9 files changed, 67975 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/17859-0.txt b/17859-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..934f0f8
--- /dev/null
+++ b/17859-0.txt
@@ -0,0 +1,19889 @@
+The Project Gutenberg EBook of Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis, by Jean Bodin
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
+other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
+whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
+the Project Gutenberg License included with this eBook or online at
+www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
+to check the laws of the country where you are located before using this ebook.
+
+Title: Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis
+
+Author: Jean Bodin
+
+Release Date: February 26, 2006 [EBook #17859]
+[Most recently updated: September 2, 2020]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES ***
+
+
+
+
+Produced by Louise Hope, Carlo Traverso and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+
+
+
+Transcriber’s Note:
+
+This e-text contains a number of words and phrases in Greek and Hebrew:
+ταχύγραφοι
+שְׁמַע אֲדֹנָי
+If any of these characters do not display properly, you may have an
+incompatible browser or unavailable fonts. First, make sure that the
+browser’s “character set” or “file encoding” is set to Unicode (UTF-8).
+You may also need to change your browser’s default font. All text in
+non-Roman script will have a mouse-hover transliteration: ὧς.
+
+A few typographical errors have been corrected. They have been marked
+in the text with mouse-hover popups. Variant spellings are discussed at
+the end of this file.
+
+JOANNES BODINUS
+
+
+
+
+COLLOQUIUM
+HEPTAPLOMERES
+
+DE
+RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS
+
+
+e codicibus manuscriptis
+Bibliothecae Academicae Gissensis cum varia lectione
+aliorum apographorum nunc primum typis describendum
+curavit
+
+LUDOVICUS NOACK
+
+1970
+GEORG OLMS VERLAG
+HILDESHEIM · NEW YORK
+
+Dem Nachdruck liegt das Exemplar der Herzog August
+Bibliothek Wolfenbüttel zugrunde. Signatur: Li 565
+
+Die fehlerhafte Paginierung wurde beibehalten.
+
+There were no apparent problems with the _Paginierung_, but the
+footnote numbering was occasionally _fehlerhaft_.
+
+Reprografischer Nachdruck der Ausgabe
+Schwerin/Paris/London 1857
+Printed in Germany
+Herstellung: fotokop wilhelm weihert, Darmstadt
+Best.-Nr. 5103 211
+
+
+Contents
+
+ Praefatio
+ Liber Primus
+ Liber Secundus
+ Liber Tertius
+ Liber Quartus
+ Liber Quintus
+ Liber Sextus
+ Transcriber’s Notes on Orthography
+
+
+JOANNIS BODINI
+
+COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES
+
+DE
+
+RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS.
+
+E CODICIBUS MANUSCRIPTIS
+
+BIBLIOTHECAE ACADEMICAE GISSENSIS CUM VARIA LECTIONE ALIORUM
+APOGRAPHORUM NUNC PRIMUM TYPIS DESCRIBENDUM
+
+CURAVIT
+
+LUDOVICUS NOACK,
+
+PHILOSOPHIAE DOCTOR, IN UNIVERSITATE GISSENSI PROFESSOR
+EXTRAORDINARIUS.
+
+SUERINI MEGALOBURGIENSIUM,
+
+TYPIS ET IMPENSIS FRIDERICI GUILELMI BÆRENSPRUNG, TYPOGRAPHI AULICI.
+
+PARISIIS,
+FR. KLINCKSIECK. 1857 LONDINI,
+D. NUTT.
+
+LUDOVICO III.
+
+MAGNO DUCI HASSIAE ET AD RHENUM
+
+PRINCIPI AC DOMINO SUO INDULGENTISSIMO
+LITERARUM ARTIUMQUE PATRONO SAPIENTI
+
+HANC OPERIS BODINIANI EDITIONEM PRINCIPEM
+
+VENERABUNDA MENTE
+
+D. D. D.
+
+EDITOR.
+
+
+
+
+PRAEFATIO.
+
+
+V
+
+Joannes Bodinus, Andegavensis, atheismi sua aetate se suspectum
+reddidit cum libris quibusdam editis tum opere, quod quasi cygneam
+cantationem inedilum reliquit. Liber autem inscribitur colloquium
+heptaplomeres, non quod in septem partes distributus esset, sed quod
+septem viros, operam inter se partitos interlocutores, introduxit.
+Quorum primo Coronaeo Romano-Catholicorum, deinde Friderico
+Lutheranorum, Curtio Calvinianorum, Senamo omnium sectarum ethnicarum,
+Salomoni Judaeorum, Octavio Muhammedanorum, Toralbae denique
+naturalistarum causam tuendam commisit, qui omnes ita de fidei
+controversiis disputant, ut Toralbae ratio, quam autor ipse confiteri
+videtur, triumphet.
+
+Leibnitius nobilissimus philosophus, quum recte perspexisset, quanta
+esset auctoritate et gravitate hoc Bodini colloquium ad cognoscendam et
+philosophandi rationem atque formam et religionis sensum rationemque
+aetate reformatoria usitatam, jam senex hujus libri editionem parari
+voluit. Quem laborem aggressus Polycarpus Leyserus, Jurisconsultus
+Helmstadiensis, quominus perficeret, prohibitus est magistratuum
+interdicto. Sub finem saeculi superioris Liber Baro Henricus
+Christianus de Senckenberg, collatis compluribus libris manuscriptis,
+exemplar hujus operis quam correctissimum perfecit, quod praeter alia
+duo ejusdem colloquii exemplaria, quae quidem minoris pretii sunt,
+inter ornamenta bibliothecae academicae Gissensis enumeratur1.
+
+1. Cf. Adriani, viri nobilissimi ac doctissimi, qui est bibliothecae
+academicae primus praefectus, catalogus codicum manuscriptorum
+bibliothecae Gissensis. Francofurti a. M. 1840. p. 189 sq.
+
+Quum igitur, probante Neandro, illustrissimo historiae sacrae auctore
+doctissimus vir Guhrauer libro singulari, qui anno 1841 prodiit, VI
+denuo virorum doctorum animos in Bodini colloquium advertisset, non
+inutilem me suscepturum sperabam laborem, si librum illum famosum, qui
+propter periculum, quod religioni recte colendae afferre videbatur, diu
+in bibliothecis ineditus latuit, typis describendum curarem. Hunc autem
+laborem, quo colloquium Bodinianum ad codices correctiores, quantum
+meae vires valebant, emendatum accuratius exprimendum pararetur, ita
+mihi perigendum censui, ut textu codicis Senckenbergiani quasi pro
+fundamento posito compluria exemplaria, quae et in bibliothecis
+Gissensi et Gottingensi Altonanaque asservantur, conferrem et
+scripturae discrepantiam ad marginem libri enotarem.
+
+Haec suffectura esse spero ad introducendum librum nomine quidem et
+fama viris doctis et nostratibus et externis diu notum.
+
+Dabam Gissae d. XXI m. Maii anni 1857.
+
+
+
+
+1 LIBER PRIMUS.
+
+
+Ad N. T.
+
+Quod per litteras a me petis, ut de mea peregrinatione ad te scribam,
+omnia ex animi voto contigissent, si tuo complexu frui potuissem, quem
+si semel nactus ero, nunquam me patiar a te divelli. Nam cum Adriatici1
+maris littora post difficilem navigationem legissemus, Venetiam
+appulimus, omnium fere gentium vel potius2 orbis universi portum
+communem, quia non modo adspectu et hospitio peregrinorum Veneti
+delectantur, sed etiam illic summa cum libertate vivi potest; et cum
+caeteris civitatibus et regionibus civilia bella aut tyrannorum metus
+aut vectigalium acerbae exactiones aut studiorum cujusque3
+molestissimae inquisitiones impendeant, haec sola propemodum civitas
+omnibus his servitutum generibus immunis et libera mihi videtur. Quo
+fit, ut illuc4 undique confluant, qui summa cum libertate ac
+tranquillitate5 vitam agere decreverunt, seu ad mercaturam seu ad
+opificia seu ad otia liberis hominibus digna animum adjungant.
+Percommode vero accidit, quod cum litteratos homines ac virtutis
+studiosos conquirerem, _Paulum Coronaeum_ nactus sum, qui per omnes
+urbis angulos litterarum et antiquitatis monumenta omnia studiose
+investigabat seque litteratissimis hominibus et illos sibi arctissima
+societate sic conjunxerat, ut domus ejus sacrarium Musarum ac virtutum
+haberetur. Et quoniam corporis habitu admodum tenui ac viribus
+imbecillior erat, quam ut maris jactationes aut longas peregrinationes6
+ferre posset, at incredibili desiderio teneretur, diversarum gentium
+linguas, studia, ingenia, mores, virtutes percipiendi, ac convictum
+domesticum adsciverat, homines peregrinos _Fridericum Podamicum,
+Hieronymum Senamum, Diegum Toralbam, Antonium Curtium, Salomonem
+Barcassium7, Octavium Fagnolam8_, qui tametsi bonarum artium
+instructissimi essent disciplinis, singulari tamen quisque scientia
+caeteris praestare videbantur. Cura autem in aedibus Coronaei simul
+habitarent, ex omnibus fere orbis regionibus si quid novum aut scitu
+dignum contigisset, facile ab amicis, quos Romae, Constantinopoli,
+Augustae, Hispali, Antwerpiae, Lutetiae conquisierant, litterarum 2 ope
+intelligebant. Nec vero solum urbanitate sermonis ac morum suavitate,
+verum etiam innocentia atque integritate tanta vivebant9, ut nemo tam
+sui similis quam omnes omnium viderentur; quippe nulla contentione
+verborum aut vincendi10 cupiditate, sed omnes studio discendi
+ferebantur, itaque omnes cogitationes ac studia ad verum decus
+traducebant. Illud autem optimum, quod Coronaei domus cum infinita
+librorum ac veterum monumentorum varietate ac copia, tum etiam
+instrumentorum seu ad musicam seu ad omnes artes mathematicas
+refertissima esset; nihil tamen rarius mihi visum est, quam pantotheca
+quadrata sex pedum. Divisio cujusque pedis in sex apothecas numerum ex
+quadrato triginta sex in se ducto conficiebat capsulas 1296. Senarium
+autem selegerat, quod is numerus solus inter reliquos11 perfectus esset
+ac latissime in universa natura pateret, non modo ad plurium animantium
+aetates, quae in hoc numero terminantur, verum etiam quod in tota
+natura sex corpora tantum sint perfecta, sex tantum colores simplices,
+sex sapores simplices, sex harmonici concentus, sex tantum metalla
+simplicia, sex locorum situs, sex etiam sensus cum sensu communi.
+
+1. Alius: _Hadriatici_. 2. Alius: _totius_. 3. Alius: _cuique_. 4.
+Alius: _illic_. 5. Alius addit: _animi_. 6. Alibi: _peragrationes_. 7.
+Alius: _Barcassum_. 8. Alius: _Tagnolam_. 9. Alibi: _vigebant_. 10.
+Alius: _vivendi_. 11. Alius: _digitos_.
+
+Pantothecam ex olea i.e. ex incorruptibili prope materia fabricari
+jusserat, ut mundi universitatem ejusque suppellectilem et omne
+instrumentum contineret. Principio imagines sexaginta1 inerrantium
+siderum, deinde planetarum, cometarum similiumque impressionum,
+elementorum, corporum, lapidum, metallorum, fossilium, stirpium,
+animantium quaeque nancisci poterat, ordine2 quaeque suo aptaverat. At
+quoniam stirpium et insectarum omnium forma exiguâ pantothecâ nec
+contineri nec haberi propter raritatem poterat, picturâ vel scripturâ
+vel genere quaeque suo capsulis denotabantur, ut rhinoceros, caper3
+indicus hisque similia. Caetera vel inferri curaverat vel illata
+coëmerat.
+
+1. Alii 48 aut 84; alius plane numerum non addit. 2. Alibi: _genere_.
+3. Alius: _cobras_ et ad marginem: _cuber_; alius: _cabras_.
+
+Seorsim autem stirpes integras aut radices grandioribus chartis
+contentas habebat, sic tamen, ut particulam stirpium et animantium
+quaeque capsulae continerent, eo tamen ordine, ut extrema primis, media
+utrisque, omnia omnibus apta serie cohaererent, quippe terram inter et
+lapides argillam et cretam utriusque1 naturae media collocarat, inter
+aquam et adamantes crystallum, inter lapides et metalla pyritem sive2
+marcasitharum genus, inter lapides et plantas corallium, inter
+animantes et stirpes ea quae zoophyta dicuntur, inter animantes
+aquatiles et terrestres amphibia, inter aquatilia et volatilia pisces
+volatiles, milvum inquam et loliginem, inter volatilia et terrestria
+bruta vespertilionem.
+
+1. Alibi: _utrisque_. 2. Alius legit: _sed margaritarum genus inter_
+etc.
+
+Sic autem compleverat pantothecam, ut sex coloribus simplicibus
+capsulae distinguerentur ad memoriam firmiorem1, et adversa luce ita
+collocarat, ut 3 omnia facile perspicerentur, nec enim ad angulos
+rectos dirigebatur, ne quid ex capsulis excideret, nec rursus in plano
+jacebat, quo minus lucis reciperet, sed hypotenusae2 modo innixa
+parieti species omnes eminus intuenti reducto velo proderet, ut3
+temporis diuturnitate singula saepius legendo fideli memoriae
+commendarentur. Et quidem in eo tantum profecerat Coronaeus, ut omnes
+loculorum4 species animo comprehensas haberet: quae utilitas non modo
+in iis quae pantotheca continebantur, sed etiam in rebus omnibus quas
+audiret et legeret se ostentabat5. Neque enim scribendo vel loquendo
+tempus terebat, ne tantundem de valetudine detraheret, sed audiendo,
+disserendo, meditando judicii vim acerrime sibi comparaverat; et cum
+cibum caperet, aderat anagnostes, qui tantisper aliquid legeret, dum
+fames et sitis commodius jucundiusque expleretur nec ullis sermonibus
+obrueretur6. Neque vero Peripateticorum in morem7 ambulando
+disserebatur, quia corporis motum judicio ac memoriae officere putabat,
+nec Stoicorum qui stantes disputabant, quod diu sine taedio et
+articularis morbi periculo fieri posse negabat, nec Academicorum
+cubantium more, quod mollitiem ac somnum exciret8, sed sedendo. Me vero
+anagnostem inter domesticos asciverat, Romanorum morem secutus, qui
+etiam inter epulas lectionibus9 rerum memorabilium animos una cum
+corporibus pascebant. Sed cum Romani10 non satis accurate rem
+propositam eodem momento definirent, Coronaeus in sequentem diem, si
+quid difficilius occurreret, quaestionem differebat, ne quis imparatus
+sententiam eam diceret, a11 qua discedere incongruum12 arbitraretur.
+Ipse vero compendiosissimis notis, ut olim13 ταχύγραφοι, omnia14 fere
+excipiebam et excepta seorsim describere solebam, quod cum aliquamdiu15
+fecissem, multas de natura quaestiones, multas etiam de mathematicis,
+de legum praestantia, de optime genere civitatis, de medicina, de fide
+historiarum collegi. Nulla tamen disputatio uberior aut argumenti
+praestantia dignior mihi visa est, quam quae ab Octavii navigatione
+initium duxit.
+
+1. Alibi: _faciliorem_. 2. Alius: _hypothemati_. 3. Alibi: _et_. 4.
+Alius: _locorum_. 5. Alibi: _ostendebat_. 6. Desunt haec proxima verba
+in alio codice. 7. Alius: _in modum_. 8. Alius: _afferret_. 9. Alibi:
+_lectione_. 10. Alius: _amici_. 11. Alius: _aut_. 12. Alius:
+_congruum_. 13. Alibi: _quondam_. 14. Alibi: _verba_. 15. Alius:
+_aliquando_.
+
+Cum enim Coronaeus ad coenam una cum iis quos diximus consedisset et
+ego1 Phaedonem Platonis, quem antea legere coeperam, persequi jussus
+eum locum attigissem, quo Socrates Aegyptiorum cadavera tanto artificio
+condita fuisse diceret, ut incredibile tempus a putredine
+vindicarentur, Octavius petiit a Coronaeo, ut locum relegerem, quod a
+me factum est. Nam consequentia aeque ac praecedentia2 pertinent3 ad
+immortalium animorum vim ac potestatem, de quibus copiose ab illius
+superioribus diebus disputatum erat. Hic igitur CORONAEUS: Non satis,
+inquit, de animorum immortalitate nobis disseruisse videmur?
+
+1. Duo haec verba desunt in aliis codicibus. 2. Alibi: _antecedentia_.
