diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 01:15:53 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 01:15:53 -0700 |
| commit | edb5603bb48565c1793dbb9d8b4b1254d22726a0 (patch) | |
| tree | bb645581af3b6564449347481033a0e09c721d68 /20006-h/20006-h.htm | |
Diffstat (limited to '20006-h/20006-h.htm')
| -rw-r--r-- | 20006-h/20006-h.htm | 2867 |
1 files changed, 2867 insertions, 0 deletions
diff --git a/20006-h/20006-h.htm b/20006-h/20006-h.htm new file mode 100644 index 0000000..b09ed4d --- /dev/null +++ b/20006-h/20006-h.htm @@ -0,0 +1,2867 @@ +<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> + +<HTML LANG="eo"> + +<HEAD> +<TITLE>Dua Libro de l' Lingvo Internacia</TITLE> +<META HTTP-EQUIV="Content-Type" CONTENT="text/html; charset=UTF-8"> +</HEAD> + +<BODY> +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Dua Libro de l' Lingvo Internacia, by +Ludovic Lazarus Zamenhof + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Dua Libro de l' Lingvo Internacia + +Author: Ludovic Lazarus Zamenhof + +Release Date: December 6, 2006 [EBook #20006] + +Language: Esperanto + +Character set encoding: UTF-8 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA *** + + + + +Produced by David G. Simpson + + + + + +</pre> + + +<DIV ALIGN=CENTER> +<B><BR><BR><BR><BR><BR> +<BIG><BIG><BIG><BIG>Dua Libro<BR> +de l' Lingvo Internacia</BIG></BIG></BIG></BIG> +<BR><BR><BR><BR> +de Ludoviko Lazaro Zamenhof<BR><BR> +<BR><BR> +1888</B> +</DIV> +<BR><BR><BR><BR><BR><BR> + +<P> + +<BR><BR><BR><BR> + +<DIV ALIGN=CENTER><BIG><BIG><B>ANTAŬPAROLO. +</B></BIG></BIG><BR></DIV><BR> + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<P> + +Elirante ankoraŭ unu fojon antaŭ la estimata publiko, +mi sentas la devon antaŭ ĉio danki la legantan publikon +por la viva kunsento, kiun ĝi montris por mia afero. La +multaj promesoj, kiujn mi ricevas, kaj el kiuj tre granda parto +estas subskribita "senkondiĉe", la leteroj kun +kuraĝigoj aŭ konsiloj—ĉio tio ĉi montras +al mi, ke mia profunda kredo je l' homaro min ne trompis. La +bona genio de l' homaro vekiĝis: de ĉiuj flankoj al la +laboro ĉiuhoma venas amasoj, kiuj ordinare estas tiel +maldiligentaj por ĉia nova afero; junaj kaj maljunaj, viroj +kaj virinoj—rapidas porti ilian ŝtonon por la granda, +grava kaj utilega konstruo. Vivu l' homaro, vivu la frateco de +l' popoloj, vivu eterne! + +<P> + +En mia unua verko mi diris, ke mian laboron mi prezentas je l' +tempo de unu jaro al la juĝo de l' tuta mondo; kian pasus la +jaro, mi intencis eldoni libreton, en kiu estus analizitaj +ĉiuj pensoj esprimitaj de l' publiko, kaj uzinte tiujn, kiuj +efektive estus bonaj, mi donus al la lingvo la finan formon, kaj +post tio ĉi oni jam povus komenci la eldonon de plenaj +vortaroj, libroj, gazetoj kaj cetere, ĉar tian la lingvo jam +estus trairinta la juĝon de l' tuta mondo, kaj ĉiuj +plej gravaj malbonaĵoj, kiuj povus esti trovitaj en ĝi, +ĉar en verko de <I>unu</I> homo,—estus jam pli aŭ +malpli forigitaj. Mi efektive intencis silenti en la daŭro +de tuta jaro. Sed de l' tago, kian eliris mia libreto, mi +komencis ricevi multon da leteroj kun demandoj kaj kun petoj +rapidigi l' aferon. Respondi je ĉiu letero aparte estas por +mi ne eble, kaj tial mi decidis respondi publike je ĉiuj +demandoj kaj proponoj, ĉar tiel unu respondo povas servi por +multaj demandantoj. Ĉiuj respondoj faros unu libron, kiu +prezentos daŭrigon de l' unua libro, kiun mi eldonis. Sed +se mi volus la respondojn je ĉiuj demandoj eldoni kune, en +unu libro, mi devus tro longe atendigi miajn korespondantojn, dum +tiu libro estos preta kaj eldonita,—tiom pli, ke konstante +al mi venas novaj demandoj; tial mi decidis eldoni la libron kun +la respondoj—per apartaj kajeroj, kiuj estos ellasataj en la +daŭro de la tuta jaro 1888 periode, kun intertempoj de +ĉirkaŭ du monatoj de unu kajero ĝis la venonta. En +tiuj ĉi kajeroj <I>ĉiuj</I> demandoj estos responditaj; +je l' fino de l' jaro 1888 eliros la lasta kajero, kaj la +"Dua libro de l' lingvo internacia" estos finita. + +<P> + +Ankoraŭ unu afero devigas min komenci la eldonon de l' +kajeroj, pri kiuj mi parolis: malgraŭ l' intenco, kiun mi +esprimis en mia unua verko, komenci la eldonon de libroj ne pli +frue ol estos finita la juĝo de l' publiko je l' lingvo +proponita de mi,—de ĉiuj flankoj venas postuloj, ke mi +kiom eble pli rapide eldonu ian libron en la lingvo internacia, +ke la publiko povu koniĝi tiun ĉi lingvon +ĉiuflanke, ĝin ellerni pli rapide kaj uzi ĝin. La +nombro de tiuj ĉi postuloj estas tiel granda, ke mi ne povas +jam aŭdi ilin silente. Eldonante la "Duan libron de l' +lingvo internacia", skribitan jam en tiu ĉi lingvo, mi +donos al la dezirantoj sufiĉe da materialo por legi kaj la +eblon tute bone ellerni la lingvon; esceptinte la tekston de l' +libro, kiu jam per si mem prezentos materialon por legi, en la +libro estos ankaŭ pecoj sistemaj, por lerni kaj ripeti. + +<P> + +La tuta libro havos 5–6 kajerojn, en kiuj estos trovataj +respondoj je <I>ĉiuj</I> demandoj, kiuj tuŝas la +lingvon mem, ĝian konstruon, ĝian estontecon, kiel +ĝin bone kaj fonde ellerni, kiel plej rapide kaj plej certe +vastigi ĝian uzon en la mondo,—kaj cetere. Kian la +lasta kajero de l' libro estos elirinta, tian por la leganto +nenio jam estos ne klara: la societo tian konos la tutan animon +de l' lingvo, ĝi tian havos <I>plenan</I> vortaron kaj povos +tute <I>libere</I> uzi la lingvon por <I>ĉiaj celoj,</I> +kiel ĝi povas nun uzi ĉian riĉan kaj prilaboritan +vivantan lingvon. La dependo de la lingvo de l' volo aŭ de +l' talento de mia propra persono aŭ de ia alia aparta +persono aŭ personaro—tute foriĝos. La lingvo tian +estos tute preta en ĉiuj plej malgrandaj ĝiaj partoj. +La persono de l' aŭtoro tian tute foriros de la sceno kaj +estos forgesita. Ĉu mi post tio ankoraŭ vivos, ĉu +mi mortos, ĉu mi konservos la forton de mia korpo kaj animo, +ĉu mi ĝin perdos,—l' afero tute ne dependos de +tio, kiel la sorto de ia vivanta lingvo tute ne dependas de l' +sorto de tiu ĉi aŭ tiu persono. + +<P> + +Multaj kredeble balancas senkrede la kapon, legante miajn +vortojn. Kiel tio estas ebla, ili diras, ke en la tempo de unu +jaro la lingvo estus tute kaj plene preta, tiel ke ĝi ne +bezonus pli la laboron de l' aŭtoro? Ke tiel grandega +afero, kiel la kreo kaj la enkonduko de lingvo tutmonda, en la +tempo de unu jaro tiel maturiĝus kaj fortiĝus kaj +ricevus tian klaran, neŝanceleblan ordon, ke ĝi ne +bezonus pli kondukanton! Sed mi esperas, ke jam post la dua +aŭ la tria kajero la leganto vidos, ke mi ne fantazias. + +<P> + +La leganto ne pensu, ke en la libro, kiun mi intencas eldoni, li +vidos iajn mirindaĵojn. Tiu, kiu kutimis estimi la aferojn +ne laŭ ilia praktika signifo kaj efektiva indo, sed laŭ +la mirindeco kaj nenatureco de ilia nasko, estos kredeble +trompita en siaj esperoj, kian, legante mian libron, li renkontos +en ĝi sole aferojn simplajn kaj naturajn. Sed la rezultatoj +de tiuj ĉi simplaĵoj estos, kiel laŭ mia espero la +leganto poste vidos kaj konfesos, ke post la fino de l' jaro + +<P> + +<I>a</I>) la lingvo estos finita kaj preta tute kaj plene, tiom, +ke ĝi tute ne bezonos pli la laboron de l' aŭtoro, kaj, +kiel ĉiu el la vivantaj lingvoj, ĝi fariĝos tute +sendependa de ia aparta persono. + +<P> + +<I>b</I>) la lingvo estos pli aŭ malpli <I>senerara,</I> +ĉar ĝis tiu tempo ĝi jam estos trairinta la +juĝon de l' tuta mondo, kaj ĉiuj malbonaĵoj, kiuj +povus esti trovitaj en tiu ĉi laboro de <I>unu persono,</I> +estos forigitaj per la konsiloj de l' tuta mondo kune. + +<P> + +Legante la unuajn kajerojn de mia libro, multaj kredeble restos +ne kontentaj, ĉar ili eble tie ne trovos respondojn je l' +demandoj, kiujn <I>ili</I> sendis; kaj ĉar lia <I>propra</I> +demando en la okuloj de ĉiu estas la plej grava, multaj +kredeble ekkrios: "Kio li parolas sole pri aferoj tute +sensignifaj, kaj pri l' aferoj efektive gravaj li ne parolas +eĉ unu vorton!" La leganto oferu al mi iom da +atendemo, ĉar ĝis la fino de l' jaro <I>ĉiuj</I> +estos kontentigitaj. Se en unu de l' unuaj kajeroj tiu aŭ +alia demando estos jam ŝajne finita kaj liberigos la lokon +por alia demando, tio tute ne devas pensigi, ke mi jam pli ne +parolos pri ĝi. Ĉar pri multaj demandoj mi donos en la +unuaj kajeroj sole mian <I>personan</I> juĝon, sed poste mi +revenos al ili kaj donos la decidon <I>finan,</I> ricevitan per +la juĝo de l' <I>publiko.</I> + +<P> + +Pro la celoj de l' afero la libro ne estos unu sistema +verko—ĝi estos simple mia interparolo kun l' amikoj de +l' lingvo internacia. + +<P> + +La kosto de ĉiu kajero estos 25 kopekoj. Kiu volas, ke mi +sendu al li ĉiun venontan kajeron tuj, kian ĝi estos +preta kaj eliros el la presejo, tiu sendu al mi la koston de l' +venonta kajero tuj post la ricevo de l' antaŭiranta. + +<P> + +Antaŭe ol fini la antaŭparolon, mi permesas al mi +ripeti ankoraŭ la peton, kiun mi jam esprimis en mia unua +verko: ĉiu pene juĝu la aferon, proponitan de mi, kaj +ĉiu montru al mi la erarojn, kiujn li trovis en ĝi, +aŭ la plibonigojn, kiujn li povas proponi. Se la leganto ne +povis ankoraŭ tute bone ekkoni mian aferon el mia unua +libreto, tiu ĉi mia dua libro povigos lin post kelka tempo +ekkoni ĝin tute kaj ĉiuflanke. Ke mia afero venu al +dezirinda celo, estas necese ne sole, ke la mondo diru sian +juĝon pri tiu ĉi afero, sed ke mi <I>sciu</I> la +juĝon de l' mondo kaj povu ĝin uzi por mia laboro. + +<P> + +Dissendante mian unuan verkon al la redakcioj de l' gazetoj, mi +petis ilin alsendi al mi tiun numeron de l' gazeto, en kiu estos +kritiko de mia afero; sed bedaŭrinde tre malmultaj plenumis +mian peton, kaj sciiĝi mem, kie, kian kaj kio estis parolata +pri mia afero, estas por mi tute ne ebla. Tial mi petas la +<I>legantojn</I> de l' gazetoj sendi al mi la numerojn, en kiuj +ili legis ion pri l' afero, proponita de mi, kaj jam antaŭe +mi esprimas al ili mian koran dankon. Mi petas ĝin ne por +<I>mi</I>, sed pro l' <I>afero.</I> + +<P> + +Fine, antaŭ la komenco de mia interparolo kun la amikoj de +l' lingvo internacia, mi esprimas ankoraŭ unu fojon mian +varmegan dankon al la publiko por la helpemo, kiun ĝi +montris al mi; mi esperas, ke la kunsento de l' publiko ne +malvarmiĝos, sed konstante kaj senĉese kreskos, kaj +post tre mallonga tempo venos al celo la afero, je kiu laboras +ĉiuj sferoj de l' homa societo. + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<H1 ALIGN=CENTER>I.</H1><BR> + +<P> + +Antaŭ ĉio mi parolos kelkajn vortojn pri tiuj kritikoj, +kiujn mi ĝis hodiaŭ aŭdis aŭ legis, en +gazetoj aŭ en leteroj al mi, kvankam mi devas +antaŭsciigi la leganton, ke tiu ĉi punkto estas en miaj +okuloj tre grava kaj poste mi ankoraŭ parolos pri ĝi +pli vaste. Mi ne volus fari ian premon sur la juĝo de l' +publiko, kaj mi volus, ke la mondo kreu mem sian decidon en la +afero, kiun mi proponis. Sed kelkaj kritikoj estis tiel +skribitaj, ke mi ne povas tute silenti pri ili. + +<P> + +<I>a</I>) Unuj parolis pri l' aŭtoro, anstataŭ paroli +pri l' afero. Ili aŭ ŝutis komplimentojn al la +aŭtoro, rigardigis, kiom da malfacila laboro kredeble la +afero min kostis, kaj, laŭdante la <I>aŭtoron,</I> ili +preskaŭ tute forgesis paroli pri l' utileco kaj la signifo +de l' <I>afero</I> kaj decidigi la publikon labori por ĝi; +aliaj, ne trovante en mia verko la instruitan miksaĵon kaj +la instruita-teorian filozofadon, kiujn ili kutimis renkonti en +ĉia grava verko, timis, ke la pseŭdonima aŭtoro +eble estas ne sufiĉe instruita aŭ ne sufiĉe +merita, kaj ili timis esprimi decidan juĝon, pli multe +penante malkovri, kiu estas la pseŭdonima aŭtoro. Por +igi la kritikistojn tute apartigi la <I>aferon</I> de la +<I>aŭtoro,</I> mi publike diras mem, ke mi ne estas multege +instruita lingvisto, ke mi estas tute senmerita kaj ne konata en +la mondo. Mi scias, ke mia konfeso malvarmigos multajn por la +afero, sed mi volas, ke oni juĝu ne l' aŭtoron, sed la +verkon. Se la verko estas bona, prenu ĝin; se ĝi estas +malbona—ĵetu ĝin. Per kia vojo mi venis al la +kreo de mia lingvo kaj laŭ kiaj metodoj mi laboris,—mi +ankoraŭ parolos, sed en unu de la <I>venontaj</I> kajeroj; +ĉar laŭ mi tiu ĉi demando estas por la publiko sen +signifo: por la mondo estas gravaj sole la <I>rezultatoj.