banjir zoo wreed werd verstoord,
+sentimenteel. Al die feestvierenden hebben hun eigen vreugdevolle
+verwachtingen, en die spreken ze uit in de korte zinrijke regels van
+hun dichtspel: 't verlangen van de vrouw naar haar eerstgeborene,
+en dat van de bruid, de trots van den man op zijn klewang, op zijn
+snelrijdend paard; maar "sterker is de kracht van den stroom," riep een
+oud man die veel banjirs beleefd had. En dan komt de banjir en alle
+geluk, alle verwachting wordt weggevaagd en die hoopvolle menschen
+worden dan geschetst als lijken, lijken die dreigen met de pest,
+zegt de krant. "'t Zijn de lijken van _mensen_!" roept Multatuli.
+
+Zy voelden, hoopten, vreesden, als wy. Ze hadden aanspraak op
+levensgeluk als wy...
+
+
+Lezer, Nederlander, het waren _mensen_, die Javanen!
+
+
+En de overblyvende, die treurig staart op de verwoeste landstreek,
+en vruchteloos rondschouwt naar de plaats waar hy gezaaid heeft,
+is 'n _mens!_ En waar hy het lyk zoekt van z'n kind, krimpt hem het
+hart ineen, zoowel door de vreeze van niet te vinden wat hy zocht,
+als uit angst dat hy 't vinden zal. En waar hy slaagt in z'n droevig
+nasporen, snydt hem de wanhoop door de ziel, zooals dat wezen zou by
+_Uzelf_, lezers! wanneer _gy_ 't lyk vond van uw kind, van uw bruid,
+van uwe moeder...
+
+Die Javaan, is 'n _mens_, lezer!"
+
+
+Een beroep op 't menschelijk medegevoel is deze idylle, maar in de
+vrees, dat dit niet verstaan zou worden, besluit hij met een beroep op
+het welbegrepen _belang_ van den Hollander bij een dankbare gezindheid
+van den inlander.
+
+
+"De lyken daarginder zullen worden weggenomen. De lieve ryke natuur
+zal met haar groen kleed alles bedekken wat bloot lag, alles versieren
+wat verstoord werd. Gouden halmen zullen vredig ruischen op de graven
+der gestorvenen. Na jaren zullen de meisjes in de dorpen byeenzitten,
+en gretig luisteren naar de verhalen over den _banjir_. De ouden van
+dagen zullen de ellende schetsen die ze bywoonden of vernamen van
+hun ouders...
+
+
+Is 't u onverschillig, Nederlanders, Christenen, beschavers, hoe het
+slot zal luiden van die verhalen?
+
+
+Uw kleinkinderen zullen die mede aanhooren. Want de toekomst uwer
+kleinkinderen is in Indië. Is 't u onverschillig hoe zy zullen
+hooren spreken over hun voorvaderen? Is het u om 't even hoe _gy_
+zult genoemd worden in de _pantoens_ van het nageslacht? Wilt ge dat
+er op den aanhef:
+
+
+_Hard is de rots die er staat aan den ingang van het dorp_, een
+weerslag volge als deze:
+
+
+_Harder is 't gemoed van den blanken broeder aan de overzyde der zee?_
+
+
+Wilt ge dat?
+
+
+Of wilt ge dat de oude dorpspriester z'n hand zal leggen op het hoofd
+van uw kind, en tot hem zeggen:
+
+
+_Kom tot ons... zet u neder aan ons maal en neem uw deel van wat we
+hebben... want ik heb uw vaderen gekend!_
+
+
+En ten slotte, gy die zegt te weten dat er 'n onsterfelykheid is, en
+'n oordeel... gy die predikt dat dit leven 'n tyd is van arbeid om
+te geraken tot hooger staat... gy die beweert te gelooven dat u hier
+'n veld is aangewezen ter bebouwing waarop eenmaal 'n oogst zal te
+gaêren zyn, ryk of schraal naar de mate van uwen yver... u vraag ik
+of ge beschaamd wilt staan op de vraag die eens zal worden voorgelegd
+aan ieder Nederlander die _Indië_ zyn _eigendom_ noemde:
+
+
+		"WYS MY DE PLAATS WAAR GE GEZAAID HEBT."
+
+
+Voor de mentaliteit van 't Nederland dier dagen is het teekenend,
+dat dit stukje van den armen idealist f 1300 opbracht van de f 11000,
+die ons land naar Java zond.
+
+Dergelijke ondervindingen stemden D. D. bitter: hij vraagt zich af
+of zijn woord tevergeefs heeft geklonken, of Nederland evenmin recht
+wil doen als de Indische regeering. Door den geweldigen opgang, die
+zijn boek had gemaakt, had hij de stemming zoowel ten opzichte van
+zichzelf, als ten opzichte van den Javaan overschat.
+
+Niet alleen de Indische regeering, ook de regeerende kringen van
+Nederland, ook de burgerij, die in het onrecht berust, gaat hij
+aanvallen. En hij verwacht veel van de jongeren en van de vrouwen. Hun
+gezichtskring te verruimen, hun enthousiasme tot daden op te zweepen
+wordt nu zijn doel. Vooral jonge meisjes ontvlammen in geestdrift
+voor de idealen van Multatuli: ze bieden hem haar medewerking aan in
+zijn strijd, zonder zich bewust te zijn, waarin die hulp zou kunnen
+bestaan. Multatuli aanvaardt die hulp: die aanhankelijkheid doet hem
+goed. Zoo ontstaan tal van vriendschappelijke verhoudingen, die in
+vele gevallen amoureus getint waren. Tegenover hun omgeving is het
+hun eerste taak Multatuli's persoon en denkbeelden te verdedigen en
+als ze er toe in de gelegenheid waren hebben verscheidenen dezer
+vriendinnetjes hem financiëel op royale wijze bijgestaan. In den
+zomer van 1861 biecht hij aan Tine op dat hij vier amourettes heeft:
+voor zijn werk heeft hij behoefte aan jongeren, die hem met groote
+gehechtheid en overgave aanhangen.
+
+Veel sympathie heeft hij gevonden bij de kinderen zijner overleden
+zuster. De vader en stiefmoeder maakten zich al spoedig ongerust
+over de enthousiaste vereering van de negentienjarige Sietske en haar
+broertje voor de revolutionnaire idealen van hun oom.
+
+In den cirkelgang van 't eentonig meisjesleven met zijn kleine plichten
+en benepen vooruitzichten, viel Multatuli binnen als een meteoor. En
+op hem heeft de geestdrift van dit jonge meisje in de opwinding en
+toch betrekkelijke eenzaamheid van het hotelleven een groote bekoring
+uitgeoefend. Zelf klaagt de negentienjarige over haar lot in deze
+woorden: "Na 't zien van zoo'n tuin voel ik eerst regt hoe prozaisch
+mijn dagelijks bleekveldje is... och, je begrijpt me wel! Maar
+bekommer je daarover niet, want bij al die gêne en bekrompenheid
+is er iets heerlijks: ik mag denken wat ik wil, ik mag droomen wat
+ik wil, ik mag hopen wat ik wil, dàt kunnen ze mij niet verwijten,
+dat kunnen ze mij niet ontnemen. Dáárin kan niemand mij dwingen!" en
+later getuigt ze:... "Brieven en 't levende woord brachten me onder een
+begoocheling die me bezielde met een geloof, dat bergen verzetten kon."
+
+Steeds enthousiaster schrijft hij aan Tine over dit nichtje: Siet is
+mijn oogappel, Siet inspireert me. Zij is de eenige persoon die ik
+gebruiken kan als hulp om te schrijven, met Siet kan ik driemaal meer
+voortbrengen dan alleen. Hoewel Tine reeds aan zijn "caprices" gewend
+was, en hoewel haar stelselmatig werd voorgehouden, dat zij boven
+een gewoon huwelijk verheven moest zijn, heeft deze verhouding tot
+Sietske haar erg gehinderd. En hij kwam in een moeilijk parket, toen
+'t hoe langer hoe duidelijker werd, dat Tine niet dezelfde was als het
+beeld van de ideale, alles begrijpende en aanvaardende vrouw, dat hij
+in zijn brieven aan Ottilie, aan Sietske van haar had ontworpen. Zijn
+vriendinnetjes dwepen dan ook met Tine, verscheidenen hebben bij haar
+gelogeerd, en Sietske wil niets doen, dat Tine zou afkeuren. Hoewel
+vervuld van Sietske, toch blijft Tine de eerste: "Je weet heel
+goed dat ik dood ongelukkig zou wezen zonder jou, en je begrijpt
+heel goed het onderscheid tusschen eene caprice en de verhouding
+tusschen u en mij die oneindig inniger is," schrijft hij haar als
+antwoord op een verdrietigen brief, waarin ze hem verwijt, dat Siet
+hoogstwaarschijnlijk meer waarde voor hem heeft dan zij. Dergelijke
+bezwaren vindt hij "klein en niet in harmonie met alles." Op zijn
+aansporing gaat Sietske werken voor het examen voor onderwijzeres;
+zij moet zich ontwikkelen om hem van dienst te kunnen zijn.
+
+Sietske heeft zich door hare akten onafhankelijk gemaakt: ze heeft werk
+gevonden in Engeland, later in Indië. Als ze in Amsterdam is blijft
+ze haar oom helpen; hare vereering bekoelt, slaat om in antipathie,
+en dan is haar sympathie voor Tine, die haar geregeld had geschreven,
+toen ze in Engeland was: Tine begreep hoe ze daar met vele gedachten
+alleen stond.
+
+Onder den indruk van de hartstochtelijke vereering van Sietske is
+in den zomer van 1861 zijn scheppingsdrang plotseling opgevlamd: in
+enkele weken schrijft hij de _Minnebrieven_. Evenals in de dagen, dat
+hij _Max Havelaar_ schiep, geniet hij van zijn eigen schepping. Aan
+Tine schrijft hij: "Ik heb een stijl die ik zelf niet ken. Je zult
+zien, muziek en onweer. Ik maak mij tot den eersten schrijver van
+Europa.--Men erkent dat ik een omkeering maak in de literatuur. Ja,
+omkeeren is mijn métier!"
+
+De _Minnebrieven_ zijn in opzet en vorm ongelijk aan _Max Havelaar_,
+en evenzoo zullen ook de _Ideën_ en de _Millioenenstudiën_ weer een
+eigen vorm hebben. Ook in dit opzicht is Multatuli aan het _omkeeren_
+geweest. Na al de geijkte genres geeft hij aan iedere uiting van
+zijn geest een nieuwen vorm; _Max Havelaar_ was een roman, waarin
+'t romantisch verhalen met 't satirisch schetsen en pathetische
+pleidooien voor recht met fellen hoon afwisselen.
+
+De _Minnebrieven_ bestaan uit een reeks brieven, parabelen, politieke
+stukken en beschouwingen, soms zeer persoonlijk, dan weer zeer
+objectief van karakter: geen zijner werken beantwoordt zoozeer aan
+Multatuli's ideaal van methode, n.l. de afwezigheid van alle methode
+als dit boekje. Ieder onderdeel is de zuivere uitdrukking zijner
+stemming geworden: deze wisselingen van stemming in zijn strijd om
+recht, om vrijheid, die meer en meer een strijd werd tegen alle vormen
+van gezag, waarin de levende geest ten doode toe bekneld was, spiegelen
+zich in vorm en rhytme der minnebrieven af. De volle rijkdom van zijn
+geest en van zijn taalgenie is hier ontplooid in hooge ernst, bitter
+sarcasme en in zwevende, speelsche phantasieën. In dit schijnbaar
+onsamenhangende en grillige geschrift zit toch lijn, het is beheerscht
+door een gedachte: het vinden, verliezen en herwinnen van Fancy.
+
+De scherpe tegenstellingen tusschen 't zachte en 't bittere in
+zijn gemoed, zijn streven naar recht en zijn hoonen van alle gezag
+vinden in Fancy, in zijn dichterlijk schouwen hun hoogere eenheid
+en verzoening. Fancy geeft hem de kracht om de disharmonie in zijn
+innerlijk leven te overwinnen.
+
+De _Minnebrieven_ zijn geen _minne_brieven, of liever, 't zijn
+vergeestelijkte minnebrieven. De liefde voor Sietske, de briefwisseling
+met Sietske, de afkeer van haar stiefmoeder, zoowel als de liefde
+voor Tine en de kinderen en zijn Indisch streven vormen er den
+achtergrond van. Sietske is geïdealiseerd tot Fancy, maar Fancy doet
+zich in haar brieven aan Max voor als een gewoon meisje, dat voor
+haar examen leert, omdat hij anders te wolkerig schrijft, om begrepen
+te worden door meisjes, die _niet_ in de wolken wonen. Daarom vraagt
+Fancy aan Max om haar iets te _leeren_. Max biecht zijne zonderlinge
+liefdesgeschiedenis aan Tine op en zij moedigt hem aan, want Fancy is
+ook de steun in haar zwaar en moeilijk leven. Geboren uit de bekoring
+door Sietske op hem uitgeoefend, is dit boekje toch een apotheose
+voor Tine geworden: Tine wordt boven Max door Fancy tot vertrouwde
+uitverkoren. En in de inleidende bladzijden blijkt het, dat Tine
+Max' waarachtige Fancy is uit deze schoone passage: "Eene _vrouw_ is
+niets. Niets bij de optelling van lasten, maar veel, oneindig veel,
+ja _alles_, zoodra er sprake is van hulp en steun! Ik zou volstrekt
+geen pleizier hebben in gebrek lijden, als ik m'n vrouw niet had...
+
+O, ge weet niet hoe 'n vrouw liefheeft... ge kunt niet begrijpen,
+met hoe groote woekerwinst zij den man de indrukken weergeeft, die
+hij neerschreef in haar ziel! Kunnen de vrouwen het helpen dat zoo
+vele mannen daarin niets wisten neer te schrijven? Kan men oogst
+verwachten, waar niet gezaaid is... baring, zonder bevruchting?" En
+als het lot den man neerbuigt door smart, dan toont de vrouw de
+oogst van haar huwelijk als ze zegt: "Waarom weent ge? Hebt ge mij
+niet een schat te bewaren gegeven? Zie, hoe ik gewoekerd heb met het
+talent dat ge neerlaagt in mijn schoot. We zijn rijk, rijk in liefde,
+rijk in adel! _Ik_ heb bewaard wat gij weggaaft! _Ik_ heb gespaard
+en uitgezet met groote winst, wat door u werd verkwist! _Ik_ ben uw
+_huishoudster_ geweest, ja, de huishoudster uwer _ziel_!"
+
+
+Fancy is echter ook een verheerlijking van Sietske: maar Fancy is
+nog meer, ze is het beeld van Multatuli's dichterlijke genius, ze is
+het droomwezen, dat hem bezielt. Zijn dichtergemoed ziet dan ook in
+meisjes, die hem enthousiast tegemoet komen, verschijningen van de
+eeuwige schoonheid, van de poëzie. Maar als de betoovering breekt,
+dan is weer een andere zijne Fancy, die hem inspireert: het is de
+telkens terugkeerende ontgoocheling van een dichterliefde. Maar naast
+die vluchtige Fancy-verschijningen heeft hij vasten steun voor zijn
+ziel gevonden in de trouw van Tine, die in hem gelooft, en die in
+hare groote liefde alles verdraagt. En Tine is in de _Minnebrieven_
+geïdealiseerd tot de vrouw, die alles begrijpt en meevoelt en
+goedkeurt, tot de vrouw, die Fancy smeekt haren Max te blijven steunen.
+
+Uit de werkelijke brieven van D. D. aan Tine blijkt echter, dat
+zij zich over deze "caprice" ongerust maakt, nu hij haar onomwonden
+verklaard heeft, dat Sietske zijn Fancy is. Tot troost schrijft hij
+haar: "Zonder dat ik er aan dacht ben jij in de M. B. de hoofdpersoon
+geworden. Faber, de advocaat, merkte mij dat op (hij is heel fijn)
+hoe ik door de dichterlijke verheffing van Fancy, ù in de hoogte
+stak. (Dat is geheel natuur geweest en ik heb de waarheid gezegd als
+een kind of dronken man.) Weet je hoe dat blijkt? Fancy is met u eigen,
+intiem, identiek. Zij (de wil, de kracht, de energie, de fantasie)
+zij is met u vertrouwelijk en mij fopt zij. Voor u is zij bondgenoot,
+voor mij meesteres. U zegt zij de waarheid, met mij speelt ze." Maar
+'t is het tragische lot van de vrouw van den dichter geweest, dat Fancy
+zich telkens voor hem openbaarde in andere, jonge vrouwen, terwijl
+_zij_ voor hem de blijvende Fancy was... op den achtergrond. Deze
+tweeledigheid in zijn liefdeleven tracht hij telkens haar te doen
+begrijpen, maar ze kàn er niet in meeleven, ze kan het hoogstens uit
+groote liefde... dulden.
+
+De humor en de geestigheid der Minnebrieven hebben een tragischen
+ondergrond. Ook in dit opzicht vinden we een scherpe tegenstelling
+in de motieven.
+
+Tot grappige misverstanden geeft Fancy's dubbelzijdig wezen
+aanleiding. Ze is een huishouderig meisje èn tevens 't wezen van poëzie
+en schoonheid, aan wie Max vraagt: "Wie zijt gij eigenlijk? Hoe heet
+gij? Waar woont ge? Moet ik u zoeken in de wolken of in de straten
+eener stad? Moet ik vragen aan de schildwachten die de poort bewaken:
+hebt gij gezien wat mijne ziel liefheeft? Moet ik 'n tooverspreuk
+uitvinden, om u te doen nederdalen van omhoog? Om u op te zweren uit
+de diepte? Woont ge op 'n ster die stof is? Draait en slingert uwe
+woning als de mijne, die onder heeft noch boven? Kunt gij de zon
+zien, Fancy? Of, Fancy, _zijt_ gij de zon? Zijt gij 't middelpunt
+der aarde, dat alles aantrekt... Maar, Fancy, dan is elke regendrup
+een boodschap aan u! Dan is elke bliksemstraal die wegschiet in den
+grond, een minnebrief aan u! Ja, ja, ik zal dezen brief neerwerpen
+op de straten, en de voorbijganger zal meenen dat er onderschepping
+mogelijk is, door 'n koperstuk te geven voor de bladzij... maar hij
+zal zich vergissen... de bliksem zal 't niet toelaten... Schrijf
+mij of hij terecht is gekomen? En zend mij 'n lok uwer haren,
+Fancy... wanneer ge haren hebt als anderen... wat ik niet hoop!" En
+dan komt het grappig contrasteerende antwoord van Fancy: "Ja, haren
+heb ik wel, maar ik woon... neen, ik woon niet. M'n ouders wonen,
+en ik ben bij hen. Doe in 't vervolg een postzegel op uw brieven. Ik
+ben somwijlen schraal bij kas, en ge begrijpt dat er op onze begrooting
+geen gelden worden toegestaan voor port aan minnebrieven." En ze klaagt
+over haar huishoudelijke plichten, het rekken van lakens, die lang
+genoeg zijn, het maken van anti-makassars, tegen haarolie, die ze niet
+gebruiken. En Max antwoordt verdrietig dat hij met haar huishouderij
+niet wil concurreeren. Tine dringt hem om Fancy vergeving te vragen,
+want zonder Fancy kan hij niet leven. En weer schrijft Fancy hem:
+ze _is_ een meisje, maar ze wil de zijne zijn... geheel-en-al, ze zal
+hem aanhangen en hem doen overwinnen. "Maar vergeef mij intusschen,
+dat ik maar een meisje ben, en leer mij een en ander, als het waar
+is tenminste dat ge meer weet dan ik. Ik weet zeer weinig, en dit is
+natuurlijk... door al die beddelakens. Is het waar dat kousenweven
+is uitgevonden door de liefde? Hebt ge mij niet genoeg lief om 'n
+machine uit-te-denken die _huishoudt_? Ach, m'n moeder is dood! Er
+is geen poëzie in ons huis, alles is dor en droog en fatsoenlijk
+en vervelend. Ik ben geestig maar kan hier niets uitvoeren met m'n
+geest. En m'n hart is overkompleet."
+
+Als Max haar iets zal leeren, begint hij haar de fout aan te wijzen,
+die aan de gangbare wereldbeschouwing ten grondslag ligt: in "een kort
+begrip van de leer der zaligheid" laat hij een scherp licht vallen op
+al de ongerijmdheden in de leer van schepping, zondeval en verlossing.
+
+Maar wie wil leeren, moet _zelf leeren begrijpen_: de grond van alle
+misstanden steekt hierin, dat _gezag_ en _traditie_ heerschen in den
+staat, in de samenleving, in den godsdienst, inplaats van redelijkheid.
+
+Dat licht hij toe in een negental Geschiedenissen van Gezag: en
+dit Gezag berust op kracht, list, bedrog, onwetendheid, geloof. Dit
+zijn de bronnen van 't gezag van vorsten, opvoeders en ouders, van
+priesters, van de publieke opinie en van den man over de vrouw. Overal
+waar de redelijkheid, de gerechtigheid, de liefde uit menschelijke
+verhoudingen verdwijnt, daar treedt onrechtmatig gezag in de plaats. De
+verleugening van 't maatschappelijk en geestelijk leven zal Multatuli
+ontmaskeren, door alle geüsurpeerd gezag te ondermijnen. In de eerste
+plaats tast hij conventioneele deugd en Godsdienst aan. En als Fancy
+dit troosteloos vindt wijst Max haar op _gezag_ door _liefde_,
+op _welvaart_ door _rechtvaardigheid_, op _geluk_ door _deugd_:
+_mensch zijn_ dat is alles!
+
+Maar Max blijft twijfelen aan Fancy's meisjesschap: en hij vraagt
+Tine, wie ze is, en Tine kent haar ook, al jarenlang. "Zij heeft
+mijn leven heerlijk schoon gemaakt en ik wijt de schrale voeding
+onzer kinderen niet aan haar, zooals gij meermalen deedt in buien
+van onrechtvaardigheid." En Fancy geeft aan de kinderen dichterlijke
+gedachtetjes en ze leert ze ook jokkentjes, en ze fluistert hun
+moeder het juiste woord in, om hun hartjes te treffen, als ze uit
+speelschheid een ander leed berokkenden. Maar Fancy beknort Tine,
+omdat ze haar heeft verklapt aan Max: "Lààt hem zoo dom als-i is. 't
+Is maar een _man_, hij die altijd roept: Ze is maar 'n _meisje_!" En
+dan schrijft Fancy deze woorden aan Tine: "Ik zal u blijven steunen
+in uw moeilijke taak, edele moedige verhevene vrouw... trouwe dappere
+echtgenoot... sterke moeder... heldin! Ik zal blijven bij u, naast u,
+in u! Ik zal u begeleiden tot de laatste ure, en die ure zal ik u zoet
+maken door 't vóórhouden eener schilderij van uw rein leven, dat het
+u zij als 'n spiegel van gelukkiger toekomst! Want ik zegge u hier,
+wat ik nooit zeide tot _hem, U zeg ik dat gij onsterfelijk zijt_!"
+
+Op Fancy's noodkreet, dat ze om de ontvangen minnebrieven gedreigd
+wordt met 't verbeterhuis volgt een reeks brieven van nijdige
+vaders, stiefmoeders, dominee's, kappellieden en ooms, die allen
+even verbolgen zijn over Max' verdorvenheid. Door de aanvallen en de
+laster van publiek, de armoede van zijn gezin en den tegenspoed met
+zijn Indische plannen komt hij onder den druk der ellende, waardoor
+hij de voeling met Fancy verliest. Zijn brieven aan Tine worden
+zakelijk en als hij zich boven de sfeer van het proza verheft, wordt
+hij cynisch. Hij zendt haar zijn brief aan den gouverneur-generaal,
+allerlei gegevens ten bewijze dat de Javaan wordt mishandeld, en
+een brief aan de kiezers te Tiel, waarin hij het stichten van een
+derde partij aanbeveelt, die de meening zou voorstaan, "dat men den
+Javaan niet moet mishandelen.". Ondanks Tine's noodkreten blijft
+Fancy zich schuilhouden. Max blijft moedeloos: voor publiek kan hij
+niet schrijven, maar wel voor Tine. Voor haar dicht hij drie bitter
+cynische sprookjes: evenzoovele aanklachten, dat het publiek den
+schrijver van _Max Havelaar_ niet _wil_ begrijpen, hem hoogstens prijst
+om zijn mooien stijl: in de eerste parabel biedt een impresario aan de
+moeder, die zoo mooi _gilde_ toen ze haar kind in 't water nasprong
+om het te redden, een engagement aan bij 't theater; in de tweede
+parabel wordt Chresos, die de beroovers van zijn dorp aanklaagde,
+veroordeeld door den magistraat die met de roovers heult; en in de
+_Kruissproke_ bereikt de verbittering zijn hoogtepunt. De tragedie
+van Christus' dood is een feest geweest voor de Joden te Jerusalem,
+een feest voor kinderen, die kruismannetje speelden, nog wekenlang,
+een feest voor volwassenen belust op sensatie. Het lijden van den man,
+die wèl deed, is een schouwspel, een amusement voor 't domme publiek,
+dat van zijn streven geen flauw besef heeft. Maar tot dit domme publiek
+hooren niet alleen de Joden uit Christus' dagen, Multatuli roept er ook
+de mannen van handel en beurs en industrie, burgers en theologen bij:
+ook voor hen is de kruistragedie slechts een vermaak, een schouwspel;
+immers Christus _woorden_ praten zij na, zonder er naar te _handelen_.
+
+De verbittering over de miskenning der zuiverste en hoogste bedoelingen
+verjaagt Fancy uit zijn gemoed, zoodat hij verzinkt in het proza der
+politieke propaganda. Maar dit kan hij niet verdragen, hij wordt ziek
+en in ijlende koorts schrijft hij een brief aan Tine, waarin alle
+motieven der Minnebrieven rhapsodisch verward terugkeeren, maar _in_
+die dooreenhaspeling zit toch zin: "Ben je de moeder of de vrouw? Waar
+zijn de kinderen? Zijn de kleertjes al verkocht? Hu, huup... waar is
+je tulband? Zingt, kinderen, zingt, uw vader draagt het kruis! Dag
+Schmoel... dag Nathan... dag Judas! Heb je Fancy gezien? Mee, mee,
+allen mee... Jochébed, (in de Kruissproke tilde zij haar kind omhoog,
+om het goed te laten genieten) wil je dien gouverneur-generaal wat
+omhoog houden? Zwaar is hij niet! Geef hem 'n buffel... één, hoort
+ge?" Max' herstel beteekent Fancy's terugkeer: hij herinnert zich de
+keeren, dat hij Fancy in zijn leven ontmoet heeft: Fancy's goedkeuring
+lichtte hem toe uit de oogen van een voorbijgangster, toen hij als kind
+een goede daad verrichtte, hij vond haar terug in het jonge meisje,
+dat hem om voorlichting vroeg, in de oogen van een werkman, die langs
+zijn venster klom. En hij heeft nu van haar de zekerheid, dat zij
+hem zal geven "den wil, later de kracht, in 't eind de overwinning."
+
+
+In de maanden van inspiratie en van succes verwacht hij niet alleen
+herstel van carrière, maar ook een volksbeweging, die hèm aan 't hoofd
+van 't koloniale bestuur zal plaatsen: hij droomt met Sietske van het
+keizerschap van Insulinde en Sietske beleefde in hare verbeelding al
+de kroning te Buitenzorg. In deze stemming slaat hij den raad van een
+goed vriend in den wind, om zijn eischen niet te hoog te stellen: door
+de openbare sympathie zal het bestaan van zijn gezin nooit verzekerd
+zijn en nu hoofd en richting van 't koloniaal bewind van richting
+veranderd zijn, zou ieder 't in hem prijzen, zoo hij weer in dienst
+trad. Zijn droomen van macht en hervorming hadden hem echter zoo in
+beslag genomen, dat hij dezen practischen raad niet meer kon opvolgen.
+
+Het succes van de _Minnebrieven_ was lang zoo groot niet als dat van
+zijn eerste boek: dat leek nog op een roman, maar de kritiek wist met
+de _Minnebrieven_ geen raad: enkele bladen prijzen de "verhaaltjes",
+vele zwijgen.
+
+
+De hoop om op Indische zaken invloed te oefenen geeft hem in datzelfde
+jaar een brochure _Over vrijen arbeid in Nederlandsch-Indië_ in de
+pen. Hij hoopt op den val van het ministerie en op de benoeming van
+Rochussen, zijn beschermer, tot minister van koloniën; deze hoop is
+verijdeld. Zeer helder zet hij uiteen, dat vrije arbeid van inlanders
+moet leiden tot teugellooze exploitatie door industrieelen. En dat
+deze veel meedoogenloozer zal zijn dan de knevelarijen onder het
+Cultuurstelsel. Beide stelsels verduidelijkt hij door een teekenend
+beeld: De _teugel_ door den gouverneur-generaal vastgehouden, die
+onderverdeeld is in lijnen en koorden, die ten laatste elk individu
+bereiken en in toom houden, is het beeld van het _gezag_. "Verander
+al die lijnen in _buizen_, zet de twaalf-millioen dunne, twintigmaal
+onderverdeelde bij-buisjes op de borst van twaalf-millioen Javanen,
+breng 'n zuiger, 'n Hinken stoomzuiger aan op de hoofdbuis, en
+daarna...
+
+_Pomp,_ _pomp_, _pomp_, zeg ik u. _Pomp_ voor den duivel... en voor
+Nederland.--Dat is 't kultuurstelsel. Geef elken avonturier toegang
+tot de machine, tot de hoofdbuis, tot de onderbuis, tot de kleine
+nevenbuisjes... Vergun hem z'n eigen buizen, de buizen van de WelEdele
+Heeren Droogstoppel en Consorten, te plaatsen op de borst van twaalf
+millioen Javanen...
+
+Laat hem boren dóór die borst, tot hij 't hart raakt... En dan... ja,
+dan...
+
+_Pomp_... _pomp_... _pomp_... voor den duivel... en voor de _vrije
+arbeiders_..."
+
+Niet in het stelsel zit de fout, maar in baatzuchtige toepassing. Het
+liberale denkbeeld van vrije arbeid past niet in het inlandsch
+gezagsysteem: het zal geen vrijwilligheid van den arbeid scheppen of
+waarborgen. Nadrukkelijk waarschuwt Dekker zijn landgenooten, dat
+Indië voor Nederland verloren zal gaan, "als Nederland niet zorgt,
+dat den Javaan recht wordt gedaan".
+
+
+
+
+HET TWEEDE HUWELIJK
+
+
+Meer en meer gaat Multatuli inzien, dat Indië alleen gered kan
+worden, door Nederland te redden van den leugen. Hij roept, wie nog
+niet heelemaal zijn verleugend, op tot den strijd, tot het streven
+naar waarheid. Indië geraakt eenigszins op den achtergrond en "de
+naam Insulinde representeert voortaan (zijn) algemeen streven, als
+Nasareth het Christus-idee."
+
+In het politieke en het maatschappelijke leven, in zeden, opvoeding
+en godsdienst zal hij den leugen aantoonen. Hij trekt te velde
+tegen Droogstoppelarij in alle beteekenissen: d. i. "tegen al wat
+op zedelijk, maatschappelijk en staatkundig gebied klein, gemeen,
+bekrompen of benauwd is." (I. 403.)
+
+Zijn levensomstandigheden blijven even onzeker; feitelijk heeft
+hij vanaf 1860 van zijn pen geleefd, later ook van 't geven
+van voordrachten, maar eerst tegen 1870 laat hij alle hoop op
+herstel zijner carrière varen en neemt 't besluit schrijver te
+worden. Verscheiden geestverwanten steunen hem met grooter of kleiner
+bedragen. Maar 't is een bodemlooze put: het impulsief "weldoen"
+kan hij nooit laten, als hij geld op zak heeft; zijn verblijf in
+hotels kost schatten, en met de uiterste zuinigheid kan Tine niet
+uit de schulden blijven. Zijn hoop is eerst gevestigd geweest op
+een nationale inschrijving ten bate van Max Havelaar, op pogingen om
+hem over zijn 17 dienstjaren pensioen te verleenen, maar er gebeurt
+niets. Als zijn _Ideën_ opgang maken biedt hij zijn portret in 500
+exemplaren voor f 10 of f 50 (met autograaph) te koop aan, om met die
+som ter verwerkelijking zijner plannen een tijdschrift op te richten:
+de geestverwanten laten hem in den steek.
+
+Af en toe blijft hij enkele weken, een enkelen keer langer tijd bij
+zijn gezin in Brussel. In den zomer van 1864 schieten een paar leden
+van de "_Dageraad_", voor wie hij soms optrad, belangeloos eenige
+kamertjes voor hem af op den zolder van zijn uitgever. Daar woont hij
+anderhalf jaar, tot hij naar Duitschland vlucht, omdat hij tot boete en
+gevangenisstraf veroordeeld was: hij had n.l. een schouwburgbezoeker,
+die een actrice in tegenwoordigheid van haar kind bespotte, een
+oorvijg toegediend! Als Tine hare wissels onmogelijk kan voldoen,
+vlucht ze naar Amsterdam, naar de verlaten zolderkamertjes van haar
+man en in een restaurant in de buurt bezorgde Dekker zijn vrouw en
+kind het middagmaal op crediet.
+
+In 1862 was hij begonnen aan de uitgave zijner _Ideën_; naar
+aanleiding hiervan kwam hij in briefwisseling met Mimi Hamminck
+Schepel, een zeer begaafd meisje uit een deftige, behoudende, Haagsche
+familie. _Minnebrieven_ en _Ideën_ werden er niet geduld: van een
+vriendin kreeg ze deze boeken te leen. Ze werd meegesleept en bezield
+door Multatuli's strijd voor waarheid en recht: de troosteloosheid van
+de geschiedenissen van gezag, het tragische van het martelaarschap
+grepen haar aan, maar haar jeugdige geestdrift zette het leed om 't
+onrecht om in bezielden moed. Haar begrijpend en meelevend enthousiasme
+zijn voor den verkondiger der Ideën, een heerlijken troost en steun
+geweest in zijn moeilijk leven. Heel spoedig groeit deze vriendschap,
+uit geestverwantschap geboren, tot liefde: inniger en bestendiger is
+deze liefde geworden, dan die voor Sietske en anderen. En Mimi heeft
+een zwaren, moeilijken strijd te voeren gehad tusschen haar tot liefde
+ontbloeide vereering voor Multatuli en haar plicht en liefde jegens
+hare ouders. Deze kúnnen zich in de romantische liefdesopvattingen
+niet indenken, nog minder invoelen. D. D. stelt Tine steeds voor als
+de alles begrijpende, meevoelende vrouw; hij spoort Mimi aan hare
+liefde aan zijn vrouw te bekennen. En om haar man tegen praatjes,
+als zou zij een ongelukkige, verlaten vrouw zijn, te verdedigen, reist
+zij met haar kinderen naar Den Haag om Mimi's ouders gerust te stellen;
+'t is haar gelukt, schrijft ze aan een vriendin, die familie het nobele
+karakter van D. D. te doen begrijpen, en ze ervan te overtuigen,
+dat het hooge enthousiasme van hun dochter wèl geplaatst was. Ze
+voelt zich gelukkig anderen gelukkig te hebben kunnen maken en zelf
+was ze beloond, doordat haar man over haar tevreden was. Na den dood
+harer moeder gaat Mimi naar 't buitenland, later is ze onderwijzeres
+aan de Arnhemsche kweekschool; ter wille van haren vader mijdt ze
+D. D. Maar als deze armer en verlatener dan ooit in Duitschland
+rondzwerft gaat ze naar hem toe, om tot het einde toe met en voor
+hem te leven. En terwijl Mimi zijn tweede vrouw is, blijft hij naar
+Tine en de kinderen verlangen: en dat is geen "literatuur", in zijn
+romantische liefdesverhoudingen is hij oprecht, ja hij suggereert zich
+zelfs, dat ook Tine hierin met hem meevoelt. Dit nu is het tragische,
+dat Tine wel gepoogd heeft hem te waarschuwen, maar ten slotte nooit
+krachtig _hare_ opvatting heeft gesteld tegenover de zijne: ze wilde
+den prikkelbaren man sparen, ze wil als vrouw van een genie alles
+offeren; ze weet zich als weinig vrouwen bemind, en ze verwijt zich
+soms, dat ze zich niet genoeg verheffen kan tot zijn hoogheid van
+ziel. Toen hij altijd bij haar was kon ze alle moeilijkheden dragen,
+maar in hare eenzaamheid overmant haar de melancholie. Haar grooten
+troost vindt ze in de kinderen en in hare vriendschap voor Stéphanie,
+die ze als jong meisje te Brussel leerde kennen. Stéphanie was in
+den vollen zin des woords Tine's Fancy!
+
+Maar de romantische liefdesverhoudingen keurt ze af, ze kan er zich
+niet mee vereenigen. Als ze weet dat Mimi bij haar man is, neemt ze
+het besluit te trachten voor zich en de kinderen te zorgen: ze vraagt
+hulp aan vrienden om naar Indië te gaan.
+
+De pogingen van Van Vloten e.a. om haar aan een vast inkomen te helpen,
+mislukken. Dan komt de uitnoodiging van Stéphanie, die met professor
+Omboni gehuwd is, om in Italië te komen, als een uitredding. Door eigen
+arbeid als gezelschapsdame, later als onderwijzeres, heeft Tine met
+hulp van vrienden voor zich zelve en de kinderen gezorgd. D. D. doet
+ook wat hij kan en eindelijk, in 1869, is er hoop op hereeniging van
+het gezin. Door een erfenis is Mimi in staat in Den Haag een huis
+in te richten: en daar neemt het gezin met Mimi hun intrek. Door
+journalistieken arbeid was D. D. van een bescheiden vast inkomen
+verzekerd.
+
+Uit Tine's brieven aan Stéphanie blijkt het, dat dit jaar in Den Haag
+haar alle illusies heeft benomen: de kinderen blijken van hun vader
+vervreemd, die toch zoo veel van ze houdt. Ze is niet op haar gemak:
+"waar alles onnatuurlijk is, ben ik niet mezelf", de verhoudingen zijn
+allerverwardst en pijnlijk voor haar, want haar hart veroudert niet. Ze
+bekent aan hare vriendin, dat ze Italië niet had moeten verlaten. Als
+D. D. met Mimi voor eenige weken naar Duitschland is gegaan, reist
+ze met de kinderen naar Milaan. Haar kinderen ontwikkelen zich
+voorspoedig, haar zoon krijgt een betrekking in Venetië, waar ze bij
+hem woont: en hier is ze, verzwakt door al het leed en de ontbering,
+in 1874 gestorven.
+
+Onder de definitieve scheiding van Tine en zijn kinderen heeft
+D. D. blijvend geleden. Doordat hij zijn ideaal van vrije liefde
+werkelijk heeft uitgeleefd, heeft hij groot leed gebracht over de
+vrouw, van wie hij is blijven houden zelf heeft hij de kinderen
+er door verloren. En de tweede vrouw, Mimi, heeft ten slotte ook
+geleden onder zijn telkens opvlammende nieuwe neigingen. Wat Tine
+voor hem is geweest in de Indische huwelijksjaren: de vrouw, die zijn
+materieele bestaan verzorgt en daardoor ook evenwicht brengt in zijn
+innerlijk leven, maar die in de eerste plaats met hem opgaat in zijn
+geestelijke roeping,--dat is Mimi voor hem geweest in zijn laatste
+twintig levensjaren.
+
+Het ligt in den aard der omstandigheden, dat bij een vrij huwelijk
+de vrouw den meesten moed toont: zij _breekt_ met maatschappelijke
+opvattingen, die haar veel sterker bonden dan den man. En ze deed het,
+niet in een eerste vlaag van dwepende vereering, maar na jarenlange
+gedachtenwisseling en aanvankelijke weifeling. Maar toen eens haar
+besluit genomen was om ondanks wet en conventie de uitspraak van
+haar hart te volgen heeft zij trouw en standvastig haar liefdestaak
+vervuld. "Ik vind uw leven het ideaal van een vrouwenleven," schrijft
+haar eens een onzer eerste "geëmancipeerde" vrouwen! Zij weet in zijn
+rusteloos bohêmeleven weer eenige rust en huiselijkheid te brengen:
+logementen, waar hij anders maanden kon blijven hangen, heeten nu
+de pest in zijn brieven en hij eet voor weinig geld eigenlijk beter
+dan in een logement: op spiritus kookt Mimi hun potje! Met vertalen
+en journalistiek werk tracht ze ook wat te verdienen. En dat sobere,
+werkzame leven wordt overstraald door een geluk, dat ze aldus heeft
+beschreven: "Ja, we waren zeer arm in Coblenz; maar in weerwil van
+die armoede is de indruk die mij uit dien tijd is overgebleven een
+indruk van rijkdom en heerlijkheid. We woonden er in één kamer in de
+Rheinstrasse boven een banketbakker, Werner. De kamer was vriendelijk
+en zindelijk maar uiterst eenvoudig ingericht. We hadden haar gehuurd
+voor zes thaler 's maands. Maar op dat kanapétje aan die wrakke tafel
+zat hij... _Multatuli_. Zijn positie was ellendig, maar dat kon niet
+zoo blijven. Als hij zeide: Jou althans kan niemand mij afnemen! dan
+was ik voldaan. Ik ook had zorg en smart, maar de grootte van zijn
+leed hield mij staande en maakte mij moedig. Er was iets groots in
+alles. We hadden ongelukken gehad en zaten daar als schipbreukelingen
+op een rots. Onze eenzaamheid, de schoonheid der natuur, de groote
+geschiedenis die wij zagen afspelen als een boeiend drama, 't was alles
+aangrijpend. En dan met hem! Als uit een eeuwig frissche fontein zoo
+welden zijn opmerkingen, beschouwingen, boutades uit zijn hoofd, uit
+zijn hart. Zij kleurden en verlevendigden voor mij de gebeurtenissen
+die reeds uit zich zelf zoo merkwaardig en ook in de zijdelingsche
+lichten waarin wij ze zagen zoo pikant en bijzonder waren." (Brieven
+VII, 103-104).
+
+Een jaar na Tine's overlijden is het tweede huwelijk gesloten: een
+bewuste concessie aan het verachte publiek, en een verstandige daad
+ter wille van de twintig jaar jongere tweede vrouw, die al bijna
+een tiental jaren zijn leven gedeeld had. Zelf noemt hij het "een
+verdrietige noodzakelijkheid, omdat we niet onafhankelijk zijn van
+de wereld."
+
+Al heeft D. D. de laatste 20 jaar van zijn leven in Duitschland
+geleefd, toch bleef hij in geregeld contact met Holland. Een enkele
+maal tracht hij invloed uit te oefenen op de politiek; in 1867 "weert
+(hij) zich als een oud konijn" om het ministerie te laten vallen,
+maar in hoofdzaak tracht hij invloed te oefenen op den geest van
+zijn volk. Verschillende vrienden zijn hem bijgevallen. Vosmaer is
+vol bewondering en sympathie, met Van Vloten (die hem later bitter
+zal grieven met zijn "Onkruid onder de tarwe", een scherpe kritiek
+op D. D. als mensch en schrijver), Busken Huet, Tiele, den Vlaming
+De Geyter, met Mina Krüseman e. a. is hij in schriftelijk verkeer.
+
+Tusschen 1866-1869 bezorgde Huet hem een vast medewerkerschap aan
+de _Opregte Haarlemmer Courant_: hij moest geregeld "kleurlooze"
+berichten geven. Om eigen beschouwingen toch te kunnen plaatsen,
+gaf hij deze als citaten uit een door hem gefingeerd blad de
+_Mainzer Beobachter_. Toen dit den uitgever ter oore kwam, hield
+zijn medewerking op. In verschillende bladen heeft hij bijdragen en
+feuilletons gegeven; zoo verschenen _De Japansche gesprekken_, _De
+Millioenenstudiën_: maar de lezers ergerden zich of begrepen het niet,
+zoodat de redacties voortzetting niet aandurfden.
+
+De vriendschappelijke relatie sedert 1871 met den uitgever Funke is
+zoowel aan zijn werk als aan zijn financiën ten goede gekomen. Wel
+was d'Ablaing, de eerste uitgever van de twee eerste bundels _Ideën_
+een vriend en geestverwant, maar hij kon D. D. financieel niet genoeg
+steunen, omdat hij zelf herhaaldelijk krap zat; zoo moest hij op
+honorarium wachten, of kon geen voorschot krijgen, dat onmisbaar was,
+om aan 't werk te kunnen komen. De verstandhouding met d'Ablaing,
+die zoowel voor den schrijver als voor zichzelf voordeel beoogde
+uit diens _Ideën_, leed hieronder: 't liep uit op wederzijdsche
+beschuldigingen en verwijdering.
+
+Funke daarentegen verlichtte door voorschotten en ruime honoraria
+de geldzorgen, en verschafte D. D. "loisir" om te schrijven. Hij
+waardeerde hem niet alleen als schrijver, maar wist ook zijn
+eigenaardigheden te eerbiedigen. Zoo verschenen tusschen 1871 en 1877
+herdrukken met aanteekeningen van de twee eerste bundels _Ideën_, die
+in 1862 en 1864 waren verschenen. Tusschen 1870 en 1873 kwamen daar nog
+bundel III-VI bij; bundel VII werd onderbroken door de zenuwspanning
+na Tine's overlijden en kwam eerst drie jaar later gereed.
+
+D. D. bleef in Duitschland wonen; eerst te Wiesbaden, na 1880 te
+Nieder-Ingelheim waar de vader van hun pleegkind _Wouter_ ze in
+staat stelde een huisje te koopen. Hier sleet hij zijne laatste, nu
+zoo rustige levensjaren en overleed er den 19den Februari 1887. Ook
+door de bemoeiingen van de aanbieders van het _Huldeblijk_ waren de
+financiëele zorgen verlicht. Een som van f 20.000 werd bijeengebracht
+en daarvoor werden lijfrenten voor D. D. en zijn vrouw gekocht. Ook
+dit bewijs van Hollandsche waardeering heeft den grooten man bitter
+gestemd bij alle dankbaarheid aan warme vrienden. "Het is die armzalige
+taxatie die me grieft.--Ik ben wel voor een millioen uitgescholden
+aan den eenen kant en voor even zoo veel in de hoogte gestoken aan
+den anderen kant. Vrome tijdschriften verklaren dat ik God onttroond
+heb.--Ik heb nu 't zelfde inkomen als toen ik 43 jaar geleden als
+negentienjarig jongetje klerk bij de algemeene Rekenkamer te Batavia
+was.--We weten nu wat toejuiching, opgang en Godonttroonen _in Holland_
+waard is!" (Brieven X. 192-193).
+
+
+
+
+	TER VERSPREIDING.
+
+
+	AAN DE LEZERS MIJNER IDEËN.
+
+
+	Weldra zal de Zegelwet worden afgeschaft. Ik wenste daarvan
+	gebruik te maken, om, door het uitgeven van een Dagblad, meer
+	algemeen ingang te verschaffen aan de denkbeelden welke,
+	naar ik hoop, iets zullen bijdragen tot genezing van 't
+	"_Contagium dat er heerst in onzen staat_."
+
+	Ik beroep mij hieromtrent op wat ik schreef, en aantoonde,
+	in den Havelaar, in de Minnebrieven, in den Vrij-Arbeid,
+	in de Ideën.
+
+	Om een Dagblad optezetten, heb ik geld nodig, en wel een
+	aanzienlijke som. Het zou mij onmogelijk zijn, in een
+	dagelijkse Courant te verdedigen wat ik voor waarheid
+	houd, zonder zekere maat van onafhankelijkheid, en die
+	onafhankelijkheid gaat verloren, als het finantiëel gedeelte
+	van zodanige onderneming in handen is van geldschieters.
+
+	Zulke afhankelijkheid is een der hoofdoorzaken waardoor onze
+	Couranten zijn... zo-als ze zijn.
+
+
+	Dagelijks ontvang ik brieven van belangstellende personen,
+	die mij vragen op welke wijze men mij blijken geven kan,
+	hetzij van sympathie mot mijn moeielijk verleden, hetzij
+	van belangstelling in mijn persoon en tegenwoordigen arbeid,
+	hetzij van deelneming in mijn streven voor de toekomst.
+
+
+	Ziet-hier nu een antwoord op die vragen. Ik heb mijn portret
+	laten vervaardigen, en verzoek U dat te kopen tegen hogen
+	prijs. De som die ik zal nodig hebben om te geraken tot
+	betrekkelijke onafhankelijkheid, is groot; vooral daar
+	ik sedert jaren gebukt ga onder allerlei moeielijkheden,
+	die niet kunnen worden weggenomen door mijn aandeel in de
+	opbrengst der Ideën, al is dan ook, _voor Holland_, de opgang
+	van mijn geschrijf buitengewoon.
+
+	Ik zal elk Exemplaar mijner portretten tekenen met een
+	spreuk of 'n gezegde uit mijn werken; wie dus ongaarne een
+	te hogen prijs betaalt voor mijn afbeeldsel, betale die voor
+	mijn autograaf Of liever, men beschouwe z'n uitgaaf ala een
+	bijdrage tot de betrekkelijke onafhankelijkheid, waartoe ik
+	langs dezen weg geraken wil.
+
+	Wie, om een der genoemde redenen, een portret van mij verlangt,
+	wordt uitgenodigd, in postwissel of aangetekenden brief,
+	_tien_ of _vijftig_ Gulden te zenden aan mijnen Uitgever,
+	de firma B. C. MEIJER, _Kalverstraat_ 246, Amsterdam.
+
+	Voor _tien_ Gulden zal een STEENDRUK-EXEMPLAAR worden gezonden;
+	voor _vijftig_, een PHOTOGRAFIE, beiden goed uitgevoerd,
+	(door Mitkiewicz te Brussel.)
+
+	Ik voel mij verpligt hier uitdrukkelijk te verklaren, dat
+	ik mij niet kan verbinden tot het uitvoeren van mijn plan,
+	als ik daartoe niet word in staat gesteld door vrij algeméne
+	deelname. Zonder volkomen onafhankelijkheid--en wat rust!--kan
+	ik geen Courant uitgeven. De welwillende bestellers van mijn
+	portret zouden in dat geval bun uitgaaf moeten beschouwen
+	als een blijk van sympathie voor mijn persoon, of van enige
+	ingenomenheid met mijn werk.
+
+	En--in verband met ontstentenis van behoorlijke wetten tegen
+	namaak--ik verzoek ieder geen portretten van mij te kopen
+	waarop mijn handschrift niet staat.
+
+
+	Duur?... Och, aan niemand kan deze zaak zo-veel kosten,
+	als ze _mij_ kost!
+
+
+	MULTATULI.
+
+
+
+
+
+	_Aan de_
+
+	Firma R. C. MEIJER.
+
+	Amsterdam.
+
+	_Mijnheer: Ik verzoek U mij te doen geworden_:
+
+	_Een_ Steendruk-Exemplaar / Photografie-Exemplaar van het
+	Portret van _MULTATULI_.
+
+	_waarvoor hierin gesloten_ Tien / Vijftig _Gulden_.
+
+	_Handteekening_:
+
+	_Naam_:
+
+	_Woonplaats_:
+
+
+	(Wordt verzocht het niet begeerde, of niet gezondene, door
+	te halen, en Naam en Woonplaats duidelijk te schrijven).
+
+
+
+	Prospectus voor den verkoop van MULTATULI'S portret, waardoor
+	hij de middelen hoopte te vinden om een Dagblad te kunnen
+	oprichten, 1865.
+
+
+
+
+MULTATULI ALS DENKER EN HERVORMER
+
+
+Als Multatuli met de _Max Havelaar_ geen onmiddellijke verbeteringen en
+hervormingen ten bate van den Javaan en geen schitterende rehabilitatie
+van Douwes Dekker kan verkrijgen, wordt uit den kolonialen profeet,
+de Hollandsche hervormer geboren. In het staatkundige maatschappelijke
+en geestelijke leven van zijn volk vind hij den grond van 't Indisch
+wanbestuur. Al de scherpte van zijn pen, de hartstocht en virtuositeit
+van zijn taal, gaat hij aanwenden om zijn landgenooten wakker te
+schudden en te ergeren, om ze van geestelijke en conventioneele
+gezagsbanden te bevrijden. Hij heeft altijd gehoopt dit met een eigen
+tijdschrift of dagblad te bereiken: door geldgebrek is dit mislukt.
+
+In 1862 begint hij met de uitgave van _Ideën_: op ongezette tijden
+gaf hij een vel _Ideën_ in lossen omslag, dat tevens diende als
+correspondentieblad met zijn lezers. Zoo vormt zich een vaste
+lezerskring van geestverwanten: hij geeft hun zijn _Ideën_, hij deelt
+hun ook zijn persoonlijke wederwaardigheden mede over de Havelaarzaak,
+'t proces Van Lennep, over aanvallen en doodzwijgen in de pers enz.
+
+De zeven bundels tusschen 1862 en 1877 verschenen zijn zeer
+verschillend van gehalte en van inhoud: ze zijn "de Tines zijner ziel".
+
+Hij spreekt er in uit, wat hem vervult in korte, kernachtige parabelen
+en verhalen, hij geeft eene satirische bespreking eener brochure over
+een bidstond. Staatkundige beschouwingen wisselen af met fragmenten
+zijner _Geschiedenis van Wouter Pieterse_.
+
+Buitengemeen levendig van stijl is vooral de eerste bundel: een stijl,
+dien hij aan 't slot van _Max Havelaar_ heeft aangekondigd:
+
+"Weg met gemoedelyke taal, weg met zachtheid, rondborstigheid,
+duidelykheid, eenvoud, gevoel! Weg met al wat herinnert aan Horatius'
+_justum ac tenacem_! Trompetten hier, en scherp gekletter van
+bekkenslag, en gesis van vuurpylen, en gekras van valsche snaren, en
+hier-en-daar een waar woord, dat het mee insluipe als verboden waar,
+onder bedekking van zooveel getrommel en zooveel gefluit!"
+
+In de eerste _Ideën_ stelt hij het oordeel van den enkeling boven dat
+eener vergadering: uit dit denkbeeld volgt dan later de gevolgtrekking
+over de ònwaarde van volkvertegenwoordigingen, van regeeren der helft +
+1; een allergeestigste persiflage van dezen regeeringsvorm heeft hij
+later in zijne _Specialiteiten_ gegeven.
+
+Groote waarde heeft het zelfstandig oordeelen: "De jeugd moet zich
+oefenen in 't bepalen: (I. 10) "Om een voorwerp te teekenen is 't
+niet voldoende den omtrek, de kleur en de schaduw van dat voorwerp
+te kennen, men moet dat alles kunnen weergeven." (I. 11.) De groote
+beteekenis van _juist uitdrukken_ stelt hij in 't licht: maar de
+juist uitgedrukte waarheid maakt geen indruk, vandaar dat ze in
+'t kleed van verdichting en verbeelding moet worden gestoken om
+ingang te vinden. Zoowel in het puntig, scherp formuleeren zijner
+denkbeelden, als in het dichterlijk inkleeden er van toont Multatuli
+zich een meester.
+
+De strekking der _Ideën_ is in I. 136 uitgesproken: "De roeping van
+den mensch is _mensch_ te zijn. Daarheen moeten leiden: opvoeding,
+onderwijs, beroepskeuze, zedeleer, wetgeving, godsdienst."
+
+Maar de ontwikkeling van het waarachtig menschelijke wordt door
+averechtsche opvoeding, onderwijs, beroepskeuze, zedeleer, wetgeving
+en godsdienst juist belemmerd. Want deze instellingen berusten op
+gezag, traditie en conventie, zij zijn ontaard tot dwangmiddelen,
+terwijl ze wegwijzers tot vrijheid moesten zijn.
+
+De godsdienst is de hoofdschuldige: in naam van den godsdienst
+wordt 't gezag van ouders over kinderen, van den man over de vrouw
+gehandhaafd. Dogmatische frasen bederven het gezond verstand, een
+onhoudbare mythologie wordt gegeven inplaats van nuttige kennis
+der natuur. Wat M. ook bestrijdt, telkens komt hij neer op den
+schadelijken invloed van het "geloof". Zijn spot, zijn sarcasme,
+zijn verstandelijke kritiek zijn gericht op het doode vormelijke en
+dogmatisch-kerkelijke geloof, dat hem sedert zijn jeugd een nachtmerrie
+was geweest. De vormelijke godsdienstigheid heeft hij in al zijn
+leegheid laten zien en van het afbreken van het gehate "geloof"
+heeft hij intens genoten. Daaraan danken we een paar van zijn dolste
+en geestigste parodieën: ten eerste de geschiedenis van den bidstond
+den Elberfeldsche weezen, die zóó door den geest worden aangegrepen,
+dat ze liggen te stuipen op de keldertrap! In hun waan zijn _deze_
+Christenen oprecht, maar diepe verachting koestert M. voor _die_
+geloovigen, die het op een akkoordje gooien met hun geloof:
+
+
+"Als 't _waar_ is dat die goddienery nadeelig werkt...
+
+--Ja, zegt men, maar dat is sporadisch. 't Komt niet dikwyls voor. Hy,
+zy, en ik hebben nooit gestuipt op de keldertrap. We _gelooven_... nu
+ja, maar we laten ons niet dol maken. We doen behoorlyk onze zaken. We
+gelooven... zóó, zóó... met gepaste matigheid.
+
+Die wezens staan me nader dan gy!
+
+Wie nonsens _gelooft_, en door krankzinnigheid bewys geeft voor de
+oprechtheid van z'n geloof, heeft recht op medelyden en... genezing,
+als er genezing mogelyk is.
+
+Maar gy die _gelooft_... ja, maar niet meer dan juist noodig is in
+'t belang van uw "zaken"... gy die zondags 'n hemelvaart belofzingt,
+maar 'n knecht zoudt wegjagen als hy in de week u kwam vertellen
+dat uw grootboek was opgevlogen... gy die uw krankzinnigheid weet
+afteknippen op de maat die ge groot genoeg vindt voor den Hemel,
+en niet te groot toch voor de aarde... gy die zoo verstandig zyt
+als de verstandigste waar 't uw dadelyk belang geldt, maar meent
+den Heere te dienen door dat verstand te leggen aan 'n halsbandje
+van spinnewebbe of yzer, naar 't u voegt, zoodra er spraak is
+van--veronderstellen--edeler belang... gy die preekt, bidt en oefent,
+maar onder 't bidden en oefenen, gedurig 'n oog in 't zeil houdt van
+'t aardsche scheepje... gy die 't beste deel van uw ziel bewaart voor
+beurs, school, sociëteit of kabinet, en zondags lappendag houdt om uw
+"_Heer_" te onthalen op wat afval... gy...
+
+Wat moet ik _U_ zeggen? Dit: ga naar de Elberfeldsche weezen, kryg
+stuipen en wordt oprecht." (I. 179.)
+
+De tweede felle parodie leverde M. in zijn _Bakerpreek_: Stel dat M.'s
+relaas van het salie-avondje van Juffrouw Pieterse eenmaal de heilige
+Schrift der Opper-Aziaten zal zijn, dan zal zich in die streken na
+50 eeuwen een kerkgeschiedenis, een dogmatische strijd en een geloof
+hebben ontwikkeld, wier verloop analoog aan die van 't christendom
+zal zijn. Ten stelligste ontkent M., dat deze parodie op dogmatisch
+wondergeloof als aanval op het _heilige_ veroordeeld moet worden:
+
+"Spot met zoogenaamd 'heilige' zaken, bewijst niets tegen die zaken,
+maar wekt de tragen op en geeft den vreesachtigen moed: _tot nadenken
+over de vraag: of die zaken wel heilig zijn?_ Dit is veel gewonnen,
+want dan is de tijd daar tot eenvoudige redeneering." (I. 395.)
+
+Door domheid en misverstand zijn de woorden van Jezus verknoeid:
+maar voor de Jezusfiguur heeft M. groote bewondering: "Ik heb in veel
+opzichten eerbied voor Jezus, maar volstrekt niet voor 't zoogenaamd
+christendom.
+
+Er zijn door Jezus dingen gezegd die ik geloof--schoon ik ze niet
+geloof _omdat_ hij 't zeide--maar in 't christendom-zelf geloof
+ik _niet_. Ik ontken 't bestaan van dat christendom [10]. Ik heb
+'t nooit ontmoet, nooit waargenomen, en ben overtuigd dat Jezus, op
+aarde terugkomende, heel verwonderd wezen zou te hooren, dat men zich
+naar hem noemde. Ik heb 'n neefje die spelfouten maakt en zich daarom
+Multatulist noemt. Wat zou m'n aanhang groot wezen als dat opging.
+
+"Het christendom bestaat voor een groot deel uit neefjes die spelfouten
+maken." (I. 186.)
+
+En in I. 57 lezen we: "Er is maar één weg ten hemel: _Golgotha_. Wie
+er wil komen langs anderen weg is 'n infame smokkelaar."
+
+Fel tegenstander was M. ook van de toen opkomende moderne richting:
+deze theologen streden óók tegen de versteening van het christendom
+in dogma en wondergeloof. Maar volgens M. bleven ze halverwege staan
+en waren niet consequent: in een geestige parabel verhaalt hij van
+pasteibakkers, die zulke lekkere taartjes bakten, 'n winstgevend
+beroep. Totdat scheikundigen ontdekten, dat er papaverstroop in
+verwerkt werd! Een eerlijke pasteibakker verklaart geen taartjes meer
+te zullen bakken; maar anderen pogen onschadelijke taartjes, met een
+heel klein beetje slaapstroop te fabriceeren, om den taartjeswinkel
+aan te kunnen houden, zonder strijd te voeren tegen de wetenschap der
+chemisten... "De pogingen om de mystiekerij van 't oude geloof overeen
+te brengen met hedendaagsche standpunten is even belachelijk--en
+misdadig!--als 't schermutselen met 'politieke beginselen' die geen
+wortel hebben in 't gezond verstand, omdat men daarbij voortdurend
+verzuimt met de feiten te rade te gaan." (I. 453.)
+
+Terwijl M. de moderne richting en Renan heftig aanvalt, wijst hij
+elders weer op de psychologische en symbolische waarheden, die in
+mythologische verhalen van het Oude en het Nieuwe Testament, in
+het dogma der erfzonde verscholen liggen: een schriftbeschouwing,
+die de oude mystieken, zonder nog aan de historische feitelijkheid
+te twijfelen, bij voorkeur hebben toegepast, en die door de
+wijsgeeren sinds Lessings dagen als de godsdienstig eenig houdbare
+is beschouwd. Geestig is de wijze waarop hij een loopje neemt met
+de historiciteit van den wandelenden Jood (I. 800-803) en waarop
+hij de verwarring schetst in het hoofd van den jongen, die Ovidius'
+scheppingsgeschiedenis als _mythe_ mag beschouwen, maar die van
+Genesis als _historie_ moet aannemen, op straffe zijn zaligheid in
+gevaar te brengen.
+
+Ondanks zijn felle afbreken van alle "goddienery" wordt M. in een
+sentimenteel oogenblik bekoord door de liefelijkheid van naïef geloof,
+zooals blijkt uit de geschiedenis der Sainte-Vierge (I. 242), en de
+figuren van Femke met haren katechismus en de oude pastoorsdienstbode
+Stijntje uit _Wouter Pieterse_. Maar zijn afkeer van de bekrompen,
+kleinzielige orthodoxie was zóó hartgrondig, dat hij de poëzie van
+het naïef geloovige alleen bij Roomschen vermocht te vinden.
+
+Tot wijsgeerig verstaan en waardeeren van het godsdienstig leven is
+hij niet in staat geweest: hij kende het christendom dan ook niet
+uit zijn grootste vertegenwoordigers: Augustinus en de mystieken, de
+groote dogmatische en wijsgeerige vertolkers van het christendom waren
+hem niet bekend: hij bleef in de opvatting steken, dat godsdienst en
+wijsbegeerte elkaar uitsluiten. Zijn strijd tegen een persoonlijk God,
+persoonlijke onsterfelijkheid en tegen het vraaggebed bedoelt hij
+als vernietiging van het geloof: inderdaad vecht hij tegen uitwassen
+van het christendom, waartegen sommigen der grootste wijsgeeren en
+theologen eveneens gestreden hebben.
+
+In de _Ideën_ vinden we twee gedachtenreeksen over de vraag, "wat
+is waarheid", die voor M. gelijkluidend is met de vraag "wat is
+God." Als hij de natuur als uitgangspunt zijner redeneering neemt,
+dan is God gelijk aan de ijzeren wet der noodzakelijkheid; wel had hij
+"liever te doen met 'n God die vatbaar is voor rede, maar dit kàn nu
+eenmaal niet".--
+
+"De _noodzakelijkheid_ die dit wil (n.l. dat 1 + 1 = 2), voorschrijft
+en handhaaft, is almachtig, eeuwig, onveranderlijk, is _God_. Die
+God bouwt zonnestelsels...