+3. Deest in uno codice, sine dubio per lapsum manus vel memoriae.
+
+4 Plus, inquit SALOMO, quam satis est inter nos ipsos, quibus etiamsi
+nullae demonstrationes exstarent, persuasa jam pridem est immortalitas
+animorum et sempiterna bonis praemia, supplicia sceleratis decreta.
+
+Ego vero, inquit TORALBA, utilissimum duco, perspicuas1 omnium rerum et
+earum praecipue, quae ad pietatem pertinent, demonstrationes exquirere,
+ne ab Epicuraeis rerum divinarum irrisionibus2 imparati offendamur.
+
+1. Alius: _perspicuitatem_. 2. Alius: _irrisoribus_.
+
+Tum SENAMUS: Multos Deorum contemptores, plures etiam qui nihil a
+belluis nisi figura differunt1, Epicureum tamen adhuc reperi neminem,
+i.e. qui Deos nulla praemiorum spe religiose coleret, qui frugalissime
+ac temperatissime viveret2, qui continentiam, justitiam, fidem, morum
+integritatem, ut Epicurus, amplecteretur3 mortales tamen animos
+crederet, nec ullum ab immortali Deo negotium cuiquam impendere
+arbitraretur, qui demum4 summum hominis extremumque bonum non in
+corporis voluptatibus, sed in animi excelsi tranquillitate collocaret
+serena.
+
+1. Alius: _differrent_. 2. Laertius in Epicurum; Seneca in epistolis
+passim. 3. Alius: _amplexaretur_. 4. Alius: _denique_.
+
+Tum TORALBA: Demus Epicurum his omnibus virtutibus excelluisse, quid
+tamen illi profuerunt, cum divini numinis metum et venerationem quasi
+securi quadam a radice amputaret? Nam sublata praemiorum spe, sublata
+numinis ac poenarum metu, hominum inter homines societas nulla stare
+potest; quis enim fidei et1 justitiae locus esse potest apud eos, qui
+nihil nisi testem aut judicium metuant? Fuit itaque in Epicuro ficta
+opinio integritatis, cum adversus Deum immortalem tam injustus esset2,
+ut omnem illi justitiam eriperet, i.e. praemiorum ac poenarum
+potestatem, neque enim aliam ob causam libros de religione3 scripsit,
+quam ut Diagorae ac Protagorae poenas effugeret.
+
+1. Alius: _aut_. 2. Alius: _est_. 3. Alius: _religionibus_.
+
+Tum SENAMUS: Quid est igitur, quamobrem ab aliis sectarum generibus ad
+Epicureos plerique deficiant, ab Epicureis tamen ad alias nulli
+redeant?
+
+1CORONAEUS: Non magis mirum videri debet, quam ex viris castratos
+quidem posse, sed ex castrato virum fieri neminem, ut a pudicitia
+molles sunt et faciles aditus ad impudicitiam, reditus vero ad
+pudicitiam omnes interclusi2 obsidentur3.
+
+1. Alius addit: _Tum_. 2. Alius: _reclusi_. 3. Deest in alio codice.
+
+Tum1 OCTAVIUS: Meminisse juvat periculorum praeteritorum, ac _Neptunum
+procul a terra spectare furentem_2, ut ab hominis istius teterrimi
+cogitatione quam longissime discedamus, nam
+
+me tabula sacer
+
+Votiva paries indicat humida
+
+suspendisse potenti
+
+Vestimenta maris Deo3,
+
+5 ut lyricus ille scribit. Quae enim4 ex Phaedone Platonis mox legit
+anagnostes, recordationem mihi excitarunt periculosissimae
+navigationis, quam nisi molestum esset, libenter vobis enarrarem.
+
+1. Alius: _Posthaec_. 2. Horatii Epist. I, 1. 3. Horatii Carm. Od. I,
+5. 4. Alius: _etiam_.
+
+CORONAEUS: Quis non libenter Octavium audiret?
+
+1OCTAVIUS: Cum in Aegypto urbem Cairam, quam incolae a civium
+multitudine et urbis magnitudine gallinam incubantem interpretantur, et
+circa urbem pyramides antiquas lustrarem, Genevensis quidam empiricus,
+quem mihi socium adjunxeram, persuasit, ut Amomiam2 legeremus; sic enim
+appellabat Aegypti cadavera, quae antiquitus amomo, cardamomo, sala,
+aceto, melle, myrrha, aloë, nardo, cassia3, resina caeterisque id genus
+venenis a putredine vindicantibus condita et macerata diu fuissent,
+quorum cadaverum tantam vim subesse affirmabat4, ut morbis fere omnibus
+mederentur. Ego tametsi hominibus empiricis dubia fide assentior5, ei
+tamen acquievi et uterque utriusque ope inter pyramides, quam plurimis
+erutis sepulcris, cadaver obvolutum corio bubulo detraximus. Sub corium
+innumerabiles fasciolae densissimisque lini replicationibus singulae
+singulis adjunctae, nec ulla sui6 parte detritae, inauratam cutim
+contegebant; aurum enim, ut minime ignoratis, a corruptione non
+cadavera modo, sed etiam ligna, metalla caeteraque diutissime tuetur.
+Caro ipsa cum cute flavescens ac fusca e duritie ac hypostasi
+videbatur, qua saccharum vetus Creticum: interiora visceribus
+exenteratis siccissima et in cordis sede imago lapidea insculpta,
+nomine Isidis, Aegypti quondam reginae, cujus sepulcrum est in urbe
+Nysa superioris Arabiae et in marmorea columna7 hoc epitaphium
+insculptum8:
+
+Ego Isis sum Aegypti regina
+A Mercurio9 erudita;
+
+Quae ego legibus statui,
+Nemo solvet;
+
+Ego sum mater10 Osiridis,
+Ego sum prima frugum inventrix,
+Ego sum Hori11 regis mater;
+Ego sum in astris canis refulgens;
+Mihi Bubastis urbs condita est.
+Gaude, gaude Aegypte,
+Quae me nutristi!
+
+Sacra Isidis abrogata sunt, ni fallor, Constantini Magni dominatu, ex
+quo constat, cadaver illud ante MCCC annos conditum fuisse, et fieri
+potest, ut ante annorum duo triave millia sepultum fuerit. Erat autem
+virile cadaver et plane inodorum ob nimiam siccitatem. Nam muliebria
+cadavera foetorem ac putredinem 6 contrahere potuissent12, tum quia
+foeminarum adeps et pulpa plenior ac humidior est, tum etiam quod
+virginum ac mulierum, quae senecta nondum contabuerant cadavera, non
+ante triduum pollinctoribus et pharmacopolis permittebantur13, ne
+stuprum cadaveribus inferrent, ut quidem apud Herodotum legistis.
+
+1. Alius addit: _Tum_. 2. Alius: _Ammoniam_. 3. Alius: _Caesia_. 4.
+Alibi: _inesse confirmabat_. 5. Alibi: _assentiam_. 6. Alius: _sua_. 7.
+Alius: _tabula_. 8. Alius: _inscriptum_. 9. Herme scilicet trismegisto.
+10. Mulier s. uxor. 11. Alius: _Ori_. 12. Alius: _contrahunt facilius_.
+13. Alius: _promittebantur_.
+
+SALOMO: Incredibilis ista libido mihi videtur.
+
+CORONAEUS: Pleraque apud Herodotum fabulosa leguntur, quae Plutarcho
+adversus eum1 scribendi occasionem praebuerunt.
+
+1. Alius: _Herodotum_.
+
+FRIDERICUS: Cum a sceleribus istiusmodi abhorreamus1, incredibilia
+putamus, quae temporis diuturnitas verissima comprobavit. Ac ne
+longius2 ab hac urbe progrediamur, Malatesta nescio quis princeps
+Ariminensium avorum memoria nobilem cujusdam Germani comitis uxorem,
+cum religione obligata Romam iter haberet, hospitio excepit, sed cum
+oblato illi stupro nullis blanditiarum illecebris, nulla vi adhibita
+pudicitiam eripere potuisset, gladio crudelissime jugulum clausit, ut
+quam in vivente non poterat, in truncato et quidem cruento cadavere3
+libidinem satiaret.
+
+1. Vide Joh. Pontanum Bandellum. 2. Alius: _Ne longe_. 3. Alius:
+_corpore_.
+
+CURTIUS: Non in Aegypto aut in Italia tanti sceleris immanitas resedit,
+sed in Galliam usque pervasit. Ipse quidem vidi Tholosae chirurgum, qui
+in cadavere mulieris, peste mortuae, dicebatur nefariam libidinem
+explevisse καὶ ἄρθρα ἐν ἄρθροις ἔχων, ut jurisconsulti verbis utamur,
+deprehensus flammis ultricibus stupente populo addictus fuisse, quae
+quidem Herodoti scripta satis confirmare videntur.
+
+SENAMUS: Plutarchus patriae decus ac dignitatem, quam Herodotus acerbe
+sugillarat1, cum tueri vellet, Herodotum contumeliose accepit2, qui
+tamen a M. Tullio historiarum3 parens est appellatus. Et quidem ea quae
+apud Herodotum plerisque fabulosa videbantur, temporis diuturnitas
+verissima comprobavit, ut quae de lycanthrôpia Nerviorum deque ventorum
+eruptione4 etiamnum hac aetate usitata comperiuntur, quae itidem de
+maritandis puellis, ut ex formosarum pretio deformes dotari possint,
+translatum est in potentissimam ac florentissimam rempublicam Sinarum.
+
+1. Alius: _jugularat_. 2. Alius: _excepit_. 3. Alibi: _historiae_. 4.
+Alius: _emptione_.
+
+CORONAEUS: Audiamus igitur Octavium caetera persequentem.
+
+OCTAVIUS: Vobis cadaver ipsum ex istis1 sepulcris erutum obtulissem,
+2si mihi per Tritonios daemones licuisset. Cum enim domum cadaver
+importari curavissem et in arcam quasi palladium surreptum condidissem,
+Pistacus mercator, qui onusta nave ventorum opportunitatem in
+Alexandriae portu exspectabat, quo quidem me receperam, ut in Italiam
+post diuturnas peregrinationes redirem, vectores acciri jussit, ut vela
+facerent spirante Vulturno. Ego repente arcam in navim; et quia
+navigium erat capacissimum, magnam nautarum et vectorum multitudinem
+admisit. Est enim, ut scitis, Alexandriae 7 civitas populosissima et
+mercatorum peregrinorum multitudine abundantissima. Cum portu
+solveremus, flabat Vulturnus, quem Graeci Euronotum, ni fallor,
+Aegyptii Syrochum a Syria, unde spirat, Horatius3 album Notum vocat,
+illamque serenitatem nobis invexit, quam ille describit hoc versu:
+
+Albus ut obscuro detergit nubila coelo
+Saepe Notus
+
+qui ab Homero eodem sensu ἀργέστης vocatur.
+
+1. Alius: _ipsis_. 2. Pro sequentibus alius ita legit: _et in arcam
+quasi Palladium surreptum condidissem, Pistacus_ etc. 3. Horatii Od. I,
+7.
+
+CURTIUS: Idem tamen Argestes1 nostras Galliae Narbonensis regiones
+tanta vi quatit, ut saxa volvere, silvas et domos eruere consueverit,
+quem incolae etiamnum Albanum vocant, eodem quo a majoribus nostris
+nomine appellatum fuisse scribit Plinius.
+
+1. Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice.
+
+OCTAVIUS: At vim ejus venti principio leniorem ita progressu temporis
+percipimus vehementiorem, sed cum longius ab omnibus littoribus
+abessemus, Circius inter Coros omnes rapidissimus, qui ob id ab Homero
+ἀργέστης δυσαὴς1 appellatur, Vulturno plane contrarius tempestatem
+excitavit, unde commoti fluctus tanto impetu latera navis quatere
+inceperunt, ut contractis velis jacturam2 facere cogeremur mercium
+graviorum. Jam procella diem noctemque navigium afflixerat, cum
+desituram nautae sperarent, quia tempestatem validiorem eo spatio
+finiri, rarissime biduum, nunquam triduum excedere affirmabant; multo
+violentius tamen quam antea fluctus intumuerant, contrario flatu
+conspirantibus ventis.
+
+1. Eustathius in Odyss. lib. 3. 2. Alius: _jactum_.
+
+SENAMUS: Didiceram ab Aristotele1, ventos impetu contrario simul
+numquam spirare.
+
+1. Aristoteles, in problem. Sect. de ventis.
+
+OCTAVIUS: Hoc forsitan Aristoteles scripsit in umbra Lycei, non in
+scholis nautarum, qui gravissimas procellas non aliter quam contrario
+ventorum flatu cieri tradunt. Hinc1 illa Maronis:
+
+Una Eurus Notusque ruunt creberque procellis
+Africus:
+
+Item Horatii:
+
+Nec timuit praecipitem Africum decertantem Aquilonibus;
+
+Item Virgilii:
+
+Luctantes ventos tempestatesque sonoras;
+
+Nec aliter Homerus Africum et Aquilonem conspirantes facit:
+
+ὡς δ᾽ ἄνεμοι δύο πόντον ὀρίνετον ἰχθυόεντα,
+βορέης καὶ ζέφυρος.2
+
+Quae cum satis intelligeret nauclerus, qui nos antea forti animo
+meliora sperare jusserat3, attonitus et, ut ait ille,
+
+Victus violento navita Coro.
+
+8 omnes ad vacuandam navim compulit, quae continuis fluctibus
+complebatur. Cum autem vehementi jactatione fracta corpora laborem
+refugerent, jactis anchoris, unumquemque ad preces divinas gemebunda
+oratione excitavit. Qua voce exaudita quidam Florentinus Catharinam
+Senensem, alius virginem Lauretanam, huic civitati notissimam, plerique
+Nicolaum, alii Clementem appellare, nonnulli vero lugubri voce canere:
+„Ave maris stella“ etc., Graeci mercatores vulgari sermone σῶσον ἡμᾶς
+κύριε, ἐλέησον ἡμᾶς, εἰςάκουσον δέσποτα, Judaei suum שְׁמַע אֲדֹנָי
+saepius ingeminabant, Ismaëlitae Alexandrini: Ejuche nahbudu, alla,
+alla, alla, malah, ressulala4. Venetus quidam sacrificus in cista
+vitrea circulari hostiam consecratam flexis genibus e sinu extollens,
+inquit:
+
+O salutaris hostia,
+Quae coeli pandis ostia5.
+
+Caetera nostis. Calaber nescio quis clara voce erumpens: A te solo, a
+te o dio peccato habbiamo, il soccorso non gia della creatura, ma del
+grand dio: habia pietado6 iddio di noi mortali ciechi. Massiliensis7
+mercator:
+
+L’ esprit, si Dieu le mande,
+Souffle tempestueux,
+Et s’ enfle en la mer grande
+Le flot8 impetueux;
+Mais si a-t-il besoin,
+Crians à Dieu lamentent,
+Subit il les met loin
+Des maux qui les tourmentent,
+Fait au vent de tempeste
+Sa fureur appaiser,
+Fait que la mer s’ arreste,
+Fait les ondes cesser,
+
+et caetera, quae non memini. Ego cum vota in periculis adeundis semper
+efficacissima fuisse intellexeram, in ora procumbens ab9 immortali Deo
+veniam flagitiorum precatus, votum feci, si periculis ereptus in portum
+incolumis invaderem, diem illum annua festivitate me consecraturum. At
+Hispanus miles ingenti fluctu madefactus Deum consuetis Hispanorum
+contumeliis nefarie execrabatur: In despecho etc. Non dicam caetera:
+malgrado etc. pere etc. et: à la virgen sa madre; postremum illud
+subjecit: no es poderio che sia comparado à el diabolo, insanum carmen
+illud cogitans:
+
+Flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.
+
+Quae scelera cum audiisset mercator quidam, ira motus nauclerum
+compellavit, ut tantam impietatem maledici supplicio ac jactu
+vindicaret, alioqui futurum ut omnes ob unius flagitia perirent.
+
+1. Alius: _Secundum_. 2. Alius: _jussit_. 3. Homeri Il. X, vs. 4. 4.
+Alius Codex: _eiache nohbuem, eiache nostinu, allah_; alius: _ill alah
+resullala_. 5. Alius: _ostium_. 6. Alius: _pietà_. 7. Alius: _Massal
+ensis_. 8. Alius: _les flots_. 9. Alius: _et_.