</I> + +<P> + +<I>b</I>) Aliaj ekbrilis per senfinaj filozofadoj kaj skribis +instruitajn artikulojn, tute ne pensinte kaj ne demandinte sin, +ĉu ili parolas logike kaj afertuŝante. Anstataŭ +provi praktike (kion fari estas tre facile), ĉu la lingvo, +proponita de mi, taŭgas por internacia kompreniĝo, +ĉu ĝi efektive al ĉiu donas la eblon esti +komprenata de personoj alinaciaj,—ili parolis pri la +fiziologio kaj historio de l' lingvoj vivaj; anstataŭ provi +per ilia propra orelo, ĉu mia lingvo estas bonsona aŭ +ne,—ili teorie parolis pri leĝoj de bonsoneco; +anstataŭ analizi, ĉu mi bone kreis la vortaron kaj +ĉu oni ne povus fari ĝin ankoraŭ pli komprenebla +kaj pli praktika, ili diris, ke la vortaro devas esti farita el +radikoj Sanskritaj aŭ el vortoj, prenitaj mikse el ĉiuj +lingvoj de l' mondo. (La lingvo multe per tio ĉi +<I>perdus,</I> fariĝinte tute ne komprenebla; sed kion +ĝi <I>gajnus,</I> esceptinte la sennecesan instruitan +eksteron? tion ĉi ili tute forgesis sin demandi.) + +<P> + +<I>c</I>) Aliaj skribis kritikon pri mia afero, eĉ ne +leginte bone mian malgrandan broŝuron kaj eĉ ne peninte +kompreni la aferon. Tiel ekzemple la unuatempajn signetojn inter +la partoj de l' vortoj ili tute ne komprenis, kaj skribante +ekzemple "<I>ensong, oprinc, in, o, nmivid, is</I>" +(anstataŭ: "<I>en sonĝ,o princ,in,o,n mi +vid,is</I>"), ili rigardigis iliajn legantojn, "kiel +malbonsona kaj nekomprenebla la lingvo estas"! La projekton +de l' tutmonda voĉdono, kiu kun la efektiva kaj +senkondiĉa signifo de l' lingvo tute ne estas kunligita, kaj +kiu estas proponita sole por tio, ke la lingvo pli rapide el +<I>internacia</I> fariĝu <I>tutmonda,</I>—ili prenis +por la plej grava kaj fonda parto de l' afero kaj komprenigis la +legantojn, ke "ĉar dek milionoj adeptoj (!) nenian +estos kolektitaj, tial la afero tute ne havas estontecon"! +Kelkajn fojojn mi eĉ legis longajn artikulojn pri mia afero, +kie estis videble, ke la aŭtoroj eĉ ne vidis mian +verkon. + +<P> + +<I>ĉ</I>) Aliaj, anstataŭ paroli pri la utileco +aŭ la senutileco de mia lingvo, donis sole sensencajn +ŝercojn, kiuj de iliaj legantoj estis eble prenataj por +kritiko, ĉar multaj legantoj propran juĝon ne havas, +kaj la plej malsaĝaj ŝercoj je ia afero estas por ili +sufiĉa vidigo, ke la afero estas "ridinda" kaj +taŭgas por nenio. + +<P> + +Mi ne deziras laŭdon, mi volas, ke oni min helpu forigi la +erarojn, kiujn mi faris, kaj ju la kritikoj de mia lingvo estas +pli severaj, des pli danke mi ilin alprenas, se ili nur havas la +celon montri al mi la erarojn de mia afero, ke mi ilin bonigu, +sed ne ridi sen senco aŭ insulti sen kaŭzo. Mi scias +tre bone, ke la verko de <I>unu homo</I> ne povas esti senerara, +se tiu homo eĉ estus la plej genia kaj multe pli instruita +ol mi. Tial mi ne donis ankoraŭ al mia lingvo la finan +formon; mi ne parolas: "jen la lingvo estas kreita kaj +preta, tiel mi volas, tia ĝi estu kaj tia ĝi +restu!" Ĉio bonigebla estos bonigata per la konsiloj +de l' mondo. Mi ne volas esti <I>kreinto</I> de l' lingvo, mi +volas nur esti <I>iniciatoro.</I> Tio ĉi estu ankaŭ +respondo al tiuj amikoj de l' lingvo internacia, kiuj estas +neatendemaj kaj volus jam vidi librojn kaj gazetojn en la lingvo +internacia, plenajn vortarojn, vortarojn nacia-internaciajn kaj +cetere. Ne malfacile estus por mi kontentigi tiujn ĉi +amikojn; sed ili ne forgesu, ke tio ĉi estus danĝera +por la afero mem, kiu estas tiel grava, ke estus nepardoneble +faradi laŭ la propra decido de unu homo. Mi ne povas diri, +ke la lingvo estas preta, ĝis ĝi estos trairinta la +juĝon de l' publiko. Unu jaro ne estas eterno, kaj tamen +tiu ĉi jaro estas tre grava por l' afero. Tiel ankaŭ +mi ne povas fari iajn ŝanĝojn en la lingvo tuj post la +ricevo de la konsiloj, se tiuj ĉi konsiloj eĉ estus la +plej seneraraj kaj venus de la plej kompetentaj personoj. En la +daŭro de la tuta jaro 1888 la lingvo restos <I>tute sen +ŝanĝo;</I> sed kian la jaro estos finita, tian +ĉiuj necesaj ŝanĝoj, antaŭe analizitaj kaj +provitaj, estos publikigitaj, la lingvo ricevos la finan formon, +kaj tian komencos ĝia plena funkciado. Juĝante +laŭ la konsiloj, kiuj estas senditaj al mi ĝis +hodiaŭ, mi pensas, ke la lingvo kredeble estos +ŝanĝita tre malmulte, ĉar la plej granda parto de +tiuj konsiloj estas ne praktika kaj kaŭzita de ne +sufiĉa pripensado kaj provado de l' afero; sed diri, ke la +lingvo tute ne estos ŝanĝita, mi tamen ne povas. +Cetere, ĉiuj proponoj, kiujn mi ricevas, kune kun mia +juĝo pri ili, estos prezentataj al la juĝo de l' +publiko aŭ de ia el la jam konataj instruitaj akademioj, se +inter tiuj ĉi estos trovita unu, kiu volos preni tiun +ĉi laboron. Se ia kompetenta akademio min sciigos, ke +ĝi volas preni tiun ĉi laboron, mi tuj sendos al +ĝi la tutan materialon, kiu estas ĉe mi, mi fordonos al +ĝi la tutan aferon, mi foriros kun la plej granda ĝojo +je eterne de l' sceno, kaj el aŭtoro kaj iniciatoro mi +fariĝos simpla amiko de l' lingvo internacia, kiel ĉiu +alia amiko. Se tamen nenia el la instruitaj akademioj volos +preni mian aferon, tian mi daŭrigos la publikigadon de l' +proponoj, sendataj al mi, kaj laŭ mia propra pensado kaj +laŭ la pensoj de l' publiko, sendataj al mi pri tiuj +proponoj, mi mem antaŭ la fino de l' jaro decidos la finan +formon de l' lingvo kaj mi sciigos, ke la lingvo estas preta. + +<H1 ALIGN=CENTER>II.</H1><BR> + +<P> + +La nombro 10,000,000, pri kiu estas parolita en mia unua verko, +ŝajnas al multaj absolute ne ricevebla. La plej granda +parto de l' mondo efektive kredeble estos tiel senmova, ke +ĝi de si mem ne donos voĉon, malgraŭ ke la afero +estas tiel grava kaj la laboro de l' voĉdono tiel +malgrandega. Sed se l' amikoj de l' lingvo internacia, +anstataŭ timegi la nombron, laboros por la afero kaj +kolektos tiom voĉojn, kiom ili povos, tian la necesa nombro +da voĉoj povas esti ricevita en la plej mallonga tempo. + +<P> + +Kian mi proponis la voĉdonon, mi profunde kredis, ke pli +frue aŭ pli malfrue 10,000,000 voĉoj estos kolektitaj. +La rezultatoj, kiuj sin montris ĝis hodiaŭ, +ankoraŭ plifortigas mian kredon. Sed ni prenu, ke mi +fantazias, ke mi eraras, ke mi tro multe esperas,—ke sur la +tuta tero ne estos kolektita eĉ unu miliono da voĉoj +... kion l' afero tian perdos? Kelkaj konsilas al mi, ke mi +forĵetu la voĉdonon aŭ ke mi malgrandigu la +nombron da postulataj voĉoj ĝis unu miliono; +"ĉar", ili diras, "danke la fantazian punkton +de l' voĉdono, afero per si mem tiel utila, povas fari +fiaskon." Sed kie, sinjoroj, vi prenis, ke la veno al celo +de l' afero dependas de l' rezultatoj de la voĉdono? Tiuj, +kiuj trovas, ke mia lingvo estas inda je lerno, sendas al mi +promesojn senkondiĉajn kaj lernas la lingvon sen ia atendo. +Sendepende de l' iro de la voĉdono en tiu ĉi lingvo +estos eldonataj libroj kaj gazetoj, kaj la afero sin movos +antaŭen. La voĉdonon mi proponis sole por tio, ke al +la afero povu esti altiritaj per <I>unu fojo</I> tutaj +<I>amasoj</I> da homoj, ĉar mi scias, ke preni ian laboron, +eĉ la plej malgrandan, ne ĉiu konsentos, sed helpi +aferon tre utilan, kie estas postulata nek laboro, nek +mono,—ne multaj malkonsentos, tiom pli, se troviĝos +memorigantoj. Mi ripetas: profunde mi kredas, ke pli frue +aŭ pli malfrue 10,000,000 voĉoj estos kolektitaj, kaj +tiel je unu bela tago ni sciiĝos, ke la lingvo internacia +fariĝis tutmonda; sed se eĉ la nombro de l' voĉoj +nenian venus al dek milionoj,—la afero pro tio ĉi tute +ne estos perdita. + +<P> + +Kelkaj provis montri al mi, ke mia projekto de l' voĉdono +estas <I>matematike</I> ne ebla; tiel ekzemple unu faris jenan +kalkulon: "se ni prenos, ke la enskribado de ĉiu +promesanto okupos ne pli multe ol unu minuton, kaj vi, +forĵetinte ĉian alian laboron, vin okupos sole je tiu +ĉi afero, laborante sen ripozo 15 horojn ĉiutage,— +tian la pretigo de la libro de l' voĉoj okupos 30 jarojn, +kaj por eldoni ĝin vi bezonos la riĉecon de +Krezo!" La kalkulo ŝajne estas tute prava kaj povas +timigi ĉiun,— tamen se la skribinto de tiu ĉi +kalkulo bone pensus pri ĝi, li tre facile ekvidus, ke tie +ĉi estas sofismo, kaj se nur efektive estos alsenditaj dek +milionoj promesoj, la libron de l' voĉdono oni povos pretigi +kaj eldoni en kelkaj monatoj kaj sen iaj riĉecoj de Krezo. +Ĉar kiu diras, ke la tuta libro devas esti propramane +skribita de unu persono? Ke ĉe ĉiu pli granda afero +estas uzata <I>divido de laboro,</I> la skribinto tute forgesis! +Tiaj "timigaj" libroj estas eldonataj ĉiutage en +granda nombro, kaj tio ne sole ne estas neebla, sed neniu eĉ +en tio vidas ion grandegan, mirindan. Se vi kolektos la numerojn +de ia ĉiutaga gazeto por unu jaro, vi ricevos libron, kiu +laŭ grandeco kaj kosto egalas la elirontan libron de l' +voĉoj, kaj laŭ la malfacileco de l' pretigo multe +superas mian libron, de kiu la pretigo estas laboro pure +meĥanika. Tiel ĉiujare en la mondo estas eldonataj +miloj kaj dekmiloj da tiaj "neeblaj" libroj, kaj tamen +neniu el la redaktoroj estas mirindaĵisto. Sinjoroj la +kalkulantoj forgesis tiun simplan leĝon, kiun ili povas vidi +sur ĉiu paŝo, ke tio, kio ĉe <I>unu</I> homo +postulas 30 jarojn, ĉe cent homoj okupos sole 4 monatojn, +kaj tio, kio estas neebla por unu persono, estas ludilo por grupo +da personoj. + +<P> + +Al ĉiuj amikoj de l' lingvo internacia mi ripetas +ankoraŭ mian peton: ne forgesu la promesojn kaj kolektu ilin +kie kaj kiom vi povas. Multaj pensas, ke ili ne devas sendi +promeson, ĉar "la aŭtoro eĉ scias, ke ili +ellernos aŭ jam ellernis la lingvon"! Sed la promeso +estas necesa ne por mi, sed por la statistiko. Se iu eĉ +skribis al mi kelkajn leterojn en la lingvo internacia, mi ne +povas lin nomi internaciisto, ĝis li ne sendis al mi sian +promeson. Ne diru, ke de unu aŭ kelkaj promesoj la grandega +nombro ne pleniĝos: ĉiu maro estas kreita de apartaj +gutoj, kaj la plej granda nombro devas kaj povas esti ricevita el +apartaj unuoj. Memoru, ke se eĉ la esperata nombro estas ne +ricevota, vi nenion perdas, sendante la promeson. + +<H1 ALIGN=CENTER>III.</H1><BR> + +<P> + +La venontajn apartajn pecojn mi donas, ke la lernantoj povu +ripeti praktike la regulojn de l' gramatiko internacia kaj +kompreni bone la signifon kaj la uzon de l' sufiksoj kaj +prefiksoj. + +<H2 ALIGN=CENTER>1.</H2><BR> + +<P> + +Amiko venis (= unu el la amikoj venis).—La amiko venis (= la +konata amiko, aŭ la amiko, kiun oni atendis).—Donu al +mi libron.—Donu al mi la libron, kiun vi promesis al +mi.—Tiu ĉi ĝardeno estas amata loko de +birdoj.—La fenestro estas amata loko de la birdoj (= niaj +birdoj).—La vorto "la" estas nomata +"artikulo"; ĝi estas uzata tian, kian ni parolas +pri objektoj konataj. Anstataŭ "la" oni povas +ankaŭ diri "l' ", se ĝi ne estos +malbonsone.—Se iu ne komprenas bone la uzon de la artikulo, +li povas <I>tute ĝin ne uzi,</I> ĉar ĝi estas +oportuna sed ne necesa. + +<H2 ALIGN=CENTER>2.</H2><BR> + +<P> + +Jen estas la patro.—Mi aŭdas la voĉon de la +patro.—Mi ricevis donacon de la patro.—Diru al la +patro, ke mi estas sana.—Ni iros al la patro.—Karolo +aĉetis por sia kuzino horloĝeton kun tri +montrantoj.—Ni vidas per la okuloj.—Rakontu al ni la +novaĵojn, kiujn vi aŭdis pri niaj malfeliĉaj +fratoj.—De kiu vi ĝin aŭdis?—Mi pensas pri la +sorto de mia fratino, kaj mi kalkulas jam la minutojn ĝis +nia revido.—Aŭgusto estas bona, Mario estas pli bona ol +Aŭgusto, sed Ernestino estas la plej bona el ĉiuj miaj +gefratoj.—La malgrandan filinon de mia najbaro mi amas ne +malpli ol mian propran infanon; hodiaŭ mi aĉetis por +ŝi tre belan ludilon. + +<H2 ALIGN=CENTER>3.</H2><BR> + +<P> + +Sesdek minutoj faras unu horon, kaj dudek kvar horoj faras unu +plentagon.—Mi loĝas en la tria +etaĝo.—Hodiaŭ estas la dek kvina (tago) de +Aprilo.—La dudeka de Februaro estas la kvindek unua tago de +l' jaro.—Tiu ĉi rivero havas ducent naŭdek kvar +kilometrojn da longo.—Georgo Vaŝingtono estis naskita +la dudek duan Februaron (aŭ: je l' dudek dua Februaro) de l' +jaro mil sepcent tridek dua.—Sendu al mi prunte dekduon da +forketoj.—Tio ĉi okazis antaŭ cent jaroj.—Mi +aĉetis du ŝrankojn kaj pagis por ili cent +frankojn.—Jen estas cento da pomoj.—En tiu ĉi +lando loĝas tri milionoj kristanoj (aŭ: da +kristanoj).—Duobla fadeno estas pli forta ol +unuobla.—De tiu tago mia amikeco al li +duobliĝis.—Kvaroble kvin estas dudek.—Kvar fojojn +mi jam estis tie.—Duonon de tiu ĉi piro mi manĝis, +kvaronon mi donis al mia nevo, kaj la lastan kvaronon mi +forĵetis.—Dudek unu estas tri seponoj de kvardek +naŭ.—Kvinope ili tiris la keston kaj tamen ne povis +ĝin altiri al la domo.—Se vi venos al li triope, li +redonos, kion li prenis; ĉar unue li timos vian forton, kaj +due li ne povos sin pravigi.—Al ĉiu el la laborantoj li +donis po kvin dolarojn. + +<H2 ALIGN=CENTER>4.