diff options
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 3 | ||||
| -rw-r--r-- | 20006-0.txt | 2307 | ||||
| -rw-r--r-- | 20006-0.zip | bin | 0 -> 43731 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 20006-8.txt | 2307 | ||||
| -rw-r--r-- | 20006-8.zip | bin | 0 -> 43510 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 20006-h.zip | bin | 0 -> 44994 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 20006-h/20006-h.htm | 2867 | ||||
| -rw-r--r-- | 20006.txt | 2320 | ||||
| -rw-r--r-- | 20006.zip | bin | 0 -> 43909 bytes | |||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 |
11 files changed, 9817 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..6833f05 --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,3 @@ +* text=auto +*.txt text +*.md text diff --git a/20006-0.txt b/20006-0.txt new file mode 100644 index 0000000..2aa308d --- /dev/null +++ b/20006-0.txt @@ -0,0 +1,2307 @@ +The Project Gutenberg EBook of Dua Libro de l' Lingvo Internacia, by +Ludovic Lazarus Zamenhof + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Dua Libro de l' Lingvo Internacia + +Author: Ludovic Lazarus Zamenhof + +Release Date: December 3, 2006 [EBook #20006] + +Language: Esperanto + +Character set encoding: UTF-8 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA *** + + + + +Produced by David G. Simpson + + + + + + + + + +TRANSCRIBER'S NOTE: + +The Esperanto alphabet consists of 28 letters: the 26 letters of +the English alphabet, but with "q", "w", "x" and "y" removed, and +six accented letters added. The accented letters are "c", "g", +"h", "j", and "s" (each with a circumflex accent), and "u" (with +a breve accent). Since these accented letters are not included +in the ASCII character set, some other means must be used to +represent them. In this eBook, the accented letters are +represented using UTF-8 encoding. + +At the time of the writing of the "Dua Libro," the time +correlatives ("kiam," "tiam," "iam," "neniam," and "ĉiam") were +spelled "kian," "tian," "ian," "nenian," and "ĉian" +(respectively). These words had been changed to their modern +forms by the time of publication of the "Aldono al la Dua Libro" +(also included with this text). The original spellings have been +preserved in this eBook. + + + + + + + + + DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA + + + + + L.L. ZAMENHOF + + 1888 + + + + + ANTAŬPAROLO. + + +Elirante ankoraŭ unu fojon antaŭ la estimata publiko, mi sentas +la devon antaŭ ĉio danki la legantan publikon por la viva +kunsento, kiun ĝi montris por mia afero. La multaj promesoj, +kiujn mi ricevas, kaj el kiuj tre granda parto estas subskribita +"senkondiĉe", la leteroj kun kuraĝigoj aŭ konsiloj--ĉio tio +ĉi montras al mi, ke mia profunda kredo je l' homaro min ne +trompis. La bona genio de l' homaro vekiĝis: de ĉiuj flankoj +al la laboro ĉiuhoma venas amasoj, kiuj ordinare estas tiel +maldiligentaj por ĉia nova afero; junaj kaj maljunaj, viroj kaj +virinoj--rapidas porti ilian ŝtonon por la granda, grava kaj +utilega konstruo. Vivu l' homaro, vivu la frateco de l' popoloj, +vivu eterne! + +En mia unua verko mi diris, ke mian laboron mi prezentas je l' +tempo de unu jaro al la juĝo de l' tuta mondo; kian pasus la +jaro, mi intencis eldoni libreton, en kiu estus analizitaj ĉiuj +pensoj esprimitaj de l' publiko, kaj uzinte tiujn, kiuj efektive +estus bonaj, mi donus al la lingvo la finan formon, kaj post tio +ĉi oni jam povus komenci la eldonon de plenaj vortaroj, libroj, +gazetoj kaj cetere, ĉar tian la lingvo jam estus trairinta la +juĝon de l' tuta mondo, kaj ĉiuj plej gravaj malbonaĵoj, kiuj +povus esti trovitaj en ĝi, ĉar en verko de _unu_ homo,--estus +jam pli aŭ malpli forigitaj. Mi efektive intencis silenti en la +daŭro de tuta jaro. Sed de l' tago, kian eliris mia libreto, mi +komencis ricevi multon da leteroj kun demandoj kaj kun petoj +rapidigi l' aferon. Respondi je ĉiu letero aparte estas por mi +ne eble, kaj tial mi decidis respondi publike je ĉiuj demandoj +kaj proponoj, ĉar tiel unu respondo povas servi por multaj +demandantoj. Ĉiuj respondoj faros unu libron, kiu prezentos +daŭrigon de l' unua libro, kiun mi eldonis. Sed se mi volus la +respondojn je ĉiuj demandoj eldoni kune, en unu libro, mi devus +tro longe atendigi miajn korespondantojn, dum tiu libro estos +preta kaj eldonita,--tiom pli, ke konstante al mi venas novaj +demandoj; tial mi decidis eldoni la libron kun la respondoj--per +apartaj kajeroj, kiuj estos ellasataj en la daŭro de la tuta +jaro 1888 periode, kun intertempoj de ĉirkaŭ du monatoj de unu +kajero ĝis la venonta. En tiuj ĉi kajeroj _ĉiuj_ demandoj +estos responditaj; je l' fino de l' jaro 1888 eliros la lasta +kajero, kaj la "Dua libro de l' lingvo internacia" estos finita. + +Ankoraŭ unu afero devigas min komenci la eldonon de l' kajeroj, +pri kiuj mi parolis: malgraŭ l' intenco, kiun mi esprimis en mia +unua verko, komenci la eldonon de libroj ne pli frue ol estos +finita la juĝo de l' publiko je l' lingvo proponita de mi,--de +ĉiuj flankoj venas postuloj, ke mi kiom eble pli rapide eldonu +ian libron en la lingvo internacia, ke la publiko povu koniĝi +tiun ĉi lingvon ĉiuflanke, ĝin ellerni pli rapide kaj uzi +ĝin. La nombro de tiuj ĉi postuloj estas tiel granda, ke mi ne +povas jam aŭdi ilin silente. Eldonante la "Duan libron de l' +lingvo internacia", skribitan jam en tiu ĉi lingvo, mi donos al +la dezirantoj sufiĉe da materialo por legi kaj la eblon tute +bone ellerni la lingvon; esceptinte la tekston de l' libro, kiu +jam per si mem prezentos materialon por legi, en la libro estos +ankaŭ pecoj sistemaj, por lerni kaj ripeti. + +La tuta libro havos 5-6 kajerojn, en kiuj estos trovataj +respondoj je _ĉiuj_ demandoj, kiuj tuŝas la lingvon mem, ĝian +konstruon, ĝian estontecon, kiel ĝin bone kaj fonde ellerni, +kiel plej rapide kaj plej certe vastigi ĝian uzon en la +mondo,--kaj cetere. Kian la lasta kajero de l' libro estos +elirinta, tian por la leganto nenio jam estos ne klara: la +societo tian konos la tutan animon de l' lingvo, ĝi tian havos +_plenan_ vortaron kaj povos tute _libere_ uzi la lingvon por +_ĉiaj celoj,_ kiel ĝi povas nun uzi ĉian riĉan kaj +prilaboritan vivantan lingvon. La dependo de la lingvo de l' +volo aŭ de l' talento de mia propra persono aŭ de ia alia +aparta persono aŭ personaro--tute foriĝos. La lingvo tian +estos tute preta en ĉiuj plej malgrandaj ĝiaj partoj. La +persono de l' aŭtoro tian tute foriros de la sceno kaj estos +forgesita. Ĉu mi post tio ankoraŭ vivos, ĉu mi mortos, ĉu mi +konservos la forton de mia korpo kaj animo, ĉu mi ĝin +perdos,--l' afero tute ne dependos de tio, kiel la sorto de ia +vivanta lingvo tute ne dependas de l' sorto de tiu ĉi aŭ tiu +persono. + +Multaj kredeble balancas senkrede la kapon, legante miajn +vortojn. Kiel tio estas ebla, ili diras, ke en la tempo de unu +jaro la lingvo estus tute kaj plene preta, tiel ke ĝi ne bezonus +pli la laboron de l' aŭtoro? Ke tiel grandega afero, kiel la +kreo kaj la enkonduko de lingvo tutmonda, en la tempo de unu jaro +tiel maturiĝus kaj fortiĝus kaj ricevus tian klaran, +neŝanceleblan ordon, ke ĝi ne bezonus pli kondukanton! Sed mi +esperas, ke jam post la dua aŭ la tria kajero la leganto vidos, +ke mi ne fantazias. + +La leganto ne pensu, ke en la libro, kiun mi intencas eldoni, li +vidos iajn mirindaĵojn. Tiu, kiu kutimis estimi la aferojn ne +laŭ ilia praktika signifo kaj efektiva indo, sed laŭ la +mirindeco kaj nenatureco de ilia nasko, estos kredeble trompita +en siaj esperoj, kian, legante mian libron, li renkontos en ĝi +sole aferojn simplajn kaj naturajn. Sed la rezultatoj de tiuj ĉi +simplaĵoj estos, kiel laŭ mia espero la leganto poste vidos kaj +konfesos, ke post la fino de l' jaro + +_a_) la lingvo estos finita kaj preta tute kaj plene, tiom, ke +ĝi tute ne bezonos pli la laboron de l' aŭtoro, kaj, kiel ĉiu +el la vivantaj lingvoj, ĝi fariĝos tute sendependa de ia aparta +persono. + +_b_) la lingvo estos pli aŭ malpli _senerara,_ ĉar ĝis tiu +tempo ĝi jam estos trairinta la juĝon de l' tuta mondo, kaj +ĉiuj malbonaĵoj, kiuj povus esti trovitaj en tiu ĉi laboro de +_unu persono,_ estos forigitaj per la konsiloj de l' tuta mondo +kune. + +Legante la unuajn kajerojn de mia libro, multaj kredeble restos +ne kontentaj, ĉar ili eble tie ne trovos respondojn je l' +demandoj, kiujn _ili_ sendis; kaj ĉar lia _propra_ demando en la +okuloj de ĉiu estas la plej grava, multaj kredeble ekkrios: "Kio +li parolas sole pri aferoj tute sensignifaj, kaj pri l' aferoj +efektive gravaj li ne parolas eĉ unu vorton!" La leganto oferu +al mi iom da atendemo, ĉar ĝis la fino de l' jaro _ĉiuj_ estos +kontentigitaj. Se en unu de l' unuaj kajeroj tiu aŭ alia +demando estos jam ŝajne finita kaj liberigos la lokon por alia +demando, tio tute ne devas pensigi, ke mi jam pli ne parolos pri +ĝi. Ĉar pri multaj demandoj mi donos en la unuaj kajeroj sole +mian _personan_ juĝon, sed poste mi revenos al ili kaj donos la +decidon _finan,_ ricevitan per la juĝo de l' _publiko._ + +Pro la celoj de l' afero la libro ne estos unu sistema verko--ĝi +estos simple mia interparolo kun l' amikoj de l' lingvo +internacia. + +La kosto de ĉiu kajero estos 25 kopekoj. Kiu volas, ke mi sendu +al li ĉiun venontan kajeron tuj, kian ĝi estos preta kaj eliros +el la presejo, tiu sendu al mi la koston de l' venonta kajero tuj +post la ricevo de l' antaŭiranta. + + -------- + +Antaŭe ol fini la antaŭparolon, mi permesas al mi ripeti +ankoraŭ la peton, kiun mi jam esprimis en mia unua verko: ĉiu +pene juĝu la aferon, proponitan de mi, kaj ĉiu montru al mi la +erarojn, kiujn li trovis en ĝi, aŭ la plibonigojn, kiujn li +povas proponi. Se la leganto ne povis ankoraŭ tute bone ekkoni +mian aferon el mia unua libreto, tiu ĉi mia dua libro povigos +lin post kelka tempo ekkoni ĝin tute kaj ĉiuflanke. Ke mia +afero venu al dezirinda celo, estas necese ne sole, ke la mondo +diru sian juĝon pri tiu ĉi afero, sed ke mi _sciu_ la juĝon de +l' mondo kaj povu ĝin uzi por mia laboro. + +Dissendante mian unuan verkon al la redakcioj de l' gazetoj, mi +petis ilin alsendi al mi tiun numeron de l' gazeto, en kiu estos +kritiko de mia afero; sed bedaŭrinde tre malmultaj plenumis mian +peton, kaj sciiĝi mem, kie, kian kaj kio estis parolata pri mia +afero, estas por mi tute ne ebla. Tial mi petas la _legantojn_ +de l' gazetoj sendi al mi la numerojn, en kiuj ili legis ion pri +l' afero, proponita de mi, kaj jam antaŭe mi esprimas al ili +mian koran dankon. Mi petas ĝin ne por _mi_, sed pro l' +_afero._ + +Fine, antaŭ la komenco de mia interparolo kun la amikoj de l' +lingvo internacia, mi esprimas ankoraŭ unu fojon mian varmegan +dankon al la publiko por la helpemo, kiun ĝi montris al mi; mi +esperas, ke la kunsento de l' publiko ne malvarmiĝos, sed +konstante kaj senĉese kreskos, kaj post tre mallonga tempo venos +al celo la afero, je kiu laboras ĉiuj sferoj de l' homa societo. + + I. + +Antaŭ ĉio mi parolos kelkajn vortojn pri tiuj kritikoj, kiujn +mi ĝis hodiaŭ aŭdis aŭ legis, en gazetoj aŭ en leteroj al +mi, kvankam mi devas antaŭsciigi la leganton, ke tiu ĉi punkto +estas en miaj okuloj tre grava kaj poste mi ankoraŭ parolos pri +ĝi pli vaste. Mi ne volus fari ian premon sur la juĝo de l' +publiko, kaj mi volus, ke la mondo kreu mem sian decidon en la +afero, kiun mi proponis. Sed kelkaj kritikoj estis tiel +skribitaj, ke mi ne povas tute silenti pri ili. + +_a_) Unuj parolis pri l' aŭtoro, anstataŭ paroli pri l' afero. +Ili aŭ ŝutis komplimentojn al la aŭtoro, rigardigis, kiom da +malfacila laboro kredeble la afero min kostis, kaj, laŭdante la +_aŭtoron,_ ili preskaŭ tute forgesis paroli pri l' utileco kaj +la signifo de l' _afero_ kaj decidigi la publikon labori por ĝi; +aliaj, ne trovante en mia verko la instruitan miksaĵon kaj la +instruita-teorian filozofadon, kiujn ili kutimis renkonti en ĉia +grava verko, timis, ke la pseŭdonima aŭtoro eble estas ne +sufiĉe instruita aŭ ne sufiĉe merita, kaj ili timis esprimi +decidan juĝon, pli multe penante malkovri, kiu estas la +pseŭdonima aŭtoro. Por igi la kritikistojn tute apartigi la +_aferon_ de la _aŭtoro,_ mi publike diras mem, ke mi ne estas +multege instruita lingvisto, ke mi estas tute senmerita kaj ne +konata en la mondo. Mi scias, ke mia konfeso malvarmigos multajn +por la afero, sed mi volas, ke oni juĝu ne l' aŭtoron, sed la +verkon. Se la verko estas bona, prenu ĝin; se ĝi estas +malbona--ĵetu ĝin. Per kia vojo mi venis al la kreo de mia +lingvo kaj laŭ kiaj metodoj mi laboris,--mi ankoraŭ parolos, +sed en unu de la _venontaj_ kajeroj; ĉar laŭ mi tiu ĉi demando +estas por la publiko sen signifo: por la mondo estas gravaj sole +la _rezultatoj._ + +_b_) Aliaj ekbrilis per senfinaj filozofadoj kaj skribis +instruitajn artikulojn, tute ne pensinte kaj ne demandinte sin, +ĉu ili parolas logike kaj afertuŝante. Anstataŭ provi +praktike (kion fari estas tre facile), ĉu la lingvo, proponita +de mi, taŭgas por internacia kompreniĝo, ĉu ĝi efektive al +ĉiu donas la eblon esti komprenata de personoj alinaciaj,--ili +parolis pri la fiziologio kaj historio de l' lingvoj vivaj; +anstataŭ provi per ilia propra orelo, ĉu mia lingvo estas +bonsona aŭ ne,--ili teorie parolis pri leĝoj de bonsoneco; +anstataŭ analizi, ĉu mi bone kreis la vortaron kaj ĉu oni ne +povus fari ĝin ankoraŭ pli komprenebla kaj pli praktika, ili +diris, ke la vortaro devas esti farita el radikoj Sanskritaj aŭ +el vortoj, prenitaj mikse el ĉiuj lingvoj de l' mondo. (La +lingvo multe per tio ĉi _perdus,_ fariĝinte tute ne +komprenebla; sed kion ĝi _gajnus,_ esceptinte la sennecesan +instruitan eksteron? tion ĉi ili tute forgesis sin demandi.) + +_c_) Aliaj skribis kritikon pri mia afero, eĉ ne leginte bone +mian malgrandan broŝuron kaj eĉ ne peninte kompreni la aferon. +Tiel ekzemple la unuatempajn signetojn inter la partoj de l' +vortoj ili tute ne komprenis, kaj skribante ekzemple "_ensong, +oprinc, in, o, nmivid, is_" (anstataŭ: "_en sonĝ,o princ,in,o,n +mi vid,is_"), ili rigardigis iliajn legantojn, "kiel malbonsona +kaj nekomprenebla la lingvo estas"! La projekton de l' tutmonda +voĉdono, kiu kun la efektiva kaj senkondiĉa signifo de l' +lingvo tute ne estas kunligita, kaj kiu estas proponita sole por +tio, ke la lingvo pli rapide el _internacia_ fariĝu +_tutmonda,_--ili prenis por la plej grava kaj fonda parto de l' +afero kaj komprenigis la legantojn, ke "ĉar dek milionoj adeptoj +(!) nenian estos kolektitaj, tial la afero tute ne havas +estontecon"! Kelkajn fojojn mi eĉ legis longajn artikulojn pri +mia afero, kie estis videble, ke la aŭtoroj eĉ ne vidis mian +verkon. + +_ĉ_) Aliaj, anstataŭ paroli pri la utileco aŭ la senutileco +de mia lingvo, donis sole sensencajn ŝercojn, kiuj de iliaj +legantoj estis eble prenataj por kritiko, ĉar multaj legantoj +propran juĝon ne havas, kaj la plej malsaĝaj ŝercoj je ia +afero estas por ili sufiĉa vidigo, ke la afero estas "ridinda" +kaj taŭgas por nenio. + +Mi ne deziras laŭdon, mi volas, ke oni min helpu forigi la +erarojn, kiujn mi faris, kaj ju la kritikoj de mia lingvo estas +pli severaj, des pli danke mi ilin alprenas, se ili nur havas la +celon montri al mi la erarojn de mia afero, ke mi ilin bonigu, +sed ne ridi sen senco aŭ insulti sen kaŭzo. Mi scias tre bone, +ke la verko de _unu homo_ ne povas esti senerara, se tiu homo eĉ +estus la plej genia kaj multe pli instruita ol mi. Tial mi ne +donis ankoraŭ al mia lingvo la finan formon; mi ne parolas: "jen +la lingvo estas kreita kaj preta, tiel mi volas, tia ĝi estu kaj +tia ĝi restu!" Ĉio bonigebla estos bonigata per la konsiloj de +l' mondo. Mi ne volas esti _kreinto_ de l' lingvo, mi volas nur +esti _iniciatoro._ Tio ĉi estu ankaŭ respondo al tiuj amikoj +de l' lingvo internacia, kiuj estas neatendemaj kaj volus jam +vidi librojn kaj gazetojn en la lingvo internacia, plenajn +vortarojn, vortarojn nacia-internaciajn kaj cetere. Ne malfacile +estus por mi kontentigi tiujn ĉi amikojn; sed ili ne forgesu, ke +tio ĉi estus danĝera por la afero mem, kiu estas tiel grava, ke +estus nepardoneble faradi laŭ la propra decido de unu homo. Mi +ne povas diri, ke la lingvo estas preta, ĝis ĝi estos trairinta +la juĝon de l' publiko. Unu jaro ne estas eterno, kaj tamen tiu +ĉi jaro estas tre grava por l' afero. Tiel ankaŭ mi ne povas +fari iajn ŝanĝojn en la lingvo tuj post la ricevo de la +konsiloj, se tiuj ĉi konsiloj eĉ estus la plej seneraraj kaj +venus de la plej kompetentaj personoj. En la daŭro de la tuta +jaro 1888 la lingvo restos _tute sen ŝanĝo;_ sed kian la jaro +estos finita, tian ĉiuj necesaj ŝanĝoj, antaŭe analizitaj kaj +provitaj, estos publikigitaj, la lingvo ricevos la finan formon, +kaj tian komencos ĝia plena funkciado. Juĝante laŭ la +konsiloj, kiuj estas senditaj al mi ĝis hodiaŭ, mi pensas, ke +la lingvo kredeble estos ŝanĝita tre malmulte, ĉar la plej +granda parto de tiuj konsiloj estas ne praktika kaj kaŭzita de +ne sufiĉa pripensado kaj provado de l' afero; sed diri, ke la +lingvo tute ne estos ŝanĝita, mi tamen ne povas. Cetere, ĉiuj +proponoj, kiujn mi ricevas, kune kun mia juĝo pri ili, estos +prezentataj al la juĝo de l' publiko aŭ de ia el la jam konataj +instruitaj akademioj, se inter tiuj ĉi estos trovita unu, kiu +volos preni tiun ĉi laboron. Se ia kompetenta akademio min +sciigos, ke ĝi volas preni tiun ĉi laboron, mi tuj sendos al +ĝi la tutan materialon, kiu estas ĉe mi, mi fordonos al ĝi la +tutan aferon, mi foriros kun la plej granda ĝojo je eterne de l' +sceno, kaj el aŭtoro kaj iniciatoro mi fariĝos simpla amiko de +l' lingvo internacia, kiel ĉiu alia amiko. Se tamen nenia el la +instruitaj akademioj volos preni mian aferon, tian mi daŭrigos +la publikigadon de l' proponoj, sendataj al mi, kaj laŭ mia +propra pensado kaj laŭ la pensoj de l' publiko, sendataj al mi +pri tiuj proponoj, mi mem antaŭ la fino de l' jaro decidos la +finan formon de l' lingvo kaj mi sciigos, ke la lingvo estas +preta. + + II. + +La nombro 10,000,000, pri kiu estas parolita en mia unua verko, +ŝajnas al multaj absolute ne ricevebla. La plej granda parto de +l' mondo efektive kredeble estos tiel senmova, ke ĝi de si mem +ne donos voĉon, malgraŭ ke la afero estas tiel grava kaj la +laboro de l' voĉdono tiel malgrandega. Sed se l' amikoj de l' +lingvo internacia, anstataŭ timegi la nombron, laboros por la +afero kaj kolektos tiom voĉojn, kiom ili povos, tian la necesa +nombro da voĉoj povas esti ricevita en la plej mallonga tempo. + +Kian mi proponis la voĉdonon, mi profunde kredis, ke pli frue +aŭ pli malfrue 10,000,000 voĉoj estos kolektitaj. La +rezultatoj, kiuj sin montris ĝis hodiaŭ, ankoraŭ plifortigas +mian kredon. Sed ni prenu, ke mi fantazias, ke mi eraras, ke mi +tro multe esperas,--ke sur la tuta tero ne estos kolektita eĉ +unu miliono da voĉoj . . . kion l' afero tian perdos? Kelkaj +konsilas al mi, ke mi forĵetu la voĉdonon aŭ ke mi malgrandigu +la nombron da postulataj voĉoj ĝis unu miliono; "ĉar", ili +diras, "danke la fantazian punkton de l' voĉdono, afero per si +mem tiel utila, povas fari fiaskon." Sed kie, sinjoroj, vi +prenis, ke la veno al celo de l' afero dependas de l' rezultatoj +de la voĉdono? Tiuj, kiuj trovas, ke mia lingvo estas inda je +lerno, sendas al mi promesojn senkondiĉajn kaj lernas la lingvon +sen ia atendo. Sendepende de l' iro de la voĉdono en tiu ĉi +lingvo estos eldonataj libroj kaj gazetoj, kaj la afero sin movos +antaŭen. La voĉdonon mi proponis sole por tio, ke al la afero +povu esti altiritaj per _unu fojo_ tutaj _amasoj_ da homoj, ĉar +mi scias, ke preni ian laboron, eĉ la plej malgrandan, ne ĉiu +konsentos, sed helpi aferon tre utilan, kie estas postulata nek +laboro, nek mono,--ne multaj malkonsentos, tiom pli, se troviĝos +memorigantoj. Mi ripetas: profunde mi kredas, ke pli frue aŭ +pli malfrue 10,000,000 voĉoj estos kolektitaj, kaj tiel je unu +bela tago ni sciiĝos, ke la lingvo internacia fariĝis tutmonda; +sed se eĉ la nombro de l' voĉoj nenian venus al dek +milionoj,--la afero pro tio ĉi tute ne estos perdita. + +Kelkaj provis montri al mi, ke mia projekto de l' voĉdono estas +_matematike_ ne ebla; tiel ekzemple unu faris jenan kalkulon: "se +ni prenos, ke la enskribado de ĉiu promesanto okupos ne pli +multe ol unu minuton, kaj vi, forĵetinte ĉian alian laboron, +vin okupos sole je tiu ĉi afero, laborante sen ripozo 15 horojn +ĉiutage,-- tian la pretigo de la libro de l' voĉoj okupos 30 +jarojn, kaj por eldoni ĝin vi bezonos la riĉecon de Krezo!" La +kalkulo ŝajne estas tute prava kaj povas timigi ĉiun,-- tamen +se la skribinto de tiu ĉi kalkulo bone pensus pri ĝi, li tre +facile ekvidus, ke tie ĉi estas sofismo, kaj se nur efektive +estos alsenditaj dek milionoj promesoj, la libron de l' voĉdono +oni povos pretigi kaj eldoni en kelkaj monatoj kaj sen iaj +riĉecoj de Krezo. Ĉar kiu diras, ke la tuta libro devas esti +propramane skribita de unu persono? Ke ĉe ĉiu pli granda afero +estas uzata _divido de laboro,_ la skribinto tute forgesis! Tiaj +"timigaj" libroj estas eldonataj ĉiutage en granda nombro, kaj +tio ne sole ne estas neebla, sed neniu eĉ en tio vidas ion +grandegan, mirindan. Se vi kolektos la numerojn de ia ĉiutaga +gazeto por unu jaro, vi ricevos libron, kiu laŭ grandeco kaj +kosto egalas la elirontan libron de l' voĉoj, kaj laŭ la +malfacileco de l' pretigo multe superas mian libron, de kiu la +pretigo estas laboro pure meĥanika. Tiel ĉiujare en la mondo +estas eldonataj miloj kaj dekmiloj da tiaj "neeblaj" libroj, kaj +tamen neniu el la redaktoroj estas mirindaĵisto. Sinjoroj la +kalkulantoj forgesis tiun simplan leĝon, kiun ili povas vidi sur +ĉiu paŝo, ke tio, kio ĉe _unu_ homo postulas 30 jarojn, ĉe +cent homoj okupos sole 4 monatojn, kaj tio, kio estas neebla por +unu persono, estas ludilo por grupo da personoj. + +Al ĉiuj amikoj de l' lingvo internacia mi ripetas ankoraŭ mian +peton: ne forgesu la promesojn kaj kolektu ilin kie kaj kiom vi +povas. Multaj pensas, ke ili ne devas sendi promeson, ĉar "la +aŭtoro eĉ scias, ke ili ellernos aŭ jam ellernis la lingvon"! +Sed la promeso estas necesa ne por mi, sed por la statistiko. Se +iu eĉ skribis al mi kelkajn leterojn en la lingvo internacia, mi +ne povas lin nomi internaciisto, ĝis li ne sendis al mi sian +promeson. Ne diru, ke de unu aŭ kelkaj promesoj la grandega +nombro ne pleniĝos: ĉiu maro estas kreita de apartaj gutoj, +kaj la plej granda nombro devas kaj povas esti ricevita el +apartaj unuoj. Memoru, ke se eĉ la esperata nombro estas ne +ricevota, vi nenion perdas, sendante la promeson. + + III. + +La venontajn apartajn pecojn mi donas, ke la lernantoj povu +ripeti praktike la regulojn de l' gramatiko internacia kaj +kompreni bone la signifon kaj la uzon de l' sufiksoj kaj +prefiksoj. + + 1. + +Amiko venis (= unu el la amikoj venis).--La amiko venis (= la +konata amiko, aŭ la amiko, kiun oni atendis).--Donu al mi +libron.--Donu al mi la libron, kiun vi promesis al mi.--Tiu ĉi +ĝardeno estas amata loko de birdoj.--La fenestro estas amata +loko de la birdoj (= niaj birdoj).--La vorto "la" estas nomata +"artikulo"; ĝi estas uzata tian, kian ni parolas pri objektoj +konataj. Anstataŭ "la" oni povas ankaŭ diri "l' ", se ĝi ne +estos malbonsone.--Se iu ne komprenas bone la uzon de la +artikulo, li povas _tute ĝin ne uzi,_ ĉar ĝi estas oportuna +sed ne necesa. + + 2. + +Jen estas la patro.--Mi aŭdas la voĉon de la patro.--Mi ricevis +donacon de la patro.--Diru al la patro, ke mi estas sana.--Ni +iros al la patro.--Karolo aĉetis por sia kuzino horloĝeton kun +tri montrantoj.--Ni vidas per la okuloj.--Rakontu al ni la +novaĵojn, kiujn vi aŭdis pri niaj malfeliĉaj fratoj.--De kiu +vi ĝin aŭdis?--Mi pensas pri la sorto de mia fratino, kaj mi +kalkulas jam la minutojn ĝis nia revido.--Aŭgusto estas bona, +Mario estas pli bona ol Aŭgusto, sed Ernestino estas la plej +bona el ĉiuj miaj gefratoj.--La malgrandan filinon de mia +najbaro mi amas ne malpli ol mian propran infanon; hodiaŭ mi +aĉetis por ŝi tre belan ludilon. + + 3. + +Sesdek minutoj faras unu horon, kaj dudek kvar horoj faras unu +plentagon.--Mi loĝas en la tria etaĝo.--Hodiaŭ estas la dek +kvina (tago) de Aprilo.--La dudeka de Februaro estas la kvindek +unua tago de l' jaro.--Tiu ĉi rivero havas ducent naŭdek kvar +kilometrojn da longo.--Georgo Vaŝingtono estis naskita la dudek +duan Februaron (aŭ: je l' dudek dua Februaro) de l' jaro mil +sepcent tridek dua.--Sendu al mi prunte dekduon da forketoj.--Tio +ĉi okazis antaŭ cent jaroj.--Mi aĉetis du ŝrankojn kaj pagis +por ili cent frankojn.--Jen estas cento da pomoj.--En tiu ĉi +lando loĝas tri milionoj kristanoj (aŭ: da kristanoj).--Duobla +fadeno estas pli forta ol unuobla.--De tiu tago mia amikeco al li +duobliĝis.--Kvaroble kvin estas dudek.--Kvar fojojn mi jam estis +tie.--Duonon de tiu ĉi piro mi manĝis, kvaronon mi donis al mia +nevo, kaj la lastan kvaronon mi forĵetis.--Dudek unu estas tri +seponoj de kvardek naŭ.--Kvinope ili tiris la keston kaj tamen +ne povis ĝin altiri al la domo.--Se vi venos al li triope, li +redonos, kion li prenis; ĉar unue li timos vian forton, kaj due +li ne povos sin pravigi.--Al ĉiu el la laborantoj li donis po +kvin dolarojn. + + 4. + +Mi vin ne komprenas, sinjoro.--Vi estas tre obstina, mia +amiko.--Vi ĉiuj estas tro fieraj.--"Vi" ni diras egale al unu +persono aŭ objekto kaj al multaj; tio ĉi estas farita pro +oportuneco, ĉar, parolante kun iu, ni ofte ne scias, kiel diri +al li: "vi" aŭ "ci" ("ci" signifas la duan personon de l' +ununombro; sed tiu ĉi vorto estas trovata sole en la plena +vortaro; en la lingvo mem ĝi preskaŭ nenian estas uzata).--La +ĉapisto ne venos, ĉar li estas malsana; se venos lia edzino, +donu al ŝi mian ĉapelon; se venos lia plej maljuna filo, vi +povas ankaŭ ĝin doni al li; sed se venos lia malgranda infano, +donu al ĝi nenion.--Jen estas la hundo, donu al ĝi oston, kaj +voku la katinon, ĝi ricevos pecon da viando.--Mi amas min, ĉar +ĉiu amas sin mem.--Vi estimas vin mem, sed aliaj vin ne +estimas; mia frato estimas sin ne multe, sed aliaj lin tre +estimas.--Montru al mi vian kalkulon.--Ili kondukis la kolegojn +en sian loĝejon, anstataŭ iri kun ili en ilian.--Oni diras, ke +vi estas riĉa. + + 5. + +Kial vi ne respondas al mi, kian mi vin demandas?--La patro +skribas leteron, kaj la infanoj preparas siajn lecionojn.--Kion +li babilas?--Li babiladas la tutan tagon.--Nia gasto kantis la +ĉiukonatan romancon de N.--Mia onklo ekkantis kaj tuj ĉesis, +sed mia frato kantadis la tutan vesperon.--Karolino ĉian obeadis +la ordonojn de sia patrino, sed hodiaŭ ŝi ne obeis.--Kian mi +venis al li, li tuj finis sian laboron.--Kian mi venis al li, li +finadis sian laboron.--Vi ne malhelpis min, ĉar kian vi venis, +mi estis jam finita mian laboron.--Li batalos, ĉar li ne dormos +trankvile, ĝis li estos venkinta la malamikon.--Se mi nur estus +sana, mi estus tute kontenta.--Se ili estus dirintaj la veron, +ili ne estus nun punataj; nun ili konfesis ĉion, sed ĝi estis +jam tro malfrue.--Johano, serĉu mian krajonon.--Ni iru promeni, +sinjoroj!--Li ne esperu pardonon!--Savu min, amikoj!--Mi lernas +pentri kaj ludi gitaron.--Instruante, ni lernas.--La lernanto +devas estimi la instruanton.--Libro instruanta estas tre +utila.--Ne ĉiu instruanto estas instruisto.--Dio estas la +kreinto kaj la reganto de l' mondo.--Ferminte la pordon, li +komencis sin senvestigi.--La venonta gasto estas ankoraŭ en la +vojo.--La elpelito malsatas jam la trian tagon.--Punata antaŭ la +rompita poto, la kato eble komprenos la kaŭzon de l' punado.--La +konstruota domo kostos multon da mono.--Batate de la mastro, li +ploris kaj ĵuris, ke li terure venĝos.--En tiu ĉi lernejo la +infanoj estas edukataj tre bone, ĉar la lernejestro sin okupas +je sia afero kun amo.--Tio ĉi montras, ke via nepo estas ne bone +edukita.--Dum en unu ĉambro la gastoj dancadis, en la dua +ĉambro estis preparata la vespermanĝo; kian la tablo estis +preparita, oni invitis la gastojn al la tablo.--Kio estos hodiaŭ +prezentata en la teatro?--Aŭdu, infanoj! se vi estos prezentitaj +al la generalo, salutu lin ĝentile.--La fraŭlino, kiu estis +edzinigota de mia frato, mortis, ne fariĝinte ankoraŭ eĉ lia +fianĉino.--La formojn kunmetitajn (ekzemple: mi faradas, mi +estis farinta . . . kaj ceterajn)--oni devas uzi sole tian, kian +la senco ĝin necese postulas. + + 6. + +La adverboj (evortoj), kiuj estas kreitaj el aliaj vortoj, +finiĝas je la litero "e"; ĉiuj aliaj adverboj ne havas +konstantan finiĝon kaj apartenas al la vortoj _simplaj._--Li +estas severa juĝanto, li juĝas severe, sed juste.--Nun estas +varme, sed la nokto kredeble estos tre malvarma.--Li estas tre +riĉa, kaj li donis al la malfeliĉulo tro malmulte, ĉar li +estas konata avarulo.--Kun tiu papero mi ekiris per grandaj +paŝoj al la komercisto; sed antaŭ la magazeno mi renkontis +kaleŝon, en kiu sidis riĉe vestita sinjoro. Elirinte el la +kaleŝo kaj forĵetinte la pecon da cigaro, kiun li estis teninta +inter la fingroj, li ekrigardis min tra siaj bluaj okulvitroj kaj +diris sen ia antaŭparolo: "ne, por vi mia magazeno estas fermita +pro la malbonaj sciigaĵoj, kiujn mi ricevis pri vi de homoj +kredindaj."--Mi eltrinkis tutan botelon da vino, kvankam ĝi ne +tre plaĉis al mi, ĉar la vino estis bona, sed la botelo estis +de brando.--Oni diras, ke vi gajnis la grandan gajnon; se tio ĉi +estas vera, mi vin gratulas.--Li diras, ke mi estus pli feliĉa, +se mi estus pli diligenta.--La mastro diris, ke mi foriru, ĉar +se ne--li min elpelos per la hundoj.--Ho, kiel mi estas +laca!--Fi, kia malkonvena esprimo!--Hura! vivu la reĝo! + + 7. + +Vortoj kunmetitaj estas kreataj per simpla kunligado de simplaj +vortoj; prenataj estas ordinare la puraj radikoj, sed, se la +bonsoneco aŭ la klareco postulas, oni povas ankaŭ preni la +tutan vorton, t.e. la radikon kune kun la finiĝo.--La lingvo +internacia esperas fariĝi ian lingvo tutmonda.--La unutaga +regado de tiu ĉi estro ne restis sen postsignoj.--Tio estas +frukto de lia unuatempa verkado.--Ni matenmanĝas ĉian je l' +deka horo antaŭ tagmezo.--La pordokurtenoj de lia dormoĉambro +estas de flavruĝa koloro.--Nenian insultu, ne parolinte kun la +insultoto.--Metu la libron sur la tablon.--La libro jam estas sur +la tablo.--Li eniris la ĉambron (aŭ en la ĉambron).--Ĉu vi +estas kontenta je mia donaco?--Li ekdormis je eterne.--Ŝi estas +la unua baletistino en nia teatro.--Kia meĥanikisto faris tiun +ĉi maŝinon?--Li estas direktoro en fabriko de tabako.--La +politiko de nia ministro montras, ke li estas bona +diplomatiisto.--La historio de la civilizado estas tre +interesa.--Li korespondas telegrafe kun ĉiuj agentoj. + + 8. + +Kia granda brulo! kio brulas?--Ligno estas bona brula +materialo.--La fera bastono estas brule varmega.--Iu venis; +demandu lin, kiu li estas, kaj se li estas tiu, kiun mi atendas, +sendu lin al mi; neniun alian mi hodiaŭ volas vidi . . . ne, mi +decidis alie: sendu ĉiun, kiu ajn li estos.--Ian mi venis al li +kaj mi trovis lin libera; tio ĉi min forte mirigis, ĉar kian +ajn mi venas, li ĉian sidas super laboro, kaj li nenian estas +libera.--Kiaj vortoj povas esti farataj el la vortoj: "ia", +"ial", "ian", "ie", "iel", "ies", "io", "iom", "iu"?--La kioman +fojon li jam ripetis sian rakonton?--Ĉu oni povas diri: helpi +la fraton (anstataŭ: al la frato), obei la patron (anstataŭ: +al la patro), ridi lian malsaĝecon (anstataŭ: je lia +malsaĝeco), plori la perdon (anstataŭ: pro la perdo)? Jes; +ĉar se la senco ne montras klare, kian prepozicion ni devas uzi, +ni ĉian povas uzi la vorton "je", aŭ la akuzativon sen +prepozicio. + + 9. + +Lia malbenado ne ĉesas; sed nenia el liaj malbenoj povas min iom +malhelpi.--La hieraŭa duhora pafado ne estis por mi tiel terura, +kiel la du pafoj, kiujn mi aŭdis hodiaŭ.--Li kuris sur la +kampon.--Li kuradis ĝis li falis.--La lavistino alportis mian +tolaĵon: ĉemizojn, kolumojn, manumojn kaj viŝilojn (oni nomas +ĝin tolaĵo, kvankam ne ĉio estas farita el tolo).--Anstataŭ +vino li enverŝis en mian glason ian malagrablan acidaĵon, kaj +tiun ĉi malklaran fluidaĵon li devigis min eltrinki.--Ne ĉia +belaĵo estas utila.--En la angulo kuŝis amaso da malnova +feraĵo.--Sinjoro N. estas senatano.--La vilaĝano vendis al la +komercisto centon da ovoj.--La nombro da kristanoj estas pli +granda, ol la nombro da mahometanoj.--Ne ĉiu rusujano estas +ruso.--Mi estas via kunlandano, ĉar mi ankaŭ estas +italujano.--Ili venkos, ĉar ilia militistaro estas glora pro sia +disciplino.--La hararo defalis de lia kapo, kaj mi vidis grandan +senharaĵon, kiun li pro malvera honto ĉian tiel zorge kaŝis. + + 10. + +Li promenadis, akompanata de siaj lernantoj.--Mi estas la +zorganto de tiu ĉi infano, kaj ĝi estas mia zorgato.--Via +kuracato estas mia konato.--Ŝi ofte sonĝas +mortintojn.--Plendito, kion vi povas diri por via praviĝo?--Ŝi +estas en la kvara monato de naskonteco.--La juĝejo estis jam +plena, kaj oni enkondukis la juĝoton.--La parenco de mia edzo +aŭ la edzo de mia parenco, estas mia boparenco.--La patro de mia +edzino estas mia bopatro.--Mi estas la bofrato de Heleno, ĉar +ŝi estas la edzino de mia frato; ŝi estas mia +bofratino.--Karolo estas mia nepropra filo (aŭ duonfilo), ĉar +mi estas la dua edzo de lia patrino.--Petro kaj Mario estas jam +sufiĉe maljunaj, tamen oni ankoraŭ vokas ilin Peĉjo kaj +Manjo.--Aŭguĉjo kaj Aŭgunjo estas bonaj infanoj.--Disiru, +sinjoroj, ĉar amase stari sur la strato estas malpermesita.--Li +disŝutis la alumetojn sur la tuta planko.--Via parolo estas por +mi tute ne komprenebla.--Li rakontas aferon tute ne +kredeblan.--Vi skribas tre nelegeble.--Vitro estas travidebla. + + 11. + +Mi miras la saĝecon kaj la honestecon de tiu ĉi homo.--La +leĝeco de lia faro ne estas por mi malcerta, ĉar ĉio, kion li +faras, estas tute leĝa.--Vivu la frateco de l' popoloj.--Virino, +kiu sin okupas je kudrado, estas nomata kudristino, kaj ŝia edzo +estas nomata kudristinedzo.--Ŝi ne estas doktorino, sed nur +doktoredzino.--Je l' deka horo vespere la kortisto fermas la +pordegon de l' domo.--Mi ne povis ne ekplori, kian mi vidis, kiel +la malriĉegulo petegis la mastron de l' belega palaco pri peco +da pano.--La legendoj rakontas pri grandeguloj, kiuj volis batali +kun la dioj.--La vetero estis malbona, kaj mi malvarmumis; la +kuracisto konsilis al mi iri en ŝvitbanejon.--Nia fidela +servanto mortis en la malsanulejo.--Kun la libroj en la mano la +infano iris en la lernejon.--Aŭdinte tion ĉi, li +ekploris.--Ekbruligu kandelon, ĉar estas jam mallume.--La tondro +estis tiel forta, ke la vitroj de niaj fenestroj +ektremis.--Malpacinte kun sia edzino, li eksedziĝis je ŝi.--Li +estas eksgeneralo; servinte en la militistaro tridek jarojn, li +eksiĝis.--Mia kolego estas tre kredema: li kredas ĉion, kion +oni diras al li.--Eduardo estas tre ekkolerema kaj venĝema, kaj +lin ofendi estas danĝere.--Estu laborema, ŝparema kaj +singardema!--La religio diras, ke la animo estas nemortema, +kvankam la korpo estas mortema. + + 12. + +La patro donacis al mi kolektujon, kaj li mem ĵetis en ĝin la +unuan moneron.--Hieraŭ falis granda hajlo; ĉiu hajlero pezis +pli ol kvindek gramojn.--La plej malgranda fajrero estas sufiĉa +por eksplodigi la pulvon.--Via regnestro estas reĝo de Prusujo +kaj imperiestro de Germanujo.--Se la ŝipestro ordonas, la +ŝipanoj devas obei.--Starante sur la supro de l' monteto, kiu +estas apud nia domo, li vidis la tutan ĉirkaŭaĵon.--Sidante +sur seĝo, kaj tenante la piedojn sur benketo, li dormetis.--Tre +plaĉas al mi la blueta fumo de l' cigaro, kiun vi +fumas.--Promenante sur la aleo, ni renkontis la gedoktorojn N., +kiuj invitis nin al la balo, kiun ili hodiaŭ donas; ni iros kun +plezuro, ĉar la gemastroj espereble zorgos, ke la gastoj bone +pasigu la tempon.--Mi veturos hodiaŭ al miaj geonkloj.--Li pagis +por la kokido tiom, kiom oni ne pagas eĉ por koko.--La +Napoleonidoj esperas ricevi la tronon de Francujo. + + 13. + +Ironte promeni, purigu vian veston.--La printempa suno fluidigis +la neĝon kaj la glacion.--Ŝi volas fianĉigi mian fraton je +ŝia fratino.--Dormigu la infanon.--La mizero kutimigis lin levi +sin el la lito tre frue.--Pro la multaj malplezuroj li tute +griziĝis.--La nombro de l' amikoj de l' lingvo internacia +pligrandiĝas senĉese.--Koniĝinte je tiu ĉi nobla homo, mi tuj +amikiĝis je li.--Mirinda estas la historio de lia familio: la +avo mortis je ia nekomprenebla malsano, havante la aĝon de dudek +naŭ jaroj; la avino mortigis sin mem en atako de malprudento; la +patro elfalis el fenestro de tria etaĝo kaj mortiĝis; la +patrino estis mortigita de ŝia propra servantino.--Ĉu la +kandelo estis estingita, aŭ ĝi estingiĝis mem?--La knabeto +estas ruĝigita de sia patrino, aŭ eble li ruĝigis sin +mem?--Ne, li ruĝiĝis de plezuro, ĉar li estas tre +ruĝiĝema.--Sidigu la fraton, ĉar sidigi sin mem li ne volas; +se li ne povas esti sidigata, submovu seĝon sub liajn piedojn, +kaj li kontraŭvole sidiĝos.--Falinte de l' supro de l' arbo, li +sidiĝis sur la malsupran branĉon. + + 14. + +Donu al mi kudrilon kaj fadenon, ĉar mi volas alkudri butonon al +mia surtuto.--Rigardu, kiel la aglo batas kun la +flugiloj!--Kovriloj povas esti por la vizaĝo (vizaĝkovriloj), +por la litoj (litkovriloj) kaj cetere.--Prenu la fosilon kaj fosu +tombon.--Mia onklino naskis filinon.--La bovo jelaboras la +kampon, kaj la bovino donas lakton.--La patrino de mia patro +estas mia avino.--Mi aŭdis tion ĉi de kredindaj personoj.--Mi +jam vidis ĉiujn vidindaĵojn de via urbo.--Li estas senespere +malsana, kaj savi lin povas nur ia miregindaĵo.--Li havas bonan +koron, sed bedaŭrinde li ne povas fari, kion li volas.--Varma +fumo estas por mi malutila, tial mi ĉian fumas tra +cigaringo.--Por ne piki la fingron ĉe l' kudrado, oni portas +fingringon.--Mi perdis la ŝlosilon de mia ŝranko, kaj mi devis +venigi ŝlosiliston.--Valter-Skot' estis glora verkisto.--La +apotekisto estas helpanto de l' kuracisto.--La kuiristo +malbonigis la tagmanĝon.--La avo ne volis beni sian nepon, sed +li ankaŭ lin ne malbenis.--Li ne sole ne helpis min en mia +laboro, sed li ankoraŭ min malhelpis, kiom li povis.--La +malsupra parto de tiu ĉi domo estas alie kolorita ol la +supra.--Ne legu tiel mallaŭte.--Malfermu la pordon! + + 15. + +Por via malkonfeso oni duobligos vian punon.--Mi foriras, kaj mi +revenos post kvarono da horo.--Multope ni pli frue finos la +laboron, ol unuope.--Kristo reviviĝis.--Iru, sed ne revenu tro +malfrue.--Cezaro transiris la Rubikonon.--Transportu la seĝon de +tie ĉi sur alian lokon.--Mi havas en mia plumujo du plumingojn +sen plumoj.--Estante en la cigarejo, mi aĉetis dek cigarojn; +naŭ el ili mi metis en mian cigarujon kaj unu mi metis en mian +cigaringon kaj ekfumis.--La arbo, sur kiu kreskas pomoj, estas +nomata pomujo aŭ pomarbo; sed ne ĉia fruktujo estas +arbo.--Hispanujo estas parto de Eŭropo.--Mi estis infano, mi +estis knabo, mi estis junulo, mi estis viro,--nun mi estas +maljunulo.--Mi ne volas vane paroli kun tiu ĉi malsaĝulo.--Se +ni devas uzi ian sufikson, sed la senco ne montras al ni, kian +sufikson ni devas preni,--ni uzas la sufikson "um".--Kiu ne +plenumas sian promeson, estas malnoblulo.--Elirinte el varma +ĉambro sur la malvarman korton, ŝi malvarmumis kaj malsaniĝis. + + 16. + +La malnovaj popoloj estis tre gastamaj.--Li donas lecionojn de +belskribado.--Li havas belajn vangharojn.--Tiu ĉi pano estas tre +bongusta.--En mia skribtablo estas kvar tirkestoj.--La dek du +monatoj de l' kristana jaro estas: Januaro, Februaro, Marto, +Aprilo, Majo, Junio, Julio, Aŭgusto, Septembro, Oktobro, +Novembro, Decembro.--Diru al mi, mi petas, kioma horo nun +estas.--Nun estas la tria horo, aŭ, pli certe, nun estas kvin +minutoj post la tria horo.--Ne, sinjoro, vi eraras: nun estas +kvarono de la kvara (horo).--Je l' kioma horo vi tagmanĝas +(tagmezmanĝas)?--Ne ĉian egale: hodiaŭ ni tagmanĝis je tri +kvaronoj de l' kvara, kaj hieraŭ ni manĝis akurate je l' tria +horo.--Kian aĝon vi havas?--Mi havas kvardek kvin jarojn.--Bonan +tagon, sinjoro! Kiel vi fartas?--Pardonu, sinjoro, mi vin ne +rekonas.--La venontan dimanĉon mi veturos Hamburgon.--Kio vin +interesas mia farado? ne miksu vin en malproprajn aferojn!--Ĉu +vi ludas violonon?--Ne, mi ludas kartojn, sed por instrumentoj mi +ĉian estis tro maldiligenta.--Mi ne loĝas ĉe mia frato, mi +loĝas aparte; sed mia loĝejo estas apud la lia.--Antaŭ tiu +malgranda ligna dometo staris bela granda arbo.--Mi volas aŭ +ĉion, aŭ nenion.--Mi bezonas du frankojn; ĉu vi ne povas ilin +doni al mi prunte?--La popoldiroj (proverboj) esprimas la saĝon +de l' popolo, kaj la popolrakontoj (legendoj) esprimas ĝian +kredon.--La vorton "met" ni uzas tian, kian ni volas esprimi ian +faradon, sed la formo de l' farado estas por ni aŭ ne klara, aŭ +sen signifo. "Meti ion ien" signifas: fari, ke io ie estu. +"Meti" povus alie esti tradukata "estigi". "Meti" inter la +verboj (farvortoj) estas tio sama, kio "je" inter la prepozicioj, +aŭ "um" inter la sufiksoj.--Metu la manon sur la koron.--La +ŝteliston oni metis en malliberejon (se ni dirus "oni lin +sidigis", tio ĉi estus ne vere, ĉar neniu lin tie +_sidigis_).--Metu la ĉapelon sur la kapon.--La leteron mi +adresis: al lia moŝto sinjoro N. en N. N.--Via barona moŝto, +helpu min en mia mizero!--Por esti feliĉa, oni devas esti antaŭ +ĉio kontenta je sia sorto.--Mi iris en la teatron, por aŭdi la +gloran kantiston. + + 17. + LA OMBRO. + (mirrakonto de Andersen'.) + +En la varmegaj landoj la suno radias alian varmegon, ol ĉe ni. +La homoj ricevas koloron malluman, kaj en la plej varmegaj landoj +la brula suno faras el ili negrojn. Sed ĝi estis nur la simple +varmaj landoj, kien transveturis unu instruita homo el niaj +malvarmaj. Li pensis, ke li tie povos ankaŭ promenadi en la +stratoj, kiel en lia patrujo, sed tion ĉi li devis baldaŭ +malkutimi. Li kaj ĉiuj prudentaj homoj devis trankvile resti en +la domo. La kovriloj de l' fenestroj kaj la pordoj restis +fermitaj la tutan tagon. Oni povus pensi, ke la tuta domo +dormas, aŭ ke neniu estas en la domo. La mallarĝa strato, kie +li loĝis, estis ankoraŭ tiel konstruita, ke de l' mateno ĝis +la vespero oni havis tie la tutan varmegon de l' suno. La +instruita homo el la malvarmaj landoj estis homo juna kaj saĝa +homo; al li ŝajnis, ke li sidas en brula forno. Tio ĉi lin tre +suferigis. Li tute maldikiĝis, kaj eĉ lia ombro fariĝis multe +pli malgranda, ol en la patrujo,--ĝi ankaŭ suferis de la suno. + +Nur je l' vespero, kian la suno estis subirinta, ili reviviĝis. +Estis efektiva plezuro ĝin vidi. Apenaŭ lumo estis enportita +en la ĉambron, la ombro sin eltiris sur la tuta muro, ĝis la +plafono kaj eĉ iom sur la plafono mem. Ĝi intence faris sin +tiel longa, ĝi devis sin eltiri, por ree ricevi fortojn. La +instruitulo eliris sur la balkonon, por tie sin eltiri, kaj +apenaŭ la steloj ekellumis el la klara etero, li eksentis novan +vivon. Sur ĉiuj balkonoj en la strato--kaj en la varmaj landoj +ĉiu fenestro havas balkonon--sin montris homoj, ĉar aeron oni +bezonas, se oni eĉ kutimis esti bruligata de l' suno. Vivo sin +komencis supre kaj malsupre. Tajloroj kaj botistoj,--ĉiuj homoj +eliris sur la straton, tabloj kaj seĝoj estis elportataj, lumo +brulis ĉie, brulis pli ol mil lumoj; unu babilis, alia kantis, +kaj la homoj promenis, la veturiloj veturis, la azenoj iris . . . +tin-tin-tin--ĉar ili portis sonorilojn. Tie mortintoj kun +kantado estis enterigataj, la knaboj de l' strato bruis, la +sonoriloj de l' preĝejoj sonoris, per unu vorto--vivo kaj movado +reĝis malsupre sur la strato. Nur en la unu domo, kiu staris +rekte kontraŭ la loĝejo de l' alilanda instruitulo, estis tute +silente, kaj tamen tie kredeble iu loĝis, ĉar sur la balkono +staris floroj, kiuj belege kreskis,--tiel iu kredeble ilin +superverŝadis, kaj homoj necese devis tie esti. La pordo +kontraŭe estis ankaŭ malfermata je l' vespero, sed tie interne +estis mallume, almenaŭ en la antaŭa ĉambro,--el interne estis +aŭdata muziko, kiu al la alilanda instruitulo ŝajnis +neesprimeble bela. Sed eble ĝi estis tia nur en lia ŝajnevido, +ĉar li trovis tie en la varmaj landoj ĉion neesprimeble bela, +se nur la malbona suno ne estus. La mastro de l' alilandulo +diris, ke li ne scias, kiu loĝas en la kontraŭa domo, ke oni +tie ne vidas ja eĉ unu personon, kaj pri la muziko--li trovas +ĝin malbele enuiga. "Ĝi estas tiel, kiel se unu ripetas pecon, +kiu estas por li tro malfacila, kaj kiun li ne povas ellerni, +ĉian tiu sama peco. `Mi malgraŭ ĉio ĝin venkos' li diras, +sed li tamen ĝin ne venkas, kiel ajn longe li ludas". + +Unu fojon en nokto la alilandulo vekiĝis; li dormis ĉe +malfermita pordo de balkono, la kurtenoj antaŭ la pordo sin +dismovis de bloveto de l' vento, kaj al li ŝajnis, ke de l' +kontraŭa balkono venas mirinda brilo. Ĉiuj floroj brilis en +plej belegaj koloroj, kaj en la mezo inter la floroj staris +gracia aminda fraŭlino, kiu ŝajne ankaŭ brile radiis. La +okuloj de l' instruitulo tute senvidiĝis de tio ĉi, kaj ne +estas miro, ĉar li ilin efektive tro forte malfermis, kaj al tio +ĉi li ankoraŭ estis dorminta. Per unu salto li estis sur la +planko, tre mallaŭte li stariĝis post la kurteno, sed la +fraŭlino jam ne estis, la brilo estingiĝis. La floroj pli jam +ne brilis, sed ili staris ankoraŭ en ilia antaŭa beleco. La +pordo estis ne tute fermita, kaj profunde el interne sonis +mallaŭta kaj agrabla muziko, kiu povis naskigi la plej dolĉajn +sonĝojn. Tio ĉi estis efektive io mireginda. Kiu povis tie +loĝi? Kie estis la eniro? En la partero estis nur magazeno, kaj +estis ja neeble, ke la homoj ĉian trakurus tra tie. + +Je unu vespero la alilandulo sidis sur sia balkono, post li en la +ĉambro brulis lumo, tial estis tute nature, ke la ombro estis +videbla sur la muro de la kontraŭa loĝejo. Tiel ĝi sidis tie +inter la floroj sur la balkono, kaj ĉiun fojon, kian la +alilandulo sin movis, la ombro sin ankaŭ movis, ĉar tion ĉi +ĝi ordinare faras. + +"Mi pensas, ke mia ombro estas la sola viva estaĵo, kiun oni +povas trovi tie kontraŭe!" diris la instruitulo. "Rigardu, +kiel bele ĝi sidas tie inter la floroj, la pordo estas ne tute +fermita, kaj nun la ombro devus esti tiel saĝa kaj eniri, kaj +ĉion bone rigardi, kio estas interne, kaj poste, reveninte, +rakonti al mi, kion ĝi tie vidis. Jes, jes, mia ombro, vi devus +peni esti utila al mi!" diris li ŝerce. "Estu tiel bona kaj +eniru! Nu, vi ne volas iri?" Kaj li balancis la kapon al la +ombro, kaj la ombro rebalancis ĝian kapon. "Jes, jes, iru, sed +baldaŭ revenu!" La alilandulo sin levis, kaj lia ombro sur la +kontraŭa balkono sin ankaŭ levis; la alilandulo sin turnis, kaj +la ombro sin ankaŭ turnis; se iu bone rigardus, li povus klare +vidi, ke la ombro eniris en la ne tute fermitan pordon de la +balkono de l' kontraŭa domo rekte en tiu momento, en kiu la +alilandulo eniris en sian ĉambron kaj mallevis post si la longan +kurtenon. + +Je l' postiranta mateno la instruitulo eliris, por trinki kafon +kaj legi gazetojn. "Kio tio ĉi estas?", diris li, kian li +eliris en la lumon de l' suno, "mi ja ne havas ombron! Tiel ĝi +hieraŭ je l' vespero efektive foriris kaj jam ne revenis; tio +ĉi estas efektive ĉagrene!" + +Ne tiel la perdo de l' ombro mem lin ĉagrenis, kiel tio, ke en +la malvarmaj landoj estas rakontata unu ĉiukonata historio pri +homo sen ombro. Se nun la instruitulo revenos en la patrujon kaj +rakontos, kio okazis kun li, oni diros, ke tio ĉi estas nur +ripetaĵo, kaj tio ĉi malplaĉis al li. Tial li decidis tute ne +paroli pri tio, kaj tio ĉi estis tute prudente. + +Je l' vespero li ree eliris sur sian balkonon, la lumon li tute +bone metis post si, ĉar li sciis, ke la ombro ĉian volas, ke +ĝia sinjoro estu por ĝi barilo,--sed li tamen ne povis ĝin +elricevi. Li faris sin granda, li faris sin malgranda, sed nenia +ombro venis, nenia ombro sin montris. Li diris: "Hm, hm!" sed +nenio helpis. + +Ĝi estis kompreneble ĉagrene, sed en la varmaj landoj dank' al +Dio ĉio kreskas rapide, kaj post unu semajno li ekvidis kun +granda plezuro, ke el la piedoj kreskas ĉe li nova ombro, kian +li iras en la lumon; la radiko certe restis. Post tri semajnoj +li jam havis ne tro malgrandan ombron, kaj kian li ekreveturis en +la patrujon en la malvarmaj landoj, ĝi en la vojo ĉian pli kaj +pli kreskis, tiel ke ĝi fine fariĝis tiel longa kaj granda, ke +jam la duono estus sufiĉa. + +Tiel la instruitulo revenis en sian landon, skribis librojn pri +la veraĵo en la mondo, pri la bonaĵo kaj belaĵo, kaj tiel li +pasigis tagojn kaj jarojn; pasis multaj jaroj. + +Je unu vespero li sidas en sia ĉambro, kaj jen subite oni frapas +tre mallaŭte sur la pordo. + +"Eniru!" diris li, sed neniu venas; tial li malfermis mem, kaj +jen antaŭ li staras neordinare maldika homo, kun tre mira +eksteraĵo. Cetere la homo estis tre riĉe vestita, li estis +videble grava persono. + +"Kun kiu mi havas la honoron paroli?" demandis la instruitulo. + +"Jes, mi tiel ankaŭ pensis", diris la eleganta homo, "ke vi min +ne rekonos! Mi fariĝis tro korpa, mi litere ricevis viandon kaj +oston. Vi kredeble nenian pensis, ke vi vidos min ian en tia bona +farto! Ĉu vi ne rekonas vian malnovan ombron? Jes, vi certe ne +kredis, ke mi ian ankoraŭ revenos. Mi havis feliĉon de l' +tago, kian mi estis ĉe vi la lastan fojon; mi