+
+Er is geen bol aan 't firmament, die niet z'n bestaan te danken heeft
+aan 'n reeks van feitelyke syllogismen, even eenvoudig als 1 + 1 = 2.
+
+_Die_ God voegt samen, ontbindt, maakt, vermaakt, richt, wendt, buigt,
+heft, perst en plet...
+
+Ja, plet! En knipt, als--in die andere plettery--de schaar, die ook
+niet weet wat ze doet!
+
+Bidden is aan die schaar vragen of ze zoo goed wil zyn, ditmaal niet
+toetehappen omdat er iets tusschen haar kaken ligt, dat we gaarne
+wilden heelhouden!
+
+Bidden zou dus, als 't niet kinderachtig ware, een misdadige poging
+zyn om de natuur te verlokken tot wanorde." (I. 162-163.)
+
+Gaat hij daarentegen van den mensen uit, dan vormt hij zich een God
+naar eigen beeld: in de Woutergeschiedenis schetst M. hoe Wouter zijn
+Godsbegrip opbouwde:
+
+"Geen '_Weg ter Zaligheid_' en geen katechismus was er in geslaagd
+het kind den anderen god te ontrooven, dien hy in 't gemoed droeg,
+en waarmee hy zich--ziehier z'n hoogmoed!--zonder de minste aanbidding
+vereenzelvigde. God, of 'n god, moest noodwendig het _goede_ willen,
+het goede zyn. Dit wilde en was Wouter ook. Hy stond dus zoo'n
+Wezen zeer na, en beschouwde het in z'n trouwhartigen waan als z'n
+natuurlyken bondgenoot, als z'n gezel, als z'n kameraad. Zoo voelde hy
+zich prins van geestelyken bloede, als ware hem de Fancy-vertelling
+ontgaan, die ik in den aanvang dezer geschiedenis meedeelde om den
+lezer inzage te geven in Wouter's stamboom.
+
+"Hoe hy 't aanlei om den god dien hy geschapen had, den god van 't
+goede overeen te brengen met het zonderling Wezen dat men hem deed
+kennen in Kerk en School, is moeielyk te zeggen." (I. 1083-1084.) En
+als M. verteederd is door het naïeve geloof van een lief Roomsch
+vrouwtje en een monnik besluit hij 't verhaal van zijn reisavontuur
+met de woorden: "En in aller harten woonde liefde. Waardoor waren
+die wonderen gewrocht? Door den godsdienst van het goede." Zoo
+is er tegenstrijdigheid in zijn godsdienstige opvattingen, eene
+tegenstrijdigheid, die we terugvinden in zijn levensideaal: hoewel
+overtuigd, dat alles volgens de onverbreekbare wet der noodzakelijkheid
+zich voltrekt, wil hij, Multatuli, overal ingrijpen om het goede
+en het rechte te doen zegevieren. Hij wenscht macht en geld om al
+zijn idealen te verwezenlijken; in zijn gesprek met Keizer Adolf in
+'t Rijk der Gnomen zet hij dezen het volgende programma uiteen:
+
+
+"Daarenboven is niet alles zoo goed als het, met eerlijke gebruikmaking
+van de onveranderlyke wetten der lieve Natuur, wezen kon. De goedige
+aarde levert voedsel genoeg, en toch wordt er gebrek geleden door
+de menschheid...
+
+--Ik zal ze wat yzer zenden.
+
+--Om 's hemels wil, doe dat niet, Meester! Ze eten het niet, en maken
+er ballen van om elkaar dood te gooien.
+
+--Wat salpeter?
+
+--Nog erger! Ook dat eten ze niet, en gebruiken het om die ballen
+voortteblazen. Er zou voedsel in overvloed zyn, ging ik voort, en
+toch hebben velen niet het noodige. Er is daarboven kennis genoeg
+te samelen, en toch kwynt 'n zeer groot deel der mensheid weg in
+walgelyke onwetendheid. Er is daar stof genoeg voor algemeene vreugd,
+voor genot, voor geluk... en toch, Meester, toch blyven jammer en
+leed hoofdtoon in de geschiedenis van dat arme mensdom!
+
+Meester, ik heb vyftig jaren op die aarde rondgedoold, en zelf veel
+geleden, maar sedert ik de gaaf ontving m'n voelen tot denken te maken,
+en verstand te scheppen uit de bron van het hart, sedert dien tyd
+was me niets zoo bitter als 't aanschouwen van de algemeene ellende
+die voortdurend de plaats inneemt van mogelyk algemeen geluk.
+
+En steeds kwam daarby de gedachte in my op: o, als ik te bevelen
+had... _si j'étais roi_!
+
+Ik zocht macht om goed te doen.
+
+Maar, Meester, die macht bleef uit, vooral nadat ik, herhaaldelyk
+getracht hebbende goed te doen zònder haar, hoe langer hoe machteloozer
+werd gemaakt door de velen die belang hebben by 't kwade.
+
+Ik wil geld, Meester, en veel, veel, veel! Ik wil meer goud dan gy
+yzer kunt maken in honderd weken, al werkten al uw gnomen en kobolden
+mee. Ik moet me een plaats koopen in de volksvertegenwoordiging...
+
+--Worden die plaatsen gekocht?
+
+--Indirect ja. Of liever ze worden door en met geld verkregen
+zonder betaling. Ik moet dan, dóór of met geld, me een plaats
+veroveren vanwaar ik waarheid kan doen hooren aan ministers... 'n
+ministersplaats ook, om de waarheid te kunnen zeggen aan koningen. Geld
+heb ik noodig om zelf koning te zyn, opdat ik 't recht en de macht
+bezitte goed te doen aan 't volk... liefst zònder ministers. Geld heb
+ik noodig voor legers, om menschenslachtende vorstjes te onttroonen
+in Afrika... en andere werelddeelen. Geld om bevoegdheid te koopen
+_tot het nazien der boeken van weeshuizen en armeninrichtingen_. Geld
+voor volksbibliotheken...
+
+--Je wilt dat het volk lezen zal?
+
+--Zóóver gaat m'n eerzucht niet. Ik wenschte dat het in staat werde
+gesteld lezen te _leeren_, 'n kunst die nog in haar kindsheid is. De
+meesten brengen 't daarin niet veel verder dan noodig is voor 'n
+benoeming tot briefbesteller. Ik heb geld noodig, Meester, tot het
+bezoldigen van onderwyzers in de natuurkunde, geld voor algemeene
+hygiène, geld tot het wegruimen van rivierdyken, die vervloekte
+oorzaken van watersnood en verzande havens. Geld tot het uitwisschen
+van grenzen, geld voor vruchtboomen langs de wegen, geld voor den
+beul...
+
+--Hè?
+
+--Ja, pensioen. Geld tot ondersteuning _zonder smaad_ van invalide
+burgers, geld tot betaling van--des-noods onvrywilligen--arbeid
+derzulken die arm werden door traagheid. Geld voor ware,
+d. i. _veredelende_ kunst. Geld voor genot. Geld voor geluk. Geld
+voor _deugd_! En meester, zóóveel geld wenschte ik, dat er nà
+dat alles nog iets overschoot om m'n lief gezin te behoeden tegen
+gebrek." (Millioenenstudiën I: 43, 51-52.)
+
+
+Terwijl hij de macht der noodzakelijkheid zoo klaar besefte, meende hij
+zelf door Fancy geroepen te zijn, in de hopeloos verwarde samenleving
+orde te brengen. Deze drang, deze overtuiging heeft hem voortgedreven
+héél zijn leven door: ieder mensch in nood, in lichte of voorgewende
+armoede, voelde hij zich gedrongen te helpen. En als helpen met geld
+onmogelijk of onnoodig was, was hij altijd bereid zich voor zijn
+medemensch _moeite_ te getroosten. Niet alleen de enkeling wil hij
+bijstaan, zijn eerzucht gaat er naar uit de _menschheid_ wél te doen,
+door de afwijkingen van de rede, van Logos weer goed te maken.
+
+In zijn later werk (in de _Millioenenstudiën_ voor 't eerst, later in
+het tweede gedeelte van de _Woutergeschiedenis_) komt het inzicht dat
+Fancy zonder Logos niets vermag en Fancy leert hem, dat de dichter
+het _recht_ niet zal kunnen doen zegevieren met millioenen schats,
+maar wèl door zijn _ideeën_. "Meent ge dat het mij meer moeite kosten
+zou, u de _millioenen_ toe te werpen, dan ik aan 't vóórzeggen
+der _Studiën_ besteed heb", is de vraag waarmede Fancy-logos van
+M. afscheid neemt. Zijn dichterlijke verbeelding zal de geestelijke
+waarden moeten scheppen, waardoor recht en goedheid onder de menschen
+zullen zegepralen.
+
+Na jaren van worsteling om geld en invloed is deze verzoenende gedachte
+gekomen, dat Fancy door den _geest_ overwint.
+
+Een vat vol tegenstrijdigheden dat was M. óók in zijn
+wereldbeschouwing. Geweldig voorstander van welvaart en vrijheid
+van het volk, wilde hij liefst voor zich de rol van een Napoleon
+spelen. Van 't parlementaire stelsel,--de Tweede Kamer had hèm niet
+in zijn strijd om den Javaan bijgestaan--verwacht hij niets goeds maar
+hij weet er niets beters voor in de plaats te stellen! Als staatkundig
+hervormer roept hij om een "derde partij", die de volkswelvaart en
+niet het partijbelang zal dienen. Want de onmacht van regeering,
+Kamers en partijen zijn de oorzaak van de groote ellende van 't volk.
+
+
+"Ieder weet, dat myn bitterheid over den toestand van ons Volk zich
+niet bepaalt by de zaken in Indië. Na de Havelaars-geschiedenis,
+myn punt van uitgang, zag ik weldra in, dat de grond dieper
+lag, dan in de luiheid en gewetenloosheid van plichtvergeten
+gouverneurs-generaal. Achter zoo'n ellendigen van Twist zat een
+minister. Achter zoo'n minister zat een Tweede-Kamer, ja... zelfs
+'n Eerste. Wat zoo'n Eerste-Kamer beduidt is onlangs gebleken,
+toen Duymaer van Twist daarin onverhinderd zitting nam. Niemand
+drong den man ter deure uit. Niemand schaamde zich plaats te nemen
+naast den medeplichtige aan zooveel roof, naast den moordenaar van
+zooveel Saïdjah's.
+
+En achter de beide Kamers, zit, staat, ligt--of kruipt, als ge
+wilt--het Volk, het Nederlandsche Volk!" (I. 583.)
+
+
+Tot het Volk zal hij zich richten, op de ellende van het Volk zal hij
+wijzen: hij zal opstandigheid prediken. In zijn tweeden bundel _Ideën_
+heeft hij zeer uitvoerig het werk van Le Play over _Les Ouvriers
+Européens_ behandeld in verband met het welzijn van het Nederlandsche
+Volk. In deze studie komt o. a. een gedetailleerd arbeidersbudget
+voor. M. komt tot de slotsom dat de Hollandsche arbeider ja in vele
+gevallen de kleine burger in ons land onder veel slechter condities
+leeft en werkt dan de arbeiders in andere beschaafde en half beschaafde
+landen van Europa, ja zelfs, dat de Hollandsche arbeider er slechter
+aan toe is dan de zwarte slaaf!
+
+"De zwarte slaverny was inderdaad in beginsel een gruwel maar... zy
+was openlyk, oprecht, frank. En: _de slaaf werd beschermd door de wet_.
+
+Wie beschermt den _witten_ slaaf? Wie verzacht of geneest den kanker
+van de blanke slaverny? Ook dat is een _gruwel_, filantropen, en een
+gruwel met toebehooren van huichelary en valsheid.
+
+De invoering eener _gereglementeerde_ slaverny met verplichting aan
+den kant des meesters, om z'n eigendom behoorlyk te onderhouden,
+zou voor zoo menig Nederlandsch werkman een weldaad wezen... als
+ze bestaan kon. Maar niemand zou iets durven bieden voor 'n blanke,
+en daarom is 't onmogelyk. Daarom, en niet omdat onze zeden zouden
+verheven zyn boven de begrippen, die slaverny dulden. Integendeel,
+ze staan daar beneden, en bedekken haar zelfzuchtig terugdeinzen voor
+de verantwoordelykheid van 't patronaat, met 'n valsch kleursel van
+eerbied voor menschenrecht.
+
+De christelyke beschaving is fyn en slim in hare berekeningen.
+
+Zy zegt: gy moogt niet _verkocht_ worden... ze meent: ik wil u
+niet _koopen_. Zy zegt: ik wil niet dat ge _slaaf_ zyt... ze meent:
+ik wil uw _eigenaar_ niet wezen. Zy zegt: behoudt uw _waarde_ als
+mensch... ze meent: ik wil myn _kapitaals_waarde niet verliezen. Zy
+zegt: geen _vernedering_ voor _u_... ze meent: geen _schade_ voor _my_.
+
+Want de werkman in onze maatschappy is slaaf. Z'n _maag_ levert
+hem gebonden over aan ieder die hem een maal aardappelen met azyn
+betaalt. Hy _is_ slaaf, _minus_ 't recht op onderstand, _minus_
+registratiekosten, _minus_ gezegelden koopbrief, _minus_ rente
+en risico.
+
+Ja, zonder risico. Want als-i ziek wordt, ongeschikt om te arbeiden,
+oud, gebrekkig... welnu, dan huurt men een nieuwen slaaf, die werken
+kan, en betaalt hem als z'n voorganger met 'n maal aardappelen daags...
+
+Zoo-als nu de zaken staan, noem ik den toestand van ons Volk
+_schandelyk_. Zeven-achtste deel der gehuwde mannen, moeten
+de vruchtbaarheid hunner vrouwen verwenschen, en zeker zouden de
+vogeltjes die zoo vroolyk spys zoeken en vinden voor hun jongen,
+met minachting neerzien op 't verwaand menschdom, als ze wisten hoe
+schraal de tafel bereid is, waarom 't aanzit." (Idee 451.)
+
+Als de oorzaak van deze ellende beschouwt M. de slechte regeering: de
+constitutioneele koning is niet verantwoordelijk omdat hij onschendbaar
+is en dus onmachtig, de ministers komen en gaan zóó snel, dat ze de
+verantwoordelijkheid op hun opvolger(s) afschuiven.
+
+Als een pikant staaltje van de wijze hoe er bestuurd wordt, hoe de
+bestuurders hun roeping begrijpen, wijst M. op 't volgende.
+
+"Wy weten nu eenmaal, dat het Volk geen vleesch eet. Voor 'n oogenblik
+aannemende, dat het bestuur daaraan niets doen kan, zal 't toch waar
+blyven, dat zoo'n feit belangstellende aandacht verdient. Ziehier hoe
+de Gedeputeerde Staten van Friesland zich van hun plicht daaromtrent
+kwyten. Wy lezen in 't verslag van die provincie over 1861:
+
+
+	_Wij moeten nog wijzen op 't verblijdend verschijnsel, dat
+	de invoer van_ Smeer...
+
+
+de "_Nederlandsche Industrieel_" voegt hier zeer gepast by: "_dat is:
+de afval van ons naar Engeland gezonden vee_."
+
+
+	_... "smeer, een artikel zoo uitnemend geschikt om bij de
+	geringe volksklasse het gemis van vleesch te vergoeden,
+	in de beide laatste jaren weder klimmende is_."
+
+
+Het is moeilyk by zulke mededeelingen niet bitter te worden.
+
+Men vraagt zich wat de overhand heeft by die heeren Gedeputeerde
+Staten, de domheid, de onverschilligheid, of de wreedheid?
+
+Of zou er ironie liggen in dat _verblyden_ over 't verruilen van
+versch vleesch tegen oud smeer? Zou 't een geestigheid wezen? Laat
+ons het zachtste oordeel kiezen en dus de zaak houden voor domheid. We
+kunnen daarvoor de minder domme opinie teruggeven--niet als verblydend
+verschynsel helaas!--dat 'n vlucht uilen, "zoo by-uitnemendheid
+geschikt wezen zou... om H. H. Gedeputeerde Staten van Friesland
+te vervangen".
+
+
+In den noodtoestand der arbeidende bevolking ziet M. het grootste
+gevaar voor de nationale toekomst. In de jaren tusschen 1866 en 1870
+toen Pruisen zijn grenzen uitzette, was de vrees voor annexatie hier te
+lande levendig. De oud-minister--Professor Bosscha schreef een brochure
+_Over Pruisen en Nederland_ om zijn landgenooten tot waakzaamheid, tot
+geestdrift en... tot den vrijwilligen wapenhandel op te wekken. Deze
+brochure prikkelde M. tot het schrijven over de ware oorzaken van
+Nederlands onmacht tegenover een veroverend Pruisen; hij betoogt,
+dat de hooggeroemde vaderlandsliefde die zich uit in bombastische
+verzen en in... binnenkamers, een leugen is, dat "gymnastie, algemeene
+dienstplichtigheid en scherpschuttersgenootschappen" slechts _middelen_
+zijn, maar dat dit niets helpt, zoolang _de geest in ons land niet
+verbeterd is_. En geestdrift ontbreekt omdat de toestand van 't volk
+ellendig is: de materieële toestand is miserabel en het geestelijk
+leven eveneens. "Jacht op stijl overal, stijl, nergens. Overal
+gemaaktheid, opgedrongen deftigheid, mislukte verheffing, brommende
+leegte, conventioneel schrijversfatsoen, d. i. _leugen_.--De natie
+is ziek, zeer ziek, en de naam dier ziekte, in welken vorm zij zich
+ook voordoe, is _leugen_!"
+
+De materiëele ellende van 't volk is weer de grondoorzaak van geringe
+ontwikkeling, minderwaardig vermaak. En 't nationaal bederf is niet
+tot de arbeidersklasse beperkt: eenzelfde geest van lamlendigheid
+doortrekt alle lagen der samenleving. Vandaar dat zeden en gewoonten,
+kunst, godsdienst en staatkunde verleugend zijn.
+
+Door het scherp belichten van den maatschappelijken leugen heeft
+M. veler oogen geopend. Met bijzondere voorliefde heeft hij het
+minderwaardige lot der vrouw op de kaak gesteld. Hij doet een fellen
+aanval op de zeden, die voorschrijven het meisje dom en onwetend
+te houden, die de vrouw toestaan slechts de huishoudster van haar
+man te zijn, die de ongetrouwde vrouw tot werkeloosheid en hysterie
+veroordeelen. De zeden, die de verhouding der geslachten bepalen,
+zijn in aanhoudenden strijd met de hoofdwet der Natuur.
+
+
+"We willen haar dwingen tot stilstand waar ze beweging eischt. Tot
+alleenzyn, waar ze haakt naar verbinding. Tot scheiding, waar ze
+aandringt op vereeniging. We dringen ons als plicht op, die Natuur
+te verkrachten.
+
+Deze verkrachting--of de voortdurende vruchtlooze poging
+daartoe--noemen we _Deugd_.
+
+Onze geheele opvoeding van de meisjes is 'n moorddadige opstand tegen
+het goede." (I. 203.)
+
+"Wat maakt ge van onze dochters, o zeden! Ge dwingt haar tot liegen
+en huichelen. Ze mogen niet weten wat ze weten, niet voelen wat ze
+voelen, niet begeeren wat ze begeeren, niet wezen wat ze zyn.
+
+"Dat doet geen meisje. Dat zegt geen meisje. Dat vraagt geen
+meisje. Zoo spreekt geen meisje!"
+
+Ziedaar schering en inslag van de opvoeding. En als dan zoo'n arm
+ingebakerd kind gelooft, berust, gehoorzaamt... als ze heel onderworpen
+haar lieven bloeityd heeft doorgebracht met snoeien en knotten, met
+smoren en verkrachten van lust, geest en gemoed... als ze behoorlyk
+verdraaid, verkreukt, verknoeid, heel braaf is gebleven--dat noemen de
+zeden _braaf_!--dan heeft ze kans dat deze of gene lummel haar 't loon
+komt aanbieden voor zooveel braafheid door 'n aanstelling tot opzichter
+over z'n linnenkast, tot uitsluitend-brevetmachine om zyn eerwaard
+geslacht aan den gang te houden. 't Is wel de moeite waard!" (I. 195.)
+
+Het ascetisch ideaal van het christendom vindt hij uit den booze. Met
+innige verontwaardiging vaart hij uit tegen het negeeren van de vrouw
+door den Evangelist en legt een nieuwe lezing in den schoonen gedragen
+stijl van het Evangelie naast de oude van Mattheus XIX over het ware
+huwelijk, dat niet alleen lichamelijke gemeenschap, maar ook die van
+ziel en geest insluit.
+
+Tegenover de vaak zoo treurige werkelijkheid stelt M. het ideale
+huwelijk, tegenover de dwingende zeden predikt hij vrije liefde. Al
+moge hij het niet als de _ideale_ verhouding aanprijzen, in ieder geval
+beschouwt hij het als een bevrijding uit den ascetischen dwang der
+zeden. In het Holland zijner dagen wekken deze ideeën heftig verzet:
+de schrijver wordt als een toonbeeld van onzedelijkheid uitgekreten.
+
+Ook op zedelijk gebied heeft M. de denkbeelden der Europeesche
+romantiek in ons land vertolkt: eerzame Hollandsche letterkundigen
+hadden romantische stoutigheden slechts verzacht en verwaterd durven
+weergeven [11].
+
+Maar in M. lééfde hetzelfde gevoel van opstandigheid als in Byron,
+Heine, Shelley e. a.: in zijn _Ideën_ kwamen deze gevoelens daardoor
+eerst tot uitbarsting in een taal, gelijkwaardig aan die der groote
+romantici. Al moge M. nog zoozeer beïnvloed zijn door deze denkers en
+dichters, al mogen de sporen van hun invloed in zijn werken telkens
+zijn aan te wijzen, toch is hier geen sprake van slaafsche navolging:
+uit zijn _Brieven_ blijkt het, dat ideeën die van zijn jonge jaren
+af in hem woelen, onder invloed zijner lectuur zijn bewust eigendom
+zijn geworden. En met zijn wondere taalbegaafdheid heeft hij in later
+jaren wat in hem leefde zóó pakkend, zóó meesleepend weten te uiten,
+dat scharen van jongeren door zijn wóórd den strijd voor vrijer
+levensopvatting hebben aanvaard.
+
+Tal van jongen vrouwen en meisjes heeft de Geschiedenis van Thugater
+(uit de _Minnebrieven_) en die van de kleine Agatha (I. 182) de
+oogen geopend!
+
+Niet alleen de meisjes-opvoeding moest herzien, heel de
+onderwijsmethode moest gewijzigd: van M. is uitgegaan een krachtige
+beweging om de doode onderwijsmethodes door nieuw levend onderwijs te
+vervangen. In _Wouter Pieterse_, levert hij een felle charge op de
+verschoolsching van het lager onderwijs in de figuren van Pennewip
+en Stoffel, terwijl hij in de wijze waarop Dr. Holsma zijn kroost
+onderricht, vingerwijzingen geeft omtrent een leermethode, die het
+kind tot denken, tot zelfvinden aanmoedigt.
+
+Goed onderwijs moet opleiden tot _vrije studie_, moet geschikt maken
+voor het leven.
+
+
+"'t Is niet waar dat die maatschappy den jongen van zestien jaar
+met open armen ontvangt, omdat-i weet te vertellen wat Semi-Ramis
+heet verricht te hebben, hoe Rusland begrensd is, aan welke rivier
+Groningen ligt, enz.
+
+'t Is _niet_ waar, dat ze hem 'n paar jaar later onder hartelyk
+_welkom!_ bekleed met de _toga virilis_, omdat-i nu verstand heeft
+van kegelsneden, en na veel tobben in-staat is 'n bladzy te vertalen
+uit Virgilius of Homerus... by-voorkeur altyd die eene!
+
+'t Is _niet_ waar, dat de akademische dissertatie waarvan-i
+ten-langen-laatste door de kunst verloste, hem wordt toegekend als
+diploom van mannelykheid!
+
+Na al 't verwringen en verkrachten van de Natuur, op school
+en kollegiebanken, blyft alzoo den ouders niet eenmaal de
+verontschuldiging dat de Maatschappy tot zoo'n leiding dwingt. 't
+Allereerste waaraan de jongeling die de wereld intreedt, behoefte
+heeft--nadat men twaalf, veertien jaren besteedde om hem voor die
+wereld geschikt te maken--is... ontbolstering. Wel 'n bewys dat de
+voorbereiding allergebrekkigst was! Wat naar de school riekt, is in
+'t werkelyk leven onbruikbaar.
+
+Eilieve hoe kan dit worden overeengebracht met de voorgewende
+bedoeling, dat men hem naar school zond _om hem geschikt te maken
+voor dat werkelyk leven_?" (I. 876.)
+
+Merkwaardig is het, dat M. de theorie van Montessori voorziende als
+voorwaarde voor vruchtbaar onderwijs den eisch heeft gesteld, dat
+een bepaalde leerstof pas gegeven mag worden, als 't kind er zich
+toe voelt aangetrokken!
+
+"Dezelfde leerling die nu misselyk wordt gemaakt van Tacitus,
+zou misschien z'n grootste vreugde scheppen in 't ontleden der
+werken van dien schryver, als-i vooraf liefst uit eigen aandrift
+had leeren belangstellen in de daarin behandelde zaken. Er komt
+'n tyd dat de knaap zich voelt aangetrokken door de vaak treffende
+verhouding tusschen uitgebreidheden en getallen. Wie ooit, byv. des
+nachts wakker liggende, zich bezig-hield met de evenredigheid tusschen
+zekere lynen en figuren op tapytwerk of behangsel, zal me begrypen. Een
+ander zal behoefte voelen aan kennis van de wys waarop de stoffen
+zyn samengesteld. Hy wil weten wat ze vereenigt, hoe ze ontbonden
+worden? Dan is de tyd voor de scheikundige les gekomen, niet toen de
+knaap met 'n onvriendelyk: wat gaat my dat aan? de boodschap afzei,
+die men hem brengen kwam op ongelegen uur.
+
+Gy die dit alles nooit bedacht, drinkt ge bier by uw ontwaken? Eet
+ge stokvisch tot ontbyt? Kolft ge in de kerk? Is 't dan zoo moeilyk
+te begrypen dat ook verstandelyke _indrukken_ hun tyd kiezen, en dat
+wy alzoo verkeerd handelen, de wenken te verkrachten, die de Natuur
+ons daaromtrent zoo duidelyk geeft?
+
+Ik verwacht niet anders dan dat de meeste _onderwyzers van beroep_
+me ongelyk geven, en hoor sommigen zeggen:
+
+--Nu, als ik wachten zou tot _die_ jongen me naliep om wat te weten
+van driehoeksmeting, van stuifmeeldraadjes, van germaansche oudheid...
+
+Ik geloof 't gaarne! Ge hebt _niet_ gewacht, en kunt dus niet weten
+wat er zou geschied zyn, als ge de begeerte naar kennis behoorlyk
+had laten rypen.
+
+Of er kinderen zyn, by wie deze begeerte zich nooit openbaart?
+
+Deze vraag kan ook anders gesteld worden, en wel--ik beveel deze
+methode ook voor andere vraagstukken aan--op 'n manier die 't antwoord
+meebrengt: men wenscht te weten, of sommige kinderen schadeloos
+kunnen verdronken worden? Wel zeker, er zyn idioot-geborenen! Maar
+niet in de behoeften van deze ongelukkigen zoeke men het richtsnoer
+ter beoordeeling van 't onderwys waarop 'n welgeschapen kind
+aanspraak heeft. We mogen niet willens en wetens het getal der
+geestelyk-mismaakten vermeerderen." (I. 873-874.)
+
+
+"Door dwang verstoppen we de rykste bron van genot en _goed zyn_:
+'t onafhankelyk denken. En dit niet voor 'n oogenblik alleen, maar we
+leggen daardoor den grond tot den vervloekten afkeer van geestelyke
+inspanning, tot de roestige luiheid die onze maatschappy kenmerkt.
+
+Er zou gewis 'n tyd aangebroken zyn dat de knaap, na uit eigen beweging
+z'n oorsprong en dien van den mens te hebben nagevorscht de vraag deed:
+waar kwamen de Hollanders vandaan? Liever zag ik dat-i z'n denkvermogen
+besteedde--en dit zòu geschieden als men 't niet bedorven had--aan
+'t geologisch beschouwen van de wyze waarop Nederland _ontstaan_
+is." (I. 864.)
+
+
+Als van 't begin af belangstelling de drijfveer is van het
+leeren, kan vrije studie op volwassen leeftijd eerst tot zijn recht
+komen. Uitvoerig staat M. stil bij de beletselen, voor 't streven naar
+waarheid: vooroordeel, belemmering van 't onderzoek en ongeschiktheid
+van den onderzoeker. Hij wijst ook op 't nadeel van te ver gedreven
+specialiseering in de wetenschap, waardoor de ruime blik verloren
+dreigt te gaan. Tegen schoolsche wijsbegeerte trekt hij te velde:
+alleen Locke kan genade bij hem vinden.
+
+Al komen in deze latere bundels nog wel pittige, korte uitvallen voor,
+(zoo b.v. I. 933 en 936: _Principes heb ik niet_ èn _Nederland is
+vol principes_),--toch is 't karakter sterk gewijzigd: rustiger, meer
+betoogend dan bewerend wordt zijn werk. Zoo geeft hij zeer uitvoerige
+beschouwingen over bekende, klassieke Hollandsche dichtstukken:
+Rotgans, Feith, Hooft, Bilderdijk neemt hij kritisch onderhanden. Hij
+wijst al in de richting van de kritiek van de _Nieuwe Gids_ als
+hij klaagt dat onze heele letterkunde van den dag _namaak_ is, als
+hij Rotgans als namaak van namaak veroordeelt, en het bestaan van
+alle _kunstregels_ loochent, want "de ware artist teekent de Natuur
+na, _zooals die zich aan hèm vertoont_. Men kan evenmin iets goeds
+voortbrengen door 't volgen van modellen, als zich voeden met de spijs
+die 'n ander gegeten heeft. Kunstbesef werkt van binnen naar buiten en
+niet andersom. Een kunstprodukt dat op andere kunstprodukten gelijkt
+deugt niet." (I. 1181.)
+
+
+
+
+DE GESCHIEDENIS VAN WOUTER PIETERSE
+
+
+Aan de Woutergeschiedenis, het rijkste werk van zijn rijken geest,
+heeft M. jaren gearbeid. Het is een van de honderd boeken, die hij na
+'t schrijven van _Max Havelaar_ in het hoofd had. Het begin is al
+vóór 1862 geschreven: in de _Minnebrieven_ gewaagt hij van _Fancy_,
+die in een koffer te Laeken ligt.
+
+In den eersten bundel _Ideën_ is deze Fancy-geschiedenis opgenomen;
+geërgerd door de bekrompenheid, domheid en kwaadaardigheid zijner
+landgenooten slaakt de ideënschrijver den kreet: "Wat poëzie,
+mijn God, opdat ik niet verga van walging over zooveel walgelijks
+om mij! Lieve Fancy wilt ge mij een sprookje voorzeggen?" Zoo is de
+Woutergeschiedenis een vlucht uit de werkelijkheid: inplaats van ideën
+_over_ de werkelijkheid geeft hij nu een beeld van de moeitevolle
+worsteling der idee, om zich in een menschenkind te ontwikkelen. Hij
+geeft zijn ideën als een sprookje, gekleurd door Fancy's schoone
+schijn. Maar de beelden hem door Fancy voorgetooverd wekken telkens
+den kritischen geest van den schrijver: dan onderbreekt hij 't verhaal
+van Wouters wederwaardigheden om fouten in onderwijs en opvoeding,
+onrecht en bekrompenheid in leven en kunst aan te wijzen. En deze
+uitweidingen dijen herhaaldelijk tot verhandelingen uit.
+
+Zoo is de Woutergeschiedenis ten nauwste verbonden met de _Ideën_;
+maar al staat ze verspreid in verschillende bundels (n.l. in bundel 1,
+2, 5, 6, 7) toch is ze een gehéél van groote schoonheid. [12]
+
+Met de _Woutergeschiedenis_ doet het _kind_ zijn intrede in de
+Hollandsche literatuur: geen Hollandsch dichter heeft vóór hem de
+wonderwereld der kinderziel ontsloten. Toch waren de Hollanders
+dier dagen niet ongevoelig voor de charmes van het kind, getuige hun
+versjes op de eerste tandjes en stapjes. Maar het waren uitingen van
+oudervreugde over voorspoedige groei, het was nog niet het liefdevol
+zich verdiepen in de kinderziel. Ook hierin was Holland verre ten
+achter: sinds de dagen van Rousseau hadden Europeesche kunstenaars en
+paedagogen het kind bestudeerd. Rousseau gaf zijn _Emile_, Bernardin
+de St. Pierre _Paul et Virginie_ en Duitsche romantici als Hoffman en
+von Sallet beeldden in _Das fremde Kind_ en _Contraste und Paradoxe_
+het zieleleven van het kind uit.
+
+Deze lijn heeft Multatuli in onze letteren voortgezet, later hierin
+gevolgd door Van Eeden met zijn _Kleine Johannes_.
+
+Al deze romantische kindergeschiedenissen zijn gebouwd op de
+tegenstelling tusschen het geestelooze groote-menschenbestaan en de
+dichterlijke aspiraties van de kinderziel, tusschen doode beschaving
+en levende natuur. Rousseau ging uit van het dogma dat de beschaving
+den mensch heeft bedorven, dat teruggang tot de natuur redding
+beteekent. Emile wordt daarom opgevoed in strenge afzondering; zoo
+opgevoed kan zich een nieuw geslacht ontwikkelen, vrij van de smetten
+der beschaving. Paul en Virginie groeien op in de tropische natuur,
+bewaakt en geleid door twee hoogstaande moeders: het beste der oude
+cultuur, ontdaan van schadelijke invloeden, werkt hier dus mede aan
+de natuurlijke ontwikkeling. In deze idyllische omgeving ontwaakt het
+zinnenleven op zijn zuiverst: aandoenlijk is de schildering van de
+ontwakende liefde in deze twee reine kinderharten. Het conventioneele
+is in strijd met den aard van het kind. Deze ontplooit zich op zijn
+schoonst temidden der natuur: de Duitsche romanticus von Sallet [13]
+laat bovendien in zijn Julius den dichter ontwaken. Het romantisch
+aangelegde kind groeit op in een conventioneel bankiersgezin: de meest
+krasse tegenstelling tusschen dorre deftigheid en ontwakende poëzie is
+hier geteekend. Van een zonderlingen oom krijgt hij een wonderglas: als
+Julius verrukt thuiskomt met romantische verhalen over de heerlijkheden
+door zijn glas in 't bosch gezien, krijgt hij een braakmiddel, daar
+zijn moeder vreest, dat hij giftige bessen heeft gegeten, maar als hij
+rijmende regels schrijft wordt hij als een wonderkind bewierookt. Zijn
+fantasieën grijpen hem zóó aan dat hij in ijlende koortsen valt: aan
+zijn romantisch fantasieleven gaat hij te gronde. Het wonderglas,
+de fee, die hem verschijnt, en hem een rozetak meegeeft, die het
+heele kantoor van den bankier met rozengroei overwoekert,--dat zijn
+sprookjesmotieven, door de Duitsche romantiek bij voorkeur gebruikt
+om de tegenstelling tusschen de nuchtere werkelijkheid en de wereld
+van den droom te symboliseeren.
+
+Geen dezer romantische kindergeschiedenissen heeft M. zonder meer
+nagevolgd. Enkele hoofdgedachten, kenmerkende verhoudingen en karakters
+vinden we in de geschiedenis van Wouter Pieterse terug. M. weet een
+haast wetenschappelijke nauwkeurigheid in de analyse van Wouters
+gemoedsleven te paren aan gevoelig weergeven van zijn innerlijk door
+de sprookjesachtige Fancy-verschijning. De tegenstelling tusschen
+de starre vormelijkheid der groote menschenwereld en de poëzie der
+kinderziel is bij M. niet kunstmatig en schematisch gebleven daar 't
+hem gelukt is deze tegenstelling in een greep uit 't volle leven uit
+te beelden. In dit opzicht zet hij de goede realistische traditie
+der Hollandsche kunst voort: de kleinburgerlijke milieus uit de
+Woutergeschiedenis zijn verwant met die van Breeroo, Wolff en Deken en
+Beets. Emile staat _buiten_ de maatschappij, Julius is als rijkelui's
+kind van de maatschappij afgesloten, maar de kleinburgerlijke Wouter
+is van kleine jongen af nooit ontzien in de realiteit van gezin, school
+en maatschappij. De wisselwerking tusschen den invloed zijner omgeving
+en den drang van zijn innerlijk leven is zeer nauwkeurig nagegaan.
+
+Wouter is een kind met dichterlijken aanleg, en met een sterken drang
+tot al wat groot en goed is. En daarbij komt een groote eerzucht:
+hij vraagt zich af, waarom God zooveel slechts duldt, als _hij_
+God was, dan ... En dit kind met zijn bizonderen aanleg is door de
+ironie van 't lot geplaatst in een geestelijk-doode omgeving. Fatsoen,
+zedelijkheid, onderwijs, godsdienst alles is verburgerlijkt en ontaard
+tot geestelooze vormen in de familie Pieterse, in Pennewips school,
+bij juffrouw Laps, bij zijn vrienden de Hallemannetjes, "die zoo
+bizonder fatsoenlijk waren", en in de handelszaak van Kopperlith op
+de Keizersgracht. Wouter wordt hoogst fatsoenlijk en godsdienstig
+opgevoed: en die opvoeding is even bekrompen als de woning en de
+denkbeelden zijner omgeving.
+
+
+"Hoe moet de ziel van dien armen Wouter zyn benepen geweest tusschen de
+muren zyner woning, en in de sterk toegehaalde banden van z'n geheel
+bestaan. De arme jongen was bewinseld en bezwachteld van z'n geboorte
+af. Kromme beentjes, bybelsche geschiedenis, engelsche ziekte, met
+_twee woorden_ spreken, versjes over deugd en gehoorzame jongetjes,
+mooi-handje geven, knielende avendgebedjes, toornige godsgerichten,
+zwarte mannen voor stoute kinderen, 'oogjes toe' voor en na 'n
+boterham, slapen met opgetrokken knieën, _zonde_ doen, angst over
+gescheurde broeken, godsdienstoefeningen met of zonder akkompanjement
+van gevoeligheid... arme Wouter!" (I. 405.)
+
+
+Het is de lectuur van den rooversroman _Gloriozo_ die in hem de
+fantasie wakker roept en met den droom den wensch om zèlf ook een
+roovers-, een heldenrol te spelen. Het verlangen naar een àndere
+omgeving ontwaakt en in zijn droomerijen vermengen zich zijn
+droomwenschen met zijn kleine-jongens-ervaringen.
+
+
+"Een vreemd verschiet had zich voor hem ontsloten. Hy droomde van
+dingen waaraan-i geen naam kon geven, maar die hem bitter ontevreden
+maakten met z'n werkelyken toestand. Hy wilde graag alles doen wat
+voorgeschreven is om in den hemel te komen, maar 't bidden zou zooveel
+beter gaan, meende hy in 'n grot met kaarsen. En wat het eeren van z'n
+moeder betrof, waarop deze altyd zoo aandrong... waarom had ze geen
+sleep zooals die gravin? Hy had z'n bybel niet moeten verkoopen... dat
+is waar... ook zou-i 't nooit weerdoen, dit had-i vast beloofd... maar
+dan behoorde hy toch ook 'n kistje te hebben met dukaten, en 'n veer op
+z'n muts, zooals in 't boek stond. Ook verveelde hem z'n broer Stoffel,
+en z'n zusters, en juffrouw Laps, en huisdominee, en alles. En hy
+begreep niet waarom de heele familie niet naar Italië ging, om daar
+'n behoorlyke roovery op te zetten. Maar Pennewip hoefde niet mee,
+dacht-i en Slachterskeesjen ook niet.
+
+'t Zou hem benieuwen wat er gebeuren zou met z'n vers...
+
+Alle Woensdagen namelyk leverden de leerlingen die 't minst ondeugend
+waren geweest, en daarom waard gekeurd werden mee te dingen naar
+den lauwer der eer, een gedicht op 'n onderwerp dat de meester had
+opgegeven. Wouter had ditmaal "_de deugd_" tot zyn deel gekregen,
+niet zonder toespeling op z'n vroegtydige verdorvenheid, en den
+wenk dat die dichtoefening mocht dienstbaar wezen aan z'n zedelyke
+verbetering. Maar Wouter had al zoo dikwyls op de deugd gerymd, en
+hy vond dit onderwerp zoo droog, zoo uitgeput, zoo vervelend, dat-i
+de vryheid had genomen iets anders te behandelen, en wel wat hem
+'t naast aan 't hart lag, de roovery." (I. 282.)
+
+
+Dat rooverslied leidde tot een geweldige katastrophe; meester Pennewip
+klaagt Wouter ten aanhoore van den heelen vriendenkring van den huize
+Pieterse aan: zelfs de huisdominee komt aan zijn zedelijke verbetering
+te pas.
+
+Terwijl bij de Pietersens harmonie is tusschen benepen omgeving en
+benepen denkbeelden, groeit Wouters ziel juist tegen de verdrukking
+in. Hij ontvlucht zijn thuis om bij molens, slooten en greppels te
+lezen en te droomen. En daar verschijnt Fancy hem; hare verschijning
+steekt hem aan met onmetelijkheid. Hij vindt eene vertrouwde voor zijn
+droomen in een eenvoudig, lief waschmeisje, in Femke. Femkes sfeer
+is die van natuurlijke naïeviteit, van het zuiver menschelijke, door
+geen conventie verwrongen. _Hier_ kan Wouter zich onbelemmerd uiten en
+daardoor innerlijk groeien: tegenover de versteende godsdienstigheid
+van 't Protestantisme ontmoet hij daar Pastoor Jansen, die met
+beminnelijke, eenvoudige vroomheid en goedheid en zonder valsche
+verhevenheid zijn wonderlijk geloof aanhangt.
+
+Femke wekt een kinderlijke liefde in Wouter: hij wil haar ridder
+zijn--hij verdedigt dan ook haar bleek tegen jongens die met steenen
+gooien--hij droomt dat hij haar Koningin van Afrika zal maken.
+
+Als 't kind ziek wordt en zware koortsen krijgt ten gevolge van
+zijn overspannen fantasieleven, ontfermt Dokter Holsma zich over
+hem. In het gezin Holsma is de hoogere levenshouding tegenover de
+vlakke burgerlijkheid der Pietersens en de naïve menschelijkheid
+van vrouw Claus en Femke geteekend. Holsma is de ideale opvoeder en
+zielearts. Hij wil Wouter leeren zijn onbeteugelde fantasie, zijn
+vage verlangens te beheerschen en te regelen, nu hij de grens van
+kind en jongmensch bereikt heeft.
+
+Het gezin Holsma is met voorliefde geschetst; maar het lééft niet
+als de Pietersens: het is niet geboren uit de verbeelding van den
+kunstenaar, maar uit het brein van den hervormer.
+
+Holsma en de zijnen zijn verheven boven het enge standsgevoel: ze zijn
+verwant met de lieve Femke, maar ook met Prinses Erika. Ze bespreken
+beide verwantschappen als de natuurlijkste zaak ter wereld. Want
+standsverschil valt weg voor ware menschelijkheid. Hiertoe voedt
+Holsma zijn kinderen op. Hij leert ze zèlf onderzoeken, zelfstandig
+oordeelen. En het klinkt voor Wouter als een openbaring als hij de
+doktersvrouw hoort zeggen:
+
+
+"Ieder moet handelen naar zijn eigen overtuiging." Want het was hem
+vroeger nooit in den zin gekomen dat 'n zaak ànders kon worden opgevat,
+dan ze door z'n moeder, of door Stoffel, of door wien ook--mits 'n
+volwassen persoon!--werd voorgesteld. De geheele kwestie over bidden of
+niet-bidden kwam hem niet zóó belangryk voor, als 't vernomen nieuws,
+dat _hy_ 'n overtuiging hebben kon. Z'n gemoedje zwol er van...
+
+Wouters beschroomdheid was gedeeltelyk een gevolg van de methode waarop
+men hem 't weinigje kennis dat-i bezat, had meegedeeld. Al wat men hem
+leeraarde, was steeds in de oogen der sprekers 'n onomstootelyke zaak
+geweest. Tweemaal twee is... zóóveel, Prins die of die is 'n held,
+brave kinderen komen in den Hemel, God is groot, de Batavieren zyn
+byzonder dapper, 't ware geloof is in de Noorderkerk, enz. enz. Hy
+wist niet dat er _twyfel_ bestond, en hield dus z'n begeerte om iets
+meer van de zaken te weten, voor ongepast en zelfs misdadig. Slechts
+enkele malen had-i even beproefd lucht te geven aan z'n weetgierigheid,
+maar 't was hem slecht bekomen. Op de katechizatie was z'n rechtsgevoel
+gestruikeld over die vuile historie van Jacob en Ezau. Byna voelde hy
+'n oogenblik den moed iets aftekeuren in 't gedrag van den aanstaanden
+aartsvader, en hy begon reeds met 'n enkel bescheiden woordje... maar
+de dominee overlaadde hem met verwyten. "Zulke vragen pasten geen
+kind!" heette het. Wouter moest bedenken dat de Heer van-plan was uit
+Jacobs stam voorttekomen, en dat alzoo die linzenhistorie volkomen
+_fair play_ was. "Men moest niet verstokt zyn." De arme jongen bad
+dien avond wel 'n uur lang dat God hem toch niet zoo erg verstokken
+zou. En 't hielp. Het duurde vele jaren voor-i zich weer waagde aan
+zedekundige analyze van Jacobs handelingen, en van Gods ingenomenheid
+met dien schurk.
+
+Zoo ging 't met alles. Uit vromen afschuw van verstoktheid, berustte hy
+in alles wat men hem zei. Doch daar hy de aldus opgedrongen denkbeelden
+niet verteren kon, werd z'n ziel daarmee niet gevoed. Hy sprak, ook in
+z'n binnenste, al de klanken die hem waren voorgepreekt, geloovig na,
+en verweet zich z'n ontevredenheid als iets ondankbaars, en als 'n
+overblyfsel van de oude verstoktheid die God zeker niet zoo heelemaal
+op-eens genezen kon.
+
+Het schynt zonderling dat hy niet dacht aan de mogelykheid van
+beredeneerden twyfel. Hy wist toch, dat duizenden en millioenen
+menschen veel zaken geheel anders beoordeelden dan z'n moeder en
+Pennewip, en dat dus de mogelykheid zich kon voordoen, jazelfs de
+noodzakelykheid, dat er soms 'n _keuze_ tusschen meeningen moest
+gedaan worden. Welnu, hieraan dacht-i niet! Dit was dom, bekrompen
+en--by Wouter in zeer letterlyke zin nog--kinderachtig, maar 't was
+zoo." (I. 1060.)
+
+
+Bij het bezoek van Napoleon ziet Wouter in den Schouwburg en in 't
+gedrang in een herberg een meisje met Noord-Hollandsche kap, waarin
+hij Femke-Fancy meent te herkennen. Het is de zonderlinge prinses
+Erika, die verwant is aan Femke en 't doktersgezin. Dit prinsesje
+voelt zich in de stijve, gladde, vorstelijke omgeving niet bevredigd:
+zij zoekt in den degelijken eenvoud van vrouw Claus en in de ruwheid
+van 't volksleven de ware menschelijkheid. In de herberg ontmoet ze
+Wouter en meent in hem haren broeder te herkennen: onbewust spreekt
+ze waarheid als ze Wouter als "mein Bruder" betitelt: want beide
+kinderen zijn onvoldaan, beiden zoeken het ware leven in de sfeer,
+die aan hun eigene tegengesteld is.
+
+Bij de beroepskeuze begaan de Pietersens een nieuwen flater, door
+hem in een beruchte zaak op de Zeedijk te plaatsen: sigarenwinkel
+en... leesbibliotheek. Het opgaan in een ruimer romanwereld redt
+Wouter in deze omgeving en dan komt hij op het deftige kantoor van
+Kopperlith op de Keizersgracht. Deze Amsterdamsche deftigheid van de
+hooge stoepen heeft M. meesterlijk geteekend, en ook de neerdrukkende
+invloed van deze ziellooze omgeving op Wouter.
+
+Maar ook in handelskringen staat tegenover vervlakking en versteening
+warm menschelijk gevoel. Tegenover de deftige opgeblazen voornaamheid
+van het handelshuis op de Keizersgracht teekent Multatuli de jodenbuurt
+met z'n lèvenden handel. Deze beschrijving van de Jodenbuurt, die
+van een onderlingen handel in oude prullen en bedorven goed leeft,
+is een waardige tegenhanger van die der techniek van den duffen handel
+in katoentjes en diemeten.
+
+En in dien jodenhoek ontmoet Wouter de oude grootmoeder met hare
+bedorven vijgen en haar kinderen en kleindochtertje. Als Wouter 't
+gevallen kindje optilt en troost, worden deze eenvoudige menschen
+vriendelijk en welwillend voor hem.
+
+Zoo vindt Wouter in alle kringen de tegenstelling tusschen doode vormen
+en zuiver menschelijk gevoel. Bij Holsma die geestelijk boven deze
+uitersten staat vindt hij leiding: deze wijst kern op zijn naasten
+plicht, om hem van 't vage, doellooze fantaseeren te genezen.
+
+Want onder zijn zoo uiteenloopende ervaringen blijft Wouter droomen:
+naast de dogmatiek van kerk en katechisatie bouwt hij zijn eigen
+godsgeloof op, peinst hij over 't raadsel hoe een goed en almachtig
+God zooveel verkeerds dulden kan... Als hij, Wouter, almachtig
+ware, dan... "O Femke, als ik almachtig was, ik zou je... Neen, ik
+zou beginnen met alles te begrypen, en alles te doen begrypen! De
+engelen moesten 'n katechismus maken met honderdduizend vragen,
+en... antwoorden! Goede wezenlyke antwoorden, weetje, en geen
+bybelteksten die geen mensen begrypen kan.
+
+
+Kyk, zóó--maar de antwoorden zet ik er nu niet by, omdat ik ze
+niet weet:
+
+
+_Waarom valt 'n appel?_
+
+_Groeit 'n boom van-boven of van-onder?_
+
+_Waarom ben ik zoo verdrietig?_
+
+_Waarom gaapt men elkaar na?_
+
+_Hoe weet iemand of de pijn die hij in 't hoofd voelt, hoofdpijn is?_
+
+_Waar woonden de vliegen toen de menschen nog geen huizen hadden?_
+
+_Hoe wist Adam dat hij eten moest als-i honger had? En waarom bracht-i
+de spys naar den mond, in-plaats van ze tegen de maag te drukken?_
+
+_Hoe verstond-i Gods taal?_
+
+_Zou_ Stoffel _wel eens 'n fout gemaakt hebben?_
+
+_Waarom begryp ik nooit wat juffrouw_ Laps _zegt? Is 't waar dat zy
+de genade heeft? Hoe kom_ ik _er aan?_
+
+_Wat moet 'n mensch doen om veel te weten, om... alles te weten?_
+
+Alles? Hm?" (I. 1118).
+
+
+De Woutergeschiedenis is niet voltooid: we verliezen Wouter uit 't oog
+als hij met pastoor Jansen op weg is naar Haarlem om de gevolgen van
+een dommen streek goed te maken. Wèl had M. zich voorgenomen Wouter tot
+zijn dood toe te volgen: daarom liet hij hem omstreeks 1800 geboren
+worden maar de bittere ontstemming, gewekt door Van Vloten's kritiek
+in diens brochure _Onkruid onder de Tarwe_ en het uitblijven van de
+hervormingen in staat en maatschappij, waarop hij zoo herhaaldelijk
+had aangedrongen, hebben voorgoed zijn stemming bedorven en Fancy
+uit zijn gemoed verdreven. "Mijn voornemen was in den _Wouter_
+'n schets te geven van den strijd tusschen hoog en laag, tusschen
+zielenadel en ploerterij. Wouter is een nieuwe--en betere!--Faust,
+een Don Quichot naar den geest. Ontevredenheid met mijn publiek--dat
+niet lezen kan--belette mij telkens voort te gaan. Ik durf me vleien
+met de meening dat het nageslacht dit jammer vinden zal."
+
+Zoo verlaten we Wouter op 't oogenblik dat hij het groote leven in
+zal gaan: hij is bezield met goede voornemens om alleen aan zijn
+naastbijliggenden plicht te denken--maar de weg naar de hel is ermee
+geplaveid, voegt M. er aan toe. En hoe makkelijk hij aan zijn neiging
+toegeeft om in 't lot van anderen reddend in te grijpen blijkt weer bij
+'t standje bij de Haarlemmerschuit, waar hij met 't geld dat Prinses
+Erika hem gaf om _eigen_ domheid te herstellen, twee meisjes uit de
+handen van een verdacht wijf loskoopt!
+
+Ook dit tafereeltje is naar 't leven geteekend: uit de school
+van Jan Steen! En tòch is er een groot verschil tusschen M.'s
+werk en de naturalisten na hem: als romantisch humorist stelt hij
+zich telkens tusschen den lezer en zijn figuren. Hij geeft in zijn
+teekenend proza een levenden indruk van de geschetste milieus, van
+Wouters droomleven: maar telkens valt hij met zijn redeneering de
+scheppende Fancy in de rede. Kenmerkend is in dit opzicht het tafreel
+van de Fancy-verschijning bij de draaiende molens: eerst weet hij de
+stemming van Wouter bij die draaiende wieken en de liedjes die ze hem
+suggereeren met zijn woordkunst te wekken, om eensklaps nuchter op
+te merken, dat die molens net waren als andere molens; hij versterkt
+niet den mystieken indruk dier molens maar verstoort ze.
+
+M. vergenoegt zich niet met 't schetsen van Wouters ontwikkeling,
+voor hem is de ontwikkeling van dit mensch-exemplaartje, beeld en
+gelijkenis van de ontwikkeling der menschheid. Wouters innerlijke
+groei geeft dan ook telkens aanleiding om opmerkingen over legende-
+en mythevorming, over folklore en psychologie te plaatsen. En door
+de heele Woutergeschiedenis loopt als draad de overtuiging, dat de
+overgeleverde godsdienstvormen een beletsel zijn om ware religie
+in den mensch te doen ontkiemen. Het besef van 't goede in Wouter
+is zuiver, terwijl de z.g. godsdienstigheid die men hem in gezin,
+kerk en school tracht bij te brengen, een karikatuur is van 't geen
+in zijn kinderlijk gemoed leeft.
+
+In de Woutergeschiedenis heeft M. een epopée willen geven, waarin
+hij, "den strijd schetsen wilde van het goede in den mensen tegen de
+boosheid, den reuzestrijd van ware heilige poëzie tegen 't leugenproza
+dat ons de wereld voor waarheid geeft."
+
+
+
+
+VORSTENSCHOOL
+
+
+Hoe zeer de wereld die M. in Vorstenschool voor ons onthult ook
+van Wouters milieu moge verschillen, toch vinden we in dit drama de
+motieven van _Woutergeschiedenis_, _Havelaar_ en _Minnebrieven_ terug.
+
+In regeeringskringen is het geestelijk bederf, de versteening
+al evenzeer doorgedrongen als in die der kleine burgerij:
+van bijzaken, futiliteiten zijn de koning en zijn ministers
+vervuld. Uniformenwijzigingen, intriges e. d. nemen hun leven in
+beslag: om 't recht, om 't wel en 't wee van 't volk denken zij
+niet. Onbeduidend, slecht en geesteloos zijn zij, die geroepen zijn
+leiding te geven aan het volk. Maar in dat volk lééft toch nog, nederig
+en verscholen, het waarachtig menschelijke. Tegenover de Droogstoppels
+en Slijmeringen van 't hof plaatst M. de idyllische Hansje en den
+dichterlijken Albert, als een tweede Saïdjah en Adinda. Ook hier
+naïeve, reine menschenkinderen in wie de liefde 't gevoel voor
+poëzie wakker roept. En boven de verdorvenheid der regeering en de
+liefelijkheid dezer volkskinderen troont de ware, begrijpende, edel
+willende mensch, koningin Louise, de Havelaarfiguur uit het drama.
+
+De bedrijven, waarin de koningin hare sociale idealen uiteenzet, heeft
+M. 't eerst geschreven en op lezingen voorgedragen. Hij, die zelf van
+kind af gedroomd had van koninklijke macht, om alle kwaad in goed te
+verkeeren, laat nu zijn ideeën over volkswelvaart uitspreken door
+een vorstin, die van oprecht idealisme vervuld is, die met energie
+naar middelen vorscht om de volksellende te doen verdwijnen.
+
+De intrige, aan een Fransch werkje ontleend, is eenvoudig: eenige
+hovelingen zetten een intrige op touw om een minister, die hun in den
+weg staat te doen vallen. Zij verbreiden 't gerucht, dat de graaf een
+nacht op Louise's rust heeft doorgebracht: inderdaad had de koningin
+urenlang met den minister in gezelschap harer moeder gearbeid om
+middelen te beramen om het volk op te heffen. Ze heeft heele bundels
+verzameld met:
+
+
+	"Berichten over alles wat bij 't Volk Niet is zooals het
+	wezen moest, en toch-- Dát hoop ik!--eenmaal anders wezen zal."
+
+
+Zij wijst erop, evenals M. in I. 451, dat géén stand honger
+voorschrijft, en dat geen stand tot gebrek gedoemd kan zijn. Door
+hare onderzoekingen maakt ze ook kennis met Hanna, een naaistertje,
+die voor het moederlooze kindje van haar buurman Puf zorgt. Een
+hoveling weet Puf wijs te maken dat Hanna 's nachts heeren van
+'t hof ontvangt en hij vertelt 't verder: 't praatje over Hanna
+en graaf van Weert, moet dat over van Weert en de koningin in de
+wereld helpen. Maar Hanna wil de koningin niet offeren om eigen naam
+te redden. En als haar broeder en de koningin, die haar incognito
+bezocht, er op aandringen dat ze voor eigen goeden naam zal zorgen,
+weigert ze met gloed. En als dan een hoveling als lakei verkleed haar
+komt raden bij den koning een klacht in te dienen, daar er getuigen
+zijn, dat van Weert dien nacht op Louise's rust had doorgebracht,
+doorziet Louise de intrige en de afstraffing volgt.
+
+Er zit spanning en gang in het stuk, maar karakterontwikkeling
+ontbreekt. Het is een tendenz-stuk om de leugen der liberale en
+behoudende politiek op de kaak te stellen, om zielenadel boven den
+armzaligen, intrigeerenden hofadel te verheffen, om ware vorstelijkheid
+over een in futiliteiten opgaand koningschap te doen zegepralen.
+
+Het zijn dezelfde gedachten, elders pakkender reeds uitgesproken,
+die nu in dramatischen vorm gegeven worden. Evenmin als in _De Bruid
+daarboven_ heeft M. hier een eigen vorm voor zijn gedachten gevonden:
+toen zweefden hem tooneelstukken van Kotzebue e. d. voor den geest,
+nu werkt hij in den trant van het verhevener historische drama met
+zijn gebonden stijl.
+
+In _Vorstenschool_ heeft M. weer een zijner dichtproeven opgenomen:
+nl. het vers over poëzie, waarvan de eerste regel luidt:
+
+Daar is een kracht, uit hooger kracht gesproten...
+
+Dit gedicht is door en door rhetorisch, onzuiver in zijn beeldspraak,
+en onwaar in de voorstelling; want in M.'s mond is het gewagen van de
+klanken van 't suizend loof, dat "opwekt om te bidden en te danken"
+een dichterlijke leugen. Evenals de gedichten van Bilderdijk en Da
+Costa wordt ook dit vers van M. gedragen door pathos en rythme.
+
+Multatuli laat Hanna dan ook een loopje nemen met dit vers: "Hij
+noemt de dingen heel anders dan ze zijn of heeten".--"Maar me dunkt,
+men hoeft de dingen niet zoo op te sieren. Dat is onnoodig werk,
+want ja is ja, en neen is neen, niet waar, en daarmee uit!"
+
+Poëzie is wel geen leugen, maar toch ook niet flinke ronde waarheid,
+oordeelt Hanna. De ontroering roept later in haar het gevoel voor
+poëzie wakker en ze heeft den goeden smaak slechts enkele sobere
+woorden uit Alberts vers aan te halen: ware poëzie kan al dien
+rhetorischen omhaal missen. M. staat blijkbaar sceptisch tegenover
+zijn eigen dichterlijke proeve!
+
+Het heeft groote moeite gekost _Vorstenschool_ opgevoerd te krijgen:
+geen enkel tooneelgezelschap durfde het aan, men vreesde, dat 't als
+kritiek op den koning kwalijk zou worden genomen, 't Was nog kort
+geleden, dat Busken Huet de Gidsredactie had moeten verlaten omdat hij
+de koningin en de hofdames sprekende had ingevoerd om een almanakje af
+te kammen! Het is aan het kordate optreden van Mina Kruseman gelukt
+_Vorstenschool_ opgevoerd te krijgen. Door haar optreden tegen
+kritiek en journalistiek had zij het publiek op haar hand weten
+te krijgen in haar strijd om het tooneel te verheffen en Holland
+wakker te schudden. Als directeuren van tooneelgezelschappen haar
+mooie aanbiedingen doen voor een contract, stelt ze als voorwaarde,
+dat ze alleen in Vorstenschool als eerste rol zal optreden. In den
+zomer van 1874 teekent ze haar contract met Legras, Van Zuylen en
+Haspels. Een enthousiaste brief schrijft ze aan haar vrienden in
+Wiesbaden en ze vraagt wat Dekkers eischen zijn als auteur. Hij wil
+echter de opvoering van een Hollandsch stuk niet drukken door tantième
+voor den schrijver. Toch weet Mina Kruseman hem te bepraten honorarium
+aan te nemen en ze weet het ook te bedingen evenals een uitnoodiging
+om de repetities bij te wonen.
+
+Tragisch is het conflict geworden tusschen den schrijver en de actrice
+bij de repetities: het begint met een verwijt per brief, dat zij door
+f 200.-- honorarium voor zichzelf, de speelster van Hanna's rol en den
+auteur te bedingen, _Vorstenschool_ zal smoren. "Mij ware 't aangenamer
+(en vooral nuttiger!) indien _Vorstenschool_ op meer gewone condities
+_of in 't geheel niet gespeeld_ ware!" Het komt tot een finale breuk
+tusschen Mina en Douwes Dekker; en hij gaat zelfs zoover het spel van
+Mina Kruseman openlijk te veroordeelen, terwijl zij de eenige was,
+aan wie de opvoering te danken is geweest.
+
+Ondanks deze onaangenaamheden is de opvoering een groot succes
+geweest. Multatuli is op het tooneel gehuldigd en ook in de volgende
+jaren heeft hij geregeld eenige maanden in Holland doorgebracht
+om lezingen te geven. Nu deze door den tooneeldirecteur Haspels
+georganiseerd werden, was het succes groot. Zoo heeft de opvoering
+van _Vorstenschool_ direct en indirect den persoonlijken invloed van
+den grooten schrijver op ons volk versterkt.
+
+
+
+
+MILLIOENENSTUDIËN
+
+
+De _Millioenenstudiën_ verschenen in 1870 als feuilleton in het
+Dagblad _Het Noorden_. Daar de lezers er niets van begrepen werd het
+feuilleton gestaakt; in 1873 werd het werk eerst voltooid.
+
+Het vlijmend sarcasme, de bitterheid en de opstandigheid van
+_Minnebrieven_ en _Ideën_ is hier gelouterd tot den waren humor. Deze
+zuiverder meer bezonken stemming openbaart zich in meerdere
+luchtigheid van vorm, in rijkere fantasie, in wondere fijnheid
+en vrijheid van inkleeding. Er is geen uitgesproken strekking in,
+'t is geen strijdschrift: 't is alsof M. met een fijnen glimlach
+op eigen streven neerziet, of hij in de onvermijdelijkheid zijner
+teleurstellingen berust.
+
+Geestig gevonden is het begin:
+
+
+"Ik schryf ditmaal niet voor burgerlui. Zelfs prinsen en genien wier
+inkomen iets minder mocht bedragen dan 'n zak guldens per uur, worden
+beleefd--of des-noods onbeleefd--verzocht zich niet met myn geschryf
+te bemoeien. Willen zy zich beteren... _à la bonne heure!_
+
+_A tout péché miséricorde_, maar eerst... beterschap.
+
+"Ik wil ook burgerlui of arme vorsten en verkeerdgeborenen in de
+gelegenheid stellen deeltenemen aan myn feuilleton, door hun den weg
+te wyzen die tot beterschap leidt, _i. e._ door hen millionairs te
+maken als anderen. Zoodra de allerarmste zóó rijk is, dat hy met z'n
+geld geen raad weet, mag ieder my lezen.