</H2><BR> + +<P> + +Mi vin ne komprenas, sinjoro.—Vi estas tre obstina, mia +amiko.—Vi ĉiuj estas tro fieraj.—"Vi" ni +diras egale al unu persono aŭ objekto kaj al multaj; tio +ĉi estas farita pro oportuneco, ĉar, parolante kun iu, +ni ofte ne scias, kiel diri al li: "vi" aŭ +"ci" ("ci" signifas la duan personon de l' +ununombro; sed tiu ĉi vorto estas trovata sole en la plena +vortaro; en la lingvo mem ĝi preskaŭ nenian estas +uzata).—La ĉapisto ne venos, ĉar li estas malsana; +se venos lia edzino, donu al ŝi mian ĉapelon; se venos +lia plej maljuna filo, vi povas ankaŭ ĝin doni al li; +sed se venos lia malgranda infano, donu al ĝi +nenion.—Jen estas la hundo, donu al ĝi oston, kaj voku +la katinon, ĝi ricevos pecon da viando.—Mi amas min, +ĉar ĉiu amas sin mem.—Vi estimas vin mem, sed +aliaj vin ne estimas; mia frato estimas sin ne multe, sed aliaj +lin tre estimas.—Montru al mi vian kalkulon.—Ili +kondukis la kolegojn en sian loĝejon, anstataŭ iri kun +ili en ilian.—Oni diras, ke vi estas riĉa. + +<H2 ALIGN=CENTER>5.</H2><BR> + +<P> + +Kial vi ne respondas al mi, kian mi vin demandas?—La patro +skribas leteron, kaj la infanoj preparas siajn +lecionojn.—Kion li babilas?—Li babiladas la tutan +tagon.—Nia gasto kantis la ĉiukonatan romancon de +N.—Mia onklo ekkantis kaj tuj ĉesis, sed mia frato +kantadis la tutan vesperon.—Karolino ĉian obeadis la +ordonojn de sia patrino, sed hodiaŭ ŝi ne +obeis.—Kian mi venis al li, li tuj finis sian +laboron.—Kian mi venis al li, li finadis sian +laboron.—Vi ne malhelpis min, ĉar kian vi venis, mi +estis jam finita mian laboron.—Li batalos, ĉar li ne +dormos trankvile, ĝis li estos venkinta la +malamikon.—Se mi nur estus sana, mi estus tute +kontenta.—Se ili estus dirintaj la veron, ili ne estus nun +punataj; nun ili konfesis ĉion, sed ĝi estis jam tro +malfrue.—Johano, serĉu mian krajonon.—Ni iru +promeni, sinjoroj!—Li ne esperu pardonon!—Savu min, +amikoj!—Mi lernas pentri kaj ludi gitaron.—Instruante, +ni lernas.—La lernanto devas estimi la +instruanton.—Libro instruanta estas tre utila.—Ne +ĉiu instruanto estas instruisto.—Dio estas la kreinto +kaj la reganto de l' mondo.—Ferminte la pordon, li komencis +sin senvestigi.—La venonta gasto estas ankoraŭ en la +vojo.—La elpelito malsatas jam la trian tagon.—Punata +antaŭ la rompita poto, la kato eble komprenos la kaŭzon +de l' punado.—La konstruota domo kostos multon da +mono.—Batate de la mastro, li ploris kaj ĵuris, ke li +terure venĝos.—En tiu ĉi lernejo la infanoj estas +edukataj tre bone, ĉar la lernejestro sin okupas je sia +afero kun amo.—Tio ĉi montras, ke via nepo estas ne +bone edukita.—Dum en unu ĉambro la gastoj dancadis, en +la dua ĉambro estis preparata la vespermanĝo; kian la +tablo estis preparita, oni invitis la gastojn al la +tablo.—Kio estos hodiaŭ prezentata en la +teatro?—Aŭdu, infanoj! se vi estos prezentitaj al la +generalo, salutu lin ĝentile.—La fraŭlino, kiu +estis edzinigota de mia frato, mortis, ne fariĝinte +ankoraŭ eĉ lia fianĉino.—La formojn +kunmetitajn (ekzemple: mi faradas, mi estis farinta ... kaj +ceterajn)—oni devas uzi sole tian, kian la senco ĝin +necese postulas. + +<H2 ALIGN=CENTER>6.</H2><BR> + +<P> + +La adverboj (evortoj), kiuj estas kreitaj el aliaj vortoj, +finiĝas je la litero "e"; ĉiuj aliaj adverboj +ne havas konstantan finiĝon kaj apartenas al la vortoj +<I>simplaj.</I>—Li estas severa juĝanto, li juĝas +severe, sed juste.—Nun estas varme, sed la nokto kredeble +estos tre malvarma.—Li estas tre riĉa, kaj li donis al +la malfeliĉulo tro malmulte, ĉar li estas konata +avarulo.—Kun tiu papero mi ekiris per grandaj paŝoj al +la komercisto; sed antaŭ la magazeno mi renkontis +kaleŝon, en kiu sidis riĉe vestita sinjoro. Elirinte el +la kaleŝo kaj forĵetinte la pecon da cigaro, kiun li +estis teninta inter la fingroj, li ekrigardis min tra siaj bluaj +okulvitroj kaj diris sen ia antaŭparolo: "ne, por vi +mia magazeno estas fermita pro la malbonaj sciigaĵoj, kiujn +mi ricevis pri vi de homoj kredindaj."—Mi eltrinkis +tutan botelon da vino, kvankam ĝi ne tre plaĉis al mi, +ĉar la vino estis bona, sed la botelo estis de +brando.—Oni diras, ke vi gajnis la grandan gajnon; se tio +ĉi estas vera, mi vin gratulas.—Li diras, ke mi estus +pli feliĉa, se mi estus pli diligenta.—La mastro diris, +ke mi foriru, ĉar se ne—li min elpelos per la +hundoj.—Ho, kiel mi estas laca!—Fi, kia malkonvena +esprimo!—Hura! vivu la reĝo! + +<H2 ALIGN=CENTER>7.</H2><BR> + +<P> + +Vortoj kunmetitaj estas kreataj per simpla kunligado de simplaj +vortoj; prenataj estas ordinare la puraj radikoj, sed, se la +bonsoneco aŭ la klareco postulas, oni povas ankaŭ preni +la tutan vorton, t.e. la radikon kune kun la finiĝo.—La +lingvo internacia esperas fariĝi ian lingvo +tutmonda.—La unutaga regado de tiu ĉi estro ne restis +sen postsignoj.—Tio estas frukto de lia unuatempa +verkado.—Ni matenmanĝas ĉian je l' deka horo +antaŭ tagmezo.—La pordokurtenoj de lia dormoĉambro +estas de flavruĝa koloro.—Nenian insultu, ne parolinte +kun la insultoto.—Metu la libron sur la tablon.—La +libro jam estas sur la tablo.—Li eniris la ĉambron +(aŭ en la ĉambron).—Ĉu vi estas kontenta je +mia donaco?—Li ekdormis je eterne.—Ŝi estas la +unua baletistino en nia teatro.—Kia meĥanikisto faris +tiun ĉi maŝinon?—Li estas direktoro en fabriko de +tabako.—La politiko de nia ministro montras, ke li estas +bona diplomatiisto.—La historio de la civilizado estas tre +interesa.—Li korespondas telegrafe kun ĉiuj agentoj. + +<H2 ALIGN=CENTER>8.</H2><BR> + +<P> + +Kia granda brulo! kio brulas?—Ligno estas bona brula +materialo.—La fera bastono estas brule varmega.—Iu +venis; demandu lin, kiu li estas, kaj se li estas tiu, kiun mi +atendas, sendu lin al mi; neniun alian mi hodiaŭ volas vidi +... ne, mi decidis alie: sendu ĉiun, kiu ajn li +estos.—Ian mi venis al li kaj mi trovis lin libera; tio +ĉi min forte mirigis, ĉar kian ajn mi venas, li +ĉian sidas super laboro, kaj li nenian estas +libera.—Kiaj vortoj povas esti farataj el la vortoj: +"ia", "ial", "ian", "ie", +"iel", "ies", "io", +"iom", "iu"?—La kioman fojon li jam +ripetis sian rakonton?—Ĉu oni povas diri: helpi la +fraton (anstataŭ: al la frato), obei la patron +(anstataŭ: al la patro), ridi lian malsaĝecon +(anstataŭ: je lia malsaĝeco), plori la perdon +(anstataŭ: pro la perdo)? Jes; ĉar se la senco ne +montras klare, kian prepozicion ni devas uzi, ni ĉian povas +uzi la vorton "je", aŭ la akuzativon sen +prepozicio. + +<H2 ALIGN=CENTER>9.</H2><BR> + +<P> + +Lia malbenado ne ĉesas; sed nenia el liaj malbenoj povas min +iom malhelpi.—La hieraŭa duhora pafado ne estis por mi +tiel terura, kiel la du pafoj, kiujn mi aŭdis +hodiaŭ.—Li kuris sur la kampon.—Li kuradis +ĝis li falis.—La lavistino alportis mian tolaĵon: +ĉemizojn, kolumojn, manumojn kaj viŝilojn (oni nomas +ĝin tolaĵo, kvankam ne ĉio estas farita el +tolo).—Anstataŭ vino li enverŝis en mian glason +ian malagrablan acidaĵon, kaj tiun ĉi malklaran +fluidaĵon li devigis min eltrinki.—Ne ĉia +belaĵo estas utila.—En la angulo kuŝis amaso da +malnova feraĵo.—Sinjoro N. estas senatano.—La +vilaĝano vendis al la komercisto centon da ovoj.—La +nombro da kristanoj estas pli granda, ol la nombro da +mahometanoj.—Ne ĉiu rusujano estas ruso.—Mi estas +via kunlandano, ĉar mi ankaŭ estas italujano.—Ili +venkos, ĉar ilia militistaro estas glora pro sia +disciplino.—La hararo defalis de lia kapo, kaj mi vidis +grandan senharaĵon, kiun li pro malvera honto ĉian tiel +zorge kaŝis. + +<H2 ALIGN=CENTER>10.</H2><BR> + +<P> + +Li promenadis, akompanata de siaj lernantoj.—Mi estas la +zorganto de tiu ĉi infano, kaj ĝi estas mia +zorgato.—Via kuracato estas mia konato.—Ŝi ofte +sonĝas mortintojn.—Plendito, kion vi povas diri por via +praviĝo?—Ŝi estas en la kvara monato de +naskonteco.—La juĝejo estis jam plena, kaj oni +enkondukis la juĝoton.—La parenco de mia edzo aŭ +la edzo de mia parenco, estas mia boparenco.—La patro de mia +edzino estas mia bopatro.—Mi estas la bofrato de Heleno, +ĉar ŝi estas la edzino de mia frato; ŝi estas mia +bofratino.—Karolo estas mia nepropra filo (aŭ +duonfilo), ĉar mi estas la dua edzo de lia +patrino.—Petro kaj Mario estas jam sufiĉe maljunaj, +tamen oni ankoraŭ vokas ilin Peĉjo kaj +Manjo.—Aŭguĉjo kaj Aŭgunjo estas bonaj +infanoj.—Disiru, sinjoroj, ĉar amase stari sur la +strato estas malpermesita.—Li disŝutis la alumetojn sur +la tuta planko.—Via parolo estas por mi tute ne +komprenebla.—Li rakontas aferon tute ne kredeblan.—Vi +skribas tre nelegeble.—Vitro estas travidebla. + +<H2 ALIGN=CENTER>11.</H2><BR> + +<P> + +Mi miras la saĝecon kaj la honestecon de tiu ĉi +homo.—La leĝeco de lia faro ne estas por mi malcerta, +ĉar ĉio, kion li faras, estas tute leĝa.—Vivu +la frateco de l' popoloj.—Virino, kiu sin okupas je kudrado, +estas nomata kudristino, kaj ŝia edzo estas nomata +kudristinedzo.—Ŝi ne estas doktorino, sed nur +doktoredzino.—Je l' deka horo vespere la kortisto fermas la +pordegon de l' domo.—Mi ne povis ne ekplori, kian mi vidis, +kiel la malriĉegulo petegis la mastron de l' belega palaco +pri peco da pano.—La legendoj rakontas pri grandeguloj, kiuj +volis batali kun la dioj.—La vetero estis malbona, kaj mi +malvarmumis; la kuracisto konsilis al mi iri en +ŝvitbanejon.—Nia fidela servanto mortis en la +malsanulejo.—Kun la libroj en la mano la infano iris en la +lernejon.—Aŭdinte tion ĉi, li +ekploris.—Ekbruligu kandelon, ĉar estas jam +mallume.—La tondro estis tiel forta, ke la vitroj de niaj +fenestroj ektremis.—Malpacinte kun sia edzino, li +eksedziĝis je ŝi.—Li estas eksgeneralo; servinte +en la militistaro tridek jarojn, li eksiĝis.—Mia kolego +estas tre kredema: li kredas ĉion, kion oni diras al +li.—Eduardo estas tre ekkolerema kaj venĝema, kaj lin +ofendi estas danĝere.—Estu laborema, ŝparema kaj +singardema!—La religio diras, ke la animo estas nemortema, +kvankam la korpo estas mortema. + +<H2 ALIGN=CENTER>12.</H2><BR> + +<P> + +La patro donacis al mi kolektujon, kaj li mem ĵetis en +ĝin la unuan moneron.—Hieraŭ falis granda hajlo; +ĉiu hajlero pezis pli ol kvindek gramojn.—La plej +malgranda fajrero estas sufiĉa por eksplodigi la +pulvon.—Via regnestro estas reĝo de Prusujo kaj +imperiestro de Germanujo.—Se la ŝipestro ordonas, la +ŝipanoj devas obei.—Starante sur la supro de l' +monteto, kiu estas apud nia domo, li vidis la tutan +ĉirkaŭaĵon.—Sidante sur seĝo, kaj +tenante la piedojn sur benketo, li dormetis.—Tre plaĉas +al mi la blueta fumo de l' cigaro, kiun vi fumas.—Promenante +sur la aleo, ni renkontis la gedoktorojn N., kiuj invitis nin al +la balo, kiun ili hodiaŭ donas; ni iros kun plezuro, +ĉar la gemastroj espereble zorgos, ke la gastoj bone pasigu +la tempon.—Mi veturos hodiaŭ al miaj geonkloj.—Li +pagis por la kokido tiom, kiom oni ne pagas eĉ por +koko.—La Napoleonidoj esperas ricevi la tronon de Francujo. + +<H2 ALIGN=CENTER>13.</H2><BR> + +<P> + +Ironte promeni, purigu vian veston.—La printempa suno +fluidigis la neĝon kaj la glacion.—Ŝi volas +fianĉigi mian fraton je ŝia fratino.—Dormigu la +infanon.—La mizero kutimigis lin levi sin el la lito tre +frue.—Pro la multaj malplezuroj li tute +griziĝis.—La nombro de l' amikoj de l' lingvo +internacia pligrandiĝas senĉese.—Koniĝinte je +tiu ĉi nobla homo, mi tuj amikiĝis je li.—Mirinda +estas la historio de lia familio: la avo mortis je ia +nekomprenebla malsano, havante la aĝon de dudek naŭ +jaroj; la avino mortigis sin mem en atako de malprudento; la +patro elfalis el fenestro de tria etaĝo kaj mortiĝis; +la patrino estis mortigita de ŝia propra +servantino.—Ĉu la kandelo estis estingita, aŭ +ĝi estingiĝis mem?—La knabeto estas ruĝigita +de sia patrino, aŭ eble li ruĝigis sin mem?—Ne, li +ruĝiĝis de plezuro, ĉar li estas tre +ruĝiĝema.—Sidigu la fraton, ĉar sidigi sin +mem li ne volas; se li ne povas esti sidigata, submovu seĝon +sub liajn piedojn, kaj li kontraŭvole +sidiĝos.—Falinte de l' supro de l' arbo, li +sidiĝis sur la malsupran branĉon. + +<H2 ALIGN=CENTER>14.</H2><BR> + +<P> + +Donu al mi kudrilon kaj fadenon, ĉar mi volas alkudri +butonon al mia surtuto.—Rigardu, kiel la aglo batas kun la +flugiloj!—Kovriloj povas esti por la vizaĝo +(vizaĝkovriloj), por la litoj (litkovriloj) kaj +cetere.—Prenu la fosilon kaj fosu tombon.—Mia onklino +naskis filinon.—La bovo jelaboras la kampon, kaj la bovino +donas lakton.—La patrino de mia patro estas mia +avino.—Mi aŭdis tion ĉi de kredindaj +personoj.—Mi jam vidis ĉiujn vidindaĵojn de via +urbo.—Li estas senespere malsana, kaj savi lin povas nur ia +miregindaĵo.