ĉiuflanke +fariĝis tre bonhava. Se mi volas min elaĉeti el mia servado, +mi estas sufiĉe riĉa por tio ĉi!" Kaj li eksonigis tutan +ligaĵon da multekostaj sigeliloj, kiuj pendis apud lia horloĝo, +kaj metis sian manon en la dikan oran ĉenon, kiun li portis +ĉirkaŭ la kolo. Sur ĉiuj fingroj brilis ringoj kun diamantoj, +kiuj ĉiuj estis veraj. + +"Ne, mi ne povas ankoraŭ retrovi miajn sentojn!" diris la +instruitulo. "Kiel tio ĉi estas ebla!" + +"Io ordinara tio ĉi efektive ne estas!" diris la ombro, sed vi +ja mem ankaŭ ne apartenas al la homoj ordinaraj, kaj mi, kiel vi +scias, de mia infaneco ĉian iris laŭ viaj piedosignoj. Tuj, +kian vi trovis, ke mi estas sufiĉe matura, por min mem trabati +tra l' mondo, mi komencis propran vojon. Mi min trovas en la +plej brila situacio, sed nun venis al mi ia dezirego vidi vin +ankoraŭ unu fojon antaŭ via morto, ĉar morti ian vi ja devas. +Ankaŭ tiujn ĉi landojn mi volis vidi ankoraŭ unu fojon, ĉar +oni ja ĉian amas sian patrujon. Mi scias, ke vi ricevis alian +ombron; ĉu mi devas al ĝi aŭ al vi ion pagi? Estu tiel bona +kaj diru al mi!" + +"Ha, ĝi estas efektive vi!" diris la instruitulo. "Ĝi ja estas +multege mirinda! Nenian mi kredus, ke al iu lia malnova ombro +povus reveni estante homo!" + +"Diru al mi, kiom mi devas pagi!" diris la ombro, "ĉar mi ne +volus resti ŝuldanto de iu!" + +"Kiel vi povas tiel paroli!" diris la instruitulo, "de ia ŝuldo +tie ĉi ne povas ja tute esti parolo. Uzu vian liberon kiel ĉiu +alia! Mi tre ĝojas pro via feliĉo! Sidigu vin, malnova amiko, +kaj rakontu al mi per malmultaj vortoj, kiel tio ĉi okazis kaj +kion vi tie vidis en la varmaj landoj ĉe la najbaro de +kontraŭe!" + +"Jes, tion ĉi mi al vi rakontos", diris la ombro, sin sidigante, +"sed vi devas al mi promesi, ke vi al neniu en tiu ĉi urbo +rakontos, ke mi estis via ombro! Mi intencas fianĉiĝi, mi +povas nutri pli ol unu familion!" + +"Ne zorgu!" diris la instruitulo, "mi al neniu diros, kiu vi +propre estas; prenu mian manon! Mi promesas, kaj unu homo--unu +vorto!" + +"Unu vorto--unu ombro!" diris la ombro, ĉar tiel li ja devis +paroli. + +Cetere estis efektive mirinde, kiel tute li estis homo. Lia +nigra vesto estis el la plej kara ŝtofo, al tio ĉi li portis +elegantajn botojn kaj ĉapelon, kiu povis esti kunpremata, tiel +ke oni povis vidi nur la tegmenteton kaj la randojn, ne parolante +jam pri la jam konataj sigeliloj, ora ĉeno kaj ringoj kun +diamantoj. Jes, la ombro estis tre bone vestita, kaj tio ĉi +plej certe faris lin homo. + +"Nun mi rakontos!" diris la ombro, kaj ĉe tio ĉi li metis siajn +piedojn kun la elegantaj botoj forte premante sur la novan +ombron, kiu kuŝis kiel hundo antaŭ la piedoj de l' instruitulo; +li faris tion ĉi pro fiereco, aŭ eble li volis ligi ĝin al si. +La kuŝanta ombro tamen sin tenis silente kaj trankvile por povi +bone aŭskulti; ĝi kredeble ankaŭ volis scii, kiel ĝi povus +sin liberigi kaj fariĝi propra sinjoro. + +"Ĉu vi scias, kiu loĝis en la domo kontraŭ ni?" demandis la +ombro. "Ĝi estis la plej bela el ĉio, ĝi estis la poezio! Mi +restis tie tri semajnojn, kaj tio ĉi estas tie same, kiel se oni +vivus trimil jarojn kaj legus ĉiujn verkojn poeziajn kaj +instruitajn,--tion ĉi mi diras, kaj ĝi estas vera. Mi ĉion +vidis kaj mi ĉion scias!" + +"La poezio!" ekkriis la instruitulo, "jes, jes, ĝi vivas +sensociete en la grandaj urboj! La poezio! Jes, mi ĝin vidis +unu minuton, sed mi tian estis ankoraŭ dormanta! Ĝi staris sur +la balkono kaj lumis, kiel la lumo de l' nordo. Rakontu, +rakontu! Vi estis sur la balkono, vi eniris tra la pordo, kaj +poste . . . " + +"Poste mi estis en la antaŭĉambro!" daŭrigante rakontis la +ombro. "Vi ofte sidis kaj penis rigardi en la antaŭĉambron. Tie +ĉi ne estis lumo, tie ĉi estis io kiel duonlumo; sed granda +nombro da ĉambroj tio estis unu post la alia, kaj tra iliaj +malfermitaj pordoj oni povis ilin vidi ĉiujn. Tie jam estis tre +lume, la grandega forto de l' maro de lumo min certe mortigus, se +mi alirus proksime al la fraŭlino; sed mi estis prudenta, mi ne +rapidis, kaj tio ĉi estis bona!" + +"Kaj kion vi tie vidis, mia kara?" demandis la instruitulo. + +"Mi vidis ĉion, kaj mi ĝin rakontos al vi; sed . . . ĝi ne +estas fiereco de mia flanko, tamen . . . kiel homo libera, kaj +ĉe mia instruiteco, ne parolante jam pri mia bona situacio kaj +riĉeco . . . mi kore dezirus, ke vi parolu al mi ne "mia kara", +sed "sinjoro"! + +"Pardonu, sinjoro!" diris la instruitulo, "ĝi estas ne detruebla +malnova kutimo! Vi estas tute prava, kaj de nun mi jam memoros. +Sed rakontu al mi, sinjoro, ĉion, kion vi vidis!" + +"Ĉion!" diris la ombro, "ĉar mi ĉion vidis kaj ĉion scias!" + +"Kian vidaĵon havis la ĉambroj internaj?" demandis la +instruitulo. "Ĉu tie estis kiel en la freŝa arbaro? ĉu tie +estis kiel en sankta preĝejo? ĉu la ĉambroj estis kiel stela +ĉielo, kian oni staras sur altaj montoj?" + +"Ĉio tie estis!" diris la ombro. "Mi ja ne tute eniris, mi +restis en la antaŭa ĉambro, en la duonlumo, sed tiu loko estis +tre bona, mi ĉion vidis, mi ĉion scias. Mi estis en la palaco +de l' poezio, en la antaŭĉambro". + +"Sed kion vi vidis? Ĉu tra la grandaj ĉambroj iris ĉiuj la +dioj de l' malnova tempo? ĉu tie batalis la malnovaj faristoj? +ĉu tie ludis ĝojaj infanoj kaj rakontis iliajn sonĝojn?" + +"Mi diras al vi, mi tie estis, kaj vi komprenos, ke mi ĉion +vidis, kion oni tie povis vidi! Se vi tien eniris, vi ĉesus +esti homo, sed mi fariĝis homo, kaj unutempe mi ekkonis mian +internan naturon, la parencecon, kiun mi havas kun la poezio. +Kian mi estis ankoraŭ ĉe vi, mi pri tio ĉi ne pensis, sed +apenaŭ la suno sin levis aŭ mallevis, mi ĉian, vi ankoraŭ +certe memoras, fariĝis tiel mire granda; en la lumo de l' luno +mi estis preskaŭ ankoraŭ pli klara, ol vi mem. Tian mi ne +komprenis mian naturon, nur en la antaŭĉambro de l' poezio mi +ĝin ekkonis--mi fariĝis homo! Mi eliris el tie, fariĝinte +matura viro, sed vi jam pli ne estis en la varmaj landoj. Estante +jam homo, mi nun hontis tiel iri, kiel mi iris; mi ne havis +botojn, vestojn, la tutan homan eksteraĵon, kiu donas al la homo +lian signifon. Mi serĉis lokon por min kaŝi, jes, al vi mi +povas ĝin konfesi, ĉar vi mian sekreton en nenia libro +malkovros,--mi min kaŝis sub la vesto de unu vendistino de +sukerpanoj. La virino eĉ ne scietis, al kia grava persono ŝi +donis kaŝejon. Ne pli frue ol je l' vespero mi eliris; mi +kuradis sur la strato en la lumo de l' luno, mi min eltiradis +laŭ la muroj, tio ĉi estis tiel agrabla por mia dorso! Mi +kuris supren kaj malsupren, rigardis tra la plej altaj fenestroj +en la ĉambrojn kaj sur la tegmentojn, mi rigardis, kien neniu +povis rigardi, kaj mi vidis, kion neniu alia vidis, kion neniu +alia devis vidi. La mondo, por diri veron, estas sufiĉe +malbona! Mi ne volus esti homo, se nur ne reĝus la malsaĝa +kredo, ke esti homo havas ian gravan signifon! Mi vidis la plej +nekredeblajn aferojn ĉe virinoj, kiel ankaŭ ĉe viroj, ĉe +gepatroj kaj ĉe la dolĉaj anĝelaj infanoj; mi vidis, kion +nenia homo devus scii, kion tamen ĉiuj tiel volus scii--la +malbonaĵon ĉe la najbaroj. Se mi skribus gazeton, kiom +legantojn ĝi ricevus! Sed mi skribis tuj al la interesataj +personoj mem, kaj teruro ekreĝis en ĉiuj urboj, en kiujn mi +venis. Oni min timis, kaj oni penis plaĉi al mi. La profesoroj +faris min profesoro, la tajloroj donis al mi novajn vestojn, tiel +ke mi ilin havas en sufiĉa nombro; la monfaristoj faris monon +por mi, kaj la virinoj diris al mi, ke mi estas bela.--Per tio +ĉi mi fariĝis la homo, kiu mi estas, kaj nun mi diras al vi +adiaŭ! Jen estas mia karto, mi loĝas sur la Suna Flanko kaj en +pluva vetero mi ĉian estas en la domo!" Tion ĉi dirinte, la +ombro foriris. + +"Mirinde!" diris la instruitulo. + +Pasis kelkaj jaroj, kaj unu tagon la ombro subite ree venis. + +"Kiel vi fartas?" demandis li. + +"Aĥ!" diris la instruitulo, "mi skribas pri la veraĵo, la +belaĵo kaj la bonaĵo, sed por tiaj aferoj ĉiu orelo estas +surda; mi tute malesperas, ĉar tio ĉi min tre doloras". + +"Mi el nenio faras al mi ĉagrenon!" diris la ombro, "kaj tial mi +grasiĝas, kaj tio ĉi devas esti la celo de ĉiu prudenta homo. +Vi ĝis nun ankoraŭ ne scias vivi en la mondo. Vi ankoraŭ tute +perdos la sanon. Vi devas veturi! Mi en la somero faros +veturon, ĉu vi volas min akompani? Mi deziras havi kolegon de +l' vojo,--ĉu vi volas kunveturi estante mia ombro? Ĝi estus +por mi granda plezuro havi vin apud mi; mi pagos la koston de l' +vojo." + +"Tio ĉi estas jam ne aŭdita malmodesto!" diris la instruitulo. + +"Laŭ tio, kiel oni ĝin prenas!" diris la ombro. "Vojiro +redonos al vi la fortojn. Se vi volas esti mia ombro, mi prenas +sur min unu la tutan koston de l' vojo!" + +"Jam tro senhonte!" diris la instruitulo. + +"Sed la mondo jam estas tia!" diris la ombro, "kaj tia ĝi +restos!" kaj kun tiuj ĉi vortoj la ombro foriris. + +La instruitulo fartis tute ne bone; zorgoj kaj suferoj lin +tormentis, kaj tio, kion li parolis pri la veraĵo kaj bonaĵo +kaj belaĵo, estis preskaŭ por ĉiuj, kiel rozoj por bovo!--Fine +li efektive malsaniĝis. + +"Vi elrigardas kiel ombro!" diris al li la homoj, kaj teruro +prenis la instruitulon ĉe tiu ĉi penso. + +"Vi devas necese veturi en banejon!" diris la ombro, kiu venis al +li. "Nenio alia restas! Mi vin kunprenos pro malnova konateco. +Mi pagos la vojon, kaj vi poste verkos priskribon de l' vojo, kaj +en la vojo vi penos min malenuigi. Mi veturas en banejon, ĉar +mia barbo ne volas kreski kiel ĝi devus, tio ĉi ankaŭ estas +malsano, kaj barbon oni devas havi! Estu prudenta kaj prenu mian +proponon, ni ja veturos kiel kolegoj". + +Kaj ili veturis; la ombro nun estis sinjoro kaj la sinjoro estis +ombro. Ili veturis kune. Sur ĉevalo aŭ sur piedoj ili ĉian +estis kune, flanko ĉe flanko, unu antaŭ aŭ post la dua, laŭ +la staro de l' suno. La ombro sin tenis ĉian sur la flanko +sinjora, kaj la instruitulon tio ĉi malmulte ĉagrenis; li havis +tre bonan koron kaj estis tre pacema kaj amikema, kaj tial li unu +tagon diris al la ombro: "Ĉar ni jam fariĝis kolegoj de vojo +kaj al tio ĉi ni de l' infaneco estis ĉian kune, ni trinku nun +fratecon, kaj ni estu pli familiara unu kun la dua." + +Vi esprimis vian penson", diris la ombro, kiu nun ja estis +efektive la sinjoro; "vi parolis rekte el la koro kaj bonintence, +tial mi ankaŭ parolos el la koro kaj egale bonintence. Vi, +estante homo instruita, scias tre bone, kiel kaprisa estas la +naturo. Multaj homoj ne povas tuŝeti malglatan paperon; aliaj +per la tuta korpo ektremas, se oni gratas per karbo sur vitro; mi +ricevas tian saman senton, se vi parolas al mi familiare; mi +sentas min kiel alpremita al la tero, kiel mi estus ree en mia +antaŭa dependeco de vi. Vi vidas, ke tio ĉi ne estas fiereco, +sed sento. Mi ne povas permesi, ke vi parolu al mi familiare, mi +mem tamen kun plezuro parolos kun vi senceremonie, kaj tiel mi +almenaŭ duone plenumos vian deziron". + +Kaj de tiu tempo la ombro sinjore paroladis kun sia estinta +sinjoro. + +Kia malaltiĝo!" pensis la instruitulo, "ke mi devas lin estimi +kiel sinjoron kaj li kun mi parolas tute senceremonie!" Sed vole +ne vole li devis konsenti. + +Ili venis en banejon, kie sin trovis multaj alilanduloj kaj inter +tiuj ĉi unu tre bela reĝidino, de kiu la malsano estis tio, ke +ŝi tro bone vidis, kaj tio ĉi estas tre danĝere. + +Ŝi tuj ekvidis, ke la nova veninto estas tute alia persono, ol +ĉiuj ceteraj. "Li tien ĉi venis, por rapidigi la kreskon de +sia barbo, tiel oni diras, sed mi bone vidas la efektivan kaŭzon +de lia veno,--li ne havas ombron". + +Ŝi ricevis grandan sciemon, kaj tial ŝi sur la promenejo tuj +komencis paroladon kun la alilanda sinjoro. Estante reĝidino, +ŝi ne bezonis fari grandan ceremonion kaj tial ŝi diris: "Via +malsano estas tio, ke vi ne havas ombron!" + +"Via reĝida moŝto jam komencis tute saniĝi!" respondis la +ombro. "Via konata malsano de tro bona vidado estas perdita; vi +saniĝis: mi havas ombron tute neordinaran. Ĉu vi ne vidas la +personon, kiu min ĉian akompanas? Aliaj homoj havas ombron +ordinaran, sed mi ne amas aferojn ordinarajn. Kiel oni la +vestojn de siaj servantoj faras el pli bona ŝtofo, ol oni portas +mem, tiel mi donis al mia ombro la formon de homo, kaj, kiel vi +vidas, mi eĉ donis al ĝi apartan ombron. Tio ĉi estas vere io +tre multekosta, sed mi amas vivi alie ol ĉiuj!" + +"Kiel!" pensis la reĝidino, "ĉu mi efektive saniĝis? Tiu ĉi +banejo estas vere por mia malsano la plej helpa! La akvo en nia +tempo havas tre mirajn fortojn. Sed tamen mi ne forveturos el la +banejo, ĉar nun tie ĉi nur fariĝas interese. La alilandulo +tre plaĉas al mi. Ke nur lia barbo ne kresku, ĉar tian li +forveturos." + +Je l' vespero en la granda salono de baloj dancis la reĝidino +kun la ombro. Ŝi estis facila, sed li estis ankoraŭ pli +facila; tian dancanton ŝi ankoraŭ nenian havis. Ŝi rakontis +al li, el kia lando ŝi estas, kaj li konis la landon, li tie +estis, sed ŝi tian ne estis en la patrujo. Li rigardis supre +kaj malsupre tra l' fenestroj kaj vidis multajn aferojn, kaj tial +li povis respondi al la reĝidino kaj rakonti al ŝi tiajn +aferojn, ke ŝi forte miregis. Li devis esti la plej saĝega +homo sur la tuta tero. Ŝi ricevis grandan respekton por lia +vasta sciado. Kian ili post tio ĉi ree dancis kune, ŝi lin +ekamegis, kion la ombro bone vidis. Ĉe la postiranta danco la +konfeso de ŝia amo sin trovis jam sur ŝia lango, sed ŝi estis +ankoraŭ tiel prudenta, ke ŝi ekpensis pri ŝia lando kaj regno +kaj pri la multo da homoj, kiujn ŝi estis ian regonta. "Saĝa +homo li estas!" diris ŝi al si mem. "tio ĉi estas bona; kaj li +dancas belege, ĝi ankaŭ estas bona; sed egale grava demando +estas, ĉu li estas sufiĉe instruita. Mi provos lin ekzameni." +Kaj ŝi komencis proponi al li demandojn pri la plej malfacilaj +aferoj, je kiuj ŝi mem ne povus respondi; kaj la ombro faris +miran vizaĝon. + +"Tion ĉi vi ne povas respondi!" diris la reĝidino. + +"Tion ĉi mi sciis ankoraŭ estante en la lernejo!" diris la +ombro; mi pensas, ke tion ĉi eĉ mia ombro tie ĉe l' pordo +povus respondi". + +"Via ombro!" ekkriis la reĝidino, "tio estus multege mirinda!" + +"Mi ne diras certe, ke ĝi povos," diris la ombro, "sed tiel mi +pensas, ĉar ĝi ja tiel longe min akompanis kaj aŭdis,--mi tiel +pensas! Sed permesu, Via reĝida moŝto, sciigi vin, ke ĝi +estas tiel fiera kaj volas, ke oni ĝin prenu por homo; ke por +teni ĝin en bona humoro--kaj tiel ĝi devas esti, por doni +bonajn respondojn--oni devas paroli kun ĝi tute kiel kun homo." + +"Tia fiereco plaĉas al mi!" diris la reĝidino. + +Kaj ŝi iris al la instruita homo apud la pordo kaj parolis kun +li pri suno kaj luno, pri l' internaĵo kaj eksteraĵo de l' +homo, kaj li respondis saĝe kaj bone. + +"Kia homo li devas esti, se li havas tian saĝegan ombron!" +pensis la reĝidino, "ĝi estus efektiva beno por mia popolo kaj +regno, se mi lin elektus por esti mia edzo!--Mi ĝin faras!" + +La reĝidino kaj la ombro baldaŭ estis pretaj inter si, sed +tamen tion ĉi neniu devis sciiĝi, ĝis ili venos en la landon +de l' reĝidino. + +"Neniu, eĉ ne mia ombro!" diris la ombro, kaj ne sen kaŭzo li +tiel diris. + +Baldaŭ ili venis en la landon, en kiu la reĝidino regis, kian +ŝi estis en la domo. + +"Aŭskultu, amiko!" diris la ombro al la instruitulo, "nun mi +fariĝis tiel feliĉa kaj multepova, kiel nur estas eble, tial mi +volas ankaŭ por vi fari ion neordinaran! Vi ĉian loĝos ĉe mi +en la palaco, vi veturos kun mi en mia propra reĝa kaleŝo kaj +ricevos jaran pagon de centmil oraj moneroj. Por tio ĉi vi +devas permesi, ke ĉiu kaj ĉio nomu vin ombro. Ne diru, ke vi +ian estis homo, kaj unu fojon en la jaro, kian mi sidos sur la +balkono en la lumo de l' suno kaj montros min al la popolo, vi +devos kuŝi ĉe miaj piedoj kiel efektiva ombro! Ĉar mi +konfesas al vi, mi edziĝos je la reĝidino; ankoraŭ hodiaŭ je +l' vespero ni festos la edziĝon". + +"Ne, ĝi estas jam tro multe!" diris la instruitulo, "tion ĉi mi +ne volas, tion ĉi mi ne faros! Ĝi estus trompi la tutan landon +kune kun la reĝidino! Mi diros ĉion, ke mi estas la homo kaj +vi estas nur ombro, kiu portas vestojn de homo!" + +"Neniu vin kredos!" diris la ombro. "Estu prudenta, aŭ mi vokos +la gardistojn!" + +"Mi iros rekte al la reĝidino!" rediris la instruitulo. "Sed +mi iros antaŭe!" ekkriis la ombro, "kaj vi iros en +malliberejon!" Kaj tien la instruitulo efektive devis iri, ĉar +la soldatoj obeis la ombron, sciante, ke la reĝidino volas lin +fari ŝia edzo. + +"Vi tremas?" demandis la reĝidino, kian la ombro eniris; ĉu io +okazis al vi? ne malsaniĝu hodiaŭ, kian ni volas je l' vespero +festi nian edziĝon." + +"Al mi okazis la plej terura afero, kiu povas okazi!" diris la +ombro, "prezentu al vi--jes, tia malforta kapo de ombro ne povas +longe sin teni--prezentu al vi, mia ombro perdis la prudenton, +ĝi diras kaj ripetas, ke ĝi estas la homo, kaj mi--prezentu al +vi--mi estas ĝia ombro!" + +"Terure!" ekkriis la reĝidino, "oni ĝin ja enŝlosis?" + +"Kompreneble! Mi timas, ke ĝi jam nenian ricevos ree la +prudenton!" + +"La malfeliĉa ombro!" rediris la reĝidino, "mi ĝin tre +bedaŭras; estus tre bone por ĝi, se oni ĝin liberigus de ĝia +malfeliĉa vivo. Se mi bone pensas, mi trovas, ke estas necese +ĝin mallaŭte tute forigi." + +"Kvankam tio ĉi estus por mi tre dolora!" diris la ombro, "ĉar +ĝi estis fidela servanto!" kaj li faris, kiel li ĝemus. + +"Vi havas noblan ĥarakteron!" diris la reĝidino. + +Je l' vespero la tuta urbo estis feste iluminita, kaj la +pafilegoj tondris "bum!"--kaj la soldatoj faris paradon. La +reĝidino kaj la ombro eliris sur la balkonon, por sin montri kaj +ankoraŭ unu fojon ricevi la ĝojan kaj tondran "vivu!" de l' +popolaj amasoj. + +La instruita homo nenion aŭdis de l' tuta ĝoja kriado, ĉar al +lia vivo estis farita fino. + + 18. + POPOLDIROJ. + + + Ĉiu "tial" havas sian "kial." + Popolo diras--Dio diras. + Kia patrino, tia filino. + Kiu vivos, tiu vidos. + Se infano ne krias, patrino ne scias. + Pelu muŝon tra l' fenestro, ĝi venos tra l' pordo. + En sia urbeto neniu estas profeto. + Kiu iras trankvile, iras facile. + Post la faro venas saĝo. + Kiu ne salutas per ĉapo, salutos per kapo. + Ne diru "hop" antaŭ salto. + Antaŭe intencu kaj poste komencu. + Ne tiel terura estas la diablo, kiel oni lin pentras. + Kia la festo, tia la vesto. + Restu tajloro ĉe via laboro. + + -------- + + 19. + Kanto de studentoj. + + + Ĝoju, ĝoju ni, kolegoj, + Dum ni junaj estas! + Post plezura estanteco, + Post malgaja maljuneco -- + Sole tero restas. + + * * * + + Vivo estas tre mallonga, + Kuras ne tenate, + Kaj subite morto venos, + Kaj rapide ĉiun prenos, + Ĉiun senkompate. + + * * * + + Kie niaj antaŭuloj + En la mondo sidas? + Iru al la superuloj, + Serĉu ilin ĉe l' subuloj -- + Kiu ilin vidas? + + * * * + + Vivu la akademio + Kaj la profesoroj! + Vivu longe kaj en sano + Ĉiu akademiano, + Vivu sen doloroj! + + * * * + + Vivu, floru nia regno + Kaj regnestro nia! + Kaj amikoj mecenataj, + Protegantoj estimataj + De l' akademio. + + * * * + + Vivu ĉiuj la knabinoj + Belaj kaj hontemaj! + Vivu ankaŭ la virinoj, + Amikinoj kaj mastrinoj, + Bonaj, laboremaj. + + * * * + + Mortu, mortu, malgajeco! + Mortu la doloro! + Mortu ĉiu intriganto + Kaj malamon konservanto + Longe en la koro! + + _Hemza._ + + 20. + El Heine'. + + + Al brusto, al mia -- ha, ĝi min doloras -- + Almetu maneton, amata knabino! + Vi aŭdas, ke tie meblisto laboras? + Li por mi la ĉerkon konstruas sen fino! + + * * * + + Ha, kiel li frapas en mi en la koro! + La vivo forkuras, ne estas jam por mi . . . + Rapidu, rapidu kun via laboro, + Ke povu mi foj' je eterne ekdormi. + + _K. D._ + + + + + ALDONO AL LA + DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA. + + +En mia unua libro mi petis ĉiujn amikojn de l' lingvo internacia +esprimi ilian juĝon pri la lingvo, kiun mi proponis, montri al +mi ĉiujn erarojn, kiujn ili trovis en ĝi, kaj ĉiujn +plibonigojn, kiujn ili povas proponi, kaj helpi min tiel doni al +la lingvo la plej bonan formon, ĉar la finan formon mi intencis +doni al la "Lingvo Internacia" ne pli frue ol en la fino de l' +jaro 1888, pripensinte kaj provinte antaŭe ĉiujn juĝojn kaj +proponojn, kiuj estus senditaj al mi ĝis tiu tempo. En la "Dua +Libro" mi diris, ke por fari la lingvon libera de ĉiuj personaj +eraroj, estus dezirata, ke ia instruita societo prenu en siajn +manojn la sorton de l' lingvo kaj, aŭskultinte la konsilojn de +kompetentaj personoj, ĝi donu al la lingvo la finan formon, kiu +estus egale ordona por mi, kiel por ĉiu alia amiko de l' lingvo +internacia. + +Nun mi kun la plej granda ĝojo povas sciigi ĉiujn amikojn de l' +lingvo internacia, ke mia deziro ne restis vana. Ankoraŭ en la +fino de l' jaro 1887, t.e. ankoraŭ antaŭ la ricevo de mia +libreto, la Amerika Filozofia Societo en Filadelfio (The American +Philosophical Society) elektis komitaton por pripensi kaj decidi +la demandon, ĉu lingvo internacia estas necesa, ĉu ĝi estas +kreebla, kaj _kiel_ ĝi devas esti. La frukto de l' laboroj de +la komitato estis jena decido: + + ke lingvo internacia estas kreebla, ke ĝi estas necesa, ke + ĝi devas havi gramatikon la plej simplan kaj naturan, kun la + plej simpla ortografio, kaj fonologio, kaj la vortoj devas + esti agrablaj por la orelo; ke la vortaro devas esti kreita el + vortoj pli malpli rekoneblaj por la plej gravaj civilizitaj + popoloj; ke la fina formo de tia lingvo devas esti la frukto + de l' laboroj ne de unu persono, sed de la tuta instruita + mondo. + +Sur la fondo de ĉio supre dirita, la "Amerika Filozofia Societo" +decidis dissendi al ĉiuj instruitaj societoj la proponon fari +internacian kongreson de instruituloj por decidi la finan formon +de lingvo tutmonda. + +Tiel la leganto vidas, ke ne sciante ankoraŭ pri mia laboro, la +"Amerika Filozofia Societo" venis al tiuj samaj decidoj pri +lingvo tutmonda, al kiuj mi venis, kaj ke la principoj, kiujn la +"Amer. Fil. Societo" ellaboris por la lingvo teorie, estas pli +malpli egalaj al tiuj, kiujn mi efektivigis praktike. Tial ĝi +estas tute natura, ke ricevinte mian libreton jam en la fino de +siaj laboroj, la komitato trovis, ke mia lingvo estas sufiĉe +proksima al la idealo, kiun ĝi ellaboris teorie. Jen kion diras +pri la "Lingvo internacia" sinjoro Henry Phillips, Jr (unu el la +tri personoj, el kiuj estis farita la komitato por decidi la +demandon pri lingvo tutmonda): + + "La plej nova propono al la publiko kaj ĝis nun la plej + simpla kaj la plej racionala, estas la "Lingvo internacia," + kreita de d-ro S* el Varsovio. La principoj, sur kiuj ĝi + estas fondita, estas en la tuto maleraraj; ĝia vortaro ne + estas kreita laŭ la persona volo kaj juĝo de l' aŭtoro, sed + prenita el la lingvoj franca, germana kaj angla kaj en parto + el la latina, kaj ĝi enhavas la vortojn, kiuj estas similaj + en tiuj lingvoj; estas faritaj kelkaj ŝanĝoj pro la + bonsoneco. Pro tio kaj pro ĝia gramatiko la lingvo estas + mirinde facila por lerni, prezentante neniajn el la + kalejdoskopaj rompaĵoj kaj ŝiraĵoj de la Volapuk'. La + gramatiko de tiu lingvo estas el la plej simplaj, tiel simpla, + kiel en nia propra lingvo, kaj la reguloj por la kreado de + vortoj estas tiel klaraj kaj tiel facilaj, ke la vortaro el + radikvortoj povas esti farita tre malgranda . . . " + +Rakontinte mallonge la tutan konstruon de l' "Lingvo internacia" +kaj ĝian gramatikon, kaj montrinte kelkajn punktojn, kiuj laŭ +lia juĝo devus esti ŝanĝitaj, sinjoro H. Ph. finas: + + "D-ro S*, kiu skribas sub la nomo de d-ro Esperanto, estas tre + modesta en siaj postuloj kaj proponas sian lingvon al la + publika kritiko tra la tempo de unu jaro, antaŭ ol li donos + al ĝi la finan formon. Post tiu fina trarigardo kaj ŝanĝo + li volas prezenti ĝin por la publika uzado. Li petas siajn + legantojn promesi lerni la lingvon nur tiam, se 10,000,000 + personoj estos donintaj tian saman promeson. Mi esperas, ke + la fina trarigardo de l' "Lingvo internacia" kondukos al la + bonigo de l' eraroj, kiujn mi montris, _kaj la tuta mondo + povas kuraĝe doni la petitan promeson_". + +La kvar ŝanĝoj, kiujn proponas sinjoro H. Ph., estas _teorie_ +tre bonaj, sed mi jam mem antaŭ kelkaj jaroj pensis pri ili kaj +mi trovis, ke _praktike_ ili estus tre maloportunaj. Pli vastan +mian juĝon pri ili kaj pri ĉiuj proponitaj ŝanĝoj mi +prezentos al la kongreso, se tiu ĉi efektiviĝos. Al ĉiuj +ŝanĝoj, kiujn la internacia kongreso de instruituloj post fonda +provado trovos necesaj,--mi jam antaŭe donas mian plenan +konsenton. + +Sciigante la amikojn de l' lingvo internacia pri la intencita +internacia kongreso, mi devas sciigi ilin, ke la tuta sorto de l' +lingvo internacia de nun transiras en la manojn de l' kongreso, +kaj la fina formo, kiun la kongreso donos al la lingvo, devas +esti leĝdonanta por ĉiuj amikoj de l' "Lingvo internacia", _se +la kongreso eĉ trovus necesa ŝanĝi la lingvon ĝis +nerekonebleco_. Mia rolo nun estas finita, kaj mia persono tute +foriras de l' sceno. + +Sed kunligi jam antaŭe la sorton de l' lingvo internacia kun la +estonta kongreso--estus tre malprudenta, kaj tiuj amikoj de l' +lingvo, kiuj malfortigus aŭ tute ĉesigus ilian laboradon, +"atendante la kongreson,"--povus meti nian sanktan aferon en +danĝeron esti perdita je eterne; ĉar la kongreso povas ankoraŭ +ne efektiviĝi, kaj se ĝi efektiviĝos, povas ankoraŭ okazi, ke +ĝi donos neniajn praktikajn rezultatojn. Tial ni devas labori +diligente _laŭ la vojo, kiun ni jam unu fojon elektis_, tute +egale ĉu la kongreso efektiviĝos aŭ ne, ĉar _tiu_ vojo estas +certa kaj kondukos nin al la celo _en ĉiu okazo_. Esperante la +kongreson, mi nun faras persone neniajn ŝanĝojn en la lingvo. +Ĉiujn ŝanĝojn, kiujn oni proponis al mi, kaj mian personan +juĝon pri ili--mi prezentos nun jam ne al la publiko, sed al la +estonta kongreso. La eldonado de la ceteraj kajeroj de la "Dua +Libro" nun jam tial ne estas bezona, la nuna kajero estas la +lasta, kaj la _aŭtoro_ nun ĉesigas je eterne sian laboradon. +Ĉion, kion mi de nun faros aŭ skribos, mi ĝin ĉion faros jam +kiel simpla privata amiko de la lingvo internacia havante nek pli +da kompetenteco, nek pli da moralaj aŭ materialaj privilegioj, +ol ĉiu alia. + +Sed por ke la lingvo internacia povu fariĝi de nun tute +sendependa de mia persono, kaj ke ĝi povu tute bone kaj regule +riĉiĝi, vastiĝi kaj iri antaŭen, ĉu mi povos ankoraŭ labori +por ĝi, aŭ ne,--mi donos tie, unu fojon por ĉiam, respondojn +je kelkaj demandoj tuŝantaj la lingvon kaj ĝian estontecon. + +1) La lingvo internacia restas senŝanĝa en tiu formo, en kiu +ĝi estas proponita de mi; fari en ĝi iajn laŭvolajn ŝanĝojn +mi de nun jam ne havas la privilegion; tiu ĉi privilegio +apartenas al la internacia kongreso de instruituloj, kiu estas +esperata pro la iniciativo de la Amerika Filozofia Societo; se la +intencita kongreso ne efektiviĝos, tiam poste (sed ne antaŭ +kvin jaroj de nun) la amikoj de l' lingvo internacia faros mem +internacian kongreson, kiu havos la privilegion fari en la lingvo +ŝanĝojn kaj bonigojn. + +2) La sola ŝanĝo, kiun mi trovas necesa fari mem, estas: +anstataŭ "ian," "ĉian," "kian," "nenian," "tian"--devas esti: +"iam," "ĉiam," "kiam," "neniam," "tiam" (por malegaligi la +vortojn "ian" etc. kaj "ia,n" etc). + +3) Se ia el la tipografioj ne povas presi verkojn kun signetoj +superliteraj (^) kaj ([hoketo]), ĝi povas anstataŭigi la +signeton (^) per la litero "h" kaj la signeton ([hoketo]) tute ne +uzadi. Sed en la komenco de tia verko devas esti presita: +"ch=ĉ; gh=ĝ; hh=ĥ; jh=ĵ; sh=ŝ". Se oni bezonas presi ion +kun signetoj internaj (,), oni devas ĝin fari garde, ke la +leganto ne prenu ilin por komoj (,). Anstataŭ la signeto (,) +oni povas ankaŭ presadi (') aŭ (-). Ekzemple: sign,et,o = +sign'et'o = sig-net-o. + +4) La vortaro, kiu estas aldonita al mia unua broŝuro, estas ne +plena, kaj la leganto ne miru, se li multajn vortojn en ĝi ne +trovas. Sed mi ne havis la intencon eldoni _aŭtore_ plenan +vortaron kaj krei laŭ mia persona plaĉo la tutan lingvon de l' +kapo ĝis la piedoj. Ĉar unue--la kreado de tute plena vortaro +estas laboro ne ebla por unu homo, ĉar la nombro de l' vortoj en +lingvo de l' homoj estas senfina, kaj se kun ĉiu vorto oni devus +atendi, ĝis mi ĝin kreos, tiam la lingvo neniam estus finita +kaj ĉiam estus en dependo de mia persono; due--en tia grava +afero, kiel lingvo tutmonda, la persona juĝo kaj decidoj de unu +homo devas havi rolon eble plej malgrandan, ĉar unu homo sur +ĉiu paŝo eraras. Unu homo tie povas esti nur iniciatoro sed ne +kreanto. Lingvo tutmonda devas esti pretigata paŝo post paŝo, +per la kunigita laborado de la tuta civilizita mondo. Por ke la +lingvo povu regule, unuforme kaj unuvoje progresadi malgraŭ la +disĵetita laboro de malsamaj personoj en malsamaj lokoj de la +tuta mondo, oni devis krei komunan fundamenton, sur kiu ĉiuj +povus labori. Tia komuna fundamento por la "Lingvo internacia" +devas esti mia unua broŝuro ("Lingvo internacia. Antaŭparolo +kaj plena lernolibro"), kiu havas en si la tutan gramatikon de la +lingvo kaj sufiĉe grandan nombron da vortoj. Tio ĉi estas la +unua kaj la lasta _persona_ vorto en la afero de l' lingvo +internacia. Ĉio cetera devas esti kreata de la homa societo kaj +de la vivo, tiel kiel ni vidas en ĉiu el la vivantaj lingvoj. +Ĉiu, kiu ellernis la diritan "fundamenton", povas kuraĝe diri, +ke li konas la lingvon internacian tute, ke li konas ĝin ne +malpli bone ol la aŭtoro aŭ ol iu alia. Ĉar en ĉio, kio en +la dirita broŝuro ne estas trovata, kompetenta devas esti de nun +ne la aŭtoro aŭ ia alia persono,--la solaj kompetentaj nun +devas esti talento, logiko, kaj la leĝoj kreitaj de la _plej +granda parto_ de la verkantoj kaj parolantoj. + +_Se ia vorto ne estas trovata en la vortaro, kiun mi eldonis, kaj +oni ĝin ne povas fari mem laŭ la reguloj de la internacia +vortfarado, nek anstataŭigi per alia esprimo,--tiam ĉiu povas +krei tiun vorton laŭ lia persona plaĉo_; tiel ankaŭ se +naskiĝus ia demando stilistika aŭ eĉ gramatika, ne decidita +klare en mia unua broŝuro,--ĉiu povas ĝin decidi laŭ sia +juĝo; kaj se vi volas scii, ĉu vi bone decidis tiun demandon, +turnu vin ne al mi, sed rigardu, kiel tiun demandon decidas la +_plejmulto_ de l' verkantoj. _Ĉiu vorto, ĉiu formo, kiu ne +estas rekte kontraŭ la jam kreita gramatiko kaj vortaro, aŭ +kontraŭ la logiko aŭ la leĝoj enkondukitaj de la plejmulto de +l' uzantoj,--estas tute bona,_ tute egale ĉu ĝi plaĉos al mi +persone aŭ ne. La verkoj, kiujn mi eldonos persone, ne devas +havi pli da kompetenteco, ol la verkoj de ĉiu alia. Kaj poste, +kiam la lingvo sufiĉe fortiĝos kaj ĝia literaturo sufiĉe +vastiĝos, tiam ankaŭ tio, kio estas en mia unua broŝuro, devos +perdi ĉian signifon, kaj sole kompetentaj tiam devos esti la +leĝoj ellaboritaj de la plejmulto. Per unu vorto--la lingvo +internacia devas vivi, kreski kaj progresi laŭ la samaj leĝoj, +laŭ kiaj estis ellaborataj ĉiuj vivaj lingvoj, kaj tiu formo, +kiun mi donis al ĝi, tiu gramatiko kaj vortaro, kiujn mi +prezentis, devas esti sole fundamento, sur kiu estos ellaborata +la efektiva lingvo internacia de l' estonteco. + +Se mi senigas min nun je ĉiaj personaj privilegioj, kaj fordonas +ilin tute al la publiko, mi ĝin faras ne pro malvera modesteco, +sed ĉar mi havas la profundan kredon, ke tion postulas la +interesoj de la afero, kiu alie ne povus regule kaj rapide +vastiĝi kaj ĉiam estus en dependo de unu persono kun liaj +eraroj. Nur viva konkursa laboro, ĉe kia ĉio pli bona iom post +iom elpuŝas la malpli bonan,--povas doni efektive bonan kaj +vivipovantan lingvon internacian. + +Multaj kredeble timos, ke danke tiun vastan liberecon la lingvo +internacia baldaŭ disfalos en multaj malsamaj lingvoj. Sed kiu +konas iom la historion de la lingvoj, tiu komprenos, ke tiu timo +estas tute senfonda, ĉar ni ĉiuj laboros sur unu fundamento, +kaj tiu fundamento, enhavante la tutan gramatikon kaj la pli +grandan parton de l' vortoj, kiuj en la parolado estas +renkontataj la plej ofte, havos en la lingvo internacia tian +saman signifon, kiun en ĉiu lingvo havis tiu lingva materialo, +kiu estis en ĝi en la komenco de regula skriba literaturo: estis +preta gramatiko, estis granda kolekto da vortoj, sed multaj +vortoj ankoraŭ malestis. Tiuj ĉi vortoj estis kreataj unu post +unu, laŭ la kreskanta bezono, kaj malgraŭ ke ili estis kreataj +dise de malsamaj personoj, sen ia kondukanto aŭ leĝdonanto, la +lingvo ne sole ne disdividiĝis, sed kontraŭe, ĝi ĉiam pli +unuformiĝis, la dialektoj kaj provincialismoj iom post iom +perdiĝis antaŭ la fortiĝanta komuna literatura lingvo. Ke mia +unua broŝuro prezentas fundamenton sufiĉe fortan, kaj ke la +fundamenta vortaro enhavas nombron da vortoj sufiĉan kaj tiel +grandan, ke se oni volas, oni povas eĉ tute libere esprimi siajn +pensojn sen ia kreado de novaj vortoj,--montras la fakto, ke en +la tuta "Dua Libro" vi ne renkontas eĉ unu nove kreitan vorton! +(vi renkontos tie, vere, multajn vortojn, kiujn vi ne trovas en +la fundamenta vortaro, sed tio ĉi estas vortoj ne nove kreitaj, +sed nur tiaj, kiujn mi danke la gramatikon (C. 7.) ne bezonis +presi en la vortaro). Oni devas memori, ke ĉiu lingvo servas +por esprimi niajn pensojn, sed ne por senpense traduki el aliaj +lingvoj; oni devas tial peni esprimadi siajn pensojn per la jam +estantaj vortoj kaj kreadi novajn vortojn nur tie, kie ĝi estas +efektive necesa,--kaj tiam la vortoj nove kreataj estos nur +malofte disĵetitaj inter la multo da vortoj jam konataj kaj +povos facile aliĝi al la lingvo kaj riĉigi ĝin ne perdigante +ĝian unuformecon. + +Tiel, danke la unu gramatikon kaj la unu formon de la plej granda +parto de l' vortoj, la lingvo internacia havos jam de l' komenco +unu formon ĉe ĉiuj uzantaj ĝin. Nur tiuj vortoj, kiuj en la +fundamenta vortaro ne estas trovataj, en la unua tempo estos +malegale kreataj de malsamaj aŭtoroj. Sed ĉar unue tiaj vortoj +estos renkontataj nur disĵetite inter la multo da vortoj jam +konstantaj, kaj due la nombro de tiaj malegale sonantaj vortoj +ankoraŭ pli malgrandiĝos danke la komunan fonton, el kiu la +aŭtoroj prenados la novajn vortojn (la plej gravaj eŭropaj +lingvoj),--tial tiuj "novaj" vortoj prezentos nenion alian ol +provincialismojn de la unu lingvo internacia. Tiaj +provincialismoj estis en granda nombro en ĉia alia lingvo, kaj +kun la vastiĝado de la skribata literaturo ili komencis +perdiĝi. Tio sama estos ankaŭ en la lingvo internacia, sed +ĉar la lingvo internacia pli dependas de la volo de l' homoj, ol +de aliaj kondiĉoj,--tiu proceso de unuformiĝado iros en ĝi +multe pli rapide. La vortoj kreitaj malfeliĉe baldaŭ +perdiĝos, kaj la vortoj feliĉe kreitaj restos kaj eniros en la +lingvon; la vortoj egale feliĉe kreitaj sed malegale +sonantaj--kelkan tempon batalos inter si kiel sinonimoj, sed jam +post mallonga tempo ni vidos, ke unu el tiuj formoj estas uzata +pli ofte kaj de pli granda parto de verkantoj, ol ĉiuj aliaj +formoj,--kaj baldaŭ la unua formo elpuŝos ĉiujn ceterajn +formojn, kiuj post kelka tempo simple mortos de neuzado. Tiel ju +pli energie vastiĝos kaj riĉiĝos la literaturo de la lingvo +internacia, des pli baldaŭ ni havos unuforman pli malpli plenan +vortaron. + +Tiuj, kiuj volas labori super la lingvo internacia, skribi +verkojn en tiu lingvo etc.--povas nun diri kuraĝe, ke ili havas +en la manoj _plenan vortaron,_ ĉar povante ĉian ankoraŭ ne +kreitan vorton krei laŭ ilia plaĉo, anstataŭ atendi, ĝis _mi_ +ĝin kreos, ili povas nun esprimi en la lingvo internacia +_ĉion,_ kion ili volas. Tio ĉi estus ne ebla en la okazo, se +mi volus mem eldoni plenajn vortarojn: ĉar kiom ajn mi laborus, +ĉiam danke la senfineco de la homa vortaro restus ankoraŭ +multego da vortoj ne kreitaj, kaj tiuj, kiuj devus ilin uzi, ne +scius kion fari, ĉar krei ilin mem estus ne permesita. + +Sed nun restas unu ŝajne tre grava demando: se mi skribas al iu +en la lingvo internacia kaj mi devis kelkajn vortojn krei mem, +sed mi volas havi la certon, ke la adresito _tute bone, vere kaj +klare_ komprenos la vortojn, kiujn mi kreis,--kion mi tiam devas +fari? La respondo estas tre simpla: fari tion saman, kio estas +farata ĉe la uzado de ĉia alia lingvo, se ia por ni necesa +vorto en tiu lingvo aŭ tute ankoraŭ ne ekzistas, aŭ ne estas +ankoraŭ de ĉiuj egale uzata aŭ konata,--t.e. _apud la vorto +nove kreita meti en kuneteniloj ( . . . ) la tradukon de tiu +vorto en ia alia lingvo, en kiu tiu vorto jam ekzistas._ Kiun +lingvon vi uzos por tiu celo, estas por la afero tute egala, se +vi nur pensas, ke tiu lingvo estas komprenebla por via adresito, +aŭ ke li havas sub la mano aŭ facile povas havi vortaron de tiu +lingvo. Sed estus dezirate, ke ĉiuj amikoj de la lingvo +internacia uzu en tiaj okazoj _unu_ lingvon, kaj por tio mi +proponas la lingvon francan, ĉar tiu ĉi lingvo en nia tempo en +multaj sferoj ankoraŭ havas la rolon de lingvo internacia. _Sed +tute ne estas postulata, ke vi aŭ via adresito sciu la lingvon +francan,_ ĉar la vorto devas esti elskribata el la franca +vortaro sen ia ŝanĝo, en tiu formo, en kiu ĝi estas trovata en +la vortaro; estas nur necese, ke la skribanto kaj la ricevanto +havu sub la mano francan vortaron (se ili ne pli volas uzi alian +lingvon). + +Multaj kredeble estos malkontentaj, ke mi ne volas eldoni persone +plenan aŭtoritatan vortaron, kiun ĉiuj devus obei. La amaso +amas, ke oni donu al ĝi leĝojn, ke oni donu al ĝi ne bonan, +sed jam tute pretan,--kaj la vojon, kiun mi proponas, multaj +nomos tro malrapida. Se mi ne eldonas mem vortarojn pli plenajn, +sed lasas ilian kreadon al la publiko, mi ĝin faras ne pro +maldiligento: sufiĉe plena vortaro jam estas preta ĉe mi, kaj +mi povus eldoni ĝin eĉ tuj, kaj se ĝi eĉ ne estus preta, la +leganto komprenos, ke ĝi estas tute ne malfacila por mi krei +ĉiutage certan nombron da vortoj kaj eldonadi paŝo post paŝo +vortarojn ĉiam pli plenajn. Por mi _persone_ estus kompreneble +multe pli oportuna teni la sorton de l' lingvo internacia en miaj +manoj. Tial, mi esperas, la leganto komprenos, ke kreinte la +fundamenton de l' lingvo, mi nun deprenas de mi tutan +aŭtoritaton nur tial, ke mi profunde kredas, ke tion postulas la +interesoj de l' afero. La tempo, mi esperas, montros, ke mi ne +eraris. Sed se la estonteco eĉ montros, ke mi eraris kaj ke +plena vortaro devas esti kreata de _unu_ persono, la leganto ne +forgesu ke mi ja povas ĝin fari ankaŭ poste! Sed mi faros ĝin +nur tiam, se la tempo montros, ke ĝi estas efektive _necesa._ +Nun mi laborados, mi skribados verkojn, mi kreados vortojn,--sed +ĉion kiel privata amiko de l' lingvo internacia, kaj ĉiu alia +povas ĝin fari kun la egala kompetenteco. + +5) Je la demando, kiam mi eldonos vortarojn returnitajn +(nacia-internaciajn), kiam mi eldonos mian broŝuron en ĉiuj +aliaj lingvoj, ĉu mi eldonos lernolibrojn sistemajn kaj vastajn, +librojn, gazetojn etc.--mi jam nun ne bezonas respondi; ĉar, +konante nun la lingvon internacian ne malpli ol mi mem, kaj +estante nun egala morala kaj materiala mastro de la lingvo kiel +mi mem,--ĉiu povas nun mem eldoni ĉiajn necesajn verkojn, ne +atendante ĝis _mi_ ĝin faros. Mi faros, kion mi povos, kaj +ĉiu alia amiko de l' lingvo faru ankaŭ, kion li povas; mi mem +ne povas eldoni eĉ la centan parton de tio, kio estas bezonata. + +6) Multaj petas, ke mi komencu eldonadi la adresarojn de la +"promesintoj", por ke la amikoj de l' lingvo internacia sciu unu +pri alia kaj povu korespondi inter si. Tiujn adresarojn mi +kredeble efektive komencos eldonadi, sed nur tiam, kiam mi vidos, +ke la homoj efektive komprenis la gravecon de l' promesoj kaj +prenas la aferon sufiĉe serioze. Sed nun estas bedaŭrinde +ankoraŭ multaj, kiuj, vive laborante por la afero kaj tute bone +korespondante en la lingvo internacia, ne sendis ankoraŭ ilian +"promeson"! + +7) Multaj min demandas, per kio ili povas esti utilaj al la +afero de l' lingvo internacia, kiel ili devas labori kaj kiel oni +povas la plej certe progresigi la aferon. Mia respondo nun devas +esti: ĉiu laboru tiel, kiel li trovos la plej bona, ĉar la +sorto de l' afero estas nun egale en la manoj de ni ĉiuj. Celon +ni ĉiuj havas unu kaj klaran: ke la nombro de l' amikoj de l' +lingvo internacia, la nombro de l' personoj uzantaj tiun lingvon +kaj laborantaj por ĝi--konstante kresku, kaj ke la lingvo mem +ĉiam pli riĉiĝu. Por tio ni ne bezonas kondukanton: ĉia +persono, ĉia rondeto, ĉia societo laboru laŭ sia bontrovo, en +sia sfero kaj laŭ siaj fortoj,--kaj malgraŭ la disĵeteco de l' +laboro (se ĝi nur estos ĉie sufiĉe energia) post la plej +mallonga tempo ni vidos, ke nia komuna celo estas alvenita, ke la +lingvo internacia fortiĝis kaj estas uzata de la tuta mondo. +Tie ĉi mi nur uzos la bonan okazon kaj esprimos per kelkaj +vortoj mian _personan_ penson pri tio, kiel ni devas faradi: + +_a_) Antaŭ ĉio (kaj tio ĉi estas la plej grava) ni devas +labori diligente kaj ne malvarmiĝante por la afero kaj tute ne +zorgante tion, kion diras aŭ faras aliaj. Estas multaj, kiuj +komprenante bone la utilecon de l' afero, alfalis al ĝi en la +komenco tre varmege, certe kredante, ke post kelkaj monatoj la +tuta mondo jam estos plena de la lingvo internacia; sed kiam post +kelka tempo ili vidis, ke la mondo estas ankoraŭ trankvila, ke +la plej granda parto de l' mondo eĉ ankoraŭ ne scias pri la +afero, ke la gazetoj ne alportas ĉiutage sensaciajn novaĵojn +pri la irado de l' afero,--ili tute malvarmiĝis por la afero. De +la efemera laboro de _tiaj_ amikoj la afero ne sole nenion +gajnas, sed kontraŭe, ĝi nur perdas. Sed _efektivaj_ amikoj de +l' afero ne rigardas, ĉu la afero jam faris multon da bruo kaj +ĉu ĝi estas jam sufiĉe "en modo"; profunde kredante, ke la +afero estas utila kaj havas estontecon, ili laboras senbrue, sed +diligente kaj konstante, ĉiu en sia urbo, en sia lando kaj laŭ +siaj fortoj,--kaj danke la laboron de _tiuj ĉi_ amikoj mi +esperas, ke l' afero baldaŭ kaj sen bruo vastiĝos en la tuta +mondo. + +_b_) Oni devas energie kolekti "promesojn", ne timante la altecon +de la nombro. Mi ripete turnas la okulojn de l' amikoj sur tiun +ĉi punkton, ŝajne fantazian, sed efektive tre gravan. Ĉiu el +la promesoj aparte havas signifon tre malgrandan, kaj tial multaj +ne volas kolekti, dirante, ke promesojn oni devas sendi en granda +nombro aŭ tute ilin ne sendi. Mi ripetas, ke tia parolado estas +tute malprava. Ne estimante apartajn unuojn, ni neniam venos al +grandaj nombroj. Ĉiu promeso aparte havas signifon la plej +malgrandegan, sed unu post unu ilia nombro grandiĝos, kaj tiam +ili prezentos grandegan forton kaj decidos per unu fojo la gravan +demandon de lingvo internacia. Se miaj vortoj estas ne sufiĉe +kredigaj, kaj vi restas skeptikaj, ne forgesu almenaŭ, ke +_malutilon_ la promesoj en ĉia okazo ne portas, se ili eĉ +neniam venos al la esperata nombro, sed _utilon_ ili ĉe feliĉaj +rezultatoj povas alporti grandegan. + +_c_) Grandegan utilon alportos al la afero tiuj, kiuj riĉigos +la _literaturon_ de l' lingvo internacia. Nenio povas tiel bone +imponi al la amaso, kiel _faktoj_ kaj konstantaj _signoj de +vivo._ Oni devas senĉese eldonadi ĉiam novajn verkojn pri la +lingvo internacia, kaj la plej grava--_en_ tiu lingvo. La kampo +tie ĉi estas granda, eldoni oni povas kaj devas multe. Antaŭ +ĉio la amikoj devas eldoni la gramatikon kaj la vortaron en +ĉiuj lingvoj de la mondo. Eldoninte la gramatikon kaj la +vortaron en la lingvo de iu popolo, vi ne sole donos al tiu +popolo la eblon aliĝi al la homara afero, sed unutempe (danke la +vortareton) vi per unu fojo donas al la tuta mondo la eblon +korespondi libere kun ĉiu ano de tiu popolo. La eldonado de la +malgranda vortareto en ĉia aparta lingvo postulas malmulte da +laboro kaj tre malmultege da mono. Oni devas eldoni vortarojn +returnitajn; ĉar estas jam eldonitaj vortaroj rektaj, la +pretigado de vortaroj returnitaj estas laboro tre facila kaj +malmulte kosta. Laŭ la mezuro de la progresado kaj riĉiĝado +de l' lingvo oni devas eldonadi pli plenajn vortarojn, kaj estus +bone, ke en ili la novaj vortoj, kreitaj de l' aŭtoroj mem, +estus donitaj kune kun ilia franca traduko. Oni devas eldoni pli +vastajn lernolibrojn, laŭ bonaj metodoj, kun multaj ekzemploj +kaj pecoj por traduki,--ĉar la lernolibroj, kiujn mi eldonis +mem, estas tre malgrandaj, kunpremitaj kaj faritaj nur por homoj +pli-malpli instruitaj. Fine, por ke la lingvo eble pli rapide +fortiĝu kaj riĉiĝu, oni devas eldoni kiel eble pli multe da +verkoj en la lingvo internacia, originalaj aŭ tradukitaj; kaj +tiuj personoj aŭ rondetoj, kiuj havas la eblon, devas komenci +eldonadi gazetojn kaj ĵurnalojn en la lingvo internacia. + +El ĉiuj specoj de verkoj, pri kiuj mi parolis, mi _mem_ povas +eldoni nur tre malgrandan parton, ĉar mi havas tro malmulte da +tempo kaj tro malgrandajn kapitalojn. Ĉiu el la amikoj de l' +lingvo aparte povas ankaŭ eldoni nur malmulte. Sed se ĉiu el +ni faros tiun malmulton, kiun li povas, tiam la literaturo de l' +lingvo internacia rapide vastiĝos. + +Por ke ĉiuj povu scii pri ĉiu nova eldonita verko, mi petas +ĉiun, kiu eldonos ion pri la lingvo internacia aŭ en tiu ĉi +lingvo, sendi al mi unu ekzemplaron de sia verko; ĉar komencante +de Aŭgusto 1888 mi eldonados ĉiumonate nomarojn de ĉiuj verkoj +pri la lingvo internacia, kiuj eliris de la komenco ĝis tiu +tempo. Apud ĉiu verko estos dirita, kiu ĝin eldonis, kiom ĝi +kostas kaj kie oni ĝin povas ricevi. Alsendinte la koston de +poŝta transsendo, ĉiu povas en ĉiu tempo ricevi de mi la plej +novan nomaron de l' verkoj. _La eldonantojn de l' verkoj mi +petas ankaŭ, ke en la fino de ĉia verko aŭ verketo, kiun ili +eldonos, ili presu ĉiam la plej novan el la diritaj nomaroj._ Mi +esperas, ke neniu el la eldonantoj malkonsentos plenumi mian +peton, kiu estas egale grava por la eldonantoj kiel por la afero +mem. + +_ĉ_) Tre grava por la progresado de l' lingvo internacia estas +diligenta uzado ĝin en korespondado kun amikoj kaj konatoj aŭ +eĉ kun nekonatoj. Kiom ajn vi ripetados al la amaso pri la +utileco kaj la oportuneco de l' lingvo, la plej granda parto de +l' amaso restos surda por viaj vortoj, ĉar ĝi timos, ke vi +postulas de ĝi ian oferon. Sed se ĉiuj amikoj de l' lingvo +internacia anstataŭ paroladi _farados,_ tiam vi baldaŭ vidos, +ke la tuta indiferenta amaso aliĝis jam al la afero, sen bruo +kaj eĉ mem tion ne vidinte. Ricevinte de vi leteron internacian +kaj kompreninte ĝin, kvankam li la lingvon ne lernis, via +adresito vidos _praktike_ la oportunecon de l' lingvo, kaj li +komencos mem ĝin uzadi; se li restos indiferenta, tiam ricevinte +kelkajn fojojn tiajn leterojn, li jam scios sufiĉe bone la +lingvon, tute ĝin ne lerninte. + +_d_) Estas kompreneble ankoraŭ multaj vojoj kaj vojetoj por +progresigi l' aferon de l' lingvo internacia, sed mi devas ilin +lasi al la bontrovo kaj plaĉo de ĉiu aparta persono. Estus +bone, se en ĉiuj urboj kaj urbetoj estus kreitaj rondetoj por +kune labori por la afero de l' lingvo (en kelkaj urboj tiaj +rondetoj jam estas kreitaj). Per pripensado kaj laborado +kunligita oni ĉiam povas pli multe fari, ol laborante aparte. +Sed unu aferon oni ne devas forgesi: oni devas esti atendemaj +kaj konstantaj; ni ne devas atendi, ke aliaj nin kuraĝigu per +sia ekzemplo, kaj ni ne devas perdi la kuraĝon kaj malvarmiĝi, +se ni tiun ekzemplon ne vidas,--ni devas per nia propra laboro +doni ekzemplon al aliaj; kaj se en la unua tempo neniu al ni +aliĝos, aŭ se oni eĉ ridos je ni, ni devas kredi, ke pli aŭ +malpli frue la ridantoj venos al ni. Ni iru kuraĝe antaŭen, +ĉar nia afero estas honesta kaj utila! + + -------- + +Tiu ĉi libreto estas la lasta vorto, kiun mi elparolas en rolo +de aŭtoro. De tiu ĉi tago la estonteco de l' lingvo internacia +ne estas jam pli multe en miaj manoj, ol en la manoj de ĉia alia +amiko de la sankta ideo. Ni devas nun ĉiuj egale labori, ĉiu +laŭ siaj fortoj. Ĉiu el vi povas nun fari por nia afero tiom +same kiom mi, kaj multaj el vi povas fari multe pli multe ol mi, +ĉar mi estas sen kapitaloj, kaj el mia tempo, okupita de laboro +por ĉiutaga pano, mi povas oferi al la amata afero nur tre +malgrandan parton. Mi faris por la afero ĉion, kion mi povis, +kaj se ĉiu efektiva amiko de l' lingvo internacia alportos al +ĝi eĉ la centan parton de l' moralaj kaj materialaj oferoj, +kiujn mi al ĝi alportis tra dekdu jaroj ĝis hodiaŭ, tiam la +afero iros bonege kaj venos al la celo post la plej mallonga +tempo. Ni laboru kaj esperu! + + + + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Dua Libro de l' Lingvo Internacia, by +Ludovic Lazarus Zamenhof + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA *** + +***** This file should be named 20006-0.txt or 20006-0.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/0/0/0/20006/ + +Produced by David G. Simpson + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/20006-0.zip b/20006-0.