+
+9 SALOMO: Veteres oborta tempestate, si precibus sedari non posset,
+sorte jacta demergebant eum, in quem sors cecidisset. Sic enim vate
+Jona demerso, cui sors obtigerat, tempestates repente conquieverunt;
+idem futurum fuisse de Hispano opinor tot ac tantas contumelias in Deum
+evomente, atque utinam mos ille in usum revocaretur; sed quoniam sors
+in potentissimum saepius, nunquam tamen nisi1 in meritum2 cadebat, qui
+suorum satellitio stipatus sacrarum sortium fidem eluderet, ideo3
+sortes nauticae desierunt. Sic tamen confirmo nisi suo scelere
+periturum neminem, quin etiam saepe fit, ut unius integritas reliquos a
+praestantibus periculis eripiat, aut solus a naufragiis, ab incendio, a
+popularibus morbis eripiatur.
+
+1. Deest, ut videtur, _raro_. 2. Alius: _merentem_. 3. Alius: _ob id_.
+
+OCTAVIUS: Cum frustra preces fudisse videremur, bonus genius nauclerum
+impulit, ut Aegyptia cadavera, si quae in navim invecta essent, demergi
+juberet, capitis indicta poena. Hoc ego1 edicto perterritus et ipsa
+noctis caligine tectus cadaver de arca detractum in mare dejeci, sed
+ita ut nemo senserit. Derepente ventorum vis conquievit ac secundis
+ventis salvi in Cretam pervenimus. Hic venerabili2 canitie senex
+expansis ad coelum manibus, immortali Deo gratias agens, caeteros suo
+exemplo impulit ad laudes divinas. Nos vero voti memores hoc dithyrambo
+lusimus:
+
+Nunc effunde Deo carmina suavibus
+Linguis ô sacra, qui3 littora fluctibus
+Ereptus gracili succutiens pede,
+Miraris fremitus aequoris ardui.
+Vos impura procul numina cedite.
+Praestanti maris ac terribili Deo
+Qui suprema ferit sidera vertice,
+Qui moles aqueas sustinet in globum
+Suspensas liquida materia . . . . . .
+Constringente sinu pondera terrea
+Conspirant Zephyri Corus4 et Africus
+Vulturnique leves et gravis imbribus
+Auster qui rabidis flatibus undique
+Tempestatis ab imo rapidae5 vado
+Tetram colluviem crebrius excitant.
+Tunc6 immane strepens et gemitu gravi
+Auras7 verberat et fervida confluit
+In naves aqua nautis trepidantibus.
+Sed si quis metuens Te precibus sacris
+O ter magne Parens aequoris invocet,
+10 Extemplo revocans Halcyonum quiem8
+Nautas incolumes littore collocat
+Qui claris geminant cantica laudibus.
+
+1. Alius: _enim ... dejecit_. 2. Alius: _venerabilis_. 3. Alius: _per_.
+4. Alius: _Eurus_. 5. Alius: _stupida_. 6. Alius: _Tum_. 7. Alius:
+_Aures_. 8. Alius: _quies_.
+
+SALOMO: O si periculis erepti omnes in hunc modum immortali Deo gratias
+agerent! Sed ingratorum spes tabescet, ut divinissime scriptum est a
+sapientiae magistro.
+
+OCTAVIUS: Ego senem illum, qui diuturno navigandi usu caeteris
+prudentia mihi praestare videbatur, rogavi, cur nauclerus Aegyptia
+cadavera1, si qua illa2 fuissent, immergi jussisset? Illud mihi
+reposuit, cadaverum Aegyptiorum vectura tempestates semper cieri, cujus
+rei fidem toties exploratam asseverabat, ut nauticis Aegyptiorum
+legibus cadavera transvehi sanctissime prohiberentur; eum3 enim, qui
+contra faceret, mercium jacturam et omnia detrimenta mercatoribus
+dependere solitum. Qua re intellecta flagitii conscius tacendum
+hactenus mihi putavi, ne quis a me reposceret detrimenta accepta.
+
+1. Alius: _corpora_. 2. Alius: _si quae illata_. 3. Alius: _is ...
+sollicitaretur_.
+
+CORONAEUS: Hujus navigationis historia non modo grata, sed etiam
+perutilis mihi videtur, et quae dicendi materiam nobis, si nullam
+haberemus, abunde suppeditaret. Primum, cur ab Aegyptiis cadaveribus
+procellae oriantur, cum aliis alio transvectis cadaveribus nihil tale
+contingat? Haud tamen scio, an sepulcro violato in alienis cadaveribus
+idem futurum sit. Deinde, an daemonum ope maria commoveantur? an vero
+ab exspirationibus, ut physici tradunt. Postremo, cujus precibus in
+tanta religionum varietate navim incolumem Deus in portu collocavit?
+
+Sic1 omnes conticuere, et cum caeteri Toralbam intuerentur, quod esset
+in physicis accuratissime versatus, nihil tamen ausus est in rebus tam
+arduis.
+
+1. Alibi: _Hic_.
+
+Sed CORONAEUS, rupto silentio: Satis est, inquit, ea proposuisse, de
+quibus crastina die disputaturi sumus, ut, quod in aliis quaestionibus
+a nobis fieri consuevit, paratiores redeamus. Caeteris annuentibus
+evocati pueri, divinarum laudum suavissima modulatione fidibus,
+fistulis ac vocibus erudite confusa, ut moris erat, uniuscujusque
+animos demulserunt, quibus peractis accepta quisque abeundi venia
+discessere.
+
+
+
+
+LIBER SECUNDUS.
+
+
+Postera die redeuntes, cum humanissime se consalutassent et1 quod
+quisque didicerat colloquio contulissent, paulo post laeti2
+consederunt. Hic CORONAEUS litteras quas a Corcyraeo mercatore
+acceperat mihi pro Phaedone 11 legendas dedit, quibus ea continebantur,
+quae Constantinopoli gesta fuerant in circumcisione primogeniti
+Turcarum regis, qui principum, qui legatorum conventus, quae frequentia
+peregrinorum, qualis pompa ludorum Circensium, quae convivia, quae
+largitiones, quantus rerum omnium apparatus et quo quaequae ordine
+gesta fuissent. Et quoniam admirabilia videbantur ac prope
+incredibilia, nisi acta essent in theatro ac conspectu tantae hominum
+multitudinis, quanta unquam in illa urbe fuisse memoratur, jussit
+CORONAEUS ea relegere, quae maxime ad mirabilitatem facerent, scilicet
+funambulorum alacritatem et audaciam, qui semper funes ab altissimis
+pinnaculorum summitatibus aptatos ac distentos levissime currerent ac
+saltarent. Item equitis illius, qui soleas ferreas pedum ejusdem equi
+posteriorum quo vehebatur pernicissime currentis a tergo sagitta
+transfigeret; item ejus, qui erectus in pedes super duorum equorum
+rapidissime currentium sellas3 ferebatur. Item, ut duo equites super
+sellas duorum equorum stantes in pedes erectum gestarent alium sagitta
+ferientem tantisper, dum equi, in quibus stabant, incitatissimo cursu
+raperentur. Item, ut alius trabem ferream ictu vehementi ad tibias
+nudas adjecto4 rumperet sine cruore ac livore, ut etiam soleas ferreas
+equorum manibus frangeret ac partes ruptas dentibus dissecaret, ut
+etiam jacenti trabes ingentes brachiis supponerentur et super incude
+ferrea superposita pectori malleis gravissimis tunderent, nihilosecius
+tamen omnibus renitentibus levissime resurgeret, ac pleraque his
+similia litterae complectabantur, quae pridie Idus Iulias datae fuerunt
+Corcyrae et Idibus allatae Venetiam, quae5 a Corcyra milliaribus
+circiter CCL distat.
+
+1. Sequentia haec sex verba in alio codice, desunt. 2. Deest in alio
+codice. 3. In codicibus: _soleas_. 4. Alius: _advecto_. 5. Alius: _quia
+Corcyra milliaribus circiter CCL_, ita ut desint quaedam ad sensum.
+
+Hic FRIDERICUS: Oportuit igitur, inquit, horis singulis navigium decem
+milliaria percurrere.
+
+CURTIUS: Illud spatium horis singulis Euro spirante confici posse non
+dubito, si modo actuaria1 navis aut myoparo pluribus velis incitaretur,
+qualibus utuntur Piratae, cum naves onerarias insequuntur2.
+
+1. Alius: _vectuaria_. 2. Cf. Cic. Verr. I, 34. [N.]
+
+SENAMUS: Non satis compertum habeo, quo quaeque temporis spatio navis
+decurrat; illud tamen constat, Pauli Aemilii1 victoriam de Perseo2 Rege
+adeptam in Macedonia quarto post die divulgatam Romae fuisse ludis
+theatralibus, auctore tamen incerto. Consimilis victoria Romanorum ad
+Sagram3 fluvium eodem die in Peloponneso praedicabatur. Aliud autem
+praelium adversus Medos ad4 Mycalem Asiae superioris urbem scitum est
+eodem die in castris Graecorum ad Plataeas. Item imperante Domitiano
+fama Romam perlata est, Antonium qui contra Domitianum arma ceperat, eo
+ipso die quo fractus ac caesus est, in Germania victum fuisse, tametsi
+ab urbe abesset 12 milliaribus MMCCCC, et eodem momento, quo Romani
+Tarquinios ac Latinos ingenti praelio fuderant, id ipsum Romam perlatum
+est, auctore incerto.
+
+1. Plutarchus, Aemilius p. 286. 2. Alii: _Persio regio_ vel _Persiae
+rege_. 3. Codices: _Sayram_, sine dubio falsissime. _Sagra_ autem erat
+nomen fluminis inter Locros et Caulonem, Bruttias urbes, siti. [N.] 4.
+Alius: _ante_.
+
+FRIDERICUS: Haec antiquis mirabilia visa sunt, cum tamen nihil
+frequentius magorum ope ac daemonum fieri soleat, qui etiam in speculis
+arte magica conflatis vel punctis ea, quae toto terrarum orbe geruntur,
+spectanda proponunt. Alii canes emissarios habent, qui omnia dicta,
+facta, gesta, victorias, offensiones denunciant humano sermone, qualem
+habuisse Cornelium Agrippam Wierus discipulus1 ac Paulus Jovius
+scripsere, quem etiam hero mortuo frequens hominum multitudo in flumen
+Rhodanum nulla vi adactum demergi vidit.
+
+1. Deest in uno codice.
+
+SENAMUS: Hujusmodi canem loquacem educarat Franciscus1 Senensis, qui
+avorum memoria populo Romano spectante ac sermonem canis audiente
+flammis est exustus.
+
+1. Alius: _Francisca ... quae ... exusta_.
+
+FRIDERICUS: Multa quidem incredibilia putantur, quibus tamen nihil
+usitatius. Ad extremas Aquilonis oras homines scilicet quasi volucres
+mirabili celeritate remotissimas regiones obire, ut de Apollonio
+Tyanaeo Philostratus scribit1, ab ultima Aethiopia et Nili fontibus
+Romam brevi transvolatum2. Idem Plutarchus de Romulo3, de Aristaeo
+Proconnesio, de Cleomede Astypalaeio, ac Hugo Floriacensis4 de comite
+Matisconensi. Plenus est Sprengerus, pleni Olaus Magnus ac5 Paulus
+Grilandus, Sylvester Prierias, Molitor, Wierus consimilium in aëre
+sublimi transvectionum narrationibus, quae non modo theologorum
+decretis6, sed etiam legibus divinis et humanis confirmantur. Et quidem
+Plato libro secundo de legibus cum poenas in eosdem decerneret, qui
+sceleratis magorum artibus uterentur, ab illis incredibilia fieri
+scribit, quae tamen ut7 certissima confirmat Apulejus et8 ipsae9
+magicae artis sive impietatis reus ac propterea publico judicio
+postulatus. Minus, inquit, calles pravissimis opinionibus ea putari
+mendacia, quae vel auditu nova vel visu rudia vel supra captum
+cogitationis ardua videntur. Quae si paullo accuratius contemplaris10,
+non modo comperta evidentia, sed etiam factu facilia senties. Idem
+paulo post: Prius, inquit, dejerabo solum istum videntem Deum, me vera
+et comperta narrare ne ulterius dubitetis. Ex quibus intelligitur, ea
+quae nec a natura, nec ab humanis viribus proficiscuntur, divina aut
+daemonum ope exerceri.
+
+1. Alius: _scripsit_. 2. Alius: _transvectum_. 3. Plutarchus, in Romulo
+1, 4. 4. Malleus malefic. P. II, qu. 1. cp. 3. p. 250 sqq. Fd. Francof.
+1588. 5. Deest in alio cod. 6. Augustinus l. 10. de Civit. Dei. 7.
+Deest in alio codice; alius habet: _et_. 8. Deest in alio codice. 9.
+Alius: _ipse_. 10. Alius: _explorantur_.
+
+SENAMUS: Volatiles illos nuncios optavi saepe videre, qui sine ullis
+equis aut navigiis immensas1 regiones momento transvolarent.
+
+1. Alius: _in magnas_.
+
+CURTIUS: Memini Petrum Corsum, cum auxiliares copias una cum Vinea
+Francorum legato peteret a rege Turcarum, speculum habuisse, in quo 13
+quidem uxorem Massiliae cum adulteris ex urbe Constantinopoli
+moechantem1 videbat, et adultera vicissim maritum in speculo
+contuebatur, quem cum portu solveret ac pridie quam Massiliam
+appelleret redeuntem perinde aspiciebat, ac2 si praesens adfuisset. Sed
+antequam rediret maritus, sui sceleris conscia fugit Antipolim, quo
+maritus illam persecutus una cum liberis adulterio quaesitis et ancilla
+contrucidavit. Recens est3 ac toti provinciae notissima historia, nec
+absimile est, quod iisdem fere temporibus ad Aquas Sextias ejusdem4
+provinciae contigit. Cum enim Guarinus fiscalis advocatus discederet ab
+uxore, ut capitis causam diceret in Senatu Parisiorum, pollicitus est
+uxori, suam se necem, cum moreretur, renunciaturum. Eo die quo carnifex
+gulam illi fregit, uxor in palma dextrae manus imaginem mariti leviter
+expressam pluribus5 praebuit spectandam. Cujus portenti Grignanus
+provinciae praeses Henricum II.6 Franciae regem fecit certiorem.
+
+1. Alius: _morantem_. 2. Alius: _ut_. 3. Deest in alio codice. 4.
+Alius: _ejus_. 5. Alius: _quampluribus_. 6. Alius: _X_.
+
+FRIDERICUS: Eo pertinet illud, quod Thomas Aquinas scribit,
+necromantiae genus esse, si quis a moribundo stipuletur, ut se mortuo
+denunciet, quo in statu sit futurus.
+
+SENAMUS: Optandum quidem esset illud, ut in libris catoptricis earum
+rerum demonstrationes1 exstarent.
+
+1. Alius: _rationes_.
+
+CURTIUS: Rerum gestarum historia sensibus ipsis nititur, i.e. ὅτι ἐστὶ,
+sed causarum demonstratio, scilicet τὸ διότι, altius est ab intimis
+philosophiae arcanis repetenda. Mihi tamen videtur memorabilius his
+omnibus, quae literis ipsis Corcyraeis continentur, id quod a Suetonio
+Tranquillo, Plinio, Dione Cassio, Xiphilino memoriae proditum est,
+notissimum Romanum equitem in publicis ludis spectante populi1 corona
+per catadromum decurrisse insidentem elephanto. Catadromum
+interpretatur Xiphilinus funem ex altissimis turrium pinnaculis
+extentum2. Maxime tamen attonitus est populus Romanus, descendente3 per
+funem elephanto, ut Plinius scribit. Hinc veteribus funambuli
+elephantes, quibus nihil admirabilius fieri potest.
+
+1. Alius addit: _Romani_. 2. Alibi: _extensum_. 3. Alius: _descenso_.
+
+CORONAEUS: Causas earum rerum arduas et in abditis naturae arcanis
+latentes aut Toralbam nobis explicaturum aut video1 neminem.
+
+1. Alius: _vides_.
+
+Hic TORALBA, mista pudore modestia: Nae, inquit, ineptus sum1, si
+agnoscam eas laudes, quas mihi Coronaeus injuria tribuit, quanquam si
+arcana naturae tenerem, quae Coronaeus abdita esse fatetur2, eas tamen
+quaestiones physici dissolvere non esset, qui tantum ea, quae in natura
+posita sunt, intuetur. Daemonum autem et angelorum actiones scrutari ad
+physica mihi pertinere non videntur, sed eos qui τὰ μετὰ φυσικὰ
+conquirunt, 14 cum a divina pendeant voluntate aut impulsu ac potestate
+daemonum geri planum3 sit. Sed cum Fridericus, mathematicarum
+disciplinarum praestantia clarus, ea quae sunt artibus magorum
+comprehensa studiose legerit, ut quidem ex ejus disputationibus saepius
+audistis, non video quis melius ac certius earum rerum nobis aperire
+causas, quam ipse, possit, modo velit.