+
+Wie er tegen dien tijd zal broodbakken of schoenmaken, jazelfs hoe
+"_Het Noorden_" 't zal aanleggen om m'n feuilleton gezet en gedrukt
+te krygen... dàt weet ik niet. Maar m'n bekommering daarover is
+niet groot, omdat ik in m'n splinternieuwe funktiën van _richard_,
+me niet behoef intelaten met staathuishoudkunde. Dat is 'n vak voor
+arme drommels."
+
+
+Hij gaat aan zijn "lieve mede-rijken" de pasverworven schatten toonen,
+die hem voor een paar nachten ontsloten werden. Hij was n.l. door een
+luik in de ruïne Sonnenberg gevallen en daar terecht gekomen in het
+rijk der Gnomen, waar Keizer Adolf van Nassau den schepter zwaait. Hier
+hoopt hij de kunst te leeren om aan de speeltafel millioenen te winnen
+en hij ontvouwt den keizer zijn hervormingsprogram, waarvoor hij die
+schatten noodig heeft.
+
+Deze wijst hem echter terecht over vele aardsche opvattingen, al
+erkent hij zelf nog niet lang genoeg _onder_ de aarde te vertoeven
+om alle vooroordeelen te hebben overwonnen.
+
+Zij spreken over vorsten en volkeren: tegenover M.'s vorstenverguizing
+en volksbewierooking wijst Adolf op de slaafsheid der volkeren als
+keerzijde van vorstendwingelandij. Adolf kapittelt hem over zijn te
+groote royaliteit: en leert hem de nutteloosheid hiervan inzien. Aan
+het luchtige schetsje zijner ontmoetingen met het kellnerinnetje
+Staccata ligt een bittere ervaring ten grondslag: de edele idealist,
+die belangeloos geeft, wordt zelfs door de beweldadigde niet
+gewaardeerd: ze begrijpt beter, wie haar wil bedriegen, dan wie haar
+edelmoedig een verlies wil vergoeden.
+
+En onder den grond leert hij Logos kennen: Logos zonder wien niets
+tot stand komt en die ook met verbeteringen en hervormingen _den tijd_
+heeft. Wat Fancy hem voortoovert, zal Logos verwerkelijken, maar niet
+plotseling. "Maar is dan dichterlijkheid 'n leugen, één leugen?
+
+--Zonder Logos, ja! Met Logos, neen!
+
+--Vervloekte fantasie!
+
+--Mens, laster Fancy niet! Ook in 't allerkleinste is ze machtig
+boven alles."
+
+Harmonie, eenheid van verstand en verbeelding is de nieuwe
+gedachte door M. gegrepen; zoo heeft hij in beginsel overwonnen de
+tegenstrijdigheid zijner wereldbeschouwing.
+
+Ook het onredelijke van zijn verlangen om met millioenen de wereld
+te verbeteren heeft hij ingezien. Hij ziet Logos aan het werk in de
+speelzaal, want "de alles beheerschende rede openbaart zich--gelijk
+overal!--op eerbiedwaardige wijze in de speelzaal". En terwijl hij bij
+de Gnomen nieuwe wijsheid opdoet, eigen eenzijdigheden leert inzien,
+verwerft hij een redelijken kijk op de wereld in de speelzaal. De
+speelbank bedriegt niet: ze laat ieder de kans door Logos, door
+de noodzakelijkheid hem gegeven. Met fijne ironie brengt M. zijn
+lezers aan het verstand dat het bij het zoogenaamde onzedelijke
+hazardspel heel wat eerlijker en oprechter toegaat, dan bij vele
+handelspraktijken, die zoogenaamd eerlijke en fatsoenlijke burgers
+zich veroorloven. Zoo schetst M. een verzamelaar van Vieux-Delft
+en een deftig Amsterdams beursbezoeker, die hun schatten verwierven
+door zedelijk minderwaardige handelingen; zij staan met hun bedrog
+en leugen heel wat lager, dan wie een eerlijke kans aan de roulette
+wil wagen. En naast deze sarcastische schetsen ontbreekt ook het
+sentimenteele element niet: in Rouge-perd wordt 't vrouwtje geteekend,
+dat _moet_ winnen om haar man te redden, en ze wint inderdaad!
+
+Deze losse schetsen boven den grond uit de speelzaal en onder-den-grond
+uit 't gnomenrijk vat M. ten slotte samen in één tooneeltje, waar hij
+alle personen, die hij door zijn naakte voorstelling hunner zedelijke
+waarde beleedigde, laat opkomen, om hierover op te spelen: het is
+een soortgelijk motief om de eenheid in de speelsche verscheidenheid
+zijner _Millioenenstudiën_ vast te leggen als het koortsvisioen uit
+de _Minnebrieven_. Maar de ware eenheid in de grillige, schijnbaar
+zoo onmethodische werken van Multatuli is Fancy, die nooit van Logos
+verlaten is.
+
+
+
+
+BESLUIT.
+
+
+Bij weinig schrijvers zijn leven en werken zoo nauw verbonden geweest
+als bij Multatuli. Hij heeft eigen persoonlijkheid, eigen streven,
+eigen innerlijk én uiterlijk leven in het middelpunt zijner werken
+gesteld. Zijn leven heeft hij aan 't verwerkelijken en verkondigen
+zijner Ideën gewijd.
+
+In _Max Havelaar_ (hoofdstuk 6) geeft hij een goedgelijkend, zij
+het eenigszins geflatteerd zelfportret. De grondtrekken van zijn
+karakter heeft hij zuiver getrokken: Een vat vol tegenstrijdigheden,
+scherp als een vlijm en zacht als een meisje; een geest, die 't
+hoogste en ingewikkeldste terstond vatte en de eenvoudigste zaak soms
+niet kon begrijpen; een geest, die beide kanten tegelijk zag en een
+buitengewone gave bezat, om wat hij niet door studie of waarneming
+kent, intuïtief te benaderen, en om 't geen hij weet kantig en scherp
+omlijnd weer te geven; scherp verstandelijk en gevoelig tot in 't
+weeke en sentimenteele toe. Deze tegenstrijdige eigenschappen komen
+scherp uit door het spontane zijner uitingen. Van aard was hij zacht,
+gevoelig, hulpvaardig, vol vroolijken humor; het leed van anderen te
+verzachten, hulpbehoevenden bij te staan, was hem een ware behoefte:
+een warm-voelend, spontaan mensch met een groote geestdrift voor
+recht en waarheid. Bij dezen nobelen aanleg kwam een groote eerzucht,
+en persoonlijke ijdelheid: maar een eerzucht en ijdelheid van hooger
+orde, daar ze gericht waren op de zegepraal van het goede. Doordrongen
+van het besef steeds de ware belangen der menschheid op het oog te
+hebben, beschouwde hij kritiek op zijn doen en laten eerder als een
+aanval op zijn ideaal, dan als een poging hem in zijn streven door
+goeden raad bij te staan.
+
+Hij heeft geen scheiding getrokken tusschen leven en ideaal, tusschen
+droom en werkelijkheid. Hij heeft in de praktijk van het leven
+uitgedragen, wat hem in zijn dichterdroomen als waarheid gold. Hij
+heeft ernst gemaakt met de overtuiging, dat het in dit leven om
+gerechtigheid gaat; de hoogste goederen der menschheid wáren hem de
+hoogste: als kind, als jonge man droomt hij er van, als volwassene
+offert hij eigen belang op aan zijn levensideaal.
+
+Hij heeft in groote geestdrift het offer van Lebak gebracht, spontaan,
+zonder berekening. Zeer zeker is de harde levensstrijd hem bitter
+tegengevallen: in zijn naïveteit had hij op glorierijk herstel zijner
+carrière gerekend, zoodra 't zij de Gouverneur-Generaal, 't zij de
+Hollandsche regeering zouden hebben ingezien, dat _hij_ gelijk had,
+dat hém en den inlander onrecht geschied was.
+
+De strijd voor recht en vrijheid is hem bitter tegengevallen,
+daar hij de menschheid naar zichzelf beoordeeld had: hij had zijn
+landgenooten even groot zedelijk enthousiasme, vrijheidsliefde,
+rechtvaardigheidsbesef en spontanen hervormingsdrang toegedicht,
+als in hem leefde.
+
+Zoo ondervindt hij teleurstelling op teleurstelling, grief op grief:
+hij wordt verbitterd. Dit roept niet altijd het nobelste in hem wakker:
+ook leelijke kanten van zijn karakter teekenen zich af. Maar krachtig
+blijft in alle ontbering, leed en teleurstelling zijn idealisme. Zijn
+tijdgenooten veroordeelden zijn excentriciteiten: 't was voor
+een gemiddelden Hollander om van te rillen, dat een man, die uit
+armoede schulden maakt zijn weinige contanten herhaaldelijk gebruikt
+om nijpenden nood die zich op zijn weg vertoont, te lenigen. Zeer
+zeker is het onpractisch tot in 't liefdelooze toe om aan een oude
+bedelares de f 25 te geven, die hij juist aan Tine zou verzenden,
+die in Brussel met hare kinderen gebrek leed.
+
+Maar een practisch, berekenend mensch, die met bestaande toestanden
+rekening houdt, zal uit puur idealisme geen goede positie met
+recht op goed pensioen weggooien. Zoo heeft hij ontegenzeggelijk
+naastbijliggende plichten verwaarloosd: hij heeft vrouw en kinderen
+aan zijn ideaal geofferd. Maar ook _eigen levensgeluk_ heeft hij
+geofferd. En zijn vrouw heeft in zijn enthousiasme gedeeld, zij heeft
+zijn offer goedgekeurd.
+
+In het Holland van ± 1860 was het gezin het hoogste, zorg voor vrouw
+en kinderen het heiligste. Het godsdienstig geloof dier generaties
+was een beeld van het ideale gezinsleven. Iemand die hoogere plichten
+wilde laten gelden, plichten tegenover de menschheid, beschouwde _men_
+òf als slecht òf als gek. En door zijn vrije ideeën over huwelijk en
+zedelijkheid, zijn minachting voor "principes", zijn aanvallen op den
+godsdienst, waren velen overtuigd van zijn minderwaardigheid. Want dat
+is de excentriciteit bij uitnemendheid, het ideaal als richtsnoer van
+'t leven te kiezen, om liever schipbreuk te lijden dan te schipperen,
+om de groote doeleinden te zien en de kleine te miskennen.
+
+Hij heeft in droomen en visioenen geleefd, wier verwerkelijking hij
+aanstaande achtte: telkens meent hij dat het lukken zal--en dan volgt
+weer de ontnuchtering die bitter maakt. Hij wilde tastbare hervormingen
+en verbeteringen invoeren: hij wilde een Napoleon zijn. Eerst na jaren
+heeft hij ingezien, dat hij een Rousseau was: dat Fancy hem niet met
+de macht van het geld, maar met de macht der Idee had toegerust. En
+gedachten, ideeën werken langzaam door.
+
+Multatuli was zóó verdiept in zijn levensdroom, dat hij in
+het practische leven telkens mistast: ook al door zijn groote
+impulsiviteit. Hij leeft alleen in het oogenblik!
+
+Een groote onevenredigheid tusschen levensdroom en levenspraktijk, is
+niet te miskennen. Deze is mede de grond van zijn mislukt gezinsleven,
+zijn armoedig bohême-bestaan, zijn gebroken carrière, zijn geschokt
+evenwicht.
+
+Eenzijdige vereerders zien alleen zijn edel streven als grond van
+zijn levensoffer en van zijn geniale scheppingen, zijn bestrijders
+en bedillers geven uitsluitend acht op zijn tekortkomingen tegenover
+zijn gezin en zijn schuldeischers, zij laken zijn onbekookte en
+onberedeneerde uitvallen, zij wijzen er op dat zijne daden niet op
+de hoogte staan zijner woorden.
+
+Vereerders en bestrijders zien beiden maar een kant van dezen
+tegenstrijdigen èn daardoor ook veelzijdigen mensch. Hij was niet
+evenwichtig; zijn gestel èn de omstandigheden zijn hiervan de
+oorzaak. Een karakter in den hoogsten zin des woords was hij niet,
+maar wel een mensch met nobelen aanleg en nobele impulsies, wien zijn
+idealen meer waard waren dan aanzien en voordeel.
+
+Dat waarheid en gerechtigheid 't hoogste waren, was geen fraze in
+zijn mond. Dit heeft den stempel van waarachtigheid gedrukt op zijn
+levenswerk.
+
+Al heeft hij in zijn levensgedragingen de hoogere eenheid van droom
+en werkelijkheid niet verwezenlijkt, in zijn boeken heeft hij deze
+doen _leven_, en zóó doen leven, dat hij een der groote bevrijders is
+geworden van het maatschappelijke en geestelijke leven van zijn volk.
+
+
+
+
+INHOUD.
+
+
+	Inleiding
+	Jeugd en Kinderdroomen
+	Indische Leerjaren (1838-1845)
+	Verloving en Huwelijksjaren in Indië
+	Verlof in Holland
+	De daad van Lebak
+	De Max Havelaar
+	De Minnebrieven
+	Het tweede Huwelijk
+	Multatuli als Denker en Hervormer
+	De Geschiedenis van Wouter Pieterse
+	Vorstenschool
+	Millioenenstudiën
+	Besluit
+
+
+
+Het recht van reproductie der afbeeldingen en handschriften door
+den uitgever streng voorbehouden.
+
+
+
+
+AANTEEKENINGEN
+
+
+[1] Brieven I: 128-130.
+
+[2] Dit verwijt Caroline hem in een brief.
+
+[3] Brieven I: 116.
+
+[4] Brieven I: 78.
+
+[5] Brieven II: 27.
+
+[6] Zie de Bruyn Prince: _Officiëele Bescheiden_, blz. 234-235, 256,
+facsimile's bij blz. 248, en Brieven I: 33.
+
+[7] Brieven II: 40-41.
+
+[8] Brieven II: 141-146.
+
+[9] Door verklaringen van den medicus van zijn voorganger is de
+vergiftigingsgeschiedenis op afdoende gronden weerlegd. Dit neemt
+niet weg, dat D. D. er in Februari 1856 vast aan geloofde en zijn
+stemming er door bepaald werd.
+
+[10] Jezus is driemaal gekruisigd. Eens door de Joden, vervolgens door
+z'n levensbeschrijvers en eindelijk door de christenen zelf. Hij had
+nooit kwaadaardiger vijanden dan de laatsten. (M.)
+
+[11] Dr. Prinsen geeft sprekende voorbeelden hiervan in zijn boek
+over Multatuli en de romantiek.
+
+[12] Door Multatuli's weduwe is het eerst een afzonderlijke uitgave
+der _Woutergeschiedenis_ bewerkt; door schrijfster dezes is de
+Woutergeschiedenis opnieuw uit de _Ideën_ gelicht.
+
+[13] Zie Dr. Prinsen, Multatuli en de Romantiek, blz. 291 vlg.
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Multatuli, by J. Van den Bergh van Eysinga
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MULTATULI ***
+
+***** This file should be named 22640-8.txt or 22640-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/2/2/6/4/22640/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/22640-8.zip b/22640-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..6899e9b
--- /dev/null
+++ b/22640-8.zip
diff --git a/22640-h.zip b/22640-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..0d5b2d8
--- /dev/null
+++ b/22640-h.zip
diff --git a/22640-h/22640-h.htm b/22640-h/22640-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..834b73a
--- /dev/null
+++ b/22640-h/22640-h.htm
@@ -0,0 +1,4973 @@
+
+<!DOCTYPE html
+PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. -->
+<html lang="nl-1900">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1">
+
+<title>Multatuli</title>
+<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
+<meta name="author" content="J. van den Bergh van Eysinga">
+<meta name="DC.Creator" content="J. van den Bergh van Eysinga">
+<meta name="DC.Title" content="Multatuli">
+<meta name="DC.Date" content="#####">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900"><style type="text/css">
+/* Standard CSS stylesheet */
+
+
+
+body
+{
+font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif;
+margin: 1.58em 16%;
+text-align: left;
+}
+
+.titlePage
+{
+border: #DDDDDD 2px solid;
+margin: 3em 0% 7em 0%;
+padding: 5em 10% 6em 10%;
+}
+
+h1.docTitle
+{
+font-size:1.6em;
+line-height:2em;
+}
+
+h2.byline
+{
+font-size:1.1em;
+font-weight:normal;
+line-height:1.44em;
+}
+
+span.docAuthor
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:bold;
+}
+
+h2.docImprint
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:normal;
+}
+
+.transcribernote
+{
+background-color:#DDE;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+font-family:sans-serif;
+font-size:80%;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+
+.div0
+{
+padding-top: 5.6em;
+}
+
+.div1
+{
+padding-top: 4.8em;
+}
+
+.index
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+.div2
+{
+padding-top: 3.6em;
+}
+
+.div3, .div4, .div5
+{
+padding-top: 2.4em;
+}
+
+.footnotes .body,
+.footnotes .div1
+{
+padding: 0;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+clear: both;
+font-style: normal;
+text-transform: none;
+}
+
+h3
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h3.label
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h4
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h4.lghead
+{
+margin-left:10%;
+margin-right:10%;
+}
+
+.alignleft
+{
+text-align:left;
+}
+
+.alignright
+{
+text-align:right;
+}
+
+.alignblock
+{
+text-align:justify;
+}
+
+p.tb, hr.tb
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+text-align: center;
+}
+
+p.poetry
+{
+margin:0 10% 1.58em;
+}
+
+p.line
+{
+margin:0 10%;
+}
+
+p.argument, p.note, p.tocArgument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+text-indent:0;
+}
+
+p.argument, p.tocArgument
+{
+margin:1.58em 10%;
+}
+
+p.tocChapter
+{
+margin:1.58em 0%;
+}
+
+p.tocSection
+{
+margin:0.7em 5%;
+}
+
+
+div.epigraph
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+width: 60%;
+margin-left: auto;
+}
+
+.epigraph .bibl
+{
+text-align: right;
+}
+
+.epigraph .poem
+{
+margin-left: 0;
+}
+
+.epigraph .line
+{
+margin-left: 0;
+text-indent: 0;
+}
+
+.trailer
+{
+clear: both;
+padding-top: 2.4em;
+padding-bottom: 1.6em;
+}
+
+.floatLeft
+{
+float:left;
+margin:10px 10px 10px 0;
+}
+
+.floatRight
+{
+float:right;
+margin:10px 0 10px 10px;
+}
+
+p.figureHead
+{
+font-size:100%;
+text-align:center;
+}
+
+.figure p
+{
+font-size:80%;
+margin-top:0;
+text-align:center;
+}
+
+p.smallprint,li.smallprint
+{
+color:#666666;
+font-size:80%;
+}
+
+span.parnum
+{
+font-weight: bold;
+}
+
+.leftnote
+{
+font-size:0.8em;
+height:0;
+left:1%;
+line-height:1.2em;
+position:absolute;
+text-indent:0;
+width:14%;
+}
+
+.pagenum
+{
+display:inline;
+font-size:70%;
+font-style:normal;
+margin:0;
+padding:0;
+position:absolute;
+right:1%;
+text-align:right;
+}
+
+a.noteref
+{
+font-size: 80%;
+text-decoration: none;
+vertical-align: 0.25em;
+}
+
+
+.displayfootnote
+{
+display: none;
+}
+
+div.footnotes
+{
+margin-top: 1em;
+padding: 0;
+}
+
+hr.fnsep
+{
+margin-left: 0;
+margin-right: 0;
+text-align: left;
+width: 25%;
+}
+
+p.footnote
+{
+font-size: 80%;
+margin-bottom: 0.5em;
+margin-top: 0.5em;
+}
+
+p.footnote .label
+{
+float: left;
+text-align:left;
+width:2em;
+}
+
+.footnotes td, .footnotes th, .footnotes .tablecaption
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+
+.poem
+{
+margin-left:5%;
+position:relative;
+text-align:left;
+width:90%;
+}
+
+.poem h4
+{
+font-weight:normal;
+margin-left:5em;
+text-decoration:underline;
+}
+
+.poem .linenum
+{
+color:#777;
+font-size:90%;
+left:-2.5em;
+margin:0;
+position:absolute;
+text-align:center;
+text-indent:0;
+top:auto;
+width:1.75em;
+}
+
+.versenum
+{
+font-weight:bold;
+}
+
+.footnotes .line
+{
+font-size:80%;
+margin:0 5%;
+}
+
+.poem .i0
+{
+display:block;
+margin-left:2em;
+}
+
+.poem .i1
+{
+display:block;
+margin-left:3em;
+}
+
+.poem .i2
+{
+display:block;
+margin-left:4em;
+}
+
+.poem .i3
+{
+display:block;
+margin-left:5em;
+}
+
+.poem .i4
+{
+display:block;
+margin-left:6em;
+}
+
+.poem .i5
+{
+display:block;
+margin-left:7em;
+}
+
+.poem .i6
+{
+display:block;
+margin-left:8em;
+}
+
+.poem .i7
+{
+display:block;
+margin-left:9em;
+}
+
+.poem .i8
+{
+display:block;
+margin-left:10em;
+}
+
+.poem .i9
+{
+display:block;
+margin-left:11em;
+}
+
+span.corr
+{
+border-bottom:1px dotted red;
+}
+
+span.abbr
+{
+border-bottom:1px dotted gray;
+}
+
+span.measure
+{
+border-bottom:1px dotted green;
+}
+
+.letterspaced
+{
+letter-spacing:0.2em;
+}
+
+.smallcaps
+{
+font-variant:small-caps;
+}
+
+hr
+{
+clear:both;
+height:1px;
+margin-left:auto;
+margin-right:auto;
+margin-top:1em;
+text-align:center;
+width:45%;
+}
+
+h2.docImprint,h1.docTitle,h2.byline,h2.docTitle,.aligncenter,div.figure
+{
+text-align:center;
+}
+
+h1,h2
+{
+font-size:1.44em;
+line-height:1.5em;
+}
+
+h1.label,h2.label
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h5,h6
+{
+font-size:1em;
+font-style:italic;
+line-height:1em;
+}
+
+p,p.initial
+{
+text-indent:0;
+}
+
+.poem .stanza
+{
+padding: .5em 0% .5em 0%;
+}
+
+p.quote,div.blockquote,div.argument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+margin:1.58em 5%;
+}
+
+.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden
+{
+text-decoration:none;
+}
+
+
+
+
+/* Supplement CSS stylesheet "style/arctic.css.xml
+" */
+
+
+
+body
+{
+background: #FFFFFF;
+font-family: "Times New Roman", Times, serif;
+}
+
+body, a.hidden
+{
+color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+color: #001FA4;
+font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif;
+}
+
+p.byline
+{
+font-style: italic;
+margin-bottom: 2em;
+}
+
+.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend, .versenum
+{
+color: #001FA4;
+}
+
+.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a
+{
+color: #AAAAAA;
+}
+
+a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+color: red;
+}
+
+
+</style></head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Multatuli, by J. Van den Bergh van Eysinga
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Multatuli
+       Onze groote schrijvers, deel 2
+
+Author: J. Van den Bergh van Eysinga
+
+Release Date: September 16, 2007 [EBook #22640]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MULTATULI ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+<div class="front">
+<div class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/front.jpg" alt="Oorspronkelijke voorkant." width="473" height="720"></div><p>
+
+</p>
+</div>
+<div class="titlePage">
+<h1 class="docTitle">DE MEULENHOFF-EDITIE</h1>
+<h1 class="docTitle">EEN ALGEMEENE BIBLIOTHEEK</h1>
+<h1 class="docTitle">ONZE GROOTE SCHRIJVERS</h1>
+<h1 class="docTitle">II</h1>
+<h2 class="docImprint">UITGEGEVEN DOOR J. M. MEULENHOFF<br>
+TE AMSTERDAM IN HET JAAR MCMXX
+</h2>
+</div><div class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p000.jpg" alt="MULTATULI" width="463" height="640"><p class="figureHead">MULTATULI</p>
+</div><p>
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="titlePage">
+<h1 class="docTitle">ONZE GROOTE SCHRIJVERS</h1>
+<h1 class="docTitle">MULTATULI</h1>
+<h2 class="byline">DOOR
+
+<span class="docAuthor">DR. J. VAN DEN BERGH VAN EYSINGA</span>
+<br>
+GE&Iuml;LLUSTREERD
+NAAR OORSPRONKELIJKE AFBEELDINGEN
+EN PORTRETTEN
+</h2>
+<h2 class="docImprint">UITGEGEVEN DOOR J. M. MEULENHOFF<br>
+TE AMSTERDAM AAN HET DAMRAK 88
+</h2>
+</div>
+<div class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/titlepage.gif" alt="Oorspronkelijke titelpagina." width="453" height="720"></div><p>
+
+
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="body"><a id="d0e140"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e140">5</a>]</span><div id="d0e141" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">INLEIDING</h2>
+<p>In den geweldigen tijd van de Fransche Revolutie en de Napoleontische oorlogen schijnt Europa zich te zullen vernieuwen: de
+besten droomen van een vrije, rechtvaardige samenleving. Dit blijft een droom: het moeitevol verworvene dreigt in een alles
+verstikkende reactie onder te gaan. Herleving van het Roomsch-Katholicisme, van traditioneele vorstelijke macht, van den invloed
+van de oude, heerschende families, van oude zeden, doet zich alom voor, in ons land zoo goed als in overig Europa.
+
+</p>
+<p>De Hollanders waanden zich, nu de benauwenis der Fransche overheersching van hen was afgenomen, in een hemel op aarde. Er
+was tevreden berusting onder het aartsvaderlijk, maar autocratisch bewind van Willem I. Politiek leven komt niet op. Handel
+en nijverheid blijven op laag peil. De ondernemingsgeest komt niet over het doode punt heen. Wetenschap en godsdienst kwijnen
+voort. Het leven trekt zich in de binnenkamers terug. Het familieleven bloeit in innige nederigheid, maar het mist frischheid
+en veelzijdigheid, <a id="d0e148"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e148">6</a>]</span>het verliest alle contact met de groote wereld en het gaat op in lieve kleinigheden. Het maatschappelijk leven is uiterst
+saai en vormelijk. Teekenend voor de stemming in de jaren tusschen 1820 en 1840 is het Dagboek van Willem de Clercq: het is
+een doorloopende klacht over de geesteloosheid van het letterkundig en godsdienstig leven zijner tijdgenooten, over het gebrek
+aan energie in handelskringen, over het uiterst onbeteekenende van den gezelligen omgang.
+
+</p>
+<p>Omstreeks 1820 begint in sommige landen van Europa eenig revolutionnair besef in de liberale partijen te ontwaken: in Duitschland
+verzetten jonge studenten zich tegen de reactionnaire regeering; de carbonari in Itali&euml;, de liberalen in Spanje en Zuid-Amerika
+gaan zich roeren. Griekenland verzet zich tegen de Turksche tiranny. En de bezieling komt van enkele opstandige dichters:
+van Byron en Shelley, van Heine, Lamartine en Victor Hugo.
+
+</p>
+<p>In ons land is van revolutionnair verzet geen sprake: het eerste nationale enthousiasme wordt hier te lande gewekt door den
+tiendaagschen veldtocht en de eerste geestelijke beweging dier dagen beteekent een versterking der reactie: Da Costa schrijft
+zijn geestdriftige <i>bezwaren tegen den geest der eeuw</i>, <span class="abbr" title="dat is"><abbr title="dat is">d. i.</abbr></span> tegen het liberalisme. Met Bilderdijk wordt hij de geestelijke vader van het r&eacute;veil en van de anti-revolutionaire <a id="d0e160"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e160">7</a>]</span>partij: een partij gericht tegen een revolutie, die hier al lang morsdood was.
+
+</p>
+<p>Het nieuwe geluid van de Europeesche opstandige dichters drong niet door tot het geestelijk leven onzer voorouders: zij werden
+door de rhetorische preeken van Van der Palm (<i>bevroren muziek</i> volgens Willem de Clercq), het huiselijk gerijmel van Tollens en de goedmoedige humor van Beets volkomen bevredigd; het degelijke
+werk van Potgieter ging den meesten te hoog.
+
+</p>
+<p>De religieuse opleving (het r&eacute;veil), de vernieuwing van het geestelijk leven onder invloed van mannen als Potgieter, Bakhuizen
+van den Brink mogen in hun beteekenis niet worden onderschat, maar toch.... Nederland volgde slechts z&eacute;&eacute;r, z&eacute;&eacute;r van verre
+het Europeesche geestesleven, tot wanhoop zijner geestelijke leiders.
+
+</p>
+<p>Na 1860 zal het dien achterstand eerst inhalen en verrassend snel inhalen zelfs. Door een samenloop van omstandigheden wordt
+het economisch leven intenser. Nieuwe verkeerswegen te land en te water worden aangelegd, de opbloei van het Duitsche achterland
+komt den Hollandschen handel ten goede. En evenals in het economische leven komt er ook in wetenschap, kunst en letteren meer
+beweging.
+
+</p>
+<p>Tot de geestelijke opleving na 1860 heeft Multatuli den grooten stoot gegeven: hij heeft <a id="d0e173"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e173">8</a>]</span>de gedachten en gevoelens van de groote dichters en denkers der romantiek in Hollandsche woordkunst vertolkt. Hij heeft zijn
+leven gewijd aan de romantische idealen van vrijheid en rechtvaardigheid. De Hollanders zijner dagen heeft hij tot besef van
+hun wereldburgerschap gebracht, door in het hart van ons volk menschelijk medevoelen voor de bevolking van Insulinde te wekken.
+Wat een levenskwestie voor den Javaan was en een belangenkwestie voor Indische industri&euml;elen, was slechts een partijkwestie
+in de Tweede Kamer. Multatuli maakt het tot een gewetensvraag voor het Nederlandsche volk.
+
+</p>
+<p>Multatuli&#8217;s boek heeft een omwenteling te weeg gebracht in de verhouding van de Indische regeering tot de inlandsche bevolking.
+Maar dit is uiterst langzaam gegaan, veel te langzaam naar den zin van den vurigen verkondiger dezer nieuwe idealen. Al waren
+het medegevoel en de ontroering door de <i>Max Havelaar</i> gewekt, echt, toch zou het jaren duren eer dit gevoel in tastbare hervormingen werd omgezet.
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p008.gif" alt="HANDSCHRIFT VAN EEN BLADZIJDE UIT DE &#8220;IDE&Euml;N&#8221;" width="614" height="720"><p class="figureHead">HANDSCHRIFT VAN EEN BLADZIJDE UIT DE &#8220;IDE&Euml;N&#8221;</p>
+<p>(Universiteitsbibliotheek Amsterdam)</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Multatuli zoekt de oorzaak van dit talmen in de algemeene achterlijkheid der Hollandsche natie, in de verleugening van maatschappij,
+politiek en regeering. Hij stelt zich tot taak de kluisters van overgeleverde opvattingen op &#8217;t gebied van staatkunde en moraal,
+van zeden en van godsdienst te verbreken. Benauwende <a id="d0e188"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e188">9</a>]</span>grenzen heeft hij weggevaagd, nieuwe mogelijkheden van ruimer voelen en denken heeft hij geschapen.
+
+</p>
+<p>Het enorme verschil tusschen de geestelijke benepenheid van ons volk in 1820 en de alom ontkiemende vrijheid en veelzijdigheid
+in 1920 is voor een groot deel aan Multatuli&#8217;s optreden te danken. De geschiedenis van zijn leven en werken is een belangrijk
+hoofdstuk uit de geschiedenis van de bevrijding van den Hollandschen geest.
+
+
+
+
+<a id="d0e192"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e192">10</a>]</span></p>
+</div>
+<div id="d0e193" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">JEUGD EN KINDERDROOMEN</h2>
+<p>Er bestaat een innig verband tusschen het innerlijk leven van den volwassene en het gemoedsleven van het kind. Het zieleleven
+van den kinderleeftijd is de voedingsbodem van latere geestelijke ontwikkeling.
+
+</p>
+<p>Vele kunstenaars en denkers met een diep en rijk gemoedsleven en een sterke verbeelding hebben fijne, zuivere schetsen en
+opmerkingen over het kinderleven gegeven, welke getuigen hoe sterk ervaringen uit eigen kinderjaren doorwerken in het gemoed.
+
+</p>
+<p>Zoo leeren we uit het werk van den volwassene het kind kennen, en uit deze openbaringen den mensen beter verstaan. Kennis
+van het kinderlijk gemoedsleven is van groote beteekenis om de persoonlijkheid van denkers en dichters te doorgronden.
+
+</p>
+<p>Niet de kennis van de uiterlijke omstandigheden is van het grootste belang, maar het inzicht in het innerlijk leven van het
+kind: de ontwikkeling zijner fantasie, het aanvoelen zijner omgeving, het reageeren op zijn opvoeding. <a id="d0e204"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e204">11</a>]</span>Dit laatste heeft Douwes Dekker onthuld in de <i>Geschiedenis van Woutertje Pieterse</i>, terwijl ook in de brieven aan Tine, in den verlovingstijd geschreven, vele herinneringen aan het kinderleven zijn opgehaald.
+
+</p>
+<p>Eduard Douwes Dekker was de vierde spruit uit een gelukkig en degelijk Hollandsch burgergezin.
+
+</p>
+<p>Zijn vader was kapitein ter koopvaardij; een goedhartig, zeer beschaafd, welbespraakt man, maar bij al zijne goedhartigheid
+was hij een man, die gehoorzaamd wilde worden en die zijne jongens eenigszins Spartaansch opvoedde. De moeder daarentegen
+moet eene liefdevolle, verstandige, maar zeer nerveuse vrouw zijn geweest. Doordat zij veel aan hoofdpijnen leed, moederde
+de oudste zuster mee over de vier jongere broertjes. Van deze zuster heeft Eduard veel gehouden. Pieter, zijn zeven jaar oudere
+broeder, een bedaarde, ijverige jongen, die in alles het tegenovergestelde was van den ondeugenden Eduard, viel minder in
+diens smaak. Pieter bracht het tot Doopsgezind predikant en achtte het zijn plicht, onjuistheden in het spraakgebruik zijner
+familieleden te corrigeeren en in &#8217;t bizonder placht hij Eduard zijne gebreken op meesterachtigen toon onder het oog te brengen.
+Uit de geweldige antipathie tegen dezen braven broeder is dan later de figuur van <i>Stoffel Pieterse</i> geboren: Wouters van kan niet <a id="d0e216"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e216">12</a>]</span>toevallig zijn: de familie Pieterse is naar broeder Pieter genoemd!
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p014.jpg" alt="HUIS IN DE KORSJESPOORTSTEEG TE AMSTERDAM," width="321" height="686"><p class="figureHead">HUIS IN DE KORSJESPOORTSTEEG TE AMSTERDAM,</p>
+<p>waar Multatuli op 2 Maart 1820 werd geboren.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Met beide andere broeders was hij goede vrienden. Vooral met Jan, die drie jaar ouder was, met hem naar Indi&euml; ging en hem
+in zijn moeilijk leven meermalen trouw steunde.
+
+</p>
+<p>De kinderen kregen een eenvoudige, maar goede en godsdienstige opvoeding. Voor luxe-uitgaven, als muziekonderwijs, was echter
+geen geld beschikbaar. Jan werd zeeman, later landheer in Indi&euml;, Pieter studeerde en ook Eduard werd voor de studie bestemd.
+
+</p>
+<p>Eduard was het eenige kind, dat uit den band sprong; dat hij met zijn broers guitenstreken uithaalde, was zeer normaal. Maar
+in huis en school was hij een moeilijk kind.
+
+</p>
+<p>Hoe gelukkig en gunstig de uiterlijke omstandigheden mochten zijn, toch ging het eigenlijke leven van dit kind buiten het
+gezin om. Een met dichterlijke verbeelding begaafd kind, heeft in het gelukkigste gezin zijn innerlijk leed te dragen, dat
+uit de tegenstelling voortvloeit tusschen zijne aspiraties naar al wat groot en heerlijk is en het eng-begrensde kinderleven.
+Deze afgetrokkenheid, dit droomen leidt tot tal van vergrijpen tegen de orde van het dagelijksche leven. Telkens botst het:
+knorren, straffen, komt herhaaldelijk voor. En van zijn kant poogt het kind zich aan het verstoren zijner droombeelden te
+onttrekken door leugens. <a id="d0e232"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e232">13</a>]</span>Door vele berispingen is hij verhard, hij raakt er aan gewend als zondebok te worden gebruikt. Zijne moeder kan hem vrij goed
+regeeren, maar met den vader, die op autoriteit gesteld is, vallen herhaaldelijk verdrietige sc&egrave;nes voor. Ook op school gaat
+het slecht. Zijne ouders roepen de toegevelijkheid zijner onderwijzers in, omdat hij h. i. moeilijk kan leeren. Verdiept in
+de tooverwereld zijner fantasie kan hij zijn verstand niet bepalen bij taaloefeningen en jaartallen.
+
+</p>
+<p>De school haat hij, het ouderlijk huis benauwt hem: zoo vaak hij kan zwerft hij buiten de poort&#8212;zijne ouders woonden op den
+Haarlemmerdijk te Amsterdam&#8212;langs de buitenpaden, om daar bij sloten, bruggetjes en molens te mijmeren. Dit droomleven neemt
+hem geheel in beslag als de wereld van ridderen rooverromans voor hem opengaat. De beelden uit zijn lectuur, de ervaringen
+uit zijn kinderleven vermengen zich in zijn fantasie&euml;n; en daar speelt hij zelf temidden van zijn romanhelden en heldinnen
+de schoonste rol. Peinzende over deze romantische heerlijkheden wordt in zijn ziel <i>Fancy</i> geboren. Fancy nam hem op en voerde hem mee, en heeft hem nooit weer losgelaten.
+
+</p>
+<p>Maar het bleef niet bij droomen en fantaseeren: hij wil zelf de idealen van ridderlijkheid in praktijk brengen, hij wil zelf
+boven <a id="d0e241"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e241">14</a>]</span>anderen uitmunten, hij wil <i>de eerste</i> zijn. Een groote eerzucht ontwikkelt zich in het kinderlijk gemoed,&#8212;een eerzucht, om het goede en rechte te doen zegevieren.
+De zucht om zelf de eerste te zijn wordt ge&euml;venaard door den drang tot weldoen en helpen. Beide vloeien ineen. Kenmerkend
+is de geschiedenis van een zijner jeugdige heldendaden, die hij aan Tine opbiecht:
+
+</p>
+<p>&#8220;Ik wandelde op een Zaterdag met mijn broeder Willem, die helaas niet meer leeft&#8212;hij was een allerliefste jongen en drie jaren
+jonger dan ik&#8212;op de Hoogesluis te Amsterdam. Ik herinner mij zeer goed, dat het juist Zaterdag was, omdat er veel Joden op
+de been waren. Voor ons uit liepen twee jodenkindertjes, een jongetje en een meisje. Het waaide hard en het meisje, dat het
+toezicht over haar bro&ecirc;rtje scheen te hebben, vermaande hem zijn mutsje goed vast te houden. Ik onthoud nog al goed kleinigheden,
+het was een fluweel baretje met schotse ruiten om den rand. Het mutsje waaide af en rolde over de steenen tot de wind het
+naar den kant.... Herinnert ge u die laagte naast de hooge sluis, daar waar een soort van tuintje is, bijna au niveau van
+het water? Daar waaide het mutsje in.
+
+</p>
+<p>&#8220;De jongen, die vergeefs het ding tot bij de leuning was nageloopen, huilde, en het meisje scheen bang te wezen voor berisping,
+als zij <a id="d0e250"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e250">15</a>]</span>thuis kwam, het arme kind wrong de handen en zag zoo bedroefd naar beneden...
+
+</p>
+<p>&#8220;Men vraagde een man, die in een schuitje de brug doorvoer het aan te reiken. Hij wilde niet. Wie houdt zich ook op om het
+mutsje van een jodenkind,&#8212;wie let er op het geschrei van een jodenmeisje!
+
+</p>
+<p>&#8220;Ja men lette er op om eene reden te hebben tot stilstaan bij den weg.
+
+</p>
+<p>&#8220;Gij weet hoe men in Europeesche steden om elke kleinigheid samenschoolt, hoe ieder vraagt: &#8216;wat is het?&#8217; en niemand vraagt:
+&#8216;kan ik helpen?&#8217;
+
+</p>
+<p>&#8220;Toen de laatstaangekomenen eenige oogenblikken later vraagden: &#8216;wat is er?&#8217; was het antwoord: &#8216;Daar is een jongeheer naar
+beneden geklommen om het mutsje van dat kind terug te halen.&#8217; Die jonge heer was ik, natuurlijk.
+
+</p>
+<p>&#8220;Men hielp mij met een touw naar boven, want ik kon niet tegen den gladden rechten muur op. Ik scheurde mijne kleederen en
+schaafde mij de handen, maar niet genoeg naar mijn zin. Ik heb in mijn leven weinig genot gehad, dat boven de aandoening ging
+die ik gevoelde toen ik weder boven stond. Ik wilde mijn portret wel hebben van dat oogenblik. Twintig of dertig menschen,
+allen lieden van geringeren stand en meest joden, juichten mij toe. Een oud man, dezelfde die het touw had <a id="d0e262"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e262">16</a>]</span>gegeven, gaf mij de hand en zeide: &#8216;Jongeheer, het zal u goed gaan!&#8217; Mijn lieve Willem riep als of hij grootsch was: &#8216;dat
+is mijn bro&ecirc;r Eduard!&#8217; en ik...
+
+</p>
+<p>&#8220;O, die vervloekte ijdelheid! ik gloeide van genot. Ja, ik was wel blijde om de vreugde van het kind, dat voor knorren der
+ouders gevrijwaard was, maar dit was het niet,&#8212;als ik daarom alleen verheugd ware geweest, zoude het voor mijne goedhartigheid
+pleiten, neen &#8216;ik had mijn loon weg.&#8217; Alles zag op mij, alles noemde mij, alles prees mij! Die menschen zouden mij op dat
+oogenblik gehoorzaamd hebben als ik&#8212;kleine jongen&#8212;hen iets gelast had. Ik nam de voorspelling van den ouden man aan als iets
+natuurlijks en ik liep dien dag op stelten des hoogmoeds voort, ieder aanziende alsof ik vragen wilde: &#8216;groet gij mij niet,
+mij...&#8217;&#8221; <a id="d0e266src" href="#d0e266" class="noteref">1</a>
+
+</p>
+<p>Zulke voorvallen zijn teekenend voor zijn karakter. Maar zulke kleine heldendaden bevredigen hem niet. Hij droomt als een
+tweede Josef van macht en heerschappij: hij wil de uitdeeler zijn van weldaden, handhaver van het recht. Pijnlijk voelt hij
+de benauwende tegenstelling tusschen deze gedroomde heerlijkheid en het leven thuis en op school met al zijn beperkingen en
+voorschriften, waarin hij niet <a id="d0e271"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e271">17</a>]</span>alleen een zeer onbelangrijk, maar ook een alles behalve volmaakt jongetje is. Maar zijn kritiek richt hij niet op eigen tekortkomingen,
+maar op die zijner omgeving. Hij bespeurt alras de onevenredigheid tusschen woord en daad der volwassenen: dit schokt zijn
+vertrouwen. En hij ziet de armoede, die niet wordt gelenigd en het onrecht, dat wordt geduld. In zijn droomen wil hij dan
+alles verbeteren, wat hem voorkomt verkeerd en onrechtvaardig te zijn. En hij begrijpt niet, dat God zooveel onrecht dulden
+kan. &#8220;De kleine jongen veroorloofde zich Hem kwalijk te nemen dat niet alles in de wereld overeenkwam met <i>zijn</i> begrippen over &#8217;t goede, en hij was dan ook ernstig van plan allerlei verbeteringen intevoeren, zoodra hij...<span id="d0e276" class="corr" title="Bron: ">&#8221;</span>
+
+</p>
+<p>Wanneer? Hoe?
+
+</p>
+<p>Dit: <i>wanneer</i> en dit: <i>hoe</i> speelden de hoofdrol in z&#8217;n gedachten. Het denken hieraan beheerschte hem, en had den dubbelen invloed, eerst hem neerslachtig
+te maken, en ontevreden met het tegenwoordige, vervolgens kracht te geven tot geduldig dragen van de kleine tegenspoedjes
+die hem drukten, omdat-i de hoop koesterde later alles te regelen naar z&#8217;n wil.
+
+</p>
+<p>Ach, er was zoo v&eacute;&eacute;l te doen! En hij was zoo ver achter! Wat moest er nog veel gebeuren voor-i &#8217;n eind kon maken aan al &#8217;t
+<a id="d0e291"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e291">18</a>]</span>verkeerde! En dit toch was z&#8217;n roeping, naar-i meende. De straat was slecht geplaveid. Daar ginds stond &#8217;n huis op &#8217;t instorten.
+Leentje stak povertjes in de kleeren. Er was onlangs een arme blindeman in &#8217;t water gevallen en verdronken. Er scheen niemand
+bij geweest te zijn om te helpen... ook alweer God niet. Bovendien waarom was die man blind? En, nu eenmaal blind zijnde,
+waarom was-i arm? En nu eenmaal arm zijnde, waarom... och, er was geen eind aan verwijtende vragen.
+
+</p>
+<p>&#8220;De Fancy-verschijning had hem aangestoken met onmetelijkheid. Hij onderging onbewust den indruk van &#8217;t verhevene en z&#8217;n onwetende
+ziel doolde rond in &#8217;n oneindige reeks van middelen, die hij te kiezen had, en van wegen die hij wilde inslaan. Hij was goed,
+innig goed<span id="d0e295" class="corr" title="Bron: ,">.</span> Op &#8217;t gebied van het goede wilde hij &#8217;t hoogste grijpen, het moeielijkste tot stand brengen. Z&#8217;n weifelen in keus was &#8217;n
+natuurlijk gevolg van onwetendheid. Bij elk voorkomend geval greep hij met z&#8217;n verbeelding terstond het uiterste, het hoogste,
+het beste, of wat z&#8217;n ongeoefend oordeel daarvoor hield. Dat ook bij hem alzoo &#8217;n rol werd gespeeld door de gewone fout van
+edele harten&#8212;&#8217;n zeer ongewone fout dus&#8212;om de zedelijke waarde eener handeling alleen naar de zwaarte van &#8217;t gebracht offer
+te schatten, spreekt vanzelf. En tevens, dat dit hem verleidde tot de zucht om offers te brengen <a id="d0e298"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e298">19</a>]</span>waar ze &ograve;f niet noodig waren &ograve;f niet verlangd werden, en in beide gevallen niet gewaardeerd. Ach, hoe gaarne ware hij uitgetogen
+om hier-en-daar bij bekken- en schildslag te doen bekend maken dat er &#8217;n ridder was aangekomen, die om de klandizie verzocht
+van wat martelarij!
+
+</p>
+<p>&#8220;Later, later!&#8221; dacht hij. Later als-i bevrijd zou zijn van schoolsche en huiselijke banden. Dan zou-i &#8217;n werelddeel gelukkig
+maken. En nog een. En n&oacute;g een...
+
+</p>
+<p><span id="d0e303" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Helaas er stonden er maar vijf in &#8217;t boekje van zijn geografie.
+
+</p>
+<p><span id="d0e307" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Vijf werelddeelen slechts! &#8217;t Is niet de moeite waard om van te spreken.
+
+</p>
+<p><span id="d0e311" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Wat d&agrave;n? Wat daarna?
+
+</p>
+<p><span id="d0e315" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Hier begon zich z&#8217;n fantasie te verliezen in de ruimte, en &#8217;t firmament verwarrende met &#8217;n gedroomden onstoffelijken hemel,
+naderden zijn gedachten het Wezen dat men hem had opgedrongen als: God. Maar dit bevredigde hem niet.
+
+</p>
+<p><span id="d0e319" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Geen &#8216;<i>weg ter Zaligheid</i>&#8217; en geen katechismus was er in geslaagd het kind den anderen god te ontrooven, die hij in &#8217;t gemoed droeg, en waarmee hij
+zich&#8212;ziehier z&#8217;n hoogmoed!&#8212;zonder de minste aanbidding vereenzelvigde. God, of &#8217;n god, moest noodwendig het <i>goede</i> willen, het goede zijn. Dit wilde en was Wouter ook. Hij stond dus zoo&#8217;n Wezen zeer na, en <a id="d0e328"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e328">20</a>]</span>beschouwde het in z&#8217;n trouwhartigen waan als z&#8217;n natuurlijken bondgenoot, als z&#8217;n gezel, als z&#8217;n kameraad. Zoo voelde hij
+zich prins van geestelijken bloede.&#8221;
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>Zoo droomde Woutertje en zoo heeft Multatuli zelf gedroomd. Hij wil koning van Afrika worden...
+
+</p>
+<p>Deze kinderdroomen worden jongelingsdroomen, hij wil een tweede Napoleon zijn&#8212;en als man droomt hij van een keizerschap van
+Insulinde.
+
+</p>
+<p>In de droomen van het kind teekent het streven van den man zich reeds af. &#8220;Ik wou zorgen dat er in &#8217;t heele land geen onrecht
+geschiedde,&#8221; lezen we in Idee 1063 en omdat hij niet kon dulden, niet in staat te zijn onrecht te straffen, te verhinderen,
+nam hij ontslag als assistent-resident van Lebak.
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>Op het gymnasium kon hij het niet uithouden: het onderwijs was hem te dor en te schoolsch. Zijn vader plaatste hem als jongste
+bediende op het kantoor bij Van der Velde, die in katoentjes handelde. Hier kwam hij op zijn vijftiende jaar. Hoe moeilijk
+deze jaren voor den intelligenten jongen geweest zijn blijkt uit de satire, die hij op dit handelshuis in de Woutergeschiedenis
+leverde. Zich onderdanig te schikken viel hem uiterst moeilijk: de opgeblazen <a id="d0e342"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e342">21</a>]</span>deftigheid, de koopmanstrots van de Keizersgracht was hem een gruwel. En dan voelde hij het pijnlijk maar een heel gewone
+burgerjongen te zijn, tot zoo&#8217;n uiterst onbelangrijken stand te behooren. Als hij met zijn vriend op een &#8220;buiten&#8221; op bezoek
+is vindt hij het zeer moeilijk om te bekennen, dat hij op den Haarlemmerdijk woont!
+
+</p>
+<p>&#8220;Ik had een zucht voor onafhankelijkheid die tot het bespottelijke ging,&#8221; bekent hij aan Everdine.
+
+</p>
+<p>In die jaren had hij een boezemvriend: den jongen Abraham des Amorie van der Hoeven, dien hij op het gymnasium had leeren
+kennen. Tot aan Van der Hoeven&#8217;s dood toe hebben beide vrienden gecorrespondeerd. Als jongelui hebben ze gelezen en geredeneerd
+over alles, wat hun jonge gemoederen bezig hield. Ze hebben ook druk getheologiseerd: Van der Hoeven zou theoloog worden,
+en is in Utrecht Remonstrantsch predikant geweest.
+
+</p>
+<p><span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> heeft een godsdienstige opvoeding genoten en omstreeks 1830 beteekent een godsdienstige een orthodoxe opvoeding. Reeds als
+kind zijn de dogmatische voorstellingen geen klanken voor hem: de vrees voor hel en verdoemenis l&eacute;&eacute;ft in hem. En omdat die
+geloofsvoorstellingen hem boeien, doet hij kinderlijk-na&iuml;eve vragen die soms zeer oneerbiedig klinken. Zij spruiten geenszins
+voort uit onbewusten <a id="d0e352"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e352">22</a>]</span>twijfel, maar integendeel uit een kinderlijk-ernstig godsdienstig gevoel. Zoo vroeg hij aan de baker of God ooit jong was
+geweest en of ze Hem had gekend zonder baard... Maar de baker berispte hem en dreigde met de verdoemenis, zoodat &#8217;t kind zijn
+zucht naar kennis smoorde met de vrees, dat de aarde zich voor zijn voet zou openen en hem zou verzwelgen.
+
+</p>
+<p>Eens had hij in een speelsche bui op Gods neus een bril geteekend: en toen heeft hij gesidderd voor de trompet der diligence,
+die hem in de ooren klonk als de bazuin der kinderen Assurs, door God te hulp geroepen om zijn kinderlijke euveldaad te wreken.
+
+</p>
+<p>Met zijn vragen kan hij het zijn predikant op de catechisatie lastig genoeg maken; daar hij &#8217;t niet met zichzelf eens was
+heeft hij zich niet laten doopen&#8212;zijn ouders waren Doopsgezind&#8212;; maar van twijfel, van ongeloof was toen nog geen sprake.
+
+</p>
+<p>V&oacute;&oacute;r zijn achttiende jaar heeft hij zich al bezondigd aan het maken van verzen: in een gedicht <i>De Schaatsen</i> bezong hij de genoegens van wintersport en van vertellingen bij den huiselijken haard om te eindigen met een sentimenteele
+aansporing om het leed van den arme te verzachten met een beroep op... hemelsche vergelding!
+
+</p>
+<p>Veel vlotter en beter is de berijmde vertaling van <i>Andrieux&#8217; De Molenaar van Sans-Souci</i>, <a id="d0e368"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e368">23</a>]</span>een berijming, waaraan hij trouwens later nog veel verbeterd heeft. De grondgedachte van dit vers vinden we in een van de
+fijnste hoofdstukken der <i>Millioenenstudi&euml;n</i> terug: <i>Vieux Delft en moraal</i>. Zoo sterk zijn de indrukken van &#8217;t geen hij in zijn jonge jaren las, dat de herinnering er aan in later jaren telkens terugkeert.
+
+</p>
+<p>De achttienjarige besluit zijn gedicht over de bekende anecdote van Frederik den Grooten met de regels:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Zie: een landschap wordt gestolen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>En een molen blijft gespaard.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>En 35 jaar later schrijft hij: &#8220;Zou ook niet hier alweer <i>alles in alles</i> zijn? Onbeschaamdheid in <i>pudeur</i>? Kemels in muggen? Gestolen landschappen in gespaarde molens?&#8221;
+
+</p>
+<p>Uit deze verzen blijkt, dat de achttienjarige Douwes Dekker, wat literaire smaak betreft, op een lijn stond met de almanakschrijvers
+dier dagen. Dat hij Jean Paul leest is een belofte voor de toekomst.
+
+</p>
+<p>Zijn moeder en broeder lieten <i>De Schaatsen</i> in een almanak opnemen: dit deed Eduard, die toen al in Indi&euml; was, aangenaam aan. Doch gelukkig voor zijne ontwikkeling en
+voor die onzer letterkunde zat hij in Indi&euml; buiten &#8217;t bereik van almanakredacties en letterlievende <a id="d0e398"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e398">24</a>]</span>genootschappen. Zoo is zijn onvaste smaak er voor behoed om door onbevoegden lof en aanmoediging voor goed bedorven te worden.
+
+
+<a id="d0e400"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e400">25</a>]</span></p>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e266" href="#d0e266src" class="noteref">1</a></span> Brieven I: 128&#8211;130.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div id="d0e401" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">INDISCHE LEERJAREN (1838&#8211;1845).</h2>
+<p>Met het schip, waarop zijn vader kapitein en zijn broeder Jan stuurman was, ging Eduard op zijn achttiende jaar naar Indi&euml;.
+Door een verlof van drie jaren onderbroken is hij daar zeventien jaar geweest: de jaren van zijn intellectueele en innerlijke
+vorming brengt hij door ver van Holland. Hij is daardoor afgesneden van de Hollandsche cultuur. Zijn vader weet hem geplaatst
+te krijgen als klerk zonder bezoldiging bij de Algemeene Rekenkamer. Zijn loopbaan is de eerste jaren zeer voorspoedig. Na
+zes weken reeds ontvangt hij salaris. In een officieele missieve van 10 April 1839 lezen we dat hij &#8220;een zeer bekwaam onderwijs
+genoten heeft,&#8221; en &#8220;ofschoon jong van jaren, de verwachting doet koesteren, dat hij tot een bekwaam ambtenaar zal kunnen worden
+opgeleid.&#8221; En het blijkt, dat andere departementen hem voordeelige aanbiedingen hebben gedaan.
+
+</p>
+<p>Een jaar na zijn komst in Indi&euml; wordt hij dan ook al benoemd tot kommies 2<sup>de</sup> klasse; hij onderscheid zich niet alleen door vlijt en <a id="d0e411"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e411">26</a>]</span>werkzaamheid, maar ook geeft hij &#8220;de onbetwistbaarste bewijzen van vlugheid, doorzicht en kunde, in al hetgeen hem wordt opgedragen.&#8221;
+
+</p>
+<p>Na het neerdrukkend bestaan van jongste bediende op de Keizersgracht&#8212;waar het opgedragen werk steeds verre bleef beneden zijn
+kennen en kunnen&#8212;was de arbeid in de Indische regeeringsbureaux eene verademing: hier kregen ook beginnelingen werk, waar
+iets van te maken viel. Voor wie toonde te willen werken, was er kans op snelle bevordering.
+
+</p>
+<p>Niet alleen in de bureaux, ook in de samenleving van Batavia heeft de jonge Douwes Dekker snel zijn weg gevonden: van het
+neerdrukkend gevoel <i>maar</i> een burgerjongen te zijn, voelt hij zich bevrijd. Hij werd gewaardeerd als een geestig en ontwikkeld jongmensch, die niet
+gewoon was zijn chefs, die hij niet lijden mocht te sparen. Maar het gezellige leven is duur&#8212;hij verspeelde met biljarten
+wel eens &#402; 100 per week<a id="d0e420src" href="#d0e420" class="noteref">1</a>&#8212;en een goed financier is Douwes Dekker nooit geweest! Om zijne schulden (ruim &#402; 2000) te betalen zal hij hoogstwaarschijnlijk
+overplaatsing naar Sumatra&#8217;s Westkust hebben gevraagd. In 1842 werd hij wederom met een zeer loffelijke aanbeveling bevorderd
+tot controleur 2<sup>de</sup> klasse ter Westkust van Sumatra.
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p015.jpg" alt="De Assistent-Residentswoning van Douwes Dekker te Rangkas Betoeng,&#xA;hoofdplaats van Lebak." width="629" height="456"><p class="figureHead">De Assistent-Residentswoning van Douwes Dekker te Rangkas Betoeng,
+hoofdplaats van Lebak.
+</p>
+<p>(Naar een photographie).</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e432"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e432">27</a>]</span></p>
+<p>Maar zijne schulden waren niet het eenige wat hem in Batavia benauwde: het bureauwerk waarvoor hij zoo geschikt bleek, verveelde
+hem op den duur: het vrije en avontuurlijke van een bestuursbetrekking in de buitenbezittingen, waar hij als eerst-aanwezend
+ambtenaar, een soort vorstelijke macht zou uitoefenen, werkte op zijne fantasie: zelfstandig en rechtvaardig besturen en recht
+spreken, ervoor waken, dat geen onrecht geschiede ... dat alles trok hem aan. &#8220;Een meer levendigen en werkdadigen werkkring&#8221;
+vraagt hij daarom in zijn rekest aan den Gouverneur-Generaal.
+
+</p>
+<p>Het zijn de kinderdroomen, die vasteren vorm gaan aannemen, die werkelijkheid zullen worden.
+
+</p>
+<p>En dan is er nog iets, dat hem van Batavia wegdreef: zijn verbroken engagement met Caroline Versteegh, dat hij omdichtte tot
+een ongelukkige liefde. Zij was een koel en nuchter meisje: kenschetsend is deze vermaning in een kort briefje: &#8220;denk niet
+te veel&#8221;. Om de toestemming van haren vader te verwerven werd hij Roomsch, maar het mocht niet baten; in Aug. 1842 maakt haar
+vader een eind aan de verloving, waarschijnlijk onder invloed van praatjes over zijn financieele onsoliditeit.
+
+</p>
+<p>Onder deze teleurstelling heeft hij veel geleden, maar tegelijkertijd was het hem een genot zich in de smart zijner ongelukkige
+liefde te koesteren, zooals hij eerst in een geluksroes <a id="d0e441"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e441">28</a>]</span>geleefd had, waarin hij met haar dweepte, waarin zij hem een heilige was<a id="d0e443src" href="#d0e443" class="noteref">2</a>.
+
+</p>
+<p>Deze eerste, ernstige liefde&#8212;want uit de Woutergeschiedenis weten we, dat Wouter-Eduard van zijn kinderjaren af heel wat &#8220;vlammen&#8221;
+gehad heeft&#8212;is tot romantische beleving verdicht.
+
+</p>
+<p>Hoe een geliefde te idealiseeren, hoe eene ongelukkige liefde te dragen, dat had hij uit zijn romantische boeken geleerd:
+het was een nieuwe sensatie nu z&egrave;lf in het leven dat belangwekkende te ervaren. Zijne ongelukkige liefde belette hem niet
+bekoord te worden door het dochtertje van een inlandsch hoofd met wie hij een tochtje in een prauw maakte langs de kust; zij
+leefde met hem te Natal; maar te Padang zond hij haar om zijn armoede naar haar vader terug.
+
+</p>
+<p>In deze jaren blijkt het hoe langer hoe duidelijker, dat de droomwereld, waarin hij als kind geleefd had, ook macht over zijn
+ziel behoudt op rijper leeftijd. Het wordt hem meer en meer ernst met zijn droomen, met zijn luchtkasteelen: &#8220;ik moet bekennen
+nooit verstandig genoeg geweest te zijn om mijne zestienjarige luchtkasteelen omver te halen&#8221;<a id="d0e452src" href="#d0e452" class="noteref">3</a>. Zijn levenstaak gaat hij er meer en meer op richten om zijne luchtkasteelen te verwerkelijken.
+<a id="d0e455"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e455">29</a>]</span></p>
+<p>De anderhalf jaar op Sumatra doorgebracht zijn van groote beteekenis voor zijn ambtelijk leven, maar ook voor zijne geestelijke
+vorming: zelf heeft hij menigmaal later gezegd, dat hij zich te Natal bewust is geworden. Steeds duidelijker grijpen literatuur
+en leven, droom en werkelijkheid in elkander.
+
+</p>
+<p>In Natal waren maar enkele Europeanen, zoodat de jonge controleur veel tijd had om te lezen. Hij las niet bij voorkeur Hollandsche
+boeken: in den geest trekt hij den band met Holland niet toe. Hij was uit Holland vertrokken, voordat hij er tot intellectueele
+kringen toegang had gekregen. De religieuse beweging van het r&eacute;veil was niet tot hem doorgedrongen en evenmin wist hij af
+van &#8217;t geen er leefde in jonge mannen als Potgieter en Bakhuyzen van den Brink, die een jaar v&oacute;&oacute;r zijn vertrek &#8220;De Gids&#8221; begonnen
+uit te geven. En in Indi&euml; heeft hij zich om de ontwikkeling van het geestelijk leven in Holland weinig bekommerd. Een enkel
+woord over een lief vers van Ten Kate lezen we in zijn Brieven, maar verder is hij van Walter Scott, Sue en Lamartine, van
+Heine en August Lafontaine vervuld; <span class="abbr" title="met andere woorden"><abbr title="met andere woorden">m. a. w.</abbr></span> niet de geestelijke leiders van zijn eigen volk, maar die van de Europeesche romantiek hebben zijn geestelijk leven gevormd.
+Dit heeft niet alleen op zijn levens- en wereldbeschouwing een overwegenden invloed geoefend, <a id="d0e463"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e463">30</a>]</span>maar ook op zijne literairen smaak en op zijn eigen stijl. Deze is levendiger, losser en daardoor pakkender dan die der best
+gestileerde stukken zijner Hollandsche tijdgenooten. In Indi&euml; heeft hij onder invloed van buitenlandsche schrijvers langzamerhand
+een talent van schrijven ontwikkeld, waarmede hij een dertigtal jaren later zijne landgenooten diep zal treffen. Niet alleen
+zijn stijl heeft hij in de afzondering der tropen gevormd, ook zijn denkbeelden gaan onder invloed van de Europeesche denkers
+en schrijvers der romantiek hoe langer hoe meer afwijken van de in Holland gangbare. Dat proces heeft zich geleidelijk voltrokken;
+alles werkt mede om van den jongen Douwes Dekker een typisch vertegenwoordiger der romantiek te maken. Door zijn aanleg is
+hij er zeer zeker toe voorbestemd: zijn impulsief temperament, zijn neiging tot droomen en fantaseeren, hem van kind af eigen,
+zijn verlangen naar macht om &#8217;t goede te kunnen doen zegevieren, zijn amoureuze aanleg, maken hem uiterst gevoelig voor romantische
+lectuur; en door die lectuur wordt zijn aanleg in die richting verder ontwikkeld.
+
+</p>
+<p>Het Indische milieu, de ambtenaarsloopbaan, die hem op jeugdigen leeftijd in zijn onmiddellijke omgeving met de hoogste macht
+heeft bekleed, hebben zijn romantische heerschersneigingen versterkt.
+<a id="d0e467"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e467">31</a>]</span></p>
+<p>Aanleg, lectuur en omstandigheden drijven hem alle tot romantische daden in het ambtelijke leven, tot een romantische levenshouding.