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b8bf830 --- /dev/null +++ b/20006-0.zip diff --git a/20006-8.txt b/20006-8.txt new file mode 100644 index 0000000..3f17f06 --- /dev/null +++ b/20006-8.txt @@ -0,0 +1,2307 @@ +The Project Gutenberg EBook of Dua Libro de l' Lingvo Internacia, by +Ludovic Lazarus Zamenhof + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Dua Libro de l' Lingvo Internacia + +Author: Ludovic Lazarus Zamenhof + +Release Date: December 3, 2006 [EBook #20006] + +Language: Esperanto + +Character set encoding: ISO-8859-3 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA *** + + + + +Produced by David G. Simpson + + + + + + + + + +TRANSCRIBER'S NOTE: + +The Esperanto alphabet consists of 28 letters: the 26 letters of +the English alphabet, but with "q", "w", "x" and "y" removed, and +six accented letters added. The accented letters are "c", "g", +"h", "j", and "s" (each with a circumflex accent), and "u" (with +a breve accent). Since these accented letters are not included +in the ASCII character set, some other means must be used to +represent them. In this eBook, the accented letters are +represented using ISO-8859-3 (Latin-3) encoding. + +At the time of the writing of the "Dua Libro," the time +correlatives ("kiam," "tiam," "iam," "neniam," and "iam") were +spelled "kian," "tian," "ian," "nenian," and "ian" +(respectively). These words had been changed to their modern +forms by the time of publication of the "Aldono al la Dua Libro" +(also included with this text). The original spellings have been +preserved in this eBook. + + + + + + + + + DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA + + + + + L.L. ZAMENHOF + + 1888 + + + + + ANTAPAROLO. + + +Elirante ankora unu fojon anta la estimata publiko, mi sentas +la devon anta io danki la legantan publikon por la viva +kunsento, kiun i montris por mia afero. La multaj promesoj, +kiujn mi ricevas, kaj el kiuj tre granda parto estas subskribita +"senkondie", la leteroj kun kuraigoj a konsiloj--io tio +i montras al mi, ke mia profunda kredo je l' homaro min ne +trompis. La bona genio de l' homaro vekiis: de iuj flankoj +al la laboro iuhoma venas amasoj, kiuj ordinare estas tiel +maldiligentaj por ia nova afero; junaj kaj maljunaj, viroj kaj +virinoj--rapidas porti ilian tonon por la granda, grava kaj +utilega konstruo. Vivu l' homaro, vivu la frateco de l' popoloj, +vivu eterne! + +En mia unua verko mi diris, ke mian laboron mi prezentas je l' +tempo de unu jaro al la juo de l' tuta mondo; kian pasus la +jaro, mi intencis eldoni libreton, en kiu estus analizitaj iuj +pensoj esprimitaj de l' publiko, kaj uzinte tiujn, kiuj efektive +estus bonaj, mi donus al la lingvo la finan formon, kaj post tio +i oni jam povus komenci la eldonon de plenaj vortaroj, libroj, +gazetoj kaj cetere, ar tian la lingvo jam estus trairinta la +juon de l' tuta mondo, kaj iuj plej gravaj malbonaoj, kiuj +povus esti trovitaj en i, ar en verko de _unu_ homo,--estus +jam pli a malpli forigitaj. Mi efektive intencis silenti en la +daro de tuta jaro. Sed de l' tago, kian eliris mia libreto, mi +komencis ricevi multon da leteroj kun demandoj kaj kun petoj +rapidigi l' aferon. Respondi je iu letero aparte estas por mi +ne eble, kaj tial mi decidis respondi publike je iuj demandoj +kaj proponoj, ar tiel unu respondo povas servi por multaj +demandantoj. iuj respondoj faros unu libron, kiu prezentos +darigon de l' unua libro, kiun mi eldonis. Sed se mi volus la +respondojn je iuj demandoj eldoni kune, en unu libro, mi devus +tro longe atendigi miajn korespondantojn, dum tiu libro estos +preta kaj eldonita,--tiom pli, ke konstante al mi venas novaj +demandoj; tial mi decidis eldoni la libron kun la respondoj--per +apartaj kajeroj, kiuj estos ellasataj en la daro de la tuta +jaro 1888 periode, kun intertempoj de irka du monatoj de unu +kajero is la venonta. En tiuj i kajeroj _iuj_ demandoj +estos responditaj; je l' fino de l' jaro 1888 eliros la lasta +kajero, kaj la "Dua libro de l' lingvo internacia" estos finita. + +Ankora unu afero devigas min komenci la eldonon de l' kajeroj, +pri kiuj mi parolis: malgra l' intenco, kiun mi esprimis en mia +unua verko, komenci la eldonon de libroj ne pli frue ol estos +finita la juo de l' publiko je l' lingvo proponita de mi,--de +iuj flankoj venas postuloj, ke mi kiom eble pli rapide eldonu +ian libron en la lingvo internacia, ke la publiko povu konii +tiun i lingvon iuflanke, in ellerni pli rapide kaj uzi +in. La nombro de tiuj i postuloj estas tiel granda, ke mi ne +povas jam adi ilin silente. Eldonante la "Duan libron de l' +lingvo internacia", skribitan jam en tiu i lingvo, mi donos al +la dezirantoj sufie da materialo por legi kaj la eblon tute +bone ellerni la lingvon; esceptinte la tekston de l' libro, kiu +jam per si mem prezentos materialon por legi, en la libro estos +anka pecoj sistemaj, por lerni kaj ripeti. + +La tuta libro havos 5-6 kajerojn, en kiuj estos trovataj +respondoj je _iuj_ demandoj, kiuj tuas la lingvon mem, ian +konstruon, ian estontecon, kiel in bone kaj fonde ellerni, +kiel plej rapide kaj plej certe vastigi ian uzon en la +mondo,--kaj cetere. Kian la lasta kajero de l' libro estos +elirinta, tian por la leganto nenio jam estos ne klara: la +societo tian konos la tutan animon de l' lingvo, i tian havos +_plenan_ vortaron kaj povos tute _libere_ uzi la lingvon por +_iaj celoj,_ kiel i povas nun uzi ian rian kaj +prilaboritan vivantan lingvon. La dependo de la lingvo de l' +volo a de l' talento de mia propra persono a de ia alia +aparta persono a personaro--tute forios. La lingvo tian +estos tute preta en iuj plej malgrandaj iaj partoj. La +persono de l' atoro tian tute foriros de la sceno kaj estos +forgesita. u mi post tio ankora vivos, u mi mortos, u mi +konservos la forton de mia korpo kaj animo, u mi in +perdos,--l' afero tute ne dependos de tio, kiel la sorto de ia +vivanta lingvo tute ne dependas de l' sorto de tiu i a tiu +persono. + +Multaj kredeble balancas senkrede la kapon, legante miajn +vortojn. Kiel tio estas ebla, ili diras, ke en la tempo de unu +jaro la lingvo estus tute kaj plene preta, tiel ke i ne bezonus +pli la laboron de l' atoro? Ke tiel grandega afero, kiel la +kreo kaj la enkonduko de lingvo tutmonda, en la tempo de unu jaro +tiel maturius kaj fortius kaj ricevus tian klaran, +neanceleblan ordon, ke i ne bezonus pli kondukanton! Sed mi +esperas, ke jam post la dua a la tria kajero la leganto vidos, +ke mi ne fantazias. + +La leganto ne pensu, ke en la libro, kiun mi intencas eldoni, li +vidos iajn mirindaojn. Tiu, kiu kutimis estimi la aferojn ne +la ilia praktika signifo kaj efektiva indo, sed la la +mirindeco kaj nenatureco de ilia nasko, estos kredeble trompita +en siaj esperoj, kian, legante mian libron, li renkontos en i +sole aferojn simplajn kaj naturajn. Sed la rezultatoj de tiuj i +simplaoj estos, kiel la mia espero la leganto poste vidos kaj +konfesos, ke post la fino de l' jaro + +_a_) la lingvo estos finita kaj preta tute kaj plene, tiom, ke +i tute ne bezonos pli la laboron de l' atoro, kaj, kiel iu +el la vivantaj lingvoj, i farios tute sendependa de ia aparta +persono. + +_b_) la lingvo estos pli a malpli _senerara,_ ar is tiu +tempo i jam estos trairinta la juon de l' tuta mondo, kaj +iuj malbonaoj, kiuj povus esti trovitaj en tiu i laboro de +_unu persono,_ estos forigitaj per la konsiloj de l' tuta mondo +kune. + +Legante la unuajn kajerojn de mia libro, multaj kredeble restos +ne kontentaj, ar ili eble tie ne trovos respondojn je l' +demandoj, kiujn _ili_ sendis; kaj ar lia _propra_ demando en la +okuloj de iu estas la plej grava, multaj kredeble ekkrios: "Kio +li parolas sole pri aferoj tute sensignifaj, kaj pri l' aferoj +efektive gravaj li ne parolas e unu vorton!" La leganto oferu +al mi iom da atendemo, ar is la fino de l' jaro _iuj_ estos +kontentigitaj. Se en unu de l' unuaj kajeroj tiu a alia +demando estos jam ajne finita kaj liberigos la lokon por alia +demando, tio tute ne devas pensigi, ke mi jam pli ne parolos pri +i. ar pri multaj demandoj mi donos en la unuaj kajeroj sole +mian _personan_ juon, sed poste mi revenos al ili kaj donos la +decidon _finan,_ ricevitan per la juo de l' _publiko._ + +Pro la celoj de l' afero la libro ne estos unu sistema verko--i +estos simple mia interparolo kun l' amikoj de l' lingvo +internacia. + +La kosto de iu kajero estos 25 kopekoj. Kiu volas, ke mi sendu +al li iun venontan kajeron tuj, kian i estos preta kaj eliros +el la presejo, tiu sendu al mi la koston de l' venonta kajero tuj +post la ricevo de l' antairanta. + + -------- + +Antae ol fini la antaparolon, mi permesas al mi ripeti +ankora la peton, kiun mi jam esprimis en mia unua verko: iu +pene juu la aferon, proponitan de mi, kaj iu montru al mi la +erarojn, kiujn li trovis en i, a la plibonigojn, kiujn li +povas proponi. Se la leganto ne povis ankora tute bone ekkoni +mian aferon el mia unua libreto, tiu i mia dua libro povigos +lin post kelka tempo ekkoni in tute kaj iuflanke. Ke mia +afero venu al dezirinda celo, estas necese ne sole, ke la mondo +diru sian juon pri tiu i afero, sed ke mi _sciu_ la juon de +l' mondo kaj povu in uzi por mia laboro. + +Dissendante mian unuan verkon al la redakcioj de l' gazetoj, mi +petis ilin alsendi al mi tiun numeron de l' gazeto, en kiu estos +kritiko de mia afero; sed bedarinde tre malmultaj plenumis mian +peton, kaj sciii mem, kie, kian kaj kio estis parolata pri mia +afero, estas por mi tute ne ebla. Tial mi petas la _legantojn_ +de l' gazetoj sendi al mi la numerojn, en kiuj ili legis ion pri +l' afero, proponita de mi, kaj jam antae mi esprimas al ili +mian koran dankon. Mi petas in ne por _mi_, sed pro l' +_afero._ + +Fine, anta la komenco de mia interparolo kun la amikoj de l' +lingvo internacia, mi esprimas ankora unu fojon mian varmegan +dankon al la publiko por la helpemo, kiun i montris al mi; mi +esperas, ke la kunsento de l' publiko ne malvarmios, sed +konstante kaj senese kreskos, kaj post tre mallonga tempo venos +al celo la afero, je kiu laboras iuj sferoj de l' homa societo. + + I. + +Anta io mi parolos kelkajn vortojn pri tiuj kritikoj, kiujn +mi is hodia adis a legis, en gazetoj a en leteroj al +mi, kvankam mi devas antasciigi la leganton, ke tiu i punkto +estas en miaj okuloj tre grava kaj poste mi ankora parolos pri +i pli vaste. Mi ne volus fari ian premon sur la juo de l' +publiko, kaj mi volus, ke la mondo kreu mem sian decidon en la +afero, kiun mi proponis. Sed kelkaj kritikoj estis tiel +skribitaj, ke mi ne povas tute silenti pri ili. + +_a_) Unuj parolis pri l' atoro, anstata paroli pri l' afero. +Ili a utis komplimentojn al la atoro, rigardigis, kiom da +malfacila laboro kredeble la afero min kostis, kaj, ladante la +_atoron,_ ili preska tute forgesis paroli pri l' utileco kaj +la signifo de l' _afero_ kaj decidigi la publikon labori por i; +aliaj, ne trovante en mia verko la instruitan miksaon kaj la +instruita-teorian filozofadon, kiujn ili kutimis renkonti en ia +grava verko, timis, ke la psedonima atoro eble estas ne +sufie instruita a ne sufie merita, kaj ili timis esprimi +decidan juon, pli multe penante malkovri, kiu estas la +psedonima atoro. Por igi la kritikistojn tute apartigi la +_aferon_ de la _atoro,_ mi publike diras mem, ke mi ne estas +multege instruita lingvisto, ke mi estas tute senmerita kaj ne +konata en la mondo. Mi scias, ke mia konfeso malvarmigos multajn +por la afero, sed mi volas, ke oni juu ne l' atoron, sed la +verkon. Se la verko estas bona, prenu in; se i estas +malbona--etu in. Per kia vojo mi venis al la kreo de mia +lingvo kaj la kiaj metodoj mi laboris,--mi ankora parolos, +sed en unu de la _venontaj_ kajeroj; ar la mi tiu i demando +estas por la publiko sen signifo: por la mondo estas gravaj sole +la _rezultatoj._ + +_b_) Aliaj ekbrilis per senfinaj filozofadoj kaj skribis +instruitajn artikulojn, tute ne pensinte kaj ne demandinte sin, +u ili parolas logike kaj afertuante. Anstata provi +praktike (kion fari estas tre facile), u la lingvo, proponita +de mi, tagas por internacia komprenio, u i efektive al +iu donas la eblon esti komprenata de personoj alinaciaj,--ili +parolis pri la fiziologio kaj historio de l' lingvoj vivaj; +anstata provi per ilia propra orelo, u mia lingvo estas +bonsona a ne,--ili teorie parolis pri leoj de bonsoneco; +anstata analizi, u mi bone kreis la vortaron kaj u oni ne +povus fari in ankora pli komprenebla kaj pli praktika, ili +diris, ke la vortaro devas esti farita el radikoj Sanskritaj a +el vortoj, prenitaj mikse el iuj lingvoj de l' mondo. (La +lingvo multe per tio i _perdus,_ fariinte tute ne +komprenebla; sed kion i _gajnus,_ esceptinte la sennecesan +instruitan eksteron? tion i ili tute forgesis sin demandi.) + +_c_) Aliaj skribis kritikon pri mia afero, e ne leginte bone +mian malgrandan brouron kaj e ne peninte kompreni la aferon. +Tiel ekzemple la unuatempajn signetojn inter la partoj de l' +vortoj ili tute ne komprenis, kaj skribante ekzemple "_ensong, +oprinc, in, o, nmivid, is_" (anstata: "_en son,o princ,in,o,n +mi vid,is_"), ili rigardigis iliajn legantojn, "kiel malbonsona +kaj nekomprenebla la lingvo estas"! La projekton de l' tutmonda +vodono, kiu kun la efektiva kaj senkondia signifo de l' +lingvo tute ne estas kunligita, kaj kiu estas proponita sole por +tio, ke la lingvo pli rapide el _internacia_ fariu +_tutmonda,_--ili prenis por la plej grava kaj fonda parto de l' +afero kaj komprenigis la legantojn, ke "ar dek milionoj adeptoj +(!) nenian estos kolektitaj, tial la afero tute ne havas +estontecon"! Kelkajn fojojn mi e legis longajn artikulojn pri +mia afero, kie estis videble, ke la atoroj e ne vidis mian +verkon. + +__) Aliaj, anstata paroli pri la utileco a la senutileco +de mia lingvo, donis sole sensencajn ercojn, kiuj de iliaj +legantoj estis eble prenataj por kritiko, ar multaj legantoj +propran juon ne havas, kaj la plej malsaaj ercoj je ia +afero estas por ili sufia vidigo, ke la afero estas "ridinda" +kaj tagas por nenio. + +Mi ne deziras ladon, mi volas, ke oni min helpu forigi la +erarojn, kiujn mi faris, kaj ju la kritikoj de mia lingvo estas +pli severaj, des pli danke mi ilin alprenas, se ili nur havas la +celon montri al mi la erarojn de mia afero, ke mi ilin bonigu, +sed ne ridi sen senco a insulti sen kazo. Mi scias tre bone, +ke la verko de _unu homo_ ne povas esti senerara, se tiu homo e +estus la plej genia kaj multe pli instruita ol mi. Tial mi ne +donis ankora al mia lingvo la finan formon; mi ne parolas: "jen +la lingvo estas kreita kaj preta, tiel mi volas, tia i estu kaj +tia i restu!" io bonigebla estos bonigata per la konsiloj de +l' mondo. Mi ne volas esti _kreinto_ de l' lingvo, mi volas nur +esti _iniciatoro._ Tio i estu anka respondo al tiuj amikoj +de l' lingvo internacia, kiuj estas neatendemaj kaj volus jam +vidi librojn kaj gazetojn en la lingvo internacia, plenajn +vortarojn, vortarojn nacia-internaciajn kaj cetere. Ne malfacile +estus por mi kontentigi tiujn i amikojn; sed ili ne forgesu, ke +tio i estus danera por la afero mem, kiu estas tiel grava, ke +estus nepardoneble faradi la la propra decido de unu homo. Mi +ne povas diri, ke la lingvo estas preta, is i estos trairinta +la juon de l' publiko. Unu jaro ne estas eterno, kaj tamen tiu +i jaro estas tre grava por l' afero. Tiel anka mi ne povas +fari iajn anojn en la lingvo tuj post la ricevo de la +konsiloj, se tiuj i konsiloj e estus la plej seneraraj kaj +venus de la plej kompetentaj personoj. En la daro de la tuta +jaro 1888 la lingvo restos _tute sen ano;_ sed kian la jaro +estos finita, tian iuj necesaj anoj, antae analizitaj kaj +provitaj, estos publikigitaj, la lingvo ricevos la finan formon, +kaj tian komencos ia plena funkciado. Juante la la +konsiloj, kiuj estas senditaj al mi is hodia, mi pensas, ke +la lingvo kredeble estos anita tre malmulte, ar la plej +granda parto de tiuj konsiloj estas ne praktika kaj kazita de +ne sufia pripensado kaj provado de l' afero; sed diri, ke la +lingvo tute ne estos anita, mi tamen ne povas. Cetere, iuj +proponoj, kiujn mi ricevas, kune kun mia juo pri ili, estos +prezentataj al la juo de l' publiko a de ia el la jam konataj +instruitaj akademioj, se inter tiuj i estos trovita unu, kiu +volos preni tiun i laboron. Se ia kompetenta akademio min +sciigos, ke i volas preni tiun i laboron, mi tuj sendos al +i la tutan materialon, kiu estas e mi, mi fordonos al i la +tutan aferon, mi foriros kun la plej granda ojo je eterne de l' +sceno, kaj el atoro kaj iniciatoro mi farios simpla amiko de +l' lingvo internacia, kiel iu alia amiko. Se tamen nenia el la +instruitaj akademioj volos preni mian aferon, tian mi darigos +la publikigadon de l' proponoj, sendataj al mi, kaj la mia +propra pensado kaj la la pensoj de l' publiko, sendataj al mi +pri tiuj proponoj, mi mem anta la fino de l' jaro decidos la +finan formon de l' lingvo kaj mi sciigos, ke la lingvo estas +preta. + + II. + +La nombro 10,000,000, pri kiu estas parolita en mia unua verko, +ajnas al multaj absolute ne ricevebla. La plej granda parto de +l' mondo efektive kredeble estos tiel senmova, ke i de si mem +ne donos voon, malgra ke la afero estas tiel grava kaj la +laboro de l' vodono tiel malgrandega. Sed se l' amikoj de l' +lingvo internacia, anstata timegi la nombron, laboros por la +afero kaj kolektos tiom voojn, kiom ili povos, tian la necesa +nombro da vooj povas esti ricevita en la plej mallonga tempo. + +Kian mi proponis la vodonon, mi profunde kredis, ke pli frue +a pli malfrue 10,000,000 vooj estos kolektitaj. La +rezultatoj, kiuj sin montris is hodia, ankora plifortigas +mian kredon. Sed ni prenu, ke mi fantazias, ke mi eraras, ke mi +tro multe esperas,--ke sur la tuta tero ne estos kolektita e +unu miliono da vooj . . . kion l' afero tian perdos? Kelkaj +konsilas al mi, ke mi foretu la vodonon a ke mi malgrandigu +la nombron da postulataj vooj is unu miliono; "ar", ili +diras, "danke la fantazian punkton de l' vodono, afero per si +mem tiel utila, povas fari fiaskon." Sed kie, sinjoroj, vi +prenis, ke la veno al celo de l' afero dependas de l' rezultatoj +de la vodono? Tiuj, kiuj trovas, ke mia lingvo estas inda je +lerno, sendas al mi promesojn senkondiajn kaj lernas la lingvon +sen ia atendo. Sendepende de l' iro de la vodono en tiu i +lingvo estos eldonataj libroj kaj gazetoj, kaj la afero sin movos +antaen. La vodonon mi proponis sole por tio, ke al la afero +povu esti altiritaj per _unu fojo_ tutaj _amasoj_ da homoj, ar +mi scias, ke preni ian laboron, e la plej malgrandan, ne iu +konsentos, sed helpi aferon tre utilan, kie estas postulata nek +laboro, nek mono,--ne multaj malkonsentos, tiom pli, se trovios +memorigantoj. Mi ripetas: profunde mi kredas, ke pli frue a +pli malfrue 10,000,000 vooj estos kolektitaj, kaj tiel je unu +bela tago ni sciios, ke la lingvo internacia fariis tutmonda; +sed se e la nombro de l' vooj nenian venus al dek +milionoj,--la afero pro tio i tute ne estos perdita. + +Kelkaj provis montri al mi, ke mia projekto de l' vodono estas +_matematike_ ne ebla; tiel ekzemple unu faris jenan kalkulon: "se +ni prenos, ke la enskribado de iu promesanto okupos ne pli +multe ol unu minuton, kaj vi, foretinte ian alian laboron, +vin okupos sole je tiu i afero, laborante sen ripozo 15 horojn +iutage,-- tian la pretigo de la libro de l' vooj okupos 30 +jarojn, kaj por eldoni in vi bezonos la riecon de Krezo!" La +kalkulo ajne estas tute prava kaj povas timigi iun,-- tamen +se la skribinto de tiu i kalkulo bone pensus pri i, li tre +facile ekvidus, ke tie i estas sofismo, kaj se nur efektive +estos alsenditaj dek milionoj promesoj, la libron de l' vodono +oni povos pretigi kaj eldoni en kelkaj monatoj kaj sen iaj +riecoj de Krezo. ar kiu diras, ke la tuta libro devas esti +propramane skribita de unu persono? Ke e iu pli granda afero +estas uzata _divido de laboro,_ la skribinto tute forgesis! Tiaj +"timigaj" libroj estas eldonataj iutage en granda nombro, kaj +tio ne sole ne estas neebla, sed neniu e en tio vidas ion +grandegan, mirindan. Se vi kolektos la numerojn de ia iutaga +gazeto por unu jaro, vi ricevos libron, kiu la grandeco kaj +kosto egalas la elirontan libron de l' vooj, kaj la la +malfacileco de l' pretigo multe superas mian libron, de kiu la +pretigo estas laboro pure meanika. Tiel iujare en la mondo +estas eldonataj miloj kaj dekmiloj da tiaj "neeblaj" libroj, kaj +tamen neniu el la redaktoroj estas mirindaisto. Sinjoroj la +kalkulantoj forgesis tiun simplan leon, kiun ili povas vidi sur +iu pao, ke tio, kio e _unu_ homo postulas 30 jarojn, e +cent homoj okupos sole 4 monatojn, kaj tio, kio estas neebla por +unu persono, estas ludilo por grupo da personoj. + +Al iuj amikoj de l' lingvo internacia mi ripetas ankora mian +peton: ne forgesu la promesojn kaj kolektu ilin kie kaj kiom vi +povas. Multaj pensas, ke ili ne devas sendi promeson, ar "la +atoro e scias, ke ili ellernos a jam ellernis la lingvon"! +Sed la promeso estas necesa ne por mi, sed por la statistiko. Se +iu e skribis al mi kelkajn leterojn en la lingvo internacia, mi +ne povas lin nomi internaciisto, is li ne sendis al mi sian +promeson. Ne diru, ke de unu a kelkaj promesoj la grandega +nombro ne plenios: iu maro estas kreita de apartaj gutoj, +kaj la plej granda nombro devas kaj povas esti ricevita el +apartaj unuoj. Memoru, ke se e la esperata nombro estas ne +ricevota, vi nenion perdas, sendante la promeson. + + III. + +La venontajn apartajn pecojn mi donas, ke la lernantoj povu +ripeti praktike la regulojn de l' gramatiko internacia kaj +kompreni bone la signifon kaj la uzon de l' sufiksoj kaj +prefiksoj. + + 1. + +Amiko venis (= unu el la amikoj venis).--La amiko venis (= la +konata amiko, a la amiko, kiun oni atendis).--Donu al mi +libron.--Donu al mi la libron, kiun vi promesis al mi.--Tiu i +ardeno estas amata loko de birdoj.--La fenestro estas amata +loko de la birdoj (= niaj birdoj).--La vorto "la" estas nomata +"artikulo"; i estas uzata tian, kian ni parolas pri objektoj +konataj. Anstata "la" oni povas anka diri "l' ", se i ne +estos malbonsone.--Se iu ne komprenas bone la uzon de la +artikulo, li povas _tute in ne uzi,_ ar i estas oportuna +sed ne necesa. + + 2. + +Jen estas la patro.--Mi adas la voon de la patro.--Mi ricevis +donacon de la patro.--Diru al la patro, ke mi estas sana.--Ni +iros al la patro.--Karolo aetis por sia kuzino horloeton kun +tri montrantoj.--Ni vidas per la okuloj.--Rakontu al ni la +novaojn, kiujn vi adis pri niaj malfeliaj fratoj.--De kiu +vi in adis?--Mi pensas pri la sorto de mia fratino, kaj mi +kalkulas jam la minutojn is nia revido.--Agusto estas bona, +Mario estas pli bona ol Agusto, sed Ernestino estas la plej +bona el iuj miaj gefratoj.--La malgrandan filinon de mia +najbaro mi amas ne malpli ol mian propran infanon; hodia mi +aetis por i tre belan ludilon. + + 3. + +Sesdek minutoj faras unu horon, kaj dudek kvar horoj faras unu +plentagon.--Mi loas en la tria etao.--Hodia estas la dek +kvina (tago) de Aprilo.--La dudeka de Februaro estas la kvindek +unua tago de l' jaro.--Tiu i rivero havas ducent nadek kvar +kilometrojn da longo.--Georgo Vaingtono estis naskita la dudek +duan Februaron (a: je l' dudek dua Februaro) de l' jaro mil +sepcent tridek dua.--Sendu al mi prunte dekduon da forketoj.--Tio +i okazis anta cent jaroj.--Mi aetis du rankojn kaj pagis +por ili cent frankojn.--Jen estas cento da pomoj.--En tiu i +lando loas tri milionoj kristanoj (a: da kristanoj).--Duobla +fadeno estas pli forta ol unuobla.--De tiu tago mia amikeco al li +duobliis.--Kvaroble kvin estas dudek.--Kvar fojojn mi jam estis +tie.--Duonon de tiu i piro mi manis, kvaronon mi donis al mia +nevo, kaj la lastan kvaronon mi foretis.--Dudek unu estas tri +seponoj de kvardek na.--Kvinope ili tiris la keston kaj tamen +ne povis in altiri al la domo.--Se vi venos al li triope, li +redonos, kion li prenis; ar unue li timos vian forton, kaj due +li ne povos sin pravigi.--Al iu el la laborantoj li donis po +kvin dolarojn. + + 4. + +Mi vin ne komprenas, sinjoro.--Vi estas tre obstina, mia +amiko.--Vi iuj estas tro fieraj.--"Vi" ni diras egale al unu +persono a objekto kaj al multaj; tio i estas farita pro +oportuneco, ar, parolante kun iu, ni ofte ne scias, kiel diri +al li: "vi" a "ci" ("ci" signifas la duan personon de l' +ununombro; sed tiu i vorto estas trovata sole en la plena +vortaro; en la lingvo mem i preska nenian estas uzata).--La +apisto ne venos, ar li estas malsana; se venos lia edzino, +donu al i mian apelon; se venos lia plej maljuna filo, vi +povas anka in doni al li; sed se venos lia malgranda infano, +donu al i nenion.--Jen estas la hundo, donu al i oston, kaj +voku la katinon, i ricevos pecon da viando.--Mi amas min, ar +iu amas sin mem.--Vi estimas vin mem, sed aliaj vin ne +estimas; mia frato estimas sin ne multe, sed aliaj lin tre +estimas.--Montru al mi vian kalkulon.--Ili kondukis la kolegojn +en sian loejon, anstata iri kun ili en ilian.--Oni diras, ke +vi estas ria. + + 5. + +Kial vi ne respondas al mi, kian mi vin demandas?--La patro +skribas leteron, kaj la infanoj preparas siajn lecionojn.--Kion +li babilas?--Li babiladas la tutan tagon.--Nia gasto kantis la +iukonatan romancon de N.--Mia onklo ekkantis kaj tuj esis, +sed mia frato kantadis la tutan vesperon.--Karolino ian obeadis +la ordonojn de sia patrino, sed hodia i ne obeis.--Kian mi +venis al li, li tuj finis sian laboron.--Kian mi venis al li, li +finadis sian laboron.--Vi ne malhelpis min, ar kian vi venis, +mi estis jam finita mian laboron.--Li batalos, ar li ne dormos +trankvile, is li estos venkinta la malamikon.--Se mi nur estus +sana, mi estus tute kontenta.--Se ili estus dirintaj la veron, +ili ne estus nun punataj; nun ili konfesis ion, sed i estis +jam tro malfrue.--Johano, seru mian krajonon.--Ni iru promeni, +sinjoroj!--Li ne esperu pardonon!--Savu min, amikoj!--Mi lernas +pentri kaj ludi gitaron.--Instruante, ni lernas.--La lernanto +devas estimi la instruanton.--Libro instruanta estas tre +utila.--Ne iu instruanto estas instruisto.--Dio estas la +kreinto kaj la reganto de l' mondo.--Ferminte la pordon, li +komencis sin senvestigi.--La venonta gasto estas ankora en la +vojo.--La elpelito malsatas jam la trian tagon.--Punata anta la +rompita poto, la kato eble komprenos la kazon de l' punado.--La +konstruota domo kostos multon da mono.--Batate de la mastro, li +ploris kaj uris, ke li terure venos.--En tiu i lernejo la +infanoj estas edukataj tre bone, ar la lernejestro sin okupas +je sia afero kun amo.--Tio i montras, ke via nepo estas ne bone +edukita.--Dum en unu ambro la gastoj dancadis, en la dua +ambro estis preparata la vespermano; kian la tablo estis +preparita, oni invitis la gastojn al la tablo.--Kio estos hodia +prezentata en la teatro?--Adu, infanoj! se vi estos prezentitaj +al la generalo, salutu lin entile.--La fralino, kiu estis +edzinigota de mia frato, mortis, ne fariinte ankora e lia +fianino.--La formojn kunmetitajn (ekzemple: mi faradas, mi +estis farinta . . . kaj ceterajn)--oni devas uzi sole tian, kian +la senco in necese postulas. + + 6. + +La adverboj (evortoj), kiuj estas kreitaj el aliaj vortoj, +finias je la litero "e"; iuj aliaj adverboj ne havas +konstantan finion kaj apartenas al la vortoj _simplaj._--Li +estas severa juanto, li juas severe, sed juste.--Nun estas +varme, sed la nokto kredeble estos tre malvarma.--Li estas tre +ria, kaj li donis al la malfeliulo tro malmulte, ar li +estas konata avarulo.--Kun tiu papero mi ekiris per grandaj +paoj al la komercisto; sed anta la magazeno mi renkontis +kaleon, en kiu sidis rie vestita sinjoro. Elirinte el la +kaleo kaj foretinte la pecon da cigaro, kiun li estis teninta +inter la fingroj, li ekrigardis min tra siaj bluaj okulvitroj kaj +diris sen ia antaparolo: "ne, por vi mia magazeno estas fermita +pro la malbonaj sciigaoj, kiujn mi ricevis pri vi de homoj +kredindaj."--Mi eltrinkis tutan botelon da vino, kvankam i ne +tre plais al mi, ar la vino estis bona, sed la botelo estis +de brando.--Oni diras, ke vi gajnis la grandan gajnon; se tio i +estas vera, mi vin gratulas.--Li diras, ke mi estus pli felia, +se mi estus pli diligenta.--La mastro diris, ke mi foriru, ar +se ne--li min elpelos per la hundoj.--Ho, kiel mi estas +laca!--Fi, kia malkonvena esprimo!--Hura! vivu la reo! + + 7. + +Vortoj kunmetitaj estas kreataj per simpla kunligado de simplaj +vortoj; prenataj estas ordinare la puraj radikoj, sed, se la +bonsoneco a la klareco postulas, oni povas anka preni la +tutan vorton, t.e. la radikon kune kun la finio.--La lingvo +internacia esperas farii ian lingvo tutmonda.--La unutaga +regado de tiu i estro ne restis sen postsignoj.--Tio estas +frukto de lia unuatempa verkado.--Ni matenmanas ian je l' +deka horo anta tagmezo.--La pordokurtenoj de lia dormoambro +estas de flavrua koloro.--Nenian insultu, ne parolinte kun la +insultoto.--Metu la libron sur la tablon.--La libro jam estas sur +la tablo.--Li eniris la ambron (a en la ambron).--u vi +estas kontenta je mia donaco?--Li ekdormis je eterne.--i estas +la unua baletistino en nia teatro.--Kia meanikisto faris tiun +i mainon?--Li estas direktoro en fabriko de tabako.--La +politiko de nia ministro montras, ke li estas bona +diplomatiisto.--La historio de la civilizado estas tre +interesa.--Li korespondas telegrafe kun iuj agentoj. + + 8. + +Kia granda brulo! kio brulas?--Ligno estas bona brula +materialo.--La fera bastono estas brule varmega.--Iu venis; +demandu lin, kiu li estas, kaj se li estas tiu, kiun mi atendas, +sendu lin al mi; neniun alian mi hodia volas vidi . . . ne, mi +decidis alie: sendu iun, kiu ajn li estos.--Ian mi venis al li +kaj mi trovis lin libera; tio i min forte mirigis, ar kian +ajn mi venas, li ian sidas super laboro, kaj li nenian estas +libera.--Kiaj vortoj povas esti farataj el la vortoj: "ia", +"ial", "ian", "ie", "iel", "ies", "io", "iom", "iu"?--La kioman +fojon li jam ripetis sian rakonton?--u oni povas diri: helpi +la fraton (anstata: al la frato), obei la patron (anstata: +al la patro), ridi lian malsaecon (anstata: je lia +malsaeco), plori la perdon (anstata: pro la perdo)? Jes; +ar se la senco ne montras klare, kian prepozicion ni devas uzi, +ni ian povas uzi la vorton "je", a la akuzativon sen +prepozicio. + + 9. + +Lia malbenado ne esas; sed nenia el liaj malbenoj povas min iom +malhelpi.--La hieraa duhora pafado ne estis por mi tiel terura, +kiel la du pafoj, kiujn mi adis hodia.--Li kuris sur la +kampon.--Li kuradis is li falis.--La lavistino alportis mian +tolaon: emizojn, kolumojn, manumojn kaj viilojn (oni nomas +in tolao, kvankam ne io estas farita el tolo).--Anstata +vino li enveris en mian glason ian malagrablan acidaon, kaj +tiun i malklaran fluidaon li devigis min eltrinki.--Ne ia +belao estas utila.--En la angulo kuis amaso da malnova +ferao.--Sinjoro N. estas senatano.--La vilaano vendis al la +komercisto centon da ovoj.--La nombro da kristanoj estas pli +granda, ol la nombro da mahometanoj.--Ne iu rusujano estas +ruso.--Mi estas via kunlandano, ar mi anka estas +italujano.--Ili venkos, ar ilia militistaro estas glora pro sia +disciplino.--La hararo defalis de lia kapo, kaj mi vidis grandan +senharaon, kiun li pro malvera honto ian tiel zorge kais. + + 10. + +Li promenadis, akompanata de siaj lernantoj.--Mi estas la +zorganto de tiu i infano, kaj i estas mia zorgato.--Via +kuracato estas mia konato.--i ofte sonas +mortintojn.--Plendito, kion vi povas diri por via pravio?--i +estas en la kvara monato de naskonteco.--La juejo estis jam +plena, kaj oni enkondukis la juoton.--La parenco de mia edzo +a la edzo de mia parenco, estas mia boparenco.--La patro de mia +edzino estas mia bopatro.--Mi estas la bofrato de Heleno, ar +i estas la edzino de mia frato; i estas mia +bofratino.--Karolo estas mia nepropra filo (a duonfilo), ar +mi estas la dua edzo de lia patrino.--Petro kaj Mario estas jam +sufie maljunaj, tamen oni ankora vokas ilin Pejo kaj +Manjo.--Agujo kaj Agunjo estas bonaj infanoj.--Disiru, +sinjoroj, ar amase stari sur la strato estas malpermesita.--Li +disutis la alumetojn sur la tuta planko.--Via parolo estas por +mi tute ne komprenebla.--Li rakontas aferon tute ne +kredeblan.--Vi skribas tre nelegeble.--Vitro estas travidebla. + + 11. + +Mi miras la saecon kaj la honestecon de tiu i homo.--La +leeco de lia faro ne estas por mi malcerta, ar io, kion li +faras, estas tute lea.--Vivu la frateco de l' popoloj.--Virino, +kiu sin okupas je kudrado, estas nomata kudristino, kaj ia edzo +estas nomata kudristinedzo.--i ne estas doktorino, sed nur +doktoredzino.--Je l' deka horo vespere la kortisto fermas la +pordegon de l' domo.--Mi ne povis ne ekplori, kian mi vidis, kiel +la malriegulo petegis la mastron de l' belega palaco pri peco +da pano.--La legendoj rakontas pri grandeguloj, kiuj volis batali +kun la dioj.--La vetero estis malbona, kaj mi malvarmumis; la +kuracisto konsilis al mi iri en vitbanejon.--Nia fidela +servanto mortis en la malsanulejo.--Kun la libroj en la mano la +infano iris en la lernejon.--Adinte tion i, li +ekploris.--Ekbruligu kandelon, ar estas jam mallume.--La tondro +estis tiel forta, ke la vitroj de niaj fenestroj +ektremis.--Malpacinte kun sia edzino, li eksedziis je i.--Li +estas eksgeneralo; servinte en la militistaro tridek jarojn, li +eksiis.--Mia kolego estas tre kredema: li kredas ion, kion +oni diras al li.--Eduardo estas tre ekkolerema kaj venema, kaj +lin ofendi estas danere.--Estu laborema, parema kaj +singardema!--La religio diras, ke la animo estas nemortema, +kvankam la korpo estas mortema. + + 12. + +La patro donacis al mi kolektujon, kaj li mem etis en in la +unuan moneron.--Hiera falis granda hajlo; iu hajlero pezis +pli ol kvindek gramojn.--La plej malgranda fajrero estas sufia +por eksplodigi la pulvon.--Via regnestro estas reo de Prusujo +kaj imperiestro de Germanujo.--Se la ipestro ordonas, la +ipanoj devas obei.--Starante sur la supro de l' monteto, kiu +estas apud nia domo, li vidis la tutan irkaaon.--Sidante +sur seo, kaj tenante la piedojn sur benketo, li dormetis.--Tre +plaas al mi la blueta fumo de l' cigaro, kiun vi +fumas.--Promenante sur la aleo, ni renkontis la gedoktorojn N., +kiuj invitis nin al la balo, kiun ili hodia donas; ni iros kun +plezuro, ar la gemastroj espereble zorgos, ke la gastoj bone +pasigu la tempon.--Mi veturos hodia al miaj geonkloj.--Li pagis +por la kokido tiom, kiom oni ne pagas e por koko.--La +Napoleonidoj esperas ricevi la tronon de Francujo. + + 13. + +Ironte promeni, purigu vian veston.--La printempa suno fluidigis +la neon kaj la glacion.--i volas fianigi mian fraton je +ia fratino.--Dormigu la infanon.--La mizero kutimigis lin levi +sin el la lito tre frue.--Pro la multaj malplezuroj li tute +griziis.--La nombro de l' amikoj de l' lingvo internacia +pligrandias senese.--Koniinte je tiu i nobla homo, mi tuj +amikiis je li.--Mirinda estas la historio de lia familio: la +avo mortis je ia nekomprenebla malsano, havante la aon de dudek +na jaroj; la avino mortigis sin mem en atako de malprudento; la +patro elfalis el fenestro de tria etao kaj mortiis; la +patrino estis mortigita de ia propra servantino.--u la +kandelo estis estingita, a i estingiis mem?--La knabeto +estas ruigita de sia patrino, a eble li ruigis sin +mem?--Ne, li ruiis de plezuro, ar li estas tre +ruiema.--Sidigu la fraton, ar sidigi sin mem li ne volas; +se li ne povas esti sidigata, submovu seon sub liajn piedojn, +kaj li kontravole sidios.--Falinte de l' supro de l' arbo, li +sidiis sur la malsupran branon. + + 14. + +Donu al mi kudrilon kaj fadenon, ar mi volas alkudri butonon al +mia surtuto.--Rigardu, kiel la aglo batas kun la +flugiloj!--Kovriloj povas esti por la vizao (vizakovriloj), +por la litoj (litkovriloj) kaj cetere.--Prenu la fosilon kaj fosu +tombon.--Mia onklino naskis filinon.--La bovo jelaboras la +kampon, kaj la bovino donas lakton.--La patrino de mia patro +estas mia avino.--Mi adis tion i de kredindaj personoj.--Mi +jam vidis iujn vidindaojn de via urbo.--Li estas senespere +malsana, kaj savi lin povas nur ia miregindao.--Li havas bonan +koron, sed bedarinde li ne povas fari, kion li volas.--Varma +fumo estas por mi malutila, tial mi ian fumas tra +cigaringo.--Por ne piki la fingron e l' kudrado, oni portas +fingringon.--Mi perdis la losilon de mia ranko, kaj mi devis +venigi losiliston.--Valter-Skot' estis glora verkisto.--La +apotekisto estas helpanto de l' kuracisto.--La kuiristo +malbonigis la tagmanon.--La avo ne volis beni sian nepon, sed +li anka lin ne malbenis.--Li ne sole ne helpis min en mia +laboro, sed li ankora min malhelpis, kiom li povis.--La +malsupra parto de tiu i domo estas alie kolorita ol la +supra.--Ne legu tiel mallate.--Malfermu la pordon! + + 15. + +Por via malkonfeso oni duobligos vian punon.--Mi foriras, kaj mi +revenos post kvarono da horo.--Multope ni pli frue finos la +laboron, ol unuope.--Kristo reviviis.--Iru, sed ne revenu tro +malfrue.--Cezaro transiris la Rubikonon.--Transportu la seon de +tie i sur alian lokon.--Mi havas en mia plumujo du plumingojn +sen plumoj.--Estante en la cigarejo, mi aetis dek cigarojn; +na el ili mi metis en mian cigarujon kaj unu mi metis en mian +cigaringon kaj ekfumis.--La arbo, sur kiu kreskas pomoj, estas +nomata pomujo a pomarbo; sed ne ia fruktujo estas +arbo.--Hispanujo estas parto de Eropo.--Mi estis infano, mi +estis knabo, mi estis junulo, mi estis viro,--nun mi estas +maljunulo.--Mi ne volas vane paroli kun tiu i malsaulo.--Se +ni devas uzi ian sufikson, sed la senco ne montras al ni, kian +sufikson ni devas preni,--ni uzas la sufikson "um".--Kiu ne +plenumas sian promeson, estas malnoblulo.--Elirinte el varma +ambro sur la malvarman korton, i malvarmumis kaj malsaniis. + + 16. + +La malnovaj popoloj estis tre gastamaj.--Li donas lecionojn de +belskribado.--Li havas belajn vangharojn.--Tiu i pano estas tre +bongusta.--En mia skribtablo estas kvar tirkestoj.--La dek du +monatoj de l' kristana jaro estas: Januaro, Februaro, Marto, +Aprilo, Majo, Junio, Julio, Agusto, Septembro, Oktobro, +Novembro, Decembro.--Diru al mi, mi petas, kioma horo nun +estas.--Nun estas la tria horo, a, pli certe, nun estas kvin +minutoj post la tria horo.--Ne, sinjoro, vi eraras: nun estas +kvarono de la kvara (horo).--Je l' kioma horo vi tagmanas +(tagmezmanas)?--Ne ian egale: hodia ni tagmanis je tri +kvaronoj de l' kvara, kaj hiera ni manis akurate je l' tria +horo.--Kian aon vi havas?--Mi havas kvardek kvin jarojn.--Bonan +tagon, sinjoro! Kiel vi fartas?--Pardonu, sinjoro, mi vin ne +rekonas.--La venontan dimanon mi veturos Hamburgon.--Kio vin +interesas mia farado? ne miksu vin en malproprajn aferojn!--u +vi ludas violonon?--Ne, mi ludas kartojn, sed por instrumentoj mi +ian estis tro maldiligenta.--Mi ne loas e mia frato, mi +loas aparte; sed mia loejo estas apud la lia.--Anta tiu +malgranda ligna dometo staris bela granda arbo.--Mi volas a +ion, a nenion.--Mi bezonas du frankojn; u vi ne povas ilin +doni al mi prunte?--La popoldiroj (proverboj) esprimas la saon +de l' popolo, kaj la popolrakontoj (legendoj) esprimas ian +kredon.--La vorton "met" ni uzas tian, kian ni volas esprimi ian +faradon, sed la formo de l' farado estas por ni a ne klara, a +sen signifo. "Meti ion ien" signifas: fari, ke io ie estu. +"Meti" povus alie esti tradukata "estigi". "Meti" inter la +verboj (farvortoj) estas tio sama, kio "je" inter la prepozicioj, +a "um" inter la sufiksoj.--Metu la manon sur la koron.--La +teliston oni metis en malliberejon (se ni dirus "oni lin +sidigis", tio i estus ne vere, ar neniu lin tie +_sidigis_).--Metu la apelon sur la kapon.--La leteron mi +adresis: al lia moto sinjoro N. en N. N.--Via barona moto, +helpu min en mia mizero!--Por esti felia, oni devas esti anta +io kontenta je sia sorto.--Mi iris en la teatron, por adi la +gloran kantiston. + + 17. + LA OMBRO. + (mirrakonto de Andersen'.) + +En la varmegaj landoj la suno radias alian varmegon, ol e ni. +La homoj ricevas koloron malluman, kaj en la plej varmegaj landoj +la brula suno faras el ili negrojn. Sed i estis nur la simple +varmaj landoj, kien transveturis unu instruita homo el niaj +malvarmaj. Li pensis, ke li tie povos anka promenadi en la +stratoj, kiel en lia patrujo, sed tion i li devis balda +malkutimi. Li kaj iuj prudentaj homoj devis trankvile resti en +la domo. La kovriloj de l' fenestroj kaj la pordoj restis +fermitaj la tutan tagon. Oni povus pensi, ke la tuta domo +dormas, a ke neniu estas en la domo. La mallara strato, kie +li lois, estis ankora tiel konstruita, ke de l' mateno is +la vespero oni havis tie la tutan varmegon de l' suno. La +instruita homo el la malvarmaj landoj estis homo juna kaj saa +homo; al li ajnis, ke li sidas en brula forno. Tio i lin tre +suferigis. Li tute maldikiis, kaj e lia ombro fariis multe +pli malgranda, ol en la patrujo,--i anka suferis de la suno. + +Nur je l' vespero, kian la suno estis subirinta, ili reviviis. +Estis efektiva plezuro in vidi. Apena lumo estis enportita +en la ambron, la ombro sin eltiris sur la tuta muro, is la +plafono kaj e iom sur la plafono mem. i intence faris sin +tiel longa, i devis sin eltiri, por ree ricevi fortojn. La +instruitulo eliris sur la balkonon, por tie sin eltiri, kaj +apena la steloj ekellumis el la klara etero, li eksentis novan +vivon. Sur iuj balkonoj en la strato--kaj en la varmaj landoj +iu fenestro havas balkonon--sin montris homoj, ar aeron oni +bezonas, se oni e kutimis esti bruligata de l' suno. Vivo sin +komencis supre kaj malsupre. Tajloroj kaj botistoj,--iuj homoj +eliris sur la straton, tabloj kaj seoj estis elportataj, lumo +brulis ie, brulis pli ol mil lumoj; unu babilis, alia kantis, +kaj la homoj promenis, la veturiloj veturis, la azenoj iris . . . +tin-tin-tin--ar ili portis sonorilojn. Tie mortintoj kun +kantado estis enterigataj, la knaboj de l' strato bruis, la +sonoriloj de l' preejoj sonoris, per unu vorto--vivo kaj movado +reis malsupre sur la strato. Nur en la unu domo, kiu staris +rekte kontra la loejo de l' alilanda instruitulo, estis tute +silente, kaj tamen tie kredeble iu lois, ar sur la balkono +staris floroj, kiuj belege kreskis,--tiel iu kredeble ilin +superveradis, kaj homoj necese devis tie esti. La pordo +kontrae estis anka malfermata je l' vespero, sed tie interne +estis mallume, almena en la antaa ambro,--el interne estis +adata muziko, kiu al la alilanda instruitulo ajnis +neesprimeble bela. Sed eble i estis tia nur en lia ajnevido, +ar li trovis tie en la varmaj landoj ion neesprimeble bela, +se nur la malbona suno ne estus. La mastro de l' alilandulo +diris, ke li ne scias, kiu loas en la kontraa domo, ke oni +tie ne vidas ja e unu personon, kaj pri la muziko--li trovas +in malbele enuiga. "i estas tiel, kiel se unu ripetas pecon, +kiu estas por li tro malfacila, kaj kiun li ne povas ellerni, +ian tiu sama peco. `Mi malgra io in venkos' li diras, +sed li tamen in ne venkas, kiel ajn longe li ludas". + +Unu fojon en nokto la alilandulo vekiis; li dormis e +malfermita pordo de balkono, la kurtenoj anta la pordo sin +dismovis de bloveto de l' vento, kaj al li ajnis, ke de l' +kontraa balkono venas mirinda brilo. iuj floroj brilis en +plej belegaj koloroj, kaj en la mezo inter la floroj staris +gracia aminda fralino, kiu ajne anka brile radiis. La +okuloj de l' instruitulo tute senvidiis de tio i, kaj ne +estas miro, ar li ilin efektive tro forte malfermis, kaj al tio +i li ankora estis dorminta. Per unu salto li estis sur la +planko, tre mallate li stariis post la kurteno, sed la +fralino jam ne estis, la brilo estingiis. La floroj pli jam +ne brilis, sed ili staris ankora en ilia antaa beleco. La +pordo estis ne tute fermita, kaj profunde el interne sonis +mallata kaj agrabla muziko, kiu povis naskigi la plej dolajn +sonojn. Tio i estis efektive io mireginda. Kiu povis tie +loi? Kie estis la eniro? En la partero estis nur magazeno, kaj +estis ja neeble, ke la homoj ian trakurus tra tie. + +Je unu vespero la alilandulo sidis sur sia balkono, post li en la +ambro brulis lumo, tial estis tute nature, ke la ombro estis +videbla sur la muro de la kontraa loejo. Tiel i sidis tie +inter la floroj sur la balkono, kaj iun fojon, kian la +alilandulo sin movis, la ombro sin anka movis, ar tion i +i ordinare faras. + +"Mi pensas, ke mia ombro estas la sola viva estao, kiun oni +povas trovi tie kontrae!" diris la instruitulo. "Rigardu, +kiel bele i sidas tie inter la floroj, la pordo estas ne tute +fermita, kaj nun la ombro devus esti tiel saa kaj eniri, kaj +ion bone rigardi, kio estas interne, kaj poste, reveninte, +rakonti al mi, kion i tie vidis. Jes, jes, mia ombro, vi devus +peni esti utila al mi!" diris li erce. "Estu tiel bona kaj +eniru! Nu, vi ne volas iri?" Kaj li balancis la kapon al la +ombro, kaj la ombro rebalancis ian kapon. "Jes, jes, iru, sed +balda revenu!" La alilandulo sin levis, kaj lia ombro sur la +kontraa balkono sin anka levis; la alilandulo sin turnis, kaj +la ombro sin anka turnis; se iu bone rigardus, li povus klare +vidi, ke la ombro eniris en la ne tute fermitan pordon de la +balkono de l' kontraa domo rekte en tiu momento, en kiu la +alilandulo eniris en sian ambron kaj mallevis post si la longan +kurtenon. + +Je l' postiranta mateno la instruitulo eliris, por trinki kafon +kaj legi gazetojn. "Kio tio i estas?", diris li, kian li +eliris en la lumon de l' suno, "mi ja ne havas ombron! Tiel i +hiera je l' vespero efektive foriris kaj jam ne revenis; tio +i estas efektive agrene!" + +Ne tiel la perdo de l' ombro mem lin agrenis, kiel tio, ke en +la malvarmaj landoj estas rakontata unu iukonata historio pri +homo sen ombro. Se nun la instruitulo revenos en la patrujon kaj +rakontos, kio okazis kun li, oni diros, ke tio i estas nur +ripetao, kaj tio i malplais al li. Tial li decidis tute ne +paroli pri tio, kaj tio i estis tute prudente. + +Je l' vespero li ree eliris sur sian balkonon, la lumon li tute +bone metis post si, ar li sciis, ke la ombro ian volas, ke +ia sinjoro estu por i barilo,--sed li tamen ne povis in +elricevi. Li faris sin granda, li faris sin malgranda, sed nenia +ombro venis, nenia ombro sin montris. Li diris: "Hm, hm!" sed +nenio helpis. + +i estis kompreneble agrene, sed en la varmaj landoj dank' al +Dio io kreskas rapide, kaj post unu semajno li ekvidis kun +granda plezuro, ke el la piedoj kreskas e li nova ombro, kian +li iras en la lumon; la radiko certe restis. Post tri semajnoj +li jam havis ne tro malgrandan ombron, kaj kian li ekreveturis en +la patrujon en la malvarmaj landoj, i en la vojo ian pli kaj +pli kreskis, tiel ke i fine fariis tiel longa kaj granda, ke +jam la duono estus sufia. + +Tiel la instruitulo revenis en sian landon, skribis librojn pri +la verao en la mondo, pri la bonao kaj belao, kaj tiel li +pasigis tagojn kaj jarojn; pasis multaj jaroj. + +Je unu vespero li sidas en sia ambro, kaj jen subite oni frapas +tre mallate sur la pordo. + +"Eniru!" diris li, sed neniu venas; tial li malfermis mem, kaj +jen anta li staras neordinare maldika homo, kun tre mira +eksterao. Cetere la homo estis tre rie vestita, li estis +videble grava persono. + +"Kun kiu mi havas la honoron paroli?" demandis la instruitulo. + +"Jes, mi tiel anka pensis", diris la eleganta homo, "ke vi min +ne rekonos! Mi fariis tro korpa, mi litere ricevis viandon kaj +oston. Vi kredeble nenian pensis, ke vi vidos min ian en tia bona +farto! u vi ne rekonas vian malnovan ombron? Jes, vi certe ne +kredis, ke mi ian ankora revenos. Mi havis felion de l' +tago, kian mi estis e vi la lastan fojon; mi iuflanke +fariis tre bonhava. Se mi volas min elaeti el mia servado, +mi estas sufie ria por tio i!" Kaj li eksonigis tutan +ligaon da multekostaj sigeliloj, kiuj pendis apud lia horloo, +kaj metis sian manon en la dikan oran enon, kiun li portis +irka la kolo. Sur iuj fingroj brilis ringoj kun diamantoj, +kiuj iuj estis veraj. + +"Ne, mi ne povas ankora retrovi miajn sentojn!" diris la +instruitulo. "Kiel tio i estas ebla!" + +"Io ordinara tio i efektive ne estas!" diris la ombro, sed vi +ja mem anka ne apartenas al la homoj ordinaraj, kaj mi, kiel vi +scias, de mia infaneco ian iris la viaj piedosignoj. Tuj, +kian vi trovis, ke mi estas sufie matura, por min mem trabati +tra l' mondo, mi komencis propran vojon. Mi min trovas en la +plej brila situacio, sed nun venis al mi ia dezirego vidi vin +ankora unu fojon anta via morto, ar morti ian vi ja devas. +Anka tiujn i landojn mi volis vidi ankora unu fojon, ar +oni ja ian amas sian patrujon. Mi scias, ke vi ricevis alian +ombron; u mi devas al i a al vi ion pagi? Estu tiel bona +kaj diru al mi!" + +"Ha, i estas efektive vi!" diris la instruitulo. "i ja estas +multege mirinda! Nenian mi kredus, ke al iu lia malnova ombro +povus reveni estante homo!" + +"Diru al mi, kiom mi devas pagi!" diris la ombro, "ar mi ne +volus resti uldanto de iu!" + +"Kiel vi povas tiel paroli!" diris la instruitulo, "de ia uldo +tie i ne povas ja tute esti parolo. Uzu vian liberon kiel iu +alia! Mi tre ojas pro via felio! Sidigu vin, malnova amiko, +kaj rakontu al mi per malmultaj vortoj, kiel tio i okazis kaj +kion vi tie vidis en la varmaj landoj e la najbaro de +kontrae!" + +"Jes, tion i mi al vi rakontos", diris la ombro, sin sidigante, +"sed vi devas al mi promesi, ke vi al neniu en tiu i urbo +rakontos, ke mi estis via ombro! Mi intencas fianii, mi +povas nutri pli ol unu familion!" + +"Ne zorgu!" diris la instruitulo, "mi al neniu diros, kiu vi +propre estas; prenu mian manon! Mi promesas, kaj unu homo--unu +vorto!" + +"Unu vorto--unu ombro!" diris la ombro, ar tiel li ja devis +paroli. + +Cetere estis efektive mirinde, kiel tute li estis homo. Lia +nigra vesto estis el la plej kara tofo, al tio i li portis +elegantajn botojn kaj apelon, kiu povis esti kunpremata, tiel +ke oni povis vidi nur la tegmenteton kaj la randojn, ne parolante +jam pri la jam konataj sigeliloj, ora eno kaj ringoj kun +diamantoj. Jes, la ombro estis tre bone vestita, kaj tio i +plej certe faris lin homo. + +"Nun mi rakontos!" diris la ombro, kaj e tio i li metis siajn +piedojn kun la elegantaj botoj forte premante sur la novan +ombron, kiu kuis kiel hundo anta la piedoj de l' instruitulo; +li faris tion i pro fiereco, a eble li volis ligi in al si. +La kuanta ombro tamen sin tenis silente kaj trankvile por povi +bone askulti; i kredeble anka volis scii, kiel i povus +sin liberigi kaj farii propra sinjoro. + +"u vi scias, kiu lois en la domo kontra ni?" demandis la +ombro. "i estis la plej bela el io, i estis la poezio! Mi +restis tie tri semajnojn, kaj tio i estas tie same, kiel se oni +vivus trimil jarojn kaj legus iujn verkojn poeziajn kaj +instruitajn,--tion i mi diras, kaj i estas vera. Mi ion +vidis kaj mi ion scias!" + +"La poezio!" ekkriis la instruitulo, "jes, jes, i vivas +sensociete en la grandaj urboj! La poezio! Jes, mi in vidis +unu minuton, sed mi tian estis ankora dormanta! i staris sur +la balkono kaj lumis, kiel la lumo de l' nordo. Rakontu, +rakontu! Vi estis sur la balkono, vi eniris tra la pordo, kaj +poste . . . " + +"Poste mi estis en la antaambro!" darigante rakontis la +ombro. "Vi ofte sidis kaj penis rigardi en la antaambron. Tie +i ne estis lumo, tie i estis io kiel duonlumo; sed granda +nombro da ambroj tio estis unu post la alia, kaj tra iliaj +malfermitaj pordoj oni povis ilin vidi iujn. Tie jam estis tre +lume, la grandega forto de l' maro de lumo min certe mortigus, se +mi alirus proksime al la fralino; sed mi estis prudenta, mi ne +rapidis, kaj tio i estis bona!" + +"Kaj kion vi tie vidis, mia kara?" demandis la instruitulo. + +"Mi vidis ion, kaj mi in rakontos al vi; sed . . . i ne +estas fiereco de mia flanko, tamen . . . kiel homo libera, kaj +e mia instruiteco, ne parolante jam pri mia bona situacio kaj +rieco . . . mi kore dezirus, ke vi parolu al mi ne "mia kara", +sed "sinjoro"! + +"Pardonu, sinjoro!" diris la instruitulo, "i estas ne detruebla +malnova kutimo! Vi estas tute prava, kaj de nun mi jam memoros. +Sed rakontu al mi, sinjoro, ion, kion vi vidis!" + +"ion!" diris la ombro, "ar mi ion vidis kaj ion scias!" + +"Kian vidaon havis la ambroj internaj?" demandis la +instruitulo. "u tie estis kiel en la frea arbaro? u tie +estis kiel en sankta preejo? u la ambroj estis kiel stela +ielo, kian oni staras sur altaj montoj?" + +"io tie estis!" diris la ombro. "Mi ja ne tute eniris, mi +restis en la antaa ambro, en la duonlumo, sed tiu loko estis +tre bona, mi ion vidis, mi ion scias. Mi estis en la palaco +de l' poezio, en la antaambro". + +"Sed kion vi vidis? u tra la grandaj ambroj iris iuj la +dioj de l' malnova tempo? u tie batalis la malnovaj faristoj? +u tie ludis ojaj infanoj kaj rakontis iliajn sonojn?" + +"Mi diras al vi, mi tie estis, kaj vi komprenos, ke mi ion +vidis, kion oni tie povis vidi! Se vi tien eniris, vi esus +esti homo, sed mi fariis homo, kaj unutempe mi ekkonis mian +internan naturon, la parencecon, kiun mi havas kun la poezio. +Kian mi estis ankora e vi, mi pri tio i ne pensis, sed +apena la suno sin levis a mallevis, mi ian, vi ankora +certe memoras, fariis tiel mire granda; en la lumo de l' luno +mi estis preska ankora pli klara, ol vi mem. Tian mi ne +komprenis mian naturon, nur en la antaambro de l' poezio mi +in ekkonis--mi fariis homo! Mi eliris el tie, fariinte +matura viro, sed vi jam pli ne estis en la varmaj landoj. Estante +jam homo, mi nun hontis tiel iri, kiel mi iris; mi ne havis +botojn, vestojn, la tutan homan eksteraon, kiu donas al la homo +lian signifon. Mi seris lokon por min kai, jes, al vi mi +povas in konfesi, ar vi mian sekreton en nenia libro +malkovros,--mi min kais sub la vesto de unu vendistino de +sukerpanoj. La virino e ne scietis, al kia grava persono i +donis kaejon. Ne pli frue ol je l' vespero mi eliris; mi +kuradis sur la strato en la lumo de l' luno, mi min eltiradis +la la muroj, tio i estis tiel agrabla por mia dorso! Mi +kuris supren kaj malsupren, rigardis tra la plej altaj fenestroj +en la ambrojn kaj sur la tegmentojn, mi rigardis, kien neniu +povis rigardi, kaj mi vidis, kion neniu alia vidis, kion neniu +alia devis vidi. La mondo, por diri veron, estas sufie +malbona! Mi ne volus esti homo, se nur ne reus la malsaa +kredo, ke esti homo havas ian gravan signifon! Mi vidis la plej +nekredeblajn aferojn e virinoj, kiel anka e viroj, e +gepatroj kaj e la dolaj anelaj infanoj; mi vidis, kion +nenia homo devus scii, kion tamen iuj tiel volus scii--la +malbonaon e la najbaroj. Se mi skribus gazeton, kiom +legantojn i ricevus! Sed mi skribis tuj al la interesataj +personoj mem, kaj teruro ekreis en iuj urboj, en kiujn mi +venis. Oni min timis, kaj oni penis plai al mi. La profesoroj +faris min profesoro, la tajloroj donis al mi novajn vestojn, tiel +ke mi ilin havas en sufia nombro; la monfaristoj faris monon +por mi, kaj la virinoj diris al mi, ke mi estas bela.