+
+1. Alius: _sim_. 2. Alius: _confitetur_. 3. Alius: _palam_.
+
+FRIDERICUS: Saepe jurisconsultis jure succenseo, qui principia legitima
+scientia quam profitentur hujusmodi providere: Error jus facit, licet
+se invicem decipere, jus esse etiam cum praetor inique decernit. Sed
+nunquam justius illis iratus sum, quam quod mathematices et magiae i.e.
+sapientiae divinae nomina foedissimis ac facinorosissimis hominibus
+concedant. Est enim titulus in Codice Justiniani Augusti de maleficis
+et mathematicis, et utrique eadem scelerum1 immanitate aut impietate
+damnati, quo quid iniquius fieri potest?
+
+1. Alius: _sceleris_.
+
+CURTIUS: Hanc jurisprudentiam, quam profitemur ac tuemur, Fridericus
+sugillare consuevit, quod in mathematicorum1 perspicuis ac certissimis
+demonstrationibus educatus cum ab Euclide ad Accursium delabitur, a
+luce clarissima in atram caliginem et labyrinthum2 errorum
+inexplicabilem delapsus sibi esse videtur. Toralbam quoque saepe
+audistis hanc legitimam scientiam aspernari, qui ita se comparavit ad
+veri cognitionem, ut nec falsum dicere nec audire possit, quod usu
+venit his, qui omnem animorum caliginem perspicuis rationibus3
+absterserunt; sed quemadmodum nutrices cum infantibus balbutire solent,
+ita legislatores cum plebe saepius errare necesse est. Cum enim
+Chaldaei magiam i.e. rerum divinarum ac sublimium scientiam ad
+foedissimam cum daemonibus societatem traduxissent, errore populari
+factum est, ut Chaldaei, magi et mathematici pro maleficis
+usurparentur. Sed omissa verborum subtilitate rem teneamus.
+
+1. Alibi: _mathematica_. 2. Alius: _labyrinthos ... inexplicabiles_. 3.
+Alius: _canonibus_.
+
+SENAMUS: Libenter audirem, sive magum sive maleficum appellare licet,
+de sua scientia disputantem, quia vix alius ea capere possit, quam qui
+re ipsa sit expertus.
+
+FRIDERICUS: Periculum est, ne idem tibi contingeret, Sename, quod non
+ita pridem legato Pontificis Clementis1 accidisse narrat Sylvester
+Prierias. Cum enim sagarum multitudinem carceribus contineret, quae
+solitas per aëra transvectiones ac2 foedissimas cum daemonibus
+copulationes, saltationes, epulas, adorationes daemonum confiterentur,
+quae physici ac medici ludibria dementium esse affirmabant, judex ipse
+cum vicario quaestionum impietatis collega periculum facere decrevit,
+pacta impunitate uni sagarum, quae3 in locum a daemonibus designatum
+illos deduxisset. Locus erat urbi proximus; eo igitur a saga deducti,
+paulo remotius ramis arborum contecti delituerunt. 15 Sub mediam fore
+noctem conventum advolantis utriusque sexus multitudinis et quasi e
+nubibus delapsarum avium intuentur et ea geri vident, quae ab eis gesta
+verissime narraverant. Postea vero quum adoratis daemonibus venena tum
+animantibus tum frugibus perimendis consueto more accepissent, nec
+amplius quid4 restaret quam δήμου ἄφεσις, ut Apulejus loquitur,
+princeps illius concionis legatum illum Pontificis Clementis5 uno cum
+vicario acciri mandavit, quod adyta6 sagarum temerare et sacra profanis
+oculis intueri non erubuissent. Itaque e latebris in concionem
+protracti et contumeliis omnibus affecti, ad extremum, etiam tot et
+tantis fustium ictibus caesi et trucidati fuerunt, ut domum aegre
+redeuntes octavo7 post die exspirarent.
+
+1. Alius: _Comensis_. 2. Haec sequentia quinque verba desunt in alio
+codice. 3. Alibi: _si_. 4. Alius: _aliud_. 5. Alius: _Comensis_. 6.
+Alius: _abdita_. 7. Alius: _uno_.
+
+CORONAEUS: Memini, cura ad urbem de inopinato eorum casu allatum est,
+Pontifex Clemens1 rem, uti gesta fuerat, divulgari jussit, ne quis
+postea tam incredulus esset, ut dubitare, aut tam impius, ut periculum
+facere auderet.
+
+1. Alius: _Comensis_.
+
+CURTIUS: Certe quidem incredibili antea desiderio captus sum, sagarum
+transvectiones et conventus cum daemonibus his oculis intueri; sed cum
+hujus argumenti scripta omnia veterum Graecorum et Latinorum legumque1
+divinarum et humanarum ab ultima antiquitate repetitarum cum nostrorum
+sortilegorum historiis, indiciis, confessionibus et hujusmodi
+societatis compositionibus2 testium3 contulissem, tum certe assentiri
+necesse habui ὅτι ἐστὶ nec tanto capitis mei periculo experiendum
+putavi,4 vera essent nec ne, quae vulgo ferebantur, memor vulpis
+Aesopiae, quae cum a leone invitaretur, ut ejus antrum epulandi causa
+subiret, noluit,
+
+  5quia me vestigia terrant
+
+Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum.
+
+1. Alius: _legesque divinas et humanas_. 2. Alius: _repositionibus_. 3.
+Alius: _testis_. 4. Alius: _tentavi_. 5. Horat. Ep. 1, 1, vs. 74.
+Caeterum in uno codice haec verba desunt.
+
+FRIDERICUS: Ut simia tametsi purpura induta sui semper similis est, ita
+quoque daemonum vis ac potestas est ubique terrarum eadem.
+
+OCTAVIUS: Multi multa in universa rerum natura mirantur, nihil tamien
+admirabilius est ea, quae frequens est ubique terrarum λυκανθρωπία et
+ὀνανθρωπία. Ridiculum antea putaram, quod in urbe Caira ferebatur,
+homines in asinos converti et incredibilia populo spectante facere.
+Fabulosum1 etiam videbatur, quod de Ammonio proditum est, cum asinum
+philosophiae auditorem habuisse, quaeque a Luciano et Apulejo prodita
+sunt de asino aureo ludicra fuisse. Sed cum portu Arciones2, quae nunc
+Kueza3 vocatur, solverem et Arabiae felicis littora legerem, frequentes
+vidimus sagarum praestigias, quae homines in asinos ac lupos
+converterent ac rursus 16 humanae figurae restituerent, ut ea quae
+Homerus de Circe, Herodotus de Nerviis, Varro, Pausanias, Plato,
+Pomponius Mela de Arcadum et Lycaonum lycanthrôpia scripserunt, non
+modo verisimilia, sed pro certis et compertis haberem.
+
+1. Alius: _Ridiculum_. 2. Alius: _Antinaes_. 3. Alius: _Zaela_.
+
+CORONAEUS1: Aeque mihi ut vobis incredibilia ac ne oculis quidem istis
+ac sensibus fidem habuissem, nisi sacris litteris confirmatum legissem
+Nabochodonosoris2 ab humana figura in pecudum, item3 virgarum in
+serpentes conversionem. Nihil tunc amplius dubitandum putavi, nisi quis
+putet, Circem et magos facinum oculis fecisse.
+
+1. Deest in alio codice. 2. Alius: _Nebucadnezari_. 3. Deest in alio
+codice.
+
+SALOMO: Si esset illa fascinatio ac vecordia mentibus injecta1, non
+mera μεταμόρφωσις, non virga Mosis virgas magorum vorare potuisset, nec
+arrogantiae poenas lueret Nabochodonosor2, quem unguibus ac pelle
+villosa contectum, totum septennium pecudis figuram indutum ac mente
+captum, foeno etiam pastum fuisse, in sacris litteris testatum habemus.
+Nam Moses Aegyptiorum magos eadem fecisse scribit, quae ipse divina
+potestate fecerat, i.e. serpentes, ranas, sanguinem. At Moses
+fascinabat neminem, igitur nec illi, cum eadem ab ipsis facta fuisse
+scribat, nec mentem Nabochodonosoris cum humana figura ereptam ac
+restitutam fuisse Daniel vates omnium clarissimus prodidisset.
+
+1. Alius: _invecta_. 2. Alius: _Nabuchdonosor_.
+
+CURTIUS: Videtur Homerus his consentanea scribere de procis illis, quos
+Circe in porcos mutarat, quibus capita, vox, pili porcorum videbantur,
+mens tamen ipsa1 constans ac figura manebat2.
+
+Οἱ δὲ συῶν μὲν ἔχον κεφαλὰς, φωνήν τε, δέμας τε,
+Καὶ τρίχας, αὐτὰρ νοῦς ἦν ἔμπεδος3.
+
+Boëthius ita reddidit: Voce et corpore perditis, sola mens stabilis
+semper monstra, quae genuit, patitur.
+
+1. Alius: _ita_. 2. Alius: _restabat_. 3. Homeri Odyssea Κ, 239.
+
+FRIDERICUS: At non solum corporis figuram mutare saga potest, sed etiam
+mentis ac rationis vim eripere, humana stante figura, ut Philo Ebraeus
+scribit1 quod antea persuadere mihi non poteram, nisi plane exploratum
+haberem, magi cujusdam capitali maleficio mentem adolescenti affinitate
+mihi conjuncto penitus ereptam fuisse ac plane dementem postea semper
+vixisse, quod Actius Sincerus his versibus significat:
+
+Illum illum magicis conabor adurere sacris,
+Qui miserum tota spoliatum mente relinquit,
+
+quae his versibus Lucani consentanea sunt:
+
+Mens hausti nulla sanie polluta veneni
+Excantata perit2.
+
+1. Philo de specialibus legibus. 2. Alius: _fuit_.
+
+SENAMUS: Quid facilius erat Circae, quam procos suos in porcos mutare?
+Id enim fit unius litterae translatione.
+
+17 CORONAEUS: Facilius est procorum in porcos mutatio ex morum, quam ex
+litterarum similitudine. Eos enim, qui se ventri ac libidini penitus
+addixerant Circaeisque illecebris mancipaverant, ratione ac mente
+caruisse nec praeter figuram humanam quidquam hominis habuisse opinor,
+contra quam Homerus scripsit, humanam quidem figuram amisisse, mentem
+vero stabilem et inconcussam1 retinuisse.
+
+1. Alius: _inconfusam_.
+
+FRIDERICUS: Argute id ac vere; sed si hanc solam interpretationem
+feramus, caetera divinis et humanis legibus comprehensa in dubium
+revocabuntur. Neque enim Herodoto, Maroni, Homero, Platoni
+metamorphosis illa hominum in pecudes, sed etiam Moysi, Jesaiae,
+Danieli, theologis clarissimis1, narratur. Quin etiam his ipsis
+temporibus apud eosdem Nervios Herodoti, quos Livonas appellamus,
+singulis annis circa solstitium hibernum magna sortilegorum multitudo
+flumine regionis trajecto in lupos mutantur, tum in greges, homines,
+armenta crudelissime grassantur ac duodecimo post die eodem flumine
+transmisso rursus humanam recipiunt figuram. Qua de re quaestiones a
+magistratibus capitales constituuntur, qui cum transmutantur in hunc
+modum, pro sortilegis convictis tenentur. Id autem potissimum accidit
+iis, qui humana carne vescuntur, ut2 primum Lycaoni regi Arcadum3
+contigisse Pausanias scribit, cum humanam hostiam Jovi Lycaeo
+sacrificans libaret, post etiam Demarcho Parrhasio, quem M. Varro et
+Copas, qui Olympionica4 scripsit, cum eidem Jovi humanis hostiis
+sacrificaret, gustato sacrificio derepente in lupum evasisse ac decimo
+post anno humanam figuram recepisse, denique pugillatu olympico5
+certaminis praemium tulisse tradunt. Id cum Arcades saepius exploratum
+et compertum habuissent, sacratis legibus6 vetuerunt, poena capitali
+subjecta, ne quis Lycaei Jovis templum ingrederetur.
+
+1. Addit alius: _pro verissima_. 2. Alius: _et_. 3. Alius: _in
+Arcadiis_. 4. Alius: _Olympiaca_. 5. Alius: _pugillatum olympici_. 6.
+Alius: _litteris_.
+
+SENAMUS: Istud quidem mihi videtur persuaderi posse, neminem ex homine
+pecudem sine hominis interitu fieri posse, ac verius putarem, fallaces
+hominum oculos, velut Heracleoticos falsos martyres, fascino
+praestringi.
+
+FRIDERICUS: Praestigias magos facere non dubito, nec tamen semper nec
+omnibus. Cum enim Thuringiam Germaniae inferioris obirem1, circulator
+quidam in oppido erat, qui spectaculis inanibus plebem imperitam
+accepta mercede pascebat. Is igitur quadrigam onustam foenis una cum
+equis et quadrigario turba spectante devoravit. Deinde cum coelum
+scandere se velle dixisset, repente a terra sublatus est, hunc pedibus
+uxor apprehensum sequitur, dein ancilla heram pedibus apprehensam
+secuta est, servus ancillam, qui sublimes in aëre suspensi, quasi acus
+a magnete tracti, omnibus2 attonitis aliquamdiu constiterunt.
+
+1. Wierus de praestigiis. 2. Desunt duo haec verba in alio codice.
+
+18 CURTIUS: Devorationem quadrigae et quadrigarii ad fascinam pertinere
+judico, sed ascensionem et subvectionem illam daemonis ope factam non
+dubito. Nam Simon magus1, spectante Nerone cum ceteris principibus et
+aulicis, in membra secari se jussit, deinde membratim concisus revixit,
+post etiam sublimis in aëra subvectus est ac divinos honores et statuam
+a Caesare adeptus. Quid est enim tam arduum, tam contra naturae vim2,
+quod saga illa se facturam profiteatur:
+
+Cum volui, ripis ipsis mirantibus amnes
+In fontes redire suos, concussaque sisto,
+Stantia concutio, cantu freta nubila pello,
+Nubilaque induco, ventos abigeque vocoque.
+Vipereas rumpo verbis et carmine fauces,
+Et silvas moveo3 jubeoque tremiscere montes
+Et mugire solum Manesque exire sepulcris,
+Te quoque, Luna, traho.
+
+1. Justinus Martyr, Clemens et Irenaeus. 2. Alius: _viam_. 3. Alius:
+_foveo_.
+
+CORONAEUS: Num tibi, Toralba, videntur haec per naturam, an vero
+daemonum ope fieri potuisse?
+
+Hic TORALBA: Ingenue, inquit, aperiam quae sentio, sed illud abs te,
+Coronaee, peto, ne in rebus tam arduis amplius exigas, quam quod
+possum.
+
+CORONAEUS: Valde amens sim, si scire velim, quae tu nescias.
+
+TORALBA: Aliarum quidem artium veritatem1 cum assequi me posse
+diffiderem, res ipsas et rerum abditas in natura causas omni studio
+scrutari2 conatus, idem mihi ipsi quod navigantibus usu venit. Nam quo
+longius a littoribus discedunt, eo vada sentiunt profundiora, quousque3
+ab omnibus terris longissime remoti4 molybdaenarum5 propter maris
+altitudinem usum amittant. Ita quoque me in naturas elementorum,
+fossilium, metallorum, stirpium, animantium ac coelestium corporum
+intuentem, postremo in angelorum ac daemonum mirabilem potestatem
+altius mentis agitatione6 subvectum ratio penitus deseruisse videtur.
+Quo etiam plura scire cupio, quoque attentius et cautius subtilissima
+quaeque persequor, eo me imperitiorem agnosco.
+
+1. Alibi: _varietatem_. 2. Deest in alio codice. 3. Alius:
+_cogunturque_. 4. Alibi: _revecti_. 5. Sunt plumbaginas quibus arena e
+fundo maris detrahi consuevit a nautis, ut intelligant, quas in
+regiones devenerint. 6. Alius: _cogitatione_.
+
+CDRTIUS: Id profecto non nisi doctissimis hominibus contingere solet.
+Cujus rei causam cum inquirerem, Franciscus Fuxaeus, mathematicorum
+decus, qui a rege Francorum Carolo IX. evocatus, multis spectantibus
+Lutetiae docuit, quod Archimedes olim proposuerat, datum pondus morere
+i.e. δοθὲν βάρος κινῆσαι, is, inquam, ignorandi scientiam certissimum
+scientiarum perfectiorum principium asseverabat nec ullos1
+imperitiores, quam qui se omnia scire arbitrarentur. Id autem exemplo
+docebat eorum, qui semper in gurgustio vel Socratis specu conclusi
+jacuissent, aut quibus pateat coeli spatium 19 non amplius tres ulnas;
+cum evadunt in loca superiora, proximas regiones, quas nunquam
+adspexerunt, mirantur, post etiam in altissima montis cacumina subvecti
+non modo terras remotissimas ac maria, sed etiam coelestia sidera
+libere contemplantur ac pristinam ignorantiam attoniti stupent.