+
+</p>
+<p>Zeer merkwaardig in dit inzicht zijn de romans van August Lafontaine: deze boeken blijven hem boeien. Het zijn dezelfde, die
+in de Woutergeschiedenis herhaaldelijk ter sprake komen en in welker stijl hij de luchtkasteelen van zijn zestienjarigen leeftijd
+optrok. In zijn brieven aan Tine, in zijn <i>Ide&euml;n</i> komt hij telkens terug op die romans: &eacute;&eacute;n er van noemt hij in het bizonder: <i>Hermann Lange</i>. In verband met zijn eigen lotgevallen is dit een merkwaardig boek: de jonge held wordt door z&#8217;n rijke, naar aanzien strevende
+ouders, een fantast genoemd, die niet voor de wereld deugt, daar hij te eerlijk, te edel en te oprecht is! Hij heeft zelfstandig
+leeren denken, en hij voelt diep. Om zijn scherpzinnigheid te oefenen, weerlegt hij elke meening, ook als hij ze voor waar
+houdt! Hij heeft gevoel voor humor: hij vindt alles zoowel eerbiedwaardig als lachwekkend.
+
+</p>
+<p>Met zijn fier en edel karakter is hij in de ambtelijke wereld van een klein vorstendommetje niet bemind: als hem wordt opgedragen
+om een stuk, dat hij gesteld heeft, over te maken, omdat het po&euml;zie en geen proza is, neemt hij zijn ontslag. Hij wil het
+geluk der fortuin niet zoeken door daden, die hij immoreel <a id="d0e480"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e480">32</a>]</span>vindt. &#8220;Kruipen leer ik nooit, daar ik geleerd heb te ontberen.&#8221; Hij ontwikkelt uitvoerig een theorie, waarom <i>goede</i> menschen in Staatsdienst weinig kunnen uitrichten; want zij, die belang hebben bij de misbruiken, waaronder &#8217;t volk gebukt
+gaat, k&eacute;nnen juist de zaken &#8217;t best, zoodat de deugdzaamste en ijverigste vorst of minister, niets kan uitrichten met zoo&#8217;n
+bende deugnieten. Weer in dienst geplaatst wordt Hermann Lange voor de tweede maal onrechtvaardig behandeld. Maar hij verdedigt
+zich flink en houdt zijn goed recht staande. Wederom wordt hij ontslagen. En zijn vrouw glimlacht en zegt gelaten: &#8220;een gerust
+geweten is meer waard dan de rijkste bezoldiging.&#8221; Een liefelijke en uiterst sobere huiselijkheid is de belooning voor zijn
+karaktervol handelen.
+
+</p>
+<p>Inderdaad vinden we hier verschillende trekken, die ook in de <i>Max Havelaar</i> voorkomen: de verheven aspiraties, de zin voor humor, de afkeer van &#8220;misbruiken&#8221;, de minachting van rijkdom en de fierheid,
+waarmede hij liever wordt ontslagen dan te buigen voor zijn chef. Wat Douwes Dekker in zijn held bewondert, wat zoo strookt
+met zijn eigen aanleg, dat heeft hij in eigen loopbaan in praktijk gebracht.
+
+</p>
+<p>Hoe grooten indruk op zijn gemoed een levensbeschrijving van Napoleon heeft gemaakt, blijkt uit een stuk door hem in Natal
+geschreven, en het eerst door zijne weduwe in 1891 <a id="d0e492"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e492">33</a>]</span>uitgegeven. In deze <i>Losse Bladen uit het Dagboek van een oud man</i>, zien we hoe de jonge man zich af gaat vragen, wat zal <i>ik</i>, die in mijn tot nu toe vage droomen en aspiraties eigen superioriteit zoo levendig heb beseft, voor groots tot stand brengen?
+En dan zijn er twee genie&euml;n, die hem voor den geest zweven: Napoleon en Rousseau. Het groote van Napoleon was niet zoozeer
+zijn dapperheid, zijn krijgskunst, als wel zijn <i>denkbeeld</i>: &#8220;Napoleon was groot toen hij met het hoofd in de hand nadacht, en het lot van Europa vaststelde, voor nog iemand voorzien
+kon dat hij op Europa eenigen invloed zoude kunnen uitoefenen.&#8221; Hieruit volgt dan volgens <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span>, dat <i>die begeerte zelve</i> tot grootheid, de eerste stap tot grootheid is. En deze begeerte koesterde hij in hooge mate. &#8220;Ik zit met het hoofd in de
+hand en peins.... Wanneer ik ooit voor het oog van de wereld schitteren zal, men danke het dit oogenblik!&#8221;
+
+</p>
+<p>En hij weifelt lang tusschen Diogenes en Alexander, tusschen Rousseau en Napoleon, tusschen het verhevene en het verheven
+schijnende! Maar hij laat den schrijver van de dagboekbladen het laatste kiezen: &#8220;uit zwakheid, uit ijdelheid, misschien uit
+wraakzucht!&#8221; En terwijl hij den man van de daad wil navolgen, verheerlijkt hij hem om ... zijn <i>denkbeeld</i>. Hij wil een kroon bemachtigen:
+<a id="d0e514"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e514">34</a>]</span></p>
+<p>&#8220;Ik beminde een meisje en verloor haar. Wat anders dan een kroon kan mij schadeloos stellen?&#8221;
+
+</p>
+<p>Zoowel deze uitingen als wat volgt verraden een zoekenden geest, die grootsche plannen in zich omdraagt, om dan weer spoedig
+te vertwijfelen aan hun verwerkelijking. Want dezelfde jonge aspirant-veroveraar laat hij na 33 jaren gelaten als gepensionneerde
+grootvader Alexander en diens generaal vasthouden bij het soldaatje spelen van zijn kleinzoon.
+
+</p>
+<p>Uit dit stuk spreken eene grenzenlooze eerzucht en diepste wanhoop aan eigen kunnen. Merkwaardig is het ook, dat hem van den
+aanvang af, het tweeledige van zijn levensideaal bewust is geweest.
+
+</p>
+<p>De <i>Losse Bladen</i> zijn in zeker opzicht eene bekentenis: het hoogste is de geestelijk roem van een Diogenes, een Rousseau; maar uit ijdelheid
+kiest hij de wereldsche grootheid van een Napoleon! En toch eert hij in deze in de eerste plaats de grootheid der gedachte:
+in Napoleon eert hij, dat wat Rousseau groot maakte; en hij beseft het manco van den denker: de daad ontbreekt. In later jaren,
+als hij door zijn woord, door zijne idee&euml;n duizenden meesleept, droomt hij van wereldsche macht, van een keizerrijk van Insulinde.
+Als hij machtig inwerkt op den geest zijner landgenooten, betreurt hij het, dat de macht hem ontbreekt, allerlei practische
+hervormingen <a id="d0e526"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e526">35</a>]</span>in te voeren. De tragiek dezer vergissing openbaart zich al in een zijner eerste stukken!
+
+</p>
+<p>In zijn Natalsche maanden is hij vervuld van drang tot daden; hij heeft veelomvattende plannen: hij wil een haven te Natal
+laten aanleggen om het uit zijn isolement op te heffen. Maar zijn chefs zijn niet gediend van de grootsche plannen van den
+jongen controleur, zij eischen nauwkeurige administratie in de eerste plaats. Hierdoor voelt <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> zich gekrenkt in zijn ijdelheid: terwijl hij zich droomde regelaar van een zonnestelsel, was &#8217;t hard voor hem nog zoo weinig
+te beteekenen dat hij niet eens een haven kon laten maken, waar hij wilde. <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> heeft voor de zelfstandige bestuursmacht zijn plichten als ondergeschikt ambtenaar verwaarloosd: al zijn lijden op Sumatra
+is hieraan toe te schrijven, dat hij als besturend ambtenaar zich inderdaad bestuurder, vorst der onder hem gestelde bevolking
+voelde, maar dat hij als ambtenaar telkens faalde. Hij had zeer vele en uiteenloopende functies te vervullen: hij was zelfstandig
+bestuurder en inspecteur der pepervelden, politiehoofd, politierechter, voorzitter van den rapat (= inlandsche rechtbank),
+vendumeester, beheerder van het gouvernements-provisie- en zoutpakhuis, ontvanger van de tolrechten, postmeester, agent van
+de Padangsche wees- en boedelkamer en voorts was hij belast met het toezicht op &#8217;s lands gebouwen en openbare werken!
+<a id="d0e536"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e536">36</a>]</span></p>
+<p>Al die administraties en kassen moesten nauwkeurig worden bij- en uit elkaar gehouden. De streek was bovendien pas tot rust
+gebracht. Onder zijn voorganger was een complot ontdekt om oproer te maken en den controleur te vermoorden. Intriges van inlandsche
+hoofden maakte de berechting van zulke quaesties hoogst moeilijk. Met een paar Inlandsche Hoofden was hij z&eacute;&eacute;r bevriend en
+vertrouwde hen volkomen. Zoo kwam het, dat hij in allerlei intriges van inlanders de zaak door hun oogen bezag en den gouverneur
+tegenwerkte, die zijn vrienden afzette en verbande; dit heeft de stemming van gouverneur Michiels ten zijnen opzichte niet
+beter gemaakt. Dreigende oproeren, die hem noopten, dikwijls ver van zijn kas te vertoeven, voerde hij dan ook als verontschuldiging
+aan voor zijn slordig bijgehouden administratie. Uit het Natalsche archief blijkt echter niets van dien voorkomen opstand
+en ook het genoemde complot is gebleken een verzinsel van inlanders te zijn; maar Douwes Dekker zag met romantische verbeelding
+het gevaar van opstand, van moord dreigen en dat was voor zijn psychisch evenwicht niet bevorderlijk: het versterkte hem in
+de hero&iuml;sche opvatting zijner taak en maakte hem nog ongeschikter voor het accuraat beheer van de gelden, het zout en de rijst
+van het gouvernement.
+
+</p>
+<p>Talrijk zijn de aanmerkingen op zijn administratie: telkens moet hij tekorten bijpassen, <a id="d0e541"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e541">37</a>]</span>boeten betalen. In zijn ambtelijke antwoorden teekent zich de Havelaar-figuur al af: als de reglementen voor een goed transport
+toestaan &#402; 12 voor drie koelies en &#402; 4 voor een conducteur in rekening te brengen, terwijl ook al onder zijn voorgangers,
+de conducteur &#402; 8 kreeg, terwijl er maar <i>2 koelies</i> waren, was <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> er niet toe te bewegen de declaratie reglementair in te richten. &#8220;Ik <i>wilde</i> en <i>kon</i> niet zeggen, dat ik &#402; 4 voor een conducteur betaalde, want het was eene onwaarheid! Ik mogt niet 3 koelies opbrengen waar
+ik slechts 2 betaalde, want het ware een logen geweest! Ik zal er trotsch op zijn met de telkenreize voorkomende vergoeding
+van &#402; 4 belast te worden, <i>omdat ik niet wilde liegen</i>, waartoe mijne voorgangers zich door den drang der omstandigheden hadden laten dwingen.&#8221; En als hij berispt wordt, omdat
+hij <i>prauwhuur</i> inplaats van de reglementair toegestane scheepsruimte en tafelgelden, declareert, antwoordt hij: &#8220;Indien er bepalingen bestaan
+die de verzaking der waarheid vorderen dan zijn dezelve voor mij van geene kracht. Ik acht de waarheid hooger dan het Staatsblad
+en geef openlijk deze verklaring al zoude mijne ongeschiktheid tot ambtenaar als een onmiddellijk gevolg dier verzekering
+beschouwd worden.&#8221;
+
+</p>
+<p>De toon zijner verantwoording is scherp, soms pathetisch. Als hij er kans toe ziet, schrijft hij graag een hatelijkheid aan
+den steeds aanmerkingen <a id="d0e563"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e563">38</a>]</span>makenden chef. In een verslag over een inspectie van de pepertuinen weet hij zijn chef mee te deelen, dat deze de hoofdpaden
+bij zijn inspectie niet had verlaten, maar dat <i>hij</i> zich niet bepaald (heeft) tot het waarnemen der langs de hoofdpaden aangeplante ranken, maar (zich) ginds en herwaarts van
+den weg af begeven (heeft).<span id="d0e568" class="corr" title="Bron: &#8221;"></span> Waardoor hem bleek dat <i>zijn</i> oordeel over de aanplantingen nog verreweg ongunstiger is, dan dat van zijn chef. Zulke opmerkingen maakten zijn chef niet
+zachtzinniger in diens oordeel over de talrijke overtredingen der reglementen.
+
+</p>
+<p>Medegevoel met den inlandschen arbeider spreekt uit zijne missive over de pepercultuur: de stand van zaken is daar &#8220;allerellendigst&#8221;,
+maar: &#8220;De arbeiders hebben gebrek aan behoorlijk voedsel! Ik weet niet in hoeverre deze omstandigheid in dienst een reden
+tot verschooning kan daarstellen van achterlijkheid in het vervullen der op ondergeschikten rustende verpligtingen, doch dat
+is zeker dat het mij in gemoede moeijelijk zoude vallen menschen tot werken aan te zetten voor ik mij verzekerd konde houden
+dat het allernoodigste tot levensonderhoud in genoegzame mate voorhanden was. Rijst is op het oogenblik voor de arbeiders
+in de pepertuinen niet te verkrijgen, men voedt zich sober met Inlandsche <i>oebi</i> en <i>Pisang</i>, die overigens nog niet eens in genoegzame hoeveelheid <a id="d0e581"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e581">39</a>]</span>aanhanden is.&#8221; Hij meent in de geknakte &eacute;nergie de oorzaak der werkeloosheid te hebben gevonden: en deze moet worden opgewekt
+door &#8220;voor den arbeider eene meer lagchende toekomst, een vrolijker vooruitzigt daar te stellen, en in dit geval een aanvang
+te maken met hem te voeden.&#8221; Zijn chef bericht hem koeltjes, dat de Hoofden moeten worden aangespoord deze <i>hunne</i> plicht na te komen! Vielen werkzaamheden voor het gouvernement verricht tegen en klaagden de belanghebbenden, dan was de
+jonge controleur al te gauw geneigd, meer te betalen dan de reglementen toestonden.
+
+</p>
+<p>Na een half jaar zijn de aanmerkingen op zijn administratie zoo talrijk, dat de <span id="d0e588" class="corr" title="Bron: gounerneur">gouverneur</span>, generaal Michiels, hem dreigt met overplaatsing, &#8220;zoo hij nog langer achterlijk is in het tijdig genoeg afleggen van zijne
+geldelijke en materieele verantwoording.&#8221; En als de resident na een maand bericht zend, dat &#8220;de controleur voornoemd een halsstarrigheid
+en kwade wil aan den dag legt, die afkeuring en bestraffing verdienen,&#8221; wordt Douwes Dekker ter beschikking gesteld van den
+resident der Padangsche Bovenlanden. Hij verlaat Natal met een schuld aan &#8217;t gouvernement van &#402; 1350: dit kastekort was louter
+het gevolg van slordig beheer, van ongeauthoriseerde uitgaven, van opgeloopen boeten; zelfs zijn chef, die hem allerminst
+welgezind was, heeft er niet aan gedacht hem van <a id="d0e591"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e591">40</a>]</span>oneerlijkheid te verdenken. De gouverneur echter was buitengewoon verstoord over zooveel nonchalance in dienstzaken en heeft
+hem onbillijk streng behandeld. Tot overmaat van ramp werd na zijn vertrek uit Natal nog een belangrijk tekort ontdekt, doordat
+een wissel, van ruim &#402; 8000 voor ruim &#402; 2000 minder was geboekt. Generaal Michiels verdacht <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> nu van ontrouw en suspendeerde hem; zoo heeft hij een jaar lang te Padang, welke plaats hij niet verlaten mocht, moeten leven
+zonder inkomsten. Haast niemand wilde of durfde om eigen carri&egrave;re met hem omgaan, omdat hij onder verdenking van diefstal
+stond en in ongenade bij den despotischen Michiels was gevallen. Zijn verzoek om in Natal zelf de zaak van den wissel te mogen
+onderzoeken werd hem geweigerd. En zoo is deze zaak nooit opgehelderd. In zijn ambtelijk schrijven hierover lezen we: &#8220;Ik
+moet volmondig bekennen de zaak in kwestie niet ten mijnen voordeele te kunnen ophelderen; ik hoop dat deze of gene onvoorziene
+omstandigheid in den vervolge de zaak tot klaarheid brengen zal. Voorloopig vergenoeg ik mij met de mededeeling dat particuliere
+omstandigheden van ernstigen aard het mij onmogelijk maken mij de bijzonderheden die de afgave van den wissel hebben vergezeld,
+te herinneren.&#8221;
+
+</p>
+<p>Aan Tine schrijft hij later, dat hij bestolen is. <a id="d0e598"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e598">41</a>]</span>&#8220;Was ik dan zoo slordig, dat ik mij bestelen liet? Ik was krankzinnig na het lezen der advertentie in de courant dat mijn
+meisje met een ander getrouwd was. Eene kas van &#402; 100.000 was onder opzicht van eenen inlandschen schrijver. Ik bemoeide mij
+met niets.&#8221;<a id="d0e600src" href="#d0e600" class="noteref">4</a>
+
+</p>
+<p>Caroline huwde 5 Januari 1843 te Samarang en de fatale wissel werd geboekt op 3 Mei 1843. Nu is het zeer onwaarschijnlijk,
+dat couranten pas na 4 maanden Natal bereikten. Bovendien is de wisselpost door <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> zelven behandeld en geboekt en niet door een inlandsch bediende. Het bedrag van de kas is ook sterk overdreven, want in de
+geheele maand Mei 1843 bedragen de ingekomen gelden plus het aanwezige saldo een kleine &#402; 35.000, dus nog lang geen &#402; 100.000<a id="d0e608src" href="#d0e608" class="noteref">5</a>.
+
+</p>
+<p>In de <i>Max Havelaar</i> is dit voorval in het hero&iuml;sche omgewerkt: daar vertelt Max, hoe zulke fouten begaan waren op oogenblikken, dat hij&#8212;dikwijls
+in levensgevaar&#8212;ver van de kas, het beheer had moeten toevertrouwen aan anderen. &#8220;Als er door slordigheid of verzuim eenige
+duizenden tekort waren in mijn beheer, noem ik dit <i>op-zich-zelf</i> geen kleinigheid. Maar als deze duizenden ontbraken tengevolge van mijn gelukte pogingen om den <a id="d0e622"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e622">42</a>]</span>opstand te voorkomen, die de streek van Mandheling dreigde in vuur en vlam te zetten, en de Atjineezen te doen terugkeeren
+in de vesten waaruit wij hen pas met veel opoffering van geld en volk hadden verjaagd, dan vervalt het gewicht van zoodanig
+te-kort, en &#8217;t werd zelfs reeds eenigszins onbillijk de terugbetaling daarvan opteleggen aan iemand die oneindig grooter belangen
+gered had.&#8221; In een brief aan den Gouverneur-Generaal van 2 Febr. 1846 gewaagt hij slechts van spanning in Natal.
+
+</p>
+<p>Zoo heeft <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> <span id="d0e629" class="corr" title="Bron: ln">in</span> den loop der jaren deze gebeurtenis in zijn verbeelding omgewerkt tot een gebeurtenis, waarin hij de lijdende heldenrol speelt.
+
+</p>
+<p>Zonder een cent inkomen, door de meesten gemeden, heeft hij bijna een jaar lang te Padang een ellendigen tijd gehad. Hij woonde
+in een klein inlandsch huisje. Zijn kleeren waren grootendeels verkocht, en als hij honger heeft kaapt hij een kalkoen van
+den Gouverneur, als diens kudde langs zijn hut werd gedreven. Hij duelleert met wie hem, om den Gouverneur te believen, onhebbelijk
+bejegenen, en hij schrijft verzen en een comedie. Op een quitantie van een tijdschrift, die onbetaald naar het bureau te Batavia
+zou teruggaan schetst hij in enkele geestige Fransche verzen zijn lot. En op de ontbijttafel van den Gouverneur, die berucht
+<a id="d0e634"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e634">43</a>]</span>is om het schorsen van ambtenaren, laat hij dit gedicht leggen:
+
+
+</p>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Het wandlend schorsbesluit, dat schorsend ons regeert,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Jan Schors-al, Gouverneur, de weerwolf onzer dagen,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Had zijn geweten zelf met vreugd gesuspendeerd...
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Als &#8217;t niet voor langen tijd finaal reeds ware ontslagen.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>Maar de Gouverneur negeerde deze snaaksche wanhoopsuitingen en strafte den jongen auteur hierdoor het pijnlijkst, getuige
+zijn klacht in de <i>Max Havelaar</i>: &#8220;Hij gunde me niet het minste martelaars-air, ik werd niet belangwekkend door vervolging, en mocht niet ongelukkig wezen
+door verregaande geestigheid!... &#8217;t Was om eens-voor-al te walgen van puntdichten en kalkoenen!&#8221;
+
+</p>
+<p>In een brief van 1846 aan den Gouverneur-Generaal Rochussen schetst hij zijn lijden te Padang aldus: &#8220;Twaalf volle maanden
+heb ik op die wijze op een plaats waar ik niemand en niemand mij dan volgens de nadeeligste geruchten kende, geleefd. Ik had
+volstrekt geene middelen overgespaard, en trachtte dus te bestaan der weinige kleederen, die ik succievelijk verkocht.
+<a id="d0e652"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e652">44</a>]</span></p>
+<p><span id="d0e654" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Op het laatst van mijn verblijf aldaar, openbaarde zich in den algemeenen geest eene verandering ten mijnen voordeele, men
+kreeg medelijden, en bood mij een aalmoes aan.
+
+</p>
+<p><span id="d0e658" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Men was begonnen met mij onregtvaardig te verdenken, ik kon dus niets van die lieden aannemen.
+
+</p>
+<p><span id="d0e662" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Toen leed ik honger, Uwe Excellentie, toen bracht ik meermalen, als het mij niet gelukt was de huur van een klein inlandsch
+huisje te betalen, den nacht onder den blooten hemel door.
+
+</p>
+<p><span id="d0e666" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Erger dan dat, ik was veracht en verstoten door eene maatschappij die mij voor een schurk hield, want de Gouverneur had het
+gezegd!
+
+</p>
+<p><span id="d0e670" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Niemand groette mij, niemand kende mij, niemand liet zich met mij in, want ik stond op het punt om eerloos te worden.
+
+</p>
+<p><span id="d0e674" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Zoo leefde ik twaalf maanden, Uwe Excellentie, als het leven heeten mag, worstelen als het was met de dagelijksch terugkeerende
+grief van armoede en schande, gemarteld door de verwachting eener criminele regtspleging; zoo leefde ik twaalf maanden, elken
+dag denkende: dit is de laatste, en mij elken dag bedrogen ziende.
+
+</p>
+<p><span id="d0e678" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Den 10<sup>en</sup> Augustus 1844 heb ik mij neergelegd om te sterven, van honger te sterven, Uwe Excellentie. Ik had in drie etmalen niet gegeten!
+Een Chinees, wien ik eens eene dienst bewezen had, vond mij, en bragt mij eten.
+<a id="d0e684"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e684">45</a>]</span></p>
+<p><span id="d0e686" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Op eenen avond, toen ik te acht ure nog niet wist, waar ik den nacht zoude doorbrengen, schreef ik eenen brief aan Z. E. den
+Gouverneur-Generaal Merkus.
+
+</p>
+<p><span id="d0e690" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Kort daarop ontving de Civiel- en Militair-Gouverneur der Westkust last <span id="d0e693" class="corr" title="Bron: my">mij</span> naar Java te laten vertrekken.&#8221;<a id="d0e696src" href="#d0e696" class="noteref">6</a>
+
+</p>
+<p>Al het leed, al de bitterheid over zijn maatschappelijke onteering en zijn ongelukkige liefde, al zijn hunkeren, afwisselend
+naar den dood of naar het geluk of naar rehabilitatie, heeft hij in zijn tooneelstuk: <i>De Eerlooze</i>, uitgeklaagd. Het heele stuk wordt gedragen door het besef slechts <i>schijnbaar</i> schuldig te zijn, innerlijk hoog verheven te zijn boven iedere laagheid, elk bedrog. Wel erkent hij, &#8220;ikzelf ben een zwak
+mensch die &#8217;t goede wil, maar menigmaal struikelde,&#8221; maar zijn geweten is zuiver: zijne bedoelingen zijn altijd zuiver geweest.
+Het doorleden leed, zijn krachtig idealisme, zijn drang zich voor zijn ideaal te geven, te offeren, heeft hij echter niet
+weten om te scheppen tot een stuk met oorspronkelijke situaties en karakters. Hij heeft eigen gemoeds- en levenservaring in
+de vormen gegoten van romantische schrijvers als Kotzebue en Lafontaine. De arme, burgerlijke muziekmeester Holm, die op zijne
+adellijke leerlinge Caroline verliefd <a id="d0e707"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e707">46</a>]</span>wordt, voor wie hij sentimenteele romances dicht, Karel van Bergen, de misdadige bon-vivant van ouden adel, die door Caroline&#8217;s
+stiefmoeder als schoonzoon begeerd wordt, het offer dat de edele Holm bij herhaling brengt ten einde dezen onwaardigen medeminnaar
+te redden, om de schuld van zijn vader jegens dien van Karel te boeten, en eindelijk de uitredding door een vriend van beider
+reeds overleden vaders, tevens broeder van de booze stiefmoeder, die den armen Holm in zijn eer hersteld, tot zijn zoon en
+erfgenaam aanneemt, en hem de geliefde Caroline in de armen voert&#8212;dat alles zijn karakters en situaties uit de boekenwereld
+van Kotzebue, Lafontaine e. d. &#8220;Al zulke schrijverij, &#8217;t produkt van middelmatig talent, veel nabootsing en <i>niet de minste studie</i>, is leeg. Dat is geen grijpen <i>ins volle Menschenleben</i>, dat is grabbelen in een muffe leesbibliotheek. Dat is geen zielkundige ontleding van wat ons de wereld te aanschouwen geeft,
+dat is &#8217;n marionetten-repetitie. Dat is geen menschteekenen, dat is kladderij van de poppenkast. Dat is geen waarheid, dat
+is leugen. Wie de wereld niet kent, en toch voorgeeft haar te kopieeren of te schetsen is onnoozel als ik in &#8217;43, of...&#8221; Dit
+oordeel van den schrijver zelf 30 jaar later over zijn eersteling uitgesproken is scherp maar juist.
+
+</p>
+<p>De Raad van Indi&euml; was niet zoo overtuigd <a id="d0e717"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e717">47</a>]</span>van de oneerlijkheid van den geschorsten ambtenaar als Generaal Michiels: een der leden maakte de opmerking dat &#8220;het getal
+ambtenaren dat onder den Gouverneur ongelukkig is geworden, weder met &eacute;&eacute;n vermeerderd is.&#8221;
+
+</p>
+<p>Dekker krijgt verlof om naar Batavia te gaan. Hij wordt op wachtgeld gesteld vanaf &#8217;t oogenblik zijner schorsing, die hier
+feitelijk mede te niet is gedaan; het tekort in zijn kas moet hij aanzuiveren en dan zal hij voor plaatsing wederom in aanmerking
+komen.
+
+</p>
+<p>In Batavia heeft hij weer vrienden gevonden, die hem voorthelpen en in het najaar van 1845 wordt hij weer geplaatst, doordat
+hij ter beschikking van den assistent-resident van Krawang wordt gesteld. De administratie was daar ten achteren geraakt en
+moest worden bijgewerkt. Een half jaar bleef hij daar en kreeg toen een vaste aanstelling als commies te Bagalen. Dit was
+beneden zijn rang. Een vaderlijk vriend heeft hem er van teruggehouden uit verontwaardiging hierover ontslag te nemen. Twee
+jaar lang ziet hij met iedere post uit naar het bericht zijner overplaatsing, totdat hij eindelijk tot secretaris van Menado
+benoemd werd.
+
+
+
+<a id="d0e723"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e723">48</a>]</span></p>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e420" href="#d0e420src" class="noteref">1</a></span> Dit verwijt Caroline hem in een brief.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e443" href="#d0e443src" class="noteref">2</a></span> Brieven I: 116.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e452" href="#d0e452src" class="noteref">3</a></span> Brieven I: 78.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e600" href="#d0e600src" class="noteref">4</a></span> Brieven II: 27.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e608" href="#d0e608src" class="noteref">5</a></span> Zie de Bruyn Prince: <i>Offici&euml;ele Bescheiden</i>, blz. 234&#8211;235, 256, facsimile&#8217;s bij blz. 248, en Brieven I: 33.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e696" href="#d0e696src" class="noteref">6</a></span> Brieven II: 40&#8211;41.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div id="d0e724" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">VERLOVING EN HUWELIJKSJAREN IN INDI&Euml;</h2>
+<p>Kort na zijn benoeming te Krawang, in September 1845 haalt hij voor zijn gastheer Van der Hucht, die in de Preanger een landgoed
+bezat, Hollandsche meisjes te Batavia van de boot: dit waren de drie baronesjes Van Wijnbergen. Deze meisjes waren arme weezen,
+door familieleden opgevoed. De oudste, Everdine, was bij tantes te Wageningen opgegroeid en was eenigen tijd op een kostschool
+geweest, waar zij als secondante haar kost en inwoning verdiende. Dekker bracht de meisjes naar Parkan Salak. Tot Everdine
+voelde hij zich sterk aangetrokken: na enkele weken verloofden zij zich. Hare familie was niet zeer ingenomen met het engagement;
+zijn carri&egrave;re was niet schitterend, hij had schulden, en zijn luchthartige wijze om over geld te spreken, stelde hen niet
+gerust. Toen Everdine haar klein ouderlijk erfdeel opvroeg om te kunnen trouwen, waarschuwde de familie haar. Zij bleef haren
+verloofde trouw, ze geloofde in hem en vertrok naar een kennis te Tjanjor, waar ze na enkele maanden trouwden.
+<a id="d0e729"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e729">49</a>]</span></p>
+<p>In de verlovingsmaanden heeft Dekker zijn gemoedsleven, zijn levenservaringen in zijn brieven aan Everdine opengelegd. Na
+de beproevingen van de laatste jaren verlangt hij naar stil huiselijk geluk: dan eerst zal hij zijn innerlijke onrust, zijn
+reikhalzen naar macht verliezen. Hij kan er naar verlangen &#8220;dat eene degelijke, stevige werkelijkheid het vliegend, huppelend,
+afmattend genot zijner onstoffelijke droomen vervangen moge.&#8221; Maar toch komen telkens de oude machtsdroomen weer boven; de
+onevenredigheid tusschen wil en macht maakt hem verdrietig. Als hij een jong meisje in moeilijke omstandigheden ontmoet, zou
+hij haar ridderlijk willen helpen, maar hij weet niet hoe en compromitteert haar door zijn ridderlijkheid! &#8220;Ik zoude geld
+en magt willen hebben om te helpen waar mijn gevoel mij dwingt om te ondersteunen en te redden waar smart is.&#8221;&#8212;&#8220;Ik geloof
+opregt, dat het jammer is, dat ik niet hoog in de wereld sta. Ik zoude kunnen klimmen, ja&#8212;maar de tijd, dien wij beleven is
+te kort na 1790&#8211;1812. Er zullen nog jaren verloopen eer het onderste weer boven komt. Ik had tachtig jaar vroeger of zooveel
+later willen geboren zijn. En toch 2&#8211;1/2 jaar geleden had ik plannen, gewelddadige, misschien onuitvoerbare plannen waarvan
+het hoofd mij duizelt. Thans heeft zich alles opgelost in de begeerte om stil gelukkig te wezen. Ik <a id="d0e732"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e732">50</a>]</span>geloof, dat ik het verstandigste gekozen heb.&#8221;
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p048.jpg" alt="PORTRET VAN MULTATULI" width="436" height="615"><p class="figureHead">PORTRET VAN MULTATULI</p>
+<p>in de jaren toen &#8220;Max Havelaar&#8221; geschreven werd.
+
+</p>
+<p>Naar een photographie (Multatuli-Museum Amsterdam).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p049.jpg" alt="PORTRET VAN MULTATULI,&#xA;uit het begin der zestiger jaren." width="463" height="628"><p class="figureHead">PORTRET VAN MULTATULI,
+uit het begin der zestiger jaren.
+</p>
+<p>(Naar een photographie.)</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Maar het opgaan in zijn droomen maakte hem vaak onbekwaam voor het dagelijksche leven. Nu hij na ruim twee jaren <span id="d0e750" class="corr" title="Bron: non-actiet">non-actief</span> te zijn geweest, weer geregeld werk had gekregen, werkt hij met vlagen. Soms voert hij halve, soms heele dagen niets uit.
+Dan weer is hij hard aan het werk; als de gegevens, de bouwstoffen ontbreken, verschaft zijne fantasie hem stof voor ambtelijke
+rapporten. En als zijn meisje zich over zijn werk ongerust maakt verzekert hij haar, dat hij zal zorgen er met eer af te komen,
+&#8220;voor zoover aan de Krawangsche knoeiboel eer te behalen is. Het is nog al gelukkig dat die officieele rommel met een half
+hoofd geklaard kan worden.&#8221;
+
+</p>
+<p>Everdine werkt verzachtend, verzoenend in op de tegenstrijdigheden van zijn karakter: gelijkmatiger gaat hij werken; hij tracht
+zijn lust tot redetwisten te beheerschen. &#8220;Ik ben met ieder wel en disputeer niet, niet alleen omdat het zoo uw bevel is maar
+ook omdat hier ieder mij gelijk geeft, hetgeen zeer gemakkelijk is, maar niet amusant.&#8221; Hij biecht haar dan ook eerlijk op,
+dat hij zich dikwijls amuseert &#8220;door alles juist anders te zeggen dan ik meen, ik heb nog dienzelfden avond beweerd dat liefde
+zotternij was.&#8221; Dit was ook een geliefde ontspanning van Lafontaine&#8217;s held, Hermann Lange!
+
+</p>
+<p>Dekkers opvattingen waren in die jaren al <a id="d0e757"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e757">51</a>]</span>merkwaardig genoeg om debat uit te lokken, ook zonder dat hij paradoxen opperde! In de brieven uit den verlovingstijd begint
+de schrijver van de <i>Ideen</i> zich al af te teekenen. Zijn eigen persoon stelt hij op den voorgrond: het was dan ook zijn bedoeling zich aan Everdine te
+doen kennen. En dat doet hij met zeldzame openhartigheid. Hij wil haar de fouten van zijn jonge leven opbiechten en haar inwijden
+in zijn droomen van macht en grootheid; hij verheelt zijn innige overtuiging niet, dat het eigenlijk heel jammer is dat hij
+niet z&eacute;&eacute;r hoog geplaatst is, maar tevens erkent hij, dat zijn beste daden voor een groot deel uit ijdelheid geboren zijn.
+Hij is zich bewust van het tegenstrijdige in zijn karakter, dat hij jaren later in zijn zelfportret in de <i>Max Havelaar</i> zoo meesterlijk zal schetsen. In zijn idealisme is hij er vast van overtuigd in uitwendigen tegenspoed gelukkig te kunnen
+zijn, armoede te kunnen verdragen, als hij maar rijk is aan liefde. Toch bekent hij &#8220;een zwak, inconsequent schepsel (te zijn),
+die fraai redeneert over de onwaarde van fortuin, en toch niet sterk genoeg wezen zoude om zonder grieve te zien dat zijne
+vrouw in een katoenen japonnetje gekleed ging als eene andere mooi getoiletteerd was!<span id="d0e765" class="corr" title="Bron: ">&#8221;</span> En zuchtend erkent hij, &#8220;dat de edele mensch onedele oogenblikken heeft!&#8221;
+
+</p>
+<p>Over het huwelijk, over opvoeding, over vrouwenleven spreekt hij reeds voor dien tijd <a id="d0e770"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e770">52</a>]</span>merkwaardige gedachten uit. Hij komt er tegen op dat &#8220;sommige zaken te zeer omsluyerd&#8221; worden, want &#8220;reinheid wordt niet bewaard
+door onwetendheid.&#8221;
+
+</p>
+<p>Over het huwelijk verklaart hij zeer anti-maatschappelijke id&eacute;es te hebben. &#8220;Blijft men elkander beminnen dan is er geen band
+noodig. Zoo niet dan is die band drukkend, onmenschelijk en immoreel.&#8221; Over dergelijke onderwerpen schrijft hij, &#8220;dat hij
+nooit uitgesproken zoude hebben.&#8221; En als hij over een boek van den Noor Bernard handelt, schetst hij in eenige fijngevoelde,
+ietwat sentimenteele zijdjes het deerniswaardig lot eener oude vrijster.
+
+</p>
+<p>Over godsdienstige vraagstukken rept hij maar enkele malen. Deze staan niet in het middelpunt zijner belangstelling. Hoezeer
+de opvattingen zijner jeugd zich langzamerhand reeds gewijzigd mochten hebben, is hij geloovig gebleven. Dogmatische termen
+als verlossing en verzoening zijn zinledig voor hem geworden; hij gelooft in God en onsterfelijkheid. In Natal mag hij &#8220;Gods
+zorg mistrouwd hebben,&#8221; die twijfelzin berouwt hem spoedig. Hij is ervan doordrongen, dat godsdienstige waarheden verstandelijk
+niet bewezen maar door het gevoel aanvaard worden: &#8220;wij kunnen zoo oneindig meer gevoelen dan begrijpen.&#8221; Waar het religieuze
+louter als gevoelszaak wordt beschouwd, wordt zijn overgang tot de Roomsche kerk <a id="d0e776"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e776">53</a>]</span>begrijpelijk; hij heeft werkelijk gemeend, dat die godsdienst <i>de schoonste</i> was. Maar achteraf krijgt hij een tegenzin in &#8220;dat geheel afhankelijk maken van eigen meening van het oordeel der kerk, zegge
+van eenige domme, dikwijls slechte priesters.&#8221; Dit veroordeelt hij als geestelijke slavernij.
+
+</p>
+<p>Wezenlijke belangstelling heeft hij voor letterkunde. Niet alleen leest hij graag, hij bestudeert met belangstelling ieder
+mensch, dien hij ontmoet; hij analyseert en beschouwt &#8220;elke nieuwe kennis als een nieuw exemplaar voor de verzameling, die
+ik in mijn hoofd bewaar, als een nieuw liedje, waarvan ik de wijs wil leeren.&#8221; Met belangstelling neemt hij zijn omgeving
+op: door zijne fantasie kleurt hij zijn ervaringen: reeds als kind ging er geen week voor hem om zonder iets, dat betrekkelijk
+interessant was. En Everdine vindt dat zijne ontmoetingen te Poerwakarta wel op een roman gelijken. Zijn grootste genoegen
+is het, zijn ervaringen op te schrijven. Als jongen van 15, 16 jaar hield hij een dagboek, en schreef verzen; evenzoo in Natal.
+En zijne brieven aan Everdine worden ongemerkt stukjes literatuur; herinneringen uit zijn kinderjaren, de beschrijving zijner
+omgeving te Poerwakarta, zijn omgang met Cateau. Zijn stijl wordt natuurlijker, losser, zelf vergelijkt hij ze met hutspot.
+Ook overweegt hij de mogelijkheid om zich aan letterkundigen arbeid te <a id="d0e783"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e783">54</a>]</span>wijden: het is nog een verwijderd ideaal. Hij spreekt den wensch uit dat er eens een tijd zou komen, waarin hij geen ambtsbezigheden
+zou hebben en zich niet om den broode hoefde te bekommeren. Dan zou hij menschen willen bestudeeren en schilderen.
+
+</p>
+<p>Deze literaire neigingen raken in de volgende jaren wat op den achtergrond. Den gelukkigsten, evenwichtigsten tijd beleeft
+Douwes Dekker in zijn tien eerste huwelijksjaren. Hartelijk en vertrouwend en vast geloovend in zijn superioriteit heeft Everdine
+zich aan hem gegeven. Door hare rust en zachtheid boeit ze hem en weet ze hem te leiden. Rustige en arbeidzame jaren slijten
+ze in Bagelen, in Menado, in Ambon. Vooral in Menado voelden zij zich gelukkig. De resident Scherius was iemand die Dekker
+begreep en waardeerde en zoo werkte deze in een ambtelijke atmosfeer, die het beste in hem wakker riep, waardoor zijne gaven
+tot hun recht kwamen. Daar de resident ongetrouwd was, waren Dekker en zijn vrouw in het gezellig verkeer de eersten van de
+plaats. Het mondaine leven werd hun zelfs te druk, zoodat Dekker even buiten Menado een klein landgoed kocht: &#8220;drie palen
+afstands slechten weg scheen mij eene geschikte barri&egrave;re tusschen mijn denken en hun dansen.&#8221; Niet alleen om te <i>denken</i>, ook om zijn werk te kunnen doen had hij meer rust noodig. In Menado is de opeenstapeling <a id="d0e790"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e790">55</a>]</span>van zoowat alle bestuursfuncties nog krasser dan te Natal. Dekker moet dan ook voortdurend op zijn qui vive zijn om de boel
+recht te houden. Daar er ook toezicht op de onafhankelijke rijkjes gehouden moest worden was de bestuurstaak verre van gemakkelijk:
+&#8220;men heeft daarvan in Holland geen begrip,&#8221; schrijft hij aan zijn broeder Jan. De vertrekkende resident beveelt hem als zijn
+opvolger aan, maar tevergeefs. Als de nieuwe resident &#8217;t bestuur overneemt, ontdekte deze weer verscheidene slordigheden in
+zijn beheer, zoodat hij met een &#402; 3000 wordt belast. Enkele maanden later wordt Dekker benoemd tot assistent-resident van
+Amboina. Hij vond daar een onrustige bevolking; in de <i>Max Havelaar</i> komt deze klacht voor: &#8220;Ik had te kampen met oproer onder mij, met lauwheid of timiditeit boven mij. Ergernis over het laatste
+heeft mij ziek gemaakt. Ik werd er in 1852 bewusteloos ingescheept naar Europa.&#8221; Ook op Ambon heeft hij flink en hard gewerkt
+en in die weinige maanden bewondering gewekt door zijn groote werkkracht en innemende eigenschappen.
+
+</p>
+<p>Nerveus van aanleg had zijn zenuwgestel een geduchten knak gekregen door zijn ervaringen op Sumatra. Daarna tot rust gekomen
+begint deze kwaal in Menado en vooral in Ambon weer te verergeren, zoodat een verlof naar Europa wordt toegestaan.
+
+
+
+<a id="d0e797"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e797">56</a>]</span></p>
+</div>
+<div id="d0e798" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">VERLOF IN HOLLAND.</h2>
+<p>Vol illusies gaan Dekker en zijn vrouw op reis naar Holland. Zij hadden eenige duizenden bespaard, zoodat ze met het verlofstractement
+schijnbaar een onbezorgden tijd tegemoet gingen.
+
+</p>
+<p>Geliefde betrekkingen hadden zij niet in Holland: Dekkers ouders en zijn oudste zuster waren overleden, eveneens zijn boezemvriend
+Des Amorie van der Hoeven. Maar toch gaat zijn verlangen naar Holland uit, hij heeft er graven te bezoeken. Hij wil zich vrij
+kunnen bewegen in Holland. Hij wil er genieten. In Menado heeft hij eens geschreven:
+
+
+</p>
+<p>&#8220;Ik wil namelijk in Holland:
+
+</p>
+<p><span id="d0e808" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Haring eten, &eacute;&eacute;n kwartier na &#8217;t inrijden van de eerste kar. Boerekool eten, als het goed koud is. Maar er moet meer zijn,
+iets meer zijn dan voor mij alleen: ik ben geen groote eter. Mijn knecht moet ieder binnenroepen, die er uitziet als ware
+hem boerekool welkom.
+
+</p>
+<p><span id="d0e812" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Naar de kermis gaan en op mijn gemak in eene poffertjeskraam zitten, om de jongens te zien eten die ik binnen zou roepen.
+<a id="d0e815"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e815">57</a>]</span></p>
+<p><span id="d0e817" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Alle arme kinderen in Europa, laat ik St. Nicolaas houden. Ieder krijgt zijn naam in letterbanket &#8220;en wat daarnevens past&#8221;,
+zooals Tollens zegt. Ik wil mij laten kiezen voor de Tweede Kamer.
+
+</p>
+<p><span id="d0e821" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Den Rodolphe uithangen, min het boksen. O, die Sue, die dief! &#8217;t Is waar, in &#8217;t schrijven is hij mij v&oacute;&oacute;rgeweest, maar ook
+alleen in &#8217;t schrijven.
+
+</p>
+<p><span id="d0e825" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Ben ik klaar met de weinige armen, die in Europa verscholen zijn gebleven voor de Argusoogen der Christelijke liefdadigheid,
+dan laat ik in Den Haag de Opera spelen voor mij alleen. Maar &#8217;t moet op de affiches staan dat het voor mij is.&#8221;
+
+</p>
+<p>En daarom leeft hij zuinig, om in dien verlofstijd de droomen van zijn jonge jaren in werkelijkheid te beleven. En dan is
+er nog iets: in Holland hoopt hij zekerheid te krijgen of hij voor iets in staat is of niet. Nu lijdt hij onder gedurigen
+twijfel en dat beneemt hem de kracht om door te zetten: want met <i>schrijven</i> hoopt hij naam te maken.
+
+</p>
+<p>En zoo gaat hij met gespannen verwachtingen op reis: de eerste teleurstelling baart St. Helena, waar hij, vurig vereerder
+van Napoleon, Longwood bezoekt: &#8220;alles misselijke teleurstelling&#8221; schrijft hij in zijn aanteekeningboekje en voegt er mismoedig
+aan toe: &#8220;Po&euml;zie in eeuwigdurenden strijd met proza. Die strijd is ongelijk, want po&euml;zie is overal kwetsbaar zelfs zonder
+dat proza het zoo bedoelt.&#8221;
+
+</p>
+<p>Met Kerstmis overnachten ze te Hellevoetsluis, <a id="d0e837"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e837">58</a>]</span>daarna trekken ze naar Den Haag en Amsterdam. Een vroolijk, zorgeloos leven begint nu: D. onthaalt weeskinderen in een buitentuin
+te Amsterdam op lekkers en speelgoed, als hij daar een dag is met de kinderen zijner overleden zuster. &#8220;De assistent-resident
+met verlof maakte dien dag den indruk van een verkleeden prins uit een tooversprookje,&#8221; schrijft zijn nichtje Sietske jaren
+later als zij de herinneringen aan haren beroemden oom op schrift stelt.
+
+</p>
+<p>D. maakt door den verloofde van Everdine&#8217;s nichtje kennis met een kring Leidsche studenten, wat aanleiding geeft tot het over
+en weer geven van feestjes. Hij beleeft vermakelijke avonturen met een vriend uit Natal, die per advertentie aan een vrouw
+wil komen, en schaakt een meisje om een anderen vriend gelukkig te maken. In het belang zijner gezondheid gaat hij een reisje
+naar Belgi&euml; en Frankrijk ondernemen, maar hij blijft hangen in Spa: hier speelt hij en verliest wat hij nog heeft.
+
+</p>
+<p>In 1855 reist hij weer naar een speelbank: nu naar Homburg. In zijn brieven aan zijn vrouw beschrijft hij zijn reisavonturen:
+zijn reis-amouretjes biecht hij eerlijk op, een ervan begint met een kennismaking door middel van vrijmetselaarsteekenen in
+een spoorwegcoup&eacute; (in zijn verloftijd had D. zich bij een loge aangesloten), daarna gaan ze samen in het posthuis eten. &#8220;Zij
+zag er goed uit. Ik was, <a id="d0e843"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e843">59</a>]</span>in weerwil van mijn toestand, altijd ik. Onze kni&euml;en en handen raakten elkaar. In Duitschland is eene romantische atmospheer...
+zie uwe plaatjes... enfin, in weerwil van alle weerwillen: het was zoo.&#8221; En als hij zijn avontuur nog verder verteld heeft,
+raadt hij Everdine&#8217;s gedachten en besluit: &#8220;Nu denk je dat het een gemeen meisje was, nietwaar? Neen, geloof me. Dat woord
+eer en deugd in den gewonen zin genomen, ik hecht daaraan als je weet niet zoo veel.&#8221; We zien hier <i lang="fr">la nouvelle morale en action</i>.
+
+</p>
+<p>Terwijl hij zelf al op zwart zaad zit blijft hij arme zielen in nood spontaan helpen. Een staaltje daarvan schetst hij in
+zijne ontmoeting met arme muzikanten: &#8220;Ik heb uitgaande en zelfs thuiskomende nog van mijn armoedje hulp verleend, en het
+was mij een bitter genoegen daarbij als het ware tot God te zeggen: Zie, hoe ik handel. O &#8217;t is wreed!&#8221;<a id="d0e850src" href="#d0e850" class="noteref">1</a>
+
+</p>
+<p>Nog geen jaar is hij in Holland of de geldzorgen beginnen te nijpen, en dit is te erger, daar ze dan juist de geboorte van
+hun eerste kindje verwachten. De minister geeft 3 maanden voorschot op zijn tractement, maar telkens herhaalt zich de mis&egrave;re.
+Inplaats van in 1854 naar Indi&euml; terug te gaan tracht hij telkens uitstel te krijgen: eerst om zijn eigen gezondheid, later
+om een ziekte van zijn kind. Hij lijdt aan <a id="d0e855"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e855">60</a>]</span>zwaarmoedigheid, aan &#8220;een hoogen graad van melancholie en ongeregelde werking van hersenen en ruggemerg volgens medische verklaring.<span id="d0e857" class="corr" title="Bron: ">&#8221;</span> De kwaal waarom hij in Indi&euml; verlof kreeg is in Holland verergerd. Het geregelde ambtenaarsleven was voor zijn gestel beter,
+dan een verloftijd vol spannende avonturen en nijpende zorgen. Daarbij kwamen verschillende teleurstellingen.
+
+</p>
+<p>Hij had gehoopt een fortuin van dertig mille dat aan zijne vrouw zou toekomen te bemachtigen. En in de weken van zijn omgang
+met Leidsche studenten was het zijn illusie daarvan te Leiden te gaan studeeren om doctor in de Nederlandsche Letteren te
+worden. Hij gaat naar zijn vriend, den uitgever Kruseman te Haarlem, om dezen te raadplegen over de kans om als schrijver
+in Holland te kunnen leven. &#8220;Mijn hoofddoel was van hem te weten te komen of ik talent had uit het oogpunt van een boekhandelaar.
+Hij begrijpt dat ik dit weten moet. De toejuiching van een tafelvriend etc. beduidt niets, maar een boekhandelaar moet de
+waarde van het talent als koopman kunnen schatten. Hij moet kunnen weten of er door de natie geld voor gegeven zal worden,
+want zonder dat loopt alles spaak. Ofschoon zijn oordeel niet decisief was, beschouw ik toch zijn oordeel over het geheel
+als gunstig. Decisief kan het antwoord niet zijn, want 1&ordm;. had hij <a id="d0e862"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e862">61</a>]</span>van mij geene proeven genoeg en 2&ordm;. is alle litterarische succes een dobbelspel vooral van een debutant. &#8216;De eerlooze&#8217; scheen
+hij wel mooi te vinden. Waarschijnlijk zal dat stuk niet gespeeld kunnen worden omdat... er in Holland geen goede acteurs
+zijn&#8221;.
+
+</p>
+<p>Als zijne pogingen om een erfenis te bemachtigen, om als schrijver van zijn pen te leven, om aan de speelbank het onmisbare
+geld te bemachtigen&#8212;als dat alles mislukt is, neemt hij eindelijk passage naar Indi&euml;, nadat hij weer de noodige voorschotten
+heeft opgenomen.
+
+</p>
+<p>Zoo komt hij einde 1855 in Batavia aan. Zijn verlof heeft zijn zenuwgestel verder ondermijnd, zijn illusies zijn niet vervuld,
+en hij steekt diep in de schuld!
+
+
+
+<a id="d0e868"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e868">62</a>]</span></p>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e850" href="#d0e850src" class="noteref">1</a></span> Brieven II: 141&#8211;146.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div id="d0e869" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">DE DAAD VAN LEBAK.</h2>
+<p>In September 1855 komt Douwes Dekker met zijn gezin te Batavia aan. Drie maanden leven zij van een klein wachtgeld, wat tot
+het maken van nieuwe schulden noopt.
+
+</p>
+<p>In die maanden was Dekker aan het &#8220;hof&#8221; van Duymaer van Twist om zijn origineelen, levendigen geest zeer gezien. In &#8217;t begin
+van 1856 wordt hij benoemd tot assistent-resident van Lebak.
+
+</p>
+<p>In Lebak wordt in enkele weken de tragedie afgespeeld van zijn aanklacht tegen den regent, van zijn terechtwijzing door zijne
+superieuren en van zijn ontslag, waardoor zijn gezin in de diepste ellende wordt gestort. Uit deze ellende weet hij &eacute;&eacute;n ding
+te redden: den droom van zijn leven. En hierdoor worden sluimerende krachten in hem wakker: zijn mededoogen met de arme geknevelde
+inlandsche bevolking, zijn verzet tegen een maatschappelijke en staatkundige orde, die zooiets gedoogt, zullen in hem een
+schrijverstalent van ongemeene kracht wekken.
+
+</p>
+<p>De geschiedenis van Lebak heeft Dekker zelf <a id="d0e880"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e880">63</a>]</span>in <i>Max Havelaar</i> verhaald, nadere gegevens gaf hij in de <i>Minnebrieven</i>. De officieele stukken zijn juist weergegeven, maar overigens is het gebeurde door romantische verbeelding gekleurd. Dat
+is aan zijn boek als kunstwerk ten goede gekomen; ook aan de beteekenis van zijn boek doet het geen afbreuk, want deze is
+gelegen in de warme sympathie, die het wekte voor den inlander, voor Indi&euml;, niet in de historische betrouwbaarheid van de
+feitelijke voorstelling. Zoo zal dit hoofdstuk, evenals het verhaal van Dekkers wedervaren op Sumatra eenigszins afwijken
+van de voorstelling in de <i>Max Havelaar</i> door hem zelven gegeven.
+
+</p>
+<p>De afdeeling Lebak behoort tot de armste streken van het rijke Java: geen cultures van suiker of koffie hebben er den inlander
+een bron van inkomsten geschapen. De bevolking kan ternauwernood in haar eigen onderhoud voorzien, want er was geen irrigatiestelsel
+om de rijstvelden tot rijke oogsten te dwingen; handelsproducten werden er niet geteeld; het lag ver van den grooten verkeersweg
+in een uithoek. De bevolking is er zeer arm en fanatiek godsdienstig: ze vereert haren regent als een heilige, zijn graf is
+later een bedevaartplaats geworden, ondanks het feit, dat deze regent zijn onderdanen op de schromelijkste wijze knevelde
+en liet bestelen door zijn talrijke familieleden.
+
+</p>
+<p>Hierdoor weken vele Lebakkers uit: zij vulden <a id="d0e895"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e895">64</a>]</span>de gelederen der opstandelingen in de Lampongsche districten, zij waren gewilde werkkrachten op de landgoederen in vruchtbaarder
+streken.
+
+</p>
+<p>Als Douwes Dekker in zijn afdeeling komt kent hij noch de taal, noch de adat der inlandsche bevolking; maar &eacute;&eacute;n ding heeft
+hem zeker getroffen: de slaafsche onderworpenheid der bevolking aan hare hoofden, een verhouding, die in de buitenbezittingen,
+waar <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> jaren geweest was, niet bekend was.
+
+</p>
+<p>In die inlandsche wereld bestonden veeten: en een inlandsch ambtenaar, de Djaksa, inlandsch officier van justitie, die gebeten
+is op den regent, tracht dadelijk den nieuw-aangekomen assistent-resident tegen den regent op te zetten. Hij weet zich aangenaam
+te maken bij <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span>: hij ontdekt bizondere teekens op &#8217;t hoofdje van zijn kleinen jongen, die dezen tot een koningskind stempelen. En hij zendt
+klagers af op den pasgekomene, die hem de knevelarijen van den regent vertellen. Geen spontaan vertrouwen van inlanders, wat
+trouwens met het inlandsche karakter niet zou strooken, maar wraakzucht van den eenen voornamen inlander tegen een anderen,
+is de grond dezer klachten. Evenmin als in Natal heeft <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> de inlandsche intriges in Lebak doorzien, weer is hij er de dupe van geworden.
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p064.jpg" alt="EVERDINE HUBERTE, BARONESSE van WIJNBERGEN. (&#8220;TINE&#8221;) 1862." width="437" height="595"><p class="figureHead">EVERDINE HUBERTE, BARONESSE van WIJNBERGEN. (&#8220;TINE&#8221;) 1862.</p>
+<p>Geboren 1819; overl. 1874 te Veneti&euml;.
+
+</p>
+<p>(Naar een photographie).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Nu waren die klachten echter meer dan gegrond en de bewijzen vond <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> in zijn archief. <a id="d0e923"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e923">65</a>]</span>Zijn voorganger had al gegevens verzameld over de knevelarijen van den ouden regent. In zijn archief sluit hij zich op, om
+deze te bestudeeren. Hij gaat naar den regent om dezen te bewegen aan de misbruiken een eind te maken: wel belooft de oude
+Adhipatti dit. Maar al spoedig blijkt het, dat de knevelarijen niet hebben opgehouden: de oude regent was niet rijk genoeg
+om z&ograve;nder de vruchten van die misbruiken zijn vorstelijken staat te voeren, zijn talrijke familie te onderhouden, vooral niet
+op het oogenblik, dat hij het dure bezoek van zijn familielid, den regent van <span id="d0e925" class="corr" title="Bron: Tjandjor">Tjanjor</span> verwachtte.
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p065.jpg" alt="Portret van MULTATULI kort na de uitgave van&#xA;&#8220;MAX HAVELAAR&#8221;. Het z.g.n. Sjaalman-portret." width="457" height="630"><p class="figureHead">Portret van MULTATULI kort na de uitgave van
+&#8220;MAX HAVELAAR&#8221;. Het z.g.n. Sjaalman-portret.
+</p>
+<p>(Naar een photographie.)</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het stelen van buffels, vaak de eenige rijkdom van den inlander en zijn bedrijfskapitaal tevens, wekte Dekkers diep gevoel
+van medelijden en het vaste voornemen deze stumpers te beschermen; trouwens dit was niet alleen zijn roeping, het was ook
+zijn plicht als ambtenaar. Hier opent zich voor zijn geest een mogelijkheid om een groote daad te volbrengen, om als weldoener
+der bestolen inlandsche bevolking naam te maken. Hij voelt dat <i>het</i> oogenblik in zijn leven gekomen is, dat het hem <i>nu</i> gegeven zal zijn heel de grootheid van zijn geest en gemoed te openbaren. In deze geweldige spanning ziet hij over het hoofd,
+dat zijn Westersche idealen van gerechtigheid hemelsbreed verschillen van de opvattingen der inlanders, over rechten en plichten
+hunner vorsten.
+<a id="d0e942"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e942">66</a>]</span></p>
+<p>Hij ziet over het hoofd, dat het verval zijner afdeeling meer aan economische factoren moet worden toegeschreven, dan aan
+de misbruiken der inlandsche hoofden. Zijn heele wezen is geconcentreerd op het doen ophouden der tallooze kwellingen der
+bevolking: buffelroof en onbetaalde heerendiensten.
+
+</p>
+<p>Na een verblijf van enkele weken slechts in zijn afdeeling klaagt hij den regent en zijn schoonzoon aan, en stelt voor deze
+inlandsche vorsten naar Serang te voeren om zonder hun tegenwerking het onderzoek te kunnen voortzetten. De beschuldiging
+luidt aldus:
+
+</p>
+<p>&#8220;Ik gevoel mij krachtens mijn ambtseed verplicht meetedeelen:
+
+</p>
+<p><i>dat ik den Regent van</i> Lebak, Radhen Adhipatti Karta Natt&agrave; Nagara, <span class="letterspaced">beschuldig</span> <i>van misbruik van gezag, door het onwettig beschikken over den arbeid zijner onderhoorigen, en</i> <span class="letterspaced">verdenk</span> <i>van knevelary, door het vorderen van opbrengsten</i> in natura, <i>of tegen willekeurig vastgestelde, onvoldoende, betaling</i>;
+
+</p>
+<p><i>dat ik voorts den Dhemang van</i> Parang-Koedjang,&#8212;<i>zijn schoonzoon</i>&#8212;<i>verdenk van medeplichtigheid aan de genoemde feiten</i>.
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>Om beide zaken behoorlijk te kunnen instrueeren, neem ik de vryheid u voortestellen, my te gelasten:
+
+
+</p>
+<p>1&ordm; <i>den regent van</i> Lebak <i>voornoemd, met den <a id="d0e989"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e989">67</a>]</span>meesten spoed naar</i> Serang <i>optezenden, en zorgtedragen dat hij noch voor zijn vertrek, noch gedurende de reize in de gelegenheid zij, door omkooping
+of op een andere wijze te influenceeren op de getuigenissen die ik zal moeten inwinnen</i>;
+
+</p>
+<p>2&ordm; <i>den Demang van</i> Parang-Koedjang <i>voorloopig in arrest te nemen</i>;
+
+</p>
+<p>3&ordm; <i>gelijken maatregel toetepassen op zoodanige personen van minderen rang, als, behoorende tot de familie van den Regent, geacht
+kunnen worden invloed uitteoefenen op de zuiverheid van het intestellen onderzoek</i>;
+
+</p>
+<p>4&ordm; <i>dat onderzoek te doen plaats hebben, en van den uitslag te dienen van omstandig bericht</i>.
+
+
+</p>
+<p>Ik neem de vryheid u voorts in overweging te geven, de komst des Regents van <i><span id="d0e1016" class="corr" title="Bron: Tjandjor">Tjanjor</span></i> te kontramandeeren.
+
+</p>
+<p>Ten-slotte heb ik de eer&#8212;ten-overvloede voor u, die de Afdeeling Lebak beter kent dan my nog mogelyk is&#8212;de verzekering te
+geven dat uit een <i>politiek</i> oogpunt de streng rechtvaardige behandeling dezer zaak geen het minste bezwaar heeft, en dat ik eer voor gevaar zou beducht
+zyn als ze <i>niet</i> tot klaarheid gebracht werd. Want ik ben ge&iuml;nformeerd dat de geringe man die, naar een getuige my zeide, <i>poessing</i> is van de vexatie, reeds lang naar redding uitziet.
+<a id="d0e1030"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1030">68</a>]</span></p>
+<p>Ik heb de kracht tot den moeilyken plicht dien ik door het schryven van dezen brief volbreng, gedeeltelijk geput uit de hoop
+dat my vergund zal wezen ter-zyner-tyd een en ander bytebrengen ter verschooning van den ouden Regent, met wiens pozitie,
+hoezeer door eigen schuld veroorzaakt, ik evenwel diep medelyden gevoel.
+
+</p>
+<p><i>De Adsistent-resident van Lebak</i>, <br><span class="smallcaps">Douwes Dekker</span>.
+
+
+</p>
+<p>Er was nog een oorzaak voor de spoed, waarmede deze aanklacht werd verzonden: de mededeeling van de weduwe van zijn voorganger,
+dat ze overtuigd was dat haar man vergiftigd was door den schoonzoon van den Regent<a id="d0e1043src" href="#d0e1043" class="noteref">1</a>. Vrees voor de veiligheid van zijn gezin heeft hem bizonder strenge maatregelen tegen den regent doen voorstellen. Want lukte
+het den regent zijn aanklagers te nopen de aanklachten in te trekken, dan zou hijzelf een mal figuur slaan, maar wat erger
+was, hij zou met machteloosheid geslagen zijn om de inlanders verder te beschermen.
+
+</p>
+<p>Door het gevoel van eigen onveiligheid was <a id="d0e1051"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1051">69</a>]</span>zijn opwinding nog gestegen. Dan komt eerst een briefje van den resident, om hem tot kalmte te vermanen, daarna de resident
+in hoogsteigen persoon. Deze ambtenaar was een karakter juist tegengesteld aan dat van zijn assistent-resident. Kalm, zakelijk
+was hij en in alle opzichten voelt hij zich <i>ambtenaar</i>. Hij voelt zich verantwoordelijk voor de daden van zijn ondergeschikte ambtenaren, en hij duldt geen zelfstandig optreden.
+Wel erkent hij de nobele gevoelens, die <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> bezielen, maar hij ziet ook de practische moeilijkheden om dit idealisme in daden om te zetten. Hij is nuchter man van de
+praktijk; in Dekkers oogen is hij de incarnatie van het verfoeilijke ambtenarendom. Wat hij met heel zijn ziel verfoeit is
+het ambtelijk <i>schipperen</i>, met de bedoeling in de gunst te komen te Batavia. Wat ongunstig is wordt niet gemeld of verzacht: een gekunsteld optimisme
+wil de wantoestanden niet zien of vergoelijkt ze, omdat &#8217;t altijd zoo geweest is, omdat &#8217;t elders nog erger is! <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> doorzag dit stelsel en wil er niet aan meedoen.