—Li havas bonan koron, sed bedaŭrinde +li ne povas fari, kion li volas.—Varma fumo estas por mi +malutila, tial mi ĉian fumas tra cigaringo.—Por ne piki +la fingron ĉe l' kudrado, oni portas fingringon.—Mi +perdis la ŝlosilon de mia ŝranko, kaj mi devis venigi +ŝlosiliston.—Valter-Skot' estis glora verkisto.—La +apotekisto estas helpanto de l' kuracisto.—La kuiristo +malbonigis la tagmanĝon.—La avo ne volis beni sian +nepon, sed li ankaŭ lin ne malbenis.—Li ne sole ne +helpis min en mia laboro, sed li ankoraŭ min malhelpis, kiom +li povis.—La malsupra parto de tiu ĉi domo estas alie +kolorita ol la supra.—Ne legu tiel +mallaŭte.—Malfermu la pordon! + +<H2 ALIGN=CENTER>15.</H2><BR> + +<P> + +Por via malkonfeso oni duobligos vian punon.—Mi foriras, kaj +mi revenos post kvarono da horo.—Multope ni pli frue finos +la laboron, ol unuope.—Kristo reviviĝis.—Iru, sed +ne revenu tro malfrue.—Cezaro transiris la +Rubikonon.—Transportu la seĝon de tie ĉi sur alian +lokon.—Mi havas en mia plumujo du plumingojn sen +plumoj.—Estante en la cigarejo, mi aĉetis dek cigarojn; +naŭ el ili mi metis en mian cigarujon kaj unu mi metis en +mian cigaringon kaj ekfumis.—La arbo, sur kiu kreskas pomoj, +estas nomata pomujo aŭ pomarbo; sed ne ĉia fruktujo +estas arbo.—Hispanujo estas parto de Eŭropo.—Mi +estis infano, mi estis knabo, mi estis junulo, mi estis +viro,—nun mi estas maljunulo.—Mi ne volas vane paroli +kun tiu ĉi malsaĝulo.—Se ni devas uzi ian +sufikson, sed la senco ne montras al ni, kian sufikson ni devas +preni,—ni uzas la sufikson "um".—Kiu ne +plenumas sian promeson, estas malnoblulo.—Elirinte el varma +ĉambro sur la malvarman korton, ŝi malvarmumis kaj +malsaniĝis. + +<H2 ALIGN=CENTER>16.</H2><BR> + +<P> + +La malnovaj popoloj estis tre gastamaj.—Li donas lecionojn +de belskribado.—Li havas belajn vangharojn.—Tiu ĉi +pano estas tre bongusta.—En mia skribtablo estas kvar +tirkestoj.—La dek du monatoj de l' kristana jaro estas: +Januaro, Februaro, Marto, Aprilo, Majo, Junio, Julio, +Aŭgusto, Septembro, Oktobro, Novembro, Decembro.—Diru +al mi, mi petas, kioma horo nun estas.—Nun estas la tria +horo, aŭ, pli certe, nun estas kvin minutoj post la tria +horo.—Ne, sinjoro, vi eraras: nun estas kvarono de la kvara +(horo).—Je l' kioma horo vi tagmanĝas +(tagmezmanĝas)?—Ne ĉian egale: hodiaŭ ni +tagmanĝis je tri kvaronoj de l' kvara, kaj hieraŭ ni +manĝis akurate je l' tria horo.—Kian aĝon vi +havas?—Mi havas kvardek kvin jarojn.—Bonan tagon, +sinjoro! Kiel vi fartas?—Pardonu, sinjoro, mi vin ne +rekonas.—La venontan dimanĉon mi veturos +Hamburgon.—Kio vin interesas mia farado? ne miksu vin en +malproprajn aferojn!—Ĉu vi ludas violonon?—Ne, mi +ludas kartojn, sed por instrumentoj mi ĉian estis tro +maldiligenta.—Mi ne loĝas ĉe mia frato, mi +loĝas aparte; sed mia loĝejo estas apud la +lia.—Antaŭ tiu malgranda ligna dometo staris bela +granda arbo.—Mi volas aŭ ĉion, aŭ +nenion.—Mi bezonas du frankojn; ĉu vi ne povas ilin +doni al mi prunte?—La popoldiroj (proverboj) esprimas la +saĝon de l' popolo, kaj la popolrakontoj (legendoj) esprimas +ĝian kredon.—La vorton "met" ni uzas tian, +kian ni volas esprimi ian faradon, sed la formo de l' farado +estas por ni aŭ ne klara, aŭ sen signifo. "Meti +ion ien" signifas: fari, ke io ie estu. "Meti" +povus alie esti tradukata "estigi". "Meti" +inter la verboj (farvortoj) estas tio sama, kio "je" +inter la prepozicioj, aŭ "um" inter la +sufiksoj.—Metu la manon sur la koron.—La ŝteliston +oni metis en malliberejon (se ni dirus "oni lin +sidigis", tio ĉi estus ne vere, ĉar neniu lin tie +<I>sidigis</I>).—Metu la ĉapelon sur la kapon.—La +leteron mi adresis: al lia moŝto sinjoro N.en N.N.—Via +barona moŝto, helpu min en mia mizero!—Por esti +feliĉa, oni devas esti antaŭ ĉio kontenta je sia +sorto.—Mi iris en la teatron, por aŭdi la gloran +kantiston. + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<H2 ALIGN=CENTER>17.<BR> +LA OMBRO.<BR>(mirrakonto de +Andersen'.)</H2> + +<P> + +En la varmegaj landoj la suno radias alian varmegon, ol ĉe +ni. La homoj ricevas koloron malluman, kaj en la plej varmegaj +landoj la brula suno faras el ili negrojn. Sed ĝi estis nur +la simple varmaj landoj, kien transveturis unu instruita homo el +niaj malvarmaj. Li pensis, ke li tie povos ankaŭ promenadi +en la stratoj, kiel en lia patrujo, sed tion ĉi li devis +baldaŭ malkutimi. Li kaj ĉiuj prudentaj homoj devis +trankvile resti en la domo. La kovriloj de l' fenestroj kaj la +pordoj restis fermitaj la tutan tagon. Oni povus pensi, ke la +tuta domo dormas, aŭ ke neniu estas en la domo. La +mallarĝa strato, kie li loĝis, estis ankoraŭ tiel +konstruita, ke de l' mateno ĝis la vespero oni havis tie la +tutan varmegon de l' suno. La instruita homo el la malvarmaj +landoj estis homo juna kaj saĝa homo; al li ŝajnis, ke +li sidas en brula forno. Tio ĉi lin tre suferigis. Li tute +maldikiĝis, kaj eĉ lia ombro fariĝis multe pli +malgranda, ol en la patrujo,—ĝi ankaŭ suferis de +la suno. + +<P> + +Nur je l' vespero, kian la suno estis subirinta, ili +reviviĝis. Estis efektiva plezuro ĝin vidi. +Apenaŭ lumo estis enportita en la ĉambron, la ombro sin +eltiris sur la tuta muro, ĝis la plafono kaj eĉ iom sur +la plafono mem. Ĝi intence faris sin tiel longa, ĝi +devis sin eltiri, por ree ricevi fortojn. La instruitulo eliris +sur la balkonon, por tie sin eltiri, kaj apenaŭ la steloj +ekellumis el la klara etero, li eksentis novan vivon. Sur +ĉiuj balkonoj en la strato—kaj en la varmaj landoj +ĉiu fenestro havas balkonon—sin montris homoj, ĉar +aeron oni bezonas, se oni eĉ kutimis esti bruligata de l' +suno. Vivo sin komencis supre kaj malsupre. Tajloroj kaj +botistoj,—ĉiuj homoj eliris sur la straton, tabloj kaj +seĝoj estis elportataj, lumo brulis ĉie, brulis pli ol +mil lumoj; unu babilis, alia kantis, kaj la homoj promenis, la +veturiloj veturis, la azenoj iris ... tin-tin-tin—ĉar +ili portis sonorilojn. Tie mortintoj kun kantado estis +enterigataj, la knaboj de l' strato bruis, la sonoriloj de l' +preĝejoj sonoris, per unu vorto—vivo kaj movado +reĝis malsupre sur la strato. Nur en la unu domo, kiu +staris rekte kontraŭ la loĝejo de l' alilanda +instruitulo, estis tute silente, kaj tamen tie kredeble iu +loĝis, ĉar sur la balkono staris floroj, kiuj belege +kreskis,—tiel iu kredeble ilin superverŝadis, kaj homoj +necese devis tie esti. La pordo kontraŭe estis ankaŭ +malfermata je l' vespero, sed tie interne estis mallume, +almenaŭ en la antaŭa ĉambro,—el interne estis +aŭdata muziko, kiu al la alilanda instruitulo ŝajnis +neesprimeble bela. Sed eble ĝi estis tia nur en lia +ŝajnevido, ĉar li trovis tie en la varmaj landoj +ĉion neesprimeble bela, se nur la malbona suno ne estus. La +mastro de l' alilandulo diris, ke li ne scias, kiu loĝas en +la kontraŭa domo, ke oni tie ne vidas ja eĉ unu +personon, kaj pri la muziko—li trovas ĝin malbele +enuiga. "Ĝi estas tiel, kiel se unu ripetas pecon, kiu +estas por li tro malfacila, kaj kiun li ne povas ellerni, +ĉian tiu sama peco. `Mi malgraŭ ĉio ĝin +venkos' li diras, sed li tamen ĝin ne venkas, kiel ajn longe +li ludas". + +<P> + +Unu fojon en nokto la alilandulo vekiĝis; li dormis ĉe +malfermita pordo de balkono, la kurtenoj antaŭ la pordo sin +dismovis de bloveto de l' vento, kaj al li ŝajnis, ke de l' +kontraŭa balkono venas mirinda brilo. Ĉiuj floroj +brilis en plej belegaj koloroj, kaj en la mezo inter la floroj +staris gracia aminda fraŭlino, kiu ŝajne ankaŭ +brile radiis. La okuloj de l' instruitulo tute senvidiĝis +de tio ĉi, kaj ne estas miro, ĉar li ilin efektive tro +forte malfermis, kaj al tio ĉi li ankoraŭ estis +dorminta. Per unu salto li estis sur la planko, tre +mallaŭte li stariĝis post la kurteno, sed la +fraŭlino jam ne estis, la brilo estingiĝis. La floroj +pli jam ne brilis, sed ili staris ankoraŭ en ilia +antaŭa beleco. La pordo estis ne tute fermita, kaj profunde +el interne sonis mallaŭta kaj agrabla muziko, kiu povis +naskigi la plej dolĉajn sonĝojn. Tio ĉi estis +efektive io mireginda. Kiu povis tie loĝi? Kie estis la +eniro? En la partero estis nur magazeno, kaj estis ja neeble, ke +la homoj ĉian trakurus tra tie. + +<P> + +Je unu vespero la alilandulo sidis sur sia balkono, post li en la +ĉambro brulis lumo, tial estis tute nature, ke la ombro +estis videbla sur la muro de la kontraŭa loĝejo. Tiel +ĝi sidis tie inter la floroj sur la balkono, kaj ĉiun +fojon, kian la alilandulo sin movis, la ombro sin ankaŭ +movis, ĉar tion ĉi ĝi ordinare faras. + +<P> + +"Mi pensas, ke mia ombro estas la sola viva estaĵo, +kiun oni povas trovi tie kontraŭe!" diris la +instruitulo. "Rigardu, kiel bele ĝi sidas tie inter la +floroj, la pordo estas ne tute fermita, kaj nun la ombro devus +esti tiel saĝa kaj eniri, kaj ĉion bone rigardi, kio +estas interne, kaj poste, reveninte, rakonti al mi, kion ĝi +tie vidis. Jes, jes, mia ombro, vi devus peni esti utila al +mi!" diris li ŝerce. "Estu tiel bona kaj eniru! +Nu, vi ne volas iri?" Kaj li balancis la kapon al la ombro, +kaj la ombro rebalancis ĝian kapon. "Jes, jes, iru, sed +baldaŭ revenu!" La alilandulo sin levis, kaj lia ombro +sur la kontraŭa balkono sin ankaŭ levis; la alilandulo +sin turnis, kaj la ombro sin ankaŭ turnis; se iu bone +rigardus, li povus klare vidi, ke la ombro eniris en la ne tute +fermitan pordon de la balkono de l' kontraŭa domo rekte en +tiu momento, en kiu la alilandulo eniris en sian ĉambron kaj +mallevis post si la longan kurtenon. + +<P> + +Je l' postiranta mateno la instruitulo eliris, por trinki kafon +kaj legi gazetojn. "Kio tio ĉi estas?", diris li, +kian li eliris en la lumon de l' suno, "mi ja ne havas +ombron! Tiel ĝi hieraŭ je l' vespero efektive foriris +kaj jam ne revenis; tio ĉi estas efektive +ĉagrene!" + +<P> + +Ne tiel la perdo de l' ombro mem lin ĉagrenis, kiel tio, ke +en la malvarmaj landoj estas rakontata unu ĉiukonata +historio pri homo sen ombro. Se nun la instruitulo revenos en la +patrujon kaj rakontos, kio okazis kun li, oni diros, ke tio +ĉi estas nur ripetaĵo, kaj tio ĉi malplaĉis +al li. Tial li decidis tute ne paroli pri tio, kaj tio ĉi +estis tute prudente. + +<P> + +Je l' vespero li ree eliris sur sian balkonon, la lumon li tute +bone metis post si, ĉar li sciis, ke la ombro ĉian +volas, ke ĝia sinjoro estu por ĝi barilo,—sed li +tamen ne povis ĝin elricevi. Li faris sin granda, li faris +sin malgranda, sed nenia ombro venis, nenia ombro sin montris. Li +diris: "Hm, hm!" sed nenio helpis. + +<P> + +Ĝi estis kompreneble ĉagrene, sed en la varmaj landoj +dank' al Dio ĉio kreskas rapide, kaj post unu semajno li +ekvidis kun granda plezuro, ke el la piedoj kreskas ĉe li +nova ombro, kian li iras en la lumon; la radiko certe restis. +Post tri semajnoj li jam havis ne tro malgrandan ombron, kaj kian +li ekreveturis en la patrujon en la malvarmaj landoj, ĝi en +la vojo ĉian pli kaj pli kreskis, tiel ke ĝi fine +fariĝis tiel longa kaj granda, ke jam la duono estus +sufiĉa. + +<P> + +Tiel la instruitulo revenis en sian landon, skribis librojn pri +la veraĵo en la mondo, pri la bonaĵo kaj belaĵo, +kaj tiel li pasigis tagojn kaj jarojn; pasis multaj jaroj. + +<P> + +Je unu vespero li sidas en sia ĉambro, kaj jen subite oni +frapas tre mallaŭte sur la pordo. + +<P> + +"Eniru!" diris li, sed neniu venas; tial li malfermis +mem, kaj jen antaŭ li staras neordinare maldika homo, kun +tre mira eksteraĵo. Cetere la homo estis tre riĉe +vestita, li estis videble grava persono. + +<P> + +"Kun kiu mi havas la honoron paroli?" demandis la +instruitulo. + +<P> + +"Jes, mi tiel ankaŭ pensis", diris la eleganta +homo, "ke vi min ne rekonos! Mi fariĝis tro korpa, mi +litere ricevis viandon kaj oston. Vi kredeble nenian pensis, ke +vi vidos min ian en tia bona farto! Ĉu vi ne rekonas vian +malnovan ombron? Jes, vi certe ne kredis, ke mi ian ankoraŭ +revenos. Mi havis feliĉon de l' tago, kian mi estis ĉe +vi la lastan fojon; mi ĉiuflanke fariĝis tre bonhava. +Se mi volas min elaĉeti el mia servado, mi estas sufiĉe +riĉa por tio ĉi!" Kaj li eksonigis tutan +ligaĵon da multekostaj sigeliloj, kiuj pendis apud lia +horloĝo, kaj metis sian manon en la dikan oran ĉenon, +kiun li portis ĉirkaŭ la kolo. Sur ĉiuj fingroj +brilis ringoj kun diamantoj, kiuj ĉiuj estis veraj. + +<P> + +"Ne, mi ne povas ankoraŭ retrovi miajn sentojn!" +diris la instruitulo. "Kiel tio ĉi estas ebla!" + +<P> + +"Io ordinara tio ĉi efektive ne estas!" diris la +ombro, sed vi ja mem ankaŭ ne apartenas al la homoj +ordinaraj, kaj mi, kiel vi scias, de mia infaneco ĉian iris +laŭ viaj