+Plerosque etiam inanis auctoritas trahit, quos ratio ducere debuisset.
+Atqui hi pecorum in modum properant, non qua aut quo eundum est2, sed
+quocunque itur.
+
+1. Alius: _omnes_. 2. Alibi: _sit_.
+
+TORALBA: Hoc certe modo plerique meant1. Quis enim petenti, unde tanta
+vis procellarum, unde ventus sit, non respondeat, ab exhalatione calida
+ea gigni? Jam si rationem quaeris, Aristoteles ita decrevit, ut de
+Pythagora quondam discipuli Αὐτὸς ἔφα, ipse dixit. Nemo tamen est adeo
+demens, ut putet, calidas siccas exhalationes hieme rigidissima in
+altissimis2 oceani gurgitibus versus utrumque polum, quoties
+tempestatibus intumescunt, vim ullam habere. Non desunt tamen, qui
+nulla auctoritate, sed ratione sola moventur; rerum omnium tamen causas
+sese reddituros confidunt, cum ne rerum quidem leviorum rationes
+attingere possint, carum inquam, quae in nobis sitae sunt, quaeque in
+omnium oculos incurrunt. Quanto modestius a Plinio, rerum naturalium
+venatore sagacissimo, scriptum est, in plerisque naturae majestatem ac
+numen admirari, quam subtilius exquirere nos debere! Quod etiam
+Alexander Aphrodisias Peripateticus accuratissimus confiteri non
+erubuit, naturam abdidisse causas, cur dentes ferrum3 lima agitante
+obstupescant. Omnium autem errorum, qui sunt innumerabiles, nullus est,
+in quo gravius a physicis nostris peccari possit, quam existimare,
+omnia quae extra hominum4 potestatem posita sunt, a natura, a causis
+necessariis, aut a fortuna pendere. Qui enim ita sentiunt, Deo aliud
+aliter agendi arbitrium penitus adimere coguntur, qui nec daemonum nec
+angelorum ullam vim necessariam esse ac ne daemones quidem subsistere5
+putant, sed ea tantum quae brutis6 sensibus obvia sunt, et eorum, quae
+sub sensus7 cadunt, si causas ignorant, confiteri turpe arbitrantur,
+aut si negare nequeant, ineptissimam quam nullam causam prodere
+praestabilius opinantur. Ut igitur propositarum quaestionum exitus
+aliquis reperiatur, illud, ni fallor, contra Peripateticos statuendum
+et principiis ac perspieuis demonstrationibus confirmandum est,
+scilicet nulla necessitate primam causam ad agendum obligari, sed ea
+libertate omnia moderari, ut8 hominum ac belluarum impetus coërcere,
+naturas exanimes regere, ignes quominus ardeant prohibere, rerum
+universitatem nutu quatere ac rursus erigere, si velit, possit; contra
+quam Peripateticorum, Epicureorum ac Stoicorum tota natio decrevit, qui
+non modo causam primam necessitate trahi ad agendum, verum etiam ea
+quae natura fiant, a Deo prohiberi posse negant9.
+
+1. Alii: _meantur vel necantur_. 2. Alius: _altis_. 3. Alii: _ad ferri
+limam agitatam_, vel: _ad ferream limam agitati_. 4. Alius: _humanum_.
+5. Alius: _existere_. 6. Alius: _brutorum_. 7. Alius: _sensum_. 8.
+Alius: _et_. 9. Alexander Aphrodis. l. 1. p. 17.
+
+20 FREDERICUS: Nemo est eorum, qui modo ullam pietatis opinionem
+iniverunt, qui sentiat, Deum ulla1 necessitate teneri; sed iisdem de
+rebus aliter physici, aliter theologi statuunt.
+
+1. Alius: _illa_.
+
+SALOMO: Quod verum est, semper unum et idem sit oportet1, nec potest
+res eadem modo vera theologis, modo falsa physicis esse, etiamsi
+theologorum ac physicorum de rebus iisdem judicia saepe contraria
+occurrant.
+
+1. Alius: _Quod verum est, semper verum sit oportet_.
+
+CORONAEUS: Perge igitur, Toralba, nisi molestum est, demonstrationem
+ejus rei perspicuam aperire.
+
+TORALBA: Multa quidem Aristotele1 non ferenda de Deo scribit, ut2 cum
+eum animal vocat, contra quam decuit non tantum physicum, sed etiam
+metaphysicum, i.e. rerum sublimium ac divinarum indagatorem ac
+speculatorem, quoniam isto modo Deum confitetur corporeum esse, cum
+animal ipse definiat corpus animatum. Nihil tamen absurdius, quam
+causam primam rerum omnium effectricem ac conservatricem profiteri3
+eandemque servili officio ac necessitate obligare4, ac nihilominus sibi
+ipsi liberum arbitrium tribuere. Liberum, inquit,5 hominem diximus,
+quia causa sui est et quem aliena potestas cogere non potest. Quid
+arrogantius aut alienius a physicis decretis? Neque enim majus
+argumentum habuit Plutarchus, ut fatalem Stoicorum opinionem everteret,
+quam quod posita necessitate mundi gubernacula Deo adimerentur, i.e. εἰ
+ἀνάγκη μέμικται τοῖς πράγμασιν, οὔτε πάντῶν κρατεῖ ὁ θεὸς, οὔτε πάντα
+κατὰ τοῦ ἐκείνου λόγου διοικεῖται.
+
+1. Aristotelis Metaphys. lib. 12. de generat. lib. 2. 2. Alius: _ac
+cum_. 3. Alius: _confiteri_. 4. Libr. 8 Physic. Libr. 2 de generat. 5.
+Libr. 4 Metaphys.
+
+FRIDERICUS: Est in rebus elementaribus quidem magna varietas et
+inconstantia, sed orbium coelestium mutuis sese complexibus rapientium
+certissimae ac immutabiles conversiones ab immutabili1 causa pendere
+convincunt.
+
+1. Alius: _immortali_.
+
+TORALBA: Immutabilem1 Deum esse, physicis omnibus ac theologis inter
+ipsos convenit. At illi putant, inferiorum causarum vi ac potestate
+superiores cohiberi. Probabilius poetae, qui flectis fabulis Jovem
+imperio deorum inferiorum absolvi confitentur, superioribus tamen τῆς
+ἀδραστείας legibus teneri affirmant. Hanc ἀδραστείαν seu fatum
+Parmenides mundum complecti dicebat. Chrysippus vero motum aeternum
+concinne ac decenter aptatum, Zeno providentiam, Augustinus fatum uni
+Deo putat congruere aut nemini.
+
+1. Sequentia haec verba usque ad vocem _convenit_ desunt in alio
+codice.
+
+SALOMO: Ebraeus interpres his consentanea scribens: fatum seu קדש est
+illud, quo sanctitas sanctitatum continetur, Deus inquam, omnia intra
+se recipiens1 ac libera voluntate coërcens.
+
+1. Alii: _despiciens_.
+
+TORALBA: Si verum est, quod Aristoteles scribit, laude ac vituperio
+dignum esse neminem ob ea quae necessario facit, profecto Deum aeternum
+21 nullam laudem aut gratiam pro suis erga nos meritis judicat
+promereri, quoniam haec necessario facere cogitur. Ex eo quoque
+sequitur, rerum universarum procuratione Deum absolvi, quoniam
+providentia duabus tantum in rebus cernitur, primum ut res unaquaeque
+sit, deinde ut bene sit. At utrumque necessitas excludit, quia series
+causarum necessaria rerum ordinem stabilem et immutabilem efficit, ut
+nec flammarum incendio, qui1 in fornace fuerit, eripi nec saluti
+cujusdam contra naturae vim prospici possit. At sublata providentia
+(qua quidem omnia stant, quae videmus et quae non videmus) mundum ipsum
+subverti necesse est. Quod Aristoteles ne confiteri cogeretur, Platonis
+dictum ex Phaedone usurpavit, scilicet rationi consentaneum esse, Deum
+nullam curam habere, i.e. εὐλόγως ἔχει ὁ θεὸς, οὔτε ἐπιμελῶν μὲν ἡμῶν.
+Idem Plato in Politico Deum humani generis pastorem vocat, i.e.
+ἀνθρωπίνης ἀγέλης ποίμενα.
+
+1. Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice.
+
+SENAMUS: Hoc argumentum probabile quidem videri potest, non1 tamen
+necessarium, ut sublata providentia mundus concutiatur. Quia si Deus
+prospicit universitati, aut propter se id facit, aut propter mundum;
+non propter se, quia mundo carere facile potest, alioquin non esset se
+ipso contentus i.e. αὐταρκέστατος, ut non modo a Platone et Aristotele,
+sed etiam a se ipso שָׁדַּי, quod idem est, appellatur. Non enim
+providet mundo propter mundum, quia mundus Dei finis esset, ac propter
+mundum bearetur; semper enim finis praestat iis, quae ad finem
+diriguntur.
+
+1. Alius: _ut_.
+
+TORALBA: Hoc quidem, Sename, argumento usus est Alexander, ut
+Aristotelis decreta tueretur. Idem tamen longissime ab hac sententia
+discedens: Dicere, inquit, nolle Deum res nostras procurare, alienum a
+majestate divina; invidi enim est et iniqui, cum possis nolle meliora;
+τὸ δὲ λέγειν μὴ βούλεσθαι τὸν θεὸν τῶν ἐνταῦθα προνοεῖν, παντελῶς
+ἀλλότριον θεοῦ, φθόνου τινος καὶ ἀλόγου φύσεως.
+
+SALOMO: Senami argumentum una sui parte convincere1 videtur, quia non
+congruit divinae majestati quicquam agere, ob aliud primo et praecipue,
+quam propter se ipsum. Omnia, inquit, creavi propter me2, etiam impium
+ad diem ultionis, nec mundi creatione aut procuratione melior futurus
+erat aut beatior, quia nec optimus ante nec beatissimus fuisset. In eo
+ipso tamen sibi placet, ut potentiam creatis rebus ac intelligentibus
+perspicuam faciat, nulla vi, nulla necessitate, nulla denique
+felicitate3 potiore ductus. Nec potest invidiae tribui, si non efficiat
+meliora quam possit. Nec satis apte Proclus ex eo mundi aeternitatem
+statuit, quoniam ea est rerum caducarum natura, ut creatori optimo
+temporis aut felicitatis gradu nulla possit aut debeat exaequari.
+
+1. Alius: _corruere_. 2. Alius: _creavit propter se_. 3. Alius:
+_facultate_.
+
+CORONAEUS: Nondum explicata quaestio mihi videtur, quonam modo prima
+causa sit immutabilis, si causarum inferiorum series ac progressus 22
+mutatur. Quodsi progressio causarum inferiorum immutabilis est, mundum
+hunc necessario stare et ea quae fiunt immutabili superiorum vi ac
+potestate necessaria concludi confitendum erit.
+
+SALOMO: Deus quidem de se ipso testimonium ferens: Ego dominus1
+aeternus, inquit; et non mutor2; item: _Coeli tabescent et peribunt, tu
+autem idem ipse es, semper tui similis_3, quae verba majestatem ac
+naturam divinam semper stabilem ac aeternam significant, non tamen
+eripiunt, sed potius confirmant liberam Dei voluntatem.
+
+1. Alius: _Deus_. 2. Jesaias 40, 27. 3. Ps. 102 (101), 27 f.
+
+SENAMUS: Quid igitur hoc carmine volunt:
+
+Fata regunt orbem et certâ stant omnia lege?
+
+TORALBA: Recte equidem: aut fatum nihil est, aut Deus est, qui certas
+omnibus naturis leges praescripsit, quas unus mutare et1 evertere
+potest; naturae legislator suis legibus solutus non a senatu aut
+populo, sed a se ipso. Cur enim terra non contegitur aquis, cum tamen
+gravior sit? Id Aristoteles ad animantium salutem factum tradit.
+Honestius erat tragoedos imitari, qui cum rei difficultatem explicare
+nequeunt, Deum a machina, τὸν θεὸν ἀπὸ μηχανῆς eliciunt. Ex hac igitur
+demonstratione colligimus, nihil in natura necessarium esse, quod non
+aliter fieri possit. Quod Algazel, Arabum philosophorum acutissimus,
+erudite perspexit, contra quam Averroës putavit. Quid enim frequentius
+quam ex secali siliginem nasci? ex frumento non semper, sed tamen nimis
+saepe lolium; contrave ex homine serpentem gigni; saepissime monstra ex
+omnium animantium genere oriri, novos etiam et inauditos morbos
+grassari, tum aquarum ingentes eluviones, incendia terrarum inopinata,
+prodigiosos animantium partus, imbres lapideos, sanguineos, lacteos,
+siligineos2, portenta denique stupenda nasci vidimus, quorum plena est
+antiquitas, pleni libri, plenae Graecorum, Ebraeorum Latinorumque
+litterae, ut non modo praeter naturam, sed etiam repugnante natura
+fieri sit necesse3.
+
+1. Alius: _aut convertere_. 2. Alius: _saligineos_. 3. Julius Obsequens
+de prodigiis. Polydor. Vergil. de prodig. Joachim Camerarius de
+portentis. Livius et Plinius passim.
+
+OCTAVIUS: Hippocrates noster, cum popularium et incredibilium et
+incurabilium morborum vim praeter naturam semper animadvertisset,
+divina quadam potestate cieri scripsit. Id axioma Fernelius ἀρχιατρὸς1
+variis ac stupendis daemonum actionibus illustravit, idque contra
+naturalium causarum et affectionum progressiones consuetas.
+
+1. In abditis causis morborum.
+
+TORALBA: Alexander ipse, qui pro Aristotele pugnare consuevit1, a
+magistri scriptura2 discedens scribit3, naturam saepe mutari tum vi,
+tum moribus, tum votis erga Deum conceptis, quibus morbos et mala
+mitigari et converti4 asseverat. Quae5 vero maleficorum flagitiis
+assidue fieri 23 legimus, quaeque a Friderico narrata et superioribus
+mensibus Constantinopoli, stupente populo, gesta legit anagnostes, quae
+quidem tota pugnante natura facta intelligitis, num satis arguunt
+naturae vim necessariam et immutabilem non esse? Nam quae aliter
+eveniunt, necessaria ut sint, nullo modo fieri potest, ut Aristoteles
+ipse confitetur6, qui tamen casum et fortunam in natura statuens, ex
+opinione plebis necessitatem sustulit de natura.
+
+1. Alius: _decrevit_. 2. Alius: _sententia_. 3. Alibi: _scripsit_. 4.
+Alibi: _averti_. 5. Alius: _Quod_. 6. Περὶ ἑρμηνείας III., cp.15.
+
+SENAMUS: Quid ergo Platoni1 fiet, qui ex Homeri sententia auream
+catenam fingit a Jove demitti coelitus, nisi causarum naturalium seriem
+inviolabilem ac plane immutabilem demus?
+
+1. In Theaeteto.
+
+TORALBA: Satis, opinor, Homerus seipse explicat, cum Deos illos
+inferiores a superiore1 quidem sursum trahi posse agnoscit, supremum ab
+inferioribus non item.
+
+1. Alius: _supremo_.
+
+SALOMO: Ego catenam Homericam nihil aliud esse existimo, quam in visu
+nocturno Jacobi Patriarchae scalâ1 expressum, cujus vertici Deus
+imminet, qua descensus est angelis a coeli vertice in terras et hinc
+rursus ascensus ad coelum.
+
+1. Gen. 28, 12.
+
+OCTAVIUS: Certe Salomonis interpretationem confirmare videtur Proclus
+Academicus et Plutarchus, qui daemones inter deorum et hominum naturam1
+collocarunt, τούς πορθμεύοντας τὰ2 τῶν ἀνθρώπων πρὸς τοὺς θεοὺς καὶ τὰ
+τῶν θεῶν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους, i.e.3 portantes divina ad homines et
+humana ad Deos. Hoc tamen interest, quod appellatione daemonum deum
+appellavit, κακοδαίμονας tantum complectuntur. Quin etiam Plato maximum
+omnium daemonum Deum appellavit. Juniores tamen Academici saepius
+daemones φαύλους καὶ κακούς usurparunt.