+
+</p>
+<p>Als de resident hem verzoekt de aanklacht in te trekken, weigert hij. Als de resident er dan toe overgaat om de gegrondheid
+der gedane klachten nader te onderzoeken en hem verzoekt de getuigen op te roepen, opdat deze gehoord kunnen worden, weigert
+hij wederom, omdat hij de arme lieden, die hem zijn vertrouwen schonken, wil sparen.
+<a id="d0e1067"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1067">70</a>]</span></p>
+<p>Hij spreekt de fiere woorden uit:
+
+</p>
+<p>&#8220;Resident, <i>ik</i> ben adsistent-resident van Lebak, <i>ik</i> heb beloofd de bevolking te beschermen tegen afpersing en geweldenarij, <i>ik</i> klaag den regent aan, en zijn schoonzoon van Parang-Koedjang, <i>ik</i> zal de gegrondheid mijner aanklacht bewijzen zoodra me daartoe de gelegenheid wordt gegeven die ik voorstelde in mijn brieven,
+<i>ik</i> ben schuldig aan laster, als mijn aanklacht valsch is!&#8221;
+
+</p>
+<p>De resident tracht tevergeefs hem van zijn verkeerde grondbeginselen af te brengen en zei dat hij zich genoodzaakt voelde
+de brieven onder de aandacht der regeering te brengen.
+
+</p>
+<p>Een maand lang wacht Dekker in uiterste spanning het antwoord van den Gouverneur-Generaal af.
+
+</p>
+<p>De Raad van Indi&euml; is niet te spreken over een ambtenaar, die alle ambtelijke vormen overboord gooit. Zoowel de resident, als
+de Raad van Indi&euml;, als de Gouverneur-Generaal zijn overtuigd van zijn goede bedoelingen, van zijn edele aandrift. De resident
+is er verre van de grieven tegen den regent vooruit als onmogelijk te verwerpen.
+
+</p>
+<p>De Raad van Indi&euml; vindt het echter onduldbaar, &#8220;dat het gezag van de hoofden van inlandsch en gewestelijk bestuur door het
+eigenzinnig opvolgen van dusdanige, zelfs edele aandrift worde in gevaar gebracht ten nadeele van het algemeen.&#8221; Dit college
+wil hem ongeschikt <a id="d0e1095"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1095">71</a>]</span>voor den dienst verklaren, maar Duymaer van Twist redt hem met de overweging dat om zijn goede bedoelingen, zijn onvoorzichtige
+handelingen voor een verschoonende beoordeeling vatbaar zijn en wil trachten hem voor &#8217;t binnenlandsch bestuur te behouden.
+
+</p>
+<p>Het vertrouwen van <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> op dezen Gouverneur-Generaal bleek dus niet misplaatst; hij was een man, die al getoond had er niet tegen op te zien hoofden
+en regenten te ontslaan, die zich aan knevelarij schuldig maken.
+
+</p>
+<p>Maar de regeering heeft ook rekening te houden met de gevoelens der inlandsche bevolking: de knevelende regent van Lebak,
+werd als Heilige vereerd door zijn mishandelde onderdanen. Maar <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> heeft dit niet ingezien, hij werd door den Djaksa, den vijand van den Adhipatti, op een dwaalspoor geleid en geloofde vast,
+dat de bevolking op uitbarsten stond: westersche vrijheidsidealen, past hij toe op een oostersche bevolking: een tragisch
+misverstand! De overtuiging dat de bevolking zou opstaan vergrootte weer de spanning, waarmede hij het antwoord van den Gouverneur-Generaal<span id="d0e1107" class="corr" title="Bron: ,"></span> afwachtte.
+
+</p>
+<p>Als dat antwoord komt is het een terechtwijzing: de Gouverneur-Generaal mist in hem &#8220;bezadigd overleg, beleid en voorzichtigheid&#8221;,
+hij mist ook &#8220;begrippen van ondergeschiktheid aan zijnen onmiddellijken superieur&#8221;. Vooral het <a id="d0e1111"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1111">72</a>]</span>feit, dat hij geen bewijzen heeft overgelegd en aan den resident volle opening van zaken geweigerd heeft, wordt streng gelaakt.
+Om deze redenen wordt <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> ontlast van zijn functie te Lebak en voorloopig overgeplaatst naar Ngawi: daar zal het van zijn verdere handelingen afhangen
+of hij bij het binnenlandsch bestuur geplaatst zal kunnen blijven. Maar in het offici&euml;ele stuk geen woord van waardeering
+voor zijne edele gevoelens en goede bedoelingen!
+
+</p>
+<p>Dit koele ambtelijke oordeel over een zaak, die voor hem in de eerste plaats gemoedszaak was, heeft hem smartelijk getroffen,
+heeft hem tot het uiterste geprikkeld. Zijn eigenliefde, zijn ijdelheid waren gekwetst: &#8217;t is hem onmogelijk op proef te dienen
+alsof hij zich slecht gedragen had. Zijn overijling&#8212;hij was nauwelijks een maand te Lebak toen de aanklacht verzonden werd&#8212;zijn
+negeeren van den ambtelijken weg, erkent hij niet als fouten; integendeel hij ziet nu duidelijker dan ooit, dat, wil hij zijn
+levenstaak volbrengen, hij geen <i>ambtenaar</i> kan blijven: &#8220;En eindelijk ik zie in dat ik om een eind te maken aan al dat geknoei, geen ambtenaar moet wezen. Als ambtenaar
+staan er tusschen de Regeering en mij te veel personen die belang hebben bij &#8217;t loochenen der ellende van de bevolking&#8221;.
+
+</p>
+<p>Maar hij blijft gelooven in den Gouverneur-Generaal, h&egrave;m wil hij spreken, &#8220;om nog tijdig <a id="d0e1123"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1123">73</a>]</span>voor dat arme volk iets te verrichten.&#8221; Want Duymaer van Twist stond op het punt te vertrekken, en van zijn opvolger weet
+hij dat er niets te wachten valt.
+
+</p>
+<p>Onmiddellijk vraagt Dekker eervol ontslag uit &#8217;s lands dienst en vertrekt naar Batavia. Door ziekte en drukte van zijn aanstaand
+vertrek heeft Duymaer van Twist geen audi&euml;ntie meer verleend aan den eervol ontslagen assistent-resident, ondanks een zeer
+dringenden brief, dien Dekker hem nog den avond voor zijn vertrek deed toekomen: een klacht, dat Z. E. geen &#8220;tijd heeft kunnen
+vinden <i>om recht te doen</i>!
+
+</p>
+<p>Dit is zoo niet geweest! Een deftig gezin is daardoor tot den bedelstaf gebracht...
+
+</p>
+<p>Maar Uwe Excellentie heeft <i>gesanktioneerd</i>: HET STELSEL VAN MISBRUIK VAN GEZAG, VAN ROOF EN MOORD, WAARONDER DE ARME JAVAAN GEBUKT GAAT, en daarover klaag ik.
+
+</p>
+<p>Dat schreit ten hemel!
+
+</p>
+<p>Er kleeft bloed aan de overgegaarde penningen van uw d&ugrave;s ontvangen indisch traktement, Excellentie!
+
+</p>
+<p>Nog &eacute;&eacute;nmaal vraag ik om een oogenblik gehoor, zy het dezen nacht, zy het morgen vroeg! En alweder vraag ik dit niet voor my,
+maar voor de zaak die ik voorsta, de zaak van rechtvaardigheid en menschelykheid, die tevens de zaak is van welbegrepen politiek.
+
+</p>
+<p>Als Uwe Excellentie het met haar geweten <a id="d0e1145"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1145">74</a>]</span>kan overeenbrengen, van hier te vertrekken zonder my te hooren, het myne zal gerust zyn by de overtuiging al het mogelyke
+te hebben aangewend om de treurige, bloedige gebeurtenissen te voorkomen, die weldra &#8217;t gevolg zullen wezen van de eigenwillige
+onkunde waarin de Regeering wordt gelaten ten-opzichte van hetgeen er omgaat onder de bevolking.&#8221;
+
+</p>
+<p>In dezen brief vinden we <i>twee</i> dingen aangeroerd: het lot van eigen gezin &egrave;n het stelsel, waaronder de inlander gebukt gaat: maar het tweede is voor <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> <i>hoofdzaak</i>. Dat <i>stelsel</i> omver te werpen zal voortaan zijn levensdoel zijn en hij weet: als ambtenaar van het geldende r&eacute;gime kan hij niets bereiken.
+
+</p>
+<p>Zoo heeft Eduard Douwes Dekker in de weken in Lebak doorgebracht zijn levenstaak gevonden; en als we zijn Indische jaren overzien,
+dan valt het op, dat hij zich telkens de vraag stelde: welke grootsche taak is voor mij weggelegd, maar ook, dat hij in den
+inlander steeds <i>den mensch</i> heeft ge&euml;erd. In Natal waren inlandsche hoofden zijne vrienden, hij komt op voor de hongerende arbeiders in de pepertuinen
+en geeft den raad hun werklust aan te wakkeren, door een meer &#8220;lachend verschiet&#8221; voor ze te openen.
+
+</p>
+<p>Toch ging in Menado zijn hart er naar uit: de armen van Europa wel te doen, alle arme kinderen in Europa St. Nicolaas te doen
+houden. Daarvoor had hij toen duizenden, neen millioenen <a id="d0e1168"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1168">75</a>]</span>noodig. Aan arme, laat staan geknevelde en mishandelde oosterlingen dacht hij niet, al <i>wist</i> hij, dat ze er waren. Telkens opnieuw hoopt hij als <i>schrijver</i> naam te maken; ook bij zijn komst te Lebak maakt hij plannen om geregeld zijn denkbeelden op papier te ontwikkelen en Tine
+meende, dat dat eens gedrukt zou worden en dan zou men zien, wie haar man was!
+
+</p>
+<p>Maar nu is dit alles verdrongen door het alles overheerschende, in enkele weken hem bewust geworden doel: het regeeringsstelsel
+van Insulinde ten bate van den Inlander om te zetten.
+
+
+
+<a id="d0e1178"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1178">76</a>]</span></p>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1043" href="#d0e1043src" class="noteref">1</a></span> Door verklaringen van den medicus van zijn voorganger is de vergiftigingsgeschiedenis op afdoende gronden weerlegd. Dit neemt
+niet weg, dat <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> er in Februari 1856 vast aan geloofde en zijn stemming er door bepaald werd.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div id="d0e1179" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">DE MAX HAVELAAR.</h2>
+<p>Tusschen de daad van Lebak en het verschijnen van <i>Max Havelaar</i> liggen vier jaren, jaren, waarin <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> met zorgen en gebrek geworsteld heeft. Alle moeite om een werkkring op Java te vinden waren vergeefs. In zijn <i>Ide&euml;n</i> vertelt hij hierover het volgende: &#8220;Het lag in de rede dat ik pogingen aanwendde om in afwachting van &#8217;t herstel mijner verbroken
+carri&egrave;re in &#8217;t leven te blijven. Terstond alzoo meldde ik mij overal aan om werk, zonder iets te gering te achten. Ik <span id="d0e1193" class="corr" title="Bron: concureerde">concurreerde</span> met jonge lieden, met kinderen, met baren, overal werd ik afgewezen. Men kan toch een op verzoek ontslagen Adsistent-Resident
+niet aan klerks werk zetten. Bovendien ik was te knap.
+
+</p>
+<p>Ik geloof dat weinigen zoo bittere vruchten oogsten van hun onbekwaamheid, als mij m&#8217;n knapte heeft opgebracht.&#8221;
+
+</p>
+<p>Ook zijn pogingen om een rijstpelmolen te huren mislukken. Zijn brieven aan Tine worden somber en mistroostig. Het blijkt,
+dat de familie van zijn vrouw hem tegenwerkt: zijn schulden <a id="d0e1200"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1200">77</a>]</span>zijn een welkom wapen, vooral de schuld aan een paar tantes, die <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> jarenlang met belangrijke bedragen gesteund had, en van wie hij in zijn verloftijd geld geleend had.
+
+</p>
+<p>Zijn broeder Jan stelt hem ten slotte na een jaar vruchteloos zoeken in staat naar Holland te reizen om daar te trachten weer
+in den zadel te komen.
+
+</p>
+<p>Om de vele schulden in Holland tijdens zijn verloftijd gemaakt durft hij daar niet terug te keeren. Zoo reist hij langzaam:
+blijft eenigen tijd te Marseille, in Duitschland onderweg beleeft hij tal van avonturen: soms is hij slechts toeschouwer,
+maar vaak ook treedt hij op als redder. In zijn later werk vinden we talrijke herinneringen aan deze periode, o. a. de geschiedenissen
+van Ad&egrave;le Pluribus en de Sainte Vierge. Hij beleeft veel en hij schrijft. Indi&euml; laat hem niet los: in Kassel sluit hij een
+innige vriendschap met Ottilie, voor wie hij <i>Saidjah&#8217;s lied</i> in het Maleisch, en het Duitsche vers: <i>Mein Kind da schl&auml;gt die neunte Stunde</i> dicht. Later schrijft Ottilie hem, hoeveel stukken in <i>Max Havelaar</i> ze herkend heeft.
+
+</p>
+<p>In het najaar van 1857 komt hij te Brussel aan. Daar leefde hij in een kleine herberg, waar zijn broeder bij zijn terugkomst
+uit Indi&euml; een maandenlangen achterstand voor hem aanzuiverde.
+
+</p>
+<p>Daar schrijft hij in het begin van 1858 zijn <a id="d0e1222"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1222">78</a>]</span>langen brief aan Duymaer van Twist, een brief, dien hij pas na de verschijning van <i>Max Havelaar</i> in 1860 heeft uitgegeven. In dezen brief schetst hij uitvoerig de gebeurtenissen die tot het aanklagen van den regent en
+tot zijn ontslag nemen hebben geleid: hij richt zich tot Van Twist als mensch tot mensch, legt hem de nood van zijn gezin
+bloot, deelt hem mede, dat &#8217;t hem nog niet gelukt is een ander middel van bestaan te vinden, zoodat &#8220;de schipbreuk van m&#8217;n
+leven totaal is. Ik ben armer dan de armste daglooner. Het papier waarop ik schrijf is geborgd. Meermalen heb ik geen plaats
+om het hoofd ter ruste te leggen. Mijn vrouw en kinderen heb ik moeten opdragen aan het medelijden mijns broeders.&#8221; Hij vertrouwt
+op Van Twist als eerlijk man, hij moge geen Gouverneur-generaal meer zijn, hij herinnert hem er aan dat het geweten niet afhankelijk
+is van verplaatsing of ontslag.
+
+</p>
+<p>Hij eindigt zijn brief met het verzoek zijn stuk met bijdragen (hierbij zijn stukken, die hij geweigerd had aan den resident
+van Bantam over te leggen) aandachtig te lezen, om hem naar aanleiding daarvan te steunen in zijn pogingen om <i>op de meest eervolle</i> wijze weder te mogen intreden in Nederlandsch-Indischen dienst. En hij besloot den brief met de fiere woorden: &#8220;Maar, Excellentie,
+anders dienen dan ik diende te Lebak, kan ik niet.&#8221;
+
+</p>
+<p>Op dezen brief kwam geen antwoord.
+<a id="d0e1234"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1234">79</a>]</span></p>
+<p>In het voorjaar van 1858 komt Tine met de twee kinderen in Europa: een paar maanden na Dekkers vertrek uit Indi&euml; was Nonnie
+geboren. Zij ontmoeten elkaar in Luik, maar het wordt een kommervol samenzijn. Ten einde raad aanvaardt Tine met de kinderen
+van uit Antwerpen de reis naar Den Haag, naar hare zuster, zonder een cent op zak. Een herbergier in Rotterdam, dien haar
+man uit zijn verloftijd kende, schiet haar &#8217;t geld voor om de boot vanaf Antwerpen te kunnen betalen, haar zuster scheept
+haar af met een maal eten en &#402; 20, waarvoor ze kan reizen naar haar zwager Jan, die te Brummen een buiten had betrokken. Daar
+vindt ze voorloopig een thuis. Het rampzalige leven vol armoede en onzekerheid is ook voor h&aacute;&aacute;r begonnen; voor haar was dit
+nog moeilijker dan voor haar man, omdat op haar de zorg voor de twee jonge kinderen rustte. Maar alle ontberingen en zorgen
+en het ontzenuwende wachten op het slagen van zijn pogingen, heeft ze met heldhaftig vertrouwen op zijn goed recht, op zijn
+genialiteit gedragen. In de eerste jaren van Dekkers literair succes, als uitzicht op herstel zijner carri&egrave;re telkens wordt
+gewekt om weer te worden teleurgesteld, worden beider financieele zorgen verlicht door de hoop, dat weldra recht gedaan zal
+worden, zoodat ze hun schulden betalen en onbezorgd zullen kunnen leven.
+<a id="d0e1237"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1237">80</a>]</span></p>
+<p>Van het vertrek van Lebak af heeft Tine een vast vertrouwen gehad in de groote begaafdheid van haar man. E&eacute;ns vertrouwde zij,
+zou hij zich uiten, zou openbaar worden <i>wie</i> haar man is.
+
+</p>
+<p>Maar de familie deelt dit geloof niet: hare zuster dwingt haar tot het schrijven van een brief, waarin ze verklaart zich van
+hem af te scheuren en dat ze als vreemde menschen ieder hun weg moeten gaan. En haar zwager Jan juicht het plan toe, dat zij
+in Indi&euml; zal trachten zich een positie te scheppen. Dekker trekt weer naar Brussel, diep terneergeslagen door hare brieven:
+in een herberg, waar hij een jaar tevoren had gewoond en zich goede vrienden had gemaakt wordt hij met open armen ontvangen.
+Om geld wordt hij er niet lastig gevallen. Hij koopt een lampje om &#8217;s avonds te schrijven: vele brieven schrijft hij er aan
+Tine, en dan neemt hij zijne schrijverij weer op. <i>De Eerlooze</i> wordt overgewerkt: hij hoopt een contract om stukken te leveren als het slaagt. Daar hij later misschien weer in betrekking
+zou kunnen komen, wil hij zijn naam niet op de affiches hebben en hij noemt zich <i>Multatuli</i>. Het stuk moet dien naam bekend maken, want hij wil zich een kring scheppen, die zijn partij zal opnemen in de kwestie van
+Lebak.
+
+</p>
+<p>Dit plan neemt einde September vaster vormen aan. Hij zal een boek maken en dat boek <a id="d0e1253"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1253">81</a>]</span>moet er hem bovenop helpen: hij &#8220;zal de lezers aangrijpen, zooals ze nooit aangegrepen zijn.&#8221; Het is in den vorm van een vertelling,
+een roman, schrijft hij aan Tine, maar de regeering &#8220;zal het moeten opvatten als een beroep aan het Nederlandsche volk tegen
+alle de beroerdheden van het bestuur.&#8221;
+
+</p>
+<p>Van den beginne af is zijn bedoeling tweeledig: zichzelf er boven op helpen en tevens opkomen voor het recht van den inlander.
+Dit was ook de grondtoon van zijn brief van 1858 aan den Gouverneur-Generaal in ruste, het zal de grondtoon blijven van <i>Minnebrieven</i> en <i>Ide&euml;n</i>. Hij vereenzelvigt zich met den inlander; door zijn principieele ontslagname heeft hij <i>zijn</i> zaak en die van den inlander onverbrekelijk verbonden: te &#8220;strijden voor die arme verdrukten (heeft hij zich) voor roeping
+gekozen.&#8221;
+
+</p>
+<p>Binnen een maand is het boek af: wel bekroop hem dikwijls twijfel aan de waarde van zijn werk, maar tenslotte houdt de vreugde
+in zijn werk de overhand. Juichend schrijft hij 13 October 1859, dat zijn boek af is!
+
+</p>
+<p><span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> heeft een goeden kijk op zijn boek gehad: inderdaad maakte het hem in enkele maanden tot een beroemd man. Het viel niet alleen
+buiten alle in Holland beoefende genres, ook de strekking was nieuw. Tendens romans waren ook in ons land tot vervelens toe
+geschreven; nooit echter was uit verontwaardiging <a id="d0e1272"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1272">82</a>]</span>en geestdrift een kunstwerk geboren van zoo zuiver gehalte als de <i>Max Havelaar</i>. Het houdt in geen enkel opzicht verband met de Hollandsche letterkunde van den dag; het beteekent een nieuw tijdperk in
+onze letteren. Geen wonder. Waar de schrijver zich geestelijk buiten Hollandsche invloeden om had gevormd en bij voorkeur
+genoot van de groote geesten der Europeesche Romantiek. Geen slaafsch navolger werd hij van Rousseau noch van Heine, van Scott
+noch van Victor Hugo. Het typisch Hollandsche leefde ook in hem: de geest van Wolff en Deken is verwant met den zijne. Maar
+hij had in Indi&euml; ruimer leeren voelen en denken, dan in het Holland dier dagen gewoonte was. Zijn scherpe satire, zijn fonkelende
+humor, zijn gloeiende verontwaardiging klonken als ongekende klanken in de aan bezadigder uitingen gewende Hollandsche ooren.
+Koloniale kwesties waren nog nooit tot het terrein der letteren doorgedrongen. En nu deed dit meesleepende boek alle Hollandsche
+harten opeens opengaan voor de arme Javaansche bevolking.
+
+</p>
+<p><i>Max Havelaar</i>, evenals alle werken van Multatuli, is een boek van scherpe tegenstellingen: met meesterlijken humor weet hij deze tegenover
+elkaar te stellen, zoodat de eigenaardigheden van beide kanten elkander scherp belichten. In het eerste hoofdstuk al Droogstoppel
+en Sjaalman. Het heele boek is gebouwd <a id="d0e1281"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1281">83</a>]</span>op de tegenstelling tusschen den nuchteren zakenman, voor wie Indi&euml; met zijn cultures louter een complex geldelijke belangen
+vertegenwoordigt, en den mensch, Max Havelaar, die in de bevolking van Insulinde menschen en broeders heeft gevonden, die
+onder bitter onrecht gebukt gaan en die hij helpen wil.
+
+</p>
+<p>Batavus Droogstoppel is het kostelijk type van den nuchteren Hollander, voor wie niets bestaat buiten zijn zakenwereld en
+geldmaken, dan een stel conventioneele begrippen over fatsoen, moraal, godsdienst en politiek. Door zijn nuchterheid is hij
+ongevoelig voor geestelijk en artistiek genot, maar ook het onechte en opgeschroefde van sentimenteele romans en verzen, van
+rhetorische vaderlandsliefde bespeurt hij onmiddellijk: zoo kan zijn kritiek soms goed raak zijn. Hij waardeert zijn medemensch
+naar zijn materieel succes in de wereld: geestelijke rijkdom kan hij niet waardeeren. Als hij zijn ouden schoolmakker Sjaalman
+ontmoet, heeft hij spijt over de hernieuwde kennismaking als hij diens kale kleeren te laat opmerkt. Zijn ouden rijken schoolmakker
+vraagt Sjaalman om hulp voor het uitgeven van een boekdeeltje: makelaar in verzen, zucht Droogstoppel. Hulp hierbij komt opdagen
+in den persoon van een Duitsch volontair op zijn kantoor: Ludwig Stern. Deze is romantisch en sentimenteel; hij brengt Droogstoppels
+dochter &#8217;t hoofd op hol met <a id="d0e1285"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1285">84</a>]</span>verzen van Heine, waarvan Droogstoppel een vermakelijke analyse zal leveren. Stern zal een boek samenstellen uit de gegevens
+van Sjaalman&#8217;s pak en om de soliditeit te verhoogen lascht Droogstoppel af en toe een hoofdstuk in.
+
+</p>
+<p>De tegenstelling Sjaalman&#8212;Droogstoppel beheerscht zoodoende het heele boek: de tegenstelling Hollandsche rijkdom&#8212;Javaansche
+ellende wordt steeds scherper belicht. De schuld hiervoor treft de regeering, die het uitzuigen der inlandsche bevolking door
+inlandsche grooten en Hollandsche ambtenaren en industri&euml;elen duldt. Het optreden van Havelaar is een doorloopende aanklacht
+tegen het koloniaal bewind. De voorschriften, de reglementen zijn voortreffelijk, maar de toepassing bederft alles. Tegen
+den ambtelijken leugen komt Havelaar op. Hij brengt de tegenstelling aan het licht tusschen theorie en praktijk in koloniaal
+bewind, tusschen den <i>ambtenaar</i> en den <i>mensch</i>: en hij is het slachtoffer, de martelaar zijner overtuiging.
+
+</p>
+<p>De geschiedenis van Havelaars ambtenaarsloopbaan en van &#8217;t gebeurde te Lebak wordt meegedeeld door Stern, een bewonderaar
+van Heine: niet de nuchtere, kritische Droogstoppel, maar de romantische Stern verhaalt de gebeurtenissen.
+
+</p>
+<p>Dit is een bekentenis, zij het dan een ongewilde: Havelaars carri&egrave;re is die van <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span>, maar <a id="d0e1302"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1302">85</a>]</span>romantisch getint wat de bizonderheden aangaat: het ravijn achter Havelaars erf bestaat niet, de toespraak tot de hoofden
+van Lebak is nooit gehouden, de verre nachtelijke tochten heeft <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> niet ondernomen. Daar hij in die streek onbekend was met de wegen, zoowel als met de taal, terwijl hij zich buitengewoon
+slecht kon ori&euml;nteeren, is dat een onmogelijkheid.
+
+</p>
+<p>Bovendien, zoo hij werkelijk zoo&#8217;n tocht had gemaakt, all&eacute;&eacute;n in den tropischen nacht, dan zou de beschrijving er van zeker
+niet ontbroken hebben in Sjaalman&#8217;s pak! Zijn voorganger echter maakte wel zulke excursies: het was een volkomen geoorloofde
+dichterlijke vrijheid, om ze op Havelaars rekening te stellen.
+
+</p>
+<p>Slijmering is niet het portret van Brest van Kempen, den resident van Bantam: Slijmering is geworden tot het type van den
+door <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> gehaten <i>ambtenaar</i>, ook is Dekkers voorganger niet vergiftigd, al was hij zelf vast overtuigd van het tegendeel. En zelf erkent onze schrijver,
+dat Sa&iuml;djah geen historische persoon is, dat hij die inlandersliefde sterk idealiseerde. Deze idylle berust niet op diep meeleven
+met den inlander, het is &#8220;literatuur&#8221;: deze aandoenlijke geschiedenis van de <span id="d0e1317" class="corr" title="Bron: versloorde">verstoorde</span> liefde van twee reine jonge kinderen in de tropen behoort tot de sfeer van <i>Paul et Virginie</i>. Zoo dicht de van conventie afkeerig geworden Europeaan zijn liefdesverlangen om tot de geschiedenis van <a id="d0e1323"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1323">86</a>]</span><i>natuurmenschen</i>. Sa&iuml;djah&#8217;s lied onder den ketapan heeft <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> gedicht onder den indruk van zijn romantische liefde voor Ottilie te Cassel, niet in de tropen! Maar al blijkt het uit allerlei
+gegevens, dat <i>Max Havelaar</i> nauw samenhangt met de Europeesche literatuur, dat allerlei episodes verdicht zijn, toch tast dit in geenen deele de strekking
+van het boek aan. Hiertegen waarschuwt de <span class="abbr" title="schrijver"><abbr title="schrijver">schr.</abbr></span> in deze woorden:
+
+</p>
+<p>&#8220;En aan sommigen die misschien beweren dat ik <i>Sa&iuml;djah</i> en zyn liefde heb ge&iuml;dealiseerd, moet ik vragen hoe ze dit weten kunnen? Slechts zeer weinig Europeanen immers achten het
+de moeite waard zich neertebuigen tot waarneming der aandoeningen van de koffi- en suikerwerktuigen die men &#8216;inlanders&#8217; noemt.
+Doch al ware hun aanmerking gegrond, wie zulke bedenkingen aanvoert als bewys tegen de hoofdstrekking van mijn boek, geeft
+mij een groote zegepraal. Want ze luiden, vertaald, &#8216;het kwaad dat gij bestrydt, bestaat niet, of niet in zoo hooge maat,
+<i>omdat</i> de inlander niet is als uw <i>Sa&iuml;djah</i>... er ligt in de mishandeling der Javanen geen zoo groot kwaad als daarin liggen zou wanneer ge uwen <i>Sa&iuml;djah</i> juister geteekend hadt. De Soendanees zingt zulke liederen niet, bemint zoo niet, gevoelt zoo niet, en dus...<span id="d0e1350" class="corr" title="Bron: ">&#8217;</span>
+
+</p>
+<p><span id="d0e1354" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Neen, Minister van Koloni&euml;n, neen, Gouverneur-generaal in ruste, niet d&agrave;t hebt gij te bewijzen! dat de bevolking niet mishandeld
+wordt, onverschillig <a id="d0e1357"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1357">87</a>]</span>of er sentimenteele <i>Sa&iuml;djahs</i> onder de bevolking zyn. Of zoudt ge durven beweren buffels te mogen stelen van lieden die <i>niet</i> beminnen, die <i>geen</i> droefgeestige liedjes zingen, die <i>niet</i> sentimenteel zijn?&#8221;
+
+</p>
+<p>Havelaar komt in Lebak met het vaste voornemen met de ambtelijke sleur te breken en zijn ideaal van rechtvaardig bestuur door
+te voeren; hij zal de redder zijn van de geknevelde inlanders, die zich aan hem toevertrouwen. En als hij genoodzaakt is zijn
+ontslag te nemen, dringen de stumperds zich om hem heen, met moeite beweegt hij ze rustig naar hun dessa&#8217;s<span id="d0e1373" class="corr" title="Bron: ,"></span> terug te keeren, al zijn welsprekendheid is noodig om oproer te voorkomen... Ook dit is fictie, al meende <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> vast en zeker dat het werkelijkheid was; nooit heeft hij begrepen, dat hij het tragisch slachtoffer van de veete tusschen
+regent en djaksa geworden is. Hij <i>voelde</i> in zich den drang den inlander te bevrijden, en hij meende, dat deze dat besefte, hem daarom aanhing en vertrouwde; zijn
+idealisme, zijn ijdelheid waren hierdoor gestreeld. Ook deze menschelijke zwakheden hebben meegedaan, maar wie deze all&eacute;&eacute;n
+wil laten gelden, doet &egrave;n aan het boek en aan den persoon van <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> groot onrecht. Menschelijke daden moeten als een mengeling van het groote &egrave;n kleine begrepen worden. Dekker heeft zich de
+beschermer der bevolking <i>gevoeld</i>; dat is de <a id="d0e1387"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1387">88</a>]</span>realiteit, waardoor de daad zijner ontslagname gedragen wordt. De inlanders hebben hier niets van beseft, &#8217;t is totaal aan
+hen voorbijgegaan. <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> is in Lebak vergeten, maar de regent wordt er als een heilige vereerd. En desondanks, omdat zijn gevoel zuiver en zijn verontwaardiging
+echt waren, is zijn aanklacht verstaan en tot hart en geweten van het Nederlandsche volk doorgedrongen, zuivere menschenliefde
+overstraalt alle menschelijke zwakheden, en stempelt de daad van Lebak tot iets groots.
+
+</p>
+<p>Het machtig idealisme van Havelaar is boven de tegenstelling van Hollandsche geldzucht en inlanderslijden uit; hij ziet de
+verzoening. Maar dan moet Holland zich herzien: &#8217;t enghartig fatsoen, het conventioneele geloof moeten tot menschelijker opvattingen
+worden vernieuwd. De uitbuiting van mensch door mensch, van volk door volk, moet plaats maken voor het besef van recht en
+rechtvaardigheid, door de Fransche revolutie in Europa gewekt; de uitbuiting zal verdwijnen wanneer de verteedering des harten
+en de verbroedering aller menschen door Rousseau en de romantici gepredikt, ook het Hollandsche volk in de ziel zullen grijpen.
+Deze wereldbeschouwing heeft Havelaar in praktijk gebracht: hij is in Indi&euml; gestuit op de ambtelijke sleur, in Holland op
+droogstoppelig eigenbelang, op conventioneele levensbeschouwing.
+
+</p>
+<p><span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> de eervol ontslagen ambtenaar, heeft <a id="d0e1398"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1398">89</a>]</span>geen succes gehad, toen hij zijn zaak bracht voor het Nederlandsche volk, maar <i>Max Havelaar</i> heeft het op den duur gewonnen. Dit gloedvol geschreven boek opent niet alleen een nieuw tijdperk in onze letteren, maar
+ook in onze koloniale geschiedenis.
+
+</p>
+<p>In de zaak van Lebak is recht gedaan, al is &#8217;t dan niet gebeurd op de eclatante wijze, als <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> gewenscht had. Eenige mindere hoofden, w.o. de dief van Sa&iuml;djah&#8217;s buffel, werden afgezet en de regent kreeg een scherpe vermaning:
+de man was <i>te</i> gezien bij de bevolking, dan dat de regeering hem krasser dorst aanpakken!
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>&#8220;Het zal als een donderslag in het land vallen,&#8221; voorspelt hij aan Tine. En hij draagt het op aan zijne trouwe lieve Tine
+met enkele ontroerende Fransche zinnen, over het zware lot van de vrouw van een dichter.
+
+</p>
+<p>Onder het overschrijven, op een onverwarmd kamertje in October-en Novemberkou, krijgt hij hoe langer hoe meer pleizier in
+zijn boek: &#8221;&#8217;t is een geheel nieuw genre, dat op niets lijkt,&#8212;&#8217;t lijkt: op mijn toasten. Humor, gevoel, scherpte, alles dooreen,
+men weet niet of men lachen of schreien moet.&#8221; Zijn tooneelstuk vindt hij heel kinderachtig, maar door het boek zal hij in
+drie maanden de held van den dag zijn.
+
+</p>
+<p>In schrijven krijgt hij pleizier: hij hoopt van letterkunde te kunnen leven!
+<a id="d0e1419"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1419">90</a>]</span></p>
+<p>Door bemiddeling van een broeder van het rozekruis, een tak van de orde der Vrijmetselaars, kwam het manuscript in handen
+van Jacob van Lennep, den toen zoo populairen romanschrijver. Als hij het gelezen heeft is hij vol geestdrift over <i>Max Havelaar</i>. Door zijn broeder Jan wordt <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> in staat gesteld in Holland te komen om over de uitgave te onderhandelen. Hij is in tweestrijd welken kant uit te gaan: in
+Holland schrijver te worden, of een betrekking in Indi&euml; te aanvaarden. Maar dan wil hij minstens resident worden en de Ned.
+Leeuw krijgen! Zijn hart gaat uit naar het auteurschap&#8212;hij heeft wel honderd boeken in zijn hoofd, zijn schulden wijzen hem
+naar Indi&euml;! Maar dit zijn voorloopig nog vage toekomstverwachtingen.
+
+</p>
+<p>Van Lennep vindt het boek &#8220;bliksems mooi&#8221;, maar ook z&eacute;&eacute;r gevaarlijk. Hij wil trachten de uitgave te voorkomen. En <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> blijkt hiertoe te vinden, mits hij weer benoemd wordt, zoodat zijn benoeming een rehabilitatie is: ze moet een politieke
+beteekenis hebben.
+
+</p>
+<p>Al zijn invloed van conservatief kamerlid wendt Van Lennep bij den minister aan om <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> een betrekking te bezorgen ten einde het verschijnen van het opzienbarende boek te voorkomen. Hij gebruikt zelfs dit boek,
+om het ministerie te dwarsboomen met zijn spoorwegplannen, die voor Amsterdam niet voordeelig zijn. Door de politieke besprekingen
+en het <a id="d0e1438"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1438">91</a>]</span>enthousiasme van Van Lennep, begon Dekker hooger eischen te stellen: niet resident, neen Raad van Indi&euml; wil hij worden: en
+Van Lennep ondersteunt zijdelings ook dezen eisch bij den minister. Meer dan een eervolle, onafhankelijke en winstgevende
+betrekking in West-Indi&euml; wil de minister echter niet aanbieden en dit wijst <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> hooghartig van de hand.
+
+</p>
+<p>Door de politieke actie van Van Lennep gesterkt, meent hij iets beters te kunnen krijgen, als zijn boek verschijnt. De minister
+is minder bang hiervoor, dan Van Lennep, die het veiliger vindt, dat <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> in Indi&euml; handelt, dan in Holland spreekt.
+
+</p>
+<p>Rochussen zinspeelt echter op diens minder goede reputatie, maar Van Lennep weerlegt flink al deze lasterpraatjes: het is
+hem bekend, dat zijn broeder hem steunt, hij heeft de aandoenlijkste bewijzen, dat zijn vrouw hem innig aanhangt, en de tantes,
+aan wie hij geld schuldig is, had hij te voren mildelijk geld gegeven. Er blijft dus niets over van de verhalen, dat hij tantes
+oplicht en dat zijn vrouw van hem wil scheiden; het eenige, wat men tegen hem kan inbrengen is zijn excentriciteit en zijn
+schulden. Van Lennep was zeer onder de bekoring van <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span>&#8217;s boek en persoonlijkheid, maar dit verhinderde niet, dat hij als behoudend, aristocratisch Hollander het gevaar, dat hij
+van een openlijk optreden duchtte, wilde neutraliseeren. <a id="d0e1453"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1453">92</a>]</span>Wel wil hij de regeering inlichten en aansporen om recht te doen, maar van volksopwinding is hij afkeerig. Als de minister
+niet geneigd is een post in Oost-Indi&euml; aan te bieden zal de <i>Max Havelaar</i> gedrukt worden.
+
+</p>
+<p>Als de gevreesde spoorwegwet is afgestemd, heeft Van Lennep het boek niet meer noodig als politiek wapen. Hij vreest voor
+de uitwerking van dit geestelijk buskruitvat en hij doet wat hij kan om de uitwerking te verzachten. Hij stelt <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> door een ruim voorschot in staat zich met zijn gezin in Brussel te vestigen en zorgt zelf voor de uitgave.
+
+</p>
+<p>In Mei 1860 verschijnt <i>Max Havelaar</i> en maakt een buitengewonen opgang. De schitterende litteraire vorm wekt bewondering&#8212;de geschiedenis der mishandelde inlanders
+ontroering.&#8212;<span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> reist naar Holland. Uitgevers, journalisten, politici verdringen zich om hem. En hij merkt spoedig, dat aan de uitgave te
+weinig publiciteit wordt gegeven, dat de prijs te hoog is, dat er veel te weinig exemplaren naar Indi&euml; worden gestuurd. Voor
+zijn <i>zaak</i> acht hij een volksuitgave dringend noodig, maar hiervoor is Van Lennep niet te vinden en nu blijkt het hem, dat Van Lennep
+zich als eigenaar van zijn boek beschouwt. Op handige wijze had deze aan den niets vermoedenden schrijver een briefje weten
+te ontlokken met de verklaring dat hij &#8220;het kopyregt over <i>Max Havelaar</i> aan <a id="d0e1477"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1477">93</a>]</span>Mr. J. van Lennep had afgestaan.&#8221; D. had alleen <i>bedoeld</i> zijn weldoener in staat te stellen met een uitgever te accordeeren, maar Van Lennep meende aan de rust van het land verplicht
+te zijn op grond van het briefje in vol vertrouwen geschreven <i>zijn</i> eigendomsrecht op <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span>&#8217;s boek te handhaven, tot zelfs voor het gerecht toe, en <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> te verhinderen een volksuitgave het licht te doen zien. Deze eigengerechtigde handelwijze kwam voort uit vrees voor onrust,
+voor volksbewegingen: zeer merkwaardig is het, dat Van Lennep dezelfde volksuitingen vreesde, die <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> hoopvol verwachtte van zijn boek. Van het eerste oogenblik af heeft Van Lennep <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> als &#8220;een gevaar&#8221; beschouwd, dat hij zal trachten te neutraliseeren. Onder zijn enthousiasme verborg hij een dubbelhartigheid
+die hem tot de onverdedigbare daad heeft verleid, zich tusschen een auteur en zijn werk te plaatsen. De tegenwerking van den
+man, in wien hij zijn eersten helper had meenen te vinden heeft <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> diep gegriefd en bitter gestemd.
+
+</p>
+<p>Als de regeering laks blijkt, is juist al zijn hoop op een volksbeweging gevestigd: en in het algemeen enthousiasme meende
+hij het begin daarvan te beleven. Van Lennep&#8217;s tegenwerking heeft deze illusies vernietigd en een verbittering in zijn gemoed
+gewekt, die zijn verder leven vergiftigd heeft. Uit zijn houding tegenover Van Lennep blijkt zijn onevenwichtigheid: <a id="d0e1502"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1502">94</a>]</span>eerst weigert hij hooghartig geld voor <i>Max Havelaar</i> in ontvangst te nemen, maar gebogen door geldgebrek, vraagt hij enkele jaren later om die som: &#8220;Mijne vrouw en kinderen lijden
+gebrek!&#8221; En Van Lennep is dadelijk hiertoe bereid, mits <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> openlijk de beschuldiging terugtrekt, als zou hij, Van Lennep, op zijn boek hebben gespeculeerd. En hij doet het en dankt
+Van Lennep nog voor den innemenden toon van zijn brief... Op meer dan gerechtvaardigde verontwaardiging volgde een onware
+en daarom onwaardige beschuldiging in de <i>Ide&euml;n</i>, in <i>Over Vrijen arbeid</i>, en daarop dit haast onderworpen-vriendelijke briefje. Wel is <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> een vat vol tegenstrijdigheden.
+
+</p>
+<p>Zijn zenuwgestel is door deze geschiedenis zeer geschokt: eerst de afwachting, daarna de opwinding over het succes van zijn
+boek en toen de woedende verontwaardiging over den afloop van het proces over &#8217;t auteursrecht, hebben zijn zenuwen tot het
+uiterste gespannen. Daarbij komt, dat hij de rust zijner huiselijke omgeving mist, daar hij steeds meer een zwervend leven
+gaat leiden. Het geregeld verblijf in hotels en koffiehuizen en het impulsieve weldoen verslinden bovendien veel geld, zoodat
+geldzorgen, ook in tijden, dat hij met schrijven verdient, aan de orde van den dag blijven. Met korte tusschenpoozen van enkele
+maanden, soms slechts van enkele weken, <a id="d0e1521"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1521">95</a>]</span>leeft hij van Tine gescheiden. In den verloftijd en later op de langzame terugreis uit Indi&euml; ontwikkelt zich bij hem een onweerstaanbare
+drang tot het boh&ecirc;me-leven. Vast werk heeft hij niet; de pogingen tot herstel zijner carri&egrave;re, de besprekingen voor de uitgave
+zijner werken en de propaganda zijner denkbeelden houden hem telkens vast in Holland. Door geldgebrek, spanning en teleurstelling
+wordt herhaaldelijk zijn stemming om te schrijven gebroken.
+
+</p>
+<p>Tine blijft in Brussel, daar kan ze goedkooper leven, daar verbergt ze liever haar armoede. Maar hierdoor ontglipt haar ook
+den zachten, maar heilzamen invloed, dien ze op haar man uitoefende. Uit beider brieven spreekt een roerende liefde, die sterk
+blijft in allen tegenspoed. Met een heftig temperament als het zijne, zijn botsingen niet uitgebleven: hij kan haar soms bittere
+verwijten doen, als hij in een slechte stemming is. Maar door haar zachtheid, haar enthousiasme voor zijn denkbeelden en zijn
+levenstaak, wordt hij telkens ontwapend. Hij biecht haar alles op: ook zijn amoreuse avonturen. Zijne bekentenissen, dat hij
+&#8220;verliefd&#8221; is, gaan echter steeds gepaard met de warmste verzekeringen zijner trouwe liefde voor haar. Hij wil zichzelf &egrave;n
+haar suggereeren, dat ze boven een gewoon huwelijk staan, dat zij boven jaloezie verheven is. Maar Tine valt het moeilijk
+in deze verhoudingen mee te voelen met haar man: hare <a id="d0e1525"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1525">96</a>]</span>afkeuring is tusschen de regels harer brieven door te lezen. Het is dat rotsvaste vertrouwen op zijn genie, dat haar geduld
+en moed heeft gegeven gedurende de moeilijke jaren te Brussel. Tine heeft niet alleen met geldgebrek te kampen, maar ook met
+de lasterlijke praatjes harer rijke, orthodoxe familieleden. Deze vinden haar man met zijn schulden en zijn avonturen, die
+sterk vergroot en verdraaid worden rondverteld, compromittant. Dit temeer, als hij in geschriften vrije opvattingen over godsdienst
+en zedelijkheid gaat verkondigen.
+
+</p>
+<p>En deze laster verbreidt zich snel: de ongeloofelijkste verhalen doen de ronde. Zelf steekt hij hiermede den draak en geeft
+Tine deze boodschap aan broer Jan:
+
+</p>
+<p>&#8220;Zeg aan Jan dat ik gister een portemonnaie heb gestolen, een kind doodgetrapt, dat ik vanavond naar een hoerenhuis ga, en
+morgen mijn vader en moeder ga vermoorden, zeg hem dat ik bovendien, o gruwel! personeel ben, maar dat dit alles de vraag
+niet is. De vraag is of ik regt heb in de zaak van Lebak enz.&#8221;
+
+</p>
+<p>Ook door deze lastercampagne tegen haar man wordt Tine&#8217;s afkeer van Holland hoe langer hoe sterker.
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p096.jpg" alt="Contract betreffende de uitgave van &#8220;MAX HAVELAAR&#8221; tusschen E. Douwes Dekker en Mr. J. v. Lennep, 1860." width="464" height="634"><p class="figureHead">Contract betreffende de uitgave van &#8220;MAX HAVELAAR&#8221; tusschen E. Douwes Dekker en Mr. J. v. Lennep, 1860.</p>
+<p>(Multatuli-Museum, Amsterdam).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p097.jpg" alt="PROSPECTUS VAN DE UITGEVERS-FIRMA R. C. MEIJER VOOR DE UITGAVE DER IDE&Euml;N.&#xA;&#xA;" width="434" height="720"><p class="figureHead">PROSPECTUS VAN DE UITGEVERS-FIRMA R. C. MEIJER VOOR DE UITGAVE DER IDE&Euml;N<span id="d0e1542" class="corr" title="Bron: ">.</span>
+
+
+</p>
+<p><b>Buitenlandsche Boekhandel, firma R. C. MEIJER, Vijgendam J 628, te Amsterdam.</b>
+
+</p>
+<p>IDE&Euml;N
+
+</p>
+<p>VAN
+
+</p>
+<p>MULTATULI.
+
+
+</p>
+<p>&laquo;Een zaaijer ging uit om te zaaijen.&#8221;
+
+</p>
+<p><span class="smallcaps">Jezus.</span>
+
+
+</p>
+<p>&#8220;Ik zal geven verhalen, vertellingen, geschiedenissen, parabelen, opmerkingen, herinneringen, romans, voorspellingen, mededeelingen,
+paradoxen........
+
+</p>
+<p>Ik hoop dat er een idee zal liggen in elk verhaal, in elke mededeeling, in elke opmerking.
+
+</p>
+<p>Ik zal in dat schrijven trachten naar waarheid.....&#8221;
+
+</p>
+<p><span class="smallcaps">Multatuli</span>. Over Vrijen Arbeid in Nederlandsch Indi&euml; en de tegenwoordige koloniale agitatie. Bladzijde 104.
+
+
+</p>
+<p>De IDE&Euml;N van Multatuli vereischen eene snelle verspreiding, vooral wanneer ze onderwerpen behandelen van oogenblikkelijk belang;
+schrijver en uitgever zijn dus overeengekomen ze op de volgende wijze in het licht te geven:
+
+
+</p>
+<p>a. Bij Boekdeelen van 26 vel, in 8&ordm;. aan de vooruitbestellers velsgewijze af te leveren, onmiddelijk nadat ze van de pers
+komen.
+
+</p>
+<p>b. Bij afleveringen van 4 &agrave; 6 vel.
+
+
+</p>
+<p>De prijs van ieder vel druks te berekenen &agrave; 15 cents.
+
+
+</p>
+<p><i>De Firma</i>,
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">R. C. ME&#306;ER</span>.
+
+</p>
+<p><i>Amsterdam</i>, 31 Januarij 1862.
+
+
+</p>
+</div><p>
+
+
+
+<a id="d0e1592"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1592">97</a>]</span></p>
+</div>
+<div id="d0e1593" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">DE MINNEBRIEVEN.</h2>
+<p>Door de drukte en opwinding over zijn zaak is hij zelden in de stemming om te schrijven. Op aandrang van redacties en uitgevers
+geeft hij enkele stukjes in de <i>Tijdspiegel</i>; zijne <i>Indrukken van den dag</i> verschijnen bij Thieme; op aandringen zijner politieke vrienden schrijft hij enkele krantenartikels en een Rotterdamsch uitgever
+weet hem te bewegen een stuk te schrijven ten bate van de slachtoffers van een banjir. In deze bladzijden, getiteld: &#8220;<i>Wijs mij de plaats, waar ik gezaaid heb</i>&#8221; tracht hij met statistische tabellen den Hollanders aan het verstand te brengen, welk groot belang zij bij Indi&euml; hebben;
+maar vooral wil hij de Hollandsche harten tot ontferming bewegen door een ontroerend beeld van het lijden van den inlander.
+Evenals <span id="d0e1607" class="corr" title="Bron: Saidjah&#8217;s">Sa&iuml;djah&#8217;s</span> geschiedenis is ook de inlandsche idylle van &#8217;t feest ter eere van &#8217;n gedooden tijger, die door den banjir zoo wreed werd
+verstoord, sentimenteel. Al die feestvierenden hebben hun eigen vreugdevolle verwachtingen, en die spreken ze uit in de korte
+zinrijke regels <a id="d0e1610"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1610">98</a>]</span>van hun dichtspel: &#8217;t verlangen van de vrouw naar haar eerstgeborene, en dat van de bruid, de trots van den man op zijn klewang,
+op zijn snelrijdend paard; maar &#8220;sterker is de kracht van den stroom,&#8221; riep een oud man die veel banjirs beleefd had. En dan
+komt de banjir en alle geluk, alle verwachting wordt weggevaagd en die hoopvolle menschen worden dan geschetst als lijken,
+lijken die dreigen met de pest, zegt de krant. &#8221;&#8217;t Zijn de lijken van <i>mensen</i>!&#8221; roept Multatuli.
+
+</p>
+<p>Zy voelden, hoopten, vreesden, als wy. Ze hadden aanspraak op levensgeluk als wy...
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>Lezer, Nederlander, het waren <i>mensen</i>, die Javanen!
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>En de overblyvende, die treurig staart op de verwoeste landstreek, en vruchteloos rondschouwt naar de plaats waar hy gezaaid
+heeft, is &#8217;n <i>mens!</i> En waar hy het lyk zoekt van z&#8217;n kind, krimpt hem het hart ineen, zoowel door de vreeze van niet te vinden wat hy zocht,
+als uit angst dat hy &#8217;t vinden zal. En waar hy slaagt in z&#8217;n droevig nasporen, snydt hem de wanhoop door de ziel, zooals dat
+wezen zou by <i>Uzelf</i>, lezers! wanneer <i>gy</i> &#8217;t lyk vond van uw kind, van uw bruid, van uwe moeder...
+
+</p>
+<p>Die Javaan, is &#8217;n <i>mens</i>, lezer!&#8221;
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>Een beroep op &#8217;t menschelijk medegevoel is <a id="d0e1646"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1646">99</a>]</span>deze idylle, maar in de vrees, dat dit niet verstaan zou worden, besluit hij met een beroep op het welbegrepen <i>belang</i> van den Hollander bij een dankbare gezindheid van den inlander.
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>&#8220;De lyken daarginder zullen worden weggenomen. De lieve ryke natuur zal met haar groen kleed alles bedekken wat bloot lag,
+alles versieren wat verstoord werd. Gouden halmen zullen vredig ruischen op de graven der gestorvenen. Na jaren zullen de
+meisjes in de dorpen byeenzitten, en gretig luisteren naar de verhalen over den <i>banjir</i>. De ouden van dagen zullen de ellende schetsen die ze bywoonden of vernamen van hun ouders...
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>Is &#8217;t u onverschillig, Nederlanders, Christenen, beschavers, hoe het slot zal luiden van die verhalen?
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>Uw kleinkinderen zullen die mede aanhooren. Want de toekomst uwer kleinkinderen is in Indi&euml;. Is &#8217;t u onverschillig hoe zy
+zullen hooren spreken over hun voorvaderen? Is het u om &#8217;t even hoe <i>gy</i> zult genoemd worden in de <i>pantoens</i> van het nageslacht? Wilt ge dat er op den aanhef:
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p><i>Hard is de rots die er staat aan den ingang van het dorp</i>, een weerslag volge als deze:
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p><i>Harder is &#8217;t gemoed van den blanken broeder aan de overzyde der zee?</i>
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+<a id="d0e1686"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1686">100</a>]</span></p>
+<p>Wilt ge dat?
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>Of wilt ge dat de oude dorpspriester z&#8217;n hand zal leggen op het hoofd van uw kind, en tot hem zeggen:
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p><i>Kom tot ons... zet u neder aan ons maal en neem uw deel van wat we hebben... want ik heb uw vaderen gekend!</i>
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>En ten slotte, gy die zegt te weten dat er &#8217;n onsterfelykheid is, en &#8217;n oordeel... gy die predikt dat dit leven &#8217;n tyd is
+van arbeid om te geraken tot hooger staat... gy die beweert te gelooven dat u hier &#8217;n veld is aangewezen ter bebouwing waarop
+eenmaal &#8217;n oogst zal te ga&ecirc;ren zyn, ryk of schraal naar de mate van uwen yver... u vraag ik of ge <span id="d0e1703" class="corr" title="Bron: beschaamt">beschaamd</span> wilt staan op de vraag die eens zal worden voorgelegd aan ieder Nederlander die <i>Indi&euml;</i> zyn <i>eigendom</i> noemde:
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>&#8220;WYS MY DE PLAATS WAAR GE GEZAAID HEBT.&#8221;
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>Voor de mentaliteit van &#8217;t Nederland dier dagen is het teekenend, dat dit stukje van den armen idealist &#402; 1300 opbracht van
+de &#402; 11000, die ons land naar Java zond.
+
+</p>
+<p>Dergelijke ondervindingen stemden <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> bitter: hij vraagt zich af of zijn woord tevergeefs heeft geklonken, of Nederland evenmin recht wil doen als de Indische
+regeering. Door den geweldigen <a id="d0e1725"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1725">101</a>]</span>opgang, die zijn boek had gemaakt, had hij de stemming zoowel ten opzichte van zichzelf, als ten opzichte van den Javaan overschat.
+
+</p>
+<p>Niet alleen de Indische regeering, ook de regeerende kringen van Nederland, ook de burgerij, die in het onrecht berust, gaat
+hij aanvallen. En hij verwacht veel van de jongeren en van de vrouwen. Hun gezichtskring te verruimen, hun enthousiasme tot
+daden op te zweepen wordt nu zijn doel. Vooral jonge meisjes ontvlammen in geestdrift voor de idealen van Multatuli: ze bieden
+hem haar medewerking aan in zijn strijd, zonder zich bewust te zijn, waarin die hulp zou kunnen bestaan. Multatuli aanvaardt
+die hulp: die aanhankelijkheid doet hem goed. Zoo ontstaan tal van vriendschappelijke verhoudingen, die in vele gevallen <span id="d0e1729" class="corr" title="Bron: amoreus">amoureus</span> getint waren. Tegenover hun omgeving is het hun eerste taak Multatuli&#8217;s persoon en denkbeelden te verdedigen en als ze er
+toe in de gelegenheid waren hebben verscheidenen dezer vriendinnetjes hem financi&euml;el op royale wijze bijgestaan. In den zomer
+van 1861 biecht hij aan Tine op dat hij vier amourettes heeft: voor zijn werk heeft hij behoefte aan jongeren, die hem met
+groote gehechtheid en overgave aanhangen.
+
+</p>
+<p>Veel sympathie heeft hij gevonden bij de kinderen zijner overleden zuster. De vader en stiefmoeder maakten zich al spoedig
+ongerust over <a id="d0e1734"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1734">102</a>]</span>de enthousiaste vereering van de negentienjarige Sietske en haar broertje voor de revolutionnaire idealen van hun oom.
+
+</p>
+<p>In den cirkelgang van &#8217;t eentonig meisjesleven met zijn kleine plichten en benepen vooruitzichten, viel Multatuli binnen als
+een meteoor. En op hem heeft de geestdrift van dit jonge meisje in de opwinding en toch betrekkelijke eenzaamheid van het
+hotelleven een groote bekoring uitgeoefend. Zelf klaagt de negentienjarige over haar lot in deze woorden: &#8220;Na &#8217;t zien van
+zoo&#8217;n tuin voel ik eerst regt hoe prozaisch mijn dagelijks bleekveldje is... och, je begrijpt me wel! Maar bekommer je daarover
+niet, want bij al die g&ecirc;ne en bekrompenheid is er iets heerlijks: ik mag denken wat ik wil, ik mag droomen wat ik wil, ik
+mag hopen wat ik wil, d&agrave;t kunnen ze mij niet verwijten, dat kunnen ze mij niet ontnemen. D&aacute;&aacute;rin kan niemand mij dwingen!&#8221;
+en later getuigt ze:... &#8220;Brieven en &#8217;t levende woord brachten me onder een begoocheling die me bezielde met een geloof, dat
+bergen verzetten kon.&#8221;
+
+</p>
+<p>Steeds enthousiaster schrijft hij aan Tine over dit nichtje: Siet is mijn oogappel, Siet inspireert me. Zij is de eenige persoon
+die ik gebruiken kan als hulp om te schrijven, met Siet kan ik driemaal meer voortbrengen dan alleen. Hoewel Tine reeds aan
+zijn &#8220;caprices&#8221; gewend was, en hoewel haar stelselmatig werd voorgehouden, <a id="d0e1740"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1740">103</a>]</span>dat zij boven een gewoon huwelijk verheven moest zijn, heeft deze verhouding tot Sietske haar erg gehinderd. En hij kwam in
+een moeilijk parket, toen &#8217;t hoe langer hoe duidelijker werd, dat Tine niet dezelfde was als het beeld van de ideale, alles
+begrijpende en aanvaardende vrouw, dat hij in zijn brieven aan Ottilie, aan Sietske van haar had ontworpen. Zijn vriendinnetjes
+dwepen dan ook met Tine, verscheidenen hebben bij haar gelogeerd, en Sietske wil niets doen, dat Tine zou afkeuren. Hoewel
+vervuld van Sietske, toch blijft Tine de eerste: &#8220;Je weet heel goed dat ik dood ongelukkig zou wezen zonder jou, en je begrijpt
+heel goed het onderscheid tusschen eene caprice en de verhouding tusschen u en mij die oneindig inniger is,&#8221; schrijft hij
+haar als antwoord op een verdrietigen brief, waarin ze hem verwijt, dat Siet hoogstwaarschijnlijk meer waarde voor hem heeft
+dan zij. Dergelijke bezwaren vindt hij &#8220;klein en niet in harmonie met alles.&#8221; Op zijn aansporing gaat Sietske werken voor
+het examen voor onderwijzeres; zij moet zich ontwikkelen om hem van dienst te kunnen zijn.
+
+</p>
+<p>Sietske heeft zich door hare akten onafhankelijk gemaakt: ze heeft werk gevonden in Engeland, later in Indi&euml;. Als ze in Amsterdam
+is blijft ze haar oom helpen; hare vereering bekoelt, slaat om in antipathie, en dan is haar sympathie voor Tine, die haar
+geregeld had geschreven, toen <a id="d0e1744"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1744">104</a>]</span>ze in Engeland was: Tine begreep hoe ze daar met vele gedachten alleen stond.
+
+</p>
+<p>Onder den indruk van de hartstochtelijke vereering van Sietske is in den zomer van 1861 zijn scheppingsdrang plotseling opgevlamd:
+in enkele weken schrijft hij de <i>Minnebrieven</i>. Evenals in de dagen, dat hij <i>Max Havelaar</i> schiep, geniet hij van zijn eigen schepping. Aan Tine schrijft hij: &#8220;Ik heb een stijl die ik zelf niet ken. Je zult zien,
+muziek en onweer. Ik maak mij tot den eersten schrijver van Europa.&#8212;Men erkent dat ik een omkeering maak in de literatuur.
+Ja, omkeeren is mijn m&eacute;tier!&#8221;
+
+</p>
+<p>De <i>Minnebrieven</i> zijn in opzet en vorm ongelijk aan <i>Max Havelaar</i>, en evenzoo zullen ook de <i>Ide&euml;n</i> en de <i>Millioenenstudi&euml;n</i> weer een eigen vorm hebben. Ook in dit opzicht is Multatuli aan het <i>omkeeren</i> geweest. Na al de geijkte genres geeft hij aan iedere uiting van zijn geest een nieuwen vorm; <i>Max Havelaar</i> was een roman, waarin &#8217;t romantisch verhalen met &#8217;t satirisch schetsen en pathetische pleidooien voor recht met fellen hoon
+afwisselen.
+
+</p>
+<p>De <i>Minnebrieven</i> bestaan uit een reeks brieven, parabelen, politieke stukken en beschouwingen, soms zeer persoonlijk, dan weer zeer objectief
+van karakter: geen zijner werken beantwoordt zoozeer aan Multatuli&#8217;s ideaal van methode, n.l. de afwezigheid van alle methode
+<a id="d0e1779"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1779">105</a>]</span>als dit boekje. Ieder onderdeel is de zuivere uitdrukking zijner stemming geworden: deze wisselingen van stemming in zijn
+strijd om recht, om vrijheid, die meer en meer een strijd werd tegen alle vormen van gezag, waarin de levende geest ten doode
+toe bekneld was, spiegelen zich in vorm <span id="d0e1781" class="corr" title="Bron: eu">en</span> rhytme der minnebrieven af. De volle rijkdom van zijn geest en van zijn taalgenie is hier ontplooid in hooge ernst, bitter
+sarcasme en in zwevende, speelsche phantasie&euml;n. In dit schijnbaar onsamenhangende en grillige geschrift zit toch lijn, het
+is beheerscht door een gedachte: het vinden, verliezen en herwinnen van Fancy.
+
+</p>
+<p>De scherpe tegenstellingen tusschen &#8217;t zachte en &#8217;t bittere in zijn gemoed, zijn streven naar recht en zijn hoonen van alle
+gezag vinden in Fancy, in zijn dichterlijk schouwen hun hoogere eenheid en verzoening. Fancy geeft hem de kracht om de disharmonie
+in zijn innerlijk leven te overwinnen.
+
+</p>
+<p>De <i>Minnebrieven</i> zijn geen <i>minne</i>brieven, of liever, &#8217;t zijn vergeestelijkte minnebrieven. De liefde voor Sietske, de briefwisseling met Sietske, de afkeer
+van haar stiefmoeder, zoowel als de liefde voor Tine en de kinderen en zijn Indisch streven vormen er den achtergrond van.
+Sietske is ge&iuml;dealiseerd tot Fancy, maar Fancy doet zich in haar brieven aan Max voor als een gewoon meisje, dat voor haar
+examen leert, <a id="d0e1794"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1794">106</a>]</span>omdat hij anders te wolkerig schrijft, om begrepen te worden door meisjes, die <i>niet</i> in de wolken wonen. Daarom vraagt Fancy aan Max om haar iets te <i>leeren</i>. Max biecht zijne zonderlinge liefdesgeschiedenis aan Tine op en zij moedigt hem aan, want Fancy is ook de steun in haar
+zwaar en moeilijk leven. Geboren uit de bekoring door Sietske op hem uitgeoefend, is dit boekje toch een apotheose voor Tine
+geworden: Tine wordt boven Max door Fancy tot vertrouwde uitverkoren. En in de inleidende bladzijden blijkt het, dat Tine
+Max&#8217; waarachtige Fancy is uit deze schoone passage: &#8220;Eene <i>vrouw</i> is niets. Niets bij de optelling van lasten, maar veel, oneindig veel, ja <i>alles</i>, zoodra er sprake is van hulp en steun! Ik zou volstrekt geen pleizier hebben in gebrek lijden, als ik m&#8217;n vrouw niet had...
+
+</p>
+<p>O, ge weet niet hoe &#8217;n vrouw liefheeft... ge kunt niet begrijpen, met hoe groote woekerwinst zij den man de indrukken weergeeft,
+die hij neerschreef in haar ziel! Kunnen de vrouwen het helpen dat zoo vele mannen daarin niets wisten neer te schrijven?
+Kan men oogst verwachten, waar niet gezaaid is... baring, zonder bevruchting?&#8221; En als het lot den man neerbuigt door smart,
+dan toont de vrouw de oogst van haar huwelijk als ze zegt: &#8220;Waarom weent ge? Hebt ge mij niet een schat te bewaren gegeven?