--Per tio +i mi fariis la homo, kiu mi estas, kaj nun mi diras al vi +adia! Jen estas mia karto, mi loas sur la Suna Flanko kaj en +pluva vetero mi ian estas en la domo!" Tion i dirinte, la +ombro foriris. + +"Mirinde!" diris la instruitulo. + +Pasis kelkaj jaroj, kaj unu tagon la ombro subite ree venis. + +"Kiel vi fartas?" demandis li. + +"A!" diris la instruitulo, "mi skribas pri la verao, la +belao kaj la bonao, sed por tiaj aferoj iu orelo estas +surda; mi tute malesperas, ar tio i min tre doloras". + +"Mi el nenio faras al mi agrenon!" diris la ombro, "kaj tial mi +grasias, kaj tio i devas esti la celo de iu prudenta homo. +Vi is nun ankora ne scias vivi en la mondo. Vi ankora tute +perdos la sanon. Vi devas veturi! Mi en la somero faros +veturon, u vi volas min akompani? Mi deziras havi kolegon de +l' vojo,--u vi volas kunveturi estante mia ombro? i estus +por mi granda plezuro havi vin apud mi; mi pagos la koston de l' +vojo." + +"Tio i estas jam ne adita malmodesto!" diris la instruitulo. + +"La tio, kiel oni in prenas!" diris la ombro. "Vojiro +redonos al vi la fortojn. Se vi volas esti mia ombro, mi prenas +sur min unu la tutan koston de l' vojo!" + +"Jam tro senhonte!" diris la instruitulo. + +"Sed la mondo jam estas tia!" diris la ombro, "kaj tia i +restos!" kaj kun tiuj i vortoj la ombro foriris. + +La instruitulo fartis tute ne bone; zorgoj kaj suferoj lin +tormentis, kaj tio, kion li parolis pri la verao kaj bonao +kaj belao, estis preska por iuj, kiel rozoj por bovo!--Fine +li efektive malsaniis. + +"Vi elrigardas kiel ombro!" diris al li la homoj, kaj teruro +prenis la instruitulon e tiu i penso. + +"Vi devas necese veturi en banejon!" diris la ombro, kiu venis al +li. "Nenio alia restas! Mi vin kunprenos pro malnova konateco. +Mi pagos la vojon, kaj vi poste verkos priskribon de l' vojo, kaj +en la vojo vi penos min malenuigi. Mi veturas en banejon, ar +mia barbo ne volas kreski kiel i devus, tio i anka estas +malsano, kaj barbon oni devas havi! Estu prudenta kaj prenu mian +proponon, ni ja veturos kiel kolegoj". + +Kaj ili veturis; la ombro nun estis sinjoro kaj la sinjoro estis +ombro. Ili veturis kune. Sur evalo a sur piedoj ili ian +estis kune, flanko e flanko, unu anta a post la dua, la +la staro de l' suno. La ombro sin tenis ian sur la flanko +sinjora, kaj la instruitulon tio i malmulte agrenis; li havis +tre bonan koron kaj estis tre pacema kaj amikema, kaj tial li unu +tagon diris al la ombro: "ar ni jam fariis kolegoj de vojo +kaj al tio i ni de l' infaneco estis ian kune, ni trinku nun +fratecon, kaj ni estu pli familiara unu kun la dua." + +Vi esprimis vian penson", diris la ombro, kiu nun ja estis +efektive la sinjoro; "vi parolis rekte el la koro kaj bonintence, +tial mi anka parolos el la koro kaj egale bonintence. Vi, +estante homo instruita, scias tre bone, kiel kaprisa estas la +naturo. Multaj homoj ne povas tueti malglatan paperon; aliaj +per la tuta korpo ektremas, se oni gratas per karbo sur vitro; mi +ricevas tian saman senton, se vi parolas al mi familiare; mi +sentas min kiel alpremita al la tero, kiel mi estus ree en mia +antaa dependeco de vi. Vi vidas, ke tio i ne estas fiereco, +sed sento. Mi ne povas permesi, ke vi parolu al mi familiare, mi +mem tamen kun plezuro parolos kun vi senceremonie, kaj tiel mi +almena duone plenumos vian deziron". + +Kaj de tiu tempo la ombro sinjore paroladis kun sia estinta +sinjoro. + +Kia malaltio!" pensis la instruitulo, "ke mi devas lin estimi +kiel sinjoron kaj li kun mi parolas tute senceremonie!" Sed vole +ne vole li devis konsenti. + +Ili venis en banejon, kie sin trovis multaj alilanduloj kaj inter +tiuj i unu tre bela reidino, de kiu la malsano estis tio, ke +i tro bone vidis, kaj tio i estas tre danere. + +i tuj ekvidis, ke la nova veninto estas tute alia persono, ol +iuj ceteraj. "Li tien i venis, por rapidigi la kreskon de +sia barbo, tiel oni diras, sed mi bone vidas la efektivan kazon +de lia veno,--li ne havas ombron". + +i ricevis grandan sciemon, kaj tial i sur la promenejo tuj +komencis paroladon kun la alilanda sinjoro. Estante reidino, +i ne bezonis fari grandan ceremonion kaj tial i diris: "Via +malsano estas tio, ke vi ne havas ombron!" + +"Via reida moto jam komencis tute sanii!" respondis la +ombro. "Via konata malsano de tro bona vidado estas perdita; vi +saniis: mi havas ombron tute neordinaran. u vi ne vidas la +personon, kiu min ian akompanas? Aliaj homoj havas ombron +ordinaran, sed mi ne amas aferojn ordinarajn. Kiel oni la +vestojn de siaj servantoj faras el pli bona tofo, ol oni portas +mem, tiel mi donis al mia ombro la formon de homo, kaj, kiel vi +vidas, mi e donis al i apartan ombron. Tio i estas vere io +tre multekosta, sed mi amas vivi alie ol iuj!" + +"Kiel!" pensis la reidino, "u mi efektive saniis? Tiu i +banejo estas vere por mia malsano la plej helpa! La akvo en nia +tempo havas tre mirajn fortojn. Sed tamen mi ne forveturos el la +banejo, ar nun tie i nur farias interese. La alilandulo +tre plaas al mi. Ke nur lia barbo ne kresku, ar tian li +forveturos." + +Je l' vespero en la granda salono de baloj dancis la reidino +kun la ombro. i estis facila, sed li estis ankora pli +facila; tian dancanton i ankora nenian havis. i rakontis +al li, el kia lando i estas, kaj li konis la landon, li tie +estis, sed i tian ne estis en la patrujo. Li rigardis supre +kaj malsupre tra l' fenestroj kaj vidis multajn aferojn, kaj tial +li povis respondi al la reidino kaj rakonti al i tiajn +aferojn, ke i forte miregis. Li devis esti la plej saega +homo sur la tuta tero. i ricevis grandan respekton por lia +vasta sciado. Kian ili post tio i ree dancis kune, i lin +ekamegis, kion la ombro bone vidis. e la postiranta danco la +konfeso de ia amo sin trovis jam sur ia lango, sed i estis +ankora tiel prudenta, ke i ekpensis pri ia lando kaj regno +kaj pri la multo da homoj, kiujn i estis ian regonta. "Saa +homo li estas!" diris i al si mem. "tio i estas bona; kaj li +dancas belege, i anka estas bona; sed egale grava demando +estas, u li estas sufie instruita. Mi provos lin ekzameni." +Kaj i komencis proponi al li demandojn pri la plej malfacilaj +aferoj, je kiuj i mem ne povus respondi; kaj la ombro faris +miran vizaon. + +"Tion i vi ne povas respondi!" diris la reidino. + +"Tion i mi sciis ankora estante en la lernejo!" diris la +ombro; mi pensas, ke tion i e mia ombro tie e l' pordo +povus respondi". + +"Via ombro!" ekkriis la reidino, "tio estus multege mirinda!" + +"Mi ne diras certe, ke i povos," diris la ombro, "sed tiel mi +pensas, ar i ja tiel longe min akompanis kaj adis,--mi tiel +pensas! Sed permesu, Via reida moto, sciigi vin, ke i +estas tiel fiera kaj volas, ke oni in prenu por homo; ke por +teni in en bona humoro--kaj tiel i devas esti, por doni +bonajn respondojn--oni devas paroli kun i tute kiel kun homo." + +"Tia fiereco plaas al mi!" diris la reidino. + +Kaj i iris al la instruita homo apud la pordo kaj parolis kun +li pri suno kaj luno, pri l' internao kaj eksterao de l' +homo, kaj li respondis sae kaj bone. + +"Kia homo li devas esti, se li havas tian saegan ombron!" +pensis la reidino, "i estus efektiva beno por mia popolo kaj +regno, se mi lin elektus por esti mia edzo!--Mi in faras!" + +La reidino kaj la ombro balda estis pretaj inter si, sed +tamen tion i neniu devis sciii, is ili venos en la landon +de l' reidino. + +"Neniu, e ne mia ombro!" diris la ombro, kaj ne sen kazo li +tiel diris. + +Balda ili venis en la landon, en kiu la reidino regis, kian +i estis en la domo. + +"Askultu, amiko!" diris la ombro al la instruitulo, "nun mi +fariis tiel felia kaj multepova, kiel nur estas eble, tial mi +volas anka por vi fari ion neordinaran! Vi ian loos e mi +en la palaco, vi veturos kun mi en mia propra rea kaleo kaj +ricevos jaran pagon de centmil oraj moneroj. Por tio i vi +devas permesi, ke iu kaj io nomu vin ombro. Ne diru, ke vi +ian estis homo, kaj unu fojon en la jaro, kian mi sidos sur la +balkono en la lumo de l' suno kaj montros min al la popolo, vi +devos kui e miaj piedoj kiel efektiva ombro! ar mi +konfesas al vi, mi edzios je la reidino; ankora hodia je +l' vespero ni festos la edzion". + +"Ne, i estas jam tro multe!" diris la instruitulo, "tion i mi +ne volas, tion i mi ne faros! i estus trompi la tutan landon +kune kun la reidino! Mi diros ion, ke mi estas la homo kaj +vi estas nur ombro, kiu portas vestojn de homo!" + +"Neniu vin kredos!" diris la ombro. "Estu prudenta, a mi vokos +la gardistojn!" + +"Mi iros rekte al la reidino!" rediris la instruitulo. "Sed +mi iros antae!" ekkriis la ombro, "kaj vi iros en +malliberejon!" Kaj tien la instruitulo efektive devis iri, ar +la soldatoj obeis la ombron, sciante, ke la reidino volas lin +fari ia edzo. + +"Vi tremas?" demandis la reidino, kian la ombro eniris; u io +okazis al vi? ne malsaniu hodia, kian ni volas je l' vespero +festi nian edzion." + +"Al mi okazis la plej terura afero, kiu povas okazi!" diris la +ombro, "prezentu al vi--jes, tia malforta kapo de ombro ne povas +longe sin teni--prezentu al vi, mia ombro perdis la prudenton, +i diras kaj ripetas, ke i estas la homo, kaj mi--prezentu al +vi--mi estas ia ombro!" + +"Terure!" ekkriis la reidino, "oni in ja enlosis?" + +"Kompreneble! Mi timas, ke i jam nenian ricevos ree la +prudenton!" + +"La malfelia ombro!" rediris la reidino, "mi in tre +bedaras; estus tre bone por i, se oni in liberigus de ia +malfelia vivo. Se mi bone pensas, mi trovas, ke estas necese +in mallate tute forigi." + +"Kvankam tio i estus por mi tre dolora!" diris la ombro, "ar +i estis fidela servanto!" kaj li faris, kiel li emus. + +"Vi havas noblan arakteron!" diris la reidino. + +Je l' vespero la tuta urbo estis feste iluminita, kaj la +pafilegoj tondris "bum!"--kaj la soldatoj faris paradon. La +reidino kaj la ombro eliris sur la balkonon, por sin montri kaj +ankora unu fojon ricevi la ojan kaj tondran "vivu!" de l' +popolaj amasoj. + +La instruita homo nenion adis de l' tuta oja kriado, ar al +lia vivo estis farita fino. + + 18. + POPOLDIROJ. + + + iu "tial" havas sian "kial." + Popolo diras--Dio diras. + Kia patrino, tia filino. + Kiu vivos, tiu vidos. + Se infano ne krias, patrino ne scias. + Pelu muon tra l' fenestro, i venos tra l' pordo. + En sia urbeto neniu estas profeto. + Kiu iras trankvile, iras facile. + Post la faro venas sao. + Kiu ne salutas per apo, salutos per kapo. + Ne diru "hop" anta salto. + Antae intencu kaj poste komencu. + Ne tiel terura estas la diablo, kiel oni lin pentras. + Kia la festo, tia la vesto. + Restu tajloro e via laboro. + + -------- + + 19. + Kanto de studentoj. + + + oju, oju ni, kolegoj, + Dum ni junaj estas! + Post plezura estanteco, + Post malgaja maljuneco -- + Sole tero restas. + + * * * + + Vivo estas tre mallonga, + Kuras ne tenate, + Kaj subite morto venos, + Kaj rapide iun prenos, + iun senkompate. + + * * * + + Kie niaj antauloj + En la mondo sidas? + Iru al la superuloj, + Seru ilin e l' subuloj -- + Kiu ilin vidas? + + * * * + + Vivu la akademio + Kaj la profesoroj! + Vivu longe kaj en sano + iu akademiano, + Vivu sen doloroj! + + * * * + + Vivu, floru nia regno + Kaj regnestro nia! + Kaj amikoj mecenataj, + Protegantoj estimataj + De l' akademio. + + * * * + + Vivu iuj la knabinoj + Belaj kaj hontemaj! + Vivu anka la virinoj, + Amikinoj kaj mastrinoj, + Bonaj, laboremaj. + + * * * + + Mortu, mortu, malgajeco! + Mortu la doloro! + Mortu iu intriganto + Kaj malamon konservanto + Longe en la koro! + + _Hemza._ + + 20. + El Heine'. + + + Al brusto, al mia -- ha, i min doloras -- + Almetu maneton, amata knabino! + Vi adas, ke tie meblisto laboras? + Li por mi la erkon konstruas sen fino! + + * * * + + Ha, kiel li frapas en mi en la koro! + La vivo forkuras, ne estas jam por mi . . . + Rapidu, rapidu kun via laboro, + Ke povu mi foj' je eterne ekdormi. + + _K. D._ + + + + + ALDONO AL LA + DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA. + + +En mia unua libro mi petis iujn amikojn de l' lingvo internacia +esprimi ilian juon pri la lingvo, kiun mi proponis, montri al +mi iujn erarojn, kiujn ili trovis en i, kaj iujn +plibonigojn, kiujn ili povas proponi, kaj helpi min tiel doni al +la lingvo la plej bonan formon, ar la finan formon mi intencis +doni al la "Lingvo Internacia" ne pli frue ol en la fino de l' +jaro 1888, pripensinte kaj provinte antae iujn juojn kaj +proponojn, kiuj estus senditaj al mi is tiu tempo. En la "Dua +Libro" mi diris, ke por fari la lingvon libera de iuj personaj +eraroj, estus dezirata, ke ia instruita societo prenu en siajn +manojn la sorton de l' lingvo kaj, askultinte la konsilojn de +kompetentaj personoj, i donu al la lingvo la finan formon, kiu +estus egale ordona por mi, kiel por iu alia amiko de l' lingvo +internacia. + +Nun mi kun la plej granda ojo povas sciigi iujn amikojn de l' +lingvo internacia, ke mia deziro ne restis vana. Ankora en la +fino de l' jaro 1887, t.e. ankora anta la ricevo de mia +libreto, la Amerika Filozofia Societo en Filadelfio (The American +Philosophical Society) elektis komitaton por pripensi kaj decidi +la demandon, u lingvo internacia estas necesa, u i estas +kreebla, kaj _kiel_ i devas esti. La frukto de l' laboroj de +la komitato estis jena decido: + + ke lingvo internacia estas kreebla, ke i estas necesa, ke + i devas havi gramatikon la plej simplan kaj naturan, kun la + plej simpla ortografio, kaj fonologio, kaj la vortoj devas + esti agrablaj por la orelo; ke la vortaro devas esti kreita el + vortoj pli malpli rekoneblaj por la plej gravaj civilizitaj + popoloj; ke la fina formo de tia lingvo devas esti la frukto + de l' laboroj ne de unu persono, sed de la tuta instruita + mondo. + +Sur la fondo de io supre dirita, la "Amerika Filozofia Societo" +decidis dissendi al iuj instruitaj societoj la proponon fari +internacian kongreson de instruituloj por decidi la finan formon +de lingvo tutmonda. + +Tiel la leganto vidas, ke ne sciante ankora pri mia laboro, la +"Amerika Filozofia Societo" venis al tiuj samaj decidoj pri +lingvo tutmonda, al kiuj mi venis, kaj ke la principoj, kiujn la +"Amer. Fil. Societo" ellaboris por la lingvo teorie, estas pli +malpli egalaj al tiuj, kiujn mi efektivigis praktike. Tial i +estas tute natura, ke ricevinte mian libreton jam en la fino de +siaj laboroj, la komitato trovis, ke mia lingvo estas sufie +proksima al la idealo, kiun i ellaboris teorie. Jen kion diras +pri la "Lingvo internacia" sinjoro Henry Phillips, Jr (unu el la +tri personoj, el kiuj estis farita la komitato por decidi la +demandon pri lingvo tutmonda): + + "La plej nova propono al la publiko kaj is nun la plej + simpla kaj la plej racionala, estas la "Lingvo internacia," + kreita de d-ro S* el Varsovio. La principoj, sur kiuj i + estas fondita, estas en la tuto maleraraj; ia vortaro ne + estas kreita la la persona volo kaj juo de l' atoro, sed + prenita el la lingvoj franca, germana kaj angla kaj en parto + el la latina, kaj i enhavas la vortojn, kiuj estas similaj + en tiuj lingvoj; estas faritaj kelkaj anoj pro la + bonsoneco. Pro tio kaj pro ia gramatiko la lingvo estas + mirinde facila por lerni, prezentante neniajn el la + kalejdoskopaj rompaoj kaj iraoj de la Volapuk'. La + gramatiko de tiu lingvo estas el la plej simplaj, tiel simpla, + kiel en nia propra lingvo, kaj la reguloj por la kreado de + vortoj estas tiel klaraj kaj tiel facilaj, ke la vortaro el + radikvortoj povas esti farita tre malgranda . . . " + +Rakontinte mallonge la tutan konstruon de l' "Lingvo internacia" +kaj ian gramatikon, kaj montrinte kelkajn punktojn, kiuj la +lia juo devus esti anitaj, sinjoro H. Ph. finas: + + "D-ro S*, kiu skribas sub la nomo de d-ro Esperanto, estas tre + modesta en siaj postuloj kaj proponas sian lingvon al la + publika kritiko tra la tempo de unu jaro, anta ol li donos + al i la finan formon. Post tiu fina trarigardo kaj ano + li volas prezenti in por la publika uzado. Li petas siajn + legantojn promesi lerni la lingvon nur tiam, se 10,000,000 + personoj estos donintaj tian saman promeson. Mi esperas, ke + la fina trarigardo de l' "Lingvo internacia" kondukos al la + bonigo de l' eraroj, kiujn mi montris, _kaj la tuta mondo + povas kurae doni la petitan promeson_". + +La kvar anoj, kiujn proponas sinjoro H. Ph., estas _teorie_ +tre bonaj, sed mi jam mem anta kelkaj jaroj pensis pri ili kaj +mi trovis, ke _praktike_ ili estus tre maloportunaj. Pli vastan +mian juon pri ili kaj pri iuj proponitaj anoj mi +prezentos al la kongreso, se tiu i efektivios. Al iuj +anoj, kiujn la internacia kongreso de instruituloj post fonda +provado trovos necesaj,--mi jam antae donas mian plenan +konsenton. + +Sciigante la amikojn de l' lingvo internacia pri la intencita +internacia kongreso, mi devas sciigi ilin, ke la tuta sorto de l' +lingvo internacia de nun transiras en la manojn de l' kongreso, +kaj la fina formo, kiun la kongreso donos al la lingvo, devas +esti ledonanta por iuj amikoj de l' "Lingvo internacia", _se +la kongreso e trovus necesa ani la lingvon is +nerekonebleco_. Mia rolo nun estas finita, kaj mia persono tute +foriras de l' sceno. + +Sed kunligi jam antae la sorton de l' lingvo internacia kun la +estonta kongreso--estus tre malprudenta, kaj tiuj amikoj de l' +lingvo, kiuj malfortigus a tute esigus ilian laboradon, +"atendante la kongreson,"--povus meti nian sanktan aferon en +daneron esti perdita je eterne; ar la kongreso povas ankora +ne efektivii, kaj se i efektivios, povas ankora okazi, ke +i donos neniajn praktikajn rezultatojn. Tial ni devas labori +diligente _la la vojo, kiun ni jam unu fojon elektis_, tute +egale u la kongreso efektivios a ne, ar _tiu_ vojo estas +certa kaj kondukos nin al la celo _en iu okazo_. Esperante la +kongreson, mi nun faras persone neniajn anojn en la lingvo. +iujn anojn, kiujn oni proponis al mi, kaj mian personan +juon pri ili--mi prezentos nun jam ne al la publiko, sed al la +estonta kongreso. La eldonado de la ceteraj kajeroj de la "Dua +Libro" nun jam tial ne estas bezona, la nuna kajero estas la +lasta, kaj la _atoro_ nun esigas je eterne sian laboradon. +ion, kion mi de nun faros a skribos, mi in ion faros jam +kiel simpla privata amiko de la lingvo internacia havante nek pli +da kompetenteco, nek pli da moralaj a materialaj privilegioj, +ol iu alia. + +Sed por ke la lingvo internacia povu farii de nun tute +sendependa de mia persono, kaj ke i povu tute bone kaj regule +riii, vastii kaj iri antaen, u mi povos ankora labori +por i, a ne,--mi donos tie, unu fojon por iam, respondojn +je kelkaj demandoj tuantaj la lingvon kaj ian estontecon. + +1) La lingvo internacia restas senana en tiu formo, en kiu +i estas proponita de mi; fari en i iajn lavolajn anojn +mi de nun jam ne havas la privilegion; tiu i privilegio +apartenas al la internacia kongreso de instruituloj, kiu estas +esperata pro la iniciativo de la Amerika Filozofia Societo; se la +intencita kongreso ne efektivios, tiam poste (sed ne anta +kvin jaroj de nun) la amikoj de l' lingvo internacia faros mem +internacian kongreson, kiu havos la privilegion fari en la lingvo +anojn kaj bonigojn. + +2) La sola ano, kiun mi trovas necesa fari mem, estas: +anstata "ian," "ian," "kian," "nenian," "tian"--devas esti: +"iam," "iam," "kiam," "neniam," "tiam" (por malegaligi la +vortojn "ian" etc. kaj "ia,n" etc). + +3) Se ia el la tipografioj ne povas presi verkojn kun signetoj +superliteraj (^) kaj ([hoketo]), i povas anstataigi la +signeton (^) per la litero "h" kaj la signeton ([hoketo]) tute ne +uzadi. Sed en la komenco de tia verko devas esti presita: +"ch=; gh=; hh=; jh=; sh=". Se oni bezonas presi ion +kun signetoj internaj (,), oni devas in fari garde, ke la +leganto ne prenu ilin por komoj (,). Anstata la signeto (,) +oni povas anka presadi (') a (-). Ekzemple: sign,et,o = +sign'et'o = sig-net-o. + +4) La vortaro, kiu estas aldonita al mia unua brouro, estas ne +plena, kaj la leganto ne miru, se li multajn vortojn en i ne +trovas. Sed mi ne havis la intencon eldoni _atore_ plenan +vortaron kaj krei la mia persona plao la tutan lingvon de l' +kapo is la piedoj. ar unue--la kreado de tute plena vortaro +estas laboro ne ebla por unu homo, ar la nombro de l' vortoj en +lingvo de l' homoj estas senfina, kaj se kun iu vorto oni devus +atendi, is mi in kreos, tiam la lingvo neniam estus finita +kaj iam estus en dependo de mia persono; due--en tia grava +afero, kiel lingvo tutmonda, la persona juo kaj decidoj de unu +homo devas havi rolon eble plej malgrandan, ar unu homo sur +iu pao eraras. Unu homo tie povas esti nur iniciatoro sed ne +kreanto. Lingvo tutmonda devas esti pretigata pao post pao, +per la kunigita laborado de la tuta civilizita mondo. Por ke la +lingvo povu regule, unuforme kaj unuvoje progresadi malgra la +disetita laboro de malsamaj personoj en malsamaj lokoj de la +tuta mondo, oni devis krei komunan fundamenton, sur kiu iuj +povus labori. Tia komuna fundamento por la "Lingvo internacia" +devas esti mia unua brouro ("Lingvo internacia. Antaparolo +kaj plena lernolibro"), kiu havas en si la tutan gramatikon de la +lingvo kaj sufie grandan nombron da vortoj. Tio i estas la +unua kaj la lasta _persona_ vorto en la afero de l' lingvo +internacia. io cetera devas esti kreata de la homa societo kaj +de la vivo, tiel kiel ni vidas en iu el la vivantaj lingvoj. +iu, kiu ellernis la diritan "fundamenton", povas kurae diri, +ke li konas la lingvon internacian tute, ke li konas in ne +malpli bone ol la atoro a ol iu alia. ar en io, kio en +la dirita brouro ne estas trovata, kompetenta devas esti de nun +ne la atoro a ia alia persono,--la solaj kompetentaj nun +devas esti talento, logiko, kaj la leoj kreitaj de la _plej +granda parto_ de la verkantoj kaj parolantoj. + +_Se ia vorto ne estas trovata en la vortaro, kiun mi eldonis, kaj +oni in ne povas fari mem la la reguloj de la internacia +vortfarado, nek anstataigi per alia esprimo,--tiam iu povas +krei tiun vorton la lia persona plao_; tiel anka se +naskius ia demando stilistika a e gramatika, ne decidita +klare en mia unua brouro,--iu povas in decidi la sia +juo; kaj se vi volas scii, u vi bone decidis tiun demandon, +turnu vin ne al mi, sed rigardu, kiel tiun demandon decidas la +_plejmulto_ de l' verkantoj. _iu vorto, iu formo, kiu ne +estas rekte kontra la jam kreita gramatiko kaj vortaro, a +kontra la logiko a la leoj enkondukitaj de la plejmulto de +l' uzantoj,--estas tute bona,_ tute egale u i plaos al mi +persone a ne. La verkoj, kiujn mi eldonos persone, ne devas +havi pli da kompetenteco, ol la verkoj de iu alia. Kaj poste, +kiam la lingvo sufie fortios kaj ia literaturo sufie +vastios, tiam anka tio, kio estas en mia unua brouro, devos +perdi ian signifon, kaj sole kompetentaj tiam devos esti la +leoj ellaboritaj de la plejmulto. Per unu vorto--la lingvo +internacia devas vivi, kreski kaj progresi la la samaj leoj, +la kiaj estis ellaborataj iuj vivaj lingvoj, kaj tiu formo, +kiun mi donis al i, tiu gramatiko kaj vortaro, kiujn mi +prezentis, devas esti sole fundamento, sur kiu estos ellaborata +la efektiva lingvo internacia de l' estonteco. + +Se mi senigas min nun je iaj personaj privilegioj, kaj fordonas +ilin tute al la publiko, mi in faras ne pro malvera modesteco, +sed ar mi havas la profundan kredon, ke tion postulas la +interesoj de la afero, kiu alie ne povus regule kaj rapide +vastii kaj iam estus en dependo de unu persono kun liaj +eraroj. Nur viva konkursa laboro, e kia io pli bona iom post +iom elpuas la malpli bonan,--povas doni efektive bonan kaj +vivipovantan lingvon internacian. + +Multaj kredeble timos, ke danke tiun vastan liberecon la lingvo +internacia balda disfalos en multaj malsamaj lingvoj. Sed kiu +konas iom la historion de la lingvoj, tiu komprenos, ke tiu timo +estas tute senfonda, ar ni iuj laboros sur unu fundamento, +kaj tiu fundamento, enhavante la tutan gramatikon kaj la pli +grandan parton de l' vortoj, kiuj en la parolado estas +renkontataj la plej ofte, havos en la lingvo internacia tian +saman signifon, kiun en iu lingvo havis tiu lingva materialo, +kiu estis en i en la komenco de regula skriba literaturo: estis +preta gramatiko, estis granda kolekto da vortoj, sed multaj +vortoj ankora malestis. Tiuj i vortoj estis kreataj unu post +unu, la la kreskanta bezono, kaj malgra ke ili estis kreataj +dise de malsamaj personoj, sen ia kondukanto a ledonanto, la +lingvo ne sole ne disdividiis, sed kontrae, i iam pli +unuformiis, la dialektoj kaj provincialismoj iom post iom +perdiis anta la fortianta komuna literatura lingvo. Ke mia +unua brouro prezentas fundamenton sufie fortan, kaj ke la +fundamenta vortaro enhavas nombron da vortoj sufian kaj tiel +grandan, ke se oni volas, oni povas e tute libere esprimi siajn +pensojn sen ia kreado de novaj vortoj,--montras la fakto, ke en +la tuta "Dua Libro" vi ne renkontas e unu nove kreitan vorton! +(vi renkontos tie, vere, multajn vortojn, kiujn vi ne trovas en +la fundamenta vortaro, sed tio i estas vortoj ne nove kreitaj, +sed nur tiaj, kiujn mi danke la gramatikon (C. 7.) ne bezonis +presi en la vortaro). Oni devas memori, ke iu lingvo servas +por esprimi niajn pensojn, sed ne por senpense traduki el aliaj +lingvoj; oni devas tial peni esprimadi siajn pensojn per la jam +estantaj vortoj kaj kreadi novajn vortojn nur tie, kie i estas +efektive necesa,--kaj tiam la vortoj nove kreataj estos nur +malofte disetitaj inter la multo da vortoj jam konataj kaj +povos facile alii al la lingvo kaj riigi in ne perdigante +ian unuformecon. + +Tiel, danke la unu gramatikon kaj la unu formon de la plej granda +parto de l' vortoj, la lingvo internacia havos jam de l' komenco +unu formon e iuj uzantaj in. Nur tiuj vortoj, kiuj en la +fundamenta vortaro ne estas trovataj, en la unua tempo estos +malegale kreataj de malsamaj atoroj. Sed ar unue tiaj vortoj +estos renkontataj nur disetite inter la multo da vortoj jam +konstantaj, kaj due la nombro de tiaj malegale sonantaj vortoj +ankora pli malgrandios danke la komunan fonton, el kiu la +atoroj prenados la novajn vortojn (la plej gravaj eropaj +lingvoj),--tial tiuj "novaj" vortoj prezentos nenion alian ol +provincialismojn de la unu lingvo internacia. Tiaj +provincialismoj estis en granda nombro en ia alia lingvo, kaj +kun la vastiado de la skribata literaturo ili komencis +perdii. Tio sama estos anka en la lingvo internacia, sed +ar la lingvo internacia pli dependas de la volo de l' homoj, ol +de aliaj kondioj,--tiu proceso de unuformiado iros en i +multe pli rapide. La vortoj kreitaj malfelie balda +perdios, kaj la vortoj felie kreitaj restos kaj eniros en la +lingvon; la vortoj egale felie kreitaj sed malegale +sonantaj--kelkan tempon batalos inter si kiel sinonimoj, sed jam +post mallonga tempo ni vidos, ke unu el tiuj formoj estas uzata +pli ofte kaj de pli granda parto de verkantoj, ol iuj aliaj +formoj,--kaj balda la unua formo elpuos iujn ceterajn +formojn, kiuj post kelka tempo simple mortos de neuzado. Tiel ju +pli energie vastios kaj riios la literaturo de la lingvo +internacia, des pli balda ni havos unuforman pli malpli plenan +vortaron. + +Tiuj, kiuj volas labori super la lingvo internacia, skribi +verkojn en tiu lingvo etc.--povas nun diri kurae, ke ili havas +en la manoj _plenan vortaron,_ ar povante ian ankora ne +kreitan vorton krei la ilia plao, anstata atendi, is _mi_ +in kreos, ili povas nun esprimi en la lingvo internacia +_ion,_ kion ili volas. Tio i estus ne ebla en la okazo, se +mi volus mem eldoni plenajn vortarojn: ar kiom ajn mi laborus, +iam danke la senfineco de la homa vortaro restus ankora +multego da vortoj ne kreitaj, kaj tiuj, kiuj devus ilin uzi, ne +scius kion fari, ar krei ilin mem estus ne permesita. + +Sed nun restas unu ajne tre grava demando: se mi skribas al iu +en la lingvo internacia kaj mi devis kelkajn vortojn krei mem, +sed mi volas havi la certon, ke la adresito _tute bone, vere kaj +klare_ komprenos la vortojn, kiujn mi kreis,--kion mi tiam devas +fari? La respondo estas tre simpla: fari tion saman, kio estas +farata e la uzado de ia alia lingvo, se ia por ni necesa +vorto en tiu lingvo a tute ankora ne ekzistas, a ne estas +ankora de iuj egale uzata a konata,--t.e. _apud la vorto +nove kreita meti en kuneteniloj ( . . . ) la tradukon de tiu +vorto en ia alia lingvo, en kiu tiu vorto jam ekzistas._ Kiun +lingvon vi uzos por tiu celo, estas por la afero tute egala, se +vi nur pensas, ke tiu lingvo estas komprenebla por via adresito, +a ke li havas sub la mano a facile povas havi vortaron de tiu +lingvo. Sed estus dezirate, ke iuj amikoj de la lingvo +internacia uzu en tiaj okazoj _unu_ lingvon, kaj por tio mi +proponas la lingvon francan, ar tiu i lingvo en nia tempo en +multaj sferoj ankora havas la rolon de lingvo internacia. _Sed +tute ne estas postulata, ke vi a via adresito sciu la lingvon +francan,_ ar la vorto devas esti elskribata el la franca +vortaro sen ia ano, en tiu formo, en kiu i estas trovata en +la vortaro; estas nur necese, ke la skribanto kaj la ricevanto +havu sub la mano francan vortaron (se ili ne pli volas uzi alian +lingvon). + +Multaj kredeble estos malkontentaj, ke mi ne volas eldoni persone +plenan atoritatan vortaron, kiun iuj devus obei. La amaso +amas, ke oni donu al i leojn, ke oni donu al i ne bonan, +sed jam tute pretan,--kaj la vojon, kiun mi proponas, multaj +nomos tro malrapida. Se mi ne eldonas mem vortarojn pli plenajn, +sed lasas ilian kreadon al la publiko, mi in faras ne pro +maldiligento: sufie plena vortaro jam estas preta e mi, kaj +mi povus eldoni in e tuj, kaj se i e ne estus preta, la +leganto komprenos, ke i estas tute ne malfacila por mi krei +iutage certan nombron da vortoj kaj eldonadi pao post pao +vortarojn iam pli plenajn. Por mi _persone_ estus kompreneble +multe pli oportuna teni la sorton de l' lingvo internacia en miaj +manoj. Tial, mi esperas, la leganto komprenos, ke kreinte la +fundamenton de l' lingvo, mi nun deprenas de mi tutan +atoritaton nur tial, ke mi profunde kredas, ke tion postulas la +interesoj de l' afero. La tempo, mi esperas, montros, ke mi ne +eraris. Sed se la estonteco e montros, ke mi eraris kaj ke +plena vortaro devas esti kreata de _unu_ persono, la leganto ne +forgesu ke mi ja povas in fari anka poste! Sed mi faros in +nur tiam, se la tempo montros, ke i estas efektive _necesa._ +Nun mi laborados, mi skribados verkojn, mi kreados vortojn,--sed +ion kiel privata amiko de l' lingvo internacia, kaj iu alia +povas in fari kun la egala kompetenteco. + +5) Je la demando, kiam mi eldonos vortarojn returnitajn +(nacia-internaciajn), kiam mi eldonos mian brouron en iuj +aliaj lingvoj, u mi eldonos lernolibrojn sistemajn kaj vastajn, +librojn, gazetojn etc.--mi jam nun ne bezonas respondi; ar, +konante nun la lingvon internacian ne malpli ol mi mem, kaj +estante nun egala morala kaj materiala mastro de la lingvo kiel +mi mem,--iu povas nun mem eldoni iajn necesajn verkojn, ne +atendante is _mi_ in faros. Mi faros, kion mi povos, kaj +iu alia amiko de l' lingvo faru anka, kion li povas; mi mem +ne povas eldoni e la centan parton de tio, kio estas bezonata. + +6) Multaj petas, ke mi komencu eldonadi la adresarojn de la +"promesintoj", por ke la amikoj de l' lingvo internacia sciu unu +pri alia kaj povu korespondi inter si. Tiujn adresarojn mi +kredeble efektive komencos eldonadi, sed nur tiam, kiam mi vidos, +ke la homoj efektive komprenis la gravecon de l' promesoj kaj +prenas la aferon sufie serioze. Sed nun estas bedarinde +ankora multaj, kiuj, vive laborante por la afero kaj tute bone +korespondante en la lingvo internacia, ne sendis ankora ilian +"promeson"! + +7) Multaj min demandas, per kio ili povas esti utilaj al la +afero de l' lingvo internacia, kiel ili devas labori kaj kiel oni +povas la plej certe progresigi la aferon. Mia respondo nun devas +esti: iu laboru tiel, kiel li trovos la plej bona, ar la +sorto de l' afero estas nun egale en la manoj de ni iuj. Celon +ni iuj havas unu kaj klaran: ke la nombro de l' amikoj de l' +lingvo internacia, la nombro de l' personoj uzantaj tiun lingvon +kaj laborantaj por i--konstante kresku, kaj ke la lingvo mem +iam pli riiu. Por tio ni ne bezonas kondukanton: ia +persono, ia rondeto, ia societo laboru la sia bontrovo, en +sia sfero kaj la siaj fortoj,--kaj malgra la diseteco de l' +laboro (se i nur estos ie sufie energia) post la plej +mallonga tempo ni vidos, ke nia komuna celo estas alvenita, ke la +lingvo internacia fortiis kaj estas uzata de la tuta mondo. +Tie i mi nur uzos la bonan okazon kaj esprimos per kelkaj +vortoj mian _personan_ penson pri tio, kiel ni devas faradi: + +_a_) Anta io (kaj tio i estas la plej grava) ni devas +labori diligente kaj ne malvarmiante por la afero kaj tute ne +zorgante tion, kion diras a faras aliaj. Estas multaj, kiuj +komprenante bone la utilecon de l' afero, alfalis al i en la +komenco tre varmege, certe kredante, ke post kelkaj monatoj la +tuta mondo jam estos plena de la lingvo internacia; sed kiam post +kelka tempo ili vidis, ke la mondo estas ankora trankvila, ke +la plej granda parto de l' mondo e ankora ne scias pri la +afero, ke la gazetoj ne alportas iutage sensaciajn novaojn +pri la irado de l' afero,--ili tute malvarmiis por la afero. De +la efemera laboro de _tiaj_ amikoj la afero ne sole nenion +gajnas, sed kontrae, i nur perdas. Sed _efektivaj_ amikoj de +l' afero ne rigardas, u la afero jam faris multon da bruo kaj +u i estas jam sufie "en modo"; profunde kredante, ke la +afero estas utila kaj havas estontecon, ili laboras senbrue, sed +diligente kaj konstante, iu en sia urbo, en sia lando kaj la +siaj fortoj,--kaj danke la laboron de _tiuj i_ amikoj mi +esperas, ke l' afero balda kaj sen bruo vastios en la tuta +mondo. + +_b_) Oni devas energie kolekti "promesojn", ne timante la altecon +de la nombro. Mi ripete turnas la okulojn de l' amikoj sur tiun +i punkton, ajne fantazian, sed efektive tre gravan. iu el +la promesoj aparte havas signifon tre malgrandan, kaj tial multaj +ne volas kolekti, dirante, ke promesojn oni devas sendi en granda +nombro a tute ilin ne sendi. Mi ripetas, ke tia parolado estas +tute malprava. Ne estimante apartajn unuojn, ni neniam venos al +grandaj nombroj. iu promeso aparte havas signifon la plej +malgrandegan, sed unu post unu ilia nombro grandios, kaj tiam +ili prezentos grandegan forton kaj decidos per unu fojo la gravan +demandon de lingvo internacia. Se miaj vortoj estas ne sufie +kredigaj, kaj vi restas skeptikaj, ne forgesu almena, ke +_malutilon_ la promesoj en ia okazo ne portas, se ili e +neniam venos al la esperata nombro, sed _utilon_ ili e feliaj +rezultatoj povas alporti grandegan. + +_c_) Grandegan utilon alportos al la afero tiuj, kiuj riigos +la _literaturon_ de l' lingvo internacia. Nenio povas tiel bone +imponi al la amaso, kiel _faktoj_ kaj konstantaj _signoj de +vivo._ Oni devas senese eldonadi iam novajn verkojn pri la +lingvo internacia, kaj la plej grava--_en_ tiu lingvo. La kampo +tie i estas granda, eldoni oni povas kaj devas multe. Anta +io la amikoj devas eldoni la gramatikon kaj la vortaron en +iuj lingvoj de la mondo. Eldoninte la gramatikon kaj la +vortaron en la lingvo de iu popolo, vi ne sole donos al tiu +popolo la eblon alii al la homara afero, sed unutempe (danke la +vortareton) vi per unu fojo donas al la tuta mondo la eblon +korespondi libere kun iu ano de tiu popolo. La eldonado de la +malgranda vortareto en ia aparta lingvo postulas malmulte da +laboro kaj tre malmultege da mono. Oni devas eldoni vortarojn +returnitajn; ar estas jam eldonitaj vortaroj rektaj, la +pretigado de vortaroj returnitaj estas laboro tre facila kaj +malmulte kosta. La la mezuro de la progresado kaj riiado +de l' lingvo oni devas eldonadi pli plenajn vortarojn, kaj estus +bone, ke en ili la novaj vortoj, kreitaj de l' atoroj mem, +estus donitaj kune kun ilia franca traduko. Oni devas eldoni pli +vastajn lernolibrojn, la bonaj metodoj, kun multaj ekzemploj +kaj pecoj por traduki,--ar la lernolibroj, kiujn mi eldonis +mem, estas tre malgrandaj, kunpremitaj kaj faritaj nur por homoj +pli-malpli instruitaj. Fine, por ke la lingvo eble pli rapide +fortiu kaj riiu, oni devas eldoni kiel eble pli multe da +verkoj en la lingvo internacia, originalaj a tradukitaj; kaj +tiuj personoj a rondetoj, kiuj havas la eblon, devas komenci +eldonadi gazetojn kaj urnalojn en la lingvo internacia. + +El iuj specoj de verkoj, pri kiuj mi parolis, mi _mem_ povas +eldoni nur tre malgrandan parton, ar mi havas tro malmulte da +tempo kaj tro malgrandajn kapitalojn. iu el la amikoj de l' +lingvo aparte povas anka eldoni nur malmulte. Sed se iu el +ni faros tiun malmulton, kiun li povas, tiam la literaturo de l' +lingvo internacia rapide vastios. + +Por ke iuj povu scii pri iu nova eldonita verko, mi petas +iun, kiu eldonos ion pri la lingvo internacia a en tiu i +lingvo, sendi al mi unu ekzemplaron de sia verko; ar komencante +de Agusto 1888 mi eldonados iumonate nomarojn de iuj verkoj +pri la lingvo internacia, kiuj eliris de la komenco is tiu +tempo. Apud iu verko estos dirita, kiu in eldonis, kiom i +kostas kaj kie oni in povas ricevi. Alsendinte la koston de +pota transsendo, iu povas en iu tempo ricevi de mi la plej +novan nomaron de l' verkoj. _La eldonantojn de l' verkoj mi +petas anka, ke en la fino de ia verko a verketo, kiun ili +eldonos, ili presu iam la plej novan el la diritaj nomaroj._ Mi +esperas, ke neniu el la eldonantoj malkonsentos plenumi mian +peton, kiu estas egale grava por la eldonantoj kiel por la afero +mem. + +__) Tre grava por la progresado de l' lingvo internacia estas +diligenta uzado in en korespondado kun amikoj kaj konatoj a +e kun nekonatoj. Kiom ajn vi ripetados al la amaso pri la +utileco kaj la oportuneco de l' lingvo, la plej granda parto de +l' amaso restos surda por viaj vortoj, ar i timos, ke vi +postulas de i ian oferon. Sed se iuj amikoj de l' lingvo +internacia anstata paroladi _farados,_ tiam vi balda vidos, +ke la tuta indiferenta amaso aliis jam al la afero, sen bruo +kaj e mem tion ne vidinte. Ricevinte de vi leteron internacian +kaj kompreninte in, kvankam li la lingvon ne lernis, via +adresito vidos _praktike_ la oportunecon de l' lingvo, kaj li +komencos mem in uzadi; se li restos indiferenta, tiam ricevinte +kelkajn fojojn tiajn leterojn, li jam scios sufie bone la +lingvon, tute in ne lerninte. + +_d_) Estas kompreneble ankora multaj vojoj kaj vojetoj por +progresigi l' aferon de l' lingvo internacia, sed mi devas ilin +lasi al la bontrovo kaj plao de iu aparta persono. Estus +bone, se en iuj urboj kaj urbetoj estus kreitaj rondetoj por +kune labori por la afero de l' lingvo (en kelkaj urboj tiaj +rondetoj jam estas kreitaj). Per pripensado kaj laborado +kunligita oni iam povas pli multe fari, ol laborante aparte. +Sed unu aferon oni ne devas forgesi: oni devas esti atendemaj +kaj konstantaj; ni ne devas atendi, ke aliaj nin kuraigu per +sia ekzemplo, kaj ni ne devas perdi la kuraon kaj malvarmii, +se ni tiun ekzemplon ne vidas,--ni devas per nia propra laboro +doni ekzemplon al aliaj; kaj se en la unua tempo neniu al ni +alios, a se oni e ridos je ni, ni devas kredi, ke pli a +malpli frue la ridantoj venos al ni. Ni iru kurae antaen, +ar nia afero estas honesta kaj utila! + + -------- + +Tiu i libreto estas la lasta vorto, kiun mi elparolas en rolo +de atoro. De tiu i tago la estonteco de l' lingvo internacia +ne estas jam pli multe en miaj manoj, ol en la manoj de ia alia +amiko de la sankta ideo. Ni devas nun iuj egale labori, iu +la siaj fortoj. iu el vi povas nun fari por nia afero tiom +same kiom mi, kaj multaj el vi povas fari multe pli multe ol mi, +ar mi estas sen kapitaloj, kaj el mia tempo, okupita de laboro +por iutaga pano, mi povas oferi al la amata afero nur tre +malgrandan parton. Mi faris por la afero ion, kion mi povis, +kaj se iu efektiva amiko de l' lingvo internacia alportos al +i e la centan parton de l' moralaj kaj materialaj oferoj, +kiujn mi al i alportis tra dekdu jaroj is hodia, tiam la +afero iros bonege kaj venos al la celo post la plej mallonga +tempo. Ni laboru kaj esperu! + + + + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Dua Libro de l' Lingvo Internacia, by +Ludovic Lazarus Zamenhof + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA *** + +***** This file should be named 20006-8.txt or 20006-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/0/0/0/20006/ + +Produced by David G. Simpson + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/20006-8.zip b/20006-8.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..79da279 --- /dev/null +++ b/20006-8.zip diff --git a/20006-h.zip b/20006-h.