+
+1. Alius: _cathedram_. 2. Alius: τὰ τῶν θεῶν πρὸς ἀνθρώπους καὶ τὰ τῶν
+ἀνθρώπων πρὸς τοὺς θεούς. 3. Desunt haec verba interpretantia in aliis
+codicibus.
+
+TORALBA: Ex utraque interpretatione sequitur, angelos ac daemones vim
+habere deo minorem, hominibus1 vero majorem, quae tamen vis ac potentia
+dei potestati aequalis esset, si Deus agendi necessitate obligaretur,
+quoniam causa quaeque quo potentior est, eo majores parit2 effectus, si
+autem prima causa necessario ageret, omnium consequentium causarum
+potestas esset infinita et rei finitae vis infinita esse nequit3.
+
+1. Desunt tria haec verba in alio codice. 2. Duo haec verba desunt in
+alio codice. 3. Scoti argumentum acutissime collectum lib. II.
+Sententiarum.
+
+CORONAEUS: Efficacissinum quidem illud esset argumentum, si antecedens
+demonstratione concluderetur.
+
+TORALBA: Quicquid1 naturaliter agit, ad2 extremum suae potestatis ac
+facultatis agit, v. gr. ignis urit ad summum, non modice aut intra
+modum, sed quantum illi a natura tributum est, Ergo si prima causa
+naturaliter agit, ut Aristoteli placet, vim suam omnem, quae quidem est
+24 infinita, in causam secundam infundere oportet, eadem ratione causas
+secundas vim infinitam tertiis tribuere, has item consequentibus ad
+extremas usque communicare, hoc est ea quae sunt finita, fluxa, caduca,
+locupletare et augere infinita quadam vi ac potestate, cum omnes
+philosophorum familiae ad Epicureos usque primam causam infinitae
+potestatis ac bonitatis esse fateantur. Atque isto quidem modo causarum
+omnium exaequata esset potestas, item secunda causa cum infinita ista
+potentia coelo finito ac terminato cohaerens, nec ageret nec moveret
+in3 tempus. Quod quidem Averroi adeo absurdum visum est, ut ab
+Aristotelis sententia discedens primam causam, quod esset infinita,
+segregaverit a coeli agitatione ac secundam causam orbi primo ac finito
+conjugarit, ne4 finita infinitis, sempiterna caducis necessaria
+connexionis serie copularet. Quae connexio necessaria eo absurdior est,
+quo mentes omnes ac formas a materia segregatas5 simul ac semel a prima
+causa pendere scripsit Aristoteles6, quam sententiam Avicenna et
+Averroës Academicos secuti repudiarunt, quia secundam causam a prima,
+tertiam a secunda certa serie derivari tradunt.
+
+1. Addunt alii: _Sic autem conficitur_. 2. Sequentia sex verba desunt
+in alio codice. 3. Alius: _in tempore_. 4. Alius: _nec_. 5. Alius:
+_segregatis_. 6. Metaphys. l. 9.
+
+SENAMUS: Haec quidem Toralbae demonstratio subtiliter et argute est
+conclusa, sed ex eadem demonstratione subvertitur tota naturalis
+disciplina1.
+
+1. Alexander Aphrodisias, Metaphys. l. 11.
+
+CORONAEUS: Quonam modo?
+
+SENAMUS: Quarum enim rerum habetur ulla scientia, causas earum
+necessarias esse oportet. At Toralbae demonstratio causarum
+necessitatem tollit, omnem igitur de natura scientiam funditus subverti
+oportet, quoniam eorum quae casu feruntur aut aliter fieri possunt,
+scientia non magis constare potest, quam reperiendi thesauri
+disciplina.
+
+TORALBA: Res naturales nec casu, nec temere, nec ordine coeco fiunt,
+sed iisdem legibus et eodem tenore1 progrediuntur, ut posita causa
+sequatur effectus, nisi divina voluntate in omnibus, aut humana in
+quibusdam, aut vi daemonum in pluribus prohibeantur. Neque enim si
+lapidem sustines, quo minus deorsum feratur, aut ignem quo minus
+sursum2 abripiatur, propterea subrervitur demonstratio, lapidem deorsum
+vergere, quia gravis, ignem sursum, quia levis sit.
+
+1. Alius: _tempore_. 2. Alii: _seorsum_.
+
+OCTAVIUS: Ex ratione Toralbae colligimus, primam causam liberam esse,
+non naturalem, non violentam. Nam si cogeretur, non esset voluntas
+libera in Deo, quam aut a superiori causa aut ab aequali aut ab
+inferiori cogi oporteret. Non a superiore, quia supremo nihil superius,
+non ab aequali, quia non esset aequalis, si cogi posset; a se ipso cogi
+non potest, multo minus1 ab inferiori aut imbecilliori causa, cum
+suprema causa tot ac tantis opibus locuples sit, ut excelsior esse
+nequeat. Non esset autem Dei natura praepotens et 25 excellens, si
+subjungeretur ei necessitati vel naturae, qua coelum, maria, terrae ac
+totus hic mundus regatur, eaque vis ac potestas majore ac meliore vi
+praedita esset quam Deus ipse.
+
+1. Alius: _magis_.
+
+SALOMO: Gravis quidem haec Toralbae demonstratio, gravior tamen mihi
+videtur, quae ab ipsius Dei omnipotentis ore prodiit: _Omnia_, inquit,
+_quae volui, feci_1.
+
+1. Jesaiae 46, 11 sq.
+
+CORONAEUS: Haec quidem perspicua sunt, unum modo restat, quod juniores
+Peripatetici diviniori doctrina imbuti, Aristotelis impia decreta
+minuentes, Deo quidem voluntatem non eripiant1, sed idem putent esse in
+Deo Velle et Esse, ita ut illud sit quod vult, et quod sit, id ipsum
+velit.
+
+1. Alius: _eripiunt ... putant_.
+
+TORALBA: Ut aegris cubilia mutantur et loca, morbus tamen sequitur, ita
+quoque posteri eodem quo primi relabuntur, quia etiam graviora ex his,
+quam ex illis incommoda sequuntur, quia Dei substantia mutari non
+potest. At Dei voluntas, si mutari nequit, non est voluntas, non est ad
+hoc vel illud libera, sed ad hoc tantum praecise1. Potuit enim Deus
+duos tresve soles facere, noluit tamen. Ita Deus multa vult, est tamen
+unus, non multa. Non igitur idem est in Deo Esse et Velle, quia vult
+multas et varias formas, non tamen infinitas2 neque aeternas aut
+simplices existere, cum tamen sit ipse infinitus, simplex, aeternus,
+non multus nec multiplex. Idem Deum modis omnibus esse3 necesse est;
+quodsi mundum quoque necessario esse dicamus, ut illi arbitrantur, non
+potest in Deo esse idem Esse ac Velle, quia mundi existentia necessaria
+Dei voluntatem penitus excludit, nihil enim voluntarium fieri potest,
+ubi violenta necessitas urget.
+
+1. Alius: _praecisa_. 2. Alius: _tantum infirmas_. 3. Alibi:
+_existere_.
+
+CORONAEUS: Demus igitur, Dei voluntate omnia existere, nec idem haberi
+in Deo Esse et Velle, quid ex eo sequitur?
+
+TORALBA: Illud imprimis, mundum ab alio quam a sese servari.
+
+1SENAMUS: Etiam a prima causa servari mundum scribit Aristoteles2.
+
+1. Deest haec Senami interlocutio in alio codice. 2. De generatione et
+corruptione, lib. II, cp. 10.
+
+TORALBA: Ita quidem, sed necessario putat servari atque ob id aeternum
+esse statuit. Si enim a voluntaria causa mundus pendet, ut demonstratum
+esse confido, suapte natura sempiternus esse non potest. Cum enim sint
+agendi principia duo, alterum impetu naturae, alterum nulla necessitate
+fertur, sive ad generationem sive ad rerum genitarum procurationem1 ac
+tutelam. Cum igitur causam mundi effectricem2 ac conservatricem a fatis
+et Adrastiae3 legibus liberum ac solutum demonstratum sit, nec eandem
+esse cum essentia voluntatem, sequitur opificium illud ab eo deseri
+posse, quandocunque velit. Desertionem interitus sequatur necesse est,
+cum nihil a seipso servari et4 fieri possit, non est igitur aeternum
+id, cujus salus ab alterius arbitrio ac voluntate pendet. Quod cum
+intelligeret 26 Avicenna, princeps eruditione clarissimus: Creatura,
+inquit, nihil est et ex nihilo, secundum essentiam quidem a prima causa
+existit. Prima autem causa nulla esse potest, si mundus est aeternus.
+Ex quo sequitur altera demonstratio, non minus efficax et utilis, quam
+superior. Sed vereor, ne vobis taedio sim oratione longiori.
+
+1. Alius: _conservationem_. 2. Aliua: _fictricem_. 3. Alibi: _naturae_.
+4. Alibi: _aut_.
+
+CORONAEUS: Neque certe nos pigebit hujus dissertationis, ex qua non
+modo voluptatem summam, sed etiam consequimur utilitatem multo majorem.
+
+TORALBA: In rebus aeternis nulla est prima, nulla item1 postrema causa,
+ut ipse Alexander2 confitetur. At mundus primam causam habet, omnium
+consensu physicorum, non est igitur mundus aeternus. Quod cum
+Aristoteles3 vidisset, omnes causas posuit aeternas, maxime tamen,
+inquit, primas. Cur primas potius, quam medias, quam postremas? Cum
+omnes4 sint aeternae ac eodem momento existere coeperint. Aut si una
+est prima, quomodo5 consequentes aeternae sint ac simul cum prima, cum
+prioris ac posterioris ratio non ad tempus, sed ad ordinem spectat, ut
+quidem ipsi tradunt. Quae cum absurda sint, confitendum mundum aeternum
+non esse. Si non est aeternus, originem habuisse oportet et exitum
+quoque habiturus est. Id enim omnibus et divinis6 et naturae legibus7
+decretum est, quaecunque exitum habitura sunt, ortum habuisse, et quae
+ortus sui principium habuere, tandem aliquando interitura. Nam si quod
+semper esse quit8, naturam habet immutabilem9, suapte haec10 nunquam
+mutari poterit; si nunquam mutari potuit, ac ne gigni quidem potuisse11
+constat; sin genitum est, mutari quoque oportuit, ut a potentia abiret
+in actum. Ergo si quid suapte natura mutabile, sempiternum esse nequit.
+Itaque cum Plato nascendi principium mundo tribueret, obiturum
+intellexit, eundem Dei12 tamen bonitate, non suapte natura, sempiternum
+fore putavit. Sunt igitur omnia, quae ortum habuerunt, occasura, nisi
+opificis nutu arbitrio, voluntate, potestate fulciantur. Ex quo planum
+fit, nulla ratione Galenum13 scripsisse, non sibi necessarium videri
+principium illud: πᾶν τὸ γέννητον φθαρτόν14.
+
+1. Alibi: _est_. 2. Alexander Aphrodisias l. 12 Metaph. 3. Libr. 6 cp.
+8 Phys. libr. 7 Metaph. et 12. 4. Alibi: _res_. 5. Alibi: _quonam
+modo_. 6. 4 Esdr. 9. 7. Plato in Timaeo, in Phaedone. Aristotoles, l.
+1. de coelo et l. 2 et 6 Metaph. 8. Alius: _queat_. 9. Alii addunt: _si
+vim habet immutabilem_. 10. Alius: _natura_. 11. Alibi: _posse_. 12.
+Deest in aliis codicibus. 13. De tuenda valetudine libr. 4. 14. Alii:
+φθειρῆται.
+
+SALOMO: Si decrevit opifex, hoc a se conditum aedificium1 tandem
+aliquando collapsurum, nihil contra sua decreta stare potest2. At
+opifex aeternus mundum aliquando interiturum decrevit. At tametsi Philo
+noster Ebraeus Platonis sententiam secutus putat, coelorum accidentia,
+non essentiam mutatum iri ac flagitiosissimum vel de mundi obitu
+cogitare; amicus tamen Plato, amicus Philo, sed magis amica Dei vox,
+quae neminem dubitare patitur. 27 Antiquissima quidem3 sidera sunt,
+antiquissimi coeli, non tamen aliter ac indumentum veterascent atque
+interibunt.
+
+1. Alius: _opificium_. 2. Scotus lib, 2 sentent. disp. 2. quaest. 1 et
+2. 3. Alius: _quaedam_.
+
+CORONAEUS: Epicuraei ac Stoici mundum inflammatum iri affirmabant, sic
+enim ille Lucretius1 Epicuraeus:
+
+Una dies dabit exitio, multosque per annos
+Sustentata ruet moles et machina mundi.
+
+Quae illi nulla demonstratione subjecta scripserunt, cujus tamen
+maximum pondus est ac momentum, non modo2 ad evertenda Peripateticorum
+decreta, quae nec legibus divinis ullum, nec auctoritati locum
+relinquunt3, sed etiam ut ii, qui seipsos ac mundum universum tam
+praeclara origine niti ac servari intelligunt4, Dei5 O. M. ardentiore
+desiderio rapiantur atque6 in illius laudes erumpant.
+
+1. Desunt haec duo verba in alio codice. 2. Alius: _tamen_. 3. Alii:
+_reliquere_. 4. Philo in libro de profusis. 5. Alibi: _ad Deum O.M_. 6.
+Alius: _et_.
+
+CURTIUS: Mundi labem ac senium tota natura sentit, ac scriptores
+continuis querelis homines nec magnitudine nec robore1 cum majoribus
+conferri posse tradunt, ut etiamnum ossium monumenta testantur atque
+aetates homuncionum ac pusionum prae illis gigantea magnitudine
+hominibus, qui tribus2, qui septem, qui octo, qui novem cubitis veteris
+cubiti altitudinem superabant, quae testantur mundi senectam et
+interitum futurum.
+
+1. Alius: _Nec robore nec magnitudine_. 2. Desunt haec duo verba in
+alio codice.
+
+TORALBA: Non minus necessaria est demonstratio interitus mundi ex ejus
+motu, quam ex ipsius creatoris voluntate. Cum enim coelum moveatur,
+corporeum esse oportet; quicquid autem corporeum est, idem quoque
+divisibile, patibile nec indissolubile esse, physici aeque ac theologi
+summa consensione1 fatentur. Quod autem coelum sit corporeum, non modo
+perspicitur ex eo, quod mobile est, sed etiam quod suis finibus et
+terminis comprehensum, caetera suo complexu ambiat2, partes habens
+extra partes, figuram etiam et quantitatem3 finitam et commensurabilem.
+At quantitas4 corporea motum5 in se continet, item motus figurans6
+qualitatem, quae ipsa sunt accidentia. Materiam vero7 sine forma usquam
+consistere negant8. Cum dico coelum, inquit ille9, tum dico formam,
+cum10 dico coelum hoc, dico formam hanc in hac materia. Quibus verbis
+coelum ex materia, forma et accidentibus coalescere confitetur, ut
+etiamnum ejus interpretes.
+
+1. Alius: _confessione_. 2. Alius: _coërceat_. 3. Alius: _qualitatem_.
+4. Alius: _qualitas_. 5. Alii: _materiam_. 6. Alius: _figuram_. 7.
+Alius: _autem_. 8. Alius: _nequit_. 9. Alius: _Aristoteles_. 10. Desunt
+sequentia haec Aristotelis (l. 4 de coelo) verba in alio codice.
+
+CORONAEUS: Primum igitur disputationis caput copiose et perspicue
+explicatum tenemus, scilicet rerum universitatem et1 quae amplissimo
+orbis sinu coercentur2, opificis aeterni arbitratu dissolvi ac
+propterea tot monstra, quae stupore homines afficiunt, tot praestigias
+et volatus3 maleficorum, 28 non a natura, sed praeter naturam aut
+contra naturam4, angelorum ac daemonum vi ac potestate fieri.
+
+1. Desunt sex haec sequentia verba in uno codice. 2. Alibi:
+_coërcentur_. 3. Alibi: _conatus_. 4. Haec tria verba desunt in alio
+codice.
+
+SENAMUS: Si daemones corporales1 essent, minus ambigeretur.
+
+1. Alii: _aspectabiles_.