+Zie, hoe ik gewoekerd heb <a id="d0e1810"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1810">107</a>]</span>met het talent dat ge neerlaagt in mijn schoot. We zijn rijk, rijk in liefde, rijk in adel! <i>Ik</i> heb bewaard wat gij weggaaft! <i>Ik</i> heb gespaard en uitgezet met groote winst, wat door u werd verkwist! <i>Ik</i> ben uw <i>huishoudster</i> geweest, ja, de huishoudster uwer <i>ziel</i>!&#8221;
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>Fancy is echter ook een verheerlijking van Sietske: maar Fancy is nog meer, ze is het beeld van Multatuli&#8217;s dichterlijke genius,
+ze is het droomwezen, dat hem bezielt. Zijn dichtergemoed ziet dan ook in meisjes, die hem enthousiast tegemoet komen, verschijningen
+van de eeuwige schoonheid, van de po&euml;zie. Maar als de betoovering breekt, dan is weer een andere zijne Fancy, die hem inspireert:
+het is de telkens terugkeerende ontgoocheling van een dichterliefde. Maar naast die vluchtige Fancy-verschijningen heeft hij
+vasten steun voor zijn ziel gevonden in de trouw van Tine, die in hem gelooft, en die in hare groote liefde alles verdraagt.
+En Tine is in de <i>Minnebrieven</i> ge&iuml;dealiseerd tot de vrouw, die alles begrijpt en meevoelt en goedkeurt, tot de vrouw, die Fancy smeekt haren Max te blijven
+steunen.
+
+</p>
+<p>Uit de werkelijke brieven van <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> aan Tine blijkt echter, dat zij zich over deze &#8220;caprice&#8221; ongerust maakt, nu hij haar onomwonden verklaard heeft, dat Sietske
+zijn Fancy is. Tot troost schrijft hij haar: &#8220;Zonder dat ik er <a id="d0e1839"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1839">108</a>]</span>aan dacht ben jij in de <span class="abbr" title="Minnebrieven"><abbr title="Minnebrieven">M. B.</abbr></span> de hoofdpersoon geworden. Faber, de advocaat, merkte mij dat op (hij is heel fijn) hoe ik door de dichterlijke verheffing
+van Fancy, &ugrave; in de hoogte stak. (Dat is geheel natuur geweest en ik heb de waarheid gezegd als een kind of dronken man.) Weet
+je hoe dat blijkt? Fancy is met u eigen, intiem, identiek. Zij (de wil, de kracht, de energie, de fantasie) zij is met u vertrouwelijk
+en mij fopt zij. Voor u is zij bondgenoot, voor mij meesteres. U zegt zij de waarheid, met mij speelt ze.&#8221; Maar &#8217;t is het
+tragische lot van de vrouw van den dichter geweest, dat Fancy zich telkens voor hem openbaarde in andere, jonge vrouwen, terwijl
+<i>zij</i> voor hem de blijvende Fancy was... op den achtergrond. Deze tweeledigheid in zijn liefdeleven tracht hij telkens haar te
+doen begrijpen, maar ze k&agrave;n er niet in meeleven, ze kan het hoogstens uit groote liefde... dulden.
+
+</p>
+<p>De humor en de geestigheid der Minnebrieven hebben een tragischen ondergrond. Ook in dit opzicht vinden we een scherpe tegenstelling
+in de motieven.
+
+</p>
+<p>Tot grappige misverstanden geeft Fancy&#8217;s dubbelzijdig wezen aanleiding. Ze is een huishouderig meisje &egrave;n tevens &#8217;t wezen van
+po&euml;zie en schoonheid, aan wie Max vraagt: &#8220;Wie zijt gij eigenlijk? Hoe heet gij? Waar woont ge? Moet ik u zoeken in de wolken
+of in de straten <a id="d0e1851"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1851">109</a>]</span>eener stad? Moet ik vragen aan de schildwachten die de poort bewaken: hebt gij gezien wat mijne ziel liefheeft? Moet ik &#8217;n
+tooverspreuk uitvinden, om u te doen nederdalen van omhoog? Om u op te zweren uit de diepte? Woont ge op &#8217;n ster die stof
+is? Draait en slingert uwe woning als de mijne, die onder heeft noch boven? Kunt gij de zon zien, Fancy? Of, Fancy, <i>zijt</i> gij de zon? Zijt gij &#8217;t middelpunt der aarde, dat alles aantrekt... Maar, Fancy, dan is elke regendrup een boodschap aan
+u! Dan is elke bliksemstraal die wegschiet in den grond, een minnebrief aan u! Ja, ja, ik zal dezen brief neerwerpen op de
+straten, en de voorbijganger zal meenen dat er onderschepping mogelijk is, door &#8217;n koperstuk te geven voor de bladzij... maar
+hij zal zich vergissen... de bliksem zal &#8217;t niet toelaten... Schrijf mij of hij terecht is gekomen? En zend mij &#8217;n lok uwer
+haren, Fancy... wanneer ge haren hebt als anderen... wat ik niet hoop!&#8221; En dan komt het grappig contrasteerende antwoord van
+Fancy: &#8220;Ja, haren heb ik wel, maar ik woon... neen, ik woon niet. M&#8217;n ouders wonen, en ik ben bij hen. Doe in &#8217;t vervolg een
+postzegel op uw brieven. Ik ben somwijlen schraal bij kas, en ge begrijpt dat er op onze begrooting geen gelden worden toegestaan
+voor port aan minnebrieven.&#8221; En ze klaagt over haar huishoudelijke plichten, het <a id="d0e1856"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1856">110</a>]</span>rekken van lakens, die lang genoeg zijn, het maken van anti-makassars, tegen haarolie, die ze niet gebruiken. En Max antwoordt
+verdrietig dat hij met haar huishouderij niet wil concurreeren. Tine dringt hem om Fancy vergeving te vragen, want zonder
+Fancy kan hij niet leven. En weer schrijft Fancy hem: ze <i>is</i> een meisje, maar ze wil de zijne zijn... geheel-en-al, ze zal hem aanhangen en hem doen overwinnen. &#8220;Maar vergeef mij intusschen,
+dat ik maar een meisje ben, en leer mij een en ander, als het waar is tenminste dat ge meer weet dan ik. Ik weet zeer weinig,
+en dit is natuurlijk... door al die beddelakens. Is het waar dat kousenweven is uitgevonden door de liefde? Hebt ge mij niet
+genoeg lief om &#8217;n machine uit-te-denken die <i>huishoudt</i>? Ach, m&#8217;n moeder is dood! Er is geen po&euml;zie in ons huis, alles is dor en droog en fatsoenlijk en vervelend. Ik ben geestig
+maar kan hier niets uitvoeren met m&#8217;n geest. En m&#8217;n hart is overkompleet.&#8221;
+
+</p>
+<p>Als Max haar iets zal leeren, begint hij haar de fout aan te wijzen, die aan de gangbare wereldbeschouwing ten grondslag ligt:
+in &#8220;een kort begrip van de leer der zaligheid&#8221; laat hij een scherp licht vallen op al de ongerijmdheden in de leer van schepping,
+zondeval en verlossing.
+
+</p>
+<p>Maar wie wil leeren, moet <i>zelf leeren begrijpen</i>: de grond van alle misstanden steekt hierin, dat <i>gezag</i> en <i>traditie</i> heerschen in den staat, in de <a id="d0e1877"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1877">111</a>]</span>samenleving, in den godsdienst, inplaats van redelijkheid.
+
+</p>
+<p>Dat licht hij toe in een negental Geschiedenissen van Gezag: en dit Gezag berust op kracht, list, bedrog, onwetendheid, geloof.
+Dit zijn de bronnen van &#8217;t gezag van vorsten, opvoeders en ouders, van priesters, van de publieke opinie en van den man over
+de vrouw. Overal waar de redelijkheid, de gerechtigheid, de liefde uit menschelijke verhoudingen verdwijnt, daar treedt onrechtmatig
+gezag in de plaats. De verleugening van &#8217;t maatschappelijk en geestelijk leven zal Multatuli ontmaskeren, door alle ge&uuml;surpeerd
+gezag te ondermijnen. In de eerste plaats tast hij conventioneele deugd en Godsdienst aan. En als Fancy dit troosteloos vindt
+wijst Max haar op <i>gezag</i> door <i>liefde</i>, op <i>welvaart</i> door <i>rechtvaardigheid</i>, op <i>geluk</i> door <i>deugd</i>: <i>mensch zijn</i> dat is alles!
+
+</p>
+<p>Maar Max blijft twijfelen aan Fancy&#8217;s meisjesschap: en hij vraagt Tine, wie ze is, en Tine kent haar ook, al jarenlang. &#8220;Zij
+heeft mijn leven heerlijk schoon gemaakt en ik wijt de schrale voeding onzer kinderen niet aan haar, zooals gij meermalen
+deedt in buien van onrechtvaardigheid.&#8221; En Fancy geeft aan de kinderen dichterlijke gedachtetjes en ze leert ze ook jokkentjes,
+en ze fluistert hun moeder het juiste woord in, om hun hartjes te treffen, als ze uit speelschheid een ander leed berokkenden.
+Maar <a id="d0e1904"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1904">112</a>]</span>Fancy beknort Tine, omdat ze haar heeft verklapt aan Max: &#8220;L&agrave;&agrave;t hem zoo dom als-i is. &#8217;t Is maar een <i>man</i>, hij die altijd roept: Ze is maar &#8217;n <i>meisje</i>!&#8221; En dan schrijft Fancy deze woorden aan Tine: &#8220;Ik zal u blijven steunen in uw moeilijke taak, edele moedige verhevene vrouw...
+trouwe dappere echtgenoot... sterke moeder... heldin! Ik zal blijven bij u, naast u, in u! Ik zal u begeleiden tot de laatste
+ure, en die ure zal ik u zoet maken door &#8217;t v&oacute;&oacute;rhouden eener schilderij van uw rein leven, dat het u zij als &#8217;n spiegel van
+gelukkiger toekomst! Want ik zegge u hier, wat ik nooit zeide tot <i>hem, U zeg ik dat gij onsterfelijk zijt</i>!&#8221;
+
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p112.jpg" alt="Het huis van de firma R. C. MEIJER, uitgeefster van de eerste Ide&euml;n-bundels, op het Damrak te Amsterdam." width="460" height="452"><p class="figureHead">Het huis van de firma R. C. MEIJER, uitgeefster van de eerste Ide&euml;n-bundels, op het Damrak te Amsterdam.</p>
+<p>(Geheel links op de photo).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p113.jpg" alt="PORTRET VAN MULTATULI," width="463" height="609"><p class="figureHead">PORTRET VAN MULTATULI,</p>
+<p>in het prospectus &#8220;Aan de Lezers mijner Ide&euml;n&#8221; aangeboden, met eigenhandig citaat uit de &#8220;Minnebrieven&#8221; 1865.</p>
+</div><p>
+
+
+
+</p>
+<p>Op Fancy&#8217;s noodkreet, dat ze om de ontvangen minnebrieven gedreigd wordt met &#8217;t verbeterhuis volgt een reeks brieven van nijdige
+vaders, stiefmoeders, dominee&#8217;s, kappellieden en ooms, die allen even verbolgen zijn over Max&#8217; verdorvenheid. Door de aanvallen
+en de laster van publiek, de armoede van zijn gezin en den tegenspoed met zijn Indische plannen komt hij onder den druk der
+ellende, waardoor hij de voeling met Fancy verliest. Zijn brieven aan Tine worden zakelijk en als hij zich boven de sfeer
+van het proza verheft, wordt hij cynisch. Hij zendt haar zijn brief aan den gouverneur-generaal, allerlei gegevens ten bewijze
+dat de Javaan wordt mishandeld, en een brief aan de kiezers te Tiel, waarin hij het stichten van een derde partij <a id="d0e1929"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1929">113</a>]</span>aanbeveelt, die de meening zou voorstaan, &#8220;dat men den Javaan niet moet mishandelen.&#8221;. Ondanks Tine&#8217;s noodkreten blijft Fancy
+zich schuilhouden. Max blijft moedeloos: voor publiek kan hij niet schrijven, maar wel voor Tine. Voor haar dicht hij drie
+bitter cynische sprookjes: evenzoovele aanklachten, dat het publiek den schrijver van <i>Max Havelaar</i> niet <i>wil</i> begrijpen, hem hoogstens prijst om zijn mooien stijl: in de eerste parabel biedt een impresario aan de moeder, die zoo mooi
+<i>gilde</i> toen ze haar kind in &#8217;t water nasprong om het te redden, een engagement aan bij &#8217;t theater; in de tweede parabel wordt Chresos,
+die de beroovers van zijn dorp aanklaagde, veroordeeld door den magistraat die met de roovers heult; en in de <i>Kruissproke</i> bereikt de verbittering zijn hoogtepunt. De tragedie van Christus&#8217; dood is een feest geweest voor de Joden te Jerusalem,
+een feest voor kinderen, die kruismannetje speelden, nog wekenlang, een feest voor volwassenen belust op sensatie. Het lijden
+van den man, die w&egrave;l deed, is een schouwspel, een amusement voor &#8217;t domme publiek, dat van zijn streven geen flauw besef heeft.
+Maar tot dit domme publiek hooren niet alleen de Joden uit Christus&#8217; dagen, Multatuli roept er ook de mannen van handel en
+beurs en industrie, burgers en theologen bij: ook voor hen is de kruistragedie slechts een vermaak, een schouwspel; immers
+Christus <i>woorden</i> <a id="d0e1946"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1946">114</a>]</span>praten zij na, zonder er naar te <i>handelen</i>.
+
+</p>
+<p>De verbittering over de miskenning der zuiverste en hoogste bedoelingen verjaagt Fancy uit zijn gemoed, zoodat hij verzinkt
+in het proza der politieke propaganda. Maar dit kan hij niet verdragen, hij wordt ziek en in ijlende koorts schrijft hij een
+brief aan Tine, waarin alle motieven der Minnebrieven rhapsodisch verward terugkeeren, maar <i>in</i> die dooreenhaspeling zit toch zin: &#8220;Ben je de moeder of de vrouw? Waar zijn de kinderen? Zijn de kleertjes al verkocht? Hu,
+huup... waar is je tulband? Zingt, kinderen, zingt, uw vader draagt het kruis! Dag Schmoel... dag Nathan... dag Judas! Heb
+je Fancy gezien? Mee, mee, allen mee... Joch&eacute;bed, (in de Kruissproke tilde zij haar kind omhoog, om het goed te laten genieten)
+wil je dien gouverneur-generaal wat omhoog houden? Zwaar is hij niet! Geef hem &#8217;n buffel... &eacute;&eacute;n, hoort ge?&#8221; Max&#8217; herstel beteekent
+Fancy&#8217;s terugkeer: hij herinnert zich de keeren, dat hij Fancy in zijn leven ontmoet heeft: Fancy&#8217;s goedkeuring lichtte hem
+toe uit de oogen van een voorbijgangster, toen hij als kind een goede daad verrichtte, hij vond haar terug in het jonge meisje,
+dat hem om voorlichting vroeg, in de oogen van een werkman, die langs zijn venster klom. En hij heeft nu van haar de zekerheid,
+dat zij hem zal geven <a id="d0e1956"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1956">115</a>]</span>&#8220;den wil, later de kracht, in &#8217;t eind de overwinning.&#8221;
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>In de maanden van inspiratie en van succes verwacht hij niet alleen herstel van carri&egrave;re, maar ook een volksbeweging, die
+h&egrave;m aan &#8217;t hoofd van &#8217;t koloniale bestuur zal plaatsen: hij droomt met Sietske van het keizerschap van Insulinde en Sietske
+beleefde in hare verbeelding al de kroning te Buitenzorg. In deze stemming slaat hij den raad van een goed vriend in den wind,
+om zijn eischen niet te hoog te stellen: door de openbare sympathie zal het bestaan van zijn gezin nooit verzekerd zijn en
+nu hoofd en richting van &#8217;t koloniaal bewind van richting veranderd zijn, zou ieder &#8217;t in hem prijzen, zoo hij weer in dienst
+trad. Zijn droomen van macht en hervorming hadden hem echter zoo in beslag genomen, dat hij dezen practischen raad niet meer
+kon opvolgen.
+
+</p>
+<p>Het succes van de <i>Minnebrieven</i> was lang zoo groot niet als dat van zijn eerste boek: dat leek nog op een roman, maar de kritiek wist met de <i>Minnebrieven</i> geen raad: enkele bladen prijzen de &#8220;verhaaltjes&#8221;, vele zwijgen.
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+</p>
+<p>De hoop om op Indische zaken invloed te oefenen geeft hem in datzelfde jaar een brochure <i>Over vrijen arbeid in Nederlandsch-Indi&euml;</i> in de pen. Hij hoopt op den val van het ministerie en <a id="d0e1977"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1977">116</a>]</span>op de benoeming van Rochussen, zijn beschermer, tot minister van koloni&euml;n; deze hoop is verijdeld. Zeer helder zet hij uiteen,
+dat vrije arbeid van inlanders moet leiden tot teugellooze exploitatie door industrieelen. En dat deze veel meedoogenloozer
+zal zijn dan de knevelarijen onder het Cultuurstelsel. Beide stelsels verduidelijkt hij door een teekenend beeld: De <i>teugel</i> door den gouverneur-generaal vastgehouden, die onderverdeeld is in lijnen en koorden, die ten laatste elk individu bereiken
+en in toom houden, is het beeld van het <i>gezag</i>. &#8220;Verander al die lijnen in <i>buizen</i>, zet de twaalf-millioen dunne, twintigmaal onderverdeelde bij-buisjes op de borst van twaalf-millioen Javanen, breng &#8217;n zuiger,
+&#8217;n Hinken stoomzuiger aan op de hoofdbuis, en daarna...
+
+</p>
+<p><i>Pomp,</i> <i>pomp</i>, <i>pomp</i>, zeg ik u. <i>Pomp</i> voor den duivel... en voor Nederland.&#8212;Dat is &#8217;t kultuurstelsel. Geef elken avonturier toegang tot de machine, tot de hoofdbuis,
+tot de onderbuis, tot de kleine nevenbuisjes... Vergun hem z&#8217;n eigen buizen, de buizen van de WelEdele Heeren Droogstoppel
+en Consorten, te plaatsen op de borst van twaalf millioen Javanen...
+
+</p>
+<p>Laat hem boren d&oacute;&oacute;r die borst, tot hij &#8217;t hart raakt... En dan... ja, dan...
+
+</p>
+<p><i>Pomp</i>... <i>pomp</i>... <i>pomp</i>... voor den duivel... en voor de <i>vrije arbeiders</i>...&#8221;
+
+</p>
+<p>Niet in het stelsel zit de fout, maar in baatzuchtige toepassing. Het liberale denkbeeld van <a id="d0e2018"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2018">117</a>]</span>vrije arbeid past niet in het inlandsch gezagsysteem: het zal geen vrijwilligheid van den arbeid scheppen of waarborgen. Nadrukkelijk
+waarschuwt Dekker zijn landgenooten, dat Indi&euml; voor Nederland verloren zal gaan, &#8220;als Nederland niet zorgt, dat den Javaan
+recht wordt gedaan&#8221;.
+
+
+
+<a id="d0e2020"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2020">118</a>]</span></p>
+</div>
+<div id="d0e2021" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">HET TWEEDE HUWELIJK</h2>
+<p>Meer en meer gaat Multatuli inzien, dat Indi&euml; alleen gered kan worden, door Nederland te redden van den leugen. Hij roept,
+wie nog niet heelemaal zijn verleugend, op tot den strijd, tot het streven naar waarheid. Indi&euml; geraakt eenigszins op den
+achtergrond en &#8220;de naam Insulinde representeert voortaan (zijn) algemeen streven, als Nasareth het Christus-idee.&#8221;
+
+</p>
+<p>In het politieke en het maatschappelijke leven, in zeden, opvoeding en godsdienst zal hij den leugen aantoonen. Hij trekt
+te velde tegen Droogstoppelarij in alle beteekenissen: d. i. &#8220;tegen al wat op zedelijk, maatschappelijk en staatkundig gebied
+klein, gemeen, bekrompen of benauwd is.&#8221; (I. 403.)
+
+</p>
+<p>Zijn levensomstandigheden blijven even onzeker; feitelijk heeft hij vanaf 1860 van zijn pen geleefd, later ook van &#8217;t geven
+van voordrachten, maar eerst tegen 1870 laat hij alle hoop op herstel zijner carri&egrave;re varen en neemt &#8217;t besluit schrijver
+te worden. Verscheiden geestverwanten steunen hem met grooter of kleiner <a id="d0e2030"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2030">119</a>]</span>bedragen. Maar &#8217;t is een bodemlooze put: het impulsief &#8220;weldoen&#8221; kan hij nooit laten, als hij geld op zak heeft; zijn verblijf
+in hotels kost schatten, en met de uiterste zuinigheid kan Tine niet uit de schulden blijven. Zijn hoop is eerst gevestigd
+geweest op een nationale inschrijving ten bate van Max Havelaar, op pogingen om hem over zijn 17 dienstjaren pensioen te verleenen,
+maar er gebeurt niets. Als zijn <i>Ide&euml;n</i> opgang maken biedt hij zijn portret in 500 exemplaren voor &#402; 10 of &#402; 50 (met autograaph) te koop aan, om met die som ter
+verwerkelijking zijner plannen een tijdschrift op te richten: de geestverwanten laten hem in den steek.
+
+</p>
+<p>Af en toe blijft hij enkele weken, een enkelen keer langer tijd bij zijn gezin in Brussel. In den zomer van 1864 schieten
+een paar leden van de &#8220;<i>Dageraad</i>&#8221;, voor wie hij soms optrad, belangeloos eenige kamertjes voor hem af op den zolder van zijn uitgever. Daar woont hij anderhalf
+jaar, tot hij naar Duitschland vlucht, omdat hij tot boete en gevangenisstraf veroordeeld was: hij had n.l. een schouwburgbezoeker,
+die een actrice in tegenwoordigheid van haar kind bespotte, een oorvijg toegediend! Als Tine hare wissels onmogelijk kan voldoen,
+vlucht ze naar Amsterdam, naar de verlaten zolderkamertjes van haar man en in een restaurant in de buurt bezorgde Dekker zijn
+vrouw en kind het middagmaal op crediet.
+<a id="d0e2040"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2040">120</a>]</span></p>
+<p>In 1862 was hij begonnen aan de uitgave zijner <i>Ide&euml;n</i>; naar aanleiding hiervan kwam hij in briefwisseling met Mimi Hamminck Schepel, een zeer begaafd meisje uit een deftige, behoudende,
+Haagsche familie. <i>Minnebrieven</i> en <i>Ide&euml;n</i> werden er niet geduld: van een vriendin kreeg ze deze boeken te leen. Ze werd meegesleept en bezield door Multatuli&#8217;s strijd
+voor waarheid en recht: de troosteloosheid van de geschiedenissen van gezag, het tragische van het martelaarschap grepen haar
+aan, maar haar jeugdige geestdrift zette het leed om &#8217;t onrecht om in bezielden moed. Haar begrijpend en meelevend enthousiasme
+zijn voor den verkondiger der Ide&euml;n, een heerlijken troost en steun geweest in zijn moeilijk leven. Heel spoedig groeit deze
+vriendschap, uit geestverwantschap geboren, tot liefde: inniger en bestendiger is deze liefde geworden, dan die voor Sietske
+en anderen. En Mimi heeft een zwaren, moeilijken strijd te voeren gehad tusschen haar tot liefde ontbloeide vereering voor
+Multatuli en haar plicht en liefde jegens hare ouders. Deze k&uacute;nnen zich in de romantische liefdesopvattingen niet indenken,
+nog minder invoelen. <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> stelt Tine steeds voor als de alles begrijpende, meevoelende vrouw; hij spoort Mimi aan hare liefde aan zijn vrouw te bekennen.
+En om haar man tegen praatjes, als zou zij een ongelukkige, verlaten vrouw zijn, te verdedigen, reist zij met <a id="d0e2055"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2055">121</a>]</span>haar kinderen naar Den Haag om Mimi&#8217;s ouders gerust te stellen; &#8217;t is haar gelukt, schrijft ze aan een vriendin, die familie
+het nobele karakter van <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> te doen begrijpen, en ze ervan te overtuigen, dat het hooge enthousiasme van hun dochter w&egrave;l geplaatst was. Ze voelt zich
+gelukkig anderen gelukkig te hebben kunnen maken en zelf was ze beloond, doordat haar man over haar tevreden was. Na den dood
+harer moeder gaat Mimi naar &#8217;t buitenland, later is ze onderwijzeres aan de Arnhemsche kweekschool; ter wille van haren vader
+mijdt ze <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> Maar als deze armer en verlatener dan ooit in Duitschland rondzwerft gaat ze naar hem toe, om tot het einde toe met en voor
+hem te leven. En terwijl Mimi zijn tweede vrouw is, blijft hij naar Tine en de kinderen verlangen: en dat is geen &#8220;literatuur&#8221;,
+in zijn romantische liefdesverhoudingen is hij oprecht, ja hij suggereert zich zelfs, dat ook Tine hierin met hem meevoelt.
+Dit nu is het tragische, dat Tine wel gepoogd heeft hem te waarschuwen, maar ten slotte nooit krachtig <i>hare</i> opvatting heeft gesteld tegenover de zijne: ze wilde den prikkelbaren man sparen, ze wil als vrouw van een genie alles offeren;
+ze weet zich als weinig vrouwen bemind, en ze verwijt zich soms, dat ze zich niet genoeg verheffen kan tot zijn hoogheid van
+ziel. Toen hij altijd bij haar was kon ze alle moeilijkheden dragen, maar in hare eenzaamheid <a id="d0e2066"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2066">122</a>]</span>overmant haar de melancholie. Haar grooten troost vindt ze in de kinderen en in hare vriendschap voor St&eacute;phanie, die ze als
+jong meisje te Brussel leerde kennen. St&eacute;phanie was in den vollen zin des woords Tine&#8217;s Fancy!
+
+</p>
+<p>Maar de romantische liefdesverhoudingen keurt ze af, ze kan er zich niet mee vereenigen. Als ze weet dat Mimi bij haar man
+is, neemt ze het besluit te trachten voor zich en de kinderen te zorgen: ze vraagt hulp aan vrienden om naar Indi&euml; te gaan.
+
+</p>
+<p>De pogingen van Van Vloten e.a. om haar aan een vast inkomen te helpen, mislukken. Dan komt de uitnoodiging van St&eacute;phanie,
+die met professor Omboni gehuwd is, om in Itali&euml; te komen, als een uitredding. Door eigen arbeid als gezelschapsdame, later
+als onderwijzeres, heeft Tine met hulp van vrienden voor zich zelve en de kinderen gezorgd. <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> doet ook wat hij kan en eindelijk, in 1869, is er hoop op hereeniging van het gezin. Door een erfenis is Mimi in staat in
+Den Haag een huis in te richten: en daar neemt het gezin met Mimi hun intrek. Door journalistieken arbeid was <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> van een bescheiden vast inkomen verzekerd.
+
+</p>
+<p>Uit Tine&#8217;s brieven aan St&eacute;phanie blijkt het, dat dit jaar in Den Haag haar alle illusies heeft benomen: de kinderen blijken
+van hun vader vervreemd, die toch zoo veel van ze houdt. Ze is niet op haar gemak: &#8220;waar alles onnatuurlijk <a id="d0e2080"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2080">123</a>]</span>is, ben ik niet mezelf&#8221;, de verhoudingen zijn allerverwardst en pijnlijk voor haar, want haar hart veroudert niet. Ze bekent
+aan hare vriendin, dat ze Itali&euml; niet had moeten verlaten. Als <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> met Mimi voor eenige weken naar Duitschland is gegaan, reist ze met de kinderen naar Milaan. Haar kinderen ontwikkelen zich
+voorspoedig, haar zoon krijgt een betrekking in Veneti&euml;, waar ze bij hem woont: en hier is ze, verzwakt door al het leed en
+de ontbering, in 1874 gestorven.
+
+</p>
+<p>Onder de definitieve scheiding van Tine en zijn kinderen heeft <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> blijvend geleden. Doordat hij zijn ideaal van vrije liefde werkelijk heeft uitgeleefd, heeft hij groot leed gebracht over
+de vrouw, van wie hij is blijven houden zelf heeft hij de kinderen er door verloren. En de tweede vrouw, Mimi, heeft ten slotte
+ook geleden onder zijn telkens opvlammende nieuwe neigingen. Wat Tine voor hem is geweest in de Indische huwelijksjaren: de
+vrouw, die zijn materieele bestaan verzorgt en daardoor ook evenwicht brengt in zijn innerlijk leven, maar die in de eerste
+plaats met hem opgaat in zijn geestelijke roeping,&#8212;dat is Mimi voor hem geweest in zijn laatste twintig levensjaren.
+
+</p>
+<p>Het ligt in den aard der omstandigheden, dat bij een vrij huwelijk de vrouw den meesten moed toont: zij <i>breekt</i> met maatschappelijke opvattingen, die haar veel sterker bonden dan <a id="d0e2095"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2095">124</a>]</span>den man. En ze deed het, niet in een eerste vlaag van dwepende vereering, maar na jarenlange gedachtenwisseling en aanvankelijke
+weifeling. Maar toen eens haar besluit genomen was om ondanks wet en conventie de uitspraak van haar hart te volgen heeft
+zij trouw en standvastig haar liefdestaak vervuld. &#8220;Ik vind uw leven het ideaal van een vrouwenleven,&#8221; schrijft haar eens
+een onzer eerste &#8220;ge&euml;mancipeerde&#8221; vrouwen! Zij weet in zijn rusteloos boh&ecirc;meleven weer eenige rust en huiselijkheid te brengen:
+logementen, waar hij anders maanden kon blijven hangen, heeten nu de pest in zijn brieven en hij eet voor weinig geld eigenlijk
+beter dan in een logement: op spiritus kookt Mimi hun potje! Met vertalen en journalistiek werk tracht ze ook wat te verdienen.
+En dat sobere, werkzame leven wordt overstraald door een geluk, dat ze aldus heeft beschreven: &#8220;Ja, we waren zeer arm in Coblenz;
+maar in weerwil van die armoede is de indruk die mij uit dien tijd is overgebleven een indruk van rijkdom en heerlijkheid.
+We woonden er in &eacute;&eacute;n kamer in de Rheinstrasse boven een banketbakker, Werner. De kamer was vriendelijk en zindelijk maar uiterst
+eenvoudig ingericht. We hadden haar gehuurd voor zes thaler &#8217;s maands. Maar op dat kanap&eacute;tje aan die wrakke tafel zat hij...
+<span class="letterspaced">Multatuli</span>. Zijn positie was ellendig, maar dat kon niet zoo blijven. Als hij zeide: Jou althans <a id="d0e2100"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2100">125</a>]</span>kan niemand mij afnemen! dan was ik voldaan. Ik ook had zorg en smart, maar de grootte van zijn leed hield mij staande en
+maakte mij moedig. Er was iets groots in alles. We hadden ongelukken gehad en zaten daar als schipbreukelingen op een rots.
+Onze eenzaamheid, de schoonheid der natuur, de groote geschiedenis die wij zagen afspelen als een boeiend drama, &#8217;t was alles
+aangrijpend. En dan met hem! Als uit een eeuwig frissche fontein zoo welden zijn opmerkingen, beschouwingen, boutades uit
+zijn hoofd, uit zijn hart. Zij kleurden en verlevendigden voor mij de gebeurtenissen die reeds uit zich zelf zoo merkwaardig
+en ook in de zijdelingsche lichten waarin wij ze zagen zoo pikant en bijzonder waren.&#8221; (Brieven VII, 103&#8211;104).
+
+</p>
+<p>Een jaar na Tine&#8217;s overlijden is het tweede huwelijk gesloten: een bewuste concessie aan het verachte publiek, en een verstandige
+daad ter wille van de twintig jaar jongere tweede vrouw, die al bijna een tiental jaren zijn leven gedeeld had. Zelf noemt
+hij het &#8220;een verdrietige noodzakelijkheid, omdat we niet onafhankelijk zijn van de wereld.&#8221;
+
+</p>
+<p>Al heeft <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> de laatste 20 jaar van zijn leven in Duitschland geleefd, toch bleef hij in geregeld contact met Holland. Een enkele maal
+tracht hij invloed uit te oefenen op de politiek; in 1867 &#8220;weert (hij) zich als een oud konijn&#8221; <a id="d0e2109"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2109">126</a>]</span>om het ministerie te laten vallen, maar in hoofdzaak tracht hij invloed te oefenen op den geest van zijn volk. Verschillende
+vrienden zijn hem bijgevallen. Vosmaer is vol bewondering en sympathie, met Van Vloten (die hem later bitter zal grieven met
+zijn &#8220;Onkruid onder de tarwe&#8221;, een scherpe kritiek op <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> als mensch en schrijver), Busken Huet, Tiele, den Vlaming De Geyter, met Mina Kr&uuml;seman e. a. is hij in schriftelijk verkeer.
+
+</p>
+<p>Tusschen 1866&#8211;1869 bezorgde Huet hem een vast medewerkerschap aan de <i>Opregte Haarlemmer Courant</i>: hij moest geregeld &#8220;kleurlooze&#8221; berichten geven. Om eigen beschouwingen toch te kunnen plaatsen, gaf hij deze als citaten
+uit een door hem gefingeerd blad de <i lang="de">Mainzer Beobachter</i>. Toen dit den uitgever ter oore kwam, hield zijn medewerking op. In verschillende bladen heeft hij bijdragen en feuilletons
+gegeven; zoo verschenen <i>De Japansche gesprekken</i>, <i>De Millioenenstudi&euml;n</i>: maar de lezers ergerden zich of begrepen het niet, zoodat de redacties voortzetting niet aandurfden.
+
+</p>
+<p>De vriendschappelijke relatie sedert 1871 met den uitgever Funke is zoowel aan zijn werk als aan zijn financi&euml;n ten goede
+gekomen. Wel was d&#8217;Ablaing, de eerste uitgever van de twee eerste bundels <i>Ide&euml;n</i> een vriend en geestverwant, maar hij kon <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> financieel niet genoeg steunen, omdat hij zelf herhaaldelijk krap zat; zoo moest hij <a id="d0e2136"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2136">127</a>]</span>op honorarium wachten, of kon geen voorschot krijgen, dat onmisbaar was, om aan &#8217;t werk te kunnen komen. De verstandhouding
+met d&#8217;Ablaing, die zoowel voor den schrijver als voor zichzelf voordeel beoogde uit diens <i>Ide&euml;n</i>, leed hieronder: &#8217;t liep uit op wederzijdsche beschuldigingen en verwijdering.
+
+</p>
+<p>Funke daarentegen verlichtte door voorschotten en ruime honoraria de geldzorgen, en verschafte <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> &#8220;loisir&#8221; om te schrijven. Hij waardeerde hem niet alleen als schrijver, maar wist ook zijn eigenaardigheden te eerbiedigen.
+Zoo verschenen tusschen 1871 en 1877 herdrukken met aanteekeningen van de twee eerste bundels <i>Ide&euml;n</i>, die in 1862 en 1864 waren verschenen. Tusschen 1870 en 1873 kwamen daar nog bundel III&#8211;VI bij; bundel VII werd onderbroken
+door de zenuwspanning na Tine&#8217;s overlijden en kwam eerst drie jaar later gereed.
+
+</p>
+<p><span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> bleef in Duitschland wonen; eerst te Wiesbaden, na 1880 te Nieder-Ingelheim waar de vader van hun pleegkind <i>Wouter</i> ze in staat stelde een huisje te koopen. Hier sleet hij zijne laatste, nu zoo rustige levensjaren en overleed er den 19<sup>den</sup> Februari 1887. Ook door de bemoeiingen van de aanbieders van het <i>Huldeblijk</i> waren de financi&euml;ele zorgen verlicht. Een som van &#402; 20.000 werd bijeengebracht en daarvoor werden lijfrenten voor <span class="abbr" title="Douwes Dekker"><abbr title="Douwes Dekker">D. D.</abbr></span> en zijn vrouw gekocht. Ook dit bewijs van Hollandsche waardeering <a id="d0e2165"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2165">128</a>]</span>heeft den grooten man bitter gestemd bij alle dankbaarheid aan warme vrienden. &#8220;Het is die armzalige taxatie die me grieft.&#8212;Ik
+ben wel voor een millioen uitgescholden aan den eenen kant en voor even zoo veel in de hoogte gestoken aan den anderen kant.
+Vrome tijdschriften verklaren dat ik God onttroond heb.&#8212;Ik heb nu &#8217;t zelfde inkomen als toen ik 43 jaar geleden als negentienjarig
+jongetje klerk bij de algemeene Rekenkamer te Batavia was.&#8212;We weten nu wat toejuiching, opgang en Godonttroonen <i>in Holland</i> waard is!&#8221; (Brieven X. 192&#8211;193).
+
+
+
+
+</p>
+<div class="blockquote">
+<div class="body">
+<div class="div1">
+<p>TER VERSPREIDING.
+
+
+</p>
+<p>AAN DE LEZERS MIJNER IDE&Euml;N.
+
+
+</p>
+<p>Weldra zal de Zegelwet worden afgeschaft. Ik wenste daarvan gebruik te maken, om, door het uitgeven van een Dagblad, meer
+algemeen ingang te verschaffen aan de denkbeelden welke, naar ik hoop, iets zullen bijdragen tot genezing van &#8217;t &#8220;<i>Contagium dat er heerst in onzen staat</i>.&#8221;
+
+
+</p>
+<p>Ik beroep mij hieromtrent op wat ik schreef, en aantoonde, in den <span class="smallcaps">Havelaar</span>, in de Minnebrieven, in den <span class="smallcaps">Vrij-Arbeid</span>, in de Ide&euml;n.
+
+
+</p>
+<p>Om een Dagblad optezetten, heb ik geld nodig, en wel een aanzienlijke som. Het zou mij onmogelijk zijn, in een dagelijkse
+Courant te verdedigen wat ik voor waarheid houd, zonder zekere maat van onafhankelijkheid, en die onafhankelijkheid gaat verloren,
+als het finanti&euml;el gedeelte van zodanige onderneming in handen is van geldschieters.
+
+
+</p>
+<p>Zulke afhankelijkheid is een der hoofdoorzaken waardoor onze Couranten zijn... zo-als ze zijn.
+
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+
+</p>
+<p>Dagelijks ontvang ik brieven van belangstellende personen, die mij vragen op welke wijze men mij blijken geven kan, hetzij
+van sympathie mot mijn moeielijk verleden, hetzij van belangstelling in mijn persoon en tegenwoordigen arbeid, hetzij van
+deelneming in mijn streven voor de toekomst.
+
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+
+</p>
+<p>Ziet-hier nu een antwoord op die vragen. Ik heb mijn portret laten vervaardigen, en verzoek U dat te kopen tegen hogen prijs.
+De som die ik zal nodig hebben om te geraken tot betrekkelijke onafhankelijkheid, is groot; vooral daar ik sedert jaren gebukt
+ga onder allerlei moeielijkheden, die niet kunnen worden weggenomen door mijn aandeel in de opbrengst der Ide&euml;n, al is dan ook, <i>voor Holland</i>, de opgang van mijn geschrijf buitengewoon.
+
+
+</p>
+<p>Ik zal elk Exemplaar mijner portretten tekenen met een spreuk of &#8217;n gezegde uit mijn werken; wie dus ongaarne een te hogen
+prijs betaalt voor mijn afbeeldsel, betale die voor mijn autograaf Of liever, men beschouwe z&#8217;n uitgaaf ala een bijdrage tot
+de betrekkelijke onafhankelijkheid, waartoe ik langs dezen weg geraken wil.
+
+
+</p>
+<p>Wie, om een der genoemde redenen, een portret van mij verlangt, wordt uitgenodigd, in postwissel of aangetekenden brief, <i>tien</i> of <i>vijftig</i> Gulden te zenden aan mijnen Uitgever, de firma B. C. MEIJER, <i>Kalverstraat</i> 246, <span class="smallcaps">Amsterdam</span>.
+
+
+</p>
+<p>Voor <i>tien</i> Gulden zal een <span class="smallcaps">STEENDRUK-EXEMPLAAR</span> worden gezonden; voor <i>vijftig</i>, een <span class="smallcaps">PHOTOGRAFIE</span>, beiden goed uitgevoerd, (door <span class="smallcaps">Mitkiewicz</span> te Brussel.)
+
+
+</p>
+<p>Ik voel mij verpligt hier uitdrukkelijk te verklaren, dat ik mij niet kan verbinden tot het uitvoeren van mijn plan, als ik
+daartoe niet word in staat gesteld door vrij algem&eacute;ne deelname. Zonder volkomen onafhankelijkheid&#8212;en wat rust!&#8212;kan ik geen
+Courant uitgeven. De welwillende bestellers van mijn portret zouden in dat geval bun uitgaaf moeten beschouwen als een blijk
+van sympathie voor mijn persoon, of van enige ingenomenheid met mijn werk.
+
+
+</p>
+<p>En&#8212;in verband met ontstentenis van behoorlijke wetten tegen namaak&#8212;ik verzoek ieder geen portretten van mij te kopen waarop
+mijn handschrift niet staat.
+
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+
+</p>
+<p>Duur?... Och, aan niemand kan deze zaak zo-veel kosten, als ze <i>mij</i> kost!
+
+
+
+</p>
+<p>MULTATULI.
+
+
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+
+
+</p>
+<p><i>Aan de</i>
+
+
+</p>
+<p><span class="smallcaps">Firma</span> R. C. MEIJER.
+
+
+</p>
+<p>Amsterdam.
+
+
+</p>
+<p><i>Mijnheer: Ik verzoek U mij te doen geworden</i>:
+
+
+</p>
+<p><i>Een</i> <span class="smallcaps">Steendruk-Exemplaar</span> / <span class="smallcaps">Photografie-Exemplaar</span> van het Portret van <b>MULTATULI</b>.
+
+
+</p>
+<p><i>waarvoor hierin gesloten</i> <span class="smallcaps">Tien</span> / <span class="smallcaps">Vijftig</span> <i>Gulden</i>.
+
+
+</p>
+<p><i>Handteekening</i>:
+
+
+</p>
+<p><i>Naam</i>:
+
+
+</p>
+<p><i>Woonplaats</i>:
+
+
+
+</p>
+<p>(Wordt verzocht het niet begeerde, of niet gezondene, door te halen, en Naam en Woonplaats duidelijk te schrijven).
+
+</p>
+<p class="tb"></p><p>
+
+
+</p>
+<p>Prospectus voor den verkoop van MULTATULI&#8217;S portret, waardoor hij de middelen hoopte te vinden om een Dagblad te kunnen oprichten,
+1865<span id="d0e2316" class="corr" title="Bron: ">.</span>
+
+</p>
+</div>
+</div>
+</div><p>
+
+
+<a id="d0e2320"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2320">129</a>]</span></p>
+</div>
+<div id="d0e2321" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">MULTATULI ALS DENKER EN HERVORMER</h2>
+<p>Als Multatuli met de <i>Max Havelaar</i> geen onmiddellijke verbeteringen en hervormingen ten bate van den Javaan en geen schitterende rehabilitatie van Douwes Dekker
+kan verkrijgen, wordt uit den kolonialen profeet, de Hollandsche hervormer geboren. In het staatkundige maatschappelijke en
+geestelijke leven van zijn volk vind hij den grond van &#8217;t Indisch wanbestuur. Al de scherpte van zijn pen, de hartstocht en
+virtuositeit van zijn taal, gaat hij aanwenden om zijn landgenooten wakker te schudden en te ergeren, om ze van geestelijke
+en conventioneele gezagsbanden te bevrijden. Hij heeft altijd gehoopt dit met een eigen tijdschrift of dagblad te bereiken:
+door geldgebrek is dit mislukt.
+
+</p>
+<p>In 1862 begint hij met de uitgave van <i>Ide&euml;n</i>: op ongezette tijden gaf hij een vel <i>Ide&euml;n</i> in lossen omslag, dat tevens diende als correspondentieblad met zijn lezers. Zoo vormt zich een vaste lezerskring van geestverwanten:
+hij geeft hun zijn <i>Ide&euml;n</i>, hij deelt hun ook zijn <a id="d0e2340"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2340">130</a>]</span>persoonlijke wederwaardigheden mede over de Havelaarzaak, &#8217;t proces Van Lennep, over aanvallen en doodzwijgen in de pers enz.
+
+</p>
+<p>De zeven bundels tusschen 1862 en 1877 verschenen zijn zeer verschillend van gehalte en van inhoud: ze zijn &#8220;de Tines zijner
+ziel&#8221;.
+
+</p>
+<p>Hij spreekt er in uit, wat hem vervult in korte, kernachtige parabelen en verhalen, hij geeft eene satirische bespreking eener
+brochure over een bidstond. Staatkundige beschouwingen wisselen af met fragmenten zijner <i>Geschiedenis van Wouter Pieterse</i>.
+
+</p>
+<p>Buitengemeen levendig van stijl is vooral de eerste bundel: een stijl, dien hij aan &#8217;t slot van <i>Max Havelaar</i> heeft aangekondigd:
+
+</p>
+<p>&#8220;Weg met gemoedelyke taal, weg met zachtheid, rondborstigheid, duidelykheid, eenvoud, gevoel! Weg met al wat herinnert aan
+Horatius&#8217; <i lang="la">justum ac tenacem</i>! Trompetten hier, en scherp gekletter van bekkenslag, en gesis van vuurpylen, en gekras van valsche snaren, en hier-en-daar
+een waar woord, dat het mee insluipe als verboden waar, onder bedekking van zooveel getrommel en zooveel gefluit!&#8221;
+
+</p>
+<p>In de eerste <i>Ide&euml;n</i> stelt hij het oordeel van den enkeling boven dat eener vergadering: uit dit denkbeeld volgt dan later de gevolgtrekking over
+de &ograve;nwaarde van volkvertegenwoordigingen, van regeeren der helft + 1; een allergeestigste persiflage van dezen regeeringsvorm
+<a id="d0e2364"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2364">131</a>]</span>heeft hij later in zijne <i>Specialiteiten</i> gegeven.
+
+</p>
+<p>Groote waarde heeft het zelfstandig oordeelen: &#8220;De jeugd moet zich oefenen in &#8217;t bepalen: (I. 10) &#8220;Om een voorwerp te teekenen
+is &#8217;t niet voldoende den omtrek, de kleur en de schaduw van dat voorwerp te kennen, men moet dat alles kunnen weergeven.&#8221;
+(I. 11.) De groote beteekenis van <i>juist uitdrukken</i> stelt hij in &#8217;t licht: maar de juist uitgedrukte waarheid maakt geen indruk, vandaar dat ze in &#8217;t kleed <span id="d0e2374" class="corr" title="Bron: van van">van</span> verdichting en verbeelding moet worden gestoken om ingang te vinden. Zoowel in het puntig, scherp formuleeren zijner denkbeelden,
+als in het dichterlijk inkleeden er van toont Multatuli zich een meester.
+
+</p>
+<p>De strekking der <i>Ide&euml;n</i> is in I. 136 uitgesproken: &#8220;De roeping van den mensch is <i>mensch</i> te zijn. Daarheen moeten leiden: opvoeding, onderwijs, beroepskeuze, zedeleer, wetgeving, godsdienst.&#8221;
+
+</p>
+<p>Maar de ontwikkeling van het waarachtig menschelijke wordt door averechtsche opvoeding, onderwijs, beroepskeuze, zedeleer,
+wetgeving en godsdienst juist belemmerd. Want deze instellingen berusten op gezag, traditie en conventie, zij zijn ontaard
+tot dwangmiddelen, terwijl ze wegwijzers tot vrijheid moesten zijn.
+
+</p>
+<p>De godsdienst is de hoofdschuldige: in naam van den godsdienst wordt &#8217;t gezag van ouders over kinderen, van den man over de
+vrouw <a id="d0e2389"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2389">132</a>]</span>gehandhaafd. Dogmatische frasen bederven het gezond verstand, een onhoudbare mythologie wordt gegeven inplaats van nuttige
+kennis der natuur. Wat <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> ook bestrijdt, telkens komt hij neer op den schadelijken invloed van het &#8220;geloof&#8221;. Zijn spot, zijn sarcasme, zijn verstandelijke
+kritiek zijn gericht op het doode vormelijke en dogmatisch-kerkelijke geloof, dat hem sedert zijn jeugd een nachtmerrie was
+geweest. De vormelijke godsdienstigheid heeft hij in al zijn leegheid laten zien en van het afbreken van het gehate &#8220;geloof&#8221;
+heeft hij intens genoten. Daaraan danken we een paar van zijn dolste en geestigste parodie&euml;n: ten eerste de geschiedenis van
+den bidstond den Elberfeldsche weezen, die z&oacute;&oacute; door den geest worden aangegrepen, dat ze liggen te stuipen op de keldertrap!
+In hun waan zijn <i>deze</i> Christenen oprecht, maar diepe verachting koestert <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> voor <i>die</i> geloovigen, die het op een akkoordje gooien met hun geloof:
+
+
+</p>
+<p>&#8220;Als &#8217;t <i>waar</i> is dat die <span id="d0e2408" class="corr" title="Bron: goddienerij">goddienery</span> nadeelig werkt...
+
+</p>
+<p>&#8212;Ja, zegt men, maar dat is sporadisch. &#8217;t Komt niet <span id="d0e2413" class="corr" title="Bron: dikwijls">dikwyls</span> voor. Hy, <span id="d0e2416" class="corr" title="Bron: zij">zy</span>, en ik hebben nooit gestuipt op de keldertrap. We <i>gelooven</i>... nu ja, maar we laten ons niet dol maken. We doen behoorlyk onze zaken. We gelooven... z&oacute;&oacute;, z&oacute;&oacute;... met gepaste matigheid.
+
+</p>
+<p>Die wezens staan me nader dan gy!
+
+</p>
+<p>Wie nonsens <i>gelooft</i>, en door krankzinnigheid <a id="d0e2429"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2429">133</a>]</span>bewys geeft voor de oprechtheid van z&#8217;n geloof, heeft recht op medelyden en... genezing, als er genezing mogelyk is.
+
+</p>
+<p>Maar gy die <i>gelooft</i>... ja, maar niet meer dan juist noodig is in &#8217;t belang van uw &#8220;zaken&#8221;... gy die zondags &#8217;n hemelvaart belofzingt, maar &#8217;n
+knecht zoudt wegjagen als hy in de week u kwam vertellen dat uw grootboek was opgevlogen... gy die uw krankzinnigheid weet
+afteknippen op de maat die ge groot genoeg vindt voor den Hemel, en niet te groot toch voor de aarde... gy die zoo verstandig
+zyt als de verstandigste waar &#8217;t uw <span id="d0e2436" class="corr" title="Bron: dadelijk">dadelyk</span> belang geldt, maar meent den Heere te dienen door dat verstand te leggen aan &#8217;n halsbandje van spinnewebbe of yzer, naar
+&#8217;t u voegt, zoodra er spraak is van&#8212;veronderstellen&#8212;edeler belang... gy die preekt, bidt en oefent, maar onder &#8217;t bidden en
+oefenen, gedurig &#8217;n oog in &#8217;t zeil houdt van &#8217;t aardsche scheepje... gy die &#8217;t beste deel van uw ziel bewaart voor beurs,
+school, soci&euml;teit of kabinet, en zondags lappendag houdt om uw &#8220;<i>Heer</i>&#8221; te onthalen op wat afval... gy...
+
+</p>
+<p>Wat moet ik <i>U</i> zeggen? Dit: ga naar de Elberfeldsche weezen, kryg stuipen en wordt oprecht.&#8221; (I. 179.)
+
+</p>
+<p>De tweede felle parodie leverde <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> in zijn <i>Bakerpreek</i>: Stel dat <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span>&#8217;s relaas van het salie-avondje van Juffrouw Pieterse eenmaal de heilige Schrift der Opper-Aziaten zal zijn, dan zal zich
+<a id="d0e2458"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2458">134</a>]</span>in die streken na 50 eeuwen een kerkgeschiedenis, een dogmatische strijd en een geloof hebben ontwikkeld, wier verloop analoog
+aan die van &#8217;t christendom zal zijn. Ten stelligste ontkent <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span>, dat deze parodie op dogmatisch wondergeloof als aanval op het <i>heilige</i> veroordeeld moet worden:
+
+</p>
+<p>&#8220;Spot met zoogenaamd &#8216;heilige&#8217; zaken, bewijst niets tegen die zaken, maar wekt de tragen op en geeft den vreesachtigen moed:
+<i>tot nadenken over de vraag: of die zaken wel heilig zijn?</i> Dit is veel gewonnen, want dan is de tijd daar tot eenvoudige redeneering.&#8221; (I. 395.)
+
+</p>
+<p>Door domheid en misverstand zijn de woorden van Jezus verknoeid: maar voor de Jezusfiguur heeft <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> groote bewondering: &#8220;Ik heb in veel opzichten eerbied voor Jezus, maar volstrekt niet voor &#8217;t zoogenaamd christendom.
+
+</p>
+<p>Er zijn door Jezus dingen gezegd die ik geloof&#8212;schoon ik ze niet geloof <i>omdat</i> hij &#8217;t zeide&#8212;maar in &#8217;t christendom-zelf geloof ik <i>niet</i>. Ik ontken &#8217;t bestaan van dat christendom<a id="d0e2484src" href="#d0e2484" class="noteref">1</a>. Ik heb &#8217;t nooit ontmoet, nooit waargenomen, en ben overtuigd dat Jezus, op aarde terugkomende, heel verwonderd wezen zou
+te hooren, dat men zich naar hem noemde. Ik <a id="d0e2490"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2490">135</a>]</span>heb &#8217;n neefje die spelfouten maakt en zich daarom Multatulist noemt. Wat zou m&#8217;n aanhang groot wezen als dat opging.
+
+</p>
+<p><span id="d0e2493" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Het christendom bestaat voor een groot deel uit neefjes die spelfouten maken.&#8221; (I. 186.)
+
+</p>
+<p>En in I. 57 lezen we: &#8220;Er is maar &eacute;&eacute;n weg ten hemel: <i>Golgotha</i>. Wie er wil komen langs anderen weg is &#8217;n infame smokkelaar.&#8221;
+
+</p>
+<p>Fel tegenstander was <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> ook van de toen opkomende moderne richting: deze theologen streden &oacute;&oacute;k tegen de versteening van het christendom in dogma
+en wondergeloof. Maar volgens <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> bleven ze halverwege staan en waren niet consequent: in een geestige parabel verhaalt hij van pasteibakkers, die zulke lekkere
+taartjes bakten, &#8217;n winstgevend beroep. Totdat scheikundigen ontdekten, dat er papaverstroop in verwerkt werd! Een eerlijke
+pasteibakker verklaart geen taartjes meer te zullen bakken; maar anderen pogen onschadelijke taartjes, met een heel klein
+beetje slaapstroop te fabriceeren, om den taartjeswinkel aan te kunnen houden, zonder strijd te voeren tegen de wetenschap
+der chemisten... &#8220;De pogingen om de mystiekerij van &#8217;t oude geloof overeen te brengen met hedendaagsche standpunten is even
+belachelijk&#8212;en misdadig!&#8212;als &#8217;t schermutselen met &#8216;politieke beginselen&#8217; die geen wortel hebben in &#8217;t gezond verstand, omdat
+men daarbij voortdurend verzuimt met de feiten te rade te gaan.&#8221; (I. 453.)
+<a id="d0e2509"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2509">136</a>]</span></p>
+<p>Terwijl <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> de moderne richting en Renan heftig aanvalt, wijst hij elders weer op de psychologische en symbolische waarheden, die in
+mythologische verhalen van het Oude en het Nieuwe Testament, in het dogma der erfzonde verscholen liggen: een schriftbeschouwing,
+die de oude mystieken, zonder nog aan de historische feitelijkheid te twijfelen, bij voorkeur hebben toegepast, en die door
+de wijsgeeren sinds Lessings dagen als de godsdienstig eenig houdbare is beschouwd. Geestig is de wijze waarop hij een loopje
+neemt met de historiciteit van den wandelenden Jood (I. 800&#8211;803) en waarop hij de verwarring schetst in het hoofd van den
+jongen, die Ovidius&#8217; scheppingsgeschiedenis als <i>mythe</i> mag beschouwen, maar die van Genesis als <i>historie</i> moet aannemen, op straffe zijn zaligheid in gevaar te brengen.
+
+</p>
+<p>Ondanks zijn felle afbreken van alle &#8220;<span id="d0e2523" class="corr" title="Bron: goddienerij">goddienery</span>&#8221; wordt <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> in een sentimenteel oogenblik bekoord door de liefelijkheid van na&iuml;ef geloof, zooals blijkt uit de geschiedenis der Sainte-Vierge
+(I. 242), en de figuren van Femke met haren katechismus en de oude pastoorsdienstbode Stijntje uit <i>Wouter Pieterse</i>. Maar zijn afkeer van de bekrompen, kleinzielige orthodoxie was z&oacute;&oacute; hartgrondig, dat hij de po&euml;zie van het na&iuml;ef geloovige
+alleen bij Roomschen vermocht te vinden.
+
+</p>
+<p>Tot wijsgeerig verstaan en waardeeren van <a id="d0e2534"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2534">137</a>]</span>het godsdienstig leven is hij niet in staat geweest: hij kende het christendom dan ook niet uit zijn grootste vertegenwoordigers:
+Augustinus en de mystieken, de groote dogmatische en wijsgeerige vertolkers van het christendom waren hem niet bekend: hij
+bleef in de opvatting steken, dat godsdienst en wijsbegeerte elkaar uitsluiten. Zijn strijd tegen een persoonlijk God, persoonlijke
+onsterfelijkheid en tegen het vraaggebed bedoelt hij als vernietiging van het geloof: inderdaad vecht hij tegen uitwassen
+van het christendom, waartegen sommigen der grootste wijsgeeren en theologen eveneens gestreden hebben.
+
+</p>
+<p>In de <i>Ide&euml;n</i> vinden we twee gedachtenreeksen over de vraag, &#8220;wat is waarheid&#8221;, die voor <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> gelijkluidend is met de vraag &#8220;wat is God.&#8221; Als hij de natuur als uitgangspunt zijner redeneering neemt, dan is God gelijk
+aan de ijzeren wet der noodzakelijkheid; wel had hij &#8220;liever te doen met &#8217;n God die vatbaar is voor rede, maar dit k&agrave;n nu
+eenmaal niet&#8221;.&#8212;
+
+</p>
+<p>&#8220;De <i>noodzakelijkheid</i> die dit wil (<span class="abbr" title="namelijk"><abbr title="namelijk">n.l.</abbr></span> dat 1 + 1 = 2), voorschrijft en handhaaft, is almachtig, eeuwig, onveranderlijk, is <i>God</i>. Die God bouwt zonnestelsels...
+
+</p>
+<p>Er is geen bol aan &#8217;t firmament, die niet z&#8217;n bestaan te danken heeft aan &#8217;n reeks van feitelyke syllogismen, even eenvoudig
+als 1 + 1 = 2.
+
+</p>
+<p><i>Die</i> God voegt samen, ontbindt, maakt, <a id="d0e2561"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2561">138</a>]</span>vermaakt, richt, wendt, buigt, heft, perst en plet...
+
+</p>
+<p>Ja, plet! En knipt, als&#8212;in die andere plettery&#8212;de schaar, die ook niet weet wat ze doet!
+
+</p>
+<p>Bidden is aan die schaar vragen of ze zoo goed wil zyn, ditmaal niet toetehappen omdat er iets tusschen haar kaken ligt, dat
+we gaarne wilden heelhouden!
+
+</p>
+<p>Bidden zou dus, als &#8217;t niet kinderachtig ware, een misdadige poging zyn om de natuur te verlokken tot wanorde.&#8221; (I. 162&#8211;163.)
+
+</p>
+<p>Gaat hij daarentegen van den mensen uit, dan vormt hij zich een God naar eigen beeld: in de Woutergeschiedenis schetst <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> hoe Wouter zijn Godsbegrip opbouwde:
+
+</p>
+<p>&#8220;Geen &#8216;<i>Weg ter Zaligheid</i>&#8217; en geen katechismus was er in geslaagd het kind den anderen god te ontrooven, dien hy in &#8217;t gemoed droeg, en waarmee hy
+zich&#8212;ziehier z&#8217;n hoogmoed!&#8212;zonder de minste aanbidding vereenzelvigde. God, of &#8217;n god, moest noodwendig het <i>goede</i> willen, het goede zyn. Dit wilde en was Wouter ook. <span id="d0e2582" class="corr" title="Bron: Hij">Hy</span> stond dus zoo&#8217;n Wezen zeer na, en beschouwde het in z&#8217;n trouwhartigen waan als z&#8217;n natuurlyken bondgenoot, als z&#8217;n gezel,
+als z&#8217;n kameraad. Zoo voelde hy zich prins van geestelyken bloede, als ware hem de Fancy-vertelling ontgaan, die ik in den
+aanvang dezer geschiedenis meedeelde om den <a id="d0e2585"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2585">139</a>]</span>lezer inzage te geven in Wouter&#8217;s stamboom.
+
+</p>
+<p><span id="d0e2588" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Hoe hy &#8217;t aanlei om den god dien hy geschapen had, den god van &#8217;t goede overeen te brengen met het zonderling Wezen dat men
+hem deed kennen in Kerk en School, is moeielyk te zeggen.&#8221; (I. 1083&#8211;1084.) En als <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> verteederd is door het na&iuml;eve geloof van een lief Roomsch vrouwtje en een monnik besluit hij &#8217;t verhaal van zijn reisavontuur
+met de woorden: &#8220;En in aller harten woonde liefde. Waardoor waren die wonderen gewrocht? Door den godsdienst van het goede.&#8221;
+Zoo is er tegenstrijdigheid in zijn godsdienstige opvattingen, eene tegenstrijdigheid, die we terugvinden in zijn levensideaal:
+hoewel overtuigd, dat alles volgens de <span id="d0e2594" class="corr" title="Bron: onverbreekbre">onverbreekbare</span> wet der noodzakelijkheid zich voltrekt, wil hij, Multatuli, overal ingrijpen om het goede en het rechte te doen zegevieren.
+Hij wenscht macht en geld om al zijn idealen te verwezenlijken; in zijn gesprek met Keizer Adolf in &#8217;t Rijk der Gnomen zet
+hij dezen het volgende programma uiteen:
+
+
+</p>
+<p>&#8220;Daarenboven is niet alles zoo goed als het, met eerlijke gebruikmaking van de onveranderlyke wetten der lieve Natuur, wezen
+kon. De goedige aarde levert voedsel genoeg, en toch wordt er gebrek geleden door de menschheid...
+
+</p>
+<p>&#8212;Ik zal ze wat yzer zenden.
+
+</p>
+<p>&#8212;Om &#8217;s hemels wil, doe dat niet, Meester! <a id="d0e2603"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2603">140</a>]</span>Ze eten het niet, en maken er ballen van om elkaar dood te gooien.
+
+</p>
+<p>&#8212;Wat salpeter?
+
+</p>
+<p>&#8212;Nog erger! Ook dat eten ze niet, en gebruiken het om die ballen voortteblazen. Er zou voedsel in overvloed zyn, ging ik voort,
+en toch hebben velen niet het noodige. Er is daarboven kennis genoeg te samelen, en toch kwynt &#8217;n zeer groot deel der mensheid
+weg in walgelyke onwetendheid. Er is daar stof genoeg voor algemeene vreugd, voor genot, voor geluk... en toch, Meester, toch
+<span id="d0e2609" class="corr" title="Bron: blijven">blyven</span> jammer en leed hoofdtoon in de geschiedenis van dat arme mensdom!
+
+</p>
+<p>Meester, ik heb vyftig jaren op die aarde rondgedoold, en zelf veel geleden, maar sedert ik de gaaf ontving m&#8217;n voelen tot
+denken te maken, en verstand te scheppen uit de bron van het hart, sedert dien tyd was me niets zoo bitter als &#8217;t aanschouwen
+van de algemeene ellende die voortdurend de plaats inneemt van mogelyk algemeen geluk.
+
+</p>
+<p>En steeds kwam daarby de gedachte in my op: o, als ik te bevelen had... <i lang="fr">si j&#8217;&eacute;tais roi</i>!
+
+</p>
+<p>Ik zocht macht om goed te doen.
+
+</p>
+<p>Maar, Meester, die macht bleef uit, vooral nadat ik, herhaaldelyk getracht hebbende goed te doen z&ograve;nder haar, hoe langer hoe
+machteloozer werd gemaakt door de velen die belang hebben by &#8217;t kwade.
+<a id="d0e2623"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2623">141</a>]</span></p>
+<p>Ik wil geld, Meester, en veel, veel, veel! Ik wil meer goud dan gy yzer kunt maken in honderd weken, al werkten al uw gnomen
+en kobolden mee. Ik moet me een plaats koopen in de volksvertegenwoordiging...