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..463da44 --- /dev/null +++ b/20006-h.zip diff --git a/20006-h/20006-h.htm b/20006-h/20006-h.htm new file mode 100644 index 0000000..b09ed4d --- /dev/null +++ b/20006-h/20006-h.htm @@ -0,0 +1,2867 @@ +<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> + +<HTML LANG="eo"> + +<HEAD> +<TITLE>Dua Libro de l' Lingvo Internacia</TITLE> +<META HTTP-EQUIV="Content-Type" CONTENT="text/html; charset=UTF-8"> +</HEAD> + +<BODY> +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Dua Libro de l' Lingvo Internacia, by +Ludovic Lazarus Zamenhof + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Dua Libro de l' Lingvo Internacia + +Author: Ludovic Lazarus Zamenhof + +Release Date: December 6, 2006 [EBook #20006] + +Language: Esperanto + +Character set encoding: UTF-8 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA *** + + + + +Produced by David G. Simpson + + + + + +</pre> + + +<DIV ALIGN=CENTER> +<B><BR><BR><BR><BR><BR> +<BIG><BIG><BIG><BIG>Dua Libro<BR> +de l' Lingvo Internacia</BIG></BIG></BIG></BIG> +<BR><BR><BR><BR> +de Ludoviko Lazaro Zamenhof<BR><BR> +<BR><BR> +1888</B> +</DIV> +<BR><BR><BR><BR><BR><BR> + +<P> + +<BR><BR><BR><BR> + +<DIV ALIGN=CENTER><BIG><BIG><B>ANTAŬPAROLO. +</B></BIG></BIG><BR></DIV><BR> + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<P> + +Elirante ankoraŭ unu fojon antaŭ la estimata publiko, +mi sentas la devon antaŭ ĉio danki la legantan publikon +por la viva kunsento, kiun ĝi montris por mia afero. La +multaj promesoj, kiujn mi ricevas, kaj el kiuj tre granda parto +estas subskribita "senkondiĉe", la leteroj kun +kuraĝigoj aŭ konsiloj—ĉio tio ĉi montras +al mi, ke mia profunda kredo je l' homaro min ne trompis. La +bona genio de l' homaro vekiĝis: de ĉiuj flankoj al la +laboro ĉiuhoma venas amasoj, kiuj ordinare estas tiel +maldiligentaj por ĉia nova afero; junaj kaj maljunaj, viroj +kaj virinoj—rapidas porti ilian ŝtonon por la granda, +grava kaj utilega konstruo. Vivu l' homaro, vivu la frateco de +l' popoloj, vivu eterne! + +<P> + +En mia unua verko mi diris, ke mian laboron mi prezentas je l' +tempo de unu jaro al la juĝo de l' tuta mondo; kian pasus la +jaro, mi intencis eldoni libreton, en kiu estus analizitaj +ĉiuj pensoj esprimitaj de l' publiko, kaj uzinte tiujn, kiuj +efektive estus bonaj, mi donus al la lingvo la finan formon, kaj +post tio ĉi oni jam povus komenci la eldonon de plenaj +vortaroj, libroj, gazetoj kaj cetere, ĉar tian la lingvo jam +estus trairinta la juĝon de l' tuta mondo, kaj ĉiuj +plej gravaj malbonaĵoj, kiuj povus esti trovitaj en ĝi, +ĉar en verko de <I>unu</I> homo,—estus jam pli aŭ +malpli forigitaj. Mi efektive intencis silenti en la daŭro +de tuta jaro. Sed de l' tago, kian eliris mia libreto, mi +komencis ricevi multon da leteroj kun demandoj kaj kun petoj +rapidigi l' aferon. Respondi je ĉiu letero aparte estas por +mi ne eble, kaj tial mi decidis respondi publike je ĉiuj +demandoj kaj proponoj, ĉar tiel unu respondo povas servi por +multaj demandantoj. Ĉiuj respondoj faros unu libron, kiu +prezentos daŭrigon de l' unua libro, kiun mi eldonis. Sed +se mi volus la respondojn je ĉiuj demandoj eldoni kune, en +unu libro, mi devus tro longe atendigi miajn korespondantojn, dum +tiu libro estos preta kaj eldonita,—tiom pli, ke konstante +al mi venas novaj demandoj; tial mi decidis eldoni la libron kun +la respondoj—per apartaj kajeroj, kiuj estos ellasataj en la +daŭro de la tuta jaro 1888 periode, kun intertempoj de +ĉirkaŭ du monatoj de unu kajero ĝis la venonta. En +tiuj ĉi kajeroj <I>ĉiuj</I> demandoj estos responditaj; +je l' fino de l' jaro 1888 eliros la lasta kajero, kaj la +"Dua libro de l' lingvo internacia" estos finita. + +<P> + +Ankoraŭ unu afero devigas min komenci la eldonon de l' +kajeroj, pri kiuj mi parolis: malgraŭ l' intenco, kiun mi +esprimis en mia unua verko, komenci la eldonon de libroj ne pli +frue ol estos finita la juĝo de l' publiko je l' lingvo +proponita de mi,—de ĉiuj flankoj venas postuloj, ke mi +kiom eble pli rapide eldonu ian libron en la lingvo internacia, +ke la publiko povu koniĝi tiun ĉi lingvon +ĉiuflanke, ĝin ellerni pli rapide kaj uzi ĝin. La +nombro de tiuj ĉi postuloj estas tiel granda, ke mi ne povas +jam aŭdi ilin silente. Eldonante la "Duan libron de l' +lingvo internacia", skribitan jam en tiu ĉi lingvo, mi +donos al la dezirantoj sufiĉe da materialo por legi kaj la +eblon tute bone ellerni la lingvon; esceptinte la tekston de l' +libro, kiu jam per si mem prezentos materialon por legi, en la +libro estos ankaŭ pecoj sistemaj, por lerni kaj ripeti. + +<P> + +La tuta libro havos 5–6 kajerojn, en kiuj estos trovataj +respondoj je <I>ĉiuj</I> demandoj, kiuj tuŝas la +lingvon mem, ĝian konstruon, ĝian estontecon, kiel +ĝin bone kaj fonde ellerni, kiel plej rapide kaj plej certe +vastigi ĝian uzon en la mondo,—kaj cetere. Kian la +lasta kajero de l' libro estos elirinta, tian por la leganto +nenio jam estos ne klara: la societo tian konos la tutan animon +de l' lingvo, ĝi tian havos <I>plenan</I> vortaron kaj povos +tute <I>libere</I> uzi la lingvon por <I>ĉiaj celoj,</I> +kiel ĝi povas nun uzi ĉian riĉan kaj prilaboritan +vivantan lingvon. La dependo de la lingvo de l' volo aŭ de +l' talento de mia propra persono aŭ de ia alia aparta +persono aŭ personaro—tute foriĝos. La lingvo tian +estos tute preta en ĉiuj plej malgrandaj ĝiaj partoj. +La persono de l' aŭtoro tian tute foriros de la sceno kaj +estos forgesita. Ĉu mi post tio ankoraŭ vivos, ĉu +mi mortos, ĉu mi konservos la forton de mia korpo kaj animo, +ĉu mi ĝin perdos,—l' afero tute ne dependos de +tio, kiel la sorto de ia vivanta lingvo tute ne dependas de l' +sorto de tiu ĉi aŭ tiu persono. + +<P> + +Multaj kredeble balancas senkrede la kapon, legante miajn +vortojn. Kiel tio estas ebla, ili diras, ke en la tempo de unu +jaro la lingvo estus tute kaj plene preta, tiel ke ĝi ne +bezonus pli la laboron de l' aŭtoro? Ke tiel grandega +afero, kiel la kreo kaj la enkonduko de lingvo tutmonda, en la +tempo de unu jaro tiel maturiĝus kaj fortiĝus kaj +ricevus tian klaran, neŝanceleblan ordon, ke ĝi ne +bezonus pli kondukanton! Sed mi esperas, ke jam post la dua +aŭ la tria kajero la leganto vidos, ke mi ne fantazias. + +<P> + +La leganto ne pensu, ke en la libro, kiun mi intencas eldoni, li +vidos iajn mirindaĵojn. Tiu, kiu kutimis estimi la aferojn +ne laŭ ilia praktika signifo kaj efektiva indo, sed laŭ +la mirindeco kaj nenatureco de ilia nasko, estos kredeble +trompita en siaj esperoj, kian, legante mian libron, li renkontos +en ĝi sole aferojn simplajn kaj naturajn. Sed la rezultatoj +de tiuj ĉi simplaĵoj estos, kiel laŭ mia espero la +leganto poste vidos kaj konfesos, ke post la fino de l' jaro + +<P> + +<I>a</I>) la lingvo estos finita kaj preta tute kaj plene, tiom, +ke ĝi tute ne bezonos pli la laboron de l' aŭtoro, kaj, +kiel ĉiu el la vivantaj lingvoj, ĝi fariĝos tute +sendependa de ia aparta persono. + +<P> + +<I>b</I>) la lingvo estos pli aŭ malpli <I>senerara,</I> +ĉar ĝis tiu tempo ĝi jam estos trairinta la +juĝon de l' tuta mondo, kaj ĉiuj malbonaĵoj, kiuj +povus esti trovitaj en tiu ĉi laboro de <I>unu persono,</I> +estos forigitaj per la konsiloj de l' tuta mondo kune. + +<P> + +Legante la unuajn kajerojn de mia libro, multaj kredeble restos +ne kontentaj, ĉar ili eble tie ne trovos respondojn je l' +demandoj, kiujn <I>ili</I> sendis; kaj ĉar lia <I>propra</I> +demando en la okuloj de ĉiu estas la plej grava, multaj +kredeble ekkrios: "Kio li parolas sole pri aferoj tute +sensignifaj, kaj pri l' aferoj efektive gravaj li ne parolas +eĉ unu vorton!" La leganto oferu al mi iom da +atendemo, ĉar ĝis la fino de l' jaro <I>ĉiuj</I> +estos kontentigitaj. Se en unu de l' unuaj kajeroj tiu aŭ +alia demando estos jam ŝajne finita kaj liberigos la lokon +por alia demando, tio tute ne devas pensigi, ke mi jam pli ne +parolos pri ĝi. Ĉar pri multaj demandoj mi donos en la +unuaj kajeroj sole mian <I>personan</I> juĝon, sed poste mi +revenos al ili kaj donos la decidon <I>finan,</I> ricevitan per +la juĝo de l' <I>publiko.</I> + +<P> + +Pro la celoj de l' afero la libro ne estos unu sistema +verko—ĝi estos simple mia interparolo kun l' amikoj de +l' lingvo internacia. + +<P> + +La kosto de ĉiu kajero estos 25 kopekoj. Kiu volas, ke mi +sendu al li ĉiun venontan kajeron tuj, kian ĝi estos +preta kaj eliros el la presejo, tiu sendu al mi la koston de l' +venonta kajero tuj post la ricevo de l' antaŭiranta. + +<P> + +Antaŭe ol fini la antaŭparolon, mi permesas al mi +ripeti ankoraŭ la peton, kiun mi jam esprimis en mia unua +verko: ĉiu pene juĝu la aferon, proponitan de mi, kaj +ĉiu montru al mi la erarojn, kiujn li trovis en ĝi, +aŭ la plibonigojn, kiujn li povas proponi. Se la leganto ne +povis ankoraŭ tute bone ekkoni mian aferon el mia unua +libreto, tiu ĉi mia dua libro povigos lin post kelka tempo +ekkoni ĝin tute kaj ĉiuflanke. Ke mia afero venu al +dezirinda celo, estas necese ne sole, ke la mondo diru sian +juĝon pri tiu ĉi afero, sed ke mi <I>sciu</I> la +juĝon de l' mondo kaj povu ĝin uzi por mia laboro. + +<P> + +Dissendante mian unuan verkon al la redakcioj de l' gazetoj, mi +petis ilin alsendi al mi tiun numeron de l' gazeto, en kiu estos +kritiko de mia afero; sed bedaŭrinde tre malmultaj plenumis +mian peton, kaj sciiĝi mem, kie, kian kaj kio estis parolata +pri mia afero, estas por mi tute ne ebla. Tial mi petas la +<I>legantojn</I> de l' gazetoj sendi al mi la numerojn, en kiuj +ili legis ion pri l' afero, proponita de mi, kaj jam antaŭe +mi esprimas al ili mian koran dankon. Mi petas ĝin ne por +<I>mi</I>, sed pro l' <I>afero.</I> + +<P> + +Fine, antaŭ la komenco de mia interparolo kun la amikoj de +l' lingvo internacia, mi esprimas ankoraŭ unu fojon mian +varmegan dankon al la publiko por la helpemo, kiun ĝi +montris al mi; mi esperas, ke la kunsento de l' publiko ne +malvarmiĝos, sed konstante kaj senĉese kreskos, kaj +post tre mallonga tempo venos al celo la afero, je kiu laboras +ĉiuj sferoj de l' homa societo. + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<H1 ALIGN=CENTER>I.</H1><BR> + +<P> + +Antaŭ ĉio mi parolos kelkajn vortojn pri tiuj kritikoj, +kiujn mi ĝis hodiaŭ aŭdis aŭ legis, en +gazetoj aŭ en leteroj al mi, kvankam mi devas +antaŭsciigi la leganton, ke tiu ĉi punkto estas en miaj +okuloj tre grava kaj poste mi ankoraŭ parolos pri ĝi +pli vaste. Mi ne volus fari ian premon sur la juĝo de l' +publiko, kaj mi volus, ke la mondo kreu mem sian decidon en la +afero, kiun mi proponis. Sed kelkaj kritikoj estis tiel +skribitaj, ke mi ne povas tute silenti pri ili. + +<P> + +<I>a</I>) Unuj parolis pri l' aŭtoro, anstataŭ paroli +pri l' afero. Ili aŭ ŝutis komplimentojn al la +aŭtoro, rigardigis, kiom da malfacila laboro kredeble la +afero min kostis, kaj, laŭdante la <I>aŭtoron,</I> ili +preskaŭ tute forgesis paroli pri l' utileco kaj la signifo +de l' <I>afero</I> kaj decidigi la publikon labori por ĝi; +aliaj, ne trovante en mia verko la instruitan miksaĵon kaj +la instruita-teorian filozofadon, kiujn ili kutimis renkonti en +ĉia grava verko, timis, ke la pseŭdonima aŭtoro +eble estas ne sufiĉe instruita aŭ ne sufiĉe +merita, kaj ili timis esprimi decidan juĝon, pli multe +penante malkovri, kiu estas la pseŭdonima aŭtoro. Por +igi la kritikistojn tute apartigi la <I>aferon</I> de la +<I>aŭtoro,</I> mi publike diras mem, ke mi ne estas multege +instruita lingvisto, ke mi estas tute senmerita kaj ne konata en +la mondo. Mi scias, ke mia konfeso malvarmigos multajn por la +afero, sed mi volas, ke oni juĝu ne l' aŭtoron, sed la +verkon. Se la verko estas bona, prenu ĝin; se ĝi estas +malbona—ĵetu ĝin. Per kia vojo mi venis al la +kreo de mia lingvo kaj laŭ kiaj metodoj mi laboris,—mi +ankoraŭ parolos, sed en unu de la <I>venontaj</I> kajeroj; +ĉar laŭ mi tiu ĉi demando estas por la publiko sen +signifo: por la mondo estas gravaj sole la <I>rezultatoj.</I> + +<P> + +<I>b</I>) Aliaj ekbrilis per senfinaj filozofadoj kaj skribis +instruitajn artikulojn, tute ne pensinte kaj ne demandinte sin, +ĉu ili parolas logike kaj afertuŝante. Anstataŭ +provi praktike (kion fari estas tre facile), ĉu la lingvo, +proponita de mi, taŭgas por internacia kompreniĝo, +ĉu ĝi efektive al ĉiu donas la eblon esti +komprenata de personoj alinaciaj,—ili parolis pri la +fiziologio kaj historio de l' lingvoj vivaj; anstataŭ provi +per ilia propra orelo, ĉu mia lingvo estas bonsona aŭ +ne,—ili teorie parolis pri leĝoj de bonsoneco; +anstataŭ analizi, ĉu mi bone kreis la vortaron kaj +ĉu oni ne povus fari ĝin ankoraŭ pli komprenebla +kaj pli praktika, ili diris, ke la vortaro devas esti farita el +radikoj Sanskritaj aŭ el vortoj, prenitaj mikse el ĉiuj +lingvoj de l' mondo. (La lingvo multe per tio ĉi +<I>perdus,</I> fariĝinte tute ne komprenebla; sed kion +ĝi <I>gajnus,</I> esceptinte la sennecesan instruitan +eksteron? tion ĉi ili tute forgesis sin demandi.) + +<P> + +<I>c</I>) Aliaj skribis kritikon pri mia afero, eĉ ne +leginte bone mian malgrandan broŝuron kaj eĉ ne peninte +kompreni la aferon. Tiel ekzemple la unuatempajn signetojn inter +la partoj de l' vortoj ili tute ne komprenis, kaj skribante +ekzemple "<I>ensong, oprinc, in, o, nmivid, is</I>" +(anstataŭ: "<I>en sonĝ,o princ,in,o,n mi +vid,is</I>"), ili rigardigis iliajn legantojn, "kiel +malbonsona kaj nekomprenebla la lingvo estas"! La projekton +de l' tutmonda voĉdono, kiu kun la efektiva kaj +senkondiĉa signifo de l' lingvo tute ne estas kunligita, kaj +kiu estas proponita sole por tio, ke la lingvo pli rapide el +<I>internacia</I> fariĝu <I>tutmonda,</I>—ili prenis +por la plej grava kaj fonda parto de l' afero kaj komprenigis la +legantojn, ke "ĉar dek milionoj adeptoj (!) nenian +estos kolektitaj, tial la afero tute ne havas estontecon"! +Kelkajn fojojn mi eĉ legis longajn artikulojn pri mia afero, +kie estis videble, ke la aŭtoroj eĉ ne vidis mian +verkon. + +<P> + +<I>ĉ</I>) Aliaj, anstataŭ paroli pri la utileco +aŭ la senutileco de mia lingvo, donis sole sensencajn +ŝercojn, kiuj de iliaj legantoj estis eble prenataj por +kritiko, ĉar multaj legantoj propran juĝon ne havas, +kaj la plej malsaĝaj ŝercoj je ia afero estas por ili +sufiĉa vidigo, ke la afero estas "ridinda" kaj +taŭgas por nenio. + +<P> + +Mi ne deziras laŭdon, mi volas, ke oni min helpu forigi la +erarojn, kiujn mi faris, kaj ju la kritikoj de mia lingvo estas +pli severaj, des pli danke mi ilin alprenas, se ili nur havas la +celon montri al mi la erarojn de mia afero, ke mi ilin bonigu, +sed ne ridi sen senco aŭ insulti sen kaŭzo. Mi scias +tre bone, ke la verko de <I>unu homo</I> ne povas esti senerara, +se tiu homo eĉ estus la plej genia kaj multe pli instruita +ol mi. Tial mi ne donis ankoraŭ al mia lingvo la finan +formon; mi ne parolas: "jen la lingvo estas kreita kaj +preta, tiel mi volas, tia ĝi estu kaj tia ĝi +restu!" Ĉio bonigebla estos bonigata per la konsiloj +de l' mondo. Mi ne volas esti <I>kreinto</I> de l' lingvo, mi +volas nur esti <I>iniciatoro.</I> Tio ĉi estu ankaŭ +respondo al tiuj amikoj de l' lingvo internacia, kiuj estas +neatendemaj kaj volus jam vidi librojn kaj gazetojn en la lingvo +internacia, plenajn vortarojn, vortarojn nacia-internaciajn kaj +cetere. Ne malfacile estus por mi kontentigi tiujn ĉi +amikojn; sed ili ne forgesu, ke tio ĉi estus danĝera +por la afero mem, kiu estas tiel grava, ke estus nepardoneble +faradi laŭ la propra decido de unu homo. Mi ne povas diri, +ke la lingvo estas preta, ĝis ĝi estos trairinta la +juĝon de l' publiko. Unu jaro ne estas eterno, kaj tamen +tiu ĉi jaro estas tre grava por l' afero. Tiel ankaŭ +mi ne povas fari iajn ŝanĝojn en la lingvo tuj post la +ricevo de la konsiloj, se tiuj ĉi konsiloj eĉ estus la +plej seneraraj kaj venus de la plej kompetentaj personoj. En la +daŭro de la tuta jaro 1888 la lingvo restos <I>tute sen +ŝanĝo;</I> sed kian la jaro estos finita, tian +ĉiuj necesaj ŝanĝoj, antaŭe analizitaj kaj +provitaj, estos publikigitaj, la lingvo ricevos la finan formon, +kaj tian komencos ĝia plena funkciado. Juĝante +laŭ la konsiloj, kiuj estas senditaj al mi ĝis +hodiaŭ, mi pensas, ke la lingvo kredeble estos +ŝanĝita tre malmulte, ĉar la plej granda parto de +tiuj konsiloj estas ne praktika kaj kaŭzita de ne +sufiĉa pripensado kaj provado de l' afero; sed diri, ke la +lingvo tute ne estos ŝanĝita, mi tamen ne povas. +Cetere, ĉiuj proponoj, kiujn mi ricevas, kune kun mia +juĝo pri ili, estos prezentataj al la juĝo de l' +publiko aŭ de ia el la jam konataj instruitaj akademioj, se +inter tiuj ĉi estos trovita unu, kiu volos preni tiun +ĉi laboron. Se ia kompetenta akademio min sciigos, ke +ĝi volas preni tiun ĉi laboron, mi tuj sendos al +ĝi la tutan materialon, kiu estas ĉe mi, mi fordonos al +ĝi la tutan aferon, mi foriros kun la plej granda ĝojo +je eterne de l' sceno, kaj el aŭtoro kaj iniciatoro mi +fariĝos simpla amiko de l' lingvo internacia, kiel ĉiu +alia amiko. Se tamen nenia el la instruitaj akademioj volos +preni mian aferon, tian mi daŭrigos la publikigadon de l' +proponoj, sendataj al mi, kaj laŭ mia propra pensado kaj +laŭ la pensoj de l' publiko, sendataj al mi pri tiuj +proponoj, mi mem antaŭ la fino de l' jaro decidos la finan +formon de l' lingvo kaj mi sciigos, ke la lingvo estas preta. + +<H1 ALIGN=CENTER>II.</H1><BR> + +<P> + +La nombro 10,000,000, pri kiu estas parolita en mia unua verko, +ŝajnas al multaj absolute ne ricevebla. La plej granda +parto de l' mondo efektive kredeble estos tiel senmova, ke +ĝi de si mem ne donos voĉon, malgraŭ ke la afero +estas tiel grava kaj la laboro de l' voĉdono tiel +malgrandega. Sed se l' amikoj de l' lingvo internacia, +anstataŭ timegi la nombron, laboros por la afero kaj +kolektos tiom voĉojn, kiom ili povos, tian la necesa nombro +da voĉoj povas esti ricevita en la plej mallonga tempo. + +<P> + +Kian mi proponis la voĉdonon, mi profunde kredis, ke pli +frue aŭ pli malfrue 10,000,000 voĉoj estos kolektitaj. +La rezultatoj, kiuj sin montris ĝis hodiaŭ, +ankoraŭ plifortigas mian kredon. Sed ni prenu, ke mi +fantazias, ke mi eraras, ke mi tro multe esperas,—ke sur la +tuta tero ne estos kolektita eĉ unu miliono da voĉoj +... kion l' afero tian perdos? Kelkaj konsilas al mi, ke mi +forĵetu la voĉdonon aŭ ke mi malgrandigu la +nombron da postulataj voĉoj ĝis unu miliono; +"ĉar", ili diras, "danke la fantazian punkton +de l' voĉdono, afero per si mem tiel utila, povas fari +fiaskon." Sed kie, sinjoroj, vi prenis, ke la veno al celo +de l' afero dependas de l' rezultatoj de la voĉdono? Tiuj, +kiuj trovas, ke mia lingvo estas inda je lerno, sendas al mi +promesojn senkondiĉajn kaj lernas la lingvon sen ia atendo. +Sendepende de l' iro de la voĉdono en tiu ĉi lingvo +estos eldonataj libroj kaj gazetoj, kaj la afero sin movos +antaŭen. La voĉdonon mi proponis sole por tio, ke al +la afero povu esti altiritaj per <I>unu fojo</I> tutaj +<I>amasoj</I> da homoj, ĉar mi scias, ke preni ian laboron, +eĉ la plej malgrandan, ne ĉiu konsentos, sed helpi +aferon tre utilan, kie estas postulata nek laboro, nek +mono,—ne multaj malkonsentos, tiom pli, se troviĝos +memorigantoj. Mi ripetas: profunde mi kredas, ke pli frue +aŭ pli malfrue 10,000,000 voĉoj estos kolektitaj, kaj +tiel je unu bela tago ni sciiĝos, ke la lingvo internacia +fariĝis tutmonda; sed se eĉ la nombro de l' voĉoj +nenian venus al dek milionoj,—la afero pro tio ĉi tute +ne estos perdita. + +<P> + +Kelkaj provis montri al mi, ke mia projekto de l' voĉdono +estas <I>matematike</I> ne ebla; tiel ekzemple unu faris jenan +kalkulon: "se ni prenos, ke la enskribado de ĉiu +promesanto okupos ne pli multe ol unu minuton, kaj vi, +forĵetinte ĉian alian laboron, vin okupos sole je tiu +ĉi afero, laborante sen ripozo 15 horojn ĉiutage,— +tian la pretigo de la libro de l' voĉoj okupos 30 jarojn, +kaj por eldoni ĝin vi bezonos la riĉecon de +Krezo!" La kalkulo ŝajne estas tute prava kaj povas +timigi ĉiun,— tamen se la skribinto de tiu ĉi +kalkulo bone pensus pri ĝi, li tre facile ekvidus, ke tie +ĉi estas sofismo, kaj se nur efektive estos alsenditaj dek +milionoj promesoj, la libron de l' voĉdono oni povos pretigi +kaj eldoni en kelkaj monatoj kaj sen iaj riĉecoj de Krezo. +Ĉar kiu diras, ke la tuta libro devas esti propramane +skribita de unu persono? Ke ĉe ĉiu pli granda afero +estas uzata <I>divido de laboro,</I> la skribinto tute forgesis! +Tiaj "timigaj" libroj estas eldonataj ĉiutage en +granda nombro, kaj tio ne sole ne estas neebla, sed neniu eĉ +en tio vidas ion grandegan, mirindan. Se vi kolektos la numerojn +de ia ĉiutaga gazeto por unu jaro, vi ricevos libron, kiu +laŭ grandeco kaj kosto egalas la elirontan libron de l' +voĉoj, kaj laŭ la malfacileco de l' pretigo multe +superas mian libron, de kiu la pretigo estas laboro pure +meĥanika. Tiel ĉiujare en la mondo estas eldonataj +miloj kaj dekmiloj da tiaj "neeblaj" libroj, kaj tamen +neniu el la redaktoroj estas mirindaĵisto. Sinjoroj la +kalkulantoj forgesis tiun simplan leĝon, kiun ili povas vidi +sur ĉiu paŝo, ke tio, kio ĉe <I>unu</I> homo +postulas 30 jarojn, ĉe cent homoj okupos sole 4 monatojn, +kaj tio, kio estas neebla por unu persono, estas ludilo por grupo +da personoj. + +<P> + +Al ĉiuj amikoj de l' lingvo internacia mi ripetas +ankoraŭ mian peton: ne forgesu la promesojn kaj kolektu ilin +kie kaj kiom vi povas. Multaj pensas, ke ili ne devas sendi +promeson, ĉar "la aŭtoro eĉ scias, ke ili +ellernos aŭ jam ellernis la lingvon"! Sed la promeso +estas necesa ne por mi, sed por la statistiko. Se iu eĉ +skribis al mi kelkajn leterojn en la lingvo internacia, mi ne +povas lin nomi internaciisto, ĝis li ne sendis al mi sian +promeson. Ne diru, ke de unu aŭ kelkaj promesoj la grandega +nombro ne pleniĝos: ĉiu maro estas kreita de apartaj +gutoj, kaj la plej granda nombro devas kaj povas esti ricevita el +apartaj unuoj. Memoru, ke se eĉ la esperata nombro estas ne +ricevota, vi nenion perdas, sendante la promeson. + +<H1 ALIGN=CENTER>III.</H1><BR> + +<P> + +La venontajn apartajn pecojn mi donas, ke la lernantoj povu +ripeti praktike la regulojn de l' gramatiko internacia kaj +kompreni bone la signifon kaj la uzon de l' sufiksoj kaj +prefiksoj. + +<H2 ALIGN=CENTER>1.</H2><BR> + +<P> + +Amiko venis (= unu el la amikoj venis).—La amiko venis (= la +konata amiko, aŭ la amiko, kiun oni atendis).—Donu al +mi libron.—Donu al mi la libron, kiun vi promesis al +mi.—Tiu ĉi ĝardeno estas amata loko de +birdoj.—La fenestro estas amata loko de la birdoj (= niaj +birdoj).—La vorto "la" estas nomata +"artikulo"; ĝi estas uzata tian, kian ni parolas +pri objektoj konataj. Anstataŭ "la" oni povas +ankaŭ diri "l' ", se ĝi ne estos +malbonsone.—Se iu ne komprenas bone la uzon de la artikulo, +li povas <I>tute ĝin ne uzi,</I> ĉar ĝi estas +oportuna sed ne necesa. + +<H2 ALIGN=CENTER>2.</H2><BR> + +<P> + +Jen estas la patro.—Mi aŭdas la voĉon de la +patro.—Mi ricevis donacon de la patro.—Diru al la +patro, ke mi estas sana.—Ni iros al la patro.—Karolo +aĉetis por sia kuzino horloĝeton kun tri +montrantoj.—Ni vidas per la okuloj.—Rakontu al ni la +novaĵojn, kiujn vi aŭdis pri niaj malfeliĉaj +fratoj.—De kiu vi ĝin aŭdis?—Mi pensas pri la +sorto de mia fratino, kaj mi kalkulas jam la minutojn ĝis +nia revido.—Aŭgusto estas bona, Mario estas pli bona ol +Aŭgusto, sed Ernestino estas la plej bona el ĉiuj miaj +gefratoj.—La malgrandan filinon de mia najbaro mi amas ne +malpli ol mian propran infanon; hodiaŭ mi aĉetis por +ŝi tre belan ludilon. + +<H2 ALIGN=CENTER>3.</H2><BR> + +<P> + +Sesdek minutoj faras unu horon, kaj dudek kvar horoj faras unu +plentagon.—Mi loĝas en la tria +etaĝo.—Hodiaŭ estas la dek kvina (tago) de +Aprilo.—La dudeka de Februaro estas la kvindek unua tago de +l' jaro.—Tiu ĉi rivero havas ducent naŭdek kvar +kilometrojn da longo.—Georgo Vaŝingtono estis naskita +la dudek duan Februaron (aŭ: je l' dudek dua Februaro) de l' +jaro mil sepcent tridek dua.—Sendu al mi prunte dekduon da +forketoj.—Tio ĉi okazis antaŭ cent jaroj.—Mi +aĉetis du ŝrankojn kaj pagis por ili cent +frankojn.—Jen estas cento da pomoj.—En tiu ĉi +lando loĝas tri milionoj kristanoj (aŭ: da +kristanoj).—Duobla fadeno estas pli forta ol +unuobla.—De tiu tago mia amikeco al li +duobliĝis.—Kvaroble kvin estas dudek.—Kvar fojojn +mi jam estis tie.—Duonon de tiu ĉi piro mi manĝis, +kvaronon mi donis al mia nevo, kaj la lastan kvaronon mi +forĵetis.—Dudek unu estas tri seponoj de kvardek +naŭ.—Kvinope ili tiris la keston kaj tamen ne povis +ĝin altiri al la domo.—Se vi venos al li triope, li +redonos, kion li prenis; ĉar unue li timos vian forton, kaj +due li ne povos sin pravigi.—Al ĉiu el la laborantoj li +donis po kvin dolarojn. + +<H2 ALIGN=CENTER>4.</H2><BR> + +<P> + +Mi vin ne komprenas, sinjoro.—Vi estas tre obstina, mia +amiko.—Vi ĉiuj estas tro fieraj.—"Vi" ni +diras egale al unu persono aŭ objekto kaj al multaj; tio +ĉi estas farita pro oportuneco, ĉar, parolante kun iu, +ni ofte ne scias, kiel diri al li: "vi" aŭ +"ci" ("ci" signifas la duan personon de l' +ununombro; sed tiu ĉi vorto estas trovata sole en la plena +vortaro; en la lingvo mem ĝi preskaŭ nenian estas +uzata).—La ĉapisto ne venos, ĉar li estas malsana; +se venos lia edzino, donu al ŝi mian ĉapelon; se venos +lia plej maljuna filo, vi povas ankaŭ ĝin doni al li; +sed se venos lia malgranda infano, donu al ĝi +nenion.—Jen estas la hundo, donu al ĝi oston, kaj voku +la katinon, ĝi ricevos pecon da viando.—Mi amas min, +ĉar ĉiu amas sin mem.—Vi estimas vin mem, sed +aliaj vin ne estimas; mia frato estimas sin ne multe, sed aliaj +lin tre estimas.—Montru al mi vian kalkulon.—Ili +kondukis la kolegojn en sian loĝejon, anstataŭ iri kun +ili en ilian.—Oni diras, ke vi estas riĉa. + +<H2 ALIGN=CENTER>5.</H2><BR> + +<P> + +Kial vi ne respondas al mi, kian mi vin demandas?—La patro +skribas leteron, kaj la infanoj preparas siajn +lecionojn.—Kion li babilas?—Li babiladas la tutan +tagon.—Nia gasto kantis la ĉiukonatan romancon de +N.—Mia onklo ekkantis kaj tuj ĉesis, sed mia frato +kantadis la tutan vesperon.—Karolino ĉian obeadis la +ordonojn de sia patrino, sed hodiaŭ ŝi ne +obeis.—Kian mi venis al li, li tuj finis sian +laboron.—Kian mi venis al li, li finadis sian +laboron.—Vi ne malhelpis min, ĉar kian vi venis, mi +estis jam finita mian laboron.—Li batalos, ĉar li ne +dormos trankvile, ĝis li estos venkinta la +malamikon.—Se mi nur estus sana, mi estus tute +kontenta.—Se ili estus dirintaj la veron, ili ne estus nun +punataj; nun ili konfesis ĉion, sed ĝi estis jam tro +malfrue.—Johano, serĉu mian krajonon.—Ni iru +promeni, sinjoroj!—Li ne esperu pardonon!—Savu min, +amikoj!—Mi lernas pentri kaj ludi gitaron.—Instruante, +ni lernas.—La lernanto devas estimi la +instruanton.—Libro instruanta estas tre utila.—Ne +ĉiu instruanto estas instruisto.—Dio estas la kreinto +kaj la reganto de l' mondo.—Ferminte la pordon, li komencis +sin senvestigi.—La venonta gasto estas ankoraŭ en la +vojo.—La elpelito malsatas jam la trian tagon.—Punata +antaŭ la rompita poto, la kato eble komprenos la kaŭzon +de l' punado.—La konstruota domo kostos multon da +mono.—Batate de la mastro, li ploris kaj ĵuris, ke li +terure venĝos.—En tiu ĉi lernejo la infanoj estas +edukataj tre bone, ĉar la lernejestro sin okupas je sia +afero kun amo.—Tio ĉi montras, ke via nepo estas ne +bone edukita.—Dum en unu ĉambro la gastoj dancadis, en +la dua ĉambro estis preparata la vespermanĝo; kian la +tablo estis preparita, oni invitis la gastojn al la +tablo.—Kio estos hodiaŭ prezentata en la +teatro?—Aŭdu, infanoj! se vi estos prezentitaj al la +generalo, salutu lin ĝentile.—La fraŭlino, kiu +estis edzinigota de mia frato, mortis, ne fariĝinte +ankoraŭ eĉ lia fianĉino.—La formojn +kunmetitajn (ekzemple: mi faradas, mi estis farinta ... kaj +ceterajn)—oni devas uzi sole tian, kian la senco ĝin +necese postulas. + +<H2 ALIGN=CENTER>6.</H2><BR> + +<P> + +La adverboj (evortoj), kiuj estas kreitaj el aliaj vortoj, +finiĝas je la litero "e"; ĉiuj aliaj adverboj +ne havas konstantan finiĝon kaj apartenas al la vortoj +<I>simplaj.</I>—Li estas severa juĝanto, li juĝas +severe, sed juste.—Nun estas varme, sed la nokto kredeble +estos tre malvarma.—Li estas tre riĉa, kaj li donis al +la malfeliĉulo tro malmulte, ĉar li estas konata +avarulo.—Kun tiu papero mi ekiris per grandaj paŝoj al +la komercisto; sed antaŭ la magazeno mi renkontis +kaleŝon, en kiu sidis riĉe vestita sinjoro. Elirinte el +la kaleŝo kaj forĵetinte la pecon da cigaro, kiun li +estis teninta inter la fingroj, li ekrigardis min tra siaj bluaj +okulvitroj kaj diris sen ia antaŭparolo: "ne, por vi +mia magazeno estas fermita pro la malbonaj sciigaĵoj, kiujn +mi ricevis pri vi de homoj kredindaj."—Mi eltrinkis +tutan botelon da vino, kvankam ĝi ne tre plaĉis al mi, +ĉar la vino estis bona, sed la botelo estis de +brando.—Oni diras, ke vi gajnis la grandan gajnon; se tio +ĉi estas vera, mi vin gratulas.—Li diras, ke mi estus +pli feliĉa, se mi estus pli diligenta.—La mastro diris, +ke mi foriru, ĉar se ne—li min elpelos per la +hundoj.—Ho, kiel mi estas laca!—Fi, kia malkonvena +esprimo!—Hura! vivu la reĝo! + +<H2 ALIGN=CENTER>7.</H2><BR> + +<P> + +Vortoj kunmetitaj estas kreataj per simpla kunligado de simplaj +vortoj; prenataj estas ordinare la puraj radikoj, sed, se la +bonsoneco aŭ la klareco postulas, oni povas ankaŭ preni +la tutan vorton, t.e. la radikon kune kun la finiĝo.—La +lingvo internacia esperas fariĝi ian lingvo +tutmonda.—La unutaga regado de tiu ĉi estro ne restis +sen postsignoj.—Tio estas frukto de lia unuatempa +verkado.—Ni matenmanĝas ĉian je l' deka horo +antaŭ tagmezo.—La pordokurtenoj de lia dormoĉambro +estas de flavruĝa koloro.—Nenian insultu, ne parolinte +kun la insultoto.—Metu la libron sur la tablon.—La +libro jam estas sur la tablo.—Li eniris la ĉambron +(aŭ en la ĉambron).—Ĉu vi estas kontenta je +mia donaco?—Li ekdormis je eterne.—Ŝi estas la +unua baletistino en nia teatro.—Kia meĥanikisto faris +tiun ĉi maŝinon?—Li estas direktoro en fabriko de +tabako.—La politiko de nia ministro montras, ke li estas +bona diplomatiisto.—La historio de la civilizado estas tre +interesa.—Li korespondas telegrafe kun ĉiuj agentoj. + +<H2 ALIGN=CENTER>8.</H2><BR> + +<P> + +Kia granda brulo! kio brulas?—Ligno estas bona brula +materialo.—La fera bastono estas brule varmega.—Iu +venis; demandu lin, kiu li estas, kaj se li estas tiu, kiun mi +atendas, sendu lin al mi; neniun alian mi hodiaŭ volas vidi +... ne, mi decidis alie: sendu ĉiun, kiu ajn li +estos.—Ian mi venis al li kaj mi trovis lin libera; tio +ĉi min forte mirigis, ĉar kian ajn mi venas, li +ĉian sidas super laboro, kaj li nenian estas +libera.—Kiaj vortoj povas esti farataj el la vortoj: +"ia", "ial", "ian", "ie", +"iel", "ies", "io", +"iom", "iu"?—La kioman fojon li jam +ripetis sian rakonton?—Ĉu oni povas diri: helpi la +fraton (anstataŭ: al la frato), obei la patron +(anstataŭ: al la patro), ridi lian malsaĝecon +(anstataŭ: je lia malsaĝeco), plori la perdon +(anstataŭ: pro la perdo)? Jes; ĉar se la senco ne +montras klare, kian prepozicion ni devas uzi, ni ĉian povas +uzi la vorton "je", aŭ la akuzativon sen +prepozicio. + +<H2 ALIGN=CENTER>9.</H2><BR> + +<P> + +Lia malbenado ne ĉesas; sed nenia el liaj malbenoj povas min +iom malhelpi.—La hieraŭa duhora pafado ne estis por mi +tiel terura, kiel la du pafoj, kiujn mi aŭdis +hodiaŭ.—Li kuris sur la kampon.—Li kuradis +ĝis li falis.—La lavistino alportis mian tolaĵon: +ĉemizojn, kolumojn, manumojn kaj viŝilojn (oni nomas +ĝin tolaĵo, kvankam ne ĉio estas farita el +tolo).—Anstataŭ vino li enverŝis en mian glason +ian malagrablan acidaĵon, kaj tiun ĉi malklaran +fluidaĵon li devigis min eltrinki.—Ne ĉia +belaĵo estas utila.—En la angulo kuŝis amaso da +malnova feraĵo.—Sinjoro N. estas senatano.—La +vilaĝano vendis al la komercisto centon da ovoj.—La +nombro da kristanoj estas pli granda, ol la nombro da +mahometanoj.—Ne ĉiu rusujano estas ruso.—Mi estas +via kunlandano, ĉar mi ankaŭ estas italujano.—Ili +venkos, ĉar ilia militistaro estas glora pro sia +disciplino.—La hararo defalis de lia kapo, kaj mi vidis +grandan senharaĵon, kiun li pro malvera honto ĉian tiel +zorge kaŝis. + +<H2 ALIGN=CENTER>10.</H2><BR> + +<P> + +Li promenadis, akompanata de siaj lernantoj.—Mi estas la +zorganto de tiu ĉi infano, kaj ĝi estas mia +zorgato.—Via kuracato estas mia konato.—Ŝi ofte +sonĝas mortintojn.—Plendito, kion vi povas diri por via +praviĝo?—Ŝi estas en la kvara monato de +naskonteco.—La juĝejo estis jam plena, kaj oni +enkondukis la juĝoton.—La parenco de mia edzo aŭ +la edzo de mia parenco, estas mia boparenco.—La patro de mia +edzino estas mia bopatro.—Mi estas la bofrato de Heleno, +ĉar ŝi estas la edzino de mia frato; ŝi estas mia +bofratino.—Karolo estas mia nepropra filo (aŭ +duonfilo), ĉar mi estas la dua edzo de lia +patrino.—Petro kaj Mario estas jam sufiĉe maljunaj, +tamen oni ankoraŭ vokas ilin Peĉjo kaj +Manjo.—Aŭguĉjo kaj Aŭgunjo estas bonaj +infanoj.—Disiru, sinjoroj, ĉar amase stari sur la +strato estas malpermesita.—Li disŝutis la alumetojn sur +la tuta planko.—Via parolo estas por mi tute ne +komprenebla.—Li rakontas aferon tute ne kredeblan.—Vi +skribas tre nelegeble.—Vitro estas travidebla. + +<H2 ALIGN=CENTER>11.</H2><BR> + +<P> + +Mi miras la saĝecon kaj la honestecon de tiu ĉi +homo.—La leĝeco de lia faro ne estas por mi malcerta, +ĉar ĉio, kion li faras, estas tute leĝa.—Vivu +la frateco de l' popoloj.—Virino, kiu sin okupas je kudrado, +estas nomata kudristino, kaj ŝia edzo estas nomata +kudristinedzo.—Ŝi ne estas doktorino, sed nur +doktoredzino.—Je l' deka horo vespere la kortisto fermas la +pordegon de l' domo.—Mi ne povis ne ekplori, kian mi vidis, +kiel la malriĉegulo petegis la mastron de l' belega palaco +pri peco da pano.—La legendoj rakontas pri grandeguloj, kiuj +volis batali kun la dioj.—La vetero estis malbona, kaj mi +malvarmumis; la kuracisto konsilis al mi iri en +ŝvitbanejon.—Nia fidela servanto mortis en la +malsanulejo.—Kun la libroj en la mano la infano iris en la +lernejon.—Aŭdinte tion ĉi, li +ekploris.—Ekbruligu kandelon, ĉar estas jam +mallume.—La tondro estis tiel forta, ke la vitroj de niaj +fenestroj ektremis.—Malpacinte kun sia edzino, li +eksedziĝis je ŝi.—Li estas eksgeneralo; servinte +en la militistaro tridek jarojn, li eksiĝis.—Mia kolego +estas tre kredema: li kredas ĉion, kion oni diras al +li.—Eduardo estas tre ekkolerema kaj venĝema, kaj lin +ofendi estas danĝere.—Estu laborema, ŝparema kaj +singardema!—La religio diras, ke la animo estas nemortema, +kvankam la korpo estas mortema. + +<H2 ALIGN=CENTER>12.</H2><BR> + +<P> + +La patro donacis al mi kolektujon, kaj li mem ĵetis en +ĝin la unuan moneron.—Hieraŭ falis granda hajlo; +ĉiu hajlero pezis pli ol kvindek gramojn.—La plej +malgranda fajrero estas sufiĉa por eksplodigi la +pulvon.—Via regnestro estas reĝo de Prusujo kaj +imperiestro de Germanujo.—Se la ŝipestro ordonas, la +ŝipanoj devas obei.—Starante sur la supro de l' +monteto, kiu estas apud nia domo, li vidis la tutan +ĉirkaŭaĵon.—Sidante sur seĝo, kaj +tenante la piedojn sur benketo, li dormetis.—Tre plaĉas +al mi la blueta fumo de l' cigaro, kiun vi fumas.—Promenante +sur la aleo, ni renkontis la gedoktorojn N., kiuj invitis nin al +la balo, kiun ili hodiaŭ donas; ni iros kun plezuro, +ĉar la gemastroj espereble zorgos, ke la gastoj bone pasigu +la tempon.—Mi veturos hodiaŭ al miaj geonkloj.—Li +pagis por la kokido tiom, kiom oni ne pagas eĉ por +koko.—La Napoleonidoj esperas ricevi la tronon de Francujo. + +<H2 ALIGN=CENTER>13.</H2><BR> + +<P> + +Ironte promeni, purigu vian veston.—La printempa suno +fluidigis la neĝon kaj la glacion.—Ŝi volas +fianĉigi mian fraton je ŝia fratino.—Dormigu la +infanon.—La mizero kutimigis lin levi sin el la lito tre +frue.—Pro la multaj malplezuroj li tute +griziĝis.—La nombro de l' amikoj de l' lingvo +internacia pligrandiĝas senĉese.—Koniĝinte je +tiu ĉi nobla homo, mi tuj amikiĝis je li.—Mirinda +estas la historio de lia familio: la avo mortis je ia +nekomprenebla malsano, havante la aĝon de dudek naŭ +jaroj; la avino mortigis sin mem en atako de malprudento; la +patro elfalis el fenestro de tria etaĝo kaj mortiĝis; +la patrino estis mortigita de ŝia propra +servantino.—Ĉu la kandelo estis estingita, aŭ +ĝi estingiĝis mem?—La knabeto estas ruĝigita +de sia patrino, aŭ eble li ruĝigis sin mem?—Ne, li +ruĝiĝis de plezuro, ĉar li estas tre +ruĝiĝema.—Sidigu la fraton, ĉar sidigi sin +mem li ne volas; se li ne povas esti sidigata, submovu seĝon +sub liajn piedojn, kaj li kontraŭvole +sidiĝos.—Falinte de l' supro de l' arbo, li +sidiĝis sur la malsupran branĉon. + +<H2 ALIGN=CENTER>14.</H2><BR> + +<P> + +Donu al mi kudrilon kaj fadenon, ĉar mi volas alkudri +butonon al mia surtuto.—Rigardu, kiel la aglo batas kun la +flugiloj!—Kovriloj povas esti por la vizaĝo +(vizaĝkovriloj), por la litoj (litkovriloj) kaj +cetere.—Prenu la fosilon kaj fosu tombon.—Mia onklino +naskis filinon.—La bovo jelaboras la kampon, kaj la bovino +donas lakton.—La patrino de mia patro estas mia +avino.—Mi aŭdis tion ĉi de kredindaj +personoj.—Mi jam vidis ĉiujn vidindaĵojn de via +urbo.—Li estas senespere malsana, kaj savi lin povas nur ia +miregindaĵo.—Li havas bonan koron, sed bedaŭrinde +li ne povas fari, kion li volas.—Varma fumo estas por mi +malutila, tial mi ĉian fumas tra cigaringo.—Por ne piki +la fingron ĉe l' kudrado, oni portas fingringon.—Mi +perdis la ŝlosilon de mia ŝranko, kaj mi devis venigi +ŝlosiliston.—Valter-Skot' estis glora verkisto.—La +apotekisto estas helpanto de l' kuracisto.—La kuiristo +malbonigis la tagmanĝon.—La avo ne volis beni sian +nepon, sed li ankaŭ lin ne malbenis.—Li ne sole ne +helpis min en mia laboro, sed li ankoraŭ min malhelpis, kiom +li povis.—La malsupra parto de tiu ĉi domo estas alie +kolorita ol la supra.—Ne legu tiel +mallaŭte.—Malfermu la pordon! + +<H2 ALIGN=CENTER>15.</H2><BR> + +<P> + +Por via malkonfeso oni duobligos vian punon.—Mi foriras, kaj +mi revenos post kvarono da horo.—Multope ni pli frue finos +la laboron, ol unuope.—Kristo reviviĝis.—Iru, sed +ne revenu tro malfrue.—Cezaro transiris la +Rubikonon.—Transportu la seĝon de tie ĉi sur alian +lokon.—Mi havas en mia plumujo du plumingojn sen +plumoj.—Estante en la cigarejo, mi aĉetis dek cigarojn; +naŭ el ili mi metis en mian cigarujon kaj unu mi metis en +mian cigaringon kaj ekfumis.—La arbo, sur kiu kreskas pomoj, +estas nomata pomujo aŭ pomarbo; sed ne ĉia fruktujo +estas arbo.—Hispanujo estas parto de Eŭropo.—Mi +estis infano, mi estis knabo, mi estis junulo, mi estis +viro,—nun mi estas maljunulo.—Mi ne volas vane paroli +kun tiu ĉi malsaĝulo.—Se ni devas uzi ian +sufikson, sed la senco ne montras al ni, kian sufikson ni devas +preni,—ni uzas la sufikson "um".—Kiu ne +plenumas sian promeson, estas malnoblulo.—Elirinte el varma +ĉambro sur la malvarman korton, ŝi malvarmumis kaj +malsaniĝis. + +<H2 ALIGN=CENTER>16.</H2><BR> + +<P> + +La malnovaj popoloj estis tre gastamaj.—Li donas lecionojn +de belskribado.—Li havas belajn vangharojn.—Tiu ĉi +pano estas tre bongusta.—En mia skribtablo estas kvar +tirkestoj.—La dek du monatoj de l' kristana jaro estas: +Januaro, Februaro, Marto, Aprilo, Majo, Junio, Julio, +Aŭgusto, Septembro, Oktobro, Novembro, Decembro.—Diru +al mi, mi petas, kioma horo nun estas.—Nun estas la tria +horo, aŭ, pli certe, nun estas kvin minutoj post la tria +horo.—Ne, sinjoro, vi eraras: nun estas kvarono de la kvara +(horo).—Je l' kioma horo vi tagmanĝas +(tagmezmanĝas)?—Ne ĉian egale: hodiaŭ ni +tagmanĝis je tri kvaronoj de l' kvara, kaj hieraŭ ni +manĝis akurate je l' tria horo.—Kian aĝon vi +havas?—Mi havas kvardek kvin jarojn.—Bonan tagon, +sinjoro! Kiel vi fartas?—Pardonu, sinjoro, mi vin ne +rekonas.—La venontan dimanĉon mi veturos +Hamburgon.—Kio vin interesas mia farado? ne miksu vin en +malproprajn aferojn!—Ĉu vi ludas violonon?—Ne, mi +ludas kartojn, sed por instrumentoj mi ĉian estis tro +maldiligenta.—Mi ne loĝas ĉe mia frato, mi +loĝas aparte; sed mia loĝejo estas apud la +lia.—Antaŭ tiu malgranda ligna dometo staris bela +granda arbo.—Mi volas aŭ ĉion, aŭ +nenion.—Mi bezonas du frankojn; ĉu vi ne povas ilin +doni al mi prunte?—La popoldiroj (proverboj) esprimas la +saĝon de l' popolo, kaj la popolrakontoj (legendoj) esprimas +ĝian kredon.—La vorton "met" ni uzas tian, +kian ni volas esprimi ian faradon, sed la formo de l' farado +estas por ni aŭ ne klara, aŭ sen signifo. "Meti +ion ien" signifas: fari, ke io ie estu. "Meti" +povus alie esti tradukata "estigi". "Meti" +inter la verboj (farvortoj) estas tio sama, kio "je" +inter la prepozicioj, aŭ "um" inter la +sufiksoj.—Metu la manon sur la koron.—La ŝteliston +oni metis en malliberejon (se ni dirus "oni lin +sidigis", tio ĉi estus ne vere, ĉar neniu lin tie +<I>sidigis</I>).—Metu la ĉapelon sur la kapon.—La +leteron mi adresis: al lia moŝto sinjoro N.en N.N.—Via +barona moŝto, helpu min en mia mizero!—Por esti +feliĉa, oni devas esti antaŭ ĉio kontenta je sia +sorto.—Mi iris en la teatron, por aŭdi la gloran +kantiston. + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<H2 ALIGN=CENTER>17.<BR> +LA OMBRO.<BR>(mirrakonto de +Andersen'.)</H2> + +<P> + +En la varmegaj landoj la suno radias alian varmegon, ol ĉe +ni. La homoj ricevas koloron malluman, kaj en la plej varmegaj +landoj la brula suno faras el ili negrojn. Sed ĝi estis nur +la simple varmaj landoj, kien transveturis unu instruita homo el +niaj malvarmaj. Li pensis, ke li tie povos ankaŭ promenadi +en la stratoj, kiel en lia patrujo, sed tion ĉi li devis +baldaŭ malkutimi. Li kaj ĉiuj prudentaj homoj devis +trankvile resti en la domo. La kovriloj de l' fenestroj kaj la +pordoj restis fermitaj la tutan tagon. Oni povus pensi, ke la +tuta domo dormas, aŭ ke neniu estas en la domo. La +mallarĝa strato, kie li loĝis, estis ankoraŭ tiel +konstruita, ke de l' mateno ĝis la vespero oni havis tie la +tutan varmegon de l' suno. La instruita homo el la malvarmaj +landoj estis homo juna kaj saĝa homo; al li ŝajnis, ke +li sidas en brula forno. Tio ĉi lin tre suferigis. Li tute +maldikiĝis, kaj eĉ lia ombro fariĝis multe pli +malgranda, ol en la patrujo,—ĝi ankaŭ suferis de +la suno. + +<P> + +Nur je l' vespero, kian la suno estis subirinta, ili +reviviĝis. Estis efektiva plezuro ĝin vidi. +Apenaŭ lumo estis enportita en la ĉambron, la ombro sin +eltiris sur la tuta muro, ĝis la plafono kaj eĉ iom sur +la plafono mem. Ĝi intence faris sin tiel longa, ĝi +devis sin eltiri, por ree ricevi fortojn. La instruitulo eliris +sur la balkonon, por tie sin eltiri, kaj apenaŭ la steloj +ekellumis el la klara etero, li eksentis novan vivon. Sur +ĉiuj balkonoj en la strato—kaj en la varmaj landoj +ĉiu fenestro havas balkonon—sin montris homoj, ĉar +aeron oni bezonas, se oni eĉ kutimis esti bruligata de l' +suno. Vivo sin komencis supre kaj malsupre. Tajloroj kaj +botistoj,—ĉiuj homoj eliris sur la straton, tabloj kaj +seĝoj estis elportataj, lumo brulis ĉie, brulis pli ol +mil lumoj; unu babilis, alia kantis, kaj la homoj promenis, la +veturiloj veturis, la azenoj iris ... tin-tin-tin—ĉar +ili portis sonorilojn. Tie mortintoj kun kantado estis +enterigataj, la knaboj de l' strato bruis, la sonoriloj de l' +preĝejoj sonoris, per unu vorto—vivo kaj movado +reĝis malsupre sur la strato. Nur en la unu domo, kiu +staris rekte kontraŭ la loĝejo de l' alilanda +instruitulo, estis tute silente, kaj tamen tie kredeble iu +loĝis, ĉar sur la balkono staris floroj, kiuj belege +kreskis,—tiel iu kredeble ilin superverŝadis, kaj homoj +necese devis tie esti. La pordo kontraŭe estis ankaŭ +malfermata je l' vespero, sed tie interne estis mallume, +almenaŭ en la antaŭa ĉambro,—el interne estis +aŭdata muziko, kiu al la alilanda instruitulo ŝajnis +neesprimeble bela. Sed eble ĝi estis tia nur en lia +ŝajnevido, ĉar li trovis tie en la varmaj landoj +ĉion neesprimeble bela, se nur la malbona suno ne estus. La +mastro de l' alilandulo diris, ke li ne scias, kiu loĝas en +la kontraŭa domo, ke oni tie ne vidas ja eĉ unu +personon, kaj pri la muziko—li trovas ĝin malbele +enuiga. "Ĝi estas tiel, kiel se unu ripetas pecon, kiu +estas por li tro malfacila, kaj kiun li ne povas ellerni, +ĉian tiu sama peco. `Mi malgraŭ ĉio ĝin +venkos' li diras, sed li tamen ĝin ne venkas, kiel ajn longe +li ludas". + +<P> + +Unu fojon en nokto la alilandulo vekiĝis; li dormis ĉe +malfermita pordo de balkono, la kurtenoj antaŭ la pordo sin +dismovis de bloveto de l' vento, kaj al li ŝajnis, ke de l' +kontraŭa balkono venas mirinda brilo. Ĉiuj floroj +brilis en plej belegaj koloroj, kaj en la mezo inter la floroj +staris gracia aminda fraŭlino, kiu ŝajne ankaŭ +brile radiis. La okuloj de l' instruitulo tute senvidiĝis +de tio ĉi, kaj ne estas miro, ĉar li ilin efektive tro +forte malfermis, kaj al tio ĉi li ankoraŭ estis +dorminta. Per unu salto li estis sur la planko, tre +mallaŭte li stariĝis post la kurteno, sed la +fraŭlino jam ne estis, la brilo estingiĝis. La floroj +pli jam ne brilis, sed ili staris ankoraŭ en ilia +antaŭa beleco. La pordo estis ne tute fermita, kaj profunde +el interne sonis mallaŭta kaj agrabla muziko, kiu povis +naskigi la plej dolĉajn sonĝojn. Tio ĉi estis +efektive io mireginda. Kiu povis tie loĝi? Kie estis la +eniro? En la partero estis nur magazeno, kaj estis ja neeble, ke +la homoj ĉian trakurus tra tie. + +<P> + +Je unu vespero la alilandulo sidis sur sia balkono, post li en la +ĉambro brulis lumo, tial estis tute nature, ke la ombro +estis videbla sur la muro de la kontraŭa loĝejo. Tiel +ĝi sidis tie inter la floroj sur la balkono, kaj ĉiun +fojon, kian la alilandulo sin movis, la ombro sin ankaŭ +movis, ĉar tion ĉi ĝi ordinare faras. + +<P> + +"Mi pensas, ke mia ombro estas la sola viva estaĵo, +kiun oni povas trovi tie kontraŭe!" diris la +instruitulo. "Rigardu, kiel bele ĝi sidas tie inter la +floroj, la pordo estas ne tute fermita, kaj nun la ombro devus +esti tiel saĝa kaj eniri, kaj ĉion bone rigardi, kio +estas interne, kaj poste, reveninte, rakonti al mi, kion ĝi +tie vidis. Jes, jes, mia ombro, vi devus peni esti utila al +mi!" diris li ŝerce. "Estu tiel bona kaj eniru! +Nu, vi ne volas iri?" Kaj li balancis la kapon al la ombro, +kaj la ombro rebalancis ĝian kapon. "Jes, jes, iru, sed +baldaŭ revenu!" La alilandulo sin levis, kaj lia ombro +sur la kontraŭa balkono sin ankaŭ levis; la alilandulo +sin turnis, kaj la ombro sin ankaŭ turnis; se iu bone +rigardus, li povus klare vidi, ke la ombro eniris en la ne tute +fermitan pordon de la balkono de l' kontraŭa domo rekte en +tiu momento, en kiu la alilandulo eniris en sian ĉambron kaj +mallevis post si la longan kurtenon. + +<P> + +Je l' postiranta mateno la instruitulo eliris, por trinki kafon +kaj legi gazetojn. "Kio tio ĉi estas?", diris li, +kian li eliris en la lumon de l' suno, "mi ja ne havas +ombron! Tiel ĝi hieraŭ je l' vespero efektive foriris +kaj jam ne revenis; tio ĉi estas efektive +ĉagrene!" + +<P> + +Ne tiel la perdo de l' ombro mem lin ĉagrenis, kiel tio, ke +en la malvarmaj landoj estas rakontata unu ĉiukonata +historio pri homo sen ombro. Se nun la instruitulo revenos en la +patrujon kaj rakontos, kio okazis kun li, oni diros, ke tio +ĉi estas nur ripetaĵo, kaj tio ĉi malplaĉis +al li. Tial li decidis tute ne paroli pri tio, kaj tio ĉi +estis tute prudente. + +<P> + +Je l' vespero li ree eliris sur sian balkonon, la lumon li tute +bone metis post si, ĉar li sciis, ke la ombro ĉian +volas, ke ĝia sinjoro estu por ĝi barilo,—sed li +tamen ne povis ĝin elricevi. Li faris sin granda, li faris +sin malgranda, sed nenia ombro venis, nenia ombro sin montris. Li +diris: "Hm, hm!" sed nenio helpis. + +<P> + +Ĝi estis kompreneble ĉagrene, sed en la varmaj landoj +dank' al Dio ĉio kreskas rapide, kaj post unu semajno li +ekvidis kun granda plezuro, ke el la piedoj kreskas ĉe li +nova ombro, kian li iras en la lumon; la radiko certe restis. +Post tri semajnoj li jam havis ne tro malgrandan ombron, kaj kian +li ekreveturis en la patrujon en la malvarmaj landoj, ĝi en +la vojo ĉian pli kaj pli kreskis, tiel ke ĝi fine +fariĝis tiel longa kaj granda, ke jam la duono estus +sufiĉa. + +<P> + +Tiel la instruitulo revenis en sian landon, skribis librojn pri +la veraĵo en la mondo, pri la bonaĵo kaj belaĵo, +kaj tiel li pasigis tagojn kaj jarojn; pasis multaj jaroj. + +<P> + +Je unu vespero li sidas en sia ĉambro, kaj jen subite oni +frapas tre mallaŭte sur la pordo. + +<P> + +"Eniru!" diris li, sed neniu venas; tial li malfermis +mem, kaj jen antaŭ li staras neordinare maldika homo, kun +tre mira eksteraĵo. Cetere la homo estis tre riĉe +vestita, li estis videble grava persono. + +<P> + +"Kun kiu mi havas la honoron paroli?" demandis la +instruitulo. + +<P> + +"Jes, mi tiel ankaŭ pensis", diris la eleganta +homo, "ke vi min ne rekonos! Mi fariĝis tro korpa, mi +litere ricevis viandon kaj oston. Vi kredeble nenian pensis, ke +vi vidos min ian en tia bona farto! Ĉu vi ne rekonas vian +malnovan ombron? Jes, vi certe ne kredis, ke mi ian ankoraŭ +revenos. Mi havis feliĉon de l' tago, kian mi estis ĉe +vi la lastan fojon; mi ĉiuflanke fariĝis tre bonhava. +Se mi volas min elaĉeti el mia servado, mi estas sufiĉe +riĉa por tio ĉi!" Kaj li eksonigis tutan +ligaĵon da multekostaj sigeliloj, kiuj pendis apud lia +horloĝo, kaj metis sian manon en la dikan oran ĉenon, +kiun li portis ĉirkaŭ la kolo. Sur ĉiuj fingroj +brilis ringoj kun diamantoj, kiuj ĉiuj estis veraj. + +<P> + +"Ne, mi ne povas ankoraŭ retrovi miajn sentojn!" +diris la instruitulo. "Kiel tio ĉi estas ebla!" + +<P> + +"Io ordinara tio ĉi efektive ne estas!" diris la +ombro, sed vi ja mem ankaŭ ne apartenas al la homoj +ordinaraj, kaj mi, kiel vi scias, de mia infaneco ĉian iris +laŭ viaj piedosignoj. Tuj, kian vi trovis, ke mi estas +sufiĉe matura, por min mem trabati tra l' mondo, mi komencis +propran vojon. Mi min trovas en la plej brila situacio, sed nun +venis al mi ia dezirego vidi vin ankoraŭ unu fojon +antaŭ via morto, ĉar morti ian vi ja devas. Ankaŭ +tiujn ĉi landojn mi volis vidi ankoraŭ unu fojon, +ĉar oni ja ĉian amas sian patrujon. Mi scias, ke vi +ricevis alian ombron; ĉu mi devas al ĝi aŭ al vi +ion pagi? Estu tiel bona kaj diru al mi!" + +<P> + +"Ha, ĝi estas efektive vi!" diris la instruitulo. +"Ĝi ja estas multege mirinda! Nenian mi kredus, ke al +iu lia malnova ombro povus reveni estante homo!" + +<P> + +"Diru al mi, kiom mi devas pagi!" diris la ombro, +"ĉar mi ne volus resti ŝuldanto de iu!" + +<P> + +"Kiel vi povas tiel paroli!" diris la instruitulo, +"de ia ŝuldo tie ĉi ne povas ja tute esti parolo. +Uzu vian liberon kiel ĉiu alia! Mi tre ĝojas pro via +feliĉo! Sidigu vin, malnova amiko, kaj rakontu al mi per +malmultaj vortoj, kiel tio ĉi okazis kaj kion vi tie vidis +en la varmaj landoj ĉe la najbaro de kontraŭe!" + +<P> + +"Jes, tion ĉi mi al vi rakontos", diris la ombro, +sin sidigante, "sed vi devas al mi promesi, ke vi al neniu +en tiu ĉi urbo rakontos, ke mi estis via ombro! Mi intencas +fianĉiĝi, mi povas nutri pli ol unu familion!" + +<P> + +"Ne zorgu!" diris la instruitulo, "mi al neniu +diros, kiu vi propre estas; prenu mian manon! Mi promesas, kaj +unu homo—unu vorto!" + +<P> + +"Unu vorto—unu ombro!" diris la ombro, ĉar +tiel li ja devis paroli. + +<P> + +Cetere estis efektive mirinde, kiel tute li estis homo. Lia +nigra vesto estis el la plej kara ŝtofo, al tio ĉi li +portis elegantajn botojn kaj ĉapelon, kiu povis esti +kunpremata, tiel ke oni povis vidi nur la tegmenteton kaj la +randojn, ne parolante jam pri la jam konataj sigeliloj, ora +ĉeno kaj ringoj kun diamantoj. Jes, la ombro estis tre bone +vestita, kaj tio ĉi plej certe faris lin homo. + +<P> + +"Nun mi rakontos!" diris la ombro, kaj ĉe tio +ĉi li metis siajn piedojn kun la elegantaj botoj forte +premante sur la novan ombron, kiu kuŝis kiel hundo +antaŭ la piedoj de l' instruitulo; li faris tion ĉi pro +fiereco, aŭ eble li volis ligi ĝin al si. La +kuŝanta ombro tamen sin tenis silente kaj trankvile por povi +bone aŭskulti; ĝi kredeble ankaŭ volis scii, kiel +ĝi povus sin liberigi kaj fariĝi propra sinjoro. + +<P> + +"Ĉu vi scias, kiu loĝis en la domo kontraŭ +ni?" demandis la ombro. "Ĝi estis la plej bela el +ĉio, ĝi estis la poezio! Mi restis tie tri semajnojn, +kaj tio ĉi estas tie same, kiel se oni vivus trimil jarojn +kaj legus ĉiujn verkojn poeziajn kaj instruitajn,—tion +ĉi mi diras, kaj ĝi estas vera. Mi ĉion vidis kaj +mi ĉion scias!" + +<P> + +"La poezio!" ekkriis la instruitulo, "jes, jes, +ĝi vivas sensociete en la grandaj urboj! La poezio! Jes, +mi ĝin vidis unu minuton, sed mi tian estis ankoraŭ +dormanta! Ĝi staris sur la balkono kaj lumis, kiel la lumo +de l' nordo. Rakontu, rakontu! Vi estis sur la balkono, vi +eniris tra la pordo, kaj poste ..." + +<P> + +"Poste mi estis en la antaŭĉambro!" +daŭrigante rakontis la ombro. "Vi ofte sidis kaj penis +rigardi en la antaŭĉambron. Tie ĉi ne estis lumo, +tie ĉi estis io kiel duonlumo; sed granda nombro da +ĉambroj tio estis unu post la alia, kaj tra iliaj +malfermitaj pordoj oni povis ilin vidi ĉiujn. Tie jam estis +tre lume, la grandega forto de l' maro de lumo min certe +mortigus, se mi alirus proksime al la fraŭlino; sed mi estis +prudenta, mi ne rapidis, kaj tio ĉi estis bona!" + +<P> + +"Kaj kion vi tie vidis, mia kara?" demandis la +instruitulo. + +<P> + +"Mi vidis ĉion, kaj mi ĝin rakontos al vi; sed ... +ĝi ne estas fiereco de mia flanko, tamen ... kiel homo +libera, kaj ĉe mia instruiteco, ne parolante jam pri mia +bona situacio kaj riĉeco ... mi kore dezirus, ke vi parolu +al mi ne "mia kara", sed "sinjoro"! + +<P> + +"Pardonu, sinjoro!" diris la instruitulo, "ĝi +estas ne detruebla malnova kutimo! Vi estas tute prava, kaj de +nun mi jam memoros. Sed rakontu al mi, sinjoro, ĉion, kion +vi vidis!" + +<P> + +"Ĉion!" diris la ombro, "ĉar mi +ĉion vidis kaj ĉion scias!" + +<P> + +"Kian vidaĵon havis la ĉambroj internaj?" +demandis la instruitulo. "Ĉu tie estis kiel en la +freŝa arbaro? ĉu tie estis kiel en sankta +preĝejo? ĉu la ĉambroj estis kiel stela +ĉielo, kian oni staras sur altaj montoj?" + +<P> + +"Ĉio tie estis!" diris la ombro. "Mi ja ne +tute eniris, mi restis en la antaŭa ĉambro, en la +duonlumo, sed tiu loko estis tre bona, mi ĉion vidis, mi +ĉion scias. Mi estis en la palaco de l' poezio, en la +antaŭĉambro". + +<P> + +"Sed kion vi vidis? Ĉu tra la grandaj ĉambroj +iris ĉiuj la dioj de l' malnova tempo? ĉu tie batalis +la malnovaj faristoj? ĉu tie ludis ĝojaj infanoj kaj +rakontis iliajn sonĝojn?" + +<P> + +"Mi diras al vi, mi tie estis, kaj vi komprenos, ke mi +ĉion vidis, kion oni tie povis vidi! Se vi tien eniris, vi +ĉesus esti homo, sed mi fariĝis homo, kaj unutempe mi +ekkonis mian internan naturon, la parencecon, kiun mi havas kun +la poezio. Kian mi estis ankoraŭ ĉe vi, mi pri tio +ĉi ne pensis, sed apenaŭ la suno sin levis aŭ +mallevis, mi ĉian, vi ankoraŭ certe memoras, +fariĝis tiel mire granda; en la lumo de l' luno mi estis +preskaŭ ankoraŭ pli klara, ol vi mem. Tian mi ne +komprenis mian naturon, nur en la antaŭĉambro de l' +poezio mi ĝin ekkonis—mi fariĝis homo! Mi eliris +el tie, fariĝinte matura viro, sed vi jam pli ne estis en la +varmaj landoj. Estante jam homo, mi nun hontis tiel iri, kiel mi +iris; mi ne havis botojn, vestojn, la tutan homan +eksteraĵon, kiu donas al la homo lian signifon. Mi +serĉis lokon por min kaŝi, jes, al vi mi povas ĝin +konfesi, ĉar vi mian sekreton en nenia libro +malkovros,—mi min kaŝis sub la vesto de unu vendistino +de sukerpanoj. La virino eĉ ne scietis, al kia grava +persono ŝi donis kaŝejon. Ne pli frue ol je l' vespero +mi eliris; mi kuradis sur la strato en la lumo de l' luno, mi min +eltiradis laŭ la muroj, tio ĉi estis tiel agrabla por +mia dorso! Mi kuris supren kaj malsupren, rigardis tra la plej +altaj fenestroj en la ĉambrojn kaj sur la tegmentojn, mi +rigardis, kien neniu povis rigardi, kaj mi vidis, kion neniu alia +vidis, kion neniu alia devis vidi. La mondo, por diri veron, +estas sufiĉe malbona! Mi ne volus esti homo, se nur ne +reĝus la malsaĝa kredo, ke esti homo havas ian gravan +signifon! Mi vidis la plej nekredeblajn aferojn ĉe virinoj, +kiel ankaŭ ĉe viroj, ĉe gepatroj kaj ĉe la +dolĉaj anĝelaj infanoj; mi vidis, kion nenia homo devus +scii, kion tamen ĉiuj tiel volus scii—la +malbonaĵon ĉe la najbaroj. Se mi skribus gazeton, kiom +legantojn ĝi ricevus! Sed mi skribis tuj al la interesataj +personoj mem, kaj teruro ekreĝis en ĉiuj urboj, en +kiujn mi venis. Oni min timis, kaj oni penis plaĉi al mi. +La profesoroj faris min profesoro, la tajloroj donis al mi novajn +vestojn, tiel ke mi ilin havas en sufiĉa nombro; la +monfaristoj faris monon por mi, kaj la virinoj diris al mi, ke mi +estas bela.