+
+TORALBA: Disputatio de animorum immortalium natura, i.e. de angelis ac
+daemonibus perdifficilis ac obscura semper visa est. Ac tametsi
+Aristoteles1 ubique fere daemonia vocat ζῶα, non tamen explicat,
+corpora sint necne, quia Deum quoque animal appellat2 aeque ac
+daemones. Quaerat, inquit, aliquis, quamobrem anima,3 quae in aëre
+vagatur, melior sit ac magis immortalis, quam quae est in animantibus:
+ἥ ἐν τῷ ἄερι ψυχὴ ταῖς ἐν τοῖς ζῶοις βελτίων ἐστὶ καὶ ἀθανατωτέρα4, quo
+loco vel daemones vel hominum mentes a cadaveribus segregatas in aëre
+vagari confitetur. Plato vero mentis humanae captum egredi daemonum
+disputationem agnoscit; majorum tamen sententiis acquiescendum: περὶ δὲ
+τῶν δαιμόνων εἰπεῖν καὶ γνῶναι τὴν γένεσιν, μεῖζον εἰ καθ᾽ ἡμᾶς,
+πιστέον δὲ τοῖς εἰρηκόσιν ἔμπροσθεν5. Frequens tamen est apud Platonem
+disputatio de daemonibus in Symposio, Protagora, Clitia, Politico,
+Epimenide, Phaedone, Sophista et in libro de legibus. In Theagene
+quoque apertius: Nos, inquit, sicut oves mira divinorum6 pastorum
+custodia semper egemus; ac tam ineptum putat7, homines hominum
+custodiae committere, quam ovium et caprarum curam ovibus et capris.
+Laudat etiam in Cratylo Hesiodi sententiam, quod viros bonos et
+sapientes vita functos daemones appellat, quos in Symposio medios inter
+Deos et homines collocavit, aërea natura constantes. Aperte vero in
+Phaedone angelos, quos8 ubique θεοὺς vocat, curatores nostros esse
+asseverat: θεοὺς εἶναι ἡμῶν τοὺς ἐπιμελομένους. Quin etiam in Sophista
+angelum genialem, quem juniores9 Academici δαίμονα πάρεδρον appellant,
+nos quocunque10 proficiscamur, comitari et cogitationes nostras
+explorare scribit: τὸν ξένιον οὐκ ἥκιστα θεὸν συνοπαδὸν γιγνόμενον,
+ὕβρεις καὶ εὐνομίας τῶν ἀνθρώπων καθορᾶν. Et in Theagene: Adest,
+inquit, mihi divina quadam sorte daemonium quoddam, ab ineunte pueritia
+me secutum. Cujus argumenti occasione accepta omnes Academici
+disputationes11 varias de natura daemonum instituerunt. Illud autem
+inter ipsos convenit: unicuique12 daemonium ab ortu vitae ducem divino
+munere concessum. Huc13 Menandri illud:
+
+Ἁπάντι δαίμων ἀνδρὶ τῷ γενομένῳ,
+Ἁπᾶσιν ἐστὶ μεταγωγὸς τοῦ βίου
+
+Nam Socratis adhuc puelli pater oraculum accepit, eum habere ducem
+sexcentis paedagogis meliorem, ut quidem Plutarchus scribit in libro
+Περὶ τοῦ δαιμονίου τοῦ Σωκράτους. Empedocles, qui vivus et spirans in
+jugo montis 29 Aetnae a daemonibus sublatus dicitur, unicuique καλὸν
+καὶ κακὸν δαίμονα contigisse dicebat.
+
+1. Libr. 4 et 12 Metaphys. 2. Libr. 4 et 12 Metaphys. 3. Alii:
+_animalia, quae_. 4. Graeca haec desunt in alio codice. 5. Graeca haec
+desunt in alio codice. 6. Alius: _divorum_. 7. Alibi: _putari_. 8.
+Deest alibi. 9. Alius: _minores_. 10. Alius: _quoque_. 11. Alius:
+_disputatores_. 12. Desunt haec sequentia duodecim verba in alio
+codice. 13. Alibi: _Hic_.
+
+SALOMO: Rabbi Moses Aegyptius non quidem ab Empedocle, sed a majoribus
+institutus, etiam unicuique bonum ac malum angelum adesse confirmat.
+
+SENAMUS: Si tanta vis daemonum ac angelorum extitisset1, quantam esse
+vultis, mihi mirum videtur, quamobrem Epicuraei daemonum hypostasin de
+natura sustulerint?
+
+1. Alibi: _existeret_.
+
+CURTIUS: Epicuraei non tantum ex albo philosophorum, sed etiam hominum
+eximendi nobis sunt, tum quia nihil aut parum1 differunt a judicio
+ferarum, tum etiam quod solo sensu feruntur.
+
+CORONAEUS: Quando igitur constat, philosophorum ac theologorum vel
+potius mortalium omnium consensu daemones esse, ut ab eorum perspicuis
+actionibus planum est, disseratur illud, si placet, an daemones
+essentia et qualitate sensibili, an vero sola boni et mali discrepantia
+differant, quibus item actionibus ac negotiis implicentur. Quibus
+perspectis ac cognitis perspicuum erit, quid de ostentis, prodigiis,
+fascino, quid denique de sagarum stupendis actionibus ac λυκανθρωπίᾳ
+sentire debeamus. Et quoniam Fridericus studiose videtur daemonum vim
+ac naturam conquisivisse, haud dubito quin haec omnia nobis facili
+sermone sit explicaturus.
+
+1. Alius addit: _admodum_.
+
+FRIDERICUS: Si tot ac tam multi philosophi tantaeque eruditionis tot
+saeculis de natura daemonum nihil asseverare potuerunt aut voluerunt,
+quid de homine minime philosopho sperare potestis? Libros quidem de
+strigibus ac sortilegiis1, quotquot nancisci potui, curiose legi, ut
+maleficarum actiones utcunque intelligerem, quae vobis enarrare
+pigebit, cum ex iisdem fontibus, quibus ego hausi, illa ipsa haurire
+cuique integrum sit. De natura vero ipsaque daemonum origine ac
+essentia quicquam affirmare2 si velim, ineptus sim.
+
+1. Alibi _sortilegis_. 2. Alius: _afferre_.
+
+TORALBA: Duae sunt omnino demonstrandi artes, una quidem a causis,
+altera vero ab effectibus; itaque si obscurae sint causae, ex ipsis
+tamen effectis eas venari licet, ut si daemonum naturam, τὸ διότι,
+capere nequeamus, certe ex eorum actionibus τὸ ὅτι ἐστὶν intelligamus.
+
+FRIDERICUS: Nudam historiam, ut vobis morem geram, enarrare non recuso,
+ne quid a me amplius exigatis. Tametsi enim Apulejus sortilegii ac
+veneficii accusatus et qui ὀνανθρωπίαν in seipso expertus fatetur,
+multo subtilius quam caeteri daemonum essentiam explicare potuerit,
+dubito tamen an voluerit necne, quod potuit. Sic autem definivit
+daemones: sunt genere animalia, ingenio rationabilia, animo passiva,
+corpore aërea, tempore aeterna. Quam descriptionem miror Augustinum1
+locis omnibus secutum fuisse atque 30 in eo potissimum, quod eorum
+naturam scribit esse aeternam, cum tamen Porphyrius, Plutarchus,
+Plotinus mortales esse tradant, idque Apollinis oraculo, i.e. ipsius
+daemonis maximi testimonio confirmans: Hei mihi tripodes lugete, obiit
+Apollo, excessit, flamma2 coelestis mihi vim affert! Quin enim
+Plutarchus Ciceronis sententiam secutus ob id oracula defecisse
+scribit, quod daemones, qui olim oracula reddebant, interierint3.
+Quodsi daemones hominum generi contubernales ac socii tam multa de4
+ipsis5 mentiuntur, quid nobis sperandum est de angelorum coelestium
+sublimiore ac diviniore natura? Tametsi vero Philo Judaeus angelos
+appellat diviniores quasdam ac secretiores6 naturas, Dei praepotentis
+imperio subjectas, quibus quasi legatis utitur; idem tamen in libro de
+mundo angelos ac daemones essentia scribit eosdem7 esse, licet
+qualitate boni differant a malis8.
+
+1. Libr. 7 Gen., libr. 8 et 9 de civit. Dei, libr. 3 de trinit. 2.
+Quinque haec sequentia verba desunt in alio codice. 3. Alibi:
+_interierunt_. 4. Alius addit: _se_. 5. Alibi: _ipsi_. 6. Alius:
+_sacratiores_. 7. Alibi: _ejusdem_. 8. Alius addit: ἄγγελοι δέ εἰσι
+ψυχαὶ κατ᾽ ἀέρα πετομέναι.
+
+SENAMUS: Libenter audirem; neque enim dissimulare possum, quando primum
+nati daemones sint1, quibus nutricibus educati, quamque diuturna sit
+uniuscujusque vita?
+
+1. Alius: _fuerint_.
+
+FRIDERICUS: Non esse daemones aeternos, Toralba belle demonstravit, cum
+uni1 Deo rerum omnium parenti docuerit convenire, sed quam diuturna sit
+eorum vita, mortalium nemini compertum opinor, tametsi Plutarchus,
+Proclus, Porphyrius mille annos definiant ad summum, ex ipsius
+Herodoti2 sententia, qui nymphas decem Phoenicum secula explere
+scribit, Hieronymus vero Cardanus de Facio3 patre suo4 scribit, δαίμονα
+πάρεδρον habuisse annos amplius triginta ab eoque didicisse, daemonum
+vitam trecentis aut ad summum quadringentis annis terminari, quod
+perinde est ac si dicerent, hominum vitam annis centum definiri aut ad
+summum 969, quia Methusalem, qui omnium diutissime vixisse fertur, non
+diutius vitam protraxit5.
+
+1. Deest in aliis codicibus. 2. Alii legunt: _Hesiodi_. 3. Alii: _Tajo_
+vel _Pacro_. 4. Deest in aliis. 5. Cf. 1 Mosis 5, 21 sqq. [N.]
+
+SENAMUS: Mira varietas est Apuleji, Porphyrii et Cardani, cum alius
+daemonum vitam trecentis finiat annis, alius mille, alius aeternos esse
+putet.
+
+CURTIUS: Certe immortales non esse constat ex ipsius Toralbae perspicua
+demonstratione, quod etiamnum Eusebii Caesariensis episcopi sententia
+confirmatur, quam ex Plutarcho transtulit in librum προπαρασκευῆς
+εὐαγγελικῆς1, cum ad Echinades insulas navigium, Tiberio imperatore,
+translatum esset, exauditam fuisse vocem Thamus2! Ad quam cum Thamus
+nauclerus respondisset, rursus exauditam vocem haec verba resonantem:
+Cum ad Paludes delatus fueris, denuncia clara voce, Panem mortuum esse!
+Nauclerum metu naufragii perterritum, nisi Diis imperantibus paruisset,
+cum ad Paludes appulisset, clara voce denunciasse, Panem3 mortuum esse.
+Quo dicto 31 repente voces ejulantium ac suspirantium hominum, qui
+tamen nulli erant, exauditas fuisse.
+
+1. Libr. V. cap. 17. 2. Addit alius iteratum: _Thamus!_ 3. Alii:
+_Pana_.
+
+SALOMO: Nihil mirum, si Panem mortuum denunciarent, cum Leviathanem1,
+daemonum principem, sacrae litterae moriturum testificarentur2.
+
+1. Alii: _Leviathan_. 2. Ezechielis cp. 29, 3 sqq. Jobi cp. 40, 20.
+Jesaiae cp. 27, 1.
+
+SENAMUS: Audieram antea daemones et terras et maria tranare, et quasi
+celerrimis equis homines ipsos transvehere momento. Quae si vera sunt,
+cur daemones Echinadum insularum ab hominibus principis sui occasum
+didicerunt, cum daemones dicantur non παρὰ τοῦ δειμαίνειν, ut putat
+Eusebius, sed quasi δαήμονες, eodem sensu Ebraei יְדֵעֹנִים a verbo
+יָדַע, quod _scire_ significat.
+
+FRIDERICUS: Ego daemones ea scire opinor, quae persuaderi1 possunt, sed
+verius est, eis2 ab immortali Deo regiones ac loca circumscripta esse,
+quae praetergredi nequeant. Argumento sit, quod Caesarius scribit,
+presbyteri cujusdam Coloniensis filiam a daemone obsessam patris3 jussu
+ultra Rhenum transvectam fuisse ac eodem momento a daemone desertam,
+patrem vero tot ac tantis ictibus verberatum et contrucidatum, ut paulo
+post mortuus sit. Ex quo intelligitur, daemonis illius potestatem
+ultra4 flumen terminatam fuisse. Consimile quiddam scribit Hermias: cum
+quidam parricida matrem interfecisset et a daemonibus acerbe
+torqueretur, consultus Apollo respondit, aliam regionem ei quaerendam
+esse, atque ita illum in insulam e gurgite fluminis emersam transvectum
+cruciari desiisse.
+
+1. Alibi: _quo pervadere_. 2. Alii: _illis_. 3. Alibi: _patrio_. 4.
+Alius: _citra_.
+
+SALOMO: Certe Friderici sententiam confirmare videtur id, quod in
+sacris litteris1 legimus, angelum Dei alligavisse in Aegypto superiori
+daemonem Asmodeum2, qui septem Sarae3 maritos antea necarat. Nam in eo
+quoque summa Dei bonitas conspicua fit, quod non modo serpentes et
+feras saeviores, verum etiam nequiores daemones in desertissima loca
+deportari jussit, quo minus hominum coetibus ac societatibus noceant,
+nec nisi ad justissimam ultionem impiorum4 solvi. Et quidem lege divina
+solenni expiationum die pontifex hircos duos sortiri jubetur, alterum
+quidem aeterno Deo sacrificandum, alterum vero Zazali5 dedendum, quem
+LXXII interpretes appellant ἀποπομπαῖον, quem in verticem montis deduci
+mos erat ac de monte praecipitem dare. Locum vero rubrum6, quo quidem
+vinctus erat, candidum fieri dicebant, si Deus placatus esset7, quod a
+caprario buccina solebat significari laeto clangore, ac proximas
+quasque regiones consimili clangore gratulationem publicam significare,
+nec tamen caper dictus8 Azazel usquam terrarum reperiebatur. Quo
+pertinere ajunt illud ex Jesaia9: _Si scelera vestra coccino
+rubicundiora fuerint, nive candidiora_ 32 _fient._ Quibus sane
+congruit, quod R. Moses ex litteribus ritualibus Chaldaeorum et
+Sabaeorum tradit,10 veteres Idolatras in loco deserto daemones
+conquisivisse atque iis sacrificare solitos, devotionibus in scrobes
+procuratis, effuso cruore, tum epulari et convirari11 consuevisse, quod
+sanctissima divina lege prohibetur ac propterea hostiarum sanguis ad
+plagam altaris aquilonarem12 effundi jubetur. Non quidem desunt ubique
+daemones, qui omnia13 omnium dicta, gesta, facta diligentissime
+explorant, pars tamen maxima circa sepulcra aut patibula, aut in antris
+aut in montibus aut per silvas aut circa littora oberrant, quos Graeci
+Satyros, Sylvanos, Tritones, Manes, Nymphas, Dryadas, Hamadryadas,
+Oreadas appellant.
+
+1. Alibi: _libris_. 2. Tobiae VIII, 3. 3. Alii: _Annae_ vel _Susannae_.
+4. Alius: _carceribus_. 5. Alibi: _Azazeli_. 6. Alibi: _coccinum_. 7.
+Cf. de hoc Azazelo 3 Mosis 16, 8. 10. 26. [N.] 8. Duo codices legunt:
+_dicatus Zazeli_. 9. Jesaiae 1, 18. 10. Alius: _tradidit_. 11. Duo
+Codices habent: _copulari_. 12. Alius: _aquilonaris_. 13. Deest in alio
+codice.
+
+OCTAVIUS: Num igitur daemones illi sepulcrales et cadaverum Aegyptiorum
+custodes vinculis soluti, fines sibi destinatos praetergressi maria
+trajiciunt ac procellas excitant, ut erepta cadavera sibi
+restituantur1?
+
+1. Responsum huic quaestioni in omnibus Codicibus deesse, adnotat
+Senckenbergius.
+
+SENAMUS: Si verum est, daemonem1 illum Agrippinensem, qui deserta
+puella parentem necavit, latissimam Rheni fossam trajicere non
+potuisse, nec vada rapidissimi fluminis tranare, praesens remedium
+haberemus adversus daemones, qui tantam foeminarum multitudinem
+obsident, ut uno die plures octoginta Romae videremus acerbissime
+cruciatas, quae nullis exorcistarum execrationibus liberari potuerunt.
+
+1. Alius false: _daemonium_.