+
+</p>
+<p>&#8212;Worden die plaatsen gekocht?
+
+</p>
+<p>&#8212;Indirect ja. Of liever ze worden door en met geld verkregen zonder betaling. Ik moet dan, d&oacute;&oacute;r of met geld, me een plaats
+veroveren vanwaar ik waarheid kan doen hooren aan ministers... &#8217;n ministersplaats ook, om de waarheid te kunnen zeggen aan
+koningen. Geld heb ik noodig om zelf koning te <span id="d0e2630" class="corr" title="Bron: zijn">zyn</span>, opdat ik &#8217;t recht en de macht bezitte goed te doen aan &#8217;t volk... liefst z&ograve;nder ministers. Geld heb ik noodig voor legers,
+om menschenslachtende vorstjes te onttroonen in Afrika... en andere werelddeelen. Geld om bevoegdheid te koopen <i>tot het nazien der boeken van weeshuizen en armeninrichtingen</i>. Geld voor volksbibliotheken...
+
+</p>
+<p>&#8212;Je wilt dat het volk lezen zal?
+
+</p>
+<p>&#8212;Z&oacute;&oacute;ver gaat m&#8217;n eerzucht niet. Ik wenschte dat het in staat werde gesteld lezen te <i>leeren</i>, &#8217;n kunst die nog in haar kindsheid is. De meesten brengen &#8217;t daarin niet veel verder dan noodig is voor &#8217;n benoeming tot
+briefbesteller. Ik heb geld noodig, Meester, tot het bezoldigen van onderwyzers in de natuurkunde, geld voor algemeene hygi&egrave;ne,
+geld tot het wegruimen van rivierdyken, die vervloekte oorzaken van watersnood <a id="d0e2643"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2643">142</a>]</span>en verzande havens. Geld tot het uitwisschen van grenzen, geld voor vruchtboomen langs de wegen, geld voor den beul...
+
+</p>
+<p>&#8212;H&egrave;?
+
+</p>
+<p>&#8212;Ja, pensioen. Geld tot ondersteuning <i>zonder smaad</i> van invalide burgers, geld tot betaling van&#8212;des-noods onvrywilligen&#8212;arbeid derzulken die arm werden door traagheid. Geld
+voor ware, d. i. <i>veredelende</i> kunst. Geld voor genot. Geld voor geluk. Geld voor <i>deugd</i>! En meester, z&oacute;&oacute;veel geld wenschte ik, dat er n&agrave; dat alles nog iets overschoot om m&#8217;n lief gezin te behoeden tegen gebrek.&#8221;
+(Millioenenstudi&euml;n I: 43, 51&#8211;52.)
+
+
+</p>
+<p>Terwijl hij de macht der noodzakelijkheid zoo klaar besefte, meende hij zelf door Fancy geroepen te zijn, in de hopeloos verwarde
+samenleving orde te brengen. Deze drang, deze overtuiging heeft hem voortgedreven h&eacute;&eacute;l zijn leven door: ieder mensch in nood,
+in lichte of voorgewende armoede, voelde hij zich gedrongen te helpen. En als helpen met geld onmogelijk of onnoodig was,
+was hij altijd bereid zich voor zijn medemensch <i>moeite</i> te getroosten. Niet alleen de enkeling wil hij bijstaan, zijn eerzucht gaat er naar uit de <i>menschheid</i> w&eacute;l te doen, door de afwijkingen van de rede, van Logos weer goed te maken.
+
+</p>
+<p>In zijn later werk (in de <i>Millioenenstudi&euml;n</i> voor &#8217;t eerst, later in het tweede gedeelte van <a id="d0e2671"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2671">143</a>]</span>de <i>Woutergeschiedenis</i>) komt het inzicht dat Fancy zonder Logos niets vermag en Fancy leert hem, dat de dichter het <i>recht</i> niet zal kunnen doen zegevieren met millioenen schats, maar w&egrave;l door zijn <i>idee&euml;n</i>. &#8220;Meent ge dat het mij meer moeite kosten zou, u de <i>millioenen</i> toe te werpen, dan ik aan &#8217;t v&oacute;&oacute;rzeggen der <i>Studi&euml;n</i> besteed heb&#8221;, is de vraag waarmede Fancy-logos van <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> afscheid neemt. Zijn dichterlijke verbeelding zal de geestelijke waarden moeten scheppen, waardoor recht en goedheid onder
+de menschen zullen zegepralen.
+
+</p>
+<p>Na jaren van worsteling om geld en invloed is deze verzoenende gedachte gekomen, dat Fancy door den <i>geest</i> overwint.
+
+</p>
+<p>Een vat vol tegenstrijdigheden dat was <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> &oacute;&oacute;k in zijn wereldbeschouwing. Geweldig voorstander van welvaart en vrijheid van het volk, wilde hij liefst voor zich de
+rol van een Napoleon spelen. Van &#8217;t parlementaire stelsel,&#8212;de Tweede Kamer had h&egrave;m niet in zijn strijd om den Javaan bijgestaan&#8212;verwacht
+hij niets goeds maar hij weet er niets beters voor in de plaats te stellen! Als staatkundig hervormer roept hij om een &#8220;derde
+partij&#8221;, die de volkswelvaart en niet het partijbelang zal dienen. Want de onmacht van regeering, Kamers en partijen zijn
+de oorzaak van de groote ellende van &#8217;t volk.
+
+
+</p>
+<p>&#8220;Ieder weet, dat myn bitterheid over den toestand <a id="d0e2703"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2703">144</a>]</span>van ons Volk zich niet bepaalt by de zaken in Indi&euml;. Na de Havelaars-geschiedenis, myn punt van uitgang, zag ik weldra in,
+dat de grond dieper lag, dan in de luiheid en gewetenloosheid van plichtvergeten gouverneurs-generaal. Achter zoo&#8217;n ellendigen
+<span class="smallcaps">van Twist</span> zat een minister. Achter zoo&#8217;n minister zat een Tweede-Kamer, ja... zelfs &#8217;n Eerste. Wat zoo&#8217;n Eerste-Kamer beduidt is onlangs
+gebleken, toen <span class="smallcaps">Duymaer van Twist</span> daarin onverhinderd zitting nam. Niemand drong den man ter deure uit. Niemand schaamde zich plaats te nemen naast den medeplichtige
+aan zooveel roof, naast den moordenaar van zooveel <span class="smallcaps">Sa&iuml;djah&#8217;s</span>.
+
+</p>
+<p>En achter de beide Kamers, zit, staat, ligt&#8212;of kruipt, als ge wilt&#8212;het Volk, het Nederlandsche Volk!&#8221; (I. 583.)
+
+
+</p>
+<p>Tot het Volk zal hij zich richten, op de ellende van het Volk zal hij wijzen: hij zal opstandigheid prediken. In zijn tweeden
+bundel <i>Ide&euml;n</i> heeft hij zeer uitvoerig het werk van Le Play over <i lang="fr">Les Ouvriers Europ&eacute;ens</i> behandeld in verband met het welzijn van het Nederlandsche Volk. In deze studie komt o. a. een gedetailleerd arbeidersbudget
+voor. <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> komt tot de slotsom dat de Hollandsche arbeider ja in vele gevallen de kleine burger in ons land onder veel slechter condities
+leeft en werkt dan de arbeiders in andere beschaafde en half beschaafde landen van Europa, ja zelfs, dat de Hollandsche <a id="d0e2727"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2727">145</a>]</span>arbeider er slechter aan toe is dan de zwarte slaaf!
+
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p144.jpg" alt="PORTRET VAN MULTATULI, ( &plusmn; 1865)." width="463" height="496"><p class="figureHead">PORTRET VAN MULTATULI, ( &plusmn; 1865).</p>
+<p>(Naar een photographie in het Multatuli-Museum te Amsterdam). </p>
+</div><p>
+
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p145.jpg" alt="DRUKPROEF VAN EEN PROGRAMMA VOOR EEN VOORDRACHT VAN MULTATULI," width="440" height="720"><p class="figureHead">DRUKPROEF VAN EEN PROGRAMMA VOOR EEN VOORDRACHT VAN MULTATULI,</p>
+<p>met eigenhandige correctie<span id="d0e2740" class="corr" title="Bron: ">.</span>
+
+</p>
+<p>(Multatuli-Museum, Amsterdam).
+
+
+
+</p>
+<p>VOORDRAGTEN VAN MULTATULI
+
+</p>
+<p>TWEEDE VOORDRAGT.
+
+</p>
+<p><b><span class="letterspaced">Program</span></b>.
+
+
+</p>
+<p>Dankbetuiging voor de welwillendheid, waarmede des Sprekers eerste Voordragt is opgenomen.
+
+</p>
+<p>Het hooge belang voor den Spreker om Dames onder zijn gehoor te zien.
+
+</p>
+<p>Aansporing om der Vrouw meer aandeel te geven in &#8217;t bestuur van ons huisselijk leven.
+
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">PAUSE</span>.
+
+
+</p>
+<p>Voordragt van een gedeelte uit &#8220;WIJS MIJ DE PLAATS&#8221; ten bewijze dat de zaak des Sprekers wel degelijk valt onder &#8217;t bereik
+der Vrouwen, en tevens dat deze bevoegd en geroepen zijn zich die zaak aantetrekken.
+
+
+</p>
+<p><span class="letterspaced">PAUSE</span>.
+
+
+</p>
+<p>Uitnoodiging om aan de Vrouwen grooter aandeel toetekennen in &#8217;t publiek leven.
+
+
+
+</p>
+<p>Betoog dat de Zaak des sprekers wel degelijk valt onder het bereik der vrouwen en tevens dat deze bevoegd en geroepen zijn,
+zich die zaak aantetrekken.
+
+</p>
+</div><p>
+
+
+
+</p>
+<p>&#8220;De zwarte slaverny was inderdaad in beginsel een gruwel maar... <span id="d0e2777" class="corr" title="Bron: zij">zy</span> was openlyk, oprecht, frank. En: <i>de slaaf werd beschermd door de wet</i>.
+
+</p>
+<p>Wie beschermt den <i>witten</i> slaaf? Wie verzacht of geneest den kanker van de blanke slaverny? Ook dat is een <i>gruwel</i>, filantropen, en een gruwel met toebehooren van huichelary en valsheid.
+
+</p>
+<p>De invoering eener <i>gereglementeerde</i> slaverny met verplichting aan den kant des meesters, om z&#8217;n eigendom <span id="d0e2796" class="corr" title="Bron: behoorlijk">behoorlyk</span> te onderhouden, zou voor zoo menig Nederlandsch werkman een weldaad wezen... als ze bestaan kon. Maar niemand zou iets durven
+bieden voor &#8217;n blanke, en daarom is &#8217;t onmogelyk. Daarom, en niet omdat onze zeden zouden verheven zyn boven de begrippen,
+die slaverny dulden. Integendeel, ze staan daar beneden, en bedekken haar zelfzuchtig terugdeinzen voor de verantwoordelykheid
+van &#8217;t patronaat, met &#8217;n valsch kleursel van eerbied voor menschenrecht.
+
+</p>
+<p>De christelyke beschaving is fyn en slim in hare berekeningen.
+
+</p>
+<p>Zy zegt: gy moogt niet <i>verkocht</i> worden... ze meent: ik wil u niet <i>koopen</i>. Zy zegt: ik wil niet dat ge <i>slaaf</i> zyt... ze meent: ik wil uw <i>eigenaar</i> niet wezen. Zy zegt: behoudt uw <a id="d0e2815"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2815">146</a>]</span><i>waarde</i> als mensch... ze meent: ik wil myn <i>kapitaals</i>waarde niet verliezen. Zy zegt: geen <i>vernedering</i> voor <i>u</i>... ze meent: geen <i>schade</i> voor <i>my</i>.
+
+</p>
+<p>Want de werkman in onze maatschappy is slaaf. Z&#8217;n <i>maag</i> levert hem gebonden over aan ieder die hem een maal aardappelen met azyn betaalt. Hy <i>is</i> slaaf, <i>minus</i> &#8217;t recht op onderstand, <i>minus</i> registratiekosten, <i>minus</i> gezegelden koopbrief, <i>minus</i> rente en risico.
+
+</p>
+<p>Ja, zonder risico. Want als-i ziek wordt, ongeschikt om te arbeiden, oud, gebrekkig... welnu, dan huurt men een nieuwen slaaf,
+die werken kan, en betaalt hem als z&#8217;n voorganger met &#8217;n maal aardappelen daags...
+
+</p>
+<p>Zoo-als nu de zaken staan, noem ik den toestand van ons Volk <i>schandelyk</i>. <span id="d0e2861" class="corr" title="Bron: Zeven-achste">Zeven-achtste</span> deel der gehuwde mannen, moeten de vruchtbaarheid hunner vrouwen verwenschen, en zeker zouden de vogeltjes die zoo vroolyk
+spys zoeken en vinden voor hun jongen, met minachting neerzien op &#8217;t verwaand menschdom, als ze wisten hoe schraal de tafel
+bereid is, waarom &#8217;t aanzit.&#8221; (Idee 451.)
+
+</p>
+<p>Als de oorzaak van deze ellende beschouwt <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> de slechte regeering: de constitutioneele koning is niet verantwoordelijk omdat hij onschendbaar is en dus onmachtig, de
+ministers komen en gaan z&oacute;&oacute; snel, dat ze de verantwoordelijkheid op hun opvolger(s) afschuiven.
+<a id="d0e2869"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2869">147</a>]</span></p>
+<p>Als een pikant staaltje van de wijze hoe er bestuurd wordt, hoe de bestuurders hun roeping begrijpen, wijst <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> op &#8217;t volgende.
+
+</p>
+<p>&#8220;Wy weten nu eenmaal, dat het Volk geen vleesch eet. Voor &#8217;n oogenblik aannemende, dat het bestuur daaraan niets doen kan,
+zal &#8217;t toch waar blyven, dat zoo&#8217;n feit belangstellende aandacht verdient. Ziehier hoe de Gedeputeerde Staten van Friesland
+zich van hun plicht daaromtrent kwyten. Wy lezen in &#8217;t verslag van die provincie over 1861:
+
+
+</p>
+<div class="blockquote">
+<p><i>Wij moeten nog <span id="d0e2881" class="corr" title="Bron: wyzen">wijzen</span> op &#8217;t verblijdend verschijnsel, dat de invoer van</i> Smeer...
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>de &#8220;<i>Nederlandsche Industrieel</i>&#8221; voegt hier zeer gepast by: &#8220;<i>dat is: de afval van ons naar Engeland gezonden vee</i>.&#8221;
+
+
+</p>
+<div class="blockquote">
+<p><i>... &#8220;smeer, een artikel zoo uitnemend geschikt om bij de geringe volksklasse het gemis van vleesch te vergoeden, in de beide
+laatste jaren weder klimmende is</i>.&#8221;
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het is moeilyk by zulke mededeelingen niet bitter te worden.
+
+</p>
+<p>Men vraagt zich wat de overhand heeft by die heeren Gedeputeerde Staten, de domheid, de onverschilligheid, of de wreedheid?
+
+</p>
+<p>Of zou er ironie liggen in dat <i>verblyden</i> over &#8217;t verruilen van versch vleesch tegen oud smeer? Zou &#8217;t een geestigheid wezen? Laat ons het <a id="d0e2909"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2909">148</a>]</span>zachtste oordeel kiezen en dus de zaak houden voor domheid. We kunnen daarvoor de minder domme opinie teruggeven&#8212;niet als
+verblydend <span id="d0e2911" class="corr" title="Bron: verschijnsel">verschynsel</span> helaas!&#8212;dat &#8217;n vlucht uilen, &#8220;zoo by-uitnemendheid geschikt wezen zou... om H. H. Gedeputeerde Staten van Friesland te vervangen&#8221;.
+
+
+</p>
+<p>In den noodtoestand der arbeidende bevolking ziet <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> het grootste gevaar voor de nationale toekomst. In de jaren tusschen 1866 en 1870 toen Pruisen zijn grenzen uitzette, was
+de vrees voor annexatie hier te lande levendig. De oud-minister&#8212;Professor Bosscha schreef een brochure <i>Over Pruisen en Nederland</i> om zijn landgenooten tot waakzaamheid, tot geestdrift en... tot den vrijwilligen wapenhandel op te wekken. Deze brochure
+prikkelde <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> tot het schrijven over de ware oorzaken van Nederlands onmacht tegenover een veroverend Pruisen; hij betoogt, dat de hooggeroemde
+vaderlandsliefde die zich uit in bombastische verzen en in... binnenkamers, een leugen is, dat &#8220;gymnastie, algemeene dienstplichtigheid
+en scherpschuttersgenootschappen&#8221; slechts <i>middelen</i> zijn, maar dat dit niets helpt, zoolang <i>de geest in ons land niet verbeterd is</i>. En geestdrift ontbreekt omdat de toestand van &#8217;t volk ellendig is: de materie&euml;le toestand is miserabel en het geestelijk
+leven eveneens. &#8220;Jacht op stijl overal, stijl, nergens. Overal gemaaktheid, opgedrongen deftigheid, mislukte verheffing, <a id="d0e2931"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2931">149</a>]</span>brommende leegte, conventioneel schrijversfatsoen, d. i. <i>leugen</i>.&#8212;De natie is ziek, zeer ziek, en de naam dier ziekte, in welken vorm zij zich ook voordoe, is <i>leugen</i>!&#8221;
+
+</p>
+<p>De materi&euml;ele ellende van &#8217;t volk is weer de grondoorzaak van geringe ontwikkeling, minderwaardig vermaak. En &#8217;t nationaal
+bederf is niet tot de arbeidersklasse beperkt: eenzelfde geest van lamlendigheid doortrekt alle lagen der samenleving. Vandaar
+dat zeden en gewoonten, kunst, godsdienst en staatkunde verleugend zijn.
+
+</p>
+<p>Door het scherp belichten van den maatschappelijken leugen heeft <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> veler oogen geopend. Met bijzondere voorliefde heeft hij het minderwaardige lot der vrouw op de kaak gesteld. Hij doet een
+fellen aanval op de zeden, die voorschrijven het meisje dom en onwetend te houden, die de vrouw toestaan slechts de huishoudster
+van haar man te zijn, die de ongetrouwde vrouw tot werkeloosheid en hysterie veroordeelen. De zeden, die de verhouding der
+geslachten bepalen, zijn in aanhoudenden strijd met de hoofdwet der Natuur.
+
+
+</p>
+<p>&#8220;We willen haar dwingen tot stilstand waar ze beweging eischt. Tot alleenzyn, waar ze haakt naar verbinding. Tot scheiding,
+waar ze aandringt op vereeniging. We dringen ons als plicht op, die Natuur te verkrachten.
+
+</p>
+<p>Deze verkrachting&#8212;of de voortdurende vruchtlooze poging daartoe&#8212;noemen we <i>Deugd</i>.
+<a id="d0e2953"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2953">150</a>]</span></p>
+<p>Onze geheele opvoeding van de meisjes is &#8217;n moorddadige opstand tegen het goede.&#8221; (I. 203.)
+
+</p>
+<p>&#8220;Wat maakt ge van onze dochters, o zeden! Ge dwingt haar tot liegen en huichelen. Ze mogen niet weten wat ze weten, niet voelen
+wat ze voelen, niet begeeren wat ze begeeren, niet wezen wat ze zyn.
+
+</p>
+<p>&#8220;Dat doet geen meisje. Dat zegt geen meisje. Dat vraagt geen meisje. Zoo spreekt geen meisje!&#8221;
+
+</p>
+<p>Ziedaar schering en inslag van de opvoeding. En als dan zoo&#8217;n arm ingebakerd kind gelooft, berust, gehoorzaamt... als ze heel
+onderworpen haar lieven bloeityd heeft doorgebracht met snoeien en knotten, met smoren en verkrachten van lust, geest en gemoed...
+als ze <span id="d0e2962" class="corr" title="Bron: behoorlijk">behoorlyk</span> verdraaid, verkreukt, verknoeid, heel braaf is gebleven&#8212;dat noemen de zeden <i>braaf</i>!&#8212;dan heeft ze kans dat deze of gene lummel haar &#8217;t loon komt aanbieden voor zooveel braafheid door &#8217;n aanstelling tot opzichter
+over z&#8217;n linnenkast, tot uitsluitend-brevetmachine om zyn eerwaard geslacht aan den gang te houden. &#8217;t Is wel de moeite waard!&#8221;
+(I. 195.)
+
+</p>
+<p>Het ascetisch ideaal van het christendom vindt hij uit den booze. Met innige verontwaardiging vaart hij uit tegen het negeeren
+van de vrouw door den Evangelist en legt een nieuwe lezing in den schoonen gedragen stijl van het Evangelie naast de oude
+van <span id="d0e2970" class="corr" title="Bron: Matheus">Mattheus</span> XIX over het ware huwelijk, dat niet alleen lichamelijke <a id="d0e2973"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2973">151</a>]</span>gemeenschap, maar ook die van ziel en geest insluit.
+
+</p>
+<p>Tegenover de vaak zoo treurige werkelijkheid stelt <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> het ideale huwelijk, tegenover de dwingende zeden predikt hij vrije liefde. Al moge hij het niet als de <i>ideale</i> verhouding aanprijzen, in ieder geval beschouwt hij het als een bevrijding uit den ascetischen dwang der zeden. In het Holland
+zijner dagen wekken deze idee&euml;n heftig verzet: de schrijver wordt als een toonbeeld van onzedelijkheid uitgekreten.
+
+</p>
+<p>Ook op zedelijk gebied heeft <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> de denkbeelden der Europeesche romantiek in ons land vertolkt: eerzame Hollandsche letterkundigen hadden romantische stoutigheden
+slechts verzacht en verwaterd durven weergeven<a id="d0e2988src" href="#d0e2988" class="noteref">2</a>.
+
+</p>
+<p>Maar in <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> l&eacute;&eacute;fde hetzelfde gevoel van opstandigheid als in Byron, Heine, Shelley <span class="abbr" title="en anderen"><abbr title="en anderen">e. a.</abbr></span>: in zijn <i>Ide&euml;n</i> kwamen deze gevoelens daardoor eerst tot uitbarsting in een taal, gelijkwaardig aan die der groote romantici. Al moge <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> nog zoozeer be&iuml;nvloed zijn door deze denkers en dichters, al mogen de sporen van hun invloed in zijn werken telkens zijn
+aan te wijzen, toch is hier geen sprake van slaafsche navolging: uit zijn <i>Brieven</i> blijkt het, dat idee&euml;n die van zijn jonge jaren af in hem woelen, onder invloed zijner lectuur zijn bewust eigendom <a id="d0e3008"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3008">152</a>]</span>zijn geworden. En met zijn wondere taalbegaafdheid heeft hij in later jaren wat in hem leefde z&oacute;&oacute; pakkend, z&oacute;&oacute; meesleepend
+weten te uiten, dat scharen van jongeren door zijn w&oacute;&oacute;rd den strijd voor vrijer levensopvatting hebben aanvaard.
+
+</p>
+<p>Tal van jongen vrouwen en meisjes heeft de Geschiedenis van Thugater (uit de <i>Minnebrieven</i>) en die van de kleine Agatha (I. 182) de oogen geopend!
+
+</p>
+<p>Niet alleen de meisjes-opvoeding moest herzien, heel de onderwijsmethode moest gewijzigd: van <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> is uitgegaan een krachtige beweging om de doode onderwijsmethodes door nieuw levend onderwijs te vervangen. In <i>Wouter Pieterse</i>, levert hij een felle charge op de verschoolsching van het lager onderwijs in de figuren van Pennewip en Stoffel, terwijl
+hij in de wijze waarop Dr. Holsma zijn kroost onderricht, vingerwijzingen geeft omtrent een leermethode, die het kind tot
+denken, tot zelfvinden aanmoedigt.
+
+</p>
+<p>Goed onderwijs moet opleiden tot <i>vrije studie</i>, moet geschikt maken voor het leven.
+
+
+</p>
+<p>&#8221;&#8217;t Is niet waar dat die maatschappy den jongen van zestien jaar met open armen ontvangt, omdat-i weet te vertellen wat <span class="smallcaps">Semi-Ramis</span> heet verricht te hebben, hoe Rusland begrensd is, aan welke rivier Groningen ligt, enz.
+<a id="d0e3033"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3033">153</a>]</span></p>
+<p>&#8217;t Is <i>niet</i> waar, dat ze hem &#8217;n paar jaar later onder hartelyk <i>welkom!</i> bekleed met de <i>toga virilis</i>, omdat-i nu verstand heeft van kegelsneden, en na veel tobben in-staat is &#8217;n bladzy te vertalen uit <span class="smallcaps">Virgilius</span> of <span class="smallcaps">Homerus</span>... by-voorkeur altyd die eene!
+
+</p>
+<p>&#8217;t Is <i>niet</i> waar, dat de akademische dissertatie waarvan-i ten-langen-laatste door de kunst verloste, hem wordt toegekend als diploom
+van mannelykheid!
+
+</p>
+<p>Na al &#8217;t verwringen en verkrachten van de Natuur, op school en kollegiebanken, blyft alzoo den ouders niet eenmaal de verontschuldiging
+dat de Maatschappy tot zoo&#8217;n leiding dwingt. &#8217;t Allereerste waaraan de jongeling die de wereld intreedt, behoefte heeft&#8212;nadat
+men twaalf, veertien jaren besteedde om hem voor die wereld geschikt te maken&#8212;is... ontbolstering. Wel &#8217;n <span id="d0e3058" class="corr" title="Bron: bewijs">bewys</span> dat de voorbereiding allergebrekkigst was! Wat naar de school riekt, is in &#8217;t werkelyk leven onbruikbaar.
+
+</p>
+<p>Eilieve hoe kan dit worden overeengebracht met de voorgewende bedoeling, dat men hem naar school zond <i>om hem geschikt te maken voor dat werkelyk leven</i>?&#8221; (I. 876.)
+
+</p>
+<p>Merkwaardig is het, dat <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> de theorie van Montessori voorziende als voorwaarde voor vruchtbaar onderwijs den eisch heeft gesteld, dat een bepaalde leerstof
+pas gegeven mag worden, als &#8217;t kind er zich toe voelt aangetrokken!
+<a id="d0e3071"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3071">154</a>]</span></p>
+<p>&#8220;Dezelfde leerling die nu misselyk wordt gemaakt van <span class="smallcaps">Tacitus</span>, zou misschien z&#8217;n grootste vreugde scheppen in &#8217;t ontleden der werken van dien schryver, als-i vooraf liefst uit eigen aandrift
+had leeren belangstellen in de daarin behandelde zaken. Er komt &#8217;n tyd dat de knaap zich voelt aangetrokken door de vaak treffende
+verhouding tusschen uitgebreidheden en getallen. Wie ooit, byv. des nachts wakker liggende, zich bezig-hield met de evenredigheid
+tusschen zekere lynen en figuren op tapytwerk of behangsel, zal me begrypen. Een ander zal behoefte voelen aan kennis van
+de wys waarop de stoffen zyn samengesteld. Hy wil weten wat ze vereenigt, hoe ze ontbonden worden? Dan is de tyd voor de scheikundige
+les gekomen, niet toen de knaap met &#8217;n onvriendelyk: wat gaat my dat aan? de boodschap afzei, die men hem brengen kwam op
+ongelegen uur.
+
+</p>
+<p>Gy die dit alles nooit bedacht, drinkt ge bier by uw ontwaken? Eet ge stokvisch tot ontbyt? Kolft ge in de kerk? Is &#8217;t dan
+zoo moeilyk te begrypen dat ook verstandelyke <i>indrukken</i> hun tyd kiezen, en dat wy alzoo verkeerd handelen, de wenken te verkrachten, die de Natuur ons daaromtrent zoo duidelyk geeft?
+
+</p>
+<p>Ik verwacht niet anders dan dat de meeste <i><span id="d0e3085" class="corr" title="Bron: onderwijzers">onderwyzers</span> van beroep</i> me ongelyk geven, en hoor sommigen zeggen:
+<a id="d0e3089"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3089">155</a>]</span></p>
+<p>&#8212;Nu, als ik wachten zou tot <i>die</i> jongen me naliep om wat te weten van driehoeksmeting, van stuifmeeldraadjes, van germaansche oudheid...
+
+</p>
+<p>Ik geloof &#8217;t gaarne! Ge hebt <i>niet</i> gewacht, en kunt dus niet weten wat er zou geschied zyn, als ge de begeerte naar kennis behoorlyk had laten rypen.
+
+</p>
+<p>Of er kinderen zyn, by wie deze begeerte zich nooit openbaart?
+
+</p>
+<p>Deze vraag kan ook anders gesteld worden, en wel&#8212;ik beveel deze methode ook voor andere vraagstukken aan&#8212;op &#8217;n manier die
+&#8217;t antwoord meebrengt: men wenscht te weten, of sommige kinderen schadeloos kunnen verdronken worden? Wel zeker, er zyn idioot-geborenen!
+Maar niet in de behoeften van deze ongelukkigen zoeke men het richtsnoer ter beoordeeling van &#8217;t onderwys waarop &#8217;n welgeschapen
+kind aanspraak heeft. We mogen niet willens en wetens het getal der geestelyk-mismaakten vermeerderen.<span id="d0e3104" class="corr" title="Bron: ">&#8221;</span> (I. 873&#8211;874.)
+
+
+</p>
+<p>&#8220;Door dwang verstoppen we de rykste bron van genot en <i>goed <span id="d0e3111" class="corr" title="Bron: zijn">zyn</span></i>: &#8217;t onafhankelyk denken. En dit niet voor &#8217;n oogenblik alleen, maar we leggen daardoor den grond tot den vervloekten afkeer
+van geestelyke inspanning, tot de roestige luiheid die onze maatschappy kenmerkt.
+
+</p>
+<p>Er zou gewis &#8217;n tyd aangebroken zyn dat de knaap, na uit eigen beweging z&#8217;n oorsprong <a id="d0e3116"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3116">156</a>]</span>en dien van den <span class="smallcaps">mens</span> te hebben nagevorscht de vraag deed: waar kwamen de Hollanders vandaan? Liever zag ik dat-i z&#8217;n denkvermogen besteedde&#8212;en
+dit z&ograve;u geschieden als men &#8217;t niet bedorven had&#8212;aan &#8217;t geologisch beschouwen van de wyze waarop <span class="smallcaps">Nederland</span> <i>ontstaan</i> is.&#8221; (I. 864.)
+
+
+</p>
+<p>Als van &#8217;t begin af belangstelling de drijfveer is van het leeren, kan vrije studie op volwassen leeftijd eerst tot zijn recht
+komen. Uitvoerig staat <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> stil bij de beletselen, voor &#8217;t streven naar waarheid: vooroordeel, belemmering van &#8217;t onderzoek en ongeschiktheid van den
+onderzoeker. Hij wijst ook op &#8217;t nadeel van te ver gedreven specialiseering in de wetenschap, waardoor de ruime blik verloren
+dreigt te gaan. Tegen schoolsche wijsbegeerte trekt hij te velde: alleen Locke kan genade bij hem vinden.
+
+</p>
+<p>Al komen in deze latere bundels nog wel pittige, korte uitvallen voor, (zoo b.v. I. 933 en 936: <i>Principes heb ik niet</i> &egrave;n <i>Nederland is vol principes</i>),&#8212;toch is &#8217;t karakter sterk gewijzigd: rustiger, meer betoogend dan bewerend wordt zijn werk. Zoo geeft hij zeer uitvoerige
+beschouwingen over bekende, klassieke Hollandsche dichtstukken: Rotgans, Feith, Hooft, Bilderdijk neemt hij kritisch onderhanden.
+Hij wijst al in de richting van de kritiek van de <i>Nieuwe Gids</i> als hij klaagt dat onze heele letterkunde van den dag <i>namaak</i> is, als hij Rotgans als <a id="d0e3146"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3146">157</a>]</span>namaak van namaak veroordeelt, en het bestaan van alle <i>kunstregels</i> loochent, want &#8220;de ware artist teekent de Natuur na, <i>zooals die zich aan h&egrave;m vertoont</i>. Men kan evenmin iets goeds voortbrengen door &#8217;t volgen van modellen, als zich voeden met de spijs die &#8217;n ander gegeten heeft.
+Kunstbesef werkt van binnen naar buiten en niet andersom. Een kunstprodukt dat op andere kunstprodukten gelijkt deugt niet.&#8221;
+(I. 1181.)
+
+
+
+<a id="d0e3154"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3154">158</a>]</span></p>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e2484" href="#d0e2484src" class="noteref">1</a></span> Jezus is driemaal gekruisigd. Eens door de Joden, vervolgens door z&#8217;n levensbeschrijvers en eindelijk door de christenen zelf.
+Hij had nooit kwaadaardiger vijanden dan de laatsten. (<span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span>)
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e2988" href="#d0e2988src" class="noteref">2</a></span> Dr. Prinsen geeft sprekende voorbeelden hiervan in zijn boek over Multatuli en de romantiek.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div id="d0e3155" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">DE GESCHIEDENIS VAN WOUTER PIETERSE</h2>
+<p>Aan de Woutergeschiedenis, het rijkste werk van zijn rijken geest, heeft <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> jaren gearbeid. Het is een van de honderd boeken, die hij na &#8217;t schrijven van <i>Max Havelaar</i> in het hoofd had. Het begin is al v&oacute;&oacute;r 1862 geschreven: in de <i>Minnebrieven</i> gewaagt hij van <i>Fancy</i>, die in een koffer te Laeken ligt.
+
+</p>
+<p>In den eersten bundel <i>Ide&euml;n</i> is deze Fancy-geschiedenis opgenomen; ge&euml;rgerd door de bekrompenheid, domheid en kwaadaardigheid zijner landgenooten slaakt
+de ide&euml;nschrijver den kreet: &#8220;Wat po&euml;zie, mijn God, opdat ik niet verga van walging over zooveel walgelijks om mij! Lieve
+Fancy wilt ge mij een sprookje voorzeggen?&#8221; Zoo is de Woutergeschiedenis een vlucht uit de werkelijkheid: inplaats van ide&euml;n
+<i>over</i> de werkelijkheid geeft hij nu een beeld van de moeitevolle worsteling der idee, om zich in een menschenkind te ontwikkelen.
+Hij geeft zijn ide&euml;n als een sprookje, gekleurd door Fancy&#8217;s schoone schijn. Maar de beelden hem door Fancy voorgetooverd
+wekken telkens den <a id="d0e3180"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3180">159</a>]</span>kritischen geest van den schrijver: dan onderbreekt hij &#8217;t verhaal van Wouters wederwaardigheden om fouten in onderwijs en
+opvoeding, onrecht en bekrompenheid in leven en kunst aan te wijzen. En deze uitweidingen dijen herhaaldelijk tot verhandelingen
+uit.
+
+</p>
+<p>Zoo is de Woutergeschiedenis ten nauwste verbonden met de <i>Ide&euml;n</i>; maar al staat ze verspreid in verschillende bundels (n.l. in bundel 1, 2, 5, 6, 7) toch is ze een geh&eacute;&eacute;l van groote schoonheid.<a id="d0e3187src" href="#d0e3187" class="noteref">1</a>
+
+</p>
+<p>Met de <i>Woutergeschiedenis</i> doet het <i>kind</i> zijn intrede in de Hollandsche literatuur: geen Hollandsch dichter heeft v&oacute;&oacute;r hem de wonderwereld der kinderziel ontsloten.
+Toch waren de Hollanders dier dagen niet ongevoelig voor de charmes van het kind, getuige hun versjes op de eerste tandjes
+en stapjes. Maar het waren uitingen van oudervreugde over voorspoedige groei, het was nog niet het liefdevol zich verdiepen
+in de kinderziel. Ook hierin was Holland verre ten achter: sinds de dagen van Rousseau hadden Europeesche kunstenaars en paedagogen
+het kind bestudeerd. Rousseau gaf zijn <i>Emile</i>, Bernardin de St. Pierre <i lang="fr">Paul et Virginie</i> en Duitsche romantici als Hoffman en von Sallet <a id="d0e3210"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3210">160</a>]</span>beeldden in <i lang="de">Das fremde Kind</i> en <i>Contraste und Paradoxe</i> het zieleleven van het kind uit.
+
+</p>
+<p>Deze lijn heeft Multatuli in onze letteren voortgezet, later hierin gevolgd door Van Eeden met zijn <i>Kleine Johannes</i>.
+
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p160.jpg" alt="M. DOUWES DEKKER-HAMMINCK SCHEPEL, 1875." width="460" height="640"><p class="figureHead">M. DOUWES DEKKER-HAMMINCK SCHEPEL, 1875.</p>
+<p>De &#8220;Mimi&#8221; der Brieven.
+
+</p>
+<p>(Naar een photographie).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p161.jpg" alt="Het huis te Nieder-Ingelheim," width="491" height="518"><p class="figureHead">Het huis te <span id="d0e3234" class="corr" title="Bron: N&iuml;eder-Ingelheim">Nieder-Ingelheim</span>,
+</p>
+<p>aan den straatweg van Bingen naar Mainz, waar Multatuli de laatste jaren van zijn leven doorbracht en op 19 Februari 1887
+stierf.
+
+</p>
+<p>Links boven: de ramen van Multatuli&#8217;s studeerkamer.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Al deze romantische kindergeschiedenissen zijn gebouwd op de tegenstelling tusschen het geestelooze groote-menschenbestaan
+en de dichterlijke aspiraties van de kinderziel, tusschen doode beschaving en levende natuur. Rousseau ging uit van het dogma
+dat de beschaving den mensch heeft bedorven, dat teruggang tot de natuur redding beteekent. Emile wordt daarom opgevoed in
+strenge afzondering; zoo opgevoed kan zich een nieuw geslacht ontwikkelen, vrij van de smetten der beschaving. Paul en Virginie
+groeien op in de tropische natuur, bewaakt en geleid door twee hoogstaande moeders: het beste der oude cultuur, ontdaan van
+schadelijke invloeden, werkt hier dus mede aan de natuurlijke ontwikkeling. In deze idyllische omgeving ontwaakt het zinnenleven
+op zijn zuiverst: aandoenlijk is de schildering van de ontwakende liefde in deze twee reine kinderharten. Het conventioneele
+is in strijd met den aard van het kind. Deze ontplooit zich op zijn schoonst temidden der natuur: de Duitsche romanticus von
+Sallet<a id="d0e3244src" href="#d0e3244" class="noteref">2</a> laat bovendien in zijn Julius den <a id="d0e3247"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3247">161</a>]</span>dichter ontwaken. Het romantisch aangelegde kind groeit op in een conventioneel bankiersgezin: de meest krasse tegenstelling
+tusschen dorre deftigheid en ontwakende po&euml;zie is hier geteekend. Van een zonderlingen oom krijgt hij een wonderglas: als
+Julius verrukt thuiskomt met romantische verhalen over de heerlijkheden door zijn glas in &#8217;t bosch gezien, krijgt hij een
+braakmiddel, daar zijn moeder vreest, dat hij giftige bessen heeft gegeten, maar als hij rijmende regels schrijft wordt hij
+als een wonderkind bewierookt. Zijn fantasie&euml;n grijpen hem z&oacute;&oacute; aan dat hij in ijlende koortsen valt: aan zijn romantisch fantasieleven
+gaat hij te gronde. Het wonderglas, de fee, die hem verschijnt, en hem een rozetak meegeeft, die het heele kantoor van den
+bankier met rozengroei overwoekert,&#8212;dat zijn sprookjesmotieven, door de Duitsche romantiek bij voorkeur gebruikt om de tegenstelling
+tusschen de nuchtere werkelijkheid en de wereld van den droom te symboliseeren.
+
+</p>
+<p>Geen dezer romantische kindergeschiedenissen heeft <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> zonder meer nagevolgd. Enkele hoofdgedachten, kenmerkende verhoudingen en karakters vinden we in de geschiedenis van Wouter
+Pieterse terug. <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> weet een haast wetenschappelijke nauwkeurigheid in de analyse van Wouters gemoedsleven te paren aan gevoelig weergeven van
+zijn innerlijk door de sprookjesachtige Fancy-verschijning. <a id="d0e3257"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3257">162</a>]</span>De tegenstelling tusschen de starre vormelijkheid der groote menschenwereld en de po&euml;zie der kinderziel is bij <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> niet kunstmatig en schematisch gebleven daar &#8217;t hem gelukt is deze tegenstelling in een greep uit &#8217;t volle leven uit te beelden.
+In dit opzicht zet hij de goede realistische traditie der Hollandsche kunst voort: de kleinburgerlijke milieus uit de Woutergeschiedenis
+zijn verwant met die van Breeroo, Wolff en Deken en Beets. Emile staat <i>buiten</i> de maatschappij, Julius is als rijkelui&#8217;s kind van de maatschappij afgesloten, maar de kleinburgerlijke Wouter is van kleine
+jongen af nooit ontzien in de realiteit van gezin, school en maatschappij. De wisselwerking tusschen den invloed zijner omgeving
+en den drang van zijn innerlijk leven is zeer nauwkeurig nagegaan.
+
+</p>
+<p>Wouter is een kind met dichterlijken aanleg, en met een sterken drang tot al wat groot en goed is. En daarbij komt een groote
+eerzucht: hij vraagt zich af, waarom God zooveel slechts duldt, als <i>hij</i> God was, dan ... En dit kind met zijn bizonderen aanleg is door de ironie van &#8217;t lot geplaatst in een geestelijk-doode omgeving.
+Fatsoen, zedelijkheid, onderwijs, godsdienst alles is verburgerlijkt en ontaard tot geestelooze vormen in de familie Pieterse,
+in Pennewips school, bij juffrouw Laps, bij zijn vrienden de Hallemannetjes, &#8220;die zoo bizonder fatsoenlijk waren&#8221;, en in de
+handelszaak van <a id="d0e3270"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3270">163</a>]</span>Kopperlith op de Keizersgracht. Wouter wordt hoogst fatsoenlijk en godsdienstig opgevoed: en die opvoeding is even bekrompen
+als de woning en de denkbeelden zijner omgeving.
+
+
+</p>
+<p>&#8220;Hoe moet de ziel van dien armen Wouter zyn benepen geweest tusschen de muren zyner woning, en in de sterk toegehaalde banden
+van z&#8217;n geheel bestaan. De arme jongen was bewinseld en bezwachteld van z&#8217;n geboorte af. Kromme beentjes, bybelsche geschiedenis,
+engelsche ziekte, met <i>twee woorden</i> spreken, versjes over deugd en gehoorzame jongetjes, mooi-handje geven, knielende avendgebedjes, toornige godsgerichten,
+zwarte mannen voor stoute kinderen, &#8216;oogjes toe&#8217; voor en na &#8217;n boterham, slapen met opgetrokken knie&euml;n, <i>zonde</i> doen, angst over gescheurde broeken, godsdienstoefeningen met of zonder akkompanjement van gevoeligheid... arme Wouter!&#8221;
+(I. 405.)
+
+
+</p>
+<p>Het is de lectuur van den rooversroman <i>Gloriozo</i> die in hem de fantasie wakker roept en met den droom den wensch om z&egrave;lf ook een roovers-, een heldenrol te spelen. Het verlangen
+naar een &agrave;ndere omgeving ontwaakt en in zijn droomerijen vermengen zich zijn droomwenschen met zijn kleine-jongens-ervaringen.
+
+
+</p>
+<p>&#8220;Een vreemd verschiet had zich voor hem ontsloten. Hy droomde van dingen waaraan-i geen naam kon geven, maar die hem bitter
+ontevreden maakten met z&#8217;n werkelyken toestand. <a id="d0e3287"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3287">164</a>]</span><span id="d0e3288" class="corr" title="Bron: Hij">Hy</span> wilde graag alles doen wat voorgeschreven is om in den hemel te komen, maar &#8217;t bidden zou zooveel beter gaan, meende hy in
+&#8217;n grot met kaarsen. En wat het eeren van z&#8217;n moeder betrof, waarop deze altyd zoo aandrong... waarom had ze geen sleep zooals
+die gravin? Hy had z&#8217;n bybel niet moeten verkoopen... dat is waar... ook zou-i &#8217;t nooit weerdoen, dit had-i vast beloofd...
+maar dan behoorde hy toch ook &#8217;n kistje te hebben met dukaten, en &#8217;n veer op z&#8217;n muts, zooals in &#8217;t boek stond. Ook verveelde
+hem z&#8217;n broer Stoffel, en z&#8217;n zusters, en juffrouw Laps, en huisdominee, en alles. En hy begreep niet waarom de heele familie
+niet naar Itali&euml; ging, om daar &#8217;n behoorlyke roovery op te zetten. Maar Pennewip hoefde niet mee, dacht-i en Slachterskeesjen
+ook niet.
+
+</p>
+<p>&#8217;t Zou hem benieuwen wat er gebeuren zou met z&#8217;n vers...
+
+</p>
+<p>Alle Woensdagen namelyk leverden de leerlingen die &#8217;t minst ondeugend waren geweest, en daarom waard gekeurd werden mee te
+dingen naar den lauwer der eer, een gedicht op &#8217;n onderwerp dat de meester had opgegeven. Wouter had ditmaal &#8220;<i>de deugd</i>&#8221; tot zyn deel gekregen, niet zonder toespeling op z&#8217;n vroegtydige verdorvenheid, en den wenk dat die dichtoefening mocht
+dienstbaar wezen aan z&#8217;n zedelyke verbetering. Maar Wouter had al zoo dikwyls op <a id="d0e3298"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3298">165</a>]</span>de deugd gerymd, en hy vond dit onderwerp zoo droog, zoo uitgeput, zoo vervelend, dat-i de vryheid had genomen iets anders
+te behandelen, en wel wat hem &#8217;t naast aan &#8217;t hart lag, de roovery.&#8221; (I. 282.)
+
+
+</p>
+<p>Dat rooverslied leidde tot een geweldige katastrophe; meester Pennewip klaagt Wouter ten aanhoore van den heelen vriendenkring
+van den huize Pieterse aan: zelfs de huisdominee komt aan zijn zedelijke verbetering te pas.
+
+</p>
+<p>Terwijl bij de Pietersens harmonie is tusschen benepen omgeving en benepen denkbeelden, groeit Wouters ziel juist tegen de
+verdrukking in. Hij ontvlucht zijn thuis om bij molens, slooten en greppels te lezen en te droomen. En daar verschijnt Fancy
+hem; hare verschijning steekt hem aan met onmetelijkheid. Hij vindt eene vertrouwde voor zijn droomen in een eenvoudig, lief
+waschmeisje, in Femke. Femkes sfeer is die van natuurlijke na&iuml;eviteit, van het zuiver menschelijke, door geen conventie verwrongen.
+<i>Hier</i> kan Wouter zich onbelemmerd uiten en daardoor innerlijk groeien: tegenover de versteende godsdienstigheid van &#8217;t Protestantisme
+ontmoet hij daar Pastoor Jansen, die met beminnelijke, eenvoudige vroomheid en goedheid en zonder valsche verhevenheid zijn
+wonderlijk geloof aanhangt.
+
+</p>
+<p>Femke wekt een kinderlijke liefde in Wouter: hij wil haar ridder zijn&#8212;hij verdedigt dan <a id="d0e3309"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3309">166</a>]</span>ook haar bleek tegen jongens die met steenen gooien&#8212;hij droomt dat hij haar Koningin van Afrika zal maken.
+
+</p>
+<p>Als &#8217;t kind ziek wordt en zware koortsen krijgt ten gevolge van zijn overspannen fantasieleven, ontfermt Dokter Holsma zich
+over hem. In het gezin Holsma is de hoogere levenshouding tegenover de vlakke burgerlijkheid der Pietersens en de na&iuml;ve menschelijkheid
+van vrouw Claus en Femke geteekend. Holsma is de ideale opvoeder en zielearts. Hij wil Wouter leeren zijn onbeteugelde fantasie,
+zijn vage verlangens te beheerschen en te regelen, nu hij de grens van kind en jongmensch bereikt heeft.
+
+</p>
+<p>Het gezin Holsma is met voorliefde geschetst; maar het l&eacute;&eacute;ft niet als de Pietersens: het is niet geboren uit de verbeelding
+van den kunstenaar, maar uit het brein van den hervormer.
+
+</p>
+<p>Holsma en de zijnen zijn verheven boven het enge standsgevoel: ze zijn verwant met de lieve Femke, maar ook met Prinses Erika.
+Ze bespreken beide verwantschappen als de natuurlijkste zaak ter wereld. Want standsverschil valt weg voor ware menschelijkheid.
+Hiertoe voedt Holsma zijn kinderen op. Hij leert ze z&egrave;lf onderzoeken, zelfstandig oordeelen. En het klinkt voor Wouter als
+een openbaring als hij de doktersvrouw hoort zeggen:
+
+
+</p>
+<p>&#8220;Ieder moet handelen naar zijn eigen overtuiging.&#8221; Want het was hem vroeger nooit in <a id="d0e3319"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3319">167</a>]</span>den zin gekomen dat &#8217;n zaak &agrave;nders kon worden opgevat, dan ze door z&#8217;n moeder, of door Stoffel, of door wien ook&#8212;mits &#8217;n volwassen
+persoon!&#8212;werd voorgesteld. De geheele kwestie over bidden of niet-bidden kwam hem niet z&oacute;&oacute; <span id="d0e3321" class="corr" title="Bron: belangrijk">belangryk</span> voor, als &#8217;t vernomen nieuws, dat <i><span id="d0e3325" class="corr" title="Bron: hij">hy</span></i> &#8217;n overtuiging hebben kon. Z&#8217;n gemoedje zwol er van...
+
+</p>
+<p>Wouters beschroomdheid was <span id="d0e3330" class="corr" title="Bron: gedeeltelijk">gedeeltelyk</span> een gevolg van de methode waarop men hem &#8217;t weinigje kennis dat-i bezat, had meegedeeld. Al wat men hem leeraarde, was steeds
+in de oogen der sprekers &#8217;n onomstootelyke zaak geweest. Tweemaal twee is... z&oacute;&oacute;veel, Prins die of die is &#8217;n held, brave kinderen
+komen in den Hemel, God is groot, de Batavieren zyn byzonder dapper, &#8217;t ware geloof is in de Noorderkerk, enz. enz. <span id="d0e3333" class="corr" title="Bron: Hij">Hy</span> wist niet dat er <i><span id="d0e3337" class="corr" title="Bron: twijfel">twyfel</span></i> bestond, en hield dus z&#8217;n begeerte om iets meer van de zaken te weten, voor ongepast en zelfs misdadig. Slechts enkele malen
+had-i even beproefd lucht te geven aan z&#8217;n weetgierigheid, maar &#8217;t was hem slecht bekomen. Op de katechizatie was z&#8217;n rechtsgevoel
+gestruikeld over die vuile historie van Jacob en Ezau. Byna voelde hy &#8217;n oogenblik den moed iets aftekeuren in &#8217;t gedrag van
+den aanstaanden aartsvader, en hy begon reeds met &#8217;n enkel bescheiden woordje... maar de dominee overlaadde hem met verwyten.
+&#8220;Zulke vragen pasten geen kind!&#8221; heette het. <a id="d0e3340"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3340">168</a>]</span>Wouter moest bedenken dat de Heer van-plan was uit Jacobs stam voorttekomen, en dat alzoo die linzenhistorie volkomen <i lang="en">fair play</i> was. <span id="d0e3345" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>Men moest niet verstokt <span id="d0e3348" class="corr" title="Bron: zijn">zyn</span>.&#8221; De arme jongen bad dien avond wel &#8217;n uur lang dat God hem toch niet zoo erg verstokken zou. En &#8217;t hielp. Het duurde vele
+jaren voor-i zich weer waagde aan zedekundige analyze van Jacobs handelingen, en van Gods ingenomenheid met dien schurk.
+
+</p>
+<p>Zoo ging &#8217;t met alles. Uit vromen afschuw van verstoktheid, berustte hy in alles wat men hem zei. Doch daar hy de aldus opgedrongen
+denkbeelden niet verteren kon, werd z&#8217;n ziel daarmee niet gevoed. Hy sprak, ook in z&#8217;n binnenste, al de klanken die hem waren
+voorgepreekt, geloovig na, en verweet zich z&#8217;n ontevredenheid als iets ondankbaars, en als &#8217;n overblyfsel van de oude verstoktheid
+die God zeker niet zoo heelemaal op-eens genezen kon.
+
+</p>
+<p>Het schynt zonderling dat hy niet dacht aan de mogelykheid van beredeneerden <span id="d0e3355" class="corr" title="Bron: twijfel">twyfel</span>. <span id="d0e3358" class="corr" title="Bron: Hij">Hy</span> wist toch, dat duizenden en millioenen menschen veel zaken geheel anders beoordeelden dan z&#8217;n moeder en Pennewip, en dat
+dus de <span id="d0e3361" class="corr" title="Bron: mogelijkheid">mogelykheid</span> zich kon voordoen, jazelfs de noodzakelykheid, dat er soms &#8217;n <i>keuze</i> tusschen meeningen moest gedaan worden. Welnu, hieraan dacht-i niet! Dit was dom, bekrompen en&#8212;<span id="d0e3367" class="corr" title="Bron: bij">by</span> Wouter in zeer letterlyke zin nog&#8212;kinderachtig, maar &#8217;t was zoo.&#8221; (I. 1060.)
+
+<a id="d0e3370"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3370">169</a>]</span></p>
+<p>Bij het bezoek van Napoleon ziet Wouter in den Schouwburg en in &#8217;t gedrang in een herberg een meisje met Noord-Hollandsche
+kap, waarin hij Femke-Fancy meent te herkennen. Het is de zonderlinge prinses Erika, die verwant is aan Femke en &#8217;t doktersgezin.
+Dit prinsesje voelt zich in de stijve, gladde, vorstelijke omgeving niet bevredigd: zij zoekt in den degelijken eenvoud van
+vrouw Claus en in de ruwheid van &#8217;t volksleven de ware menschelijkheid. In de herberg ontmoet ze Wouter en meent in hem haren
+broeder te herkennen: onbewust spreekt ze waarheid als ze Wouter als &#8220;mein Bruder&#8221; betitelt: want beide kinderen zijn onvoldaan,
+beiden zoeken het ware leven in de sfeer, die aan hun eigene tegengesteld is.
+
+</p>
+<p>Bij de beroepskeuze begaan de Pietersens een nieuwen flater, door hem in een beruchte zaak op de Zeedijk te plaatsen: sigarenwinkel
+en... leesbibliotheek. Het opgaan in een ruimer romanwereld redt Wouter in deze omgeving en dan komt hij op het deftige kantoor
+van Kopperlith op de Keizersgracht. Deze Amsterdamsche deftigheid van de hooge stoepen heeft <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> meesterlijk geteekend, en ook de neerdrukkende invloed van deze ziellooze omgeving op Wouter.
+
+</p>
+<p>Maar ook in handelskringen staat tegenover vervlakking en versteening warm menschelijk gevoel. Tegenover de deftige opgeblazen
+voornaamheid van het handelshuis op de Keizersgracht <a id="d0e3380"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3380">170</a>]</span>teekent Multatuli de jodenbuurt met z&#8217;n l&egrave;venden handel. Deze beschrijving van de Jodenbuurt, die van een onderlingen handel
+in oude prullen en bedorven goed leeft, is een waardige tegenhanger van die der techniek van den duffen handel in katoentjes
+en diemeten.
+
+</p>
+<p>En in dien jodenhoek ontmoet Wouter de oude grootmoeder met hare bedorven vijgen en haar kinderen en kleindochtertje. Als
+Wouter &#8217;t gevallen kindje optilt en troost, worden deze eenvoudige menschen vriendelijk en welwillend voor hem.
+
+</p>
+<p>Zoo vindt Wouter in alle kringen de tegenstelling tusschen doode vormen en zuiver menschelijk gevoel. Bij Holsma die geestelijk
+boven deze uitersten staat vindt hij leiding: deze wijst kern op zijn naasten plicht, om hem van &#8217;t vage, doellooze fantaseeren
+te genezen.
+
+</p>
+<p>Want onder zijn zoo uiteenloopende ervaringen blijft Wouter droomen: naast de dogmatiek van kerk en katechisatie bouwt hij
+zijn eigen godsgeloof op, peinst hij over &#8217;t raadsel hoe een goed en almachtig God zooveel verkeerds dulden kan... Als hij,
+Wouter, almachtig ware, dan... &#8220;O Femke, als ik almachtig was, ik zou je... Neen, ik zou beginnen met alles te begrypen, en
+alles te doen begrypen! De engelen moesten &#8217;n katechismus maken met honderdduizend vragen, en... antwoorden! Goede wezenlyke
+antwoorden, weetje, en geen bybelteksten die geen mensen begrypen kan.
+
+<a id="d0e3388"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3388">171</a>]</span></p>
+<p>Kyk, z&oacute;&oacute;&#8212;maar de antwoorden zet ik er nu niet by, omdat ik ze niet weet:
+
+
+</p>
+<p><i>Waarom valt &#8217;n appel?</i>
+
+</p>
+<p><i>Groeit &#8217;n boom van-boven of van-onder?</i>
+
+</p>
+<p><i>Waarom ben ik zoo verdrietig?</i>
+
+</p>
+<p><i>Waarom gaapt men elkaar na?</i>
+
+</p>
+<p><i>Hoe weet iemand of de pijn die hij in &#8217;t hoofd voelt, hoofdpijn is?</i>
+
+</p>
+<p><i>Waar woonden de vliegen toen de menschen nog geen huizen hadden?</i>
+
+</p>
+<p><i>Hoe wist Adam dat hij eten moest als-i honger had? En waarom bracht-i de spys naar den mond, in-plaats van ze tegen de maag
+te drukken?</i>
+
+</p>
+<p><i>Hoe verstond-i Gods taal?</i>
+
+</p>
+<p><i>Zou</i> Stoffel <i>wel eens &#8217;n fout gemaakt hebben?</i>
+
+</p>
+<p><i>Waarom begryp ik nooit wat juffrouw</i> Laps <i>zegt? Is &#8217;t waar dat zy de genade heeft? Hoe kom</i> ik <i>er aan?</i>
+
+</p>
+<p><i>Wat moet &#8217;n mensch doen om veel te weten, om... alles te weten?</i>
+
+</p>
+<p>Alles? Hm?&#8221; (I. 1118).
+
+
+</p>
+<p>De Woutergeschiedenis is niet voltooid: we verliezen Wouter uit &#8217;t oog als hij met pastoor Jansen op weg is naar Haarlem om
+de gevolgen van een dommen streek goed te maken. W&egrave;l had <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> zich voorgenomen Wouter tot zijn dood toe te volgen: daarom liet hij hem omstreeks 1800 geboren worden maar de bittere ontstemming,
+<a id="d0e3451"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3451">172</a>]</span>gewekt door Van Vloten&#8217;s kritiek in diens brochure <i>Onkruid onder de Tarwe</i> en het uitblijven van de hervormingen in staat en maatschappij, waarop hij zoo herhaaldelijk had aangedrongen, hebben voorgoed
+zijn stemming bedorven en Fancy uit zijn gemoed verdreven. &#8220;Mijn voornemen was in den <i>Wouter</i> &#8217;n schets te geven van den strijd tusschen hoog en laag, tusschen zielenadel en ploerterij. Wouter is een nieuwe&#8212;en betere!&#8212;Faust,
+een Don Quichot naar den geest. Ontevredenheid met mijn publiek&#8212;dat niet lezen kan&#8212;belette mij telkens voort te gaan. Ik durf
+me vleien met de meening dat het nageslacht dit jammer vinden zal.&#8221;
+
+</p>
+<p>Zoo verlaten we Wouter op &#8217;t oogenblik dat hij het groote leven in zal gaan: hij is bezield met goede voornemens om alleen
+aan zijn naastbijliggenden plicht te denken&#8212;maar de weg naar de hel is ermee geplaveid, voegt <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> er aan toe. En hoe makkelijk hij aan zijn neiging toegeeft om in &#8217;t lot van anderen reddend in te grijpen blijkt weer bij
+&#8217;t standje bij de Haarlemmerschuit, waar hij met &#8217;t geld dat Prinses Erika hem gaf om <i>eigen</i> domheid te herstellen, twee meisjes uit de handen van een verdacht wijf loskoopt!
+
+</p>
+<p>Ook dit tafereeltje is naar &#8217;t leven geteekend: uit de school van Jan Steen! En t&ograve;ch is er een groot verschil tusschen <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span>&#8217;s werk en de naturalisten na hem: als romantisch humorist stelt hij <a id="d0e3472"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3472">173</a>]</span>zich telkens tusschen den lezer en zijn figuren. Hij geeft in zijn teekenend proza een levenden indruk van de geschetste milieus,
+van Wouters droomleven: maar telkens valt hij met zijn redeneering de scheppende Fancy in de rede. Kenmerkend is in dit opzicht
+het tafreel van de Fancy-verschijning bij de draaiende molens: eerst weet hij de stemming van Wouter bij die draaiende wieken
+en de liedjes die ze hem suggereeren met zijn woordkunst te wekken, om eensklaps nuchter op te merken, dat die molens net
+waren als andere molens; hij versterkt niet den mystieken indruk dier molens maar verstoort ze.
+
+</p>
+<p><span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> vergenoegt zich niet met &#8217;t schetsen van Wouters ontwikkeling, voor hem is de ontwikkeling van dit mensch-exemplaartje, beeld
+en gelijkenis van de ontwikkeling der menschheid. Wouters innerlijke groei geeft dan ook telkens aanleiding om opmerkingen
+over legende- en mythevorming, over folklore en psychologie te plaatsen. En door de heele Woutergeschiedenis loopt als draad
+de overtuiging, dat de overgeleverde godsdienstvormen een beletsel zijn om ware religie in den mensch te doen ontkiemen. Het
+besef van &#8217;t goede in Wouter is zuiver, terwijl de z.g. godsdienstigheid die men hem in gezin, kerk en school tracht bij te
+brengen, een karikatuur is van &#8217;t geen in zijn kinderlijk gemoed leeft.
+
+</p>
+<p>In de Woutergeschiedenis heeft <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> een epop&eacute;e <a id="d0e3483"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3483">174</a>]</span>willen geven, waarin hij, &#8220;den strijd schetsen wilde van het goede in den mensen tegen de boosheid, den reuzestrijd van ware
+heilige po&euml;zie tegen &#8217;t leugenproza dat ons de wereld voor waarheid geeft.&#8221;
+
+
+
+<a id="d0e3485"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3485">175</a>]</span></p>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e3187" href="#d0e3187src" class="noteref">1</a></span> Door Multatuli&#8217;s weduwe is het eerst een afzonderlijke uitgave der <i>Woutergeschiedenis</i> bewerkt; door schrijfster dezes is de Woutergeschiedenis opnieuw uit de <i>Ide&euml;n</i> gelicht.
+</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e3244" href="#d0e3244src" class="noteref">2</a></span> Zie Dr. Prinsen, Multatuli en de Romantiek, blz. 291 vlg.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div id="d0e3486" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">VORSTENSCHOOL</h2>
+<p>Hoe zeer de wereld die <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> in Vorstenschool voor ons onthult ook van Wouters milieu moge verschillen, toch vinden we in dit drama de motieven van <i>Woutergeschiedenis</i>, <i>Havelaar</i> en <i>Minnebrieven</i> terug.
+
+</p>
+<p>In regeeringskringen is het geestelijk bederf, de versteening al evenzeer doorgedrongen als in die der kleine burgerij: van
+bijzaken, futiliteiten zijn de koning en zijn ministers vervuld. Uniformenwijzigingen, intriges e. d. nemen hun leven in beslag:
+om &#8217;t recht, om &#8217;t wel en &#8217;t wee van &#8217;t volk denken zij niet. Onbeduidend, slecht en geesteloos zijn zij, die geroepen zijn
+leiding te geven aan het volk. Maar in dat volk l&eacute;&eacute;ft toch nog, nederig en verscholen, het waarachtig menschelijke. Tegenover
+de Droogstoppels en Slijmeringen van &#8217;t hof plaatst <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> de idyllische Hansje en den dichterlijken Albert, als een tweede Sa&iuml;djah en Adinda. Ook hier na&iuml;eve, reine menschenkinderen
+in wie de liefde &#8217;t gevoel voor po&euml;zie wakker roept. En boven de verdorvenheid der regeering en de liefelijkheid <a id="d0e3508"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3508">176</a>]</span>dezer volkskinderen troont de ware, begrijpende, edel willende mensch, koningin Louise, de Havelaarfiguur uit het drama.
+
+</p>
+<p>De bedrijven, waarin de koningin hare sociale idealen uiteenzet, heeft <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> &#8217;t eerst geschreven en op lezingen voorgedragen. Hij, die zelf van kind af gedroomd had van koninklijke macht, om alle kwaad
+in goed te verkeeren, laat nu zijn idee&euml;n over volkswelvaart uitspreken door een vorstin, die van oprecht idealisme vervuld
+is, die met energie naar middelen vorscht om de volksellende te doen verdwijnen.