—Per tio ĉi mi fariĝis la homo, kiu mi +estas, kaj nun mi diras al vi adiaŭ! Jen estas mia karto, +mi loĝas sur la Suna Flanko kaj en pluva vetero mi ĉian +estas en la domo!" Tion ĉi dirinte, la ombro foriris. + +<P> + +"Mirinde!" diris la instruitulo. + +<P> + +Pasis kelkaj jaroj, kaj unu tagon la ombro subite ree venis. + +<P> + +"Kiel vi fartas?" demandis li. + +<P> + +"Aĥ!" diris la instruitulo, "mi skribas pri +la veraĵo, la belaĵo kaj la bonaĵo, sed por tiaj +aferoj ĉiu orelo estas surda; mi tute malesperas, ĉar +tio ĉi min tre doloras". + +<P> + +"Mi el nenio faras al mi ĉagrenon!" diris la +ombro, "kaj tial mi grasiĝas, kaj tio ĉi devas +esti la celo de ĉiu prudenta homo. Vi ĝis nun +ankoraŭ ne scias vivi en la mondo. Vi ankoraŭ tute +perdos la sanon. Vi devas veturi! Mi en la somero faros +veturon, ĉu vi volas min akompani? Mi deziras havi kolegon +de l' vojo,—ĉu vi volas kunveturi estante mia ombro? +Ĝi estus por mi granda plezuro havi vin apud mi; mi pagos la +koston de l' vojo." + +<P> + +"Tio ĉi estas jam ne aŭdita malmodesto!" +diris la instruitulo. + +<P> + +"Laŭ tio, kiel oni ĝin prenas!" diris la +ombro. "Vojiro redonos al vi la fortojn. Se vi volas esti +mia ombro, mi prenas sur min unu la tutan koston de l' +vojo!" + +<P> + +"Jam tro senhonte!" diris la instruitulo. + +<P> + +"Sed la mondo jam estas tia!" diris la ombro, "kaj +tia ĝi restos!" kaj kun tiuj ĉi vortoj la ombro +foriris. + +<P> + +La instruitulo fartis tute ne bone; zorgoj kaj suferoj lin +tormentis, kaj tio, kion li parolis pri la veraĵo kaj +bonaĵo kaj belaĵo, estis preskaŭ por ĉiuj, +kiel rozoj por bovo!—Fine li efektive malsaniĝis. + +<P> + +"Vi elrigardas kiel ombro!" diris al li la homoj, kaj +teruro prenis la instruitulon ĉe tiu ĉi penso. + +<P> + +"Vi devas necese veturi en banejon!" diris la ombro, +kiu venis al li. "Nenio alia restas! Mi vin kunprenos pro +malnova konateco. Mi pagos la vojon, kaj vi poste verkos +priskribon de l' vojo, kaj en la vojo vi penos min malenuigi. Mi +veturas en banejon, ĉar mia barbo ne volas kreski kiel +ĝi devus, tio ĉi ankaŭ estas malsano, kaj barbon +oni devas havi! Estu prudenta kaj prenu mian proponon, ni ja +veturos kiel kolegoj". + +<P> + +Kaj ili veturis; la ombro nun estis sinjoro kaj la sinjoro estis +ombro. Ili veturis kune. Sur ĉevalo aŭ sur piedoj ili +ĉian estis kune, flanko ĉe flanko, unu antaŭ +aŭ post la dua, laŭ la staro de l' suno. La ombro sin +tenis ĉian sur la flanko sinjora, kaj la instruitulon tio +ĉi malmulte ĉagrenis; li havis tre bonan koron kaj +estis tre pacema kaj amikema, kaj tial li unu tagon diris al la +ombro: "Ĉar ni jam fariĝis kolegoj de vojo kaj al +tio ĉi ni de l' infaneco estis ĉian kune, ni trinku nun +fratecon, kaj ni estu pli familiara unu kun la dua." + +<P> + +Vi esprimis vian penson", diris la ombro, kiu nun ja estis +efektive la sinjoro; "vi parolis rekte el la koro kaj +bonintence, tial mi ankaŭ parolos el la koro kaj egale +bonintence. Vi, estante homo instruita, scias tre bone, kiel +kaprisa estas la naturo. Multaj homoj ne povas tuŝeti +malglatan paperon; aliaj per la tuta korpo ektremas, se oni +gratas per karbo sur vitro; mi ricevas tian saman senton, se vi +parolas al mi familiare; mi sentas min kiel alpremita al la tero, +kiel mi estus ree en mia antaŭa dependeco de vi. Vi vidas, +ke tio ĉi ne estas fiereco, sed sento. Mi ne povas permesi, +ke vi parolu al mi familiare, mi mem tamen kun plezuro parolos +kun vi senceremonie, kaj tiel mi almenaŭ duone plenumos vian +deziron". + +<P> + +Kaj de tiu tempo la ombro sinjore paroladis kun sia estinta +sinjoro. + +<P> + +Kia malaltiĝo!" pensis la instruitulo, "ke mi +devas lin estimi kiel sinjoron kaj li kun mi parolas tute +senceremonie!" Sed vole ne vole li devis konsenti. + +<P> + +Ili venis en banejon, kie sin trovis multaj alilanduloj kaj inter +tiuj ĉi unu tre bela reĝidino, de kiu la malsano estis +tio, ke ŝi tro bone vidis, kaj tio ĉi estas tre +danĝere. + +<P> + +Ŝi tuj ekvidis, ke la nova veninto estas tute alia persono, +ol ĉiuj ceteraj. "Li tien ĉi venis, por rapidigi +la kreskon de sia barbo, tiel oni diras, sed mi bone vidas la +efektivan kaŭzon de lia veno,—li ne havas ombron". + +<P> + +Ŝi ricevis grandan sciemon, kaj tial ŝi sur la +promenejo tuj komencis paroladon kun la alilanda sinjoro. Estante +reĝidino, ŝi ne bezonis fari grandan ceremonion kaj +tial ŝi diris: "Via malsano estas tio, ke vi ne havas +ombron!" + +<P> + +"Via reĝida moŝto jam komencis tute +saniĝi!" respondis la ombro. "Via konata malsano +de tro bona vidado estas perdita; vi saniĝis: mi havas +ombron tute neordinaran. Ĉu vi ne vidas la personon, kiu +min ĉian akompanas? Aliaj homoj havas ombron ordinaran, sed +mi ne amas aferojn ordinarajn. Kiel oni la vestojn de siaj +servantoj faras el pli bona ŝtofo, ol oni portas mem, tiel +mi donis al mia ombro la formon de homo, kaj, kiel vi vidas, mi +eĉ donis al ĝi apartan ombron. Tio ĉi estas vere +io tre multekosta, sed mi amas vivi alie ol ĉiuj!" + +<P> + +"Kiel!" pensis la reĝidino, "ĉu mi +efektive saniĝis? Tiu ĉi banejo estas vere por mia +malsano la plej helpa! La akvo en nia tempo havas tre mirajn +fortojn. Sed tamen mi ne forveturos el la banejo, ĉar nun +tie ĉi nur fariĝas interese. La alilandulo tre +plaĉas al mi. Ke nur lia barbo ne kresku, ĉar tian li +forveturos." + +<P> + +Je l' vespero en la granda salono de baloj dancis la +reĝidino kun la ombro. Ŝi estis facila, sed li estis +ankoraŭ pli facila; tian dancanton ŝi ankoraŭ +nenian havis. Ŝi rakontis al li, el kia lando ŝi +estas, kaj li konis la landon, li tie estis, sed ŝi tian ne +estis en la patrujo. Li rigardis supre kaj malsupre tra l' +fenestroj kaj vidis multajn aferojn, kaj tial li povis respondi +al la reĝidino kaj rakonti al ŝi tiajn aferojn, ke +ŝi forte miregis. Li devis esti la plej saĝega homo +sur la tuta tero. Ŝi ricevis grandan respekton por lia +vasta sciado. Kian ili post tio ĉi ree dancis kune, ŝi +lin ekamegis, kion la ombro bone vidis. Ĉe la postiranta +danco la konfeso de ŝia amo sin trovis jam sur ŝia +lango, sed ŝi estis ankoraŭ tiel prudenta, ke ŝi +ekpensis pri ŝia lando kaj regno kaj pri la multo da homoj, +kiujn ŝi estis ian regonta. "Saĝa homo li +estas!" diris ŝi al si mem. "tio ĉi estas +bona; kaj li dancas belege, ĝi ankaŭ estas bona; sed +egale grava demando estas, ĉu li estas sufiĉe +instruita. Mi provos lin ekzameni." Kaj ŝi komencis +proponi al li demandojn pri la plej malfacilaj aferoj, je kiuj +ŝi mem ne povus respondi; kaj la ombro faris miran +vizaĝon. + +<P> + +"Tion ĉi vi ne povas respondi!" diris la +reĝidino. + +<P> + +"Tion ĉi mi sciis ankoraŭ estante en la +lernejo!" diris la ombro; mi pensas, ke tion ĉi eĉ +mia ombro tie ĉe l' pordo povus respondi". + +<P> + +"Via ombro!" ekkriis la reĝidino, "tio estus +multege mirinda!" + +<P> + +"Mi ne diras certe, ke ĝi povos," diris la ombro, +"sed tiel mi pensas, ĉar ĝi ja tiel longe min +akompanis kaj aŭdis,—mi tiel pensas! Sed permesu, Via +reĝida moŝto, sciigi vin, ke ĝi estas tiel fiera +kaj volas, ke oni ĝin prenu por homo; ke por teni ĝin +en bona humoro—kaj tiel ĝi devas esti, por doni bonajn +respondojn—oni devas paroli kun ĝi tute kiel kun +homo." + +<P> + +"Tia fiereco plaĉas al mi!" diris la +reĝidino. + +<P> + +Kaj ŝi iris al la instruita homo apud la pordo kaj parolis +kun li pri suno kaj luno, pri l' internaĵo kaj +eksteraĵo de l' homo, kaj li respondis saĝe kaj bone. + +<P> + +"Kia homo li devas esti, se li havas tian saĝegan +ombron!" pensis la reĝidino, "ĝi estus +efektiva beno por mia popolo kaj regno, se mi lin elektus por +esti mia edzo!—Mi ĝin faras!" + +<P> + +La reĝidino kaj la ombro baldaŭ estis pretaj inter si, +sed tamen tion ĉi neniu devis sciiĝi, ĝis ili +venos en la landon de l' reĝidino. + +<P> + +"Neniu, eĉ ne mia ombro!" diris la ombro, kaj ne +sen kaŭzo li tiel diris. + +<P> + +Baldaŭ ili venis en la landon, en kiu la reĝidino +regis, kian ŝi estis en la domo. + +<P> + +"Aŭskultu, amiko!" diris la ombro al la +instruitulo, "nun mi fariĝis tiel feliĉa kaj +multepova, kiel nur estas eble, tial mi volas ankaŭ por vi +fari ion neordinaran! Vi ĉian loĝos ĉe mi en la +palaco, vi veturos kun mi en mia propra reĝa kaleŝo kaj +ricevos jaran pagon de centmil oraj moneroj. Por tio ĉi vi +devas permesi, ke ĉiu kaj ĉio nomu vin ombro. Ne diru, +ke vi ian estis homo, kaj unu fojon en la jaro, kian mi sidos sur +la balkono en la lumo de l' suno kaj montros min al la popolo, vi +devos kuŝi ĉe miaj piedoj kiel efektiva ombro! Ĉar +mi konfesas al vi, mi edziĝos je la reĝidino; +ankoraŭ hodiaŭ je l' vespero ni festos la +edziĝon". + +<P> + +"Ne, ĝi estas jam tro multe!" diris la +instruitulo, "tion ĉi mi ne volas, tion ĉi mi ne +faros! Ĝi estus trompi la tutan landon kune kun la +reĝidino! Mi diros ĉion, ke mi estas la homo kaj vi +estas nur ombro, kiu portas vestojn de homo!" + +<P> + +"Neniu vin kredos!" diris la ombro. "Estu +prudenta, aŭ mi vokos la gardistojn!" + +<P> + +"Mi iros rekte al la reĝidino!" rediris la +instruitulo. "Sed mi iros antaŭe!" ekkriis la +ombro, "kaj vi iros en malliberejon!" Kaj tien la +instruitulo efektive devis iri, ĉar la soldatoj obeis la +ombron, sciante, ke la reĝidino volas lin fari ŝia +edzo. + +<P> + +"Vi tremas?" demandis la reĝidino, kian la ombro +eniris; ĉu io okazis al vi? ne malsaniĝu hodiaŭ, +kian ni volas je l' vespero festi nian edziĝon." + +<P> + +"Al mi okazis la plej terura afero, kiu povas okazi!" +diris la ombro, "prezentu al vi—jes, tia malforta kapo +de ombro ne povas longe sin teni—prezentu al vi, mia ombro +perdis la prudenton, ĝi diras kaj ripetas, ke ĝi estas +la homo, kaj mi—prezentu al vi—mi estas ĝia +ombro!" + +<P> + +"Terure!" ekkriis la reĝidino, "oni ĝin +ja enŝlosis?" + +<P> + +"Kompreneble! Mi timas, ke ĝi jam nenian ricevos ree +la prudenton!" + +<P> + +"La malfeliĉa ombro!" rediris la reĝidino, +"mi ĝin tre bedaŭras; estus tre bone por ĝi, +se oni ĝin liberigus de ĝia malfeliĉa vivo. Se mi +bone pensas, mi trovas, ke estas necese ĝin mallaŭte +tute forigi." + +<P> + +"Kvankam tio ĉi estus por mi tre dolora!" diris la +ombro, "ĉar ĝi estis fidela servanto!" kaj li +faris, kiel li ĝemus. + +<P> + +"Vi havas noblan ĥarakteron!" diris la +reĝidino. + +<P> + +Je l' vespero la tuta urbo estis feste iluminita, kaj la +pafilegoj tondris "bum!"—kaj la soldatoj faris +paradon. La reĝidino kaj la ombro eliris sur la balkonon, +por sin montri kaj ankoraŭ unu fojon ricevi la ĝojan +kaj tondran "vivu!" de l' popolaj amasoj. + +<P> + +La instruita homo nenion aŭdis de l' tuta ĝoja kriado, +ĉar al lia vivo estis farita fino. + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<H2 ALIGN=CENTER>18.<BR> +POPOLDIROJ.</H2> + +<P> + +<BLOCKQUOTE> + +Ĉiu "tial" havas sian "kial."<BR> +Popolo diras—Dio diras.<BR> +Kia patrino, tia filino.<BR> +Kiu vivos, tiu vidos.<BR> +Se infano ne krias, patrino ne scias.<BR> +Pelu muŝon tra l' fenestro, ĝi venos tra l' pordo.<BR> +En sia urbeto neniu estas profeto.<BR> +Kiu iras trankvile, iras facile.<BR> +Post la faro venas saĝo.<BR> +Kiu ne salutas per ĉapo, salutos per kapo.<BR> +Ne diru "hop" antaŭ salto.<BR> +Antaŭe intencu kaj poste komencu.<BR> +Ne tiel terura estas la diablo, kiel oni lin pentras.<BR> +Kia la festo, tia la vesto.<BR> +Restu tajloro ĉe via laboro.<BR> + +</BLOCKQUOTE> + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<P> + +<H2 ALIGN=CENTER>19.<BR>Kanto de studentoj.</H2> + +<P> + +<BLOCKQUOTE> + + Ĝoju, ĝoju ni, +kolegoj,<BR> + Dum ni junaj estas!<BR> +Post plezura estanteco,<BR> +Post malgaja maljuneco—<BR> + Sole tero restas.<BR> + +<BLOCKQUOTE>* * *</BLOCKQUOTE> + + Vivo estas tre +mallonga,<BR> + Kuras ne tenate,<BR> +Kaj subite morto venos,<BR> +Kaj rapide ĉiun prenos,<BR> + Ĉiun senkompate.<BR> + +<BLOCKQUOTE>* * *</BLOCKQUOTE> + + Kie niaj +antaŭuloj<BR> + En la mondo sidas?<BR> +Iru al la superuloj,<BR> +Serĉu ilin ĉe l' subuloj—<BR> + Kiu ilin vidas?<BR> + +<BLOCKQUOTE>* * *</BLOCKQUOTE> + + Vivu la akademio<BR> + Kaj la profesoroj!<BR> +Vivu longe kaj en sano<BR> +Ĉiu akademiano,<BR> + Vivu sen doloroj!<BR> + +<BLOCKQUOTE>* * *</BLOCKQUOTE> + + Vivu, floru nia +regno<BR> + Kaj regnestro nia!<BR> +Kaj amikoj mecenataj,<BR> +Protegantoj estimataj<BR> + De l' akademio.<BR> + +<BLOCKQUOTE>* * *</BLOCKQUOTE> + + Vivu ĉiuj la +knabinoj<BR> + Belaj kaj hontemaj!<BR> +Vivu ankaŭ la virinoj,<BR> +Amikinoj kaj mastrinoj,<BR> + Bonaj, laboremaj.<BR> + +<BLOCKQUOTE>* * *</BLOCKQUOTE> + + Mortu, mortu, +malgajeco!<BR> + Mortu la doloro!<BR> +Mortu ĉiu intriganto<BR> +Kaj malamon konservanto<BR> + Longe en la koro!<BR> + +<P> + +<I>Hemza.</I> + +</BLOCKQUOTE> + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<H2 ALIGN=CENTER>20.<BR>El Heine'.</H2> + +<P> + +<BLOCKQUOTE> + +Al brusto, al mia — ha, ĝi min doloras —<BR> + Almetu maneton, amata knabino!<BR> +Vi aŭdas, ke tie meblisto laboras?<BR> + Li por mi la ĉerkon konstruas +sen fino!<BR> + +<BLOCKQUOTE><BLOCKQUOTE>* * *</BLOCKQUOTE></BLOCKQUOTE> + +Ha, kiel li frapas en mi en la koro!<BR> + La vivo forkuras, ne estas jam por +mi ...<BR> +Rapidu, rapidu kun via laboro,<BR> + Ke povu mi foj' je eterne +ekdormi.<BR> + +<P> + +<I>K.D.</I> + +</BLOCKQUOTE> + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<P> + +<BR><BR><BR><BR> + +<DIV ALIGN=CENTER><B><BIG><BIG><BIG>Aldono al la<BR> +Dua Libro de l' Lingvo<BR> +Internacia</BIG></BIG></BIG></B><BR></DIV><BR><BR> + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<P> + +En mia unua libro mi petis ĉiujn amikojn de l' lingvo +internacia esprimi ilian juĝon pri la lingvo, kiun mi +proponis, montri al mi ĉiujn erarojn, kiujn ili trovis en +ĝi, kaj ĉiujn plibonigojn, kiujn ili povas proponi, kaj +helpi min tiel doni al la lingvo la plej bonan formon, ĉar +la finan formon mi intencis doni al la "Lingvo +Internacia" ne pli frue ol en la fino de l' jaro 1888, +pripensinte kaj provinte antaŭe ĉiujn juĝojn kaj +proponojn, kiuj estus senditaj al mi ĝis tiu tempo. En la +"Dua Libro" mi diris, ke por fari la lingvon libera de +ĉiuj personaj eraroj, estus dezirata, ke ia instruita +societo prenu en siajn manojn la sorton de l' lingvo kaj, +aŭskultinte la konsilojn de kompetentaj personoj, ĝi +donu al la lingvo la finan formon, kiu estus egale ordona por mi, +kiel por ĉiu alia amiko de l' lingvo internacia. + +<P> + +Nun mi kun la plej granda ĝojo povas sciigi ĉiujn +amikojn de l' lingvo internacia, ke mia deziro ne restis vana. +Ankoraŭ en la fino de l' jaro 1887, t.e. ankoraŭ +antaŭ la ricevo de mia libreto, la Amerika Filozofia Societo +en Filadelfio (The American Philosophical Society) elektis +komitaton por pripensi kaj decidi la demandon, ĉu lingvo +internacia estas necesa, ĉu ĝi estas kreebla, kaj +<I>kiel</I> ĝi devas esti. La frukto de l' laboroj de la +komitato estis jena decido: + +<BLOCKQUOTE> + +ke lingvo internacia estas kreebla, ke ĝi estas necesa, ke +ĝi devas havi gramatikon la plej simplan kaj naturan, kun la +plej simpla ortografio, kaj fonologio, kaj la vortoj devas esti +agrablaj por la orelo; ke la vortaro devas esti kreita el vortoj +pli malpli rekoneblaj por la plej gravaj civilizitaj popoloj; ke +la fina formo de tia lingvo devas esti la frukto de l' laboroj ne +de unu persono, sed de la tuta instruita mondo. + +</BLOCKQUOTE> + +Sur la fondo de ĉio supre dirita, la "Amerika Filozofia +Societo" decidis dissendi al ĉiuj instruitaj societoj +la proponon fari internacian kongreson de instruituloj por decidi +la finan formon de lingvo tutmonda. + +<P> + +Tiel la leganto vidas, ke ne sciante ankoraŭ pri mia laboro, +la "Amerika Filozofia Societo" venis al tiuj samaj +decidoj pri lingvo tutmonda, al kiuj mi venis, kaj ke la +principoj, kiujn la "Amer. Fil. Societo" ellaboris por +la lingvo teorie, estas pli malpli egalaj al tiuj, kiujn mi +efektivigis praktike. Tial ĝi estas tute natura, ke +ricevinte mian libreton jam en la fino de siaj laboroj, la +komitato trovis, ke mia lingvo estas sufiĉe proksima al la +idealo, kiun ĝi ellaboris teorie. Jen kion diras pri la +"Lingvo internacia" sinjoro Henry Phillips, Jr (unu el +la tri personoj, el kiuj estis farita la komitato por decidi la +demandon pri lingvo tutmonda): + +<BLOCKQUOTE> + +"La plej nova propono al la publiko kaj ĝis nun la plej +simpla kaj la plej racionala, estas la "Lingvo +internacia," kreita de d-ro S* el Varsovio. La principoj, +sur kiuj ĝi estas fondita, estas en la tuto maleraraj; +ĝia vortaro ne estas kreita laŭ la persona volo kaj +juĝo de l' aŭtoro, sed prenita el la lingvoj franca, +germana kaj angla kaj en parto el la latina, kaj ĝi enhavas +la vortojn, kiuj estas similaj en tiuj lingvoj; estas faritaj +kelkaj ŝanĝoj pro la bonsoneco. Pro tio kaj pro +ĝia gramatiko la lingvo estas mirinde facila por lerni, +prezentante neniajn el la kalejdoskopaj rompaĵoj kaj +ŝiraĵoj de la Volapük'. La gramatiko de tiu +lingvo estas el la plej simplaj, tiel simpla, kiel en nia propra +lingvo, kaj la reguloj por la kreado de vortoj estas tiel klaraj +kaj tiel facilaj, ke la vortaro el radikvortoj povas esti farita +tre malgranda ..." + +</BLOCKQUOTE> + +Rakontinte mallonge la tutan konstruon de l' "Lingvo +internacia" kaj ĝian gramatikon, kaj montrinte kelkajn +punktojn, kiuj laŭ lia juĝo devus esti +ŝanĝitaj, sinjoro H. Ph. finas: + +<BLOCKQUOTE> + +"D-ro S*, kiu skribas sub la nomo de d-ro Esperanto, estas +tre modesta en siaj postuloj kaj proponas sian lingvon al la +publika kritiko tra la tempo de unu jaro, antaŭ ol li donos +al ĝi la finan formon. Post tiu fina trarigardo kaj +ŝanĝo li volas prezenti ĝin por la publika uzado. +Li petas siajn legantojn promesi lerni la lingvon nur tiam, se +10,000,000 personoj estos donintaj tian saman promeson. Mi +esperas, ke la fina trarigardo de l' "Lingvo +internacia" kondukos al la bonigo de l' eraroj, kiujn mi +montris, <I>kaj la tuta mondo povas kuraĝe doni la petitan +promeson</I>". + +</BLOCKQUOTE> + +La kvar ŝanĝoj, kiujn proponas sinjoro H. Ph., estas +<I>teorie</I> tre bonaj, sed mi jam mem antaŭ kelkaj jaroj +pensis pri ili kaj mi trovis, ke <I>praktike</I> ili estus tre +maloportunaj. Pli vastan mian juĝon pri ili kaj pri +ĉiuj proponitaj ŝanĝoj mi prezentos al la +kongreso, se tiu ĉi efektiviĝos. Al ĉiuj +ŝanĝoj, kiujn la internacia kongreso de instruituloj +post fonda provado trovos necesaj,—mi jam antaŭe donas +mian plenan konsenton. + +<P> + +Sciigante la amikojn de l' lingvo internacia pri la intencita +internacia kongreso, mi devas sciigi ilin, ke la tuta sorto de l' +lingvo internacia de nun transiras en la manojn de l' kongreso, +kaj la fina formo, kiun la kongreso donos al la lingvo, devas +esti leĝdonanta por ĉiuj amikoj de l' "Lingvo +internacia", <I>se la kongreso eĉ trovus necesa +ŝanĝi la lingvon ĝis nerekonebleco</I>. Mia rolo +nun estas finita, kaj mia persono tute foriras de l' sceno. + +<P> + +Sed kunligi jam antaŭe la sorton de l' lingvo internacia kun +la estonta kongreso—estus tre malprudenta, kaj tiuj amikoj +de l' lingvo, kiuj malfortigus aŭ tute ĉesigus ilian +laboradon, "atendante la kongreson,"—povus meti +nian sanktan aferon en danĝeron esti perdita je eterne; +ĉar la kongreso povas ankoraŭ ne efektiviĝi, kaj +se ĝi efektiviĝos, povas ankoraŭ okazi, ke ĝi +donos neniajn praktikajn rezultatojn. Tial ni devas labori +diligente <I>laŭ la vojo, kiun ni jam unu fojon elektis</I>, +tute egale ĉu la kongreso efektiviĝos aŭ ne, +ĉar <I>tiu</I> vojo estas certa kaj kondukos nin al la celo +<I>en ĉiu okazo</I>. Esperante la kongreson, mi nun faras +persone neniajn ŝanĝojn en la lingvo. Ĉiujn +ŝanĝojn, kiujn oni proponis al mi, kaj mian personan +juĝon pri ili—mi prezentos nun jam ne al la publiko, +sed al la estonta kongreso. La eldonado de la ceteraj kajeroj de +la "Dua Libro" nun jam tial ne estas bezona, la nuna +kajero estas la lasta, kaj la <I>aŭtoro</I> nun ĉesigas +je eterne sian laboradon. Ĉion, kion mi de nun faros +aŭ skribos, mi ĝin ĉion faros jam kiel simpla +privata amiko de la lingvo internacia havante nek pli da +kompetenteco, nek pli da moralaj aŭ materialaj privilegioj, +ol ĉiu alia. + +<P> + +Sed por ke la lingvo internacia povu fariĝi de nun tute +sendependa de mia persono, kaj ke ĝi povu tute bone kaj +regule riĉiĝi, vastiĝi kaj iri antaŭen, +ĉu mi povos ankoraŭ labori por ĝi, aŭ +ne,—mi donos tie, unu fojon por ĉiam, respondojn je +kelkaj demandoj tuŝantaj la lingvon kaj ĝian +estontecon. + +<P> + +1) La lingvo internacia restas senŝanĝa en tiu formo, +en kiu ĝi estas proponita de mi; fari en ĝi iajn +laŭvolajn ŝanĝojn mi de nun jam ne havas la +privilegion; tiu ĉi privilegio apartenas al la internacia +kongreso de instruituloj, kiu estas esperata pro la iniciativo de +la Amerika Filozofia Societo; se la intencita kongreso ne +efektiviĝos, tiam poste (sed ne antaŭ kvin jaroj de +nun) la amikoj de l' lingvo internacia faros mem internacian +kongreson, kiu havos la privilegion fari en la lingvo +ŝanĝojn kaj bonigojn. + +<P> + +2) La sola ŝanĝo, kiun mi trovas necesa fari mem, +estas: anstataŭ "ian," "ĉian," +"kian," "nenian," "tian"—devas +esti: "iam," "ĉiam," "kiam," +"neniam," "tiam" (por malegaligi la vortojn +"ian" etc. kaj "ia,n" etc). + +<P> + +3) Se ia el la tipografioj ne povas presi verkojn kun signetoj +superliteraj (^) kaj (˘), ĝi povas anstataŭigi la +signeton (^) per la litero "h" kaj la signeton (˘) +tute ne uzadi. Sed en la komenco de tia verko devas esti +presita: "ch=ĉ; gh=ĝ; hh=ĥ; jh=ĵ; +sh=ŝ". Se oni bezonas presi ion kun signetoj internaj +(,), oni devas ĝin fari garde, ke la leganto ne prenu ilin +por komoj (,). Anstataŭ la signeto (,) oni povas ankaŭ +presadi (') aŭ (-). Ekzemple: sign,et,o = sign'et'o = +sig-net-o. + +<P> + +4) La vortaro, kiu estas aldonita al mia unua broŝuro, +estas ne plena, kaj la leganto ne miru, se li multajn vortojn en +ĝi ne trovas. Sed mi ne havis la intencon eldoni +<I>aŭtore</I> plenan vortaron kaj krei laŭ mia persona +plaĉo la tutan lingvon de l' kapo ĝis la piedoj. +Ĉar unue—la kreado de tute plena vortaro estas laboro +ne ebla por unu homo, ĉar la nombro de l' vortoj en lingvo +de l' homoj estas senfina, kaj se kun ĉiu vorto oni devus +atendi, ĝis mi ĝin kreos, tiam la lingvo neniam estus +finita kaj ĉiam estus en dependo de mia persono; due—en +tia grava afero, kiel lingvo tutmonda, la persona juĝo kaj +decidoj de unu homo devas havi rolon eble plej malgrandan, +ĉar unu homo sur ĉiu paŝo eraras. Unu homo tie +povas esti nur iniciatoro sed ne kreanto. Lingvo tutmonda devas +esti pretigata paŝo post paŝo, per la kunigita laborado +de la tuta civilizita mondo. Por ke la lingvo povu regule, +unuforme kaj unuvoje progresadi malgraŭ la disĵetita +laboro de malsamaj personoj en malsamaj lokoj de la tuta mondo, +oni devis krei komunan fundamenton, sur kiu ĉiuj povus +labori. Tia komuna fundamento por la "Lingvo +internacia" devas esti mia unua broŝuro ("Lingvo +internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro"), kiu +havas en si la tutan gramatikon de la lingvo kaj sufiĉe +grandan nombron da vortoj. Tio ĉi estas la unua kaj la +lasta <I>persona</I> vorto en la afero de l' lingvo internacia. +Ĉio cetera devas esti kreata de la homa societo kaj de la +vivo, tiel kiel ni vidas en ĉiu el la vivantaj lingvoj. +Ĉiu, kiu ellernis la diritan "fundamenton", povas +kuraĝe diri, ke li konas la lingvon internacian tute, ke li +konas ĝin ne malpli bone ol la aŭtoro aŭ ol iu +alia. Ĉar en ĉio, kio en la dirita broŝuro ne +estas trovata, kompetenta devas esti de nun ne la aŭtoro +aŭ ia alia persono,—la solaj kompetentaj nun devas esti +talento, logiko, kaj la leĝoj kreitaj de la <I>plej granda +parto</I> de la verkantoj kaj parolantoj. + +<P> + +<I>Se ia vorto ne estas trovata en la vortaro, kiun mi eldonis, +kaj oni ĝin ne povas fari mem laŭ la reguloj de la +internacia vortfarado, nek anstataŭigi per alia +esprimo,—tiam ĉiu povas krei tiun vorton laŭ lia +persona plaĉo</I>; tiel ankaŭ se naskiĝus ia +demando stilistika aŭ eĉ gramatika, ne decidita klare +en mia unua broŝuro,—ĉiu povas ĝin decidi +laŭ sia juĝo; kaj se vi volas scii, ĉu vi bone +decidis tiun demandon, turnu vin ne al mi, sed rigardu, kiel tiun +demandon decidas la <I>plejmulto</I> de l' verkantoj. <I>Ĉiu +vorto, ĉiu formo, kiu ne estas rekte kontraŭ la jam +kreita gramatiko kaj vortaro, aŭ kontraŭ la logiko +aŭ la leĝoj enkondukitaj de la plejmulto de l' +uzantoj,—estas tute bona,</I> tute egale ĉu ĝi +plaĉos al mi persone aŭ ne. La verkoj, kiujn mi +eldonos persone, ne devas havi pli da kompetenteco, ol la verkoj +de ĉiu alia. Kaj poste, kiam la lingvo sufiĉe +fortiĝos kaj ĝia literaturo sufiĉe vastiĝos, +tiam ankaŭ tio, kio estas en mia unua broŝuro, devos +perdi ĉian signifon, kaj sole kompetentaj tiam devos esti la +leĝoj ellaboritaj de la plejmulto. Per unu vorto—la +lingvo internacia devas vivi, kreski kaj progresi laŭ la +samaj leĝoj, laŭ kiaj estis ellaborataj ĉiuj vivaj +lingvoj, kaj tiu formo, kiun mi donis al ĝi, tiu gramatiko +kaj vortaro, kiujn mi prezentis, devas esti sole fundamento, sur +kiu estos ellaborata la efektiva lingvo internacia de l' +estonteco. + +<P> + +Se mi senigas min nun je ĉiaj personaj privilegioj, kaj +fordonas ilin tute al la publiko, mi ĝin faras ne pro +malvera modesteco, sed ĉar mi havas la profundan kredon, ke +tion postulas la interesoj de la afero, kiu alie ne povus regule +kaj rapide vastiĝi kaj ĉiam estus en dependo de unu +persono kun liaj eraroj. Nur viva konkursa laboro, ĉe kia +ĉio pli bona iom post iom elpuŝas la malpli +bonan,—povas doni efektive bonan kaj vivipovantan lingvon +internacian. + +<P> + +Multaj kredeble timos, ke danke tiun vastan liberecon la lingvo +internacia baldaŭ disfalos en multaj malsamaj lingvoj. Sed +kiu konas iom la historion de la lingvoj, tiu komprenos, ke tiu +timo estas tute senfonda, ĉar ni ĉiuj laboros sur unu +fundamento, kaj tiu fundamento, enhavante la tutan gramatikon kaj +la pli grandan parton de l' vortoj, kiuj en la parolado estas +renkontataj la plej ofte, havos en la lingvo internacia tian +saman signifon, kiun en ĉiu lingvo havis tiu lingva +materialo, kiu estis en ĝi en la komenco de regula skriba +literaturo: estis preta gramatiko, estis granda kolekto da +vortoj, sed multaj vortoj ankoraŭ malestis. Tiuj ĉi +vortoj estis kreataj unu post unu, laŭ la kreskanta bezono, +kaj malgraŭ ke ili estis kreataj dise de malsamaj personoj, +sen ia kondukanto aŭ leĝdonanto, la lingvo ne sole ne +disdividiĝis, sed kontraŭe, ĝi ĉiam pli +unuformiĝis, la dialektoj kaj provincialismoj iom post iom +perdiĝis antaŭ la fortiĝanta komuna literatura +lingvo. Ke mia unua broŝuro prezentas fundamenton +sufiĉe fortan, kaj ke la fundamenta vortaro enhavas nombron +da vortoj sufiĉan kaj tiel grandan, ke se oni volas, oni +povas eĉ tute libere esprimi siajn pensojn sen ia kreado de +novaj vortoj,—montras la fakto, ke en la tuta "Dua +Libro" vi ne renkontas eĉ unu nove kreitan vorton! (vi +renkontos tie, vere, multajn vortojn, kiujn vi ne trovas en la +fundamenta vortaro, sed tio ĉi estas vortoj ne nove kreitaj, +sed nur tiaj, kiujn mi danke la gramatikon (C. 7.) ne bezonis +presi en la vortaro). Oni devas memori, ke ĉiu lingvo +servas por esprimi niajn pensojn, sed ne por senpense traduki el +aliaj lingvoj; oni devas tial peni esprimadi siajn pensojn per la +jam estantaj vortoj kaj kreadi novajn vortojn nur tie, kie +ĝi estas efektive necesa,—kaj tiam la vortoj nove +kreataj estos nur malofte disĵetitaj inter la multo da +vortoj jam konataj kaj povos facile aliĝi al la lingvo kaj +riĉigi ĝin ne perdigante ĝian unuformecon. + +<P> + +Tiel, danke la unu gramatikon kaj la unu formon de la plej granda +parto de l' vortoj, la lingvo internacia havos jam de l' komenco +unu formon ĉe ĉiuj uzantaj ĝin. Nur tiuj vortoj, +kiuj en la fundamenta vortaro ne estas trovataj, en la unua tempo +estos malegale kreataj de malsamaj aŭtoroj. Sed ĉar +unue tiaj vortoj estos renkontataj nur disĵetite inter la +multo da vortoj jam konstantaj, kaj due la nombro de tiaj +malegale sonantaj vortoj ankoraŭ pli malgrandiĝos danke +la komunan fonton, el kiu la aŭtoroj prenados la novajn +vortojn (la plej gravaj eŭropaj lingvoj),—tial tiuj +"novaj" vortoj prezentos nenion alian ol +provincialismojn de la unu lingvo internacia. Tiaj +provincialismoj estis en granda nombro en ĉia alia lingvo, +kaj kun la vastiĝado de la skribata literaturo ili komencis +perdiĝi. Tio sama estos ankaŭ en la lingvo internacia, +sed ĉar la lingvo internacia pli dependas de la volo de l' +homoj, ol de aliaj kondiĉoj,—tiu proceso de +unuformiĝado iros en ĝi multe pli rapide. La vortoj +kreitaj malfeliĉe baldaŭ perdiĝos, kaj la vortoj +feliĉe kreitaj restos kaj eniros en la lingvon; la vortoj +egale feliĉe kreitaj sed malegale sonantaj—kelkan +tempon batalos inter si kiel sinonimoj, sed jam post mallonga +tempo ni vidos, ke unu el tiuj formoj estas uzata pli ofte kaj de +pli granda parto de verkantoj, ol ĉiuj aliaj +formoj,—kaj baldaŭ la unua formo elpuŝos +ĉiujn ceterajn formojn, kiuj post kelka tempo simple mortos +de neuzado. Tiel ju pli energie vastiĝos kaj +riĉiĝos la literaturo de la lingvo internacia, des pli +baldaŭ ni havos unuforman pli malpli plenan vortaron. + +<P> + +Tiuj, kiuj volas labori super la lingvo internacia, skribi +verkojn en tiu lingvo etc.—povas nun diri kuraĝe, ke +ili havas en la manoj <I>plenan vortaron,</I> ĉar povante +ĉian ankoraŭ ne kreitan vorton krei laŭ ilia +plaĉo, anstataŭ atendi, ĝis <I>mi</I> ĝin +kreos, ili povas nun esprimi en la lingvo internacia +<I>ĉion,</I> kion ili volas. Tio ĉi estus ne ebla en +la okazo, se mi volus mem eldoni plenajn vortarojn: ĉar +kiom ajn mi laborus, ĉiam danke la senfineco de la homa +vortaro restus ankoraŭ multego da vortoj ne kreitaj, kaj +tiuj, kiuj devus ilin uzi, ne scius kion fari, ĉar krei ilin +mem estus ne permesita. + +<P> + +Sed nun restas unu ŝajne tre grava demando: se mi skribas al +iu en la lingvo internacia kaj mi devis kelkajn vortojn krei mem, +sed mi volas havi la certon, ke la adresito <I>tute bone, vere +kaj klare</I> komprenos la vortojn, kiujn mi kreis,—kion mi +tiam devas fari? La respondo estas tre simpla: fari tion saman, +kio estas farata ĉe la uzado de ĉia alia lingvo, se ia +por ni necesa vorto en tiu lingvo aŭ tute ankoraŭ ne +ekzistas, aŭ ne estas ankoraŭ de ĉiuj egale uzata +aŭ konata,—t.e. <I>apud la vorto nove kreita meti en +kuneteniloj (...) la tradukon de tiu vorto en ia alia lingvo, en +kiu tiu vorto jam ekzistas.</I> Kiun lingvon vi uzos por tiu +celo, estas por la afero tute egala, se vi nur pensas, ke tiu +lingvo estas komprenebla por via adresito, aŭ ke li havas +sub la mano aŭ facile povas havi vortaron de tiu lingvo. Sed +estus dezirate, ke ĉiuj amikoj de la lingvo internacia uzu +en tiaj okazoj <I>unu</I> lingvon, kaj por tio mi proponas la +lingvon francan, ĉar tiu ĉi lingvo en nia tempo en +multaj sferoj ankoraŭ havas la rolon de lingvo internacia. +<I>Sed tute ne estas postulata, ke vi aŭ via adresito sciu +la lingvon francan,</I> ĉar la vorto devas esti elskribata +el la franca vortaro sen ia ŝanĝo, en tiu formo, en kiu +ĝi estas trovata en la vortaro; estas nur necese, ke la +skribanto kaj la ricevanto havu sub la mano francan vortaron (se +ili ne pli volas uzi alian lingvon). + +<P> + +Multaj kredeble estos malkontentaj, ke mi ne volas eldoni persone +plenan aŭtoritatan vortaron, kiun ĉiuj devus obei. La +amaso amas, ke oni donu al ĝi leĝojn, ke oni donu al +ĝi ne bonan, sed jam tute pretan,—kaj la vojon, kiun mi +proponas, multaj nomos tro malrapida. Se mi ne eldonas mem +vortarojn pli plenajn, sed lasas ilian kreadon al la publiko, mi +ĝin faras ne pro maldiligento: sufiĉe plena vortaro +jam estas preta ĉe mi, kaj mi povus eldoni ĝin eĉ +tuj, kaj se ĝi eĉ ne estus preta, la leganto komprenos, +ke ĝi estas tute ne malfacila por mi krei ĉiutage +certan nombron da vortoj kaj eldonadi paŝo post paŝo +vortarojn ĉiam pli plenajn. Por mi <I>persone</I> estus +kompreneble multe pli oportuna teni la sorton de l' lingvo +internacia en miaj manoj. Tial, mi esperas, la leganto +komprenos, ke kreinte la fundamenton de l' lingvo, mi nun +deprenas de mi tutan aŭtoritaton nur tial, ke mi profunde +kredas, ke tion postulas la interesoj de l' afero. La tempo, mi +esperas, montros, ke mi ne eraris. Sed se la estonteco eĉ +montros, ke mi eraris kaj ke plena vortaro devas esti kreata de +<I>unu</I> persono, la leganto ne forgesu ke mi ja povas ĝin +fari ankaŭ poste! Sed mi faros ĝin nur tiam, se la +tempo montros, ke ĝi estas efektive <I>necesa.</I> Nun mi +laborados, mi skribados verkojn, mi kreados vortojn,—sed +ĉion kiel privata amiko de l' lingvo internacia, kaj +ĉiu alia povas ĝin fari kun la egala kompetenteco. + +<P> + +5) Je la demando, kiam mi eldonos vortarojn returnitajn +(nacia-internaciajn), kiam mi eldonos mian broŝuron en +ĉiuj aliaj lingvoj, ĉu mi eldonos lernolibrojn +sistemajn kaj vastajn, librojn, gazetojn etc.—mi jam nun ne +bezonas respondi; ĉar, konante nun la lingvon internacian ne +malpli ol mi mem, kaj estante nun egala morala kaj materiala +mastro de la lingvo kiel mi mem,—ĉiu povas nun mem +eldoni ĉiajn necesajn verkojn, ne atendante ĝis +<I>mi</I> ĝin faros. Mi faros, kion mi povos, kaj ĉiu +alia amiko de l' lingvo faru ankaŭ, kion li povas; mi mem ne +povas eldoni eĉ la centan parton de tio, kio estas bezonata. + +<P> + +6) Multaj petas, ke mi komencu eldonadi la adresarojn de la +"promesintoj", por ke la amikoj de l' lingvo internacia +sciu unu pri alia kaj povu korespondi inter si. Tiujn adresarojn +mi kredeble efektive komencos eldonadi, sed nur tiam, kiam mi +vidos, ke la homoj efektive komprenis la gravecon de l' promesoj +kaj prenas la aferon sufiĉe serioze. Sed nun estas +bedaŭrinde ankoraŭ multaj, kiuj, vive laborante por la +afero kaj tute bone korespondante en la lingvo internacia, ne +sendis ankoraŭ ilian "promeson"! + +<P> + +7) Multaj min demandas, per kio ili povas esti utilaj al la +afero de l' lingvo internacia, kiel ili devas labori kaj kiel oni +povas la plej certe progresigi la aferon. Mia respondo nun devas +esti: ĉiu laboru tiel, kiel li trovos la plej bona, +ĉar la sorto de l' afero estas nun egale en la manoj de ni +ĉiuj. Celon ni ĉiuj havas unu kaj klaran: ke la +nombro de l' amikoj de l' lingvo internacia, la nombro de l' +personoj uzantaj tiun lingvon kaj laborantaj por +ĝi—konstante kresku, kaj ke la lingvo mem ĉiam pli +riĉiĝu. Por tio ni ne bezonas kondukanton: ĉia +persono, ĉia rondeto, ĉia societo laboru laŭ sia +bontrovo, en sia sfero kaj laŭ siaj fortoj,—kaj +malgraŭ la disĵeteco de l' laboro (se ĝi nur estos +ĉie sufiĉe energia) post la plej mallonga tempo ni +vidos, ke nia komuna celo estas alvenita, ke la lingvo internacia +fortiĝis kaj estas uzata de la tuta mondo. Tie ĉi mi +nur uzos la bonan okazon kaj esprimos per kelkaj vortoj mian +<I>personan</I> penson pri tio, kiel ni devas faradi: + +<P> + +<I>a</I>) Antaŭ ĉio (kaj tio ĉi estas la plej +grava) ni devas labori diligente kaj ne malvarmiĝante por la +afero kaj tute ne zorgante tion, kion diras aŭ faras aliaj. +Estas multaj, kiuj komprenante bone la utilecon de l' afero, +alfalis al ĝi en la komenco tre varmege, certe kredante, ke +post kelkaj monatoj la tuta mondo jam estos plena de la lingvo +internacia; sed kiam post kelka tempo ili vidis, ke la mondo +estas ankoraŭ trankvila, ke la plej granda parto de l' mondo +eĉ ankoraŭ ne scias pri la afero, ke la gazetoj ne +alportas ĉiutage sensaciajn novaĵojn pri la irado de l' +afero,—ili tute malvarmiĝis por la afero. De la +efemera laboro de <I>tiaj</I> amikoj la afero ne sole nenion +gajnas, sed kontraŭe, ĝi nur perdas. Sed +<I>efektivaj</I> amikoj de l' afero ne rigardas, ĉu la afero +jam faris multon da bruo kaj ĉu ĝi estas jam +sufiĉe "en modo"; profunde kredante, ke la afero +estas utila kaj havas estontecon, ili laboras senbrue, sed +diligente kaj konstante, ĉiu en sia urbo, en sia lando kaj +laŭ siaj fortoj,—kaj danke la laboron de <I>tiuj +ĉi</I> amikoj mi esperas, ke l' afero baldaŭ kaj sen +bruo vastiĝos en la tuta mondo. + +<P> + +<I>b</I>) Oni devas energie kolekti "promesojn", ne +timante la altecon de la nombro. Mi ripete turnas la okulojn de +l' amikoj sur tiun ĉi punkton, ŝajne fantazian, sed +efektive tre gravan. Ĉiu el la promesoj aparte havas +signifon tre malgrandan, kaj tial multaj ne volas kolekti, +dirante, ke promesojn oni devas sendi en granda nombro aŭ +tute ilin ne sendi. Mi ripetas, ke tia parolado estas tute +malprava. Ne estimante apartajn unuojn, ni neniam venos al +grandaj nombroj. Ĉiu promeso aparte havas signifon la plej +malgrandegan, sed unu post unu ilia nombro grandiĝos, kaj +tiam ili prezentos grandegan forton kaj decidos per unu fojo la +gravan demandon de lingvo internacia. Se miaj vortoj estas ne +sufiĉe kredigaj, kaj vi restas skeptikaj, ne forgesu +almenaŭ, ke <I>malutilon</I> la promesoj en ĉia okazo +ne portas, se ili eĉ neniam venos al la esperata nombro, sed +<I>utilon</I> ili ĉe feliĉaj rezultatoj povas alporti +grandegan. + +<P> + +<I>c</I>) Grandegan utilon alportos al la afero tiuj, kiuj +riĉigos la <I>literaturon</I> de l' lingvo internacia. Nenio +povas tiel bone imponi al la amaso, kiel <I>faktoj</I> kaj +konstantaj <I>signoj de vivo.</I> Oni devas senĉese +eldonadi ĉiam novajn verkojn pri la lingvo internacia, kaj +la plej grava—<I>en</I> tiu lingvo. La kampo tie ĉi +estas granda, eldoni oni povas kaj devas multe. Antaŭ +ĉio la amikoj devas eldoni la gramatikon kaj la vortaron en +ĉiuj lingvoj de la mondo. Eldoninte la gramatikon kaj la +vortaron en la lingvo de iu popolo, vi ne sole donos al tiu +popolo la eblon aliĝi al la homara afero, sed unutempe +(danke la vortareton) vi per unu fojo donas al la tuta mondo la +eblon korespondi libere kun ĉiu ano de tiu popolo. La +eldonado de la malgranda vortareto en ĉia aparta lingvo +postulas malmulte da laboro kaj tre malmultege da mono. Oni +devas eldoni vortarojn returnitajn; ĉar estas jam eldonitaj +vortaroj rektaj, la pretigado de vortaroj returnitaj estas laboro +tre facila kaj malmulte kosta. Laŭ la mezuro de la +progresado kaj riĉiĝado de l' lingvo oni devas eldonadi +pli plenajn vortarojn, kaj estus bone, ke en ili la novaj vortoj, +kreitaj de l' aŭtoroj mem, estus donitaj kune kun ilia +franca traduko. Oni devas eldoni pli vastajn lernolibrojn, +laŭ bonaj metodoj, kun multaj ekzemploj kaj pecoj por +traduki,—ĉar la lernolibroj, kiujn mi eldonis mem, +estas tre malgrandaj, kunpremitaj kaj faritaj nur por homoj +pli-malpli instruitaj. Fine, por ke la lingvo eble pli rapide +fortiĝu kaj riĉiĝu, oni devas eldoni kiel eble pli +multe da verkoj en la lingvo internacia, originalaj aŭ +tradukitaj; kaj tiuj personoj aŭ rondetoj, kiuj havas la +eblon, devas komenci eldonadi gazetojn kaj ĵurnalojn en la +lingvo internacia. + +<P> + +El ĉiuj specoj de verkoj, pri kiuj mi parolis, mi <I>mem</I> +povas eldoni nur tre malgrandan parton, ĉar mi havas tro +malmulte da tempo kaj tro malgrandajn kapitalojn. Ĉiu el la +amikoj de l' lingvo aparte povas ankaŭ eldoni nur malmulte. +Sed se ĉiu el ni faros tiun malmulton, kiun li povas, tiam +la literaturo de l' lingvo internacia rapide vastiĝos. + +<P> + +Por ke ĉiuj povu scii pri ĉiu nova eldonita verko, mi +petas ĉiun, kiu eldonos ion pri la lingvo internacia aŭ +en tiu ĉi lingvo, sendi al mi unu ekzemplaron de sia verko; +ĉar komencante de Aŭgusto 1888 mi eldonados +ĉiumonate nomarojn de ĉiuj verkoj pri la lingvo +internacia, kiuj eliris de la komenco ĝis tiu tempo. Apud +ĉiu verko estos dirita, kiu ĝin eldonis, kiom ĝi +kostas kaj kie oni ĝin povas ricevi. Alsendinte la koston de +poŝta transsendo, ĉiu povas en ĉiu tempo ricevi de +mi la plej novan nomaron de l' verkoj. <I>La eldonantojn de l' +verkoj mi petas ankaŭ, ke en la fino de ĉia verko +aŭ verketo, kiun ili eldonos, ili presu ĉiam la plej +novan el la diritaj nomaroj.