piedosignoj. Tuj, kian vi trovis, ke mi estas +sufiĉe matura, por min mem trabati tra l' mondo, mi komencis +propran vojon. Mi min trovas en la plej brila situacio, sed nun +venis al mi ia dezirego vidi vin ankoraŭ unu fojon +antaŭ via morto, ĉar morti ian vi ja devas. Ankaŭ +tiujn ĉi landojn mi volis vidi ankoraŭ unu fojon, +ĉar oni ja ĉian amas sian patrujon. Mi scias, ke vi +ricevis alian ombron; ĉu mi devas al ĝi aŭ al vi +ion pagi? Estu tiel bona kaj diru al mi!" + +<P> + +"Ha, ĝi estas efektive vi!" diris la instruitulo. +"Ĝi ja estas multege mirinda! Nenian mi kredus, ke al +iu lia malnova ombro povus reveni estante homo!" + +<P> + +"Diru al mi, kiom mi devas pagi!" diris la ombro, +"ĉar mi ne volus resti ŝuldanto de iu!" + +<P> + +"Kiel vi povas tiel paroli!" diris la instruitulo, +"de ia ŝuldo tie ĉi ne povas ja tute esti parolo. +Uzu vian liberon kiel ĉiu alia! Mi tre ĝojas pro via +feliĉo! Sidigu vin, malnova amiko, kaj rakontu al mi per +malmultaj vortoj, kiel tio ĉi okazis kaj kion vi tie vidis +en la varmaj landoj ĉe la najbaro de kontraŭe!" + +<P> + +"Jes, tion ĉi mi al vi rakontos", diris la ombro, +sin sidigante, "sed vi devas al mi promesi, ke vi al neniu +en tiu ĉi urbo rakontos, ke mi estis via ombro! Mi intencas +fianĉiĝi, mi povas nutri pli ol unu familion!" + +<P> + +"Ne zorgu!" diris la instruitulo, "mi al neniu +diros, kiu vi propre estas; prenu mian manon! Mi promesas, kaj +unu homo—unu vorto!" + +<P> + +"Unu vorto—unu ombro!" diris la ombro, ĉar +tiel li ja devis paroli. + +<P> + +Cetere estis efektive mirinde, kiel tute li estis homo. Lia +nigra vesto estis el la plej kara ŝtofo, al tio ĉi li +portis elegantajn botojn kaj ĉapelon, kiu povis esti +kunpremata, tiel ke oni povis vidi nur la tegmenteton kaj la +randojn, ne parolante jam pri la jam konataj sigeliloj, ora +ĉeno kaj ringoj kun diamantoj. Jes, la ombro estis tre bone +vestita, kaj tio ĉi plej certe faris lin homo. + +<P> + +"Nun mi rakontos!" diris la ombro, kaj ĉe tio +ĉi li metis siajn piedojn kun la elegantaj botoj forte +premante sur la novan ombron, kiu kuŝis kiel hundo +antaŭ la piedoj de l' instruitulo; li faris tion ĉi pro +fiereco, aŭ eble li volis ligi ĝin al si. La +kuŝanta ombro tamen sin tenis silente kaj trankvile por povi +bone aŭskulti; ĝi kredeble ankaŭ volis scii, kiel +ĝi povus sin liberigi kaj fariĝi propra sinjoro. + +<P> + +"Ĉu vi scias, kiu loĝis en la domo kontraŭ +ni?" demandis la ombro. "Ĝi estis la plej bela el +ĉio, ĝi estis la poezio! Mi restis tie tri semajnojn, +kaj tio ĉi estas tie same, kiel se oni vivus trimil jarojn +kaj legus ĉiujn verkojn poeziajn kaj instruitajn,—tion +ĉi mi diras, kaj ĝi estas vera. Mi ĉion vidis kaj +mi ĉion scias!" + +<P> + +"La poezio!" ekkriis la instruitulo, "jes, jes, +ĝi vivas sensociete en la grandaj urboj! La poezio! Jes, +mi ĝin vidis unu minuton, sed mi tian estis ankoraŭ +dormanta! Ĝi staris sur la balkono kaj lumis, kiel la lumo +de l' nordo. Rakontu, rakontu! Vi estis sur la balkono, vi +eniris tra la pordo, kaj poste ..." + +<P> + +"Poste mi estis en la antaŭĉambro!" +daŭrigante rakontis la ombro. "Vi ofte sidis kaj penis +rigardi en la antaŭĉambron. Tie ĉi ne estis lumo, +tie ĉi estis io kiel duonlumo; sed granda nombro da +ĉambroj tio estis unu post la alia, kaj tra iliaj +malfermitaj pordoj oni povis ilin vidi ĉiujn. Tie jam estis +tre lume, la grandega forto de l' maro de lumo min certe +mortigus, se mi alirus proksime al la fraŭlino; sed mi estis +prudenta, mi ne rapidis, kaj tio ĉi estis bona!" + +<P> + +"Kaj kion vi tie vidis, mia kara?" demandis la +instruitulo. + +<P> + +"Mi vidis ĉion, kaj mi ĝin rakontos al vi; sed ... +ĝi ne estas fiereco de mia flanko, tamen ... kiel homo +libera, kaj ĉe mia instruiteco, ne parolante jam pri mia +bona situacio kaj riĉeco ... mi kore dezirus, ke vi parolu +al mi ne "mia kara", sed "sinjoro"! + +<P> + +"Pardonu, sinjoro!" diris la instruitulo, "ĝi +estas ne detruebla malnova kutimo! Vi estas tute prava, kaj de +nun mi jam memoros. Sed rakontu al mi, sinjoro, ĉion, kion +vi vidis!" + +<P> + +"Ĉion!" diris la ombro, "ĉar mi +ĉion vidis kaj ĉion scias!" + +<P> + +"Kian vidaĵon havis la ĉambroj internaj?" +demandis la instruitulo. "Ĉu tie estis kiel en la +freŝa arbaro? ĉu tie estis kiel en sankta +preĝejo? ĉu la ĉambroj estis kiel stela +ĉielo, kian oni staras sur altaj montoj?" + +<P> + +"Ĉio tie estis!" diris la ombro. "Mi ja ne +tute eniris, mi restis en la antaŭa ĉambro, en la +duonlumo, sed tiu loko estis tre bona, mi ĉion vidis, mi +ĉion scias. Mi estis en la palaco de l' poezio, en la +antaŭĉambro". + +<P> + +"Sed kion vi vidis? Ĉu tra la grandaj ĉambroj +iris ĉiuj la dioj de l' malnova tempo? ĉu tie batalis +la malnovaj faristoj? ĉu tie ludis ĝojaj infanoj kaj +rakontis iliajn sonĝojn?" + +<P> + +"Mi diras al vi, mi tie estis, kaj vi komprenos, ke mi +ĉion vidis, kion oni tie povis vidi! Se vi tien eniris, vi +ĉesus esti homo, sed mi fariĝis homo, kaj unutempe mi +ekkonis mian internan naturon, la parencecon, kiun mi havas kun +la poezio. Kian mi estis ankoraŭ ĉe vi, mi pri tio +ĉi ne pensis, sed apenaŭ la suno sin levis aŭ +mallevis, mi ĉian, vi ankoraŭ certe memoras, +fariĝis tiel mire granda; en la lumo de l' luno mi estis +preskaŭ ankoraŭ pli klara, ol vi mem. Tian mi ne +komprenis mian naturon, nur en la antaŭĉambro de l' +poezio mi ĝin ekkonis—mi fariĝis homo! Mi eliris +el tie, fariĝinte matura viro, sed vi jam pli ne estis en la +varmaj landoj. Estante jam homo, mi nun hontis tiel iri, kiel mi +iris; mi ne havis botojn, vestojn, la tutan homan +eksteraĵon, kiu donas al la homo lian signifon. Mi +serĉis lokon por min kaŝi, jes, al vi mi povas ĝin +konfesi, ĉar vi mian sekreton en nenia libro +malkovros,—mi min kaŝis sub la vesto de unu vendistino +de sukerpanoj. La virino eĉ ne scietis, al kia grava +persono ŝi donis kaŝejon. Ne pli frue ol je l' vespero +mi eliris; mi kuradis sur la strato en la lumo de l' luno, mi min +eltiradis laŭ la muroj, tio ĉi estis tiel agrabla por +mia dorso! Mi kuris supren kaj malsupren, rigardis tra la plej +altaj fenestroj en la ĉambrojn kaj sur la tegmentojn, mi +rigardis, kien neniu povis rigardi, kaj mi vidis, kion neniu alia +vidis, kion neniu alia devis vidi. La mondo, por diri veron, +estas sufiĉe malbona! Mi ne volus esti homo, se nur ne +reĝus la malsaĝa kredo, ke esti homo havas ian gravan +signifon! Mi vidis la plej nekredeblajn aferojn ĉe virinoj, +kiel ankaŭ ĉe viroj, ĉe gepatroj kaj ĉe la +dolĉaj anĝelaj infanoj; mi vidis, kion nenia homo devus +scii, kion tamen ĉiuj tiel volus scii—la +malbonaĵon ĉe la najbaroj. Se mi skribus gazeton, kiom +legantojn ĝi ricevus! Sed mi skribis tuj al la interesataj +personoj mem, kaj teruro ekreĝis en ĉiuj urboj, en +kiujn mi venis. Oni min timis, kaj oni penis plaĉi al mi. +La profesoroj faris min profesoro, la tajloroj donis al mi novajn +vestojn, tiel ke mi ilin havas en sufiĉa nombro; la +monfaristoj faris monon por mi, kaj la virinoj diris al mi, ke mi +estas bela.—Per tio ĉi mi fariĝis la homo, kiu mi +estas, kaj nun mi diras al vi adiaŭ! Jen estas mia karto, +mi loĝas sur la Suna Flanko kaj en pluva vetero mi ĉian +estas en la domo!" Tion ĉi dirinte, la ombro foriris. + +<P> + +"Mirinde!" diris la instruitulo. + +<P> + +Pasis kelkaj jaroj, kaj unu tagon la ombro subite ree venis. + +<P> + +"Kiel vi fartas?" demandis li. + +<P> + +"Aĥ!" diris la instruitulo, "mi skribas pri +la veraĵo, la belaĵo kaj la bonaĵo, sed por tiaj +aferoj ĉiu orelo estas surda; mi tute malesperas, ĉar +tio ĉi min tre doloras". + +<P> + +"Mi el nenio faras al mi ĉagrenon!" diris la +ombro, "kaj tial mi grasiĝas, kaj tio ĉi devas +esti la celo de ĉiu prudenta homo. Vi ĝis nun +ankoraŭ ne scias vivi en la mondo. Vi ankoraŭ tute +perdos la sanon. Vi devas veturi! Mi en la somero faros +veturon, ĉu vi volas min akompani? Mi deziras havi kolegon +de l' vojo,—ĉu vi volas kunveturi estante mia ombro? +Ĝi estus por mi granda plezuro havi vin apud mi; mi pagos la +koston de l' vojo." + +<P> + +"Tio ĉi estas jam ne aŭdita malmodesto!" +diris la instruitulo. + +<P> + +"Laŭ tio, kiel oni ĝin prenas!" diris la +ombro. "Vojiro redonos al vi la fortojn. Se vi volas esti +mia ombro, mi prenas sur min unu la tutan koston de l' +vojo!" + +<P> + +"Jam tro senhonte!" diris la instruitulo. + +<P> + +"Sed la mondo jam estas tia!" diris la ombro, "kaj +tia ĝi restos!" kaj kun tiuj ĉi vortoj la ombro +foriris. + +<P> + +La instruitulo fartis tute ne bone; zorgoj kaj suferoj lin +tormentis, kaj tio, kion li parolis pri la veraĵo kaj +bonaĵo kaj belaĵo, estis preskaŭ por ĉiuj, +kiel rozoj por bovo!—Fine li efektive malsaniĝis. + +<P> + +"Vi elrigardas kiel ombro!" diris al li la homoj, kaj +teruro prenis la instruitulon ĉe tiu ĉi penso. + +<P> + +"Vi devas necese veturi en banejon!" diris la ombro, +kiu venis al li. "Nenio alia restas! Mi vin kunprenos pro +malnova konateco. Mi pagos la vojon, kaj vi poste verkos +priskribon de l' vojo, kaj en la vojo vi penos min malenuigi. Mi +veturas en banejon, ĉar mia barbo ne volas kreski kiel +ĝi devus, tio ĉi ankaŭ estas malsano, kaj barbon +oni devas havi! Estu prudenta kaj prenu mian proponon, ni ja +veturos kiel kolegoj". + +<P> + +Kaj ili veturis; la ombro nun estis sinjoro kaj la sinjoro estis +ombro. Ili veturis kune. Sur ĉevalo aŭ sur piedoj ili +ĉian estis kune, flanko ĉe flanko, unu antaŭ +aŭ post la dua, laŭ la staro de l' suno. La ombro sin +tenis ĉian sur la flanko sinjora, kaj la instruitulon tio +ĉi malmulte ĉagrenis; li havis tre bonan koron kaj +estis tre pacema kaj amikema, kaj tial li unu tagon diris al la +ombro: "Ĉar ni jam fariĝis kolegoj de vojo kaj al +tio ĉi ni de l' infaneco estis ĉian kune, ni trinku nun +fratecon, kaj ni estu pli familiara unu kun la dua." + +<P> + +Vi esprimis vian penson", diris la ombro, kiu nun ja estis +efektive la sinjoro; "vi parolis rekte el la koro kaj +bonintence, tial mi ankaŭ parolos el la koro kaj egale +bonintence. Vi, estante homo instruita, scias tre bone, kiel +kaprisa estas la naturo. Multaj homoj ne povas tuŝeti +malglatan paperon; aliaj per la tuta korpo ektremas, se oni +gratas per karbo sur vitro; mi ricevas tian saman senton, se vi +parolas al mi familiare; mi sentas min kiel alpremita al la tero, +kiel mi estus ree en mia antaŭa dependeco de vi. Vi vidas, +ke tio ĉi ne estas fiereco, sed sento. Mi ne povas permesi, +ke vi parolu al mi familiare, mi mem tamen kun plezuro parolos +kun vi senceremonie, kaj tiel mi almenaŭ duone plenumos vian +deziron". + +<P> + +Kaj de tiu tempo la ombro sinjore paroladis kun sia estinta +sinjoro. + +<P> + +Kia malaltiĝo!" pensis la instruitulo, "ke mi +devas lin estimi kiel sinjoron kaj li kun mi parolas tute +senceremonie!" Sed vole ne vole li devis konsenti. + +<P> + +Ili venis en banejon, kie sin trovis multaj alilanduloj kaj inter +tiuj ĉi unu tre bela reĝidino, de kiu la malsano estis +tio, ke ŝi tro bone vidis, kaj tio ĉi estas tre +danĝere. + +<P> + +Ŝi tuj ekvidis, ke la nova veninto estas tute alia persono, +ol ĉiuj ceteraj. "Li tien ĉi venis, por rapidigi +la kreskon de sia barbo, tiel oni diras, sed mi bone vidas la +efektivan kaŭzon de lia veno,—li ne havas ombron". + +<P> + +Ŝi ricevis grandan sciemon, kaj tial ŝi sur la +promenejo tuj komencis paroladon kun la alilanda sinjoro. Estante +reĝidino, ŝi ne bezonis fari grandan ceremonion kaj +tial ŝi diris: "Via malsano estas tio, ke vi ne havas +ombron!" + +<P> + +"Via reĝida moŝto jam komencis tute +saniĝi!" respondis la ombro. "Via konata malsano +de tro bona vidado estas perdita; vi saniĝis: mi havas +ombron tute neordinaran. Ĉu vi ne vidas la personon, kiu +min ĉian akompanas? Aliaj homoj havas ombron ordinaran, sed +mi ne amas aferojn ordinarajn. Kiel oni la vestojn de siaj +servantoj faras el pli bona ŝtofo, ol oni portas mem, tiel +mi donis al mia ombro la formon de homo, kaj, kiel vi vidas, mi +eĉ donis al ĝi apartan ombron. Tio ĉi estas vere +io tre multekosta, sed mi amas vivi alie ol ĉiuj!" + +<P> + +"Kiel!" pensis la reĝidino, "ĉu mi +efektive saniĝis? Tiu ĉi banejo estas vere por mia +malsano la plej helpa! La akvo en nia tempo havas tre mirajn +fortojn. Sed tamen mi ne forveturos el la banejo, ĉar nun +tie ĉi nur fariĝas interese. La alilandulo tre +plaĉas al mi. Ke nur lia barbo ne kresku, ĉar tian li +forveturos." + +<P> + +Je l' vespero en la granda salono de baloj dancis la +reĝidino kun la ombro. Ŝi estis facila, sed li estis +ankoraŭ pli facila; tian dancanton ŝi ankoraŭ +nenian havis. Ŝi rakontis al