+
+</p>
+<p>De intrige, aan een Fransch werkje ontleend, is eenvoudig: eenige hovelingen zetten een intrige op touw om een minister, die
+hun in den weg staat te doen vallen. Zij verbreiden &#8217;t gerucht, dat de graaf een nacht op Louise&#8217;s rust heeft doorgebracht:
+inderdaad had de koningin urenlang met den minister in gezelschap harer moeder gearbeid om middelen te beramen om het volk
+op te heffen. Ze heeft heele bundels verzameld met:
+
+
+</p>
+<div class="blockquote">
+<p>&#8220;Berichten over alles wat bij &#8217;t Volk Niet is zooals het wezen moest, en toch&#8212; D&aacute;t hoop ik!&#8212;eenmaal anders wezen zal.&#8221;</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Zij wijst erop, evenals <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> in I. 451, dat g&eacute;&eacute;n stand honger voorschrijft, en dat geen stand tot gebrek gedoemd kan zijn. Door hare onderzoekingen maakt
+ze ook kennis met Hanna, een naaistertje, die voor het moederlooze kindje <a id="d0e3526"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3526">177</a>]</span>van haar buurman Puf zorgt. Een hoveling weet Puf wijs te maken dat Hanna &#8217;s nachts heeren van &#8217;t hof ontvangt en hij vertelt
+&#8217;t verder: &#8217;t praatje over Hanna en graaf van Weert, moet dat over van Weert en de koningin in de wereld helpen. Maar Hanna
+wil de koningin niet offeren om eigen naam te redden. En als haar broeder en de koningin, die haar incognito bezocht, er op
+aandringen dat ze voor eigen goeden naam zal zorgen, weigert ze met gloed. En als dan een hoveling als lakei verkleed haar
+komt raden bij den koning een klacht in te dienen, daar er getuigen zijn, dat van Weert dien nacht op Louise&#8217;s rust had doorgebracht,
+doorziet Louise de intrige en de afstraffing volgt.
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p176.gif" alt="Gedeelte van een brief van E. DOUWES DEKKER aan Mr. J. N. v. HALL, uit Wiesbaden, 2 Nov. 1874" width="502" height="720"><p class="figureHead">Gedeelte van een brief van E. DOUWES DEKKER aan Mr. J. N. v. HALL, uit Wiesbaden, 2 Nov. 1874</p>
+<p>(Multatuli-Museum, Amsterdam)</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p177.gif" alt="Vervolg brief van E. DOUWES DEKKER aan Mr. J. N. v. HALL." width="469" height="720"></div><p>
+
+
+
+</p>
+<p>Er zit spanning en gang in het stuk, maar karakterontwikkeling ontbreekt. Het is een tendenz-stuk om de leugen der liberale
+en behoudende politiek op de kaak te stellen, om zielenadel boven den armzaligen, intrigeerenden hofadel te verheffen, om
+ware vorstelijkheid over een in futiliteiten opgaand koningschap te doen zegepralen.
+
+</p>
+<p>Het zijn dezelfde gedachten, elders pakkender reeds uitgesproken, die nu in dramatischen vorm gegeven worden. Evenmin als
+in <i>De Bruid daarboven</i> heeft <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> hier een eigen vorm voor zijn gedachten gevonden: toen zweefden hem tooneelstukken van Kotzebue e. d. voor den geest, nu
+werkt hij in den trant van het verhevener historische drama met zijn gebonden stijl.
+<a id="d0e3548"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3548">178</a>]</span></p>
+<p>In <i>Vorstenschool</i> heeft <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> weer een zijner dichtproeven opgenomen: nl. het vers over po&euml;zie, waarvan de eerste regel luidt:
+
+</p>
+<p>Daar is een kracht, uit hooger kracht gesproten...
+
+</p>
+<p>Dit gedicht is door en door rhetorisch, onzuiver in zijn beeldspraak, en onwaar in de voorstelling; want in <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span>&#8217;s mond is het gewagen van de klanken van &#8217;t suizend loof, dat &#8220;opwekt om te bidden en te danken&#8221; een dichterlijke leugen.
+Evenals de gedichten van Bilderdijk en Da Costa wordt ook dit vers van <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> gedragen door pathos en rythme.
+
+</p>
+<p>Multatuli laat Hanna dan ook een loopje nemen met dit vers: &#8220;Hij noemt de dingen heel anders dan ze zijn of heeten&#8221;.&#8212;&#8220;Maar
+me dunkt, men hoeft de dingen niet zoo op te sieren. Dat is onnoodig werk, want ja is ja, en neen is neen, niet waar, en daarmee
+uit!&#8221;
+
+</p>
+<p>Po&euml;zie is wel geen leugen, maar toch ook niet flinke ronde waarheid, oordeelt Hanna. De ontroering roept later in haar het
+gevoel voor po&euml;zie wakker en ze heeft den goeden smaak slechts enkele sobere woorden uit Alberts vers aan te halen: ware po&euml;zie
+kan al dien rhetorischen omhaal missen. <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> staat blijkbaar sceptisch tegenover zijn eigen dichterlijke proeve!
+
+</p>
+<p>Het heeft groote moeite gekost <i>Vorstenschool</i> opgevoerd te krijgen: geen enkel tooneelgezelschap durfde het aan, men vreesde, dat &#8217;t als <a id="d0e3579"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3579">179</a>]</span>kritiek op den koning kwalijk zou worden genomen, &#8217;t Was nog kort geleden, dat Busken Huet de Gidsredactie had moeten verlaten
+omdat hij de koningin en de hofdames sprekende had ingevoerd om een almanakje af te kammen! Het is aan het kordate optreden
+van Mina Kruseman gelukt <i>Vorstenschool</i> opgevoerd te krijgen. Door haar optreden tegen kritiek en journalistiek had zij het publiek op haar hand weten te krijgen
+in haar strijd om het tooneel te verheffen en Holland wakker te schudden. Als directeuren van tooneelgezelschappen haar mooie
+aanbiedingen doen voor een contract, stelt ze als voorwaarde, dat ze alleen in Vorstenschool als eerste rol zal optreden.
+In den zomer van 1874 teekent ze haar contract met Legras, Van Zuylen en Haspels. Een enthousiaste brief schrijft ze aan haar
+vrienden in Wiesbaden en ze vraagt wat Dekkers eischen zijn als auteur. Hij wil echter de opvoering van een Hollandsch stuk
+niet drukken door tanti&egrave;me voor den schrijver. Toch weet Mina Kruseman hem te bepraten honorarium aan te nemen en ze weet
+het ook te bedingen evenals een uitnoodiging om de repetities bij te wonen.
+
+</p>
+<p>Tragisch is het conflict geworden tusschen den schrijver en de actrice bij de repetities: het begint met een verwijt per brief,
+dat zij door &#402; 200.&#8212; honorarium voor zichzelf, de speelster van Hanna&#8217;s rol en den auteur te bedingen, <i>Vorstenschool</i> <a id="d0e3589"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3589">180</a>]</span>zal smoren. &#8220;Mij ware &#8217;t aangenamer (en vooral nuttiger!) indien <i>Vorstenschool</i> op meer gewone condities <i>of in &#8217;t geheel niet gespeeld</i> ware!&#8221; Het komt tot een finale breuk tusschen Mina en Douwes Dekker; en hij gaat zelfs zoover het spel van Mina Kruseman
+openlijk te veroordeelen, terwijl zij de eenige was, aan wie de opvoering te danken is geweest.
+
+</p>
+<p>Ondanks deze onaangenaamheden is de opvoering een groot succes geweest. Multatuli is op het tooneel gehuldigd en ook in de
+volgende jaren heeft hij geregeld eenige maanden in Holland doorgebracht om lezingen te geven. Nu deze door den tooneeldirecteur
+Haspels georganiseerd werden, was het succes groot. Zoo heeft de opvoering van <i>Vorstenschool</i> direct en indirect den persoonlijken invloed van den grooten schrijver op ons volk versterkt.
+
+
+<a id="d0e3602"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3602">181</a>]</span></p>
+</div>
+<div id="d0e3603" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">MILLIOENENSTUDI&Euml;N</h2>
+<p>De <i>Millioenenstudi&euml;n</i> verschenen in 1870 als feuilleton in het Dagblad <i>Het Noorden</i>. Daar de lezers er niets van begrepen werd het feuilleton gestaakt; in 1873 werd het werk eerst voltooid.
+
+</p>
+<p>Het vlijmend sarcasme, de bitterheid en de opstandigheid van <i>Minnebrieven</i> en <i>Ide&euml;n</i> is hier gelouterd tot den waren humor. Deze zuiverder meer bezonken stemming openbaart zich in meerdere luchtigheid van vorm,
+in rijkere fantasie, in wondere fijnheid en vrijheid van inkleeding. Er is geen uitgesproken strekking in, &#8217;t is geen strijdschrift:
+&#8217;t is alsof <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> met een fijnen glimlach op eigen streven neerziet, of hij in de onvermijdelijkheid zijner teleurstellingen berust.
+
+</p>
+<p>Geestig gevonden is het begin:
+
+
+</p>
+<p>&#8220;Ik <span id="d0e3629" class="corr" title="Bron: schrijf">schryf</span> ditmaal niet voor burgerlui. Zelfs prinsen en genien wier inkomen iets minder mocht bedragen dan &#8217;n zak guldens per uur,
+worden beleefd&#8212;of des-noods onbeleefd&#8212;verzocht zich niet met myn <span id="d0e3632" class="corr" title="Bron: geschrijf">geschryf</span> te bemoeien. Willen zy zich beteren... <i lang="fr">&agrave; la bonne heure!</i>
+<a id="d0e3638"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3638">182</a>]</span></p>
+<p><i lang="fr">A tout p&eacute;ch&eacute; mis&eacute;ricorde</i>, maar eerst... beterschap.
+
+</p>
+<p>&#8220;Ik wil ook burgerlui of arme vorsten en verkeerdgeborenen in de gelegenheid stellen deeltenemen aan myn feuilleton, door
+hun den weg te wyzen die tot beterschap leidt, <i>i. e.</i> door hen millionairs te maken als anderen. Zoodra de allerarmste z&oacute;&oacute; rijk is, dat hy met z&#8217;n geld geen raad weet, mag ieder
+my lezen.
+
+</p>
+<p>Wie er tegen dien tijd zal broodbakken of schoenmaken, jazelfs hoe &#8220;<i>Het Noorden</i>&#8221; &#8217;t zal aanleggen om m&#8217;n feuilleton gezet en gedrukt te krygen... d&agrave;t weet ik niet. Maar m&#8217;n bekommering daarover is niet
+groot, omdat ik in m&#8217;n splinternieuwe funkti&euml;n van <i>richard</i>, me niet behoef intelaten met staathuishoudkunde. Dat is &#8217;n vak voor arme drommels.&#8221;
+
+
+</p>
+<p>Hij gaat aan zijn &#8220;lieve mede-rijken&#8221; de pasverworven schatten toonen, die hem voor een paar nachten ontsloten werden. Hij
+was n.l. door een luik in de ru&iuml;ne Sonnenberg gevallen en daar terecht gekomen in het rijk der Gnomen, waar Keizer Adolf van
+Nassau den schepter zwaait. Hier hoopt hij de kunst te leeren om aan de speeltafel millioenen te winnen en hij ontvouwt den
+keizer zijn hervormingsprogram, waarvoor hij die schatten noodig heeft.
+
+</p>
+<p>Deze wijst hem echter terecht over vele aardsche opvattingen, al erkent hij zelf nog niet lang genoeg <i>onder</i> de aarde te vertoeven <a id="d0e3663"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3663">183</a>]</span>om alle vooroordeelen te hebben overwonnen.
+
+</p>
+<p>Zij spreken over vorsten en volkeren: tegenover <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span>&#8217;s vorstenverguizing en volksbewierooking wijst Adolf op de slaafsheid der volkeren als keerzijde van vorstendwingelandij.
+Adolf kapittelt hem over zijn te groote royaliteit: en leert hem de nutteloosheid hiervan inzien. Aan het luchtige schetsje
+zijner ontmoetingen met het kellnerinnetje Staccata ligt een bittere ervaring ten grondslag: de edele idealist, die belangeloos
+geeft, wordt zelfs door de beweldadigde niet gewaardeerd: ze begrijpt beter, wie haar wil bedriegen, dan wie haar edelmoedig
+een verlies wil vergoeden.
+
+</p>
+<p>En onder den grond leert hij Logos kennen: Logos zonder wien niets tot stand komt en die ook met verbeteringen en hervormingen
+<i>den tijd</i> heeft. Wat Fancy hem voortoovert, zal Logos verwerkelijken, maar niet plotseling. &#8220;Maar is dan dichterlijkheid &#8217;n leugen,
+&eacute;&eacute;n leugen?
+
+</p>
+<p>&#8212;Zonder Logos, ja! Met Logos, neen!
+
+</p>
+<p>&#8212;Vervloekte fantasie!
+
+</p>
+<p>&#8212;Mens, laster Fancy niet! Ook in &#8217;t allerkleinste is ze machtig boven alles.&#8221;
+
+</p>
+<p>Harmonie, eenheid van verstand en verbeelding is de nieuwe gedachte door <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> gegrepen; zoo heeft hij in beginsel overwonnen de tegenstrijdigheid zijner wereldbeschouwing.
+
+</p>
+<p>Ook het onredelijke van zijn verlangen om met millioenen de wereld te verbeteren heeft <a id="d0e3688"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3688">184</a>]</span>hij ingezien. Hij ziet Logos aan het werk in de speelzaal, want &#8220;de alles beheerschende rede openbaart zich&#8212;gelijk overal!&#8212;op
+eerbiedwaardige wijze in de speelzaal&#8221;. En terwijl hij bij de Gnomen nieuwe wijsheid opdoet, eigen eenzijdigheden leert inzien,
+verwerft hij een redelijken kijk op de wereld in de speelzaal. De speelbank bedriegt niet: ze laat ieder de kans door Logos,
+door de noodzakelijkheid hem gegeven. Met fijne ironie brengt <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> zijn lezers aan het verstand dat het bij het zoogenaamde onzedelijke hazardspel heel wat eerlijker en oprechter toegaat,
+dan bij vele handelspraktijken, die zoogenaamd eerlijke en fatsoenlijke burgers zich veroorloven. Zoo schetst <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> een verzamelaar van Vieux-Delft en een deftig Amsterdams beursbezoeker, die hun schatten verwierven door zedelijk minderwaardige
+handelingen; zij staan met hun bedrog en leugen heel wat lager, dan wie een eerlijke kans aan de roulette wil wagen. En naast
+deze sarcastische schetsen ontbreekt ook het sentimenteele element niet: in Rouge-perd wordt &#8217;t vrouwtje geteekend, dat <i>moet</i> winnen om haar man te redden, en ze wint inderdaad!
+
+</p>
+<p>Deze losse schetsen boven den grond uit de speelzaal en onder-den-grond uit &#8217;t gnomenrijk vat <span class="abbr" title="Multatuli"><abbr title="Multatuli">M.</abbr></span> ten slotte samen in &eacute;&eacute;n tooneeltje, waar hij alle personen, die hij door zijn naakte voorstelling hunner zedelijke waarde
+beleedigde, <a id="d0e3704"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3704">185</a>]</span>laat opkomen, om hierover op te spelen: het is een soortgelijk motief om de eenheid in de speelsche verscheidenheid zijner
+<i>Millioenenstudi&euml;n</i> vast te leggen als het koortsvisioen uit de <i>Minnebrieven</i>. Maar de ware eenheid in de grillige, schijnbaar zoo onmethodische werken van Multatuli is Fancy, die nooit van Logos verlaten
+is.
+
+
+
+
+<a id="d0e3712"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3712">186</a>]</span></p>
+</div>
+<div id="d0e3713" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">BESLUIT.</h2>
+<p>Bij weinig schrijvers zijn leven en werken zoo nauw verbonden geweest als bij Multatuli. Hij heeft eigen persoonlijkheid,
+eigen streven, eigen innerlijk &eacute;n uiterlijk leven in het middelpunt zijner werken gesteld. Zijn leven heeft hij aan &#8217;t verwerkelijken
+en verkondigen zijner Ide&euml;n gewijd.
+
+</p>
+<p>In <i>Max Havelaar</i> (hoofdstuk 6) geeft hij een goedgelijkend, zij het eenigszins geflatteerd zelfportret. De grondtrekken van zijn karakter
+heeft hij zuiver getrokken: Een vat vol tegenstrijdigheden, scherp als een vlijm en zacht als een meisje; een geest, die &#8217;t
+hoogste en ingewikkeldste terstond vatte en de eenvoudigste zaak soms niet kon begrijpen; een geest, die beide kanten tegelijk
+zag en een buitengewone gave bezat, om wat hij niet door studie of waarneming kent, intu&iuml;tief te benaderen, en om &#8217;t geen
+hij weet kantig en scherp omlijnd weer te geven; scherp verstandelijk en gevoelig tot in &#8217;t weeke en sentimenteele toe. Deze
+tegenstrijdige eigenschappen komen scherp uit door het spontane zijner uitingen. Van aard <a id="d0e3723"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3723">187</a>]</span>was hij zacht, gevoelig, hulpvaardig, vol vroolijken humor; het leed van anderen te verzachten, hulpbehoevenden bij te staan,
+was hem een ware behoefte: een warm-voelend, spontaan mensch met een groote geestdrift voor recht en waarheid. Bij dezen nobelen
+aanleg kwam een groote eerzucht, en persoonlijke ijdelheid: maar een eerzucht en ijdelheid van hooger orde, daar ze gericht
+waren op de zegepraal van het goede. Doordrongen van het besef steeds de ware belangen der menschheid op het oog te hebben,
+beschouwde hij kritiek op zijn doen en laten eerder als een aanval op zijn ideaal, dan als een poging hem in zijn streven
+door goeden raad bij te staan.
+
+</p>
+<p>Hij heeft geen scheiding getrokken tusschen leven en ideaal, tusschen droom en werkelijkheid. Hij heeft in de praktijk van
+het leven uitgedragen, wat hem in zijn dichterdroomen als waarheid gold. Hij heeft ernst gemaakt met de overtuiging, dat het
+in dit leven om gerechtigheid gaat; de hoogste goederen der menschheid w&aacute;ren hem de hoogste: als kind, als jonge man droomt
+hij er van, als volwassene offert hij eigen belang op aan zijn levensideaal.
+
+</p>
+<p>Hij heeft in groote geestdrift het offer van Lebak gebracht, spontaan, zonder berekening. Zeer zeker is de harde levensstrijd
+hem bitter tegengevallen: in zijn na&iuml;veteit had hij op glorierijk herstel zijner carri&egrave;re gerekend, zoodra &#8217;t zij de <a id="d0e3729"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3729">188</a>]</span>Gouverneur-Generaal, &#8217;t zij de Hollandsche regeering zouden hebben ingezien, dat <i>hij</i> gelijk had, dat h&eacute;m en den inlander onrecht geschied was.
+
+</p>
+<p>De strijd voor recht en vrijheid is hem bitter tegengevallen, daar hij de menschheid naar zichzelf beoordeeld had: hij had
+zijn landgenooten even groot zedelijk enthousiasme, vrijheidsliefde, rechtvaardigheidsbesef en spontanen hervormingsdrang
+toegedicht, als in hem leefde.
+
+</p>
+<p>Zoo ondervindt hij teleurstelling op teleurstelling, grief op grief: hij wordt verbitterd. Dit roept niet altijd het nobelste
+in hem wakker: ook leelijke kanten van zijn karakter teekenen zich af. Maar krachtig blijft in alle ontbering, leed en teleurstelling
+zijn idealisme. Zijn tijdgenooten veroordeelden zijn excentriciteiten: &#8217;t was voor een gemiddelden Hollander om van te rillen,
+dat een man, die uit armoede schulden maakt zijn weinige contanten herhaaldelijk gebruikt om nijpenden nood die zich op zijn
+weg vertoont, te lenigen. Zeer zeker is het onpractisch tot in &#8217;t liefdelooze toe om aan een oude bedelares de &#402; 25 te geven,
+die hij juist aan Tine zou verzenden, die in Brussel met hare kinderen gebrek leed.
+
+</p>
+<p>Maar een practisch, berekenend mensch, die met bestaande toestanden rekening houdt, zal uit puur idealisme geen goede positie
+met recht op goed pensioen weggooien. Zoo heeft hij <a id="d0e3740"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3740">189</a>]</span>ontegenzeggelijk naastbijliggende plichten verwaarloosd: hij heeft vrouw en kinderen aan zijn ideaal geofferd. Maar ook <i>eigen levensgeluk</i> heeft hij geofferd. En zijn vrouw heeft in zijn enthousiasme gedeeld, zij heeft zijn offer goedgekeurd.
+
+</p>
+<p>In het Holland van &plusmn; 1860 was het gezin het hoogste, zorg voor vrouw en kinderen het heiligste. Het godsdienstig geloof dier
+generaties was een beeld van het ideale gezinsleven. Iemand die hoogere plichten wilde laten gelden, plichten tegenover de
+menschheid, beschouwde <i>men</i> &ograve;f als slecht &ograve;f als gek. En door zijn vrije idee&euml;n over huwelijk en zedelijkheid, zijn minachting voor &#8220;principes&#8221;, zijn
+aanvallen op den godsdienst, waren velen overtuigd van zijn minderwaardigheid. Want dat is de excentriciteit bij uitnemendheid,
+het ideaal als richtsnoer van &#8217;t leven te kiezen, om liever schipbreuk te lijden dan te schipperen, om de groote doeleinden
+te zien en de kleine te miskennen.
+
+</p>
+<p>Hij heeft in droomen en visioenen geleefd, wier verwerkelijking hij aanstaande achtte: telkens meent hij dat het lukken zal&#8212;en
+dan volgt weer de ontnuchtering die bitter maakt. Hij wilde tastbare hervormingen en verbeteringen invoeren: hij wilde een
+Napoleon zijn. Eerst na jaren heeft hij ingezien, dat hij een Rousseau was: dat Fancy hem niet met de <a id="d0e3752"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3752">190</a>]</span>macht van het geld, maar met de macht der Idee had toegerust. En gedachten, idee&euml;n werken langzaam door.
+
+</p>
+<p>Multatuli was z&oacute;&oacute; verdiept in zijn levensdroom, dat hij in het practische leven telkens mistast: ook al door zijn groote impulsiviteit.
+Hij leeft alleen in het oogenblik!
+
+</p>
+<p>Een groote onevenredigheid tusschen levensdroom en levenspraktijk, is niet te miskennen. Deze is mede de grond van zijn mislukt
+gezinsleven, zijn armoedig boh&ecirc;me-bestaan, zijn gebroken carri&egrave;re, zijn geschokt evenwicht.
+
+</p>
+<p>Eenzijdige vereerders zien alleen zijn edel streven als grond van zijn levensoffer en van zijn geniale scheppingen, zijn bestrijders
+en bedillers geven uitsluitend acht op zijn tekortkomingen tegenover zijn gezin en zijn schuldeischers, zij laken zijn onbekookte
+en onberedeneerde uitvallen, zij wijzen er op dat zijne daden niet op de hoogte staan zijner woorden.
+
+</p>
+<p>Vereerders en bestrijders zien beiden maar een kant van dezen tegenstrijdigen &egrave;n daardoor ook veelzijdigen mensch. Hij was
+niet evenwichtig; zijn gestel &egrave;n de omstandigheden zijn hiervan de oorzaak. Een karakter in den hoogsten zin des woords was
+hij niet, maar wel een mensch met nobelen aanleg en nobele impulsies, wien zijn idealen meer waard waren dan aanzien en voordeel.
+
+</p>
+<p>Dat waarheid en gerechtigheid &#8217;t hoogste <a id="d0e3764"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3764">191</a>]</span>waren, was geen fraze in zijn mond. Dit heeft den stempel van waarachtigheid gedrukt op zijn levenswerk.
+
+</p>
+<p>Al heeft hij in zijn levensgedragingen de hoogere eenheid van droom en werkelijkheid niet verwezenlijkt, in zijn boeken heeft
+hij deze doen <i>leven</i>, en z&oacute;&oacute; doen leven, dat hij een der groote bevrijders is geworden van het maatschappelijke en geestelijke leven van zijn
+volk.
+
+
+
+
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="back"><a id="d0e3772"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3772">192</a>]</span><div id="d0e3773" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e3773">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">INHOUD.</h2>
+<ul>
+<li><span class="smallcaps"><a href="#d0e141">Inleiding</a></span> 5
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps"><a href="#d0e193">Jeugd en Kinderdroomen</a></span> 10
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps"><a href="#d0e401">Indische Leerjaren (1838&#8211;1845)</a></span> 25
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps"><a href="#d0e724">Verloving en Huwelijksjaren in Indi&euml;</a></span> 48
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps"><a href="#d0e798">Verlof in Holland</a></span> 56
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps"><a href="#d0e869">De daad van Lebak</a></span> 62
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps"><a href="#d0e1179">De Max Havelaar</a></span> 76
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps"><a href="#d0e1593">De Minnebrieven</a></span> 97
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps"><a href="#d0e2021">Het tweede Huwelijk</a></span> 118
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps"><a href="#d0e2321">Multatuli als Denker en Hervormer</a></span> 130
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps"><a href="#d0e3155">De Geschiedenis van Wouter Pieterse</a></span> 158
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps"><a href="#d0e3486">Vorstenschool</a></span> 175
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps"><a href="#d0e3603">Millioenenstudi&euml;n</a></span> 181
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps"><a href="#d0e3713">Besluit</a></span> 186
+</li>
+</ul>
+<p><i>Het recht van reproductie der afbeeldingen en handschriften door den uitgever streng voorbehouden.</i>
+
+
+
+
+
+</p>
+<div class="transcribernote">
+<h2>Colofon</h2>
+<h3>Beschikbaarheid</h3>
+<p>Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het
+kopi&euml;ren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a href="http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p>Dit eBoek is geproduceerd door Jeroen Hellingman en het on-line gedistribueerd correctie team op <a href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<p lang="en">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give
+it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at <a href="http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p lang="en">This eBook is produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at <a href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<h3>Codering</h3>
+<p>Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde
+van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn
+gemarkeerd met het corr-element.
+
+</p>
+<p>Hoewel in het origineel laag liggende aanhalingstekens openen gebruikt, zijn deze in dit bestand gecodeerd met &#8220;. Geneste
+dubbele aanhalingstekens zijn stilzwijgend veranderd in enkele aanhalingstekens.
+
+</p>
+<h3>Documentgeschiedenis</h3>
+<ul>
+<li>16-SEP-2007 begonnen.
+
+</li>
+</ul>
+<h3>Verbeteringen</h3>
+<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
+<table width="75%">
+<tr>
+<th>Plaats</th>
+<th>Bron</th>
+<th>Verbetering</th>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%">Bladzijde</td>
+<td width="40%">GEILLUSTREERD</td>
+<td width="40%">GE&Iuml;LLUSTREERD</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e276">Bladzijde 17</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8221;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e295">Bladzijde 18</a></td>
+<td width="40%">,</td>
+<td width="40%">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e303">Bladzijde 19</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e307">Bladzijde 19</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e311">Bladzijde 19</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e315">Bladzijde 19</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e319">Bladzijde 19</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e568">Bladzijde 38</a></td>
+<td width="40%">&#8221;</td>
+<td width="40%">
+[<i>Verwijderd</i>]
+
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e588">Bladzijde 39</a></td>
+<td width="40%">gounerneur</td>
+<td width="40%">gouverneur</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e629">Bladzijde 42</a></td>
+<td width="40%">ln</td>
+<td width="40%">in</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e654">Bladzijde 44</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e658">Bladzijde 44</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e662">Bladzijde 44</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e666">Bladzijde 44</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e670">Bladzijde 44</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e674">Bladzijde 44</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e678">Bladzijde 44</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e686">Bladzijde 45</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e690">Bladzijde 45</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e693">Bladzijde 45</a></td>
+<td width="40%">my</td>
+<td width="40%">mij</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e750">Bladzijde 50</a></td>
+<td width="40%">non-actiet</td>
+<td width="40%">non-actief</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e765">Bladzijde 51</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8221;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e808">Bladzijde 56</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e812">Bladzijde 56</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e817">Bladzijde 57</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e821">Bladzijde 57</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e825">Bladzijde 57</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e857">Bladzijde 60</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8221;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e925">Bladzijde 65</a></td>
+<td width="40%">Tjandjor</td>
+<td width="40%">Tjanjor</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1016">Bladzijde 67</a></td>
+<td width="40%">Tjandjor</td>
+<td width="40%">Tjanjor</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1107">Bladzijde 71</a></td>
+<td width="40%">,</td>
+<td width="40%">
+[<i>Verwijderd</i>]
+
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1193">Bladzijde 76</a></td>
+<td width="40%">concureerde</td>
+<td width="40%">concurreerde</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1317">Bladzijde 85</a></td>
+<td width="40%">versloorde</td>
+<td width="40%">verstoorde</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1350">Bladzijde 86</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8217;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1354">Bladzijde 86</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1373">Bladzijde 87</a></td>
+<td width="40%">,</td>
+<td width="40%">
+[<i>Verwijderd</i>]
+
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1542">Bladzijde 96</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1607">Bladzijde 97</a></td>
+<td width="40%">Saidjah&#8217;s</td>
+<td width="40%">Sa&iuml;djah&#8217;s</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1703">Bladzijde 100</a></td>
+<td width="40%">beschaamt</td>
+<td width="40%">beschaamd</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1729">Bladzijde 101</a></td>
+<td width="40%">amoreus</td>
+<td width="40%">amoureus</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1781">Bladzijde 105</a></td>
+<td width="40%">eu</td>
+<td width="40%">en</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2316">Bladzijde </a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2374">Bladzijde 131</a></td>
+<td width="40%">van van</td>
+<td width="40%">van</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2408">Bladzijde 132</a></td>
+<td width="40%">goddienerij</td>
+<td width="40%">goddienery</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2413">Bladzijde 132</a></td>
+<td width="40%">dikwijls</td>
+<td width="40%">dikwyls</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2416">Bladzijde 132</a></td>
+<td width="40%">zij</td>
+<td width="40%">zy</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2436">Bladzijde 133</a></td>
+<td width="40%">dadelijk</td>
+<td width="40%">dadelyk</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2493">Bladzijde 135</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2523">Bladzijde 136</a></td>
+<td width="40%">goddienerij</td>
+<td width="40%">goddienery</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2582">Bladzijde 138</a></td>
+<td width="40%">Hij</td>
+<td width="40%">Hy</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2588">Bladzijde 139</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2594">Bladzijde 139</a></td>
+<td width="40%">onverbreekbre</td>
+<td width="40%">onverbreekbare</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2609">Bladzijde 140</a></td>
+<td width="40%">blijven</td>
+<td width="40%">blyven</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2630">Bladzijde 141</a></td>
+<td width="40%">zijn</td>
+<td width="40%">zyn</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2740">Bladzijde 145</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2777">Bladzijde 145</a></td>
+<td width="40%">zij</td>
+<td width="40%">zy</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2796">Bladzijde 145</a></td>
+<td width="40%">behoorlijk</td>
+<td width="40%">behoorlyk</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2861">Bladzijde 146</a></td>
+<td width="40%">Zeven-achste</td>
+<td width="40%">Zeven-achtste</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2881">Bladzijde 147</a></td>
+<td width="40%">wyzen</td>
+<td width="40%">wijzen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2911">Bladzijde 148</a></td>
+<td width="40%">verschijnsel</td>
+<td width="40%">verschynsel</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2962">Bladzijde 150</a></td>
+<td width="40%">behoorlijk</td>
+<td width="40%">behoorlyk</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2970">Bladzijde 150</a></td>
+<td width="40%">Matheus</td>
+<td width="40%">Mattheus</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3058">Bladzijde 153</a></td>
+<td width="40%">bewijs</td>
+<td width="40%">bewys</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3085">Bladzijde 154</a></td>
+<td width="40%">onderwijzers</td>
+<td width="40%">onderwyzers</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3104">Bladzijde 155</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8221;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3111">Bladzijde 155</a></td>
+<td width="40%">zijn</td>
+<td width="40%">zyn</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3234">Bladzijde 160</a></td>
+<td width="40%">N&iuml;eder-Ingelheim</td>
+<td width="40%">Nieder-Ingelheim</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3288">Bladzijde 164</a></td>
+<td width="40%">Hij</td>
+<td width="40%">Hy</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3321">Bladzijde 167</a></td>
+<td width="40%">belangrijk</td>
+<td width="40%">belangryk</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3325">Bladzijde 167</a></td>
+<td width="40%">hij</td>
+<td width="40%">hy</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3330">Bladzijde 167</a></td>
+<td width="40%">gedeeltelijk</td>
+<td width="40%">gedeeltelyk</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3333">Bladzijde 167</a></td>
+<td width="40%">Hij</td>
+<td width="40%">Hy</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3337">Bladzijde 167</a></td>
+<td width="40%">twijfel</td>
+<td width="40%">twyfel</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3345">Bladzijde 168</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3348">Bladzijde 168</a></td>
+<td width="40%">zijn</td>
+<td width="40%">zyn</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3355">Bladzijde 168</a></td>
+<td width="40%">twijfel</td>
+<td width="40%">twyfel</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3358">Bladzijde 168</a></td>
+<td width="40%">Hij</td>
+<td width="40%">Hy</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3361">Bladzijde 168</a></td>
+<td width="40%">mogelijkheid</td>
+<td width="40%">mogelykheid</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3367">Bladzijde 168</a></td>
+<td width="40%">bij</td>
+<td width="40%">by</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3629">Bladzijde 181</a></td>
+<td width="40%">schrijf</td>
+<td width="40%">schryf</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e3632">Bladzijde 181</a></td>
+<td width="40%">geschrijf</td>
+<td width="40%">geschryf</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+</div>
+</div>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Multatuli, by J. Van den Bergh van Eysinga
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MULTATULI ***
+
+***** This file should be named 22640-h.htm or 22640-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/2/2/6/4/22640/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/22640-h/images/front.jpg b/22640-h/images/front.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b79f89a
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/front.jpg
diff --git a/22640-h/images/p000.jpg b/22640-h/images/p000.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a7e5a8d
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p000.jpg
diff --git a/22640-h/images/p008.gif b/22640-h/images/p008.gif
new file mode 100644
index 0000000..5d3b27e
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p008.gif
diff --git a/22640-h/images/p014.jpg b/22640-h/images/p014.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a2e15da
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p014.jpg
diff --git a/22640-h/images/p015.jpg b/22640-h/images/p015.jpg
new file mode 100644
index 0000000..71f4669
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p015.jpg
diff --git a/22640-h/images/p048.jpg b/22640-h/images/p048.jpg
new file mode 100644
index 0000000..d645697
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p048.jpg
diff --git a/22640-h/images/p049.jpg b/22640-h/images/p049.jpg
new file mode 100644
index 0000000..61fe150
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p049.jpg
diff --git a/22640-h/images/p064.jpg b/22640-h/images/p064.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fdf5d24
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p064.jpg
diff --git a/22640-h/images/p065.jpg b/22640-h/images/p065.jpg
new file mode 100644
index 0000000..78fb624
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p065.jpg
diff --git a/22640-h/images/p096.jpg b/22640-h/images/p096.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2c18d5f
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p096.jpg
diff --git a/22640-h/images/p097.jpg b/22640-h/images/p097.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fa60f7f
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p097.jpg
diff --git a/22640-h/images/p112.jpg b/22640-h/images/p112.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8e17491
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p112.jpg
diff --git a/22640-h/images/p113.jpg b/22640-h/images/p113.jpg
new file mode 100644
index 0000000..02e9735
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p113.jpg
diff --git a/22640-h/images/p144.jpg b/22640-h/images/p144.jpg
new file mode 100644
index 0000000..9e16458
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p144.jpg
diff --git a/22640-h/images/p145.jpg b/22640-h/images/p145.jpg
new file mode 100644
index 0000000..414e01e
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p145.jpg
diff --git a/22640-h/images/p160.jpg b/22640-h/images/p160.jpg
new file mode 100644
index 0000000..35a34e3
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p160.jpg
diff --git a/22640-h/images/p161.jpg b/22640-h/images/p161.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4beed94
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p161.jpg
diff --git a/22640-h/images/p176.gif b/22640-h/images/p176.gif
new file mode 100644
index 0000000..9c3abfe
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p176.gif
diff --git a/22640-h/images/p177.gif b/22640-h/images/p177.gif
new file mode 100644
index 0000000..abefdd7
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/p177.gif
diff --git a/22640-h/images/titlepage.gif b/22640-h/images/titlepage.gif
new file mode 100644
index 0000000..09c012c
--- /dev/null
+++ b/22640-h/images/titlepage.gif
diff --git a/22640-page-images/f001.png b/22640-page-images/f001.png
new file mode 100644
index 0000000..3307756
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/f001.png
diff --git a/22640-page-images/f002.png b/22640-page-images/f002.png
new file mode 100644
index 0000000..d838c87
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/f002.png
diff --git a/22640-page-images/f003.png b/22640-page-images/f003.png
new file mode 100644
index 0000000..2a6587c
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/f003.png
diff --git a/22640-page-images/f004.png b/22640-page-images/f004.png
new file mode 100644
index 0000000..3890e5f
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/f004.png
diff --git a/22640-page-images/p005.png b/22640-page-images/p005.png
new file mode 100644
index 0000000..87e4839
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p005.png
diff --git a/22640-page-images/p006.png b/22640-page-images/p006.png
new file mode 100644
index 0000000..fc182c8
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p006.png
diff --git a/22640-page-images/p007.png b/22640-page-images/p007.png
new file mode 100644
index 0000000..c8e1419
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p007.png
diff --git a/22640-page-images/p008-insert.png b/22640-page-images/p008-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..8dac773
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p008-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p008.png b/22640-page-images/p008.png
new file mode 100644
index 0000000..7c13841
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p008.png
diff --git a/22640-page-images/p009.png b/22640-page-images/p009.png
new file mode 100644
index 0000000..1d03945
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p009.png
diff --git a/22640-page-images/p010.png b/22640-page-images/p010.png
new file mode 100644
index 0000000..383d875
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p010.png
diff --git a/22640-page-images/p011.png b/22640-page-images/p011.png
new file mode 100644
index 0000000..ab06775
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p011.png
diff --git a/22640-page-images/p012.png b/22640-page-images/p012.png
new file mode 100644
index 0000000..69a7ad9
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p012.png
diff --git a/22640-page-images/p013.png b/22640-page-images/p013.png
new file mode 100644
index 0000000..0fd122c
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p013.png
diff --git a/22640-page-images/p014.png b/22640-page-images/p014.png
new file mode 100644
index 0000000..559aee4
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p014.png
diff --git a/22640-page-images/p014a-insert.png b/22640-page-images/p014a-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..45b1b55
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p014a-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p014b-insert.png b/22640-page-images/p014b-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..cbcfb48
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p014b-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p015.png b/22640-page-images/p015.png
new file mode 100644
index 0000000..c488785
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p015.png
diff --git a/22640-page-images/p016.png b/22640-page-images/p016.png
new file mode 100644
index 0000000..083cf09
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p016.png
diff --git a/22640-page-images/p017.png b/22640-page-images/p017.png
new file mode 100644
index 0000000..9a2adc4
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p017.png
diff --git a/22640-page-images/p018.png b/22640-page-images/p018.png
new file mode 100644
index 0000000..fd73c33
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p018.png
diff --git a/22640-page-images/p019.png b/22640-page-images/p019.png
new file mode 100644
index 0000000..3227ac3
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p019.png
diff --git a/22640-page-images/p020.png b/22640-page-images/p020.png
new file mode 100644
index 0000000..0d7d6a7
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p020.png
diff --git a/22640-page-images/p021.png b/22640-page-images/p021.png
new file mode 100644
index 0000000..9d45cde
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p021.png
diff --git a/22640-page-images/p022.png b/22640-page-images/p022.png
new file mode 100644
index 0000000..813589c
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p022.png
diff --git a/22640-page-images/p023.png b/22640-page-images/p023.png
new file mode 100644
index 0000000..74a2ec1
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p023.png
diff --git a/22640-page-images/p024.png b/22640-page-images/p024.png
new file mode 100644
index 0000000..b50a074
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p024.png
diff --git a/22640-page-images/p025.png b/22640-page-images/p025.png
new file mode 100644
index 0000000..689632a
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p025.png
diff --git a/22640-page-images/p026.png b/22640-page-images/p026.png
new file mode 100644
index 0000000..ebf97b9
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p026.png
diff --git a/22640-page-images/p027.png b/22640-page-images/p027.png
new file mode 100644
index 0000000..7ae2dcb
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p027.png
diff --git a/22640-page-images/p028.png b/22640-page-images/p028.png
new file mode 100644
index 0000000..93f6e1b
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p028.png
diff --git a/22640-page-images/p029.png b/22640-page-images/p029.png
new file mode 100644
index 0000000..1ff95fb
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p029.png
diff --git a/22640-page-images/p030.png b/22640-page-images/p030.png
new file mode 100644
index 0000000..10cbb21
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p030.png
diff --git a/22640-page-images/p031.png b/22640-page-images/p031.png
new file mode 100644
index 0000000..24ba992
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p031.png
diff --git a/22640-page-images/p032.png b/22640-page-images/p032.png
new file mode 100644
index 0000000..4706235
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p032.png
diff --git a/22640-page-images/p033.png b/22640-page-images/p033.png
new file mode 100644
index 0000000..7fbbb92
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p033.png
diff --git a/22640-page-images/p034.png b/22640-page-images/p034.png
new file mode 100644
index 0000000..c924925
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p034.png
diff --git a/22640-page-images/p035.png b/22640-page-images/p035.png
new file mode 100644
index 0000000..1b7d061
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p035.png
diff --git a/22640-page-images/p036.png b/22640-page-images/p036.png
new file mode 100644
index 0000000..6987eba
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p036.png
diff --git a/22640-page-images/p037.png b/22640-page-images/p037.png
new file mode 100644
index 0000000..47c49bb
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p037.png
diff --git a/22640-page-images/p038.png b/22640-page-images/p038.png
new file mode 100644
index 0000000..2e72b9a
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p038.png
diff --git a/22640-page-images/p039.png b/22640-page-images/p039.png
new file mode 100644
index 0000000..88458e9
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p039.png
diff --git a/22640-page-images/p040.png b/22640-page-images/p040.png
new file mode 100644
index 0000000..3356c4c
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p040.png
diff --git a/22640-page-images/p041.png b/22640-page-images/p041.png
new file mode 100644
index 0000000..4dc67ee
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p041.png
diff --git a/22640-page-images/p042.png b/22640-page-images/p042.png
new file mode 100644
index 0000000..3949364
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p042.png
diff --git a/22640-page-images/p043.png b/22640-page-images/p043.png
new file mode 100644
index 0000000..8665693
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p043.png
diff --git a/22640-page-images/p044.png b/22640-page-images/p044.png
new file mode 100644
index 0000000..9adf21d
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p044.png
diff --git a/22640-page-images/p045.png b/22640-page-images/p045.png
new file mode 100644
index 0000000..221688c
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p045.png
diff --git a/22640-page-images/p046.png b/22640-page-images/p046.png
new file mode 100644
index 0000000..77c5d4a
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p046.png
diff --git a/22640-page-images/p047.png b/22640-page-images/p047.png
new file mode 100644
index 0000000..e74479e
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p047.png
diff --git a/22640-page-images/p048.png b/22640-page-images/p048.png
new file mode 100644
index 0000000..dd1f34f
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p048.png
diff --git a/22640-page-images/p048a-insert.png b/22640-page-images/p048a-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..872a844
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p048a-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p048b-insert.png b/22640-page-images/p048b-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..842d0c6
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p048b-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p049.png b/22640-page-images/p049.png
new file mode 100644
index 0000000..1398505
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p049.png
diff --git a/22640-page-images/p050.png b/22640-page-images/p050.png
new file mode 100644
index 0000000..0469f03
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p050.png
diff --git a/22640-page-images/p051.png b/22640-page-images/p051.png
new file mode 100644
index 0000000..fbc1f92
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p051.png
diff --git a/22640-page-images/p052.png b/22640-page-images/p052.png
new file mode 100644
index 0000000..99706af
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p052.png
diff --git a/22640-page-images/p053.png b/22640-page-images/p053.png
new file mode 100644
index 0000000..59990f0
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p053.png
diff --git a/22640-page-images/p054.png b/22640-page-images/p054.png
new file mode 100644
index 0000000..2e442e2
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p054.png
diff --git a/22640-page-images/p055.png b/22640-page-images/p055.png
new file mode 100644
index 0000000..121b3af
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p055.png
diff --git a/22640-page-images/p056.png b/22640-page-images/p056.png
new file mode 100644
index 0000000..0e44733
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p056.png
diff --git a/22640-page-images/p057.png b/22640-page-images/p057.png
new file mode 100644
index 0000000..4417428
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p057.png
diff --git a/22640-page-images/p058.png b/22640-page-images/p058.png
new file mode 100644
index 0000000..eef5e10
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p058.png
diff --git a/22640-page-images/p059.png b/22640-page-images/p059.png
new file mode 100644
index 0000000..b8fba2a
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p059.png
diff --git a/22640-page-images/p060.png b/22640-page-images/p060.png
new file mode 100644
index 0000000..a67132a
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p060.png
diff --git a/22640-page-images/p061.png b/22640-page-images/p061.png
new file mode 100644
index 0000000..0360601
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p061.png
diff --git a/22640-page-images/p062.png b/22640-page-images/p062.png
new file mode 100644
index 0000000..9542f45
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p062.png
diff --git a/22640-page-images/p063.png b/22640-page-images/p063.png
new file mode 100644
index 0000000..e7b40dc
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p063.png
diff --git a/22640-page-images/p064.png b/22640-page-images/p064.png
new file mode 100644
index 0000000..c2d3bd4
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p064.png
diff --git a/22640-page-images/p064a-insert.png b/22640-page-images/p064a-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..bfc724f
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p064a-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p064b-insert.png b/22640-page-images/p064b-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..0f9cd24
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p064b-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p065.png b/22640-page-images/p065.png
new file mode 100644
index 0000000..8e11124
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p065.png
diff --git a/22640-page-images/p066.png b/22640-page-images/p066.png
new file mode 100644
index 0000000..c64e7f1
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p066.png
diff --git a/22640-page-images/p067.png b/22640-page-images/p067.png
new file mode 100644
index 0000000..cf705dc
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p067.png
diff --git a/22640-page-images/p068.png b/22640-page-images/p068.png
new file mode 100644
index 0000000..dda372e
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p068.png
diff --git a/22640-page-images/p069.png b/22640-page-images/p069.png
new file mode 100644
index 0000000..6303969
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p069.png
diff --git a/22640-page-images/p070.png b/22640-page-images/p070.png
new file mode 100644
index 0000000..0ab6834
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p070.png
diff --git a/22640-page-images/p071.png b/22640-page-images/p071.png
new file mode 100644
index 0000000..59aa171
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p071.png
diff --git a/22640-page-images/p072.png b/22640-page-images/p072.png
new file mode 100644
index 0000000..c072ed8
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p072.png
diff --git a/22640-page-images/p073.png b/22640-page-images/p073.png
new file mode 100644
index 0000000..1bc8acf
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p073.png
diff --git a/22640-page-images/p074.png b/22640-page-images/p074.png
new file mode 100644
index 0000000..99097f8
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p074.png
diff --git a/22640-page-images/p075.png b/22640-page-images/p075.png
new file mode 100644
index 0000000..253b587
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p075.png
diff --git a/22640-page-images/p076.png b/22640-page-images/p076.png
new file mode 100644
index 0000000..a927b2a
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p076.png
diff --git a/22640-page-images/p077.png b/22640-page-images/p077.png
new file mode 100644
index 0000000..bbf3287
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p077.png
diff --git a/22640-page-images/p078.png b/22640-page-images/p078.png
new file mode 100644
index 0000000..b2fb778
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p078.png
diff --git a/22640-page-images/p079.png b/22640-page-images/p079.png
new file mode 100644
index 0000000..fea933f
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p079.png
diff --git a/22640-page-images/p080.png b/22640-page-images/p080.png
new file mode 100644
index 0000000..357a3c1
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p080.png
diff --git a/22640-page-images/p081.png b/22640-page-images/p081.png
new file mode 100644
index 0000000..49cd09a
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p081.png
diff --git a/22640-page-images/p082.png b/22640-page-images/p082.png
new file mode 100644
index 0000000..836432b
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p082.png
diff --git a/22640-page-images/p083.png b/22640-page-images/p083.png
new file mode 100644
index 0000000..4a87f3e
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p083.png
diff --git a/22640-page-images/p084.png b/22640-page-images/p084.png
new file mode 100644
index 0000000..1de0114
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p084.png
diff --git a/22640-page-images/p085.png b/22640-page-images/p085.png
new file mode 100644
index 0000000..f2eea81
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p085.png
diff --git a/22640-page-images/p086.png b/22640-page-images/p086.png
new file mode 100644
index 0000000..113903e
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p086.png
diff --git a/22640-page-images/p087.png b/22640-page-images/p087.png
new file mode 100644
index 0000000..312cc86
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p087.png
diff --git a/22640-page-images/p088.png b/22640-page-images/p088.png
new file mode 100644
index 0000000..885bcdb
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p088.png
diff --git a/22640-page-images/p089.png b/22640-page-images/p089.png
new file mode 100644
index 0000000..199da02
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p089.png
diff --git a/22640-page-images/p090.png b/22640-page-images/p090.png
new file mode 100644
index 0000000..95cd1f4
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p090.png
diff --git a/22640-page-images/p091.png b/22640-page-images/p091.png
new file mode 100644
index 0000000..f7dfd8d
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p091.png
diff --git a/22640-page-images/p092.png b/22640-page-images/p092.png
new file mode 100644
index 0000000..3e17526
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p092.png
diff --git a/22640-page-images/p093.png b/22640-page-images/p093.png
new file mode 100644
index 0000000..f1d83d9
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p093.png
diff --git a/22640-page-images/p094.png b/22640-page-images/p094.png
new file mode 100644
index 0000000..8b04243
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p094.png
diff --git a/22640-page-images/p095.png b/22640-page-images/p095.png
new file mode 100644
index 0000000..9ed2ad7
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p095.png
diff --git a/22640-page-images/p096.png b/22640-page-images/p096.png
new file mode 100644
index 0000000..60b0525
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p096.png
diff --git a/22640-page-images/p096a-insert.png b/22640-page-images/p096a-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..6dc1793
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p096a-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p096b-insert.png b/22640-page-images/p096b-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..8d57b69
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p096b-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p097.png b/22640-page-images/p097.png
new file mode 100644
index 0000000..4d3b226
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p097.png
diff --git a/22640-page-images/p098.png b/22640-page-images/p098.png
new file mode 100644
index 0000000..b617cc8
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p098.png
diff --git a/22640-page-images/p099.png b/22640-page-images/p099.png
new file mode 100644
index 0000000..263e3ed
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p099.png
diff --git a/22640-page-images/p100.png b/22640-page-images/p100.png
new file mode 100644
index 0000000..5d2e9f2
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p100.png
diff --git a/22640-page-images/p101.png b/22640-page-images/p101.png
new file mode 100644
index 0000000..5ab2643
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p101.png
diff --git a/22640-page-images/p102.png b/22640-page-images/p102.png
new file mode 100644
index 0000000..ab3e13b
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p102.png
diff --git a/22640-page-images/p103.png b/22640-page-images/p103.png
new file mode 100644
index 0000000..4be44ab
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p103.png
diff --git a/22640-page-images/p104.png b/22640-page-images/p104.png
new file mode 100644
index 0000000..5eb3080
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p104.png
diff --git a/22640-page-images/p105.png b/22640-page-images/p105.png
new file mode 100644
index 0000000..056c234
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p105.png
diff --git a/22640-page-images/p106.png b/22640-page-images/p106.png
new file mode 100644
index 0000000..9e6e1ab
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p106.png
diff --git a/22640-page-images/p107.png b/22640-page-images/p107.png
new file mode 100644
index 0000000..c881e1e
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p107.png
diff --git a/22640-page-images/p108.png b/22640-page-images/p108.png
new file mode 100644
index 0000000..d5db279
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p108.png
diff --git a/22640-page-images/p109.png b/22640-page-images/p109.png
new file mode 100644
index 0000000..356b909
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p109.png
diff --git a/22640-page-images/p110.png b/22640-page-images/p110.png
new file mode 100644
index 0000000..229287d
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p110.png
diff --git a/22640-page-images/p111.png b/22640-page-images/p111.png
new file mode 100644
index 0000000..137833e
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p111.png
diff --git a/22640-page-images/p112.png b/22640-page-images/p112.png
new file mode 100644
index 0000000..68dc336
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p112.png
diff --git a/22640-page-images/p112a-insert.png b/22640-page-images/p112a-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..344fb14
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p112a-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p112b-insert.png b/22640-page-images/p112b-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..25334ef
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p112b-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p113.png b/22640-page-images/p113.png
new file mode 100644
index 0000000..00928b9
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p113.png
diff --git a/22640-page-images/p114.png b/22640-page-images/p114.png
new file mode 100644
index 0000000..d5f350c
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p114.png
diff --git a/22640-page-images/p115.png b/22640-page-images/p115.png
new file mode 100644
index 0000000..24b6b02
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p115.png
diff --git a/22640-page-images/p116.png b/22640-page-images/p116.png
new file mode 100644
index 0000000..4c8854f
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p116.png
diff --git a/22640-page-images/p117.png b/22640-page-images/p117.png
new file mode 100644
index 0000000..d4e2cf4
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p117.png
diff --git a/22640-page-images/p118.png b/22640-page-images/p118.png
new file mode 100644
index 0000000..055e42a
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p118.png
diff --git a/22640-page-images/p119.png b/22640-page-images/p119.png
new file mode 100644
index 0000000..255d10e
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p119.png
diff --git a/22640-page-images/p120.png b/22640-page-images/p120.png
new file mode 100644
index 0000000..c324a1d
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p120.png
diff --git a/22640-page-images/p121.png b/22640-page-images/p121.png
new file mode 100644
index 0000000..32c4300
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p121.png
diff --git a/22640-page-images/p122.png b/22640-page-images/p122.png
new file mode 100644
index 0000000..72c90af
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p122.png
diff --git a/22640-page-images/p123.png b/22640-page-images/p123.png
new file mode 100644
index 0000000..d704141
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p123.png
diff --git a/22640-page-images/p124.png b/22640-page-images/p124.png
new file mode 100644
index 0000000..4e6cd62
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p124.png
diff --git a/22640-page-images/p125.png b/22640-page-images/p125.png
new file mode 100644
index 0000000..c86b6bf
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p125.png
diff --git a/22640-page-images/p126.png b/22640-page-images/p126.png
new file mode 100644
index 0000000..d03d13f
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p126.png
diff --git a/22640-page-images/p127.png b/22640-page-images/p127.png
new file mode 100644
index 0000000..ec5d168
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p127.png
diff --git a/22640-page-images/p128.png b/22640-page-images/p128.png
new file mode 100644
index 0000000..2d6dddf
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p128.png
diff --git a/22640-page-images/p129.png b/22640-page-images/p129.png
new file mode 100644
index 0000000..6ea1ef2
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p129.png
diff --git a/22640-page-images/p130.png b/22640-page-images/p130.png
new file mode 100644
index 0000000..9ee8812
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p130.png
diff --git a/22640-page-images/p131.png b/22640-page-images/p131.png
new file mode 100644
index 0000000..f7f78a2
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p131.png
diff --git a/22640-page-images/p132.png b/22640-page-images/p132.png
new file mode 100644
index 0000000..85e3895
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p132.png
diff --git a/22640-page-images/p133.png b/22640-page-images/p133.png
new file mode 100644
index 0000000..c95fc06
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p133.png
diff --git a/22640-page-images/p134.png b/22640-page-images/p134.png
new file mode 100644
index 0000000..2d5504d
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p134.png
diff --git a/22640-page-images/p135.png b/22640-page-images/p135.png
new file mode 100644
index 0000000..cae6cea
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p135.png
diff --git a/22640-page-images/p136.png b/22640-page-images/p136.png
new file mode 100644
index 0000000..8a47ac9
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p136.png
diff --git a/22640-page-images/p136a-insert.png b/22640-page-images/p136a-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..34ae40b
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p136a-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p136b-insert.png b/22640-page-images/p136b-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..0a4ca0e
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p136b-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p136c-insert.png b/22640-page-images/p136c-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..1f1d8d4
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p136c-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p137.png b/22640-page-images/p137.png
new file mode 100644
index 0000000..59ddf6e
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p137.png
diff --git a/22640-page-images/p138.png b/22640-page-images/p138.png
new file mode 100644
index 0000000..cdf994b
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p138.png
diff --git a/22640-page-images/p139.png b/22640-page-images/p139.png
new file mode 100644
index 0000000..9973e71
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p139.png
diff --git a/22640-page-images/p140.png b/22640-page-images/p140.png
new file mode 100644
index 0000000..07a9822
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p140.png
diff --git a/22640-page-images/p141.png b/22640-page-images/p141.png
new file mode 100644
index 0000000..cbb1004
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p141.png
diff --git a/22640-page-images/p142.png b/22640-page-images/p142.png
new file mode 100644
index 0000000..4f35966
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p142.png
diff --git a/22640-page-images/p143.png b/22640-page-images/p143.png
new file mode 100644
index 0000000..5ba7498
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p143.png
diff --git a/22640-page-images/p144.png b/22640-page-images/p144.png
new file mode 100644
index 0000000..9dc84d8
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p144.png
diff --git a/22640-page-images/p144a-insert.png b/22640-page-images/p144a-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..e34dc93
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p144a-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p144b-insert.png b/22640-page-images/p144b-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..dea426e
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p144b-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p145.png b/22640-page-images/p145.png
new file mode 100644
index 0000000..21004cf
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p145.png
diff --git a/22640-page-images/p146.png b/22640-page-images/p146.png
new file mode 100644
index 0000000..beadc1b
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p146.png
diff --git a/22640-page-images/p147.png b/22640-page-images/p147.png
new file mode 100644
index 0000000..601ed19
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p147.png
diff --git a/22640-page-images/p148.png b/22640-page-images/p148.png
new file mode 100644
index 0000000..810bfe8
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p148.png
diff --git a/22640-page-images/p149.png b/22640-page-images/p149.png
new file mode 100644
index 0000000..8bbe53b
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p149.png
diff --git a/22640-page-images/p150.png b/22640-page-images/p150.png
new file mode 100644
index 0000000..dd9b9d7
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p150.png
diff --git a/22640-page-images/p151.png b/22640-page-images/p151.png
new file mode 100644
index 0000000..e17c45b
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p151.png
diff --git a/22640-page-images/p152.png b/22640-page-images/p152.png
new file mode 100644
index 0000000..92a6535
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p152.png
diff --git a/22640-page-images/p153.png b/22640-page-images/p153.png
new file mode 100644
index 0000000..268bf9c
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p153.png
diff --git a/22640-page-images/p154.png b/22640-page-images/p154.png
new file mode 100644
index 0000000..a65fdcf
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p154.png
diff --git a/22640-page-images/p155.png b/22640-page-images/p155.png
new file mode 100644
index 0000000..75cb46c
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p155.png
diff --git a/22640-page-images/p156.png b/22640-page-images/p156.png
new file mode 100644
index 0000000..b2b65e7
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p156.png
diff --git a/22640-page-images/p157.png b/22640-page-images/p157.png
new file mode 100644
index 0000000..43ac490
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p157.png
diff --git a/22640-page-images/p158.png b/22640-page-images/p158.png
new file mode 100644
index 0000000..7daf40c
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p158.png
diff --git a/22640-page-images/p159.png b/22640-page-images/p159.png
new file mode 100644
index 0000000..49638fd
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p159.png
diff --git a/22640-page-images/p160.png b/22640-page-images/p160.png
new file mode 100644
index 0000000..6b8d1e0
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p160.png
diff --git a/22640-page-images/p160a-insert.png b/22640-page-images/p160a-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..afe5998
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p160a-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p160b-insert.png b/22640-page-images/p160b-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..0e12562
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p160b-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p161.png b/22640-page-images/p161.png
new file mode 100644
index 0000000..fc905b7
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p161.png
diff --git a/22640-page-images/p162.png b/22640-page-images/p162.png
new file mode 100644
index 0000000..ee5af75
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p162.png
diff --git a/22640-page-images/p163.png b/22640-page-images/p163.png
new file mode 100644
index 0000000..1d43907
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p163.png
diff --git a/22640-page-images/p164.png b/22640-page-images/p164.png
new file mode 100644
index 0000000..4edf0f2
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p164.png
diff --git a/22640-page-images/p165.png b/22640-page-images/p165.png
new file mode 100644
index 0000000..4bdcef7
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p165.png
diff --git a/22640-page-images/p166.png b/22640-page-images/p166.png
new file mode 100644
index 0000000..913bf4d
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p166.png
diff --git a/22640-page-images/p167.png b/22640-page-images/p167.png
new file mode 100644
index 0000000..c29eab8
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p167.png
diff --git a/22640-page-images/p168.png b/22640-page-images/p168.png
new file mode 100644
index 0000000..d2d3e26
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p168.png
diff --git a/22640-page-images/p169.png b/22640-page-images/p169.png
new file mode 100644
index 0000000..68b35ff
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p169.png
diff --git a/22640-page-images/p170.png b/22640-page-images/p170.png
new file mode 100644
index 0000000..7dbc6ac
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p170.png
diff --git a/22640-page-images/p171.png b/22640-page-images/p171.png
new file mode 100644
index 0000000..2a21f4b
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p171.png
diff --git a/22640-page-images/p172.png b/22640-page-images/p172.png
new file mode 100644
index 0000000..098c02e
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p172.png
diff --git a/22640-page-images/p173.png b/22640-page-images/p173.png
new file mode 100644
index 0000000..df99474
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p173.png
diff --git a/22640-page-images/p174.png b/22640-page-images/p174.png
new file mode 100644
index 0000000..2d91259
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p174.png
diff --git a/22640-page-images/p175.png b/22640-page-images/p175.png
new file mode 100644
index 0000000..08e68c7
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p175.png
diff --git a/22640-page-images/p176.png b/22640-page-images/p176.png
new file mode 100644
index 0000000..a5ba175
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p176.png
diff --git a/22640-page-images/p176a-insert.png b/22640-page-images/p176a-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..5020725
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p176a-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p176b-insert.png b/22640-page-images/p176b-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..6eb30e7
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p176b-insert.png
diff --git a/22640-page-images/p177.png b/22640-page-images/p177.png
new file mode 100644
index 0000000..36e5c06
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p177.png
diff --git a/22640-page-images/p178.png b/22640-page-images/p178.png
new file mode 100644
index 0000000..baa44cd
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p178.png
diff --git a/22640-page-images/p179.png b/22640-page-images/p179.png
new file mode 100644
index 0000000..baf63df
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p179.png
diff --git a/22640-page-images/p180.png b/22640-page-images/p180.png
new file mode 100644
index 0000000..50d6557
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p180.png
diff --git a/22640-page-images/p181.png b/22640-page-images/p181.png
new file mode 100644
index 0000000..fc4ae2f
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p181.png
diff --git a/22640-page-images/p182.png b/22640-page-images/p182.png
new file mode 100644
index 0000000..fd9f073
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p182.png
diff --git a/22640-page-images/p183.png b/22640-page-images/p183.png
new file mode 100644
index 0000000..b32154a
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p183.png
diff --git a/22640-page-images/p184.png b/22640-page-images/p184.png
new file mode 100644
index 0000000..3c5f704
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p184.png
diff --git a/22640-page-images/p185.png b/22640-page-images/p185.png
new file mode 100644
index 0000000..73f8387
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p185.png
diff --git a/22640-page-images/p186.png b/22640-page-images/p186.png
new file mode 100644
index 0000000..b2d142f
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p186.png
diff --git a/22640-page-images/p187.png b/22640-page-images/p187.png
new file mode 100644
index 0000000..81d63d5
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p187.png
diff --git a/22640-page-images/p188.png b/22640-page-images/p188.png
new file mode 100644
index 0000000..83ba8da
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p188.png
diff --git a/22640-page-images/p189.png b/22640-page-images/p189.png
new file mode 100644
index 0000000..6d78d60
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p189.png
diff --git a/22640-page-images/p190.png b/22640-page-images/p190.png
new file mode 100644
index 0000000..34989b4
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p190.png
diff --git a/22640-page-images/p191.png b/22640-page-images/p191.png
new file mode 100644
index 0000000..3a37862
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p191.png
diff --git a/22640-page-images/p192.png b/22640-page-images/p192.png
new file mode 100644
index 0000000..6e5e634
--- /dev/null
+++ b/22640-page-images/p192.png
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..8916697
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #22640 (https://www.gutenberg.org/ebooks/22640)