</I> Mi esperas, ke neniu el la +eldonantoj malkonsentos plenumi mian peton, kiu estas egale grava +por la eldonantoj kiel por la afero mem. + +<P> + +<I>ĉ</I>) Tre grava por la progresado de l' lingvo +internacia estas diligenta uzado ĝin en korespondado kun +amikoj kaj konatoj aŭ eĉ kun nekonatoj. Kiom ajn vi +ripetados al la amaso pri la utileco kaj la oportuneco de l' +lingvo, la plej granda parto de l' amaso restos surda por viaj +vortoj, ĉar ĝi timos, ke vi postulas de ĝi ian +oferon. Sed se ĉiuj amikoj de l' lingvo internacia +anstataŭ paroladi <I>farados,</I> tiam vi baldaŭ vidos, +ke la tuta indiferenta amaso aliĝis jam al la afero, sen +bruo kaj eĉ mem tion ne vidinte. Ricevinte de vi leteron +internacian kaj kompreninte ĝin, kvankam li la lingvon ne +lernis, via adresito vidos <I>praktike</I> la oportunecon de l' +lingvo, kaj li komencos mem ĝin uzadi; se li restos +indiferenta, tiam ricevinte kelkajn fojojn tiajn leterojn, li jam +scios sufiĉe bone la lingvon, tute ĝin ne lerninte. + +<P> + +<I>d</I>) Estas kompreneble ankoraŭ multaj vojoj kaj vojetoj +por progresigi l' aferon de l' lingvo internacia, sed mi devas +ilin lasi al la bontrovo kaj plaĉo de ĉiu aparta +persono. Estus bone, se en ĉiuj urboj kaj urbetoj estus +kreitaj rondetoj por kune labori por la afero de l' lingvo (en +kelkaj urboj tiaj rondetoj jam estas kreitaj). Per pripensado +kaj laborado kunligita oni ĉiam povas pli multe fari, ol +laborante aparte. Sed unu aferon oni ne devas forgesi: oni +devas esti atendemaj kaj konstantaj; ni ne devas atendi, ke aliaj +nin kuraĝigu per sia ekzemplo, kaj ni ne devas perdi la +kuraĝon kaj malvarmiĝi, se ni tiun ekzemplon ne +vidas,—ni devas per nia propra laboro doni ekzemplon al +aliaj; kaj se en la unua tempo neniu al ni aliĝos, aŭ +se oni eĉ ridos je ni, ni devas kredi, ke pli aŭ malpli +frue la ridantoj venos al ni. Ni iru kuraĝe antaŭen, +ĉar nia afero estas honesta kaj utila! + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + +<P> + +Tiu ĉi libreto estas la lasta vorto, kiun mi elparolas en +rolo de aŭtoro. De tiu ĉi tago la estonteco de l' +lingvo internacia ne estas jam pli multe en miaj manoj, ol en la +manoj de ĉia alia amiko de la sankta ideo. Ni devas nun +ĉiuj egale labori, ĉiu laŭ siaj fortoj. Ĉiu +el vi povas nun fari por nia afero tiom same kiom mi, kaj multaj +el vi povas fari multe pli multe ol mi, ĉar mi estas sen +kapitaloj, kaj el mia tempo, okupita de laboro por ĉiutaga +pano, mi povas oferi al la amata afero nur tre malgrandan parton. +Mi faris por la afero ĉion, kion mi povis, kaj se ĉiu +efektiva amiko de l' lingvo internacia alportos al ĝi +eĉ la centan parton de l' moralaj kaj materialaj oferoj, +kiujn mi al ĝi alportis tra dekdu jaroj ĝis +hodiaŭ, tiam la afero iros bonege kaj venos al la celo post +la plej mallonga tempo. Ni laboru kaj esperu! + +<P> + +<DIV ALIGN=CENTER>~ ~ ~ ~<><><>~ ~ ~ ~</DIV><BR> + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Dua Libro de l' Lingvo Internacia, by +Ludovic Lazarus Zamenhof + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA *** + +***** This file should be named 20006-h.htm or 20006-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/0/0/0/20006/ + +Produced by David G. Simpson + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</BODY> + +</HTML> + + diff --git a/20006.txt b/20006.txt new file mode 100644 index 0000000..e8fde0e --- /dev/null +++ b/20006.txt @@ -0,0 +1,2320 @@ +The Project Gutenberg EBook of Dua Libro de l' Lingvo Internacia, by +Ludovic Lazarus Zamenhof + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Dua Libro de l' Lingvo Internacia + +Author: Ludovic Lazarus Zamenhof + +Release Date: December 3, 2006 [EBook #20006] + +Language: Esperanto + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA *** + + + + +Produced by David G. Simpson + + + + + + + + + +TRANSCRIBER'S NOTE: + +The Esperanto alphabet consists of 28 letters: the 26 letters of +the English alphabet, but with "q", "w", "x" and "y" removed, and +six accented letters added. The accented letters are "c", "g", +"h", "j", and "s" (each with a circumflex accent), and "u" (with +a breve accent). Since these accented letters are not included +in the ASCII character set, some other means must be used to +represent them. + +The rules of Esperanto grammar allow for alternative spellings if +the accented letters are not available: the accented letters may +be replaced by "ch", "gh", "hh", "jh", "sh", and "u" +(respectively). However, this system presents some difficulties +for electronic applications, since it cannot be reliably +converted automatically into other formats in which the accented +characters can be displayed properly. Many electronic Esperanto +texts therefore write the accented letters as "cx", "gx", "hx", +"jx", "sx", and "ux". Since "x" does not appear in the Esperanto +alphabet, this system allows the accented letters to be +represented without ambiguity so that the text can be more +reliably converted to other formats. It is this "x" system that +is used in this Project Gutenberg eBook. + +At the time of the writing of the "Dua Libro," the time +correlatives ("kiam," "tiam," "iam," "neniam," and "cxiam") were +spelled "kian," "tian," "ian," "nenian," and "cxian" +(respectively). These words had been changed to their modern +forms by the time of publication of the "Aldono al la Dua Libro" +(also included with this text). The original spellings have been +preserved in this eBook. + + + + + + + + + DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA + + + + + L.L. ZAMENHOF + + 1888 + + + + + ANTAUXPAROLO. + + +Elirante ankoraux unu fojon antaux la estimata publiko, mi sentas +la devon antaux cxio danki la legantan publikon por la viva +kunsento, kiun gxi montris por mia afero. La multaj promesoj, +kiujn mi ricevas, kaj el kiuj tre granda parto estas subskribita +"senkondicxe", la leteroj kun kuragxigoj aux konsiloj--cxio tio +cxi montras al mi, ke mia profunda kredo je l' homaro min ne +trompis. La bona genio de l' homaro vekigxis: de cxiuj flankoj +al la laboro cxiuhoma venas amasoj, kiuj ordinare estas tiel +maldiligentaj por cxia nova afero; junaj kaj maljunaj, viroj kaj +virinoj--rapidas porti ilian sxtonon por la granda, grava kaj +utilega konstruo. Vivu l' homaro, vivu la frateco de l' popoloj, +vivu eterne! + +En mia unua verko mi diris, ke mian laboron mi prezentas je l' +tempo de unu jaro al la jugxo de l' tuta mondo; kian pasus la +jaro, mi intencis eldoni libreton, en kiu estus analizitaj cxiuj +pensoj esprimitaj de l' publiko, kaj uzinte tiujn, kiuj efektive +estus bonaj, mi donus al la lingvo la finan formon, kaj post tio +cxi oni jam povus komenci la eldonon de plenaj vortaroj, libroj, +gazetoj kaj cetere, cxar tian la lingvo jam estus trairinta la +jugxon de l' tuta mondo, kaj cxiuj plej gravaj malbonajxoj, kiuj +povus esti trovitaj en gxi, cxar en verko de _unu_ homo,--estus +jam pli aux malpli forigitaj. Mi efektive intencis silenti en la +dauxro de tuta jaro. Sed de l' tago, kian eliris mia libreto, mi +komencis ricevi multon da leteroj kun demandoj kaj kun petoj +rapidigi l' aferon. Respondi je cxiu letero aparte estas por mi +ne eble, kaj tial mi decidis respondi publike je cxiuj demandoj +kaj proponoj, cxar tiel unu respondo povas servi por multaj +demandantoj. Cxiuj respondoj faros unu libron, kiu prezentos +dauxrigon de l' unua libro, kiun mi eldonis. Sed se mi volus la +respondojn je cxiuj demandoj eldoni kune, en unu libro, mi devus +tro longe atendigi miajn korespondantojn, dum tiu libro estos +preta kaj eldonita,--tiom pli, ke konstante al mi venas novaj +demandoj; tial mi decidis eldoni la libron kun la respondoj--per +apartaj kajeroj, kiuj estos ellasataj en la dauxro de la tuta +jaro 1888 periode, kun intertempoj de cxirkaux du monatoj de unu +kajero gxis la venonta. En tiuj cxi kajeroj _cxiuj_ demandoj +estos responditaj; je l' fino de l' jaro 1888 eliros la lasta +kajero, kaj la "Dua libro de l' lingvo internacia" estos finita. + +Ankoraux unu afero devigas min komenci la eldonon de l' kajeroj, +pri kiuj mi parolis: malgraux l' intenco, kiun mi esprimis en mia +unua verko, komenci la eldonon de libroj ne pli frue ol estos +finita la jugxo de l' publiko je l' lingvo proponita de mi,--de +cxiuj flankoj venas postuloj, ke mi kiom eble pli rapide eldonu +ian libron en la lingvo internacia, ke la publiko povu konigxi +tiun cxi lingvon cxiuflanke, gxin ellerni pli rapide kaj uzi +gxin. La nombro de tiuj cxi postuloj estas tiel granda, ke mi ne +povas jam auxdi ilin silente. Eldonante la "Duan libron de l' +lingvo internacia", skribitan jam en tiu cxi lingvo, mi donos al +la dezirantoj suficxe da materialo por legi kaj la eblon tute +bone ellerni la lingvon; esceptinte la tekston de l' libro, kiu +jam per si mem prezentos materialon por legi, en la libro estos +ankaux pecoj sistemaj, por lerni kaj ripeti. + +La tuta libro havos 5-6 kajerojn, en kiuj estos trovataj +respondoj je _cxiuj_ demandoj, kiuj tusxas la lingvon mem, gxian +konstruon, gxian estontecon, kiel gxin bone kaj fonde ellerni, +kiel plej rapide kaj plej certe vastigi gxian uzon en la +mondo,--kaj cetere. Kian la lasta kajero de l' libro estos +elirinta, tian por la leganto nenio jam estos ne klara: la +societo tian konos la tutan animon de l' lingvo, gxi tian havos +_plenan_ vortaron kaj povos tute _libere_ uzi la lingvon por +_cxiaj celoj,_ kiel gxi povas nun uzi cxian ricxan kaj +prilaboritan vivantan lingvon. La dependo de la lingvo de l' +volo aux de l' talento de mia propra persono aux de ia alia +aparta persono aux personaro--tute forigxos. La lingvo tian +estos tute preta en cxiuj plej malgrandaj gxiaj partoj. La +persono de l' auxtoro tian tute foriros de la sceno kaj estos +forgesita. Cxu mi post tio ankoraux vivos, cxu mi mortos, cxu mi +konservos la forton de mia korpo kaj animo, cxu mi gxin +perdos,--l' afero tute ne dependos de tio, kiel la sorto de ia +vivanta lingvo tute ne dependas de l' sorto de tiu cxi aux tiu +persono. + +Multaj kredeble balancas senkrede la kapon, legante miajn +vortojn. Kiel tio estas ebla, ili diras, ke en la tempo de unu +jaro la lingvo estus tute kaj plene preta, tiel ke gxi ne bezonus +pli la laboron de l' auxtoro? Ke tiel grandega afero, kiel la +kreo kaj la enkonduko de lingvo tutmonda, en la tempo de unu jaro +tiel maturigxus kaj fortigxus kaj ricevus tian klaran, +nesxanceleblan ordon, ke gxi ne bezonus pli kondukanton! Sed mi +esperas, ke jam post la dua aux la tria kajero la leganto vidos, +ke mi ne fantazias. + +La leganto ne pensu, ke en la libro, kiun mi intencas eldoni, li +vidos iajn mirindajxojn. Tiu, kiu kutimis estimi la aferojn ne +laux ilia praktika signifo kaj efektiva indo, sed laux la +mirindeco kaj nenatureco de ilia nasko, estos kredeble trompita +en siaj esperoj, kian, legante mian libron, li renkontos en gxi +sole aferojn simplajn kaj naturajn. Sed la rezultatoj de tiuj cxi +simplajxoj estos, kiel laux mia espero la leganto poste vidos kaj +konfesos, ke post la fino de l' jaro + +_a_) la lingvo estos finita kaj preta tute kaj plene, tiom, ke +gxi tute ne bezonos pli la laboron de l' auxtoro, kaj, kiel cxiu +el la vivantaj lingvoj, gxi farigxos tute sendependa de ia aparta +persono. + +_b_) la lingvo estos pli aux malpli _senerara,_ cxar gxis tiu +tempo gxi jam estos trairinta la jugxon de l' tuta mondo, kaj +cxiuj malbonajxoj, kiuj povus esti trovitaj en tiu cxi laboro de +_unu persono,_ estos forigitaj per la konsiloj de l' tuta mondo +kune. + +Legante la unuajn kajerojn de mia libro, multaj kredeble restos +ne kontentaj, cxar ili eble tie ne trovos respondojn je l' +demandoj, kiujn _ili_ sendis; kaj cxar lia _propra_ demando en la +okuloj de cxiu estas la plej grava, multaj kredeble ekkrios: "Kio +li parolas sole pri aferoj tute sensignifaj, kaj pri l' aferoj +efektive gravaj li ne parolas ecx unu vorton!" La leganto oferu +al mi iom da atendemo, cxar gxis la fino de l' jaro _cxiuj_ estos +kontentigitaj. Se en unu de l' unuaj kajeroj tiu aux alia +demando estos jam sxajne finita kaj liberigos la lokon por alia +demando, tio tute ne devas pensigi, ke mi jam pli ne parolos pri +gxi. Cxar pri multaj demandoj mi donos en la unuaj kajeroj sole +mian _personan_ jugxon, sed poste mi revenos al ili kaj donos la +decidon _finan,_ ricevitan per la jugxo de l' _publiko._ + +Pro la celoj de l' afero la libro ne estos unu sistema verko--gxi +estos simple mia interparolo kun l' amikoj de l' lingvo +internacia. + +La kosto de cxiu kajero estos 25 kopekoj. Kiu volas, ke mi sendu +al li cxiun venontan kajeron tuj, kian gxi estos preta kaj eliros +el la presejo, tiu sendu al mi la koston de l' venonta kajero tuj +post la ricevo de l' antauxiranta. + + -------- + +Antauxe ol fini la antauxparolon, mi permesas al mi ripeti +ankoraux la peton, kiun mi jam esprimis en mia unua verko: cxiu +pene jugxu la aferon, proponitan de mi, kaj cxiu montru al mi la +erarojn, kiujn li trovis en gxi, aux la plibonigojn, kiujn li +povas proponi. Se la leganto ne povis ankoraux tute bone ekkoni +mian aferon el mia unua libreto, tiu cxi mia dua libro povigos +lin post kelka tempo ekkoni gxin tute kaj cxiuflanke. Ke mia +afero venu al dezirinda celo, estas necese ne sole, ke la mondo +diru sian jugxon pri tiu cxi afero, sed ke mi _sciu_ la jugxon de +l' mondo kaj povu gxin uzi por mia laboro. + +Dissendante mian unuan verkon al la redakcioj de l' gazetoj, mi +petis ilin alsendi al mi tiun numeron de l' gazeto, en kiu estos +kritiko de mia afero; sed bedauxrinde tre malmultaj plenumis mian +peton, kaj sciigxi mem, kie, kian kaj kio estis parolata pri mia +afero, estas por mi tute ne ebla. Tial mi petas la _legantojn_ +de l' gazetoj sendi al mi la numerojn, en kiuj ili legis ion pri +l' afero, proponita de mi, kaj jam antauxe mi esprimas al ili +mian koran dankon. Mi petas gxin ne por _mi_, sed pro l' +_afero._ + +Fine, antaux la komenco de mia interparolo kun la amikoj de l' +lingvo internacia, mi esprimas ankoraux unu fojon mian varmegan +dankon al la publiko por la helpemo, kiun gxi montris al mi; mi +esperas, ke la kunsento de l' publiko ne malvarmigxos, sed +konstante kaj sencxese kreskos, kaj post tre mallonga tempo venos +al celo la afero, je kiu laboras cxiuj sferoj de l' homa societo. + + I. + +Antaux cxio mi parolos kelkajn vortojn pri tiuj kritikoj, kiujn +mi gxis hodiaux auxdis aux legis, en gazetoj aux en leteroj al +mi, kvankam mi devas antauxsciigi la leganton, ke tiu cxi punkto +estas en miaj okuloj tre grava kaj poste mi ankoraux parolos pri +gxi pli vaste. Mi ne volus fari ian premon sur la jugxo de l' +publiko, kaj mi volus, ke la mondo kreu mem sian decidon en la +afero, kiun mi proponis. Sed kelkaj kritikoj estis tiel +skribitaj, ke mi ne povas tute silenti pri ili. + +_a_) Unuj parolis pri l' auxtoro, anstataux paroli pri l' afero. +Ili aux sxutis komplimentojn al la auxtoro, rigardigis, kiom da +malfacila laboro kredeble la afero min kostis, kaj, lauxdante la +_auxtoron,_ ili preskaux tute forgesis paroli pri l' utileco kaj +la signifo de l' _afero_ kaj decidigi la publikon labori por gxi; +aliaj, ne trovante en mia verko la instruitan miksajxon kaj la +instruita-teorian filozofadon, kiujn ili kutimis renkonti en cxia +grava verko, timis, ke la pseuxdonima auxtoro eble estas ne +suficxe instruita aux ne suficxe merita, kaj ili timis esprimi +decidan jugxon, pli multe penante malkovri, kiu estas la +pseuxdonima auxtoro. Por igi la kritikistojn tute apartigi la +_aferon_ de la _auxtoro,_ mi publike diras mem, ke mi ne estas +multege instruita lingvisto, ke mi estas tute senmerita kaj ne +konata en la mondo. Mi scias, ke mia konfeso malvarmigos multajn +por la afero, sed mi volas, ke oni jugxu ne l' auxtoron, sed la +verkon. Se la verko estas bona, prenu gxin; se gxi estas +malbona--jxetu gxin. Per kia vojo mi venis al la kreo de mia +lingvo kaj laux kiaj metodoj mi laboris,--mi ankoraux parolos, +sed en unu de la _venontaj_ kajeroj; cxar laux mi tiu cxi demando +estas por la publiko sen signifo: por la mondo estas gravaj sole +la _rezultatoj._ + +_b_) Aliaj ekbrilis per senfinaj filozofadoj kaj skribis +instruitajn artikulojn, tute ne pensinte kaj ne demandinte sin, +cxu ili parolas logike kaj afertusxante. Anstataux provi +praktike (kion fari estas tre facile), cxu la lingvo, proponita +de mi, tauxgas por internacia komprenigxo, cxu gxi efektive al +cxiu donas la eblon esti komprenata de personoj alinaciaj,--ili +parolis pri la fiziologio kaj historio de l' lingvoj vivaj; +anstataux provi per ilia propra orelo, cxu mia lingvo estas +bonsona aux ne,--ili teorie parolis pri legxoj de bonsoneco; +anstataux analizi, cxu mi bone kreis la vortaron kaj cxu oni ne +povus fari gxin ankoraux pli komprenebla kaj pli praktika, ili +diris, ke la vortaro devas esti farita el radikoj Sanskritaj aux +el vortoj, prenitaj mikse el cxiuj lingvoj de l' mondo. (La +lingvo multe per tio cxi _perdus,_ farigxinte tute ne +komprenebla; sed kion gxi _gajnus,_ esceptinte la sennecesan +instruitan eksteron? tion cxi ili tute forgesis sin demandi.) + +_c_) Aliaj skribis kritikon pri mia afero, ecx ne leginte bone +mian malgrandan brosxuron kaj ecx ne peninte kompreni la aferon. +Tiel ekzemple la unuatempajn signetojn inter la partoj de l' +vortoj ili tute ne komprenis, kaj skribante ekzemple "_ensong, +oprinc, in, o, nmivid, is_" (anstataux: "_en songx,o princ,in,o,n +mi vid,is_"), ili rigardigis iliajn legantojn, "kiel malbonsona +kaj nekomprenebla la lingvo estas"! La projekton de l' tutmonda +vocxdono, kiu kun la efektiva kaj senkondicxa signifo de l' +lingvo tute ne estas kunligita, kaj kiu estas proponita sole por +tio, ke la lingvo pli rapide el _internacia_ farigxu +_tutmonda,_--ili prenis por la plej grava kaj fonda parto de l' +afero kaj komprenigis la legantojn, ke "cxar dek milionoj adeptoj +(!) nenian estos kolektitaj, tial la afero tute ne havas +estontecon"! Kelkajn fojojn mi ecx legis longajn artikulojn pri +mia afero, kie estis videble, ke la auxtoroj ecx ne vidis mian +verkon. + +_cx_) Aliaj, anstataux paroli pri la utileco aux la senutileco +de mia lingvo, donis sole sensencajn sxercojn, kiuj de iliaj +legantoj estis eble prenataj por kritiko, cxar multaj legantoj +propran jugxon ne havas, kaj la plej malsagxaj sxercoj je ia +afero estas por ili suficxa vidigo, ke la afero estas "ridinda" +kaj tauxgas por nenio. + +Mi ne deziras lauxdon, mi volas, ke oni min helpu forigi la +erarojn, kiujn mi faris, kaj ju la kritikoj de mia lingvo estas +pli severaj, des pli danke mi ilin alprenas, se ili nur havas la +celon montri al mi la erarojn de mia afero, ke mi ilin bonigu, +sed ne ridi sen senco aux insulti sen kauxzo. Mi scias tre bone, +ke la verko de _unu homo_ ne povas esti senerara, se tiu homo ecx +estus la plej genia kaj multe pli instruita ol mi. Tial mi ne +donis ankoraux al mia lingvo la finan formon; mi ne parolas: "jen +la lingvo estas kreita kaj preta, tiel mi volas, tia gxi estu kaj +tia gxi restu!" Cxio bonigebla estos bonigata per la konsiloj de +l' mondo. Mi ne volas esti _kreinto_ de l' lingvo, mi volas nur +esti _iniciatoro._ Tio cxi estu ankaux respondo al tiuj amikoj +de l' lingvo internacia, kiuj estas neatendemaj kaj volus jam +vidi librojn kaj gazetojn en la lingvo internacia, plenajn +vortarojn, vortarojn nacia-internaciajn kaj cetere. Ne malfacile +estus por mi kontentigi tiujn cxi amikojn; sed ili ne forgesu, ke +tio cxi estus dangxera por la afero mem, kiu estas tiel grava, ke +estus nepardoneble faradi laux la propra decido de unu homo. Mi +ne povas diri, ke la lingvo estas preta, gxis gxi estos trairinta +la jugxon de l' publiko. Unu jaro ne estas eterno, kaj tamen tiu +cxi jaro estas tre grava por l' afero. Tiel ankaux mi ne povas +fari iajn sxangxojn en la lingvo tuj post la ricevo de la +konsiloj, se tiuj cxi konsiloj ecx estus la plej seneraraj kaj +venus de la plej kompetentaj personoj. En la dauxro de la tuta +jaro 1888 la lingvo restos _tute sen sxangxo;_ sed kian la jaro +estos finita, tian cxiuj necesaj sxangxoj, antauxe analizitaj kaj +provitaj, estos publikigitaj, la lingvo ricevos la finan formon, +kaj tian komencos gxia plena funkciado. Jugxante laux la +konsiloj, kiuj estas senditaj al mi gxis hodiaux, mi pensas, ke +la lingvo kredeble estos sxangxita tre malmulte, cxar la plej +granda parto de tiuj konsiloj estas ne praktika kaj kauxzita de +ne suficxa pripensado kaj provado de l' afero; sed diri, ke la +lingvo tute ne estos sxangxita, mi tamen ne povas. Cetere, cxiuj +proponoj, kiujn mi ricevas, kune kun mia jugxo pri ili, estos +prezentataj al la jugxo de l' publiko aux de ia el la jam konataj +instruitaj akademioj, se inter tiuj cxi estos trovita unu, kiu +volos preni tiun cxi laboron. Se ia kompetenta akademio min +sciigos, ke gxi volas preni tiun cxi laboron, mi tuj sendos al +gxi la tutan materialon, kiu estas cxe mi, mi fordonos al gxi la +tutan aferon, mi foriros kun la plej granda gxojo je eterne de l' +sceno, kaj el auxtoro kaj iniciatoro mi farigxos simpla amiko de +l' lingvo internacia, kiel cxiu alia amiko. Se tamen nenia el la +instruitaj akademioj volos preni mian aferon, tian mi dauxrigos +la publikigadon de l' proponoj, sendataj al mi, kaj laux mia +propra pensado kaj laux la pensoj de l' publiko, sendataj al mi +pri tiuj proponoj, mi mem antaux la fino de l' jaro decidos la +finan formon de l' lingvo kaj mi sciigos, ke la lingvo estas +preta. + + II. + +La nombro 10,000,000, pri kiu estas parolita en mia unua verko, +sxajnas al multaj absolute ne ricevebla. La plej granda parto de +l' mondo efektive kredeble estos tiel senmova, ke gxi de si mem +ne donos vocxon, malgraux ke la afero estas tiel grava kaj la +laboro de l' vocxdono tiel malgrandega. Sed se l' amikoj de l' +lingvo internacia, anstataux timegi la nombron, laboros por la +afero kaj kolektos tiom vocxojn, kiom ili povos, tian la necesa +nombro da vocxoj povas esti ricevita en la plej mallonga tempo. + +Kian mi proponis la vocxdonon, mi profunde kredis, ke pli frue +aux pli malfrue 10,000,000 vocxoj estos kolektitaj. La +rezultatoj, kiuj sin montris gxis hodiaux, ankoraux plifortigas +mian kredon. Sed ni prenu, ke mi fantazias, ke mi eraras, ke mi +tro multe esperas,--ke sur la tuta tero ne estos kolektita ecx +unu miliono da vocxoj . . . kion l' afero tian perdos? Kelkaj +konsilas al mi, ke mi forjxetu la vocxdonon aux ke mi malgrandigu +la nombron da postulataj vocxoj gxis unu miliono; "cxar", ili +diras, "danke la fantazian punkton de l' vocxdono, afero per si +mem tiel utila, povas fari fiaskon." Sed kie, sinjoroj, vi +prenis, ke la veno al celo de l' afero dependas de l' rezultatoj +de la vocxdono? Tiuj, kiuj trovas, ke mia lingvo estas inda je +lerno, sendas al mi promesojn senkondicxajn kaj lernas la lingvon +sen ia atendo. Sendepende de l' iro de la vocxdono en tiu cxi +lingvo estos eldonataj libroj kaj gazetoj, kaj la afero sin movos +antauxen. La vocxdonon mi proponis sole por tio, ke al la afero +povu esti altiritaj per _unu fojo_ tutaj _amasoj_ da homoj, cxar +mi scias, ke preni ian laboron, ecx la plej malgrandan, ne cxiu +konsentos, sed helpi aferon tre utilan, kie estas postulata nek +laboro, nek mono,--ne multaj malkonsentos, tiom pli, se trovigxos +memorigantoj. Mi ripetas: profunde mi kredas, ke pli frue aux +pli malfrue 10,000,000 vocxoj estos kolektitaj, kaj tiel je unu +bela tago ni sciigxos, ke la lingvo internacia farigxis tutmonda; +sed se ecx la nombro de l' vocxoj nenian venus al dek +milionoj,--la afero pro tio cxi tute ne estos perdita. + +Kelkaj provis montri al mi, ke mia projekto de l' vocxdono estas +_matematike_ ne ebla; tiel ekzemple unu faris jenan kalkulon: "se +ni prenos, ke la enskribado de cxiu promesanto okupos ne pli +multe ol unu minuton, kaj vi, forjxetinte cxian alian laboron, +vin okupos sole je tiu cxi afero, laborante sen ripozo 15 horojn +cxiutage,-- tian la pretigo de la libro de l' vocxoj okupos 30 +jarojn, kaj por eldoni gxin vi bezonos la ricxecon de Krezo!" La +kalkulo sxajne estas tute prava kaj povas timigi cxiun,-- tamen +se la skribinto de tiu cxi kalkulo bone pensus pri gxi, li tre +facile ekvidus, ke tie cxi estas sofismo, kaj se nur efektive +estos alsenditaj dek milionoj promesoj, la libron de l' vocxdono +oni povos pretigi kaj eldoni en kelkaj monatoj kaj sen iaj +ricxecoj de Krezo. Cxar kiu diras, ke la tuta libro devas esti +propramane skribita de unu persono? Ke cxe cxiu pli granda afero +estas uzata _divido de laboro,_ la skribinto tute forgesis! Tiaj +"timigaj" libroj estas eldonataj cxiutage en granda nombro, kaj +tio ne sole ne estas neebla, sed neniu ecx en tio vidas ion +grandegan, mirindan. Se vi kolektos la numerojn de ia cxiutaga +gazeto por unu jaro, vi ricevos libron, kiu laux grandeco kaj +kosto egalas la elirontan libron de l' vocxoj, kaj laux la +malfacileco de l' pretigo multe superas mian libron, de kiu la +pretigo estas laboro pure mehxanika. Tiel cxiujare en la mondo +estas eldonataj miloj kaj dekmiloj da tiaj "neeblaj" libroj, kaj +tamen neniu el la redaktoroj estas mirindajxisto. Sinjoroj la +kalkulantoj forgesis tiun simplan legxon, kiun ili povas vidi sur +cxiu pasxo, ke tio, kio cxe _unu_ homo postulas 30 jarojn, cxe +cent homoj okupos sole 4 monatojn, kaj tio, kio estas neebla por +unu persono, estas ludilo por grupo da personoj. + +Al cxiuj amikoj de l' lingvo internacia mi ripetas ankoraux mian +peton: ne forgesu la promesojn kaj kolektu ilin kie kaj kiom vi +povas. Multaj pensas, ke ili ne devas sendi promeson, cxar "la +auxtoro ecx scias, ke ili ellernos aux jam ellernis la lingvon"! +Sed la promeso estas necesa ne por mi, sed por la statistiko. Se +iu ecx skribis al mi kelkajn leterojn en la lingvo internacia, mi +ne povas lin nomi internaciisto, gxis li ne sendis al mi sian +promeson. Ne diru, ke de unu aux kelkaj promesoj la grandega +nombro ne plenigxos: cxiu maro estas kreita de apartaj gutoj, +kaj la plej granda nombro devas kaj povas esti ricevita el +apartaj unuoj. Memoru, ke se ecx la esperata nombro estas ne +ricevota, vi nenion perdas, sendante la promeson. + + III. + +La venontajn apartajn pecojn mi donas, ke la lernantoj povu +ripeti praktike la regulojn de l' gramatiko internacia kaj +kompreni bone la signifon kaj la uzon de l' sufiksoj kaj +prefiksoj. + + 1. + +Amiko venis (= unu el la amikoj venis).--La amiko venis (= la +konata amiko, aux la amiko, kiun oni atendis).--Donu al mi +libron.--Donu al mi la libron, kiun vi promesis al mi.--Tiu cxi +gxardeno estas amata loko de birdoj.--La fenestro estas amata +loko de la birdoj (= niaj birdoj).--La vorto "la" estas nomata +"artikulo"; gxi estas uzata tian, kian ni parolas pri objektoj +konataj. Anstataux "la" oni povas ankaux diri "l' ", se gxi ne +estos malbonsone.--Se iu ne komprenas bone la uzon de la +artikulo, li povas _tute gxin ne uzi,_ cxar gxi estas oportuna +sed ne necesa. + + 2. + +Jen estas la patro.--Mi auxdas la vocxon de la patro.--Mi ricevis +donacon de la patro.--Diru al la patro, ke mi estas sana.--Ni +iros al la patro.--Karolo acxetis por sia kuzino horlogxeton kun +tri montrantoj.--Ni vidas per la okuloj.--Rakontu al ni la +novajxojn, kiujn vi auxdis pri niaj malfelicxaj fratoj.--De kiu +vi gxin auxdis?--Mi pensas pri la sorto de mia fratino, kaj mi +kalkulas jam la minutojn gxis nia revido.--Auxgusto estas bona, +Mario estas pli bona ol Auxgusto, sed Ernestino estas la plej +bona el cxiuj miaj gefratoj.--La malgrandan filinon de mia +najbaro mi amas ne malpli ol mian propran infanon; hodiaux mi +acxetis por sxi tre belan ludilon. + + 3. + +Sesdek minutoj faras unu horon, kaj dudek kvar horoj faras unu +plentagon.--Mi logxas en la tria etagxo.--Hodiaux estas la dek +kvina (tago) de Aprilo.--La dudeka de Februaro estas la kvindek +unua tago de l' jaro.--Tiu cxi rivero havas ducent nauxdek kvar +kilometrojn da longo.--Georgo Vasxingtono estis naskita la dudek +duan Februaron (aux: je l' dudek dua Februaro) de l' jaro mil +sepcent tridek dua.--Sendu al mi prunte dekduon da forketoj.--Tio +cxi okazis antaux cent jaroj.--Mi acxetis du sxrankojn kaj pagis +por ili cent frankojn.--Jen estas cento da pomoj.--En tiu cxi +lando logxas tri milionoj kristanoj (aux: da kristanoj).--Duobla +fadeno estas pli forta ol unuobla.--De tiu tago mia amikeco al li +duobligxis.--Kvaroble kvin estas dudek.--Kvar fojojn mi jam estis +tie.--Duonon de tiu cxi piro mi mangxis, kvaronon mi donis al mia +nevo, kaj la lastan kvaronon mi forjxetis.--Dudek unu estas tri +seponoj de kvardek naux.--Kvinope ili tiris la keston kaj tamen +ne povis gxin altiri al la domo.--Se vi venos al li triope, li +redonos, kion li prenis; cxar unue li timos vian forton, kaj due +li ne povos sin pravigi.--Al cxiu el la laborantoj li donis po +kvin dolarojn. + + 4. + +Mi vin ne komprenas, sinjoro.--Vi estas tre obstina, mia +amiko.--Vi cxiuj estas tro fieraj.--"Vi" ni diras egale al unu +persono aux objekto kaj al multaj; tio cxi estas farita pro +oportuneco, cxar, parolante kun iu, ni ofte ne scias, kiel diri +al li: "vi" aux "ci" ("ci" signifas la duan personon de l' +ununombro; sed tiu cxi vorto estas trovata sole en la plena +vortaro; en la lingvo mem gxi preskaux nenian estas uzata).--La +cxapisto ne venos, cxar li estas malsana; se venos lia edzino, +donu al sxi mian cxapelon; se venos lia plej maljuna filo, vi +povas ankaux gxin doni al li; sed se venos lia malgranda infano, +donu al gxi nenion.--Jen estas la hundo, donu al gxi oston, kaj +voku la katinon, gxi ricevos pecon da viando.--Mi amas min, cxar +cxiu amas sin mem.--Vi estimas vin mem, sed aliaj vin ne +estimas; mia frato estimas sin ne multe, sed aliaj lin tre +estimas.--Montru al mi vian kalkulon.--Ili kondukis la kolegojn +en sian logxejon, anstataux iri kun ili en ilian.--Oni diras, ke +vi estas ricxa. + + 5. + +Kial vi ne respondas al mi, kian mi vin demandas?--La patro +skribas leteron, kaj la infanoj preparas siajn lecionojn.--Kion +li babilas?--Li babiladas la tutan tagon.--Nia gasto kantis la +cxiukonatan romancon de N.--Mia onklo ekkantis kaj tuj cxesis, +sed mia frato kantadis la tutan vesperon.--Karolino cxian obeadis +la ordonojn de sia patrino, sed hodiaux sxi ne obeis.--Kian mi +venis al li, li tuj finis sian laboron.--Kian mi venis al li, li +finadis sian laboron.--Vi ne malhelpis min, cxar kian vi venis, +mi estis jam finita mian laboron.--Li batalos, cxar li ne dormos +trankvile, gxis li estos venkinta la malamikon.--Se mi nur estus +sana, mi estus tute kontenta.--Se ili estus dirintaj la veron, +ili ne estus nun punataj; nun ili konfesis cxion, sed gxi estis +jam tro malfrue.--Johano, sercxu mian krajonon.--Ni iru promeni, +sinjoroj!--Li ne esperu pardonon!--Savu min, amikoj!--Mi lernas +pentri kaj ludi gitaron.--Instruante, ni lernas.--La lernanto +devas estimi la instruanton.--Libro instruanta estas tre +utila.--Ne cxiu instruanto estas instruisto.--Dio estas la +kreinto kaj la reganto de l' mondo.--Ferminte la pordon, li +komencis sin senvestigi.--La venonta gasto estas ankoraux en la +vojo.--La elpelito malsatas jam la trian tagon.--Punata antaux la +rompita poto, la kato eble komprenos la kauxzon de l' punado.--La +konstruota domo kostos multon da mono.--Batate de la mastro, li +ploris kaj jxuris, ke li terure vengxos.--En tiu cxi lernejo la +infanoj estas edukataj tre bone, cxar la lernejestro sin okupas +je sia afero kun amo.--Tio cxi montras, ke via nepo estas ne bone +edukita.--Dum en unu cxambro la gastoj dancadis, en la dua +cxambro estis preparata la vespermangxo; kian la tablo estis +preparita, oni invitis la gastojn al la tablo.--Kio estos hodiaux +prezentata en la teatro?--Auxdu, infanoj! se vi estos prezentitaj +al la generalo, salutu lin gxentile.--La frauxlino, kiu estis +edzinigota de mia frato, mortis, ne farigxinte ankoraux ecx lia +fiancxino.--La formojn kunmetitajn (ekzemple: mi faradas, mi +estis farinta . . . kaj ceterajn)--oni devas uzi sole tian, kian +la senco gxin necese postulas. + + 6. + +La adverboj (evortoj), kiuj estas kreitaj el aliaj vortoj, +finigxas je la litero "e"; cxiuj aliaj adverboj ne havas +konstantan finigxon kaj apartenas al la vortoj _simplaj._--Li +estas severa jugxanto, li jugxas severe, sed juste.--Nun estas +varme, sed la nokto kredeble estos tre malvarma.--Li estas tre +ricxa, kaj li donis al la malfelicxulo tro malmulte, cxar li +estas konata avarulo.--Kun tiu papero mi ekiris per grandaj +pasxoj al la komercisto; sed antaux la magazeno mi renkontis +kalesxon, en kiu sidis ricxe vestita sinjoro. Elirinte el la +kalesxo kaj forjxetinte la pecon da cigaro, kiun li estis teninta +inter la fingroj, li ekrigardis min tra siaj bluaj okulvitroj kaj +diris sen ia antauxparolo: "ne, por vi mia magazeno estas fermita +pro la malbonaj sciigajxoj, kiujn mi ricevis pri vi de homoj +kredindaj."--Mi eltrinkis tutan botelon da vino, kvankam gxi ne +tre placxis al mi, cxar la vino estis bona, sed la botelo estis +de brando.--Oni diras, ke vi gajnis la grandan gajnon; se tio cxi +estas vera, mi vin gratulas.--Li diras, ke mi estus pli felicxa, +se mi estus pli diligenta.--La mastro diris, ke mi foriru, cxar +se ne--li min elpelos per la hundoj.--Ho, kiel mi estas +laca!--Fi, kia malkonvena esprimo!--Hura! vivu la regxo! + + 7. + +Vortoj kunmetitaj estas kreataj per simpla kunligado de simplaj +vortoj; prenataj estas ordinare la puraj radikoj, sed, se la +bonsoneco aux la klareco postulas, oni povas ankaux preni la +tutan vorton, t.e. la radikon kune kun la finigxo.--La lingvo +internacia esperas farigxi ian lingvo tutmonda.--La unutaga +regado de tiu cxi estro ne restis sen postsignoj.--Tio estas +frukto de lia unuatempa verkado.--Ni matenmangxas cxian je l' +deka horo antaux tagmezo.--La pordokurtenoj de lia dormocxambro +estas de flavrugxa koloro.--Nenian insultu, ne parolinte kun la +insultoto.--Metu la libron sur la tablon.--La libro jam estas sur +la tablo.--Li eniris la cxambron (aux en la cxambron).--Cxu vi +estas kontenta je mia donaco?--Li ekdormis je eterne.--Sxi estas +la unua baletistino en nia teatro.--Kia mehxanikisto faris tiun +cxi masxinon?--Li estas direktoro en fabriko de tabako.--La +politiko de nia ministro montras, ke li estas bona +diplomatiisto.--La historio de la civilizado estas tre +interesa.--Li korespondas telegrafe kun cxiuj agentoj. + + 8. + +Kia granda brulo! kio brulas?--Ligno estas bona brula +materialo.--La fera bastono estas brule varmega.--Iu venis; +demandu lin, kiu li estas, kaj se li estas tiu, kiun mi atendas, +sendu lin al mi; neniun alian mi hodiaux volas vidi . . . ne, mi +decidis alie: sendu cxiun, kiu ajn li estos.--Ian mi venis al li +kaj mi trovis lin libera; tio cxi min forte mirigis, cxar kian +ajn mi venas, li cxian sidas super laboro, kaj li nenian estas +libera.--Kiaj vortoj povas esti farataj el la vortoj: "ia", +"ial", "ian", "ie", "iel", "ies", "io", "iom", "iu"?--La kioman +fojon li jam ripetis sian rakonton?--Cxu oni povas diri: helpi +la fraton (anstataux: al la frato), obei la patron (anstataux: +al la patro), ridi lian malsagxecon (anstataux: je lia +malsagxeco), plori la perdon (anstataux: pro la perdo)? Jes; +cxar se la senco ne montras klare, kian prepozicion ni devas uzi, +ni cxian povas uzi la vorton "je", aux la akuzativon sen +prepozicio. + + 9. + +Lia malbenado ne cxesas; sed nenia el liaj malbenoj povas min iom +malhelpi.--La hierauxa duhora pafado ne estis por mi tiel terura, +kiel la du pafoj, kiujn mi auxdis hodiaux.--Li kuris sur la +kampon.--Li kuradis gxis li falis.--La lavistino alportis mian +tolajxon: cxemizojn, kolumojn, manumojn kaj visxilojn (oni nomas +gxin tolajxo, kvankam ne cxio estas farita el tolo).--Anstataux +vino li enversxis en mian glason ian malagrablan acidajxon, kaj +tiun cxi malklaran fluidajxon li devigis min eltrinki.--Ne cxia +belajxo estas utila.--En la angulo kusxis amaso da malnova +ferajxo.--Sinjoro N. estas senatano.--La vilagxano vendis al la +komercisto centon da ovoj.--La nombro da kristanoj estas pli +granda, ol la nombro da mahometanoj.--Ne cxiu rusujano estas +ruso.--Mi estas via kunlandano, cxar mi ankaux estas +italujano.--Ili venkos, cxar ilia militistaro estas glora pro sia +disciplino.--La hararo defalis de lia kapo, kaj mi vidis grandan +senharajxon, kiun li pro malvera honto cxian tiel zorge kasxis. + + 10. + +Li promenadis, akompanata de siaj lernantoj.--Mi estas la +zorganto de tiu cxi infano, kaj gxi estas mia zorgato.--Via +kuracato estas mia konato.--Sxi ofte songxas +mortintojn.--Plendito, kion vi povas diri por via pravigxo?--Sxi +estas en la kvara monato de naskonteco.--La jugxejo estis jam +plena, kaj oni enkondukis la jugxoton.--La parenco de mia edzo +aux la edzo de mia parenco, estas mia boparenco.--La patro de mia +edzino estas mia bopatro.--Mi estas la bofrato de Heleno, cxar +sxi estas la edzino de mia frato; sxi estas mia +bofratino.--Karolo estas mia nepropra filo (aux duonfilo), cxar +mi estas la dua edzo de lia patrino.--Petro kaj Mario estas jam +suficxe maljunaj, tamen oni ankoraux vokas ilin Pecxjo kaj +Manjo.--Auxgucxjo kaj Auxgunjo estas bonaj infanoj.--Disiru, +sinjoroj, cxar amase stari sur la strato estas malpermesita.--Li +dissxutis la alumetojn sur la tuta planko.--Via parolo estas por +mi tute ne komprenebla.--Li rakontas aferon tute ne +kredeblan.--Vi skribas tre nelegeble.--Vitro estas travidebla. + + 11. + +Mi miras la sagxecon kaj la honestecon de tiu cxi homo.--La +legxeco de lia faro ne estas por mi malcerta, cxar cxio, kion li +faras, estas tute legxa.--Vivu la frateco de l' popoloj.--Virino, +kiu sin okupas je kudrado, estas nomata kudristino, kaj sxia edzo +estas nomata kudristinedzo.--Sxi ne estas doktorino, sed nur +doktoredzino.--Je l' deka horo vespere la kortisto fermas la +pordegon de l' domo.--Mi ne povis ne ekplori, kian mi vidis, kiel +la malricxegulo petegis la mastron de l' belega palaco pri peco +da pano.--La legendoj rakontas pri grandeguloj, kiuj volis batali +kun la dioj.--La vetero estis malbona, kaj mi malvarmumis; la +kuracisto konsilis al mi iri en sxvitbanejon.--Nia fidela +servanto mortis en la malsanulejo.--Kun la libroj en la mano la +infano iris en la lernejon.--Auxdinte tion cxi, li +ekploris.--Ekbruligu kandelon, cxar estas jam mallume.--La tondro +estis tiel forta, ke la vitroj de niaj fenestroj +ektremis.--Malpacinte kun sia edzino, li eksedzigxis je sxi.--Li +estas eksgeneralo; servinte en la militistaro tridek jarojn, li +eksigxis.--Mia kolego estas tre kredema: li kredas cxion, kion +oni diras al li.--Eduardo estas tre ekkolerema kaj vengxema, kaj +lin ofendi estas dangxere.--Estu laborema, sxparema kaj +singardema!--La religio diras, ke la animo estas nemortema, +kvankam la korpo estas mortema. + + 12. + +La patro donacis al mi kolektujon, kaj li mem jxetis en gxin la +unuan moneron.--Hieraux falis granda hajlo; cxiu hajlero pezis +pli ol kvindek gramojn.--La plej malgranda fajrero estas suficxa +por eksplodigi la pulvon.--Via regnestro estas regxo de Prusujo +kaj imperiestro de Germanujo.--Se la sxipestro ordonas, la +sxipanoj devas obei.--Starante sur la supro de l' monteto, kiu +estas apud nia domo, li vidis la tutan cxirkauxajxon.--Sidante +sur segxo, kaj tenante la piedojn sur benketo, li dormetis.--Tre +placxas al mi la blueta fumo de l' cigaro, kiun vi +fumas.--Promenante sur la aleo, ni renkontis la gedoktorojn N., +kiuj invitis nin al la balo, kiun ili hodiaux donas; ni iros kun +plezuro, cxar la gemastroj espereble zorgos, ke la gastoj bone +pasigu la tempon.--Mi veturos hodiaux al miaj geonkloj.--Li pagis +por la kokido tiom, kiom oni ne pagas ecx por koko.--La +Napoleonidoj esperas ricevi la tronon de Francujo. + + 13. + +Ironte promeni, purigu vian veston.--La printempa suno fluidigis +la negxon kaj la glacion.--Sxi volas fiancxigi mian fraton je +sxia fratino.--Dormigu la infanon.--La mizero kutimigis lin levi +sin el la lito tre frue.--Pro la multaj malplezuroj li tute +grizigxis.--La nombro de l' amikoj de l' lingvo internacia +pligrandigxas sencxese.--Konigxinte je tiu cxi nobla homo, mi tuj +amikigxis je li.--Mirinda estas la historio de lia familio: la +avo mortis je ia nekomprenebla malsano, havante la agxon de dudek +naux jaroj; la avino mortigis sin mem en atako de malprudento; la +patro elfalis el fenestro de tria etagxo kaj mortigxis; la +patrino estis mortigita de sxia propra servantino.--Cxu la +kandelo estis estingita, aux gxi estingigxis mem?--La knabeto +estas rugxigita de sia patrino, aux eble li rugxigis sin +mem?--Ne, li rugxigxis de plezuro, cxar li estas tre +rugxigxema.--Sidigu la fraton, cxar sidigi sin mem li ne volas; +se li ne povas esti sidigata, submovu segxon sub liajn piedojn, +kaj li kontrauxvole sidigxos.--Falinte de l' supro de l' arbo, li +sidigxis sur la malsupran brancxon. + + 14. + +Donu al mi kudrilon kaj fadenon, cxar mi volas alkudri butonon al +mia surtuto.--Rigardu, kiel la aglo batas kun la +flugiloj!--Kovriloj povas esti por la vizagxo (vizagxkovriloj), +por la litoj (litkovriloj) kaj cetere.--Prenu la fosilon kaj fosu +tombon.--Mia onklino naskis filinon.--La bovo jelaboras la +kampon, kaj la bovino donas lakton.--La patrino de mia patro +estas mia avino.--Mi auxdis tion cxi de kredindaj personoj.--Mi +jam vidis cxiujn vidindajxojn de via urbo.--Li estas senespere +malsana, kaj savi lin povas nur ia miregindajxo.--Li havas bonan +koron, sed bedauxrinde li ne povas fari, kion li volas.--Varma +fumo estas por mi malutila, tial mi cxian fumas tra +cigaringo.--Por ne piki la fingron cxe l' kudrado, oni portas +fingringon.--Mi perdis la sxlosilon de mia sxranko, kaj mi devis +venigi sxlosiliston.--Valter-Skot' estis glora verkisto.--La +apotekisto estas helpanto de l' kuracisto.--La kuiristo +malbonigis la tagmangxon.--La avo ne volis beni sian nepon, sed +li ankaux lin ne malbenis.--Li ne sole ne helpis min en mia +laboro, sed li ankoraux min malhelpis, kiom li povis.--La +malsupra parto de tiu cxi domo estas alie kolorita ol la +supra.--Ne legu tiel mallauxte.--Malfermu la pordon! + + 15. + +Por via malkonfeso oni duobligos vian punon.--Mi foriras, kaj mi +revenos post kvarono da horo.--Multope ni pli frue finos la +laboron, ol unuope.--Kristo revivigxis.--Iru, sed ne revenu tro +malfrue.--Cezaro transiris la Rubikonon.--Transportu la segxon de +tie cxi sur alian lokon.--Mi havas en mia plumujo du plumingojn +sen plumoj.--Estante en la cigarejo, mi acxetis dek cigarojn; +naux el ili mi metis en mian cigarujon kaj unu mi metis en mian +cigaringon kaj ekfumis.--La arbo, sur kiu kreskas pomoj, estas +nomata pomujo aux pomarbo; sed ne cxia fruktujo estas +arbo.--Hispanujo estas parto de Euxropo.--Mi estis infano, mi +estis knabo, mi estis junulo, mi estis viro,--nun mi estas +maljunulo.--Mi ne volas vane paroli kun tiu cxi malsagxulo.--Se +ni devas uzi ian sufikson, sed la senco ne montras al ni, kian +sufikson ni devas preni,--ni uzas la sufikson "um".--Kiu ne +plenumas sian promeson, estas malnoblulo.--Elirinte el varma +cxambro sur la malvarman korton, sxi malvarmumis kaj malsanigxis. + + 16. + +La malnovaj popoloj estis tre gastamaj.--Li donas lecionojn de +belskribado.--Li havas belajn vangharojn.--Tiu cxi pano estas tre +bongusta.--En mia skribtablo estas kvar tirkestoj.--La dek du +monatoj de l' kristana jaro estas: Januaro, Februaro, Marto, +Aprilo, Majo, Junio, Julio, Auxgusto, Septembro, Oktobro, +Novembro, Decembro.--Diru al mi, mi petas, kioma horo nun +estas.--Nun estas la tria horo, aux, pli certe, nun estas kvin +minutoj post la tria horo.--Ne, sinjoro, vi eraras: nun estas +kvarono de la kvara (horo).--Je l' kioma horo vi tagmangxas +(tagmezmangxas)?--Ne cxian egale: hodiaux ni tagmangxis je tri +kvaronoj de l' kvara, kaj hieraux ni mangxis akurate je l' tria +horo.--Kian agxon vi havas?--Mi havas kvardek kvin jarojn.--Bonan +tagon, sinjoro! Kiel vi fartas?--Pardonu, sinjoro, mi vin ne +rekonas.--La venontan dimancxon mi veturos Hamburgon.--Kio vin +interesas mia farado? ne miksu vin en malproprajn aferojn!--Cxu +vi ludas violonon?--Ne, mi ludas kartojn, sed por instrumentoj mi +cxian estis tro maldiligenta.--Mi ne logxas cxe mia frato, mi +logxas aparte; sed mia logxejo estas apud la lia.--Antaux tiu +malgranda ligna dometo staris bela granda arbo.--Mi volas aux +cxion, aux nenion.--Mi bezonas du frankojn; cxu vi ne povas ilin +doni al mi prunte?--La popoldiroj (proverboj) esprimas la sagxon +de l' popolo, kaj la popolrakontoj (legendoj) esprimas gxian +kredon.--La vorton "met" ni uzas tian, kian ni volas esprimi ian +faradon, sed la formo de l' farado estas por ni aux ne klara, aux +sen signifo. "Meti ion ien" signifas: fari, ke io ie estu. +"Meti" povus alie esti tradukata "estigi". "Meti" inter la +verboj (farvortoj) estas tio sama, kio "je" inter la prepozicioj, +aux "um" inter la sufiksoj.--Metu la manon sur la koron.--La +sxteliston oni metis en malliberejon (se ni dirus "oni lin +sidigis", tio cxi estus ne vere, cxar neniu lin tie +_sidigis_).--Metu la cxapelon sur la kapon.--La leteron mi +adresis: al lia mosxto sinjoro N. en N. N.--Via barona mosxto, +helpu min en mia mizero!--Por esti felicxa, oni devas esti antaux +cxio kontenta je sia sorto.--Mi iris en la teatron, por auxdi la +gloran kantiston. + + 17. + LA OMBRO. + (mirrakonto de Andersen'.) + +En la varmegaj landoj la suno radias alian varmegon, ol cxe ni. +La homoj ricevas koloron malluman, kaj en la plej varmegaj landoj +la brula suno faras el ili negrojn. Sed gxi estis nur la simple +varmaj landoj, kien transveturis unu instruita homo el niaj +malvarmaj. Li pensis, ke li tie povos ankaux promenadi en la +stratoj, kiel en lia patrujo, sed tion cxi li devis baldaux +malkutimi. Li kaj cxiuj prudentaj homoj devis trankvile resti en +la domo. La kovriloj de l' fenestroj kaj la pordoj restis +fermitaj la tutan tagon. Oni povus pensi, ke la tuta domo +dormas, aux ke neniu estas en la domo. La mallargxa strato, kie +li logxis, estis ankoraux tiel konstruita, ke de l' mateno gxis +la vespero oni havis tie la tutan varmegon de l' suno. La +instruita homo el la malvarmaj landoj estis homo juna kaj sagxa +homo; al li sxajnis, ke li sidas en brula forno. Tio cxi lin tre +suferigis. Li tute maldikigxis, kaj ecx lia ombro farigxis multe +pli malgranda, ol en la patrujo,--gxi ankaux suferis de la suno. + +Nur je l' vespero, kian la suno estis subirinta, ili revivigxis. +Estis efektiva plezuro gxin vidi. Apenaux lumo estis enportita +en la cxambron, la ombro sin eltiris sur la tuta muro, gxis la +plafono kaj ecx iom sur la plafono mem. Gxi intence faris sin +tiel longa, gxi devis sin eltiri, por ree ricevi fortojn. La +instruitulo eliris sur la balkonon, por tie sin eltiri, kaj +apenaux la steloj ekellumis el la klara etero, li eksentis novan +vivon. Sur cxiuj balkonoj en la strato--kaj en la varmaj landoj +cxiu fenestro havas balkonon--sin montris homoj, cxar aeron oni +bezonas, se oni ecx kutimis esti bruligata de l' suno. Vivo sin +komencis supre kaj malsupre. Tajloroj kaj botistoj,--cxiuj homoj +eliris sur la straton, tabloj kaj segxoj estis elportataj, lumo +brulis cxie, brulis pli ol mil lumoj; unu babilis, alia kantis, +kaj la homoj promenis, la veturiloj veturis, la azenoj iris . . . +tin-tin-tin--cxar ili portis sonorilojn. Tie mortintoj kun +kantado estis enterigataj, la knaboj de l' strato bruis, la +sonoriloj de l' pregxejoj sonoris, per unu vorto--vivo kaj movado +regxis malsupre sur la strato. Nur en la unu domo, kiu staris +rekte kontraux la logxejo de l' alilanda instruitulo, estis tute +silente, kaj tamen tie kredeble iu logxis, cxar sur la balkono +staris floroj, kiuj belege kreskis,--tiel iu kredeble ilin +superversxadis, kaj homoj necese devis tie esti. La pordo +kontrauxe estis ankaux malfermata je l' vespero, sed tie interne +estis mallume, almenaux en la antauxa cxambro,--el interne estis +auxdata muziko, kiu al la alilanda instruitulo sxajnis +neesprimeble bela. Sed eble gxi estis tia nur en lia sxajnevido, +cxar li trovis tie en la varmaj landoj cxion neesprimeble bela, +se nur la malbona suno ne estus. La mastro de l' alilandulo +diris, ke li ne scias, kiu logxas en la kontrauxa domo, ke oni +tie ne vidas ja ecx unu personon, kaj pri la muziko--li trovas +gxin malbele enuiga. "Gxi estas tiel, kiel se unu ripetas pecon, +kiu estas por li tro malfacila, kaj kiun li ne povas ellerni, +cxian tiu sama peco. `Mi malgraux cxio gxin venkos' li diras, +sed li tamen gxin ne venkas, kiel ajn longe li ludas". + +Unu fojon en nokto la alilandulo vekigxis; li dormis cxe +malfermita pordo de balkono, la kurtenoj antaux la pordo sin +dismovis de bloveto de l' vento, kaj al li sxajnis, ke de l' +kontrauxa balkono venas mirinda brilo. Cxiuj floroj brilis en +plej belegaj koloroj, kaj en la mezo inter la floroj staris +gracia aminda frauxlino, kiu sxajne ankaux brile radiis. La +okuloj de l' instruitulo tute senvidigxis de tio cxi, kaj ne +estas miro, cxar li ilin efektive tro forte malfermis, kaj al tio +cxi li ankoraux estis dorminta. Per unu salto li estis sur la +planko, tre mallauxte li starigxis post la kurteno, sed la +frauxlino jam ne estis, la brilo estingigxis. La floroj pli jam +ne brilis, sed ili staris ankoraux en ilia antauxa beleco. La +pordo estis ne tute fermita, kaj profunde el interne sonis +mallauxta kaj agrabla muziko, kiu povis naskigi la plej dolcxajn +songxojn. Tio cxi estis efektive io mireginda. Kiu povis tie +logxi? Kie estis la eniro? En la partero estis nur magazeno, kaj +estis ja neeble, ke la homoj cxian trakurus tra tie. + +Je unu vespero la alilandulo sidis sur sia balkono, post li en la +cxambro brulis lumo, tial estis tute nature, ke la ombro estis +videbla sur la muro de la kontrauxa logxejo. Tiel gxi sidis tie +inter la floroj sur la balkono, kaj cxiun fojon, kian la +alilandulo sin movis, la ombro sin ankaux movis, cxar tion cxi +gxi ordinare faras. + +"Mi pensas, ke mia ombro estas la sola viva estajxo, kiun oni +povas trovi tie kontrauxe!" diris la instruitulo. "Rigardu, +kiel bele gxi sidas tie inter la floroj, la pordo estas ne tute +fermita, kaj nun la ombro devus esti tiel sagxa kaj eniri, kaj +cxion bone rigardi, kio estas interne, kaj poste, reveninte, +rakonti al mi, kion gxi tie vidis. Jes, jes, mia ombro, vi devus +peni esti utila al mi!" diris li sxerce. "Estu tiel bona kaj +eniru! Nu, vi ne volas iri?" Kaj li balancis la kapon al la +ombro, kaj la ombro rebalancis gxian kapon. "Jes, jes, iru, sed +baldaux revenu!" La alilandulo sin levis, kaj lia ombro sur la +kontrauxa balkono sin ankaux levis; la alilandulo sin turnis, kaj +la ombro sin ankaux turnis; se iu bone rigardus, li povus klare +vidi, ke la ombro eniris en la ne tute fermitan pordon de la +balkono de l' kontrauxa domo rekte en tiu momento, en kiu la +alilandulo eniris en sian cxambron kaj mallevis post si la longan +kurtenon. + +Je l' postiranta mateno la instruitulo eliris, por trinki kafon +kaj legi gazetojn. "Kio tio cxi estas?", diris li, kian li +eliris en la lumon de l' suno, "mi ja ne havas ombron! Tiel gxi +hieraux je l' vespero efektive foriris kaj jam ne revenis; tio +cxi estas efektive cxagrene!" + +Ne tiel la perdo de l' ombro mem lin cxagrenis, kiel tio, ke en +la malvarmaj landoj estas rakontata unu cxiukonata historio pri +homo sen ombro. Se nun la instruitulo revenos en la patrujon kaj +rakontos, kio okazis kun li, oni diros, ke tio cxi estas nur +ripetajxo, kaj tio cxi malplacxis al li. Tial li decidis tute ne +paroli pri tio, kaj tio cxi estis tute prudente. + +Je l' vespero li ree eliris sur sian balkonon, la lumon li tute +bone metis post si, cxar li sciis, ke la ombro cxian volas, ke +gxia sinjoro estu por gxi barilo,--sed li tamen ne povis gxin +elricevi. Li faris sin granda, li faris sin malgranda, sed nenia +ombro venis, nenia ombro sin montris. Li diris: "Hm, hm!" sed +nenio helpis. + +Gxi estis kompreneble cxagrene, sed en la varmaj landoj dank' al +Dio cxio kreskas rapide, kaj post unu semajno li ekvidis kun +granda plezuro, ke el la piedoj kreskas cxe li nova ombro, kian +li iras en la lumon; la radiko certe restis. Post tri semajnoj +li jam havis ne tro malgrandan ombron, kaj kian li ekreveturis en +la patrujon en la malvarmaj landoj, gxi en la vojo cxian pli kaj +pli kreskis, tiel ke gxi fine farigxis tiel longa kaj granda, ke +jam la duono estus suficxa. + +Tiel la instruitulo revenis en sian landon, skribis librojn pri +la verajxo en la mondo, pri la bonajxo kaj belajxo, kaj tiel li +pasigis tagojn kaj jarojn; pasis multaj jaroj. + +Je unu vespero li sidas en sia cxambro, kaj jen subite oni frapas +tre mallauxte sur la pordo. + +"Eniru!" diris li, sed neniu venas; tial li malfermis mem, kaj +jen antaux li staras neordinare maldika homo, kun tre mira +eksterajxo. Cetere la homo estis tre ricxe vestita, li estis +videble grava persono. + +"Kun kiu mi havas la honoron paroli?" demandis la instruitulo. + +"Jes, mi tiel ankaux pensis", diris la eleganta homo, "ke vi min +ne rekonos! Mi farigxis tro korpa, mi litere ricevis viandon kaj +oston. Vi kredeble nenian pensis, ke vi vidos min ian en tia bona +farto! Cxu vi ne rekonas vian malnovan ombron? Jes, vi certe ne +kredis, ke mi ian ankoraux revenos. Mi havis felicxon de l' +tago, kian mi estis cxe vi la lastan fojon; mi cxiuflanke +farigxis tre bonhava. Se mi volas min elacxeti el mia servado, +mi estas suficxe ricxa por tio cxi!" Kaj li eksonigis tutan +ligajxon da multekostaj sigeliloj, kiuj pendis apud lia horlogxo, +kaj metis sian manon en la dikan oran cxenon, kiun li portis +cxirkaux la kolo. Sur cxiuj fingroj brilis ringoj kun diamantoj, +kiuj cxiuj estis veraj. + +"Ne, mi ne povas ankoraux retrovi miajn sentojn!" diris la +instruitulo. "Kiel tio cxi estas ebla!" + +"Io ordinara tio cxi efektive ne estas!" diris la ombro, sed vi +ja mem ankaux ne apartenas al la homoj ordinaraj, kaj mi, kiel vi +scias, de mia infaneco cxian iris laux viaj piedosignoj. Tuj, +kian vi trovis, ke mi estas suficxe matura, por min mem trabati +tra l' mondo, mi komencis propran vojon. Mi min trovas en la +plej brila situacio, sed nun venis al mi ia dezirego vidi vin +ankoraux unu fojon antaux via morto, cxar morti ian vi ja devas. +Ankaux tiujn cxi landojn mi volis vidi ankoraux unu fojon, cxar +oni ja cxian amas sian patrujon. Mi scias, ke vi ricevis alian +ombron; cxu mi devas al gxi aux al vi ion pagi? Estu tiel bona +kaj diru al mi!" + +"Ha, gxi estas efektive vi!" diris la instruitulo. "Gxi ja estas +multege mirinda! Nenian mi kredus, ke al iu lia malnova ombro +povus reveni estante homo!" + +"Diru al mi, kiom mi devas pagi!" diris la ombro, "cxar mi ne +volus resti sxuldanto de iu!" + +"Kiel vi povas tiel paroli!" diris la instruitulo, "de ia sxuldo +tie cxi ne povas ja tute esti parolo. Uzu vian liberon kiel cxiu +alia! Mi tre gxojas pro via felicxo! Sidigu vin, malnova amiko, +kaj rakontu al mi per malmultaj vortoj, kiel tio cxi okazis kaj +kion vi tie vidis en la varmaj landoj cxe la najbaro de +kontrauxe!" + +"Jes, tion cxi mi al vi rakontos", diris la ombro, sin sidigante, +"sed vi devas al mi promesi, ke vi al neniu en tiu cxi urbo +rakontos, ke mi estis via ombro! Mi intencas fiancxigxi, mi +povas nutri pli ol unu familion!" + +"Ne zorgu!" diris la instruitulo, "mi al neniu diros, kiu vi +propre estas; prenu mian manon! Mi promesas, kaj unu homo--unu +vorto!" + +"Unu vorto--unu ombro!" diris la ombro, cxar tiel li ja devis +paroli. + +Cetere estis efektive mirinde, kiel tute li estis homo. Lia +nigra vesto estis el la plej kara sxtofo, al tio cxi li portis +elegantajn botojn kaj cxapelon, kiu povis esti kunpremata, tiel +ke oni povis vidi nur la tegmenteton kaj la randojn, ne parolante +jam pri la jam konataj sigeliloj, ora cxeno kaj ringoj kun +diamantoj. Jes, la ombro estis tre bone vestita, kaj tio cxi +plej certe faris lin homo. + +"Nun mi rakontos!" diris la ombro, kaj cxe tio cxi li metis siajn +piedojn kun la elegantaj botoj forte premante sur la novan +ombron, kiu kusxis kiel hundo antaux la piedoj de l' instruitulo; +li faris tion cxi pro fiereco, aux eble li volis ligi gxin al si. +La kusxanta ombro tamen sin tenis silente kaj trankvile por povi +bone auxskulti; gxi kredeble ankaux volis scii, kiel gxi povus +sin liberigi kaj farigxi propra sinjoro. + +"Cxu vi scias, kiu logxis en la domo kontraux ni?" demandis la +ombro. "Gxi estis la plej bela el cxio, gxi estis la poezio! Mi +restis tie tri semajnojn, kaj tio cxi estas tie same, kiel se oni +vivus trimil jarojn kaj legus cxiujn verkojn poeziajn kaj +instruitajn,--tion cxi mi diras, kaj gxi estas vera. Mi cxion +vidis kaj mi cxion scias!" + +"La poezio!" ekkriis la instruitulo, "jes, jes, gxi vivas +sensociete en la grandaj urboj! La poezio! Jes, mi gxin vidis +unu minuton, sed mi tian estis ankoraux dormanta! Gxi staris sur +la balkono kaj lumis, kiel la lumo de l' nordo. Rakontu, +rakontu! Vi estis sur la balkono, vi eniris tra la pordo, kaj +poste . . . " + +"Poste mi estis en la antauxcxambro!" dauxrigante rakontis la +ombro. "Vi ofte sidis kaj penis rigardi en la antauxcxambron. Tie +cxi ne estis lumo, tie cxi estis io kiel duonlumo; sed granda +nombro da cxambroj tio estis unu post la alia, kaj tra iliaj +malfermitaj pordoj oni povis ilin vidi cxiujn. Tie jam estis tre +lume, la grandega forto de l' maro de lumo min certe mortigus, se +mi alirus proksime al la frauxlino; sed mi estis prudenta, mi ne +rapidis, kaj tio cxi estis bona!" + +"Kaj kion vi tie vidis, mia kara?" demandis la instruitulo. + +"Mi vidis cxion, kaj mi gxin rakontos al vi; sed . . . gxi ne +estas fiereco de mia flanko, tamen . . . kiel homo libera, kaj +cxe mia instruiteco, ne parolante jam pri mia bona situacio kaj +ricxeco . . . mi kore dezirus, ke vi parolu al mi ne "mia kara", +sed "sinjoro"! + +"Pardonu, sinjoro!" diris la instruitulo, "gxi estas ne detruebla +malnova kutimo! Vi estas tute prava, kaj de nun mi jam memoros. +Sed rakontu al mi, sinjoro, cxion, kion vi vidis!" + +"Cxion!" diris la ombro, "cxar mi cxion vidis kaj cxion scias!" + +"Kian vidajxon havis la cxambroj internaj?" demandis la +instruitulo. "Cxu tie estis kiel en la fresxa arbaro? cxu tie +estis kiel en sankta pregxejo? cxu la cxambroj estis kiel stela +cxielo, kian oni staras sur altaj montoj?" + +"Cxio tie estis!" diris la ombro. "Mi ja ne tute eniris, mi +restis en la antauxa cxambro, en la duonlumo, sed tiu loko estis +tre bona, mi cxion vidis, mi cxion scias. Mi estis en la palaco +de l' poezio, en la antauxcxambro". + +"Sed kion vi vidis? Cxu tra la grandaj cxambroj iris cxiuj la +dioj de l' malnova tempo? cxu tie batalis la malnovaj faristoj? +cxu tie ludis gxojaj infanoj kaj rakontis iliajn songxojn?" + +"Mi diras al vi, mi tie estis, kaj vi komprenos, ke mi cxion +vidis, kion oni tie povis vidi! Se vi tien eniris, vi cxesus +esti homo, sed mi farigxis homo, kaj unutempe mi ekkonis mian +internan naturon, la parencecon, kiun mi havas kun la poezio. +Kian mi estis ankoraux cxe vi, mi pri tio cxi ne pensis, sed +apenaux la suno sin levis aux mallevis, mi cxian, vi ankoraux +certe memoras, farigxis tiel mire granda; en la lumo de l' luno +mi estis preskaux ankoraux pli klara, ol vi mem. Tian mi ne +komprenis mian naturon, nur en la antauxcxambro de l' poezio mi +gxin ekkonis--mi farigxis homo! Mi eliris el tie, farigxinte +matura viro, sed vi jam pli ne estis en la varmaj landoj. Estante +jam homo, mi nun hontis tiel iri, kiel mi iris; mi ne havis +botojn, vestojn, la tutan homan eksterajxon, kiu donas al la homo +lian signifon. Mi sercxis lokon por min kasxi, jes, al vi mi +povas gxin konfesi, cxar vi mian sekreton en nenia libro +malkovros,--mi min kasxis sub la vesto de unu vendistino de +sukerpanoj. La virino ecx ne scietis, al kia grava persono sxi +donis kasxejon. Ne pli frue ol je l' vespero mi eliris; mi +kuradis sur la strato en la lumo de l' luno, mi min eltiradis +laux la muroj, tio cxi estis tiel agrabla por mia dorso! Mi +kuris supren kaj malsupren, rigardis tra la plej altaj fenestroj +en la cxambrojn kaj sur la tegmentojn, mi rigardis, kien neniu +povis rigardi, kaj mi vidis, kion neniu alia vidis, kion neniu +alia devis vidi. La mondo, por diri veron, estas suficxe +malbona! Mi ne volus esti homo, se nur ne regxus la malsagxa +kredo, ke esti homo havas ian gravan signifon! Mi vidis la plej +nekredeblajn aferojn cxe virinoj, kiel ankaux cxe viroj, cxe +gepatroj kaj cxe la dolcxaj angxelaj infanoj; mi vidis, kion +nenia homo devus scii, kion tamen cxiuj tiel volus scii--la +malbonajxon cxe la najbaroj. Se mi skribus gazeton, kiom +legantojn gxi ricevus! Sed mi skribis tuj al la interesataj +personoj mem, kaj teruro ekregxis en cxiuj urboj, en kiujn mi +venis. Oni min timis, kaj oni penis placxi al mi. La profesoroj +faris min profesoro, la tajloroj donis al mi novajn vestojn, tiel +ke mi ilin havas en suficxa nombro; la monfaristoj faris monon +por mi, kaj la virinoj diris al mi, ke mi estas bela.