li, el kia lando ŝi +estas, kaj li konis la landon, li tie estis, sed ŝi tian ne +estis en la patrujo. Li rigardis supre kaj malsupre tra l' +fenestroj kaj vidis multajn aferojn, kaj tial li povis respondi +al la reĝidino kaj rakonti al ŝi tiajn aferojn, ke +ŝi forte miregis. Li devis esti la plej saĝega homo +sur la tuta tero. Ŝi ricevis grandan respekton por lia +vasta sciado. Kian ili post tio ĉi ree dancis kune, ŝi +lin ekamegis, kion la ombro bone vidis. Ĉe la postiranta +danco la konfeso de ŝia amo sin trovis jam sur ŝia +lango, sed ŝi estis ankoraŭ tiel prudenta, ke ŝi +ekpensis pri ŝia lando kaj regno kaj pri la multo da homoj, +kiujn ŝi estis ian regonta. "Saĝa homo li +estas!" diris ŝi al si mem. "tio ĉi estas +bona; kaj li dancas belege, ĝi ankaŭ estas bona; sed +egale grava demando estas, ĉu li estas sufiĉe +instruita. Mi provos lin ekzameni." Kaj ŝi komencis +proponi al li demandojn pri la plej malfacilaj aferoj, je kiuj +ŝi mem ne povus respondi; kaj la ombro faris miran +vizaĝon. + +<P> + +"Tion ĉi vi ne povas respondi!" diris la +reĝidino. + +<P> + +"Tion ĉi mi sciis ankoraŭ estante en la +lernejo!" diris la ombro; mi pensas, ke tion ĉi eĉ +mia ombro tie ĉe l' pordo povus respondi". + +<P> + +"Via ombro!" ekkriis la reĝidino, "tio estus +multege mirinda!" + +<P> + +"Mi ne diras certe, ke ĝi povos," diris la ombro, +"sed tiel mi pensas, ĉar ĝi ja tiel longe min +akompanis kaj aŭdis,—mi tiel pensas! Sed permesu, Via +reĝida moŝto, sciigi vin, ke ĝi estas tiel fiera +kaj volas, ke oni ĝin prenu por homo; ke por teni ĝin +en bona humoro—kaj tiel ĝi devas esti, por doni bonajn +respondojn—oni devas paroli kun ĝi tute kiel kun +homo." + +<P> + +"Tia fiereco plaĉas al mi!" diris la +reĝidino. + +<P> + +Kaj ŝi iris al la instruita homo apud la pordo kaj parolis +kun li pri suno kaj luno, pri l' internaĵo kaj +eksteraĵo de l' homo, kaj li respondis saĝe kaj bone. + +<P> + +"Kia homo li devas esti, se li havas tian saĝegan +ombron!" pensis la reĝidino, "ĝi estus +efektiva beno por mia popolo kaj regno, se mi lin elektus por +esti mia edzo!—Mi ĝin faras!" + +<P> + +La reĝidino kaj la ombro baldaŭ estis pretaj inter si, +sed tamen tion ĉi neniu devis sciiĝi, ĝis ili +venos en la landon de l' reĝidino. + +<P> + +"Neniu, eĉ ne mia ombro!" diris la ombro, kaj ne +sen kaŭzo li tiel diris. + +<P> + +Baldaŭ ili venis en la landon, en kiu la reĝidino +regis, kian ŝi estis en la domo. + +<P> + +"Aŭskultu, amiko!" diris la ombro al la +instruitulo, "nun mi fariĝis tiel feliĉa kaj +multepova, kiel nur estas eble, tial mi volas ankaŭ por vi +fari ion neordinaran! Vi ĉian loĝos ĉe mi en la +palaco, vi veturos kun mi en mia propra reĝa kaleŝo kaj +ricevos jaran pagon de centmil oraj moneroj. Por tio ĉi vi +devas permesi, ke ĉiu kaj ĉio nomu vin ombro. Ne diru, +ke vi ian estis homo, kaj unu fojon en la jaro, kian mi sidos sur +la balkono en la lumo de l' suno kaj montros min al la popolo, vi +devos kuŝi ĉe miaj piedoj kiel efektiva ombro! Ĉar +mi konfesas al vi, mi edziĝos je la reĝidino; +ankoraŭ hodiaŭ je l' vespero ni festos la +edziĝon". + +<P> + +"Ne, ĝi estas jam tro multe!" diris la +instruitulo, "tion ĉi mi ne volas, tion ĉi mi ne +faros! Ĝi estus trompi la tutan landon kune kun la +reĝidino! Mi diros ĉion, ke mi estas la homo kaj vi +estas nur ombro, kiu portas vestojn de homo!" + +<P> + +"Neniu vin kredos!" diris la ombro. "Estu +prudenta, aŭ mi vokos la gardistojn!" + +<P> + +"Mi iros rekte al la reĝidino!" rediris la +instruitulo. "Sed mi iros antaŭe!" ekkriis la +ombro, "kaj vi iros en malliberejon!" Kaj tien la +instruitulo efektive devis iri, ĉar la soldatoj obeis la +ombron, sciante, ke la reĝidino volas lin fari ŝia +edzo. + +<P> + +"Vi tremas?" demandis la reĝidino, kian la ombro +eniris; ĉu io okazis al vi? ne malsaniĝu hodiaŭ, +kian ni volas je l' vespero festi nian edziĝon." + +<P> + +"Al mi okazis la plej terura afero, kiu povas okazi!" +diris la ombro, "prezentu al vi—jes, tia malforta kapo +de ombro ne povas longe sin teni—prezentu al vi, mia ombro +perdis la prudenton, ĝi diras kaj ripetas, ke ĝi estas +la homo, kaj mi—prezentu al vi—mi estas ĝia +ombro!" + +<P> + +"Terure!" ekkriis la reĝidino, "oni ĝin +ja enŝlosis?" + +<P> + +"Kompreneble! Mi timas, ke ĝi jam nenian ricevos ree +la prudenton!" + +<P> + +"La malfeliĉa ombro!" rediris la reĝidino, +"mi ĝin tre bedaŭras; estus tre bone por ĝi, +se oni ĝin liberigus de ĝia malfeliĉa vivo. Se mi +bone pensas, mi trovas, ke estas necese ĝin mallaŭte +tute forigi." + +<P> + +"Kvankam tio ĉi estus por mi tre dolora!" diris la +ombro, "ĉar ĝi estis fidela servanto!" kaj li +faris, kiel li ĝemus. + +<P> + +"Vi havas noblan ĥarakteron!" diris la +reĝidino. + +<P> + +Je l' vespero la tuta urbo estis feste iluminita, kaj la +pafilegoj tondris "bum!"—kaj la soldatoj faris +paradon. La reĝidino kaj la ombro eliris sur la balkonon, +por sin montri kaj ankoraŭ unu fojon ricevi la ĝojan +kaj tondran "vivu!" de l' popolaj amasoj. + +<P> + +La instruita homo nenion aŭdis de l' tuta ĝoja kriado, +ĉar al lia vivo estis farita fino. + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<H2 ALIGN=CENTER>18.<BR> +POPOLDIROJ.</H2> + +<P> + +<BLOCKQUOTE> + +Ĉiu "tial" havas sian "kial."<BR> +Popolo diras—Dio diras.<BR> +Kia patrino, tia filino.<BR> +Kiu vivos, tiu vidos.<BR> +Se infano ne krias, patrino ne scias.<BR> +Pelu muŝon tra l' fenestro, ĝi venos tra l' pordo.<BR> +En sia urbeto neniu estas profeto.<BR> +Kiu iras trankvile, iras facile.<BR> +Post la faro venas saĝo.<BR> +Kiu ne salutas per ĉapo, salutos per kapo.<BR> +Ne diru "hop" antaŭ salto.<BR> +Antaŭe intencu kaj poste komencu.<BR> +Ne tiel terura estas la diablo, kiel oni lin pentras.<BR> +Kia la festo, tia la vesto.<BR> +Restu tajloro ĉe via laboro.<BR> + +</BLOCKQUOTE> + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<P> + +<H2 ALIGN=CENTER>19.<BR>Kanto de studentoj.</H2> + +<P> + +<BLOCKQUOTE> + + Ĝoju, ĝoju ni, +kolegoj,<BR> + Dum ni junaj estas!<BR> +Post plezura estanteco,<BR> +Post malgaja maljuneco—<BR> + Sole tero restas.<BR> + +<BLOCKQUOTE>* * *</BLOCKQUOTE> + + Vivo estas tre +mallonga,<BR> + Kuras ne tenate,<BR> +Kaj subite morto venos,<BR> +Kaj rapide ĉiun prenos,<BR> + Ĉiun senkompate.<BR> + +<BLOCKQUOTE>* * *</BLOCKQUOTE> + + Kie niaj +antaŭuloj<BR> + En la mondo sidas?<BR> +Iru al la superuloj,<BR> +Serĉu ilin ĉe l' subuloj—<BR> + Kiu ilin vidas?<BR> + +<BLOCKQUOTE>* * *</BLOCKQUOTE> + + Vivu la akademio<BR> + Kaj la profesoroj!<BR> +Vivu longe kaj en sano<BR> +Ĉiu akademiano,<BR> + Vivu sen doloroj!<BR> + +<BLOCKQUOTE>* * *</BLOCKQUOTE> + + Vivu, floru nia +regno<BR> + Kaj regnestro nia!<BR> +Kaj amikoj mecenataj,<BR> +Protegantoj estimataj<BR> + De l' akademio.<BR> + +<BLOCKQUOTE>* * *</BLOCKQUOTE> + + Vivu ĉiuj la +knabinoj<BR> + Belaj kaj hontemaj!<BR> +Vivu ankaŭ la virinoj,<BR> +Amikinoj kaj mastrinoj,<BR> + Bonaj, laboremaj.<BR> + +<BLOCKQUOTE>* * *</BLOCKQUOTE> + + Mortu, mortu, +malgajeco!<BR> + Mortu la doloro!<BR> +Mortu ĉiu intriganto<BR> +Kaj malamon konservanto<BR> + Longe en la koro!<BR> + +<P> + +<I>Hemza.</I> + +</BLOCKQUOTE> + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<H2 ALIGN=CENTER>20.<BR>El Heine'.</H2> + +<P> + +<BLOCKQUOTE> + +Al brusto, al mia — ha, ĝi min doloras —<BR> + Almetu maneton, amata knabino!<BR> +Vi aŭdas, ke tie meblisto laboras?<BR> + Li por mi la ĉerkon konstruas +sen fino!<BR> + +<BLOCKQUOTE><BLOCKQUOTE>* * *</BLOCKQUOTE></BLOCKQUOTE> + +Ha, kiel li frapas en mi en la koro!<BR> + La vivo forkuras, ne estas jam por +mi ...<BR> +Rapidu, rapidu kun via laboro,<BR> + Ke povu mi foj' je eterne +ekdormi.<BR> + +<P> + +<I>K.D.</I> + +</BLOCKQUOTE> + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<P> + +<BR><BR><BR><BR> + +<DIV ALIGN=CENTER><B><BIG><BIG><BIG>Aldono al la<BR> +Dua Libro de l' Lingvo<BR> +Internacia</BIG></BIG></BIG></B><BR></DIV><BR><BR> + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<P> + +En mia unua libro mi petis ĉiujn amikojn de l' lingvo +internacia esprimi ilian juĝon pri la lingvo, kiun mi +proponis, montri al mi ĉiujn erarojn, kiujn ili trovis en +ĝi, kaj ĉiujn plibonigojn, kiujn ili povas proponi, kaj +helpi min tiel doni al la lingvo la plej bonan formon, ĉar +la finan formon mi intencis doni al la "Lingvo +Internacia" ne pli frue ol en la fino de l' jaro 1888, +pripensinte kaj provinte antaŭe ĉiujn juĝojn kaj +proponojn, kiuj estus senditaj al mi ĝis tiu tempo. En la +"Dua Libro" mi diris, ke por fari la lingvon libera de +ĉiuj personaj eraroj, estus dezirata, ke ia instruita +societo prenu en siajn manojn la sorton de l' lingvo kaj, +aŭskultinte la konsilojn de kompetentaj personoj, ĝi +donu al la lingvo la finan formon, kiu estus egale ordona por mi, +kiel por ĉiu alia amiko de l' lingvo internacia. + +<P> + +Nun mi kun la plej granda ĝojo povas sciigi ĉiujn +amikojn de l' lingvo internacia, ke mia deziro ne restis vana. +Ankoraŭ en la fino de l' jaro 1887, t.e. ankoraŭ +antaŭ la ricevo de mia libreto, la Amerika Filozofia Societo +en Filadelfio (The American Philosophical Society) elektis +komitaton por pripensi kaj decidi la demandon, ĉu lingvo +internacia estas necesa, ĉu ĝi estas kreebla, kaj +<I>kiel</I> ĝi devas esti. La frukto de l' laboroj de la +komitato estis jena decido: + +<BLOCKQUOTE> + +ke lingvo internacia estas kreebla, ke ĝi estas necesa, ke +ĝi devas havi gramatikon la plej simplan kaj naturan, kun la +plej simpla ortografio, kaj fonologio, kaj la vortoj devas esti +agrablaj por la orelo; ke la vortaro devas esti kreita el vortoj +pli malpli rekoneblaj por la plej gravaj civilizitaj popoloj; ke +la fina formo de tia lingvo devas esti la frukto de l' laboroj ne +de unu persono, sed de la tuta instruita mondo. + +</BLOCKQUOTE> + +Sur la fondo de ĉio supre dirita, la "Amerika Filozofia +Societo" decidis dissendi al ĉiuj instruitaj societoj +la proponon fari internacian kongreson de instruituloj por decidi +la finan formon de lingvo tutmonda. + +<P> + +Tiel la leganto vidas, ke ne sciante ankoraŭ pri mia laboro, +la "Amerika Filozofia Societo" venis al tiuj samaj +decidoj pri lingvo tutmonda, al kiuj mi venis, kaj ke la +principoj, kiujn la "Amer. Fil. Societo" ellaboris por +la lingvo teorie, estas pli malpli egalaj al tiuj, kiujn mi +efektivigis praktike. Tial ĝi estas tute natura, ke +ricevinte mian libreton jam en la fino de siaj laboroj, la +komitato trovis, ke mia lingvo estas sufiĉe proksima al la +idealo, kiun ĝi ellaboris teorie. Jen kion diras pri la +"Lingvo internacia" sinjoro Henry Phillips, Jr (unu el +la tri personoj, el kiuj estis farita la komitato por decidi la +demandon pri lingvo tutmonda): + +<BLOCKQUOTE> + +"La plej nova propono al la publiko kaj ĝis nun la plej +simpla kaj la plej racionala, estas la "Lingvo +internacia," kreita de d-ro S* el Varsovio. La principoj, +sur kiuj ĝi estas fondita, estas en la tuto maleraraj; +ĝia vortaro ne estas kreita laŭ la persona volo kaj +juĝo de l' aŭtoro, sed prenita el la lingvoj franca, +germana kaj angla kaj en parto el la latina, kaj ĝi enhavas +la vortojn, kiuj estas similaj en tiuj lingvoj; estas faritaj +kelkaj ŝanĝoj pro la bonsoneco. Pro tio kaj pro +ĝia gramatiko la lingvo estas mirinde facila por lerni, +prezentante neniajn el la kalejdoskopaj rompaĵoj kaj +ŝiraĵoj de la Volapük'. La gramatiko de tiu +lingvo estas el la plej simplaj, tiel simpla, kiel en nia propra +lingvo, kaj la reguloj por la kreado de vortoj estas tiel klaraj +kaj tiel facilaj, ke la vortaro el radikvortoj povas esti farita +tre malgranda ..." + +</BLOCKQUOTE> + +Rakontinte mallonge la tutan konstruon de l' "Lingvo +internacia" kaj ĝian gramatikon, kaj montrinte kelkajn +punktojn, kiuj laŭ lia juĝo devus esti +ŝanĝitaj, sinjoro H. Ph. finas: + +<BLOCKQUOTE> + +"D-ro S*, kiu skribas sub la nomo de d-ro Esperanto, estas +tre modesta en siaj postuloj kaj proponas sian lingvon al la +publika kritiko tra la tempo de unu jaro, antaŭ ol li donos +al ĝi la finan formon. Post tiu fina trarigardo kaj +ŝanĝo li volas prezenti ĝin por la publika uzado. +Li petas siajn legantojn promesi lerni la lingvon nur tiam, se +10,000,000 personoj estos donintaj tian saman promeson. Mi +esperas, ke la fina trarigardo de l' "Lingvo +internacia" kondukos al la bonigo de l' eraroj, kiujn mi +montris, <I>kaj la tuta mondo povas kuraĝe doni la petitan +promeson</I>". + +</BLOCKQUOTE> + +La kvar ŝanĝoj, kiujn proponas sinjoro H. Ph., estas +<I>teorie</I> tre bonaj, sed mi jam mem antaŭ kelkaj jaroj +pensis pri ili kaj mi trovis, ke <I>praktike</I> ili estus tre +maloportunaj. Pli vastan mian juĝon pri ili kaj pri +ĉiuj proponitaj ŝanĝoj mi prezentos al la +kongreso, se tiu ĉi efektiviĝos. Al ĉiuj +ŝanĝoj, kiujn la internacia kongreso de instruituloj +post fonda provado trovos necesaj,—mi jam antaŭe donas +mian plenan konsenton. + +<P> + +Sciigante la amikojn de l' lingvo internacia pri la intencita +internacia kongreso, mi devas sciigi ilin, ke la tuta sorto de l' +lingvo internacia de nun transiras en la manojn de l' kongreso, +kaj la fina formo, kiun la kongreso donos al la lingvo, devas +esti leĝdonanta por ĉiuj amikoj de l' "Lingvo +internacia", <I>se la kongreso eĉ trovus necesa +ŝanĝi la lingvon ĝis nerekonebleco</I>. Mia rolo +nun estas finita, kaj mia persono tute foriras de l' sceno. + +<P> + +Sed kunligi jam antaŭe la sorton de l' lingvo internacia kun +la estonta kongreso—estus tre malprudenta, kaj tiuj amikoj +de l' lingvo, kiuj malfortigus aŭ tute ĉesigus ilian +laboradon, "atendante la kongreson,"—povus meti +nian sanktan aferon en danĝeron esti perdita je eterne; +ĉar la kongreso povas ankoraŭ ne efektiviĝi, kaj +se ĝi efektiviĝos, povas ankoraŭ okazi, ke ĝi +donos neniajn praktikajn rezultatojn. Tial ni devas labori +diligente <I>laŭ la vojo, kiun ni jam unu fojon elektis</I>, +tute egale ĉu la kongreso efektiviĝos aŭ ne, +ĉar <I>tiu</I> vojo estas certa kaj kondukos nin al la celo +<I>en ĉiu okazo</I>. Esperante la kongreson, mi nun faras +persone neniajn ŝanĝojn en la lingvo. Ĉiujn +ŝanĝojn, kiujn oni proponis al mi, kaj mian personan +juĝon pri ili—mi prezentos nun jam ne al la publiko, +sed al la estonta kongreso. La eldonado de la ceteraj kajeroj de +la "Dua Libro" nun jam tial ne estas bezona, la nuna +kajero estas la lasta, kaj la <I>aŭtoro</I> nun ĉesigas +je eterne sian laboradon. Ĉion, kion mi de nun faros +aŭ skribos, mi ĝin ĉion faros jam kiel simpla +privata amiko de la lingvo internacia havante nek pli da +kompetenteco, nek pli da moralaj aŭ materialaj privilegioj, +ol ĉiu alia. + +<P> + +Sed por ke la lingvo internacia povu fariĝi de nun tute +sendependa de mia persono, kaj ke ĝi povu tute bone kaj +regule riĉiĝi, vastiĝi kaj iri antaŭen, +ĉu mi povos ankoraŭ labori por ĝi, aŭ +ne,—mi donos tie, unu fojon por ĉiam, respondojn je +kelkaj demandoj tuŝantaj la lingvon kaj ĝian +estontecon. + +<P> + +1) La lingvo internacia restas senŝanĝa en tiu formo, +en kiu ĝi estas proponita de mi; fari en ĝi iajn +laŭvolajn ŝanĝojn mi de nun jam ne havas la +privilegion; tiu ĉi privilegio apartenas al la internacia +kongreso de instruituloj, kiu estas esperata pro la iniciativo de +la Amerika Filozofia Societo; se la intencita kongreso ne +efektiviĝos, tiam poste (sed ne antaŭ kvin jaroj de +nun) la amikoj de l' lingvo internacia faros mem internacian +kongreson, kiu havos la privilegion fari en la lingvo +ŝanĝojn kaj bonigojn. + +<P> + +2) La sola ŝanĝo, kiun mi trovas necesa fari mem, +estas: anstataŭ "ian," "ĉian," +"kian," "nenian," "tian"—devas +esti: "iam," "ĉiam," "kiam," +"neniam," "tiam" (por malegaligi la vortojn +"ian" etc. kaj "ia,n" etc). + +<P> + +3) Se ia el la tipografioj ne povas presi verkojn kun signetoj +superliteraj (^) kaj (˘), ĝi povas anstataŭigi la +signeton (^) per la litero "h" kaj la signeton (˘) +tute ne uzadi. Sed en la komenco de tia verko devas esti +presita: "ch=ĉ; gh=ĝ; hh=ĥ; jh=ĵ; +sh=ŝ". Se oni bezonas presi ion kun signetoj internaj +(,), oni devas ĝin fari garde, ke la leganto ne prenu ilin +por komoj (,). Anstataŭ la signeto (,) oni povas ankaŭ +presadi (') aŭ (-). Ekzemple: sign,et,o = sign'et'o = +sig-net-o. + +<P> + +4) La vortaro, kiu estas aldonita al mia unua broŝuro, +estas ne plena, kaj la leganto ne miru, se li multajn vortojn en +ĝi ne trovas. Sed mi ne havis la intencon eldoni +<I>aŭtore</I> plenan vortaron kaj krei laŭ mia persona +plaĉo la tutan lingvon de l' kapo ĝis la piedoj. +Ĉar unue—la kreado de tute plena vortaro estas laboro +ne ebla por unu homo, ĉar la nombro de l' vortoj en lingvo +de l' homoj estas senfina, kaj se kun ĉiu vorto oni devus +atendi, ĝis mi ĝin kreos, tiam la lingvo neniam estus +finita kaj ĉiam estus en dependo de mia persono; due—en +tia grava afero, kiel lingvo tutmonda, la persona juĝo kaj +decidoj de unu homo devas havi rolon eble plej malgrandan, +ĉar unu homo sur ĉiu paŝo eraras. Unu homo tie +povas esti nur iniciatoro sed ne kreanto. Lingvo tutmonda devas +esti pretigata paŝo post paŝo, per la kunigita laborado +de la tuta civilizita mondo. Por ke la lingvo povu regule, +unuforme kaj unuvoje progresadi malgraŭ la disĵetita +laboro de malsamaj personoj en malsamaj lokoj de la tuta mondo, +oni devis krei komunan fundamenton, sur kiu ĉiuj povus +labori. Tia komuna fundamento por la "Lingvo +internacia" devas esti mia unua broŝuro ("Lingvo +internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro"), kiu +havas en si la tutan gramatikon de la lingvo kaj sufiĉe +grandan nombron da vortoj. Tio ĉi estas la unua kaj la +lasta <I>persona</I> vorto en la afero de l' lingvo internacia. +Ĉio cetera devas esti kreata de la homa societo kaj de la +vivo, tiel kiel ni vidas en ĉiu el la vivantaj lingvoj. +Ĉiu, kiu ellernis la diritan "fundamenton", povas +kuraĝe diri, ke li konas la lingvon internacian tute, ke li +konas ĝin ne malpli bone ol la aŭtoro aŭ ol iu +alia. Ĉar en ĉio, kio en la dirita broŝuro ne +estas trovata, kompetenta devas esti de nun ne la aŭtoro +aŭ ia alia persono,—la solaj kompetentaj nun devas esti +talento, logiko, kaj la leĝoj kreitaj de la <I>plej granda +parto</I> de la verkantoj kaj parolantoj. + +<P> + +<I>Se ia vorto ne estas trovata en la vortaro, kiun mi eldonis, +kaj oni ĝin ne povas fari mem laŭ la reguloj de la +internacia vortfarado, nek anstataŭigi per alia +esprimo,—tiam ĉiu povas krei tiun vorton laŭ lia +persona plaĉo</I>; tiel ankaŭ se naskiĝus ia +demando stilistika aŭ eĉ gramatika, ne decidita klare +en mia unua broŝuro,—ĉiu povas ĝin decidi +laŭ sia juĝo; kaj se vi volas scii, ĉu vi bone +decidis tiun demandon, turnu vin ne al mi, sed rigardu, kiel tiun +demandon decidas la <I>plejmulto</I> de l' verkantoj. <I>Ĉiu +vorto, ĉiu formo, kiu ne estas rekte kontraŭ la jam +kreita gramatiko kaj vortaro, aŭ kontraŭ la logiko +aŭ la leĝoj enkondukitaj de la plejmulto de l' +uzantoj,—estas tute bona,</I> tute egale ĉu ĝi +plaĉos al mi persone aŭ ne. La verkoj, kiujn mi +eldonos persone, ne devas havi pli da kompetenteco, ol la verkoj +de ĉiu alia. Kaj poste, kiam la lingvo sufiĉe +fortiĝos kaj ĝia literaturo sufiĉe vastiĝos, +tiam ankaŭ tio, kio estas en mia unua broŝuro, devos +perdi ĉian signifon, kaj sole kompetentaj tiam devos esti la +leĝoj ellaboritaj de la plejmulto. Per unu vorto—la +lingvo internacia devas vivi, kreski kaj progresi laŭ la +samaj leĝoj, laŭ kiaj estis ellaborataj ĉiuj vivaj +lingvoj, kaj tiu formo, kiun mi donis al ĝi, tiu gramatiko +kaj vortaro, kiujn mi prezentis, devas esti sole fundamento, sur +kiu estos ellaborata la efektiva lingvo internacia de l' +estonteco. + +<P> + +Se mi senigas min nun je ĉiaj personaj privilegioj, kaj +fordonas ilin tute al la publiko, mi ĝin faras ne pro +malvera modesteco, sed ĉar mi havas la profundan kredon, ke +tion postulas la interesoj de la afero, kiu alie ne povus regule +kaj rapide vastiĝi kaj ĉiam estus en dependo de unu +persono kun liaj eraroj. Nur viva konkursa laboro, ĉe kia +ĉio pli bona iom post iom elpuŝas la malpli +bonan,—povas doni efektive bonan kaj vivipovantan lingvon +internacian. + +<P> + +Multaj kredeble timos, ke danke tiun vastan liberecon la lingvo +internacia baldaŭ disfalos en multaj malsamaj lingvoj. Sed +kiu konas iom la historion de la lingvoj, tiu komprenos, ke tiu +timo estas tute senfonda, ĉar ni ĉiuj laboros sur unu +fundamento, kaj tiu fundamento, enhavante la tutan gramatikon kaj +la pli grandan parton de l' vortoj, kiuj en la parolado estas +renkontataj la plej ofte, havos en la lingvo internacia tian +saman signifon, kiun en ĉiu lingvo havis tiu lingva +materialo, kiu estis en ĝi en la komenco de regula skriba +literaturo: estis preta gramatiko, estis granda kolekto da +vortoj, sed multaj vortoj ankoraŭ malestis. Tiuj ĉi +vortoj estis kreataj unu post unu, laŭ la kreskanta bezono, +kaj malgraŭ ke ili estis kreataj dise de malsamaj personoj, +sen ia kondukanto aŭ leĝdonanto, la lingvo ne sole ne +disdividiĝis, sed kontraŭe, ĝi ĉiam pli +unuformiĝis, la dialektoj kaj provincialismoj iom post iom +perdiĝis antaŭ la fortiĝanta komuna literatura +lingvo. Ke mia unua broŝuro prezentas fundamenton +sufiĉe fortan, kaj ke la fundamenta vortaro enhavas nombron +da vortoj sufiĉan kaj tiel grandan, ke se oni volas, oni +povas eĉ tute libere esprimi siajn pensojn sen ia kreado de +novaj vortoj,—montras la fakto, ke en la tuta "Dua +Libro" vi ne renkontas eĉ unu nove kreitan vorton! (vi +renkontos tie, vere, multajn vortojn, kiujn vi ne trovas en la +fundamenta vortaro, sed tio ĉi estas vortoj ne nove kreitaj, +sed nur tiaj, kiujn mi danke la gramatikon (C. 7.) ne bezonis +presi en la vortaro). Oni devas memori, ke ĉiu lingvo +servas por esprimi niajn pensojn, sed ne por senpense traduki el +aliaj lingvoj; oni devas tial peni esprimadi siajn pensojn per la +jam estantaj vortoj kaj kreadi novajn vortojn nur tie, kie +ĝi estas efektive necesa,—kaj tiam la vortoj nove +kreataj estos nur malofte disĵetitaj inter la multo da +vortoj jam konataj kaj povos facile aliĝi al la lingvo kaj +riĉigi ĝin ne perdigante ĝian unuformecon. + +<P> + +Tiel, danke la unu gramatikon kaj la unu formon de la plej granda +parto de l' vortoj, la lingvo internacia havos jam de l' komenco +unu formon ĉe ĉiuj uzantaj ĝin. Nur tiuj vortoj, +kiuj en la fundamenta vortaro ne estas trovataj, en la unua tempo +estos malegale kreataj de malsamaj aŭtoroj. Sed ĉar +unue tiaj vortoj estos renkontataj nur disĵetite inter la +multo da vortoj jam konstantaj, kaj due la nombro de tiaj +malegale sonantaj vortoj ankoraŭ pli malgrandiĝos danke +la komunan fonton, el kiu la aŭtoroj prenados la novajn +vortojn (la plej gravaj eŭropaj lingvoj),—tial tiuj +"novaj" vortoj prezentos nenion alian ol +provincialismojn de la unu lingvo internacia. Tiaj +provincialismoj estis en granda nombro en ĉia alia lingvo, +kaj kun la vastiĝado de la skribata literaturo ili komencis +perdiĝi. Tio sama estos ankaŭ en la lingvo internacia, +sed ĉar la lingvo internacia pli dependas de la volo de l' +homoj, ol de aliaj kondiĉoj,—tiu proceso de +unuformiĝado iros en ĝi multe pli rapide. La vortoj +kreitaj malfeliĉe baldaŭ perdiĝos, kaj la vortoj +feliĉe kreitaj restos kaj eniros en la lingvon; la vortoj +egale feliĉe kreitaj sed malegale sonantaj—kelkan +tempon batalos inter si kiel sinonimoj, sed jam post mallonga +tempo ni vidos, ke unu el tiuj formoj estas uzata pli ofte kaj de +pli granda parto de verkantoj, ol ĉiuj aliaj +formoj,—kaj baldaŭ la unua formo elpuŝos +ĉiujn ceterajn formojn, kiuj post kelka tempo simple mortos +de neuzado. Tiel ju pli energie vastiĝos kaj +riĉiĝos la literaturo de la lingvo internacia, des pli +baldaŭ ni havos unuforman pli malpli plenan vortaron. + +<P> + +Tiuj, kiuj volas labori super la lingvo internacia, skribi +verkojn en tiu lingvo etc.—povas nun diri kuraĝe, ke +ili havas en la manoj <I>plenan vortaron,</I> ĉar povante +ĉian ankoraŭ ne kreitan vorton krei laŭ ilia +plaĉo, anstataŭ atendi, ĝis <I>mi</I> ĝin +kreos, ili povas nun esprimi en la lingvo internacia +<I>ĉion,</I> kion ili volas. Tio ĉi estus ne ebla en +la okazo, se mi volus mem eldoni plenajn vortarojn: ĉar +kiom ajn mi laborus, ĉiam danke la senfineco de la homa +vortaro restus ankoraŭ multego da vortoj ne kreitaj, kaj +tiuj, kiuj devus ilin uzi, ne scius kion fari, ĉar krei ilin +mem estus ne permesita. + +<P> + +Sed nun restas unu ŝajne tre grava demando: se mi skribas al +iu en la lingvo internacia kaj mi devis kelkajn vortojn krei mem, +sed mi volas havi la certon, ke la adresito <I>tute bone, vere +kaj klare</I> komprenos la vortojn, kiujn mi kreis,—kion mi +tiam devas fari? La respondo estas tre simpla: fari tion saman, +kio estas farata ĉe la uzado de ĉia alia lingvo, se ia +por ni necesa vorto en tiu lingvo aŭ tute ankoraŭ ne +ekzistas, aŭ ne estas ankoraŭ de ĉiuj egale uzata +aŭ konata,—t.e. <I>apud la vorto nove kreita meti en +kuneteniloj (...) la tradukon de tiu vorto en ia alia lingvo, en +kiu tiu vorto jam ekzistas.</I> Kiun lingvon vi uzos por tiu +celo, estas por la afero tute egala, se vi nur pensas, ke tiu +lingvo estas komprenebla por via adresito, aŭ ke li havas +sub la mano aŭ facile povas havi vortaron de tiu lingvo. Sed +estus dezirate, ke ĉiuj amikoj de la lingvo internacia uzu +en tiaj okazoj <I>unu</I> lingvon, kaj por tio mi proponas la +lingvon francan, ĉar tiu ĉi lingvo en nia tempo en +multaj sferoj ankoraŭ havas la rolon de lingvo internacia. +<I>Sed tute ne estas postulata, ke vi aŭ via adresito sciu +la lingvon francan,</I> ĉar la vorto devas esti elskribata +el la franca vortaro sen ia ŝanĝo, en tiu formo, en kiu +ĝi estas trovata en la vortaro; estas nur necese, ke la +skribanto kaj la ricevanto havu sub la mano francan vortaron (se +ili ne pli volas uzi alian lingvon). + +<P> + +Multaj kredeble estos malkontentaj, ke mi ne volas eldoni persone +plenan aŭtoritatan vortaron, kiun ĉiuj devus obei. La +amaso amas, ke oni donu al ĝi leĝojn, ke oni donu al +ĝi ne bonan, sed jam tute pretan,—kaj la vojon, kiun mi +proponas, multaj nomos tro malrapida. Se mi ne eldonas mem +vortarojn pli plenajn, sed lasas ilian kreadon al la publiko, mi +ĝin faras ne pro maldiligento: sufiĉe plena vortaro +jam estas preta ĉe mi, kaj mi povus eldoni ĝin eĉ +tuj, kaj se ĝi eĉ ne estus preta, la leganto komprenos, +ke ĝi estas tute ne malfacila por mi krei ĉiutage +certan nombron da vortoj kaj eldonadi paŝo post paŝo +vortarojn ĉiam pli plenajn. Por mi <I>persone</I> estus +kompreneble multe pli oportuna teni la sorton de l' lingvo +internacia en miaj manoj. Tial, mi esperas, la leganto +komprenos, ke kreinte la fundamenton de l' lingvo, mi nun +deprenas de mi tutan aŭtoritaton nur tial, ke mi profunde +kredas, ke tion postulas la interesoj de l' afero. La tempo, mi +esperas, montros, ke mi ne eraris. Sed se la estonteco eĉ +montros, ke mi eraris kaj ke plena vortaro devas esti kreata de +<I>unu</I> persono, la leganto ne forgesu ke mi ja povas ĝin +fari ankaŭ poste! Sed mi faros ĝin nur tiam, se la +tempo montros, ke ĝi estas efektive <I>necesa.</I> Nun mi +laborados, mi skribados verkojn, mi kreados vortojn,—sed +ĉion kiel privata amiko de l' lingvo internacia, kaj +ĉiu alia povas ĝin fari kun la egala kompetenteco. + +<P> + +5) Je la demando, kiam mi eldonos vortarojn returnitajn +(nacia-internaciajn), kiam mi eldonos mian broŝuron en +ĉiuj aliaj lingvoj, ĉu mi eldonos lernolibrojn +sistemajn kaj vastajn, librojn, gazetojn etc.—mi jam nun ne +bezonas respondi; ĉar, konante nun la lingvon internacian ne +malpli ol mi mem, kaj estante nun egala morala kaj materiala +mastro de la lingvo kiel mi mem,—ĉiu povas nun mem +eldoni ĉiajn necesajn verkojn, ne atendante ĝis +<I>mi</I> ĝin faros. Mi faros, kion mi povos, kaj ĉiu +alia amiko de l' lingvo faru ankaŭ, kion li povas; mi mem ne +povas eldoni eĉ la centan parton de tio, kio estas bezonata. + +<P> + +6) Multaj petas, ke mi komencu eldonadi la adresarojn de la +"promesintoj", por ke la amikoj de l' lingvo internacia +sciu unu pri alia kaj povu korespondi inter si. Tiujn adresarojn +mi kredeble efektive komencos eldonadi, sed nur tiam, kiam mi +vidos, ke la homoj efektive komprenis la gravecon de l' promesoj +kaj prenas la aferon sufiĉe serioze. Sed nun estas +bedaŭrinde ankoraŭ multaj, kiuj, vive laborante por la +afero kaj tute bone korespondante en la lingvo internacia, ne +sendis ankoraŭ ilian "promeson"! + +<P> + +7) Multaj min demandas, per kio ili povas esti utilaj al la +afero de l' lingvo internacia, kiel ili devas labori kaj kiel oni +povas la plej certe progresigi la aferon. Mia respondo nun devas +esti: ĉiu laboru tiel, kiel li trovos la plej bona, +ĉar la sorto de l' afero estas nun egale en la manoj de ni +ĉiuj. Celon ni ĉiuj havas unu kaj klaran: ke la +nombro de l' amikoj de l' lingvo internacia, la nombro de l' +personoj uzantaj tiun lingvon kaj laborantaj por +ĝi—konstante kresku, kaj ke la lingvo mem ĉiam pli +riĉiĝu. Por tio ni ne bezonas kondukanton: ĉia +persono, ĉia rondeto, ĉia societo laboru laŭ sia +bontrovo, en sia sfero kaj laŭ siaj fortoj,—kaj +malgraŭ la disĵeteco de l' laboro (se ĝi nur estos +ĉie sufiĉe energia) post la plej mallonga tempo ni +vidos, ke nia komuna celo estas alvenita, ke la lingvo internacia +fortiĝis kaj estas uzata de la tuta mondo. Tie ĉi mi +nur uzos la bonan okazon kaj esprimos per kelkaj vortoj mian +<I>personan</I> penson pri tio, kiel ni devas faradi: + +<P> + +<I>a</I>) Antaŭ ĉio (kaj tio ĉi estas la plej +grava) ni devas labori diligente kaj ne malvarmiĝante por la +afero kaj tute ne zorgante tion, kion diras aŭ faras aliaj. +Estas multaj, kiuj komprenante bone la utilecon de l' afero, +alfalis al ĝi en la komenco tre varmege, certe kredante, ke +post kelkaj monatoj la tuta mondo jam estos plena de la lingvo +internacia; sed kiam post kelka tempo ili vidis, ke la mondo +estas ankoraŭ trankvila, ke la plej granda parto de l' mondo +eĉ ankoraŭ ne scias pri la afero, ke la gazetoj ne +alportas ĉiutage sensaciajn novaĵojn pri la irado de l' +afero,—ili tute malvarmiĝis por la afero. De la +efemera laboro de <I>tiaj</I> amikoj la afero ne sole nenion +gajnas, sed kontraŭe, ĝi nur perdas. Sed +<I>efektivaj</I> amikoj de l' afero ne rigardas, ĉu la afero +jam faris multon da bruo kaj ĉu ĝi estas jam +sufiĉe "en modo"; profunde kredante, ke la afero +estas utila kaj havas estontecon, ili laboras senbrue, sed +diligente kaj konstante, ĉiu en sia urbo, en sia lando kaj +laŭ siaj fortoj,—kaj danke la laboron de <I>tiuj +ĉi</I> amikoj mi esperas, ke l' afero baldaŭ kaj sen +bruo vastiĝos en la tuta mondo. + +<P> + +<I>b</I>) Oni devas energie kolekti "promesojn", ne +timante la altecon de la nombro. Mi ripete turnas la okulojn de +l' amikoj sur tiun ĉi punkton, ŝajne fantazian, sed +efektive tre gravan. Ĉiu el la promesoj aparte havas +signifon tre malgrandan, kaj tial multaj ne volas kolekti, +dirante, ke promesojn oni devas sendi en granda nombro aŭ +tute ilin ne sendi. Mi ripetas, ke tia parolado estas tute +malprava. Ne estimante apartajn unuojn, ni neniam venos al +grandaj nombroj. Ĉiu promeso aparte havas signifon la plej +malgrandegan, sed unu post unu ilia nombro grandiĝos, kaj +tiam ili prezentos grandegan forton kaj decidos per unu fojo la +gravan demandon de lingvo internacia. Se miaj vortoj estas ne +sufiĉe kredigaj, kaj vi restas skeptikaj, ne forgesu +almenaŭ, ke <I>malutilon</I> la promesoj en ĉia okazo +ne portas, se ili eĉ neniam venos al la esperata nombro, sed +<I>utilon</I> ili ĉe feliĉaj rezultatoj povas alporti +grandegan. + +<P> + +<I>c</I>) Grandegan utilon alportos al la afero tiuj, kiuj +riĉigos la <I>literaturon</I> de l' lingvo internacia. Nenio +povas tiel bone imponi al la amaso, kiel <I>faktoj</I> kaj +konstantaj <I>signoj de vivo.</I> Oni devas senĉese +eldonadi ĉiam novajn verkojn pri la lingvo internacia, kaj +la plej grava—<I>en</I> tiu lingvo. La kampo tie ĉi +estas granda, eldoni oni povas kaj devas multe. Antaŭ +ĉio la amikoj devas eldoni la gramatikon kaj la vortaron en +ĉiuj lingvoj de la mondo. Eldoninte la gramatikon kaj la +vortaron en la lingvo de iu popolo, vi ne sole donos al tiu +popolo la eblon aliĝi al la homara afero, sed unutempe +(danke la vortareton) vi per unu fojo donas al la tuta mondo la +eblon korespondi libere kun ĉiu ano de tiu popolo. La +eldonado de la malgranda vortareto en ĉia aparta lingvo +postulas malmulte da laboro kaj tre malmultege da mono. Oni +devas eldoni vortarojn returnitajn; ĉar estas jam eldonitaj +vortaroj rektaj, la pretigado de vortaroj returnitaj estas laboro +tre facila kaj malmulte kosta. Laŭ la mezuro de la +progresado kaj riĉiĝado de l' lingvo oni devas eldonadi +pli plenajn vortarojn, kaj estus bone, ke en ili la novaj vortoj, +kreitaj de l' aŭtoroj mem, estus donitaj kune kun ilia +franca traduko. Oni devas eldoni pli vastajn lernolibrojn, +laŭ bonaj metodoj, kun multaj ekzemploj kaj pecoj por +traduki,—ĉar la lernolibroj, kiujn mi eldonis mem, +estas tre malgrandaj, kunpremitaj kaj faritaj nur por homoj +pli-malpli instruitaj. Fine, por ke la lingvo eble pli rapide +fortiĝu kaj riĉiĝu, oni devas eldoni kiel eble pli +multe da verkoj en la lingvo internacia, originalaj aŭ +tradukitaj; kaj tiuj personoj aŭ rondetoj, kiuj havas la +eblon, devas komenci eldonadi gazetojn kaj ĵurnalojn en la +lingvo internacia. + +<P> + +El ĉiuj specoj de verkoj, pri kiuj mi parolis, mi <I>mem</I> +povas eldoni nur tre malgrandan parton, ĉar mi havas tro +malmulte da tempo kaj tro malgrandajn kapitalojn. Ĉiu el la +amikoj de l' lingvo aparte povas ankaŭ eldoni nur malmulte. +Sed se ĉiu el ni faros tiun malmulton, kiun li povas, tiam +la literaturo de l' lingvo internacia rapide vastiĝos. + +<P> + +Por ke ĉiuj povu scii pri ĉiu nova eldonita verko, mi +petas ĉiun, kiu eldonos ion pri la lingvo internacia aŭ +en tiu ĉi lingvo, sendi al mi unu ekzemplaron de sia verko; +ĉar komencante de Aŭgusto 1888 mi eldonados +ĉiumonate nomarojn de ĉiuj verkoj pri la lingvo +internacia, kiuj eliris de la komenco ĝis tiu tempo. Apud +ĉiu verko estos dirita, kiu ĝin eldonis, kiom ĝi +kostas kaj kie oni ĝin povas ricevi. Alsendinte la koston de +poŝta transsendo, ĉiu povas en ĉiu tempo ricevi de +mi la plej novan nomaron de l' verkoj. <I>La eldonantojn de l' +verkoj mi petas ankaŭ, ke en la fino de ĉia verko +aŭ verketo, kiun ili eldonos, ili presu ĉiam la plej +novan el la diritaj nomaroj.</I> Mi esperas, ke neniu el la +eldonantoj malkonsentos plenumi mian peton, kiu estas egale grava +por la eldonantoj kiel por la afero mem. + +<P> + +<I>ĉ</I>) Tre grava por la progresado de l' lingvo +internacia estas diligenta uzado ĝin en korespondado kun +amikoj kaj konatoj aŭ eĉ kun nekonatoj. Kiom ajn vi +ripetados al la amaso pri la utileco kaj la oportuneco de l' +lingvo, la plej granda parto de l' amaso restos surda por viaj +vortoj, ĉar ĝi timos, ke vi postulas de ĝi ian +oferon. Sed se ĉiuj amikoj de l' lingvo internacia +anstataŭ paroladi <I>farados,</I> tiam vi baldaŭ vidos, +ke la tuta indiferenta amaso aliĝis jam al la afero, sen +bruo kaj eĉ mem tion ne vidinte. Ricevinte de vi leteron +internacian kaj kompreninte ĝin, kvankam li la lingvon ne +lernis, via adresito vidos <I>praktike</I> la oportunecon de l' +lingvo, kaj li komencos mem ĝin uzadi; se li restos +indiferenta, tiam ricevinte kelkajn fojojn tiajn leterojn, li jam +scios sufiĉe bone la lingvon, tute ĝin ne lerninte. + +<P> + +<I>d</I>) Estas kompreneble ankoraŭ multaj vojoj kaj vojetoj +por progresigi l' aferon de l' lingvo internacia, sed mi devas +ilin lasi al la bontrovo kaj plaĉo de ĉiu aparta +persono. Estus bone, se en ĉiuj urboj kaj urbetoj estus +kreitaj rondetoj por kune labori por la afero de l' lingvo (en +kelkaj urboj tiaj rondetoj jam estas kreitaj). Per pripensado +kaj laborado kunligita oni ĉiam povas pli multe fari, ol +laborante aparte. Sed unu aferon oni ne devas forgesi: oni +devas esti atendemaj kaj konstantaj; ni ne devas atendi, ke aliaj +nin kuraĝigu per sia ekzemplo, kaj ni ne devas perdi la +kuraĝon kaj malvarmiĝi, se ni tiun ekzemplon ne +vidas,—ni devas per nia propra laboro doni ekzemplon al +aliaj; kaj se en la unua tempo neniu al ni aliĝos, aŭ +se oni eĉ ridos je ni, ni devas kredi, ke pli aŭ malpli +frue la ridantoj venos al ni. Ni iru kuraĝe antaŭen, +ĉar nia afero estas honesta kaj utila! + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<P> + +Tiu ĉi libreto estas la lasta vorto, kiun mi elparolas en +rolo de aŭtoro. De tiu ĉi tago la estonteco de l' +lingvo internacia ne estas jam pli multe en miaj manoj, ol en la +manoj de ĉia alia amiko de la sankta ideo. Ni devas nun +ĉiuj egale labori, ĉiu laŭ siaj fortoj. Ĉiu +el vi povas nun fari por nia afero tiom same kiom mi, kaj multaj +el vi povas fari multe pli multe ol mi, ĉar mi estas sen +kapitaloj, kaj el mia tempo, okupita de laboro por ĉiutaga +pano, mi povas oferi al la amata afero nur tre malgrandan parton. +Mi faris por la afero ĉion, kion mi povis, kaj se ĉiu +efektiva amiko de l' lingvo internacia alportos al ĝi +eĉ la centan parton de l' moralaj kaj materialaj oferoj, +kiujn mi al ĝi alportis tra dekdu jaroj ĝis +hodiaŭ, tiam la afero iros bonege kaj venos al la celo post +la plej mallonga tempo. Ni laboru kaj esperu! + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Dua Libro de l' Lingvo Internacia, by +Ludovic Lazarus Zamenhof + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA *** + +***** This file should be named 20006-h.htm or 20006-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/0/0/0/20006/ + +Produced by David G. Simpson + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</BODY> + +</HTML> + + |