--Per tio +cxi mi farigxis la homo, kiu mi estas, kaj nun mi diras al vi +adiaux! Jen estas mia karto, mi logxas sur la Suna Flanko kaj en +pluva vetero mi cxian estas en la domo!" Tion cxi dirinte, la +ombro foriris. + +"Mirinde!" diris la instruitulo. + +Pasis kelkaj jaroj, kaj unu tagon la ombro subite ree venis. + +"Kiel vi fartas?" demandis li. + +"Ahx!" diris la instruitulo, "mi skribas pri la verajxo, la +belajxo kaj la bonajxo, sed por tiaj aferoj cxiu orelo estas +surda; mi tute malesperas, cxar tio cxi min tre doloras". + +"Mi el nenio faras al mi cxagrenon!" diris la ombro, "kaj tial mi +grasigxas, kaj tio cxi devas esti la celo de cxiu prudenta homo. +Vi gxis nun ankoraux ne scias vivi en la mondo. Vi ankoraux tute +perdos la sanon. Vi devas veturi! Mi en la somero faros +veturon, cxu vi volas min akompani? Mi deziras havi kolegon de +l' vojo,--cxu vi volas kunveturi estante mia ombro? Gxi estus +por mi granda plezuro havi vin apud mi; mi pagos la koston de l' +vojo." + +"Tio cxi estas jam ne auxdita malmodesto!" diris la instruitulo. + +"Laux tio, kiel oni gxin prenas!" diris la ombro. "Vojiro +redonos al vi la fortojn. Se vi volas esti mia ombro, mi prenas +sur min unu la tutan koston de l' vojo!" + +"Jam tro senhonte!" diris la instruitulo. + +"Sed la mondo jam estas tia!" diris la ombro, "kaj tia gxi +restos!" kaj kun tiuj cxi vortoj la ombro foriris. + +La instruitulo fartis tute ne bone; zorgoj kaj suferoj lin +tormentis, kaj tio, kion li parolis pri la verajxo kaj bonajxo +kaj belajxo, estis preskaux por cxiuj, kiel rozoj por bovo!--Fine +li efektive malsanigxis. + +"Vi elrigardas kiel ombro!" diris al li la homoj, kaj teruro +prenis la instruitulon cxe tiu cxi penso. + +"Vi devas necese veturi en banejon!" diris la ombro, kiu venis al +li. "Nenio alia restas! Mi vin kunprenos pro malnova konateco. +Mi pagos la vojon, kaj vi poste verkos priskribon de l' vojo, kaj +en la vojo vi penos min malenuigi. Mi veturas en banejon, cxar +mia barbo ne volas kreski kiel gxi devus, tio cxi ankaux estas +malsano, kaj barbon oni devas havi! Estu prudenta kaj prenu mian +proponon, ni ja veturos kiel kolegoj". + +Kaj ili veturis; la ombro nun estis sinjoro kaj la sinjoro estis +ombro. Ili veturis kune. Sur cxevalo aux sur piedoj ili cxian +estis kune, flanko cxe flanko, unu antaux aux post la dua, laux +la staro de l' suno. La ombro sin tenis cxian sur la flanko +sinjora, kaj la instruitulon tio cxi malmulte cxagrenis; li havis +tre bonan koron kaj estis tre pacema kaj amikema, kaj tial li unu +tagon diris al la ombro: "Cxar ni jam farigxis kolegoj de vojo +kaj al tio cxi ni de l' infaneco estis cxian kune, ni trinku nun +fratecon, kaj ni estu pli familiara unu kun la dua." + +Vi esprimis vian penson", diris la ombro, kiu nun ja estis +efektive la sinjoro; "vi parolis rekte el la koro kaj bonintence, +tial mi ankaux parolos el la koro kaj egale bonintence. Vi, +estante homo instruita, scias tre bone, kiel kaprisa estas la +naturo. Multaj homoj ne povas tusxeti malglatan paperon; aliaj +per la tuta korpo ektremas, se oni gratas per karbo sur vitro; mi +ricevas tian saman senton, se vi parolas al mi familiare; mi +sentas min kiel alpremita al la tero, kiel mi estus ree en mia +antauxa dependeco de vi. Vi vidas, ke tio cxi ne estas fiereco, +sed sento. Mi ne povas permesi, ke vi parolu al mi familiare, mi +mem tamen kun plezuro parolos kun vi senceremonie, kaj tiel mi +almenaux duone plenumos vian deziron". + +Kaj de tiu tempo la ombro sinjore paroladis kun sia estinta +sinjoro. + +Kia malaltigxo!" pensis la instruitulo, "ke mi devas lin estimi +kiel sinjoron kaj li kun mi parolas tute senceremonie!" Sed vole +ne vole li devis konsenti. + +Ili venis en banejon, kie sin trovis multaj alilanduloj kaj inter +tiuj cxi unu tre bela regxidino, de kiu la malsano estis tio, ke +sxi tro bone vidis, kaj tio cxi estas tre dangxere. + +Sxi tuj ekvidis, ke la nova veninto estas tute alia persono, ol +cxiuj ceteraj. "Li tien cxi venis, por rapidigi la kreskon de +sia barbo, tiel oni diras, sed mi bone vidas la efektivan kauxzon +de lia veno,--li ne havas ombron". + +Sxi ricevis grandan sciemon, kaj tial sxi sur la promenejo tuj +komencis paroladon kun la alilanda sinjoro. Estante regxidino, +sxi ne bezonis fari grandan ceremonion kaj tial sxi diris: "Via +malsano estas tio, ke vi ne havas ombron!" + +"Via regxida mosxto jam komencis tute sanigxi!" respondis la +ombro. "Via konata malsano de tro bona vidado estas perdita; vi +sanigxis: mi havas ombron tute neordinaran. Cxu vi ne vidas la +personon, kiu min cxian akompanas? Aliaj homoj havas ombron +ordinaran, sed mi ne amas aferojn ordinarajn. Kiel oni la +vestojn de siaj servantoj faras el pli bona sxtofo, ol oni portas +mem, tiel mi donis al mia ombro la formon de homo, kaj, kiel vi +vidas, mi ecx donis al gxi apartan ombron. Tio cxi estas vere io +tre multekosta, sed mi amas vivi alie ol cxiuj!" + +"Kiel!" pensis la regxidino, "cxu mi efektive sanigxis? Tiu cxi +banejo estas vere por mia malsano la plej helpa! La akvo en nia +tempo havas tre mirajn fortojn. Sed tamen mi ne forveturos el la +banejo, cxar nun tie cxi nur farigxas interese. La alilandulo +tre placxas al mi. Ke nur lia barbo ne kresku, cxar tian li +forveturos." + +Je l' vespero en la granda salono de baloj dancis la regxidino +kun la ombro. Sxi estis facila, sed li estis ankoraux pli +facila; tian dancanton sxi ankoraux nenian havis. Sxi rakontis +al li, el kia lando sxi estas, kaj li konis la landon, li tie +estis, sed sxi tian ne estis en la patrujo. Li rigardis supre +kaj malsupre tra l' fenestroj kaj vidis multajn aferojn, kaj tial +li povis respondi al la regxidino kaj rakonti al sxi tiajn +aferojn, ke sxi forte miregis. Li devis esti la plej sagxega +homo sur la tuta tero. Sxi ricevis grandan respekton por lia +vasta sciado. Kian ili post tio cxi ree dancis kune, sxi lin +ekamegis, kion la ombro bone vidis. Cxe la postiranta danco la +konfeso de sxia amo sin trovis jam sur sxia lango, sed sxi estis +ankoraux tiel prudenta, ke sxi ekpensis pri sxia lando kaj regno +kaj pri la multo da homoj, kiujn sxi estis ian regonta. "Sagxa +homo li estas!" diris sxi al si mem. "tio cxi estas bona; kaj li +dancas belege, gxi ankaux estas bona; sed egale grava demando +estas, cxu li estas suficxe instruita. Mi provos lin ekzameni." +Kaj sxi komencis proponi al li demandojn pri la plej malfacilaj +aferoj, je kiuj sxi mem ne povus respondi; kaj la ombro faris +miran vizagxon. + +"Tion cxi vi ne povas respondi!" diris la regxidino. + +"Tion cxi mi sciis ankoraux estante en la lernejo!" diris la +ombro; mi pensas, ke tion cxi ecx mia ombro tie cxe l' pordo +povus respondi". + +"Via ombro!" ekkriis la regxidino, "tio estus multege mirinda!" + +"Mi ne diras certe, ke gxi povos," diris la ombro, "sed tiel mi +pensas, cxar gxi ja tiel longe min akompanis kaj auxdis,--mi tiel +pensas! Sed permesu, Via regxida mosxto, sciigi vin, ke gxi +estas tiel fiera kaj volas, ke oni gxin prenu por homo; ke por +teni gxin en bona humoro--kaj tiel gxi devas esti, por doni +bonajn respondojn--oni devas paroli kun gxi tute kiel kun homo." + +"Tia fiereco placxas al mi!" diris la regxidino. + +Kaj sxi iris al la instruita homo apud la pordo kaj parolis kun +li pri suno kaj luno, pri l' internajxo kaj eksterajxo de l' +homo, kaj li respondis sagxe kaj bone. + +"Kia homo li devas esti, se li havas tian sagxegan ombron!" +pensis la regxidino, "gxi estus efektiva beno por mia popolo kaj +regno, se mi lin elektus por esti mia edzo!--Mi gxin faras!" + +La regxidino kaj la ombro baldaux estis pretaj inter si, sed +tamen tion cxi neniu devis sciigxi, gxis ili venos en la landon +de l' regxidino. + +"Neniu, ecx ne mia ombro!" diris la ombro, kaj ne sen kauxzo li +tiel diris. + +Baldaux ili venis en la landon, en kiu la regxidino regis, kian +sxi estis en la domo. + +"Auxskultu, amiko!" diris la ombro al la instruitulo, "nun mi +farigxis tiel felicxa kaj multepova, kiel nur estas eble, tial mi +volas ankaux por vi fari ion neordinaran! Vi cxian logxos cxe mi +en la palaco, vi veturos kun mi en mia propra regxa kalesxo kaj +ricevos jaran pagon de centmil oraj moneroj. Por tio cxi vi +devas permesi, ke cxiu kaj cxio nomu vin ombro. Ne diru, ke vi +ian estis homo, kaj unu fojon en la jaro, kian mi sidos sur la +balkono en la lumo de l' suno kaj montros min al la popolo, vi +devos kusxi cxe miaj piedoj kiel efektiva ombro! Cxar mi +konfesas al vi, mi edzigxos je la regxidino; ankoraux hodiaux je +l' vespero ni festos la edzigxon". + +"Ne, gxi estas jam tro multe!" diris la instruitulo, "tion cxi mi +ne volas, tion cxi mi ne faros! Gxi estus trompi la tutan landon +kune kun la regxidino! Mi diros cxion, ke mi estas la homo kaj +vi estas nur ombro, kiu portas vestojn de homo!" + +"Neniu vin kredos!" diris la ombro. "Estu prudenta, aux mi vokos +la gardistojn!" + +"Mi iros rekte al la regxidino!" rediris la instruitulo. "Sed +mi iros antauxe!" ekkriis la ombro, "kaj vi iros en +malliberejon!" Kaj tien la instruitulo efektive devis iri, cxar +la soldatoj obeis la ombron, sciante, ke la regxidino volas lin +fari sxia edzo. + +"Vi tremas?" demandis la regxidino, kian la ombro eniris; cxu io +okazis al vi? ne malsanigxu hodiaux, kian ni volas je l' vespero +festi nian edzigxon." + +"Al mi okazis la plej terura afero, kiu povas okazi!" diris la +ombro, "prezentu al vi--jes, tia malforta kapo de ombro ne povas +longe sin teni--prezentu al vi, mia ombro perdis la prudenton, +gxi diras kaj ripetas, ke gxi estas la homo, kaj mi--prezentu al +vi--mi estas gxia ombro!" + +"Terure!" ekkriis la regxidino, "oni gxin ja ensxlosis?" + +"Kompreneble! Mi timas, ke gxi jam nenian ricevos ree la +prudenton!" + +"La malfelicxa ombro!" rediris la regxidino, "mi gxin tre +bedauxras; estus tre bone por gxi, se oni gxin liberigus de gxia +malfelicxa vivo. Se mi bone pensas, mi trovas, ke estas necese +gxin mallauxte tute forigi." + +"Kvankam tio cxi estus por mi tre dolora!" diris la ombro, "cxar +gxi estis fidela servanto!" kaj li faris, kiel li gxemus. + +"Vi havas noblan hxarakteron!" diris la regxidino. + +Je l' vespero la tuta urbo estis feste iluminita, kaj la +pafilegoj tondris "bum!"--kaj la soldatoj faris paradon. La +regxidino kaj la ombro eliris sur la balkonon, por sin montri kaj +ankoraux unu fojon ricevi la gxojan kaj tondran "vivu!" de l' +popolaj amasoj. + +La instruita homo nenion auxdis de l' tuta gxoja kriado, cxar al +lia vivo estis farita fino. + + 18. + POPOLDIROJ. + + + Cxiu "tial" havas sian "kial." + Popolo diras--Dio diras. + Kia patrino, tia filino. + Kiu vivos, tiu vidos. + Se infano ne krias, patrino ne scias. + Pelu musxon tra l' fenestro, gxi venos tra l' pordo. + En sia urbeto neniu estas profeto. + Kiu iras trankvile, iras facile. + Post la faro venas sagxo. + Kiu ne salutas per cxapo, salutos per kapo. + Ne diru "hop" antaux salto. + Antauxe intencu kaj poste komencu. + Ne tiel terura estas la diablo, kiel oni lin pentras. + Kia la festo, tia la vesto. + Restu tajloro cxe via laboro. + + -------- + + 19. + Kanto de studentoj. + + + Gxoju, gxoju ni, kolegoj, + Dum ni junaj estas! + Post plezura estanteco, + Post malgaja maljuneco -- + Sole tero restas. + + * * * + + Vivo estas tre mallonga, + Kuras ne tenate, + Kaj subite morto venos, + Kaj rapide cxiun prenos, + Cxiun senkompate. + + * * * + + Kie niaj antauxuloj + En la mondo sidas? + Iru al la superuloj, + Sercxu ilin cxe l' subuloj -- + Kiu ilin vidas? + + * * * + + Vivu la akademio + Kaj la profesoroj! + Vivu longe kaj en sano + Cxiu akademiano, + Vivu sen doloroj! + + * * * + + Vivu, floru nia regno + Kaj regnestro nia! + Kaj amikoj mecenataj, + Protegantoj estimataj + De l' akademio. + + * * * + + Vivu cxiuj la knabinoj + Belaj kaj hontemaj! + Vivu ankaux la virinoj, + Amikinoj kaj mastrinoj, + Bonaj, laboremaj. + + * * * + + Mortu, mortu, malgajeco! + Mortu la doloro! + Mortu cxiu intriganto + Kaj malamon konservanto + Longe en la koro! + + _Hemza._ + + 20. + El Heine'. + + + Al brusto, al mia -- ha, gxi min doloras -- + Almetu maneton, amata knabino! + Vi auxdas, ke tie meblisto laboras? + Li por mi la cxerkon konstruas sen fino! + + * * * + + Ha, kiel li frapas en mi en la koro! + La vivo forkuras, ne estas jam por mi . . . + Rapidu, rapidu kun via laboro, + Ke povu mi foj' je eterne ekdormi. + + _K. D._ + + + + + ALDONO AL LA + DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA. + + +En mia unua libro mi petis cxiujn amikojn de l' lingvo internacia +esprimi ilian jugxon pri la lingvo, kiun mi proponis, montri al +mi cxiujn erarojn, kiujn ili trovis en gxi, kaj cxiujn +plibonigojn, kiujn ili povas proponi, kaj helpi min tiel doni al +la lingvo la plej bonan formon, cxar la finan formon mi intencis +doni al la "Lingvo Internacia" ne pli frue ol en la fino de l' +jaro 1888, pripensinte kaj provinte antauxe cxiujn jugxojn kaj +proponojn, kiuj estus senditaj al mi gxis tiu tempo. En la "Dua +Libro" mi diris, ke por fari la lingvon libera de cxiuj personaj +eraroj, estus dezirata, ke ia instruita societo prenu en siajn +manojn la sorton de l' lingvo kaj, auxskultinte la konsilojn de +kompetentaj personoj, gxi donu al la lingvo la finan formon, kiu +estus egale ordona por mi, kiel por cxiu alia amiko de l' lingvo +internacia. + +Nun mi kun la plej granda gxojo povas sciigi cxiujn amikojn de l' +lingvo internacia, ke mia deziro ne restis vana. Ankoraux en la +fino de l' jaro 1887, t.e. ankoraux antaux la ricevo de mia +libreto, la Amerika Filozofia Societo en Filadelfio (The American +Philosophical Society) elektis komitaton por pripensi kaj decidi +la demandon, cxu lingvo internacia estas necesa, cxu gxi estas +kreebla, kaj _kiel_ gxi devas esti. La frukto de l' laboroj de +la komitato estis jena decido: + + ke lingvo internacia estas kreebla, ke gxi estas necesa, ke + gxi devas havi gramatikon la plej simplan kaj naturan, kun la + plej simpla ortografio, kaj fonologio, kaj la vortoj devas + esti agrablaj por la orelo; ke la vortaro devas esti kreita el + vortoj pli malpli rekoneblaj por la plej gravaj civilizitaj + popoloj; ke la fina formo de tia lingvo devas esti la frukto + de l' laboroj ne de unu persono, sed de la tuta instruita + mondo. + +Sur la fondo de cxio supre dirita, la "Amerika Filozofia Societo" +decidis dissendi al cxiuj instruitaj societoj la proponon fari +internacian kongreson de instruituloj por decidi la finan formon +de lingvo tutmonda. + +Tiel la leganto vidas, ke ne sciante ankoraux pri mia laboro, la +"Amerika Filozofia Societo" venis al tiuj samaj decidoj pri +lingvo tutmonda, al kiuj mi venis, kaj ke la principoj, kiujn la +"Amer. Fil. Societo" ellaboris por la lingvo teorie, estas pli +malpli egalaj al tiuj, kiujn mi efektivigis praktike. Tial gxi +estas tute natura, ke ricevinte mian libreton jam en la fino de +siaj laboroj, la komitato trovis, ke mia lingvo estas suficxe +proksima al la idealo, kiun gxi ellaboris teorie. Jen kion diras +pri la "Lingvo internacia" sinjoro Henry Phillips, Jr (unu el la +tri personoj, el kiuj estis farita la komitato por decidi la +demandon pri lingvo tutmonda): + + "La plej nova propono al la publiko kaj gxis nun la plej + simpla kaj la plej racionala, estas la "Lingvo internacia," + kreita de d-ro S* el Varsovio. La principoj, sur kiuj gxi + estas fondita, estas en la tuto maleraraj; gxia vortaro ne + estas kreita laux la persona volo kaj jugxo de l' auxtoro, sed + prenita el la lingvoj franca, germana kaj angla kaj en parto + el la latina, kaj gxi enhavas la vortojn, kiuj estas similaj + en tiuj lingvoj; estas faritaj kelkaj sxangxoj pro la + bonsoneco. Pro tio kaj pro gxia gramatiko la lingvo estas + mirinde facila por lerni, prezentante neniajn el la + kalejdoskopaj rompajxoj kaj sxirajxoj de la Volapuk'. La + gramatiko de tiu lingvo estas el la plej simplaj, tiel simpla, + kiel en nia propra lingvo, kaj la reguloj por la kreado de + vortoj estas tiel klaraj kaj tiel facilaj, ke la vortaro el + radikvortoj povas esti farita tre malgranda . . . " + +Rakontinte mallonge la tutan konstruon de l' "Lingvo internacia" +kaj gxian gramatikon, kaj montrinte kelkajn punktojn, kiuj laux +lia jugxo devus esti sxangxitaj, sinjoro H. Ph. finas: + + "D-ro S*, kiu skribas sub la nomo de d-ro Esperanto, estas tre + modesta en siaj postuloj kaj proponas sian lingvon al la + publika kritiko tra la tempo de unu jaro, antaux ol li donos + al gxi la finan formon. Post tiu fina trarigardo kaj sxangxo + li volas prezenti gxin por la publika uzado. Li petas siajn + legantojn promesi lerni la lingvon nur tiam, se 10,000,000 + personoj estos donintaj tian saman promeson. Mi esperas, ke + la fina trarigardo de l' "Lingvo internacia" kondukos al la + bonigo de l' eraroj, kiujn mi montris, _kaj la tuta mondo + povas kuragxe doni la petitan promeson_". + +La kvar sxangxoj, kiujn proponas sinjoro H. Ph., estas _teorie_ +tre bonaj, sed mi jam mem antaux kelkaj jaroj pensis pri ili kaj +mi trovis, ke _praktike_ ili estus tre maloportunaj. Pli vastan +mian jugxon pri ili kaj pri cxiuj proponitaj sxangxoj mi +prezentos al la kongreso, se tiu cxi efektivigxos. Al cxiuj +sxangxoj, kiujn la internacia kongreso de instruituloj post fonda +provado trovos necesaj,--mi jam antauxe donas mian plenan +konsenton. + +Sciigante la amikojn de l' lingvo internacia pri la intencita +internacia kongreso, mi devas sciigi ilin, ke la tuta sorto de l' +lingvo internacia de nun transiras en la manojn de l' kongreso, +kaj la fina formo, kiun la kongreso donos al la lingvo, devas +esti legxdonanta por cxiuj amikoj de l' "Lingvo internacia", _se +la kongreso ecx trovus necesa sxangxi la lingvon gxis +nerekonebleco_. Mia rolo nun estas finita, kaj mia persono tute +foriras de l' sceno. + +Sed kunligi jam antauxe la sorton de l' lingvo internacia kun la +estonta kongreso--estus tre malprudenta, kaj tiuj amikoj de l' +lingvo, kiuj malfortigus aux tute cxesigus ilian laboradon, +"atendante la kongreson,"--povus meti nian sanktan aferon en +dangxeron esti perdita je eterne; cxar la kongreso povas ankoraux +ne efektivigxi, kaj se gxi efektivigxos, povas ankoraux okazi, ke +gxi donos neniajn praktikajn rezultatojn. Tial ni devas labori +diligente _laux la vojo, kiun ni jam unu fojon elektis_, tute +egale cxu la kongreso efektivigxos aux ne, cxar _tiu_ vojo estas +certa kaj kondukos nin al la celo _en cxiu okazo_. Esperante la +kongreson, mi nun faras persone neniajn sxangxojn en la lingvo. +Cxiujn sxangxojn, kiujn oni proponis al mi, kaj mian personan +jugxon pri ili--mi prezentos nun jam ne al la publiko, sed al la +estonta kongreso. La eldonado de la ceteraj kajeroj de la "Dua +Libro" nun jam tial ne estas bezona, la nuna kajero estas la +lasta, kaj la _auxtoro_ nun cxesigas je eterne sian laboradon. +Cxion, kion mi de nun faros aux skribos, mi gxin cxion faros jam +kiel simpla privata amiko de la lingvo internacia havante nek pli +da kompetenteco, nek pli da moralaj aux materialaj privilegioj, +ol cxiu alia. + +Sed por ke la lingvo internacia povu farigxi de nun tute +sendependa de mia persono, kaj ke gxi povu tute bone kaj regule +ricxigxi, vastigxi kaj iri antauxen, cxu mi povos ankoraux labori +por gxi, aux ne,--mi donos tie, unu fojon por cxiam, respondojn +je kelkaj demandoj tusxantaj la lingvon kaj gxian estontecon. + +1) La lingvo internacia restas sensxangxa en tiu formo, en kiu +gxi estas proponita de mi; fari en gxi iajn lauxvolajn sxangxojn +mi de nun jam ne havas la privilegion; tiu cxi privilegio +apartenas al la internacia kongreso de instruituloj, kiu estas +esperata pro la iniciativo de la Amerika Filozofia Societo; se la +intencita kongreso ne efektivigxos, tiam poste (sed ne antaux +kvin jaroj de nun) la amikoj de l' lingvo internacia faros mem +internacian kongreson, kiu havos la privilegion fari en la lingvo +sxangxojn kaj bonigojn. + +2) La sola sxangxo, kiun mi trovas necesa fari mem, estas: +anstataux "ian," "cxian," "kian," "nenian," "tian"--devas esti: +"iam," "cxiam," "kiam," "neniam," "tiam" (por malegaligi la +vortojn "ian" etc. kaj "ia,n" etc). + +3) Se ia el la tipografioj ne povas presi verkojn kun signetoj +superliteraj (^) kaj ([hoketo]), gxi povas anstatauxigi la +signeton (^) per la litero "h" kaj la signeton ([hoketo]) tute ne +uzadi. Sed en la komenco de tia verko devas esti presita: +"ch=cx; gh=gx; hh=hx; jh=jx; sh=sx". Se oni bezonas presi ion +kun signetoj internaj (,), oni devas gxin fari garde, ke la +leganto ne prenu ilin por komoj (,). Anstataux la signeto (,) +oni povas ankaux presadi (') aux (-). Ekzemple: sign,et,o = +sign'et'o = sig-net-o. + +4) La vortaro, kiu estas aldonita al mia unua brosxuro, estas ne +plena, kaj la leganto ne miru, se li multajn vortojn en gxi ne +trovas. Sed mi ne havis la intencon eldoni _auxtore_ plenan +vortaron kaj krei laux mia persona placxo la tutan lingvon de l' +kapo gxis la piedoj. Cxar unue--la kreado de tute plena vortaro +estas laboro ne ebla por unu homo, cxar la nombro de l' vortoj en +lingvo de l' homoj estas senfina, kaj se kun cxiu vorto oni devus +atendi, gxis mi gxin kreos, tiam la lingvo neniam estus finita +kaj cxiam estus en dependo de mia persono; due--en tia grava +afero, kiel lingvo tutmonda, la persona jugxo kaj decidoj de unu +homo devas havi rolon eble plej malgrandan, cxar unu homo sur +cxiu pasxo eraras. Unu homo tie povas esti nur iniciatoro sed ne +kreanto. Lingvo tutmonda devas esti pretigata pasxo post pasxo, +per la kunigita laborado de la tuta civilizita mondo. Por ke la +lingvo povu regule, unuforme kaj unuvoje progresadi malgraux la +disjxetita laboro de malsamaj personoj en malsamaj lokoj de la +tuta mondo, oni devis krei komunan fundamenton, sur kiu cxiuj +povus labori. Tia komuna fundamento por la "Lingvo internacia" +devas esti mia unua brosxuro ("Lingvo internacia. Antauxparolo +kaj plena lernolibro"), kiu havas en si la tutan gramatikon de la +lingvo kaj suficxe grandan nombron da vortoj. Tio cxi estas la +unua kaj la lasta _persona_ vorto en la afero de l' lingvo +internacia. Cxio cetera devas esti kreata de la homa societo kaj +de la vivo, tiel kiel ni vidas en cxiu el la vivantaj lingvoj. +Cxiu, kiu ellernis la diritan "fundamenton", povas kuragxe diri, +ke li konas la lingvon internacian tute, ke li konas gxin ne +malpli bone ol la auxtoro aux ol iu alia. Cxar en cxio, kio en +la dirita brosxuro ne estas trovata, kompetenta devas esti de nun +ne la auxtoro aux ia alia persono,--la solaj kompetentaj nun +devas esti talento, logiko, kaj la legxoj kreitaj de la _plej +granda parto_ de la verkantoj kaj parolantoj. + +_Se ia vorto ne estas trovata en la vortaro, kiun mi eldonis, kaj +oni gxin ne povas fari mem laux la reguloj de la internacia +vortfarado, nek anstatauxigi per alia esprimo,--tiam cxiu povas +krei tiun vorton laux lia persona placxo_; tiel ankaux se +naskigxus ia demando stilistika aux ecx gramatika, ne decidita +klare en mia unua brosxuro,--cxiu povas gxin decidi laux sia +jugxo; kaj se vi volas scii, cxu vi bone decidis tiun demandon, +turnu vin ne al mi, sed rigardu, kiel tiun demandon decidas la +_plejmulto_ de l' verkantoj. _Cxiu vorto, cxiu formo, kiu ne +estas rekte kontraux la jam kreita gramatiko kaj vortaro, aux +kontraux la logiko aux la legxoj enkondukitaj de la plejmulto de +l' uzantoj,--estas tute bona,_ tute egale cxu gxi placxos al mi +persone aux ne. La verkoj, kiujn mi eldonos persone, ne devas +havi pli da kompetenteco, ol la verkoj de cxiu alia. Kaj poste, +kiam la lingvo suficxe fortigxos kaj gxia literaturo suficxe +vastigxos, tiam ankaux tio, kio estas en mia unua brosxuro, devos +perdi cxian signifon, kaj sole kompetentaj tiam devos esti la +legxoj ellaboritaj de la plejmulto. Per unu vorto--la lingvo +internacia devas vivi, kreski kaj progresi laux la samaj legxoj, +laux kiaj estis ellaborataj cxiuj vivaj lingvoj, kaj tiu formo, +kiun mi donis al gxi, tiu gramatiko kaj vortaro, kiujn mi +prezentis, devas esti sole fundamento, sur kiu estos ellaborata +la efektiva lingvo internacia de l' estonteco. + +Se mi senigas min nun je cxiaj personaj privilegioj, kaj fordonas +ilin tute al la publiko, mi gxin faras ne pro malvera modesteco, +sed cxar mi havas la profundan kredon, ke tion postulas la +interesoj de la afero, kiu alie ne povus regule kaj rapide +vastigxi kaj cxiam estus en dependo de unu persono kun liaj +eraroj. Nur viva konkursa laboro, cxe kia cxio pli bona iom post +iom elpusxas la malpli bonan,--povas doni efektive bonan kaj +vivipovantan lingvon internacian. + +Multaj kredeble timos, ke danke tiun vastan liberecon la lingvo +internacia baldaux disfalos en multaj malsamaj lingvoj. Sed kiu +konas iom la historion de la lingvoj, tiu komprenos, ke tiu timo +estas tute senfonda, cxar ni cxiuj laboros sur unu fundamento, +kaj tiu fundamento, enhavante la tutan gramatikon kaj la pli +grandan parton de l' vortoj, kiuj en la parolado estas +renkontataj la plej ofte, havos en la lingvo internacia tian +saman signifon, kiun en cxiu lingvo havis tiu lingva materialo, +kiu estis en gxi en la komenco de regula skriba literaturo: estis +preta gramatiko, estis granda kolekto da vortoj, sed multaj +vortoj ankoraux malestis. Tiuj cxi vortoj estis kreataj unu post +unu, laux la kreskanta bezono, kaj malgraux ke ili estis kreataj +dise de malsamaj personoj, sen ia kondukanto aux legxdonanto, la +lingvo ne sole ne disdividigxis, sed kontrauxe, gxi cxiam pli +unuformigxis, la dialektoj kaj provincialismoj iom post iom +perdigxis antaux la fortigxanta komuna literatura lingvo. Ke mia +unua brosxuro prezentas fundamenton suficxe fortan, kaj ke la +fundamenta vortaro enhavas nombron da vortoj suficxan kaj tiel +grandan, ke se oni volas, oni povas ecx tute libere esprimi siajn +pensojn sen ia kreado de novaj vortoj,--montras la fakto, ke en +la tuta "Dua Libro" vi ne renkontas ecx unu nove kreitan vorton! +(vi renkontos tie, vere, multajn vortojn, kiujn vi ne trovas en +la fundamenta vortaro, sed tio cxi estas vortoj ne nove kreitaj, +sed nur tiaj, kiujn mi danke la gramatikon (C. 7.) ne bezonis +presi en la vortaro). Oni devas memori, ke cxiu lingvo servas +por esprimi niajn pensojn, sed ne por senpense traduki el aliaj +lingvoj; oni devas tial peni esprimadi siajn pensojn per la jam +estantaj vortoj kaj kreadi novajn vortojn nur tie, kie gxi estas +efektive necesa,--kaj tiam la vortoj nove kreataj estos nur +malofte disjxetitaj inter la multo da vortoj jam konataj kaj +povos facile aligxi al la lingvo kaj ricxigi gxin ne perdigante +gxian unuformecon. + +Tiel, danke la unu gramatikon kaj la unu formon de la plej granda +parto de l' vortoj, la lingvo internacia havos jam de l' komenco +unu formon cxe cxiuj uzantaj gxin. Nur tiuj vortoj, kiuj en la +fundamenta vortaro ne estas trovataj, en la unua tempo estos +malegale kreataj de malsamaj auxtoroj. Sed cxar unue tiaj vortoj +estos renkontataj nur disjxetite inter la multo da vortoj jam +konstantaj, kaj due la nombro de tiaj malegale sonantaj vortoj +ankoraux pli malgrandigxos danke la komunan fonton, el kiu la +auxtoroj prenados la novajn vortojn (la plej gravaj euxropaj +lingvoj),--tial tiuj "novaj" vortoj prezentos nenion alian ol +provincialismojn de la unu lingvo internacia. Tiaj +provincialismoj estis en granda nombro en cxia alia lingvo, kaj +kun la vastigxado de la skribata literaturo ili komencis +perdigxi. Tio sama estos ankaux en la lingvo internacia, sed +cxar la lingvo internacia pli dependas de la volo de l' homoj, ol +de aliaj kondicxoj,--tiu proceso de unuformigxado iros en gxi +multe pli rapide. La vortoj kreitaj malfelicxe baldaux +perdigxos, kaj la vortoj felicxe kreitaj restos kaj eniros en la +lingvon; la vortoj egale felicxe kreitaj sed malegale +sonantaj--kelkan tempon batalos inter si kiel sinonimoj, sed jam +post mallonga tempo ni vidos, ke unu el tiuj formoj estas uzata +pli ofte kaj de pli granda parto de verkantoj, ol cxiuj aliaj +formoj,--kaj baldaux la unua formo elpusxos cxiujn ceterajn +formojn, kiuj post kelka tempo simple mortos de neuzado. Tiel ju +pli energie vastigxos kaj ricxigxos la literaturo de la lingvo +internacia, des pli baldaux ni havos unuforman pli malpli plenan +vortaron. + +Tiuj, kiuj volas labori super la lingvo internacia, skribi +verkojn en tiu lingvo etc.--povas nun diri kuragxe, ke ili havas +en la manoj _plenan vortaron,_ cxar povante cxian ankoraux ne +kreitan vorton krei laux ilia placxo, anstataux atendi, gxis _mi_ +gxin kreos, ili povas nun esprimi en la lingvo internacia +_cxion,_ kion ili volas. Tio cxi estus ne ebla en la okazo, se +mi volus mem eldoni plenajn vortarojn: cxar kiom ajn mi laborus, +cxiam danke la senfineco de la homa vortaro restus ankoraux +multego da vortoj ne kreitaj, kaj tiuj, kiuj devus ilin uzi, ne +scius kion fari, cxar krei ilin mem estus ne permesita. + +Sed nun restas unu sxajne tre grava demando: se mi skribas al iu +en la lingvo internacia kaj mi devis kelkajn vortojn krei mem, +sed mi volas havi la certon, ke la adresito _tute bone, vere kaj +klare_ komprenos la vortojn, kiujn mi kreis,--kion mi tiam devas +fari? La respondo estas tre simpla: fari tion saman, kio estas +farata cxe la uzado de cxia alia lingvo, se ia por ni necesa +vorto en tiu lingvo aux tute ankoraux ne ekzistas, aux ne estas +ankoraux de cxiuj egale uzata aux konata,--t.e. _apud la vorto +nove kreita meti en kuneteniloj ( . . . ) la tradukon de tiu +vorto en ia alia lingvo, en kiu tiu vorto jam ekzistas._ Kiun +lingvon vi uzos por tiu celo, estas por la afero tute egala, se +vi nur pensas, ke tiu lingvo estas komprenebla por via adresito, +aux ke li havas sub la mano aux facile povas havi vortaron de tiu +lingvo. Sed estus dezirate, ke cxiuj amikoj de la lingvo +internacia uzu en tiaj okazoj _unu_ lingvon, kaj por tio mi +proponas la lingvon francan, cxar tiu cxi lingvo en nia tempo en +multaj sferoj ankoraux havas la rolon de lingvo internacia. _Sed +tute ne estas postulata, ke vi aux via adresito sciu la lingvon +francan,_ cxar la vorto devas esti elskribata el la franca +vortaro sen ia sxangxo, en tiu formo, en kiu gxi estas trovata en +la vortaro; estas nur necese, ke la skribanto kaj la ricevanto +havu sub la mano francan vortaron (se ili ne pli volas uzi alian +lingvon). + +Multaj kredeble estos malkontentaj, ke mi ne volas eldoni persone +plenan auxtoritatan vortaron, kiun cxiuj devus obei. La amaso +amas, ke oni donu al gxi legxojn, ke oni donu al gxi ne bonan, +sed jam tute pretan,--kaj la vojon, kiun mi proponas, multaj +nomos tro malrapida. Se mi ne eldonas mem vortarojn pli plenajn, +sed lasas ilian kreadon al la publiko, mi gxin faras ne pro +maldiligento: suficxe plena vortaro jam estas preta cxe mi, kaj +mi povus eldoni gxin ecx tuj, kaj se gxi ecx ne estus preta, la +leganto komprenos, ke gxi estas tute ne malfacila por mi krei +cxiutage certan nombron da vortoj kaj eldonadi pasxo post pasxo +vortarojn cxiam pli plenajn. Por mi _persone_ estus kompreneble +multe pli oportuna teni la sorton de l' lingvo internacia en miaj +manoj. Tial, mi esperas, la leganto komprenos, ke kreinte la +fundamenton de l' lingvo, mi nun deprenas de mi tutan +auxtoritaton nur tial, ke mi profunde kredas, ke tion postulas la +interesoj de l' afero. La tempo, mi esperas, montros, ke mi ne +eraris. Sed se la estonteco ecx montros, ke mi eraris kaj ke +plena vortaro devas esti kreata de _unu_ persono, la leganto ne +forgesu ke mi ja povas gxin fari ankaux poste! Sed mi faros gxin +nur tiam, se la tempo montros, ke gxi estas efektive _necesa._ +Nun mi laborados, mi skribados verkojn, mi kreados vortojn,--sed +cxion kiel privata amiko de l' lingvo internacia, kaj cxiu alia +povas gxin fari kun la egala kompetenteco. + +5) Je la demando, kiam mi eldonos vortarojn returnitajn +(nacia-internaciajn), kiam mi eldonos mian brosxuron en cxiuj +aliaj lingvoj, cxu mi eldonos lernolibrojn sistemajn kaj vastajn, +librojn, gazetojn etc.--mi jam nun ne bezonas respondi; cxar, +konante nun la lingvon internacian ne malpli ol mi mem, kaj +estante nun egala morala kaj materiala mastro de la lingvo kiel +mi mem,--cxiu povas nun mem eldoni cxiajn necesajn verkojn, ne +atendante gxis _mi_ gxin faros. Mi faros, kion mi povos, kaj +cxiu alia amiko de l' lingvo faru ankaux, kion li povas; mi mem +ne povas eldoni ecx la centan parton de tio, kio estas bezonata. + +6) Multaj petas, ke mi komencu eldonadi la adresarojn de la +"promesintoj", por ke la amikoj de l' lingvo internacia sciu unu +pri alia kaj povu korespondi inter si. Tiujn adresarojn mi +kredeble efektive komencos eldonadi, sed nur tiam, kiam mi vidos, +ke la homoj efektive komprenis la gravecon de l' promesoj kaj +prenas la aferon suficxe serioze. Sed nun estas bedauxrinde +ankoraux multaj, kiuj, vive laborante por la afero kaj tute bone +korespondante en la lingvo internacia, ne sendis ankoraux ilian +"promeson"! + +7) Multaj min demandas, per kio ili povas esti utilaj al la +afero de l' lingvo internacia, kiel ili devas labori kaj kiel oni +povas la plej certe progresigi la aferon. Mia respondo nun devas +esti: cxiu laboru tiel, kiel li trovos la plej bona, cxar la +sorto de l' afero estas nun egale en la manoj de ni cxiuj. Celon +ni cxiuj havas unu kaj klaran: ke la nombro de l' amikoj de l' +lingvo internacia, la nombro de l' personoj uzantaj tiun lingvon +kaj laborantaj por gxi--konstante kresku, kaj ke la lingvo mem +cxiam pli ricxigxu. Por tio ni ne bezonas kondukanton: cxia +persono, cxia rondeto, cxia societo laboru laux sia bontrovo, en +sia sfero kaj laux siaj fortoj,--kaj malgraux la disjxeteco de l' +laboro (se gxi nur estos cxie suficxe energia) post la plej +mallonga tempo ni vidos, ke nia komuna celo estas alvenita, ke la +lingvo internacia fortigxis kaj estas uzata de la tuta mondo. +Tie cxi mi nur uzos la bonan okazon kaj esprimos per kelkaj +vortoj mian _personan_ penson pri tio, kiel ni devas faradi: + +_a_) Antaux cxio (kaj tio cxi estas la plej grava) ni devas +labori diligente kaj ne malvarmigxante por la afero kaj tute ne +zorgante tion, kion diras aux faras aliaj. Estas multaj, kiuj +komprenante bone la utilecon de l' afero, alfalis al gxi en la +komenco tre varmege, certe kredante, ke post kelkaj monatoj la +tuta mondo jam estos plena de la lingvo internacia; sed kiam post +kelka tempo ili vidis, ke la mondo estas ankoraux trankvila, ke +la plej granda parto de l' mondo ecx ankoraux ne scias pri la +afero, ke la gazetoj ne alportas cxiutage sensaciajn novajxojn +pri la irado de l' afero,--ili tute malvarmigxis por la afero. De +la efemera laboro de _tiaj_ amikoj la afero ne sole nenion +gajnas, sed kontrauxe, gxi nur perdas. Sed _efektivaj_ amikoj de +l' afero ne rigardas, cxu la afero jam faris multon da bruo kaj +cxu gxi estas jam suficxe "en modo"; profunde kredante, ke la +afero estas utila kaj havas estontecon, ili laboras senbrue, sed +diligente kaj konstante, cxiu en sia urbo, en sia lando kaj laux +siaj fortoj,--kaj danke la laboron de _tiuj cxi_ amikoj mi +esperas, ke l' afero baldaux kaj sen bruo vastigxos en la tuta +mondo. + +_b_) Oni devas energie kolekti "promesojn", ne timante la altecon +de la nombro. Mi ripete turnas la okulojn de l' amikoj sur tiun +cxi punkton, sxajne fantazian, sed efektive tre gravan. Cxiu el +la promesoj aparte havas signifon tre malgrandan, kaj tial multaj +ne volas kolekti, dirante, ke promesojn oni devas sendi en granda +nombro aux tute ilin ne sendi. Mi ripetas, ke tia parolado estas +tute malprava. Ne estimante apartajn unuojn, ni neniam venos al +grandaj nombroj. Cxiu promeso aparte havas signifon la plej +malgrandegan, sed unu post unu ilia nombro grandigxos, kaj tiam +ili prezentos grandegan forton kaj decidos per unu fojo la gravan +demandon de lingvo internacia. Se miaj vortoj estas ne suficxe +kredigaj, kaj vi restas skeptikaj, ne forgesu almenaux, ke +_malutilon_ la promesoj en cxia okazo ne portas, se ili ecx +neniam venos al la esperata nombro, sed _utilon_ ili cxe felicxaj +rezultatoj povas alporti grandegan. + +_c_) Grandegan utilon alportos al la afero tiuj, kiuj ricxigos +la _literaturon_ de l' lingvo internacia. Nenio povas tiel bone +imponi al la amaso, kiel _faktoj_ kaj konstantaj _signoj de +vivo._ Oni devas sencxese eldonadi cxiam novajn verkojn pri la +lingvo internacia, kaj la plej grava--_en_ tiu lingvo. La kampo +tie cxi estas granda, eldoni oni povas kaj devas multe. Antaux +cxio la amikoj devas eldoni la gramatikon kaj la vortaron en +cxiuj lingvoj de la mondo. Eldoninte la gramatikon kaj la +vortaron en la lingvo de iu popolo, vi ne sole donos al tiu +popolo la eblon aligxi al la homara afero, sed unutempe (danke la +vortareton) vi per unu fojo donas al la tuta mondo la eblon +korespondi libere kun cxiu ano de tiu popolo. La eldonado de la +malgranda vortareto en cxia aparta lingvo postulas malmulte da +laboro kaj tre malmultege da mono. Oni devas eldoni vortarojn +returnitajn; cxar estas jam eldonitaj vortaroj rektaj, la +pretigado de vortaroj returnitaj estas laboro tre facila kaj +malmulte kosta. Laux la mezuro de la progresado kaj ricxigxado +de l' lingvo oni devas eldonadi pli plenajn vortarojn, kaj estus +bone, ke en ili la novaj vortoj, kreitaj de l' auxtoroj mem, +estus donitaj kune kun ilia franca traduko. Oni devas eldoni pli +vastajn lernolibrojn, laux bonaj metodoj, kun multaj ekzemploj +kaj pecoj por traduki,--cxar la lernolibroj, kiujn mi eldonis +mem, estas tre malgrandaj, kunpremitaj kaj faritaj nur por homoj +pli-malpli instruitaj. Fine, por ke la lingvo eble pli rapide +fortigxu kaj ricxigxu, oni devas eldoni kiel eble pli multe da +verkoj en la lingvo internacia, originalaj aux tradukitaj; kaj +tiuj personoj aux rondetoj, kiuj havas la eblon, devas komenci +eldonadi gazetojn kaj jxurnalojn en la lingvo internacia. + +El cxiuj specoj de verkoj, pri kiuj mi parolis, mi _mem_ povas +eldoni nur tre malgrandan parton, cxar mi havas tro malmulte da +tempo kaj tro malgrandajn kapitalojn. Cxiu el la amikoj de l' +lingvo aparte povas ankaux eldoni nur malmulte. Sed se cxiu el +ni faros tiun malmulton, kiun li povas, tiam la literaturo de l' +lingvo internacia rapide vastigxos. + +Por ke cxiuj povu scii pri cxiu nova eldonita verko, mi petas +cxiun, kiu eldonos ion pri la lingvo internacia aux en tiu cxi +lingvo, sendi al mi unu ekzemplaron de sia verko; cxar komencante +de Auxgusto 1888 mi eldonados cxiumonate nomarojn de cxiuj verkoj +pri la lingvo internacia, kiuj eliris de la komenco gxis tiu +tempo. Apud cxiu verko estos dirita, kiu gxin eldonis, kiom gxi +kostas kaj kie oni gxin povas ricevi. Alsendinte la koston de +posxta transsendo, cxiu povas en cxiu tempo ricevi de mi la plej +novan nomaron de l' verkoj. _La eldonantojn de l' verkoj mi +petas ankaux, ke en la fino de cxia verko aux verketo, kiun ili +eldonos, ili presu cxiam la plej novan el la diritaj nomaroj._ Mi +esperas, ke neniu el la eldonantoj malkonsentos plenumi mian +peton, kiu estas egale grava por la eldonantoj kiel por la afero +mem. + +_cx_) Tre grava por la progresado de l' lingvo internacia estas +diligenta uzado gxin en korespondado kun amikoj kaj konatoj aux +ecx kun nekonatoj. Kiom ajn vi ripetados al la amaso pri la +utileco kaj la oportuneco de l' lingvo, la plej granda parto de +l' amaso restos surda por viaj vortoj, cxar gxi timos, ke vi +postulas de gxi ian oferon. Sed se cxiuj amikoj de l' lingvo +internacia anstataux paroladi _farados,_ tiam vi baldaux vidos, +ke la tuta indiferenta amaso aligxis jam al la afero, sen bruo +kaj ecx mem tion ne vidinte. Ricevinte de vi leteron internacian +kaj kompreninte gxin, kvankam li la lingvon ne lernis, via +adresito vidos _praktike_ la oportunecon de l' lingvo, kaj li +komencos mem gxin uzadi; se li restos indiferenta, tiam ricevinte +kelkajn fojojn tiajn leterojn, li jam scios suficxe bone la +lingvon, tute gxin ne lerninte. + +_d_) Estas kompreneble ankoraux multaj vojoj kaj vojetoj por +progresigi l' aferon de l' lingvo internacia, sed mi devas ilin +lasi al la bontrovo kaj placxo de cxiu aparta persono. Estus +bone, se en cxiuj urboj kaj urbetoj estus kreitaj rondetoj por +kune labori por la afero de l' lingvo (en kelkaj urboj tiaj +rondetoj jam estas kreitaj). Per pripensado kaj laborado +kunligita oni cxiam povas pli multe fari, ol laborante aparte. +Sed unu aferon oni ne devas forgesi: oni devas esti atendemaj +kaj konstantaj; ni ne devas atendi, ke aliaj nin kuragxigu per +sia ekzemplo, kaj ni ne devas perdi la kuragxon kaj malvarmigxi, +se ni tiun ekzemplon ne vidas,--ni devas per nia propra laboro +doni ekzemplon al aliaj; kaj se en la unua tempo neniu al ni +aligxos, aux se oni ecx ridos je ni, ni devas kredi, ke pli aux +malpli frue la ridantoj venos al ni. Ni iru kuragxe antauxen, +cxar nia afero estas honesta kaj utila! + + -------- + +Tiu cxi libreto estas la lasta vorto, kiun mi elparolas en rolo +de auxtoro. De tiu cxi tago la estonteco de l' lingvo internacia +ne estas jam pli multe en miaj manoj, ol en la manoj de cxia alia +amiko de la sankta ideo. Ni devas nun cxiuj egale labori, cxiu +laux siaj fortoj. Cxiu el vi povas nun fari por nia afero tiom +same kiom mi, kaj multaj el vi povas fari multe pli multe ol mi, +cxar mi estas sen kapitaloj, kaj el mia tempo, okupita de laboro +por cxiutaga pano, mi povas oferi al la amata afero nur tre +malgrandan parton. Mi faris por la afero cxion, kion mi povis, +kaj se cxiu efektiva amiko de l' lingvo internacia alportos al +gxi ecx la centan parton de l' moralaj kaj materialaj oferoj, +kiujn mi al gxi alportis tra dekdu jaroj gxis hodiaux, tiam la +afero iros bonege kaj venos al la celo post la plej mallonga +tempo. Ni laboru kaj esperu! + + + + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Dua Libro de l' Lingvo Internacia, by +Ludovic Lazarus Zamenhof + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DUA LIBRO DE L' LINGVO INTERNACIA *** + +***** This file should be named 20006.txt or 20006.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/0/0/0/20006/ + +Produced by David G. Simpson + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/20006.zip b/20006.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..88f3404 --- /dev/null +++ b/20006.zip diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..b001898 --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #20006 (https://www.gutenberg.org/ebooks/20006) |