+
+FRIDERICUS: Nunquam1 vis ac natura daemonum magis conspicua fuit, quam
+in obsessis, quos Graeci ἐνδαιμονιῶντας καὶ ἐνθέους καὶ ἐνθουσιαστικοὺς
+καὶ ἐγγαστριμύθους καὶ ἐγγαστριμάντεις καὶ στερνομάντεις καὶ Εὐρυκλέας2
+appellant, quorum maximam copiam olim ubique fuisse legimus. Vidimus
+ipsi in monasterio Kentorpio Germaniae inferioris virgines devotas3 a
+daemonibus sursum deorsum jactari ac interdum altius a terra
+sublevatas, casu levissimo relabi, sine sensu doloris, tum assiduo risu
+cachinnos movere, seque ipsas mutuis ictibus contundere bacchantium in
+modum ac foetidissimo halitu aërem ambientem conspurcare. Id enim
+daemonum fere proprium est, ut teterrimo foetore proxima quaeque loca
+quasi sulphuris ac putrium cadaverum odore imbuant. Contra vero angeli
+ambrosium spirant vertice odorem. Illud etiam deprehensum, si quis
+coram daemoniacis illis vestalibus sacris4 preces funderet aut divinis
+laudibus exerceretur, doloribus acerbissimis obsessas cruciari, si
+ipsae horarias preces latinis verbis enunciarent aut fabellam
+narrantibus audientiam facerent, cruciatu levari. Cum a magistratu
+rogarentur, ecquis illas daemonibus mancipasset, Elsam Kamam. Coenobii
+ancillam, incusabant, quod illa non erubuit confiteri, ac sortilegii
+damnata rogis ardentibus exusta est.
+
+1. Alibi: _Nusquam_. 2. Εὐρυκλῆς erat nomen celeberrimi cujusdam
+ventriloqui saepiusque pro ventriloquo in universum usurpatum. [N.] 3.
+Alius: _totas_. 4. Alius: _sacras_.
+
+33 SENAMUS: Memini Romae Benedictinum exorcistam obsessas a daemonibus
+rogantem, quem id fecisse suspicarentur, daemones respondisse,
+Judaeorum id ope factum, quod indignarentur Judaei, foeminas a sua
+religione ad christianam defecisse.
+
+SALOMO: Quod a Gentili avorum religione ad peregrinam defecissent,
+forsitan daemonibus sui obsidendi occasionem praebuerunt, sed Judaeorum
+id ope1 factum, nemini credibile videatur. Daemones potius falsis
+accusationibus et criminibus2 Judaeos, quibus infestissimi semper
+fuerunt, circumveniri cupiebant.
+
+1. Alius: _opera_. 2. Alii: _criminationibus vel incriminationibus_.
+
+FRIDERICUS: Nobilior extat historia Antonii Segneti1 Belgae, equitis
+aurati ac senatoris, cujus filius cum saga contubernium traxerat2. Sed
+cum jussu patris uxorem nobilem sibi despondisset, saga non aliter quam
+Medea zelotypiae furore saucia, quod Jason Creontis regis Corinthiorum
+filiam duxisset, daemonis ope rivalem ita conturbavit, ut saepius in
+sublime veheretur, deinde huc illuc agitata dejiceretur. Cum vero
+parturiret, saga cubiculum parturientis ingressa illam in tantum
+soporem ac stuporem egit, ut sine sensu parienti foetum3 eriperet.
+
+1. Alius: _Sequeti vel Suqueti_. 2. Alius: _contraxerat_. 3. Alibi:
+_infantem_.
+
+SALOMO: Quid si pater filium ab utero voverat daemonibus, id enim
+sortilegis fere consuetum est, ac propterea divina lex execratione
+gravissima detestatur eos, qui liberos voverint deo Molocho.
+
+FRIDERICUS: Non minus memorabile est, quod in monasterio montis
+Hessorum virgines sacrae a daemonibus tanta vi obsessae fuerunt, ut cum
+canibus atris copulari viderentur, deinde sursum deorsum jactari ac
+teterrimos foetores exspirare.
+
+SALOMO: Quid si Deus ultionem istam daemonibus permisit, quod forsan1
+canibus, ut interdum contigit, copularentur. Nihil enim detestabilius,
+quam2 votam Numini virginem immundissimae bestiae prostituere, ac
+propterea divina lex3 eodem capite vetuit offerri Deo pretium canis ac
+mercedem meretricis, tum sequens4 caput supplicium extremum irrogat eis
+qui pecudibus copulantur.
+
+1. Alius: _forsitan_. 2. Desunt haec quinque sequentia verba in uno
+codice. 3. Deuteron. 23, 18. 27, 21. coll. Levit. 18, 23. 20, 13 sq. 4.
+Alius: _sequenti capite_.
+
+CURTIUS: Immane scelus istud a monialibus mutum scelus appellatur.
+Neque id novum, si Aeliano1 credimus, qui civem Romanum scribit
+accusationem instituisse adversus canem2 adulterum uxoris. Et in
+Aremorica Celtarum bos puellam peperit, quae nihil bubulum habuit
+praeter alterum pedem, unde graves controversiae extiterunt.
+
+1. De varia hist. 2. Deest in alio codice.
+
+FRIDERICUS: Non tam mirum est, hominem pecori quam daemoni copulari. At
+non ita pridem in monasterio Coloniensi Gertrudis puella daemonem 34
+habuit concubinum, et in ejus scrinio litterae amatoriae illius et
+ejus1 ad daemonem repertae2 fuerunt, nec multo post omnes3 moniales a
+daemonibus obsessae.
+
+1. Alibi: _ad eum daemonem_. 2. Alibi: _compertae_. 3. Alibi: _sociae_.
+
+TORALBA: Earum rerum historias mirari facilius est, quam qua ratione
+fieri possint exquirere. Nam memini, cum essem in Hispania, Magdalenam
+Cruciam1, monasterii Cordubensis principem, a Paulo III. Pontifice
+Maximo veniam impetrasse, quod annos amplius triginta cum atro daemone
+Ephialte concubuisset, tametsi tantam vitae ac religionis integritatem
+prae se ferret, ut quasi ab angelo, dum sacra fierent, sublimis
+veheretur a terra, quod Porphyrius etiam Jamblicho sacra facienti
+contigisse tradit; quin etiam in hostia exadorea post consecrationem ab
+altaribus2, fisso pariete,3 in buccam monialis evolare videatur. Ab ea
+non aliter, quam ab oraculo patres ac pontifices4 responsum5
+quaerebant. Notissima est ubique pervulgata historia, nec dissimile
+est, quod Franciscus Picus scribit, se vidisse Benedictum Bernam
+sacerdotem flammis ambustum,6 quod annos amplius quadraginta cum
+Hyphialte (ut illa cum Ephialte) concubuisset.
+
+1. Alius: _Cruceam_. 2. Alius: _alterius_. 3. Alibi: _fuco pari_. 4.
+Alius: _principes_; alibi: _princeps et pontifex_. 5. Alius:
+_responsa_. 6. Alibi: _combustum_.
+
+SENAMUS: Etiamnum1 daemones utriusque sexus incubos et succubos Italia
+parit? vereor, ne2 medicis plane haec deliria videantur.
+
+1. Alibi: _Etiamne_. 2. Alius: _ut_.
+
+FRIDERICUS: At Fernelius, clarissimus Henrici II. Francorum archiater,
+nobilissimum adolescentem a daemone obsessum scribit, qui tametsi
+litteras nunquam didicisset, Graece tamen loqueretur. Et Philippus
+Melanchthon tradit, mulierculam quandam, cum a daemone cruciaretur,
+graece loqui solitam ac bellum sacrum, quo Germania pene tota
+deflagravit, hoc carmine denunciasse: ἔσται ἀνάγκη ἐπὶ τῆς γῆς καὶ ὁρμὴ
+ἐν τῷ λαῷ τούτῳ. Qua de re cum inter theologas ac medicos varie
+disputaretur, sciolus quidam medicus, ne nihil ignorasse videretur, a
+melancholia peregrinam linguam excitari posse contendebat, sed non sine
+risu ac sibilo palam explosus est.
+
+OCTAVIUS: Illud facile refelli poterat, cum ἐγγαστρίμυθοι καὶ
+στερνομάντεις bucca conclusa aut etiam exserta lingua, mox etiam e
+vulva diserte loquerentur.
+
+CORONAEUS: Sed mirum est, obsessos a daemonibus lustralis aquae
+conspersionem abhorrere, ut quidem Cyprianus scribit et experientia
+saepissime expertum est. At Philippus Melanchthon1 aliquando se daemoni
+fucum fecisse jactavit, cum obsessum a daemone aqua pura aspersisset,
+aeque enim2 hanc atque illam refugiebat3.
+
+1. 2 ep. ad Mycon. 2. Alibi: _idem_; alibi: _eum ... refugisse_.
+
+SALOMO: Ego daemones lustralem aquam duplici de causa detestari opinor,
+primo quod sua puritate labes abstergit, daemones vero impuritate 35
+delectantur ac propterea frequentes lotiones lex divina jubet, quas
+sortilegi execrantur. Deinde aqua lustralis sale conspergitur, quo res
+omnes a putredine servantur, officium vere daemonum est perdere ac
+corrumpere. Itaque divina lex1 omnibus sacrificiis salem inspergi
+jubet, cujus vim cum intelligeret Plato, salem Diis gratum esse
+scribit.
+
+1. Levitici 2, 13. Cf. Marci 9, 48.
+
+CORONAEUS: Ita disserendi ratione quodammodo quae qualisque sit
+daemonum vis ac natura perspicitur. Nam Paulus Grilandus
+jurisconsultus, quaestionum impietatis judex, scribit, quendam
+neophytum ab uxore ad sortilegorum convivia daemonis ope procul a domo
+subvectum sub nucem Beneventanam1, et cum ferculis appositis ad
+epulandum saepissime salem peteret, tandem aliquid salis simile allatum
+esse eumque in haec verba erupisse: Lodato sia Dio, pure evenuto questo
+sale! Qua voce daemones ac sagarum concionem epulasque fictas
+disparuisse et cum solus neophytus restitisset2, domum, a qua
+milliaribus circiter quinquaginta distabat, nudum rediisse.
+
+1. Alius: _sub arborem nucis Beneventanae_; alius: _sub urbem_ etc. 2.
+Alius: _extitisset_.
+
+FRIDERICUS: Usitatissimum omnibus rusticis est, salem infantium ori
+admovere, quasi praesens amuletum adversus maleficia sortilegorum.
+
+OCTAVIUS: An quia veteres uno consensu tradunt, maris naturam omnes
+impuritates expiare; scribit enim Hippocrates1, suae aetatis exorcistas
+maleficia expurgare2 solitos, demersis in mare his omnibus, a quibus
+maleficia impendere dicebantur.
+
+1. In libro de morbo sacro. 2. Alius: _purgare_.
+
+CURTIUS: Ego quidem illos exorcistas, qui Ulpiano1 impostores vocantur,
+ob id suspectos impietatis habeo, quod cum daemonibus colloquium2
+serunt et ridicula seriis miscentes sacris devotionibus abutuntur,
+saepius tamen temere lascivientes a daemonibus corripiuntur aut acerbe
+cruciantur, ut septem illos exorcistas legimus in Actis,3 cum
+daemonium4 in obsesso interpellarent his verbis: Adjuro vos per Jesum,
+quem Paulus praedicat, et respondit daemon: Jesum novi et Paulum scio,
+vos autem qui estis? Et irruens daemonium omnes ad furorem adegit.
+
+1. Libro 1. de variis cognitionibus et l. 21. de decurionibus. 2. Alii:
+_colloquia_. 3. Actorum 19, 13. 4. Alius: _daemonem_.
+
+OCTAVIUS: Memini, me apud Gregorium Pontificem Maximum legisse,
+presbyterum quendam a daemone correptum fuisse, cum sacram stolam
+puellae obsessae superposuisset. Et certe Origines in Matthaeum,
+daemones in obsessis interrogari summopere vetat.
+
+TORALBA: Primus Hippocrates exorcistas ut impurissimos homines, qui
+prius sanctissimi putabantur ac divinissimi, scriptis dilaceravit,
+cumque rebus inanissimis ad expiationes uti videret, Deus, inquit,
+solus est nostra1 salus et liberatio. Ac tametsi tantus vir fuit, ut2
+parem sua aetate habuerit neminem, nondum tamen ulla3 aetas perceperat,
+quantum inter morbum 36 sacrum sive comitialem et daemoniacum furorem
+interesset. Posteri subtilius symptomata pleraque4 similia, pleraque
+dissimilia animadverterunt, atque illud inprimis, quod qui morbo
+comitiali tenerentur5, per buccam spumam egerunt, non item daemoniaci.
+Hi foetidissimos6 halitus spirant, illi non item; hi7 vaticinantur vera
+falsis admiscendo, illi obmutescunt; hi daemonum arbitratu carpuntur et
+liberantur, illi non item. Ac si quis sortilegus in aurem
+insusurraverit haec verba: exi daemon, quia Ephimolei praecipiunt8!
+derepente daemoniaci quasi sopore intermortui concidunt, deinde paulo
+post resurgunt9 et10 ea quae procul gesta fuere, quasi praesentes
+affuissent, narrare consueverunt. Postremo, qui comitiali morbo
+laborant, nunquam11 linguis peregrinis utuntur, ut daemoniaci.
+
+1. Alibi: _postea_, vel: _natura_. 2. Alibi: _paremque ... habuit_. 3.
+Alius: _illa_. 4. Desunt alibi haec duo verba. 5. Alius:
+_compererentur_. 6. Alibi: _foedissimos_. 7. Proxima sedecim sequentia
+verba desiderantur in aliis codicibus. 8. Alius emendandi gratia legit:
+Epileptici percipiunt. 9. Alius: _exsurgunt_. 10. Alius: _ut_; alius:
+_etsi_. 11. Alibi: _numquid_.
+
+FRIDERICUS: Unum1 est quod medicos angit, quod morbis sortilegio datis
+nulla ratione mederi possunt, nec sortilegi morbis qui sine maleficio
+contingere solent, ut2 olim Philo Ebraeus et nostra aetate judices
+impietatis saepissime deprehenderunt. Utrum vero morbus maleficio an
+naturae imbecillitate contigerit, explorant sortilegi ferventis3 plumbi
+infusione in vasculum aegrotanti superpositum, et quidem Galenus, ubi
+de Homerica medicatione scribit, imperitos homines morbis curari4
+verborum vi, eoque efficacius quo plus fidei adhibeatur. Vidimus enim,
+sortilegos non aliter curare posse ideoque5 prius haec verba ingerunt:
+Crede et sanaberis!
+
+1. Alibi: _Tuum_. 2. Alibi: _et_. 3. Alius: _ardentis vel furentis_. 4.
+Alius: _curare_. 5. Alius: _Ideoque_.
+
+SENAMUS: Vereor, ut falsa pro veris habeamus, ut illi, quorum oculos
+sic fascinaverat ille, qui quadrigam foeno plenam una cum equis et
+quadrigario devorasse videbatur.
+
+FRIDERICUS: Non dubito fascinum oculis fieri posse, aures tamen
+fascinum negant1, ut Graeca pro Latinis habeantur, nec tempestates ac
+procellas pro cadaverum Aegyptiorum rapina fictas, sed verissimas,
+hominumque ac navigiorum certos interitus excitari, perspicuum est.
+
+1. Alius: _fascinari nequeunt_.
+
+CORONAEUS: Etiamsi demus, quadrigam illam devorari non potuisse, contra
+naturam tamen est, oculos praestringere fascino aut vecordiam injicere
+maritis, ne vel uxoribus copulari vel liberos suscipere possint.
+
+SENAMUS: Ego substantiam omnem in corpus et spiritum dividi puto atque
+hujus generis angelos esse daemones, mentes cadaveribus ereptas. Quod
+si ita est, qui fit, ut incorporei daemones cadere aut caedi1
+certisque2 locis ac sedibus ligari et constringi queant? nihil enim
+nisi corporeum constringi loco, nec nisi a corpore pati potest: sin
+daemones, angelos, mentes demus esse corporeas, etiam patibiles ac
+dissolubiles confiteri oportet ex 37 illa Toralbae demonstratione, quae
+docuit, mundum vel ob id interiturum, quia corporeus sit.
+
+1. Alibi: _cadi_. 2. Alius: _certisve_.
+
+TORALBA: Utrumque superius demonstratum esse confido, nihil sempiternum
+esse posse, quod non sit aeternum, nec rursus quicquam aeternum
+cogitari posse praeter primam omnium causam; quare ne angeli quidem
+suapte natura sempiterni futuri sunt, sed sola Dei bonitate
+sustinentur.
+
+CORONAEUS: Explicandum igitur est, an daemones corporei sint, propter
+varias doctissimorum hominum inter1 se dissidentium opiniones.
+
+1. Tria haec sequentia verba desunt in alio codice.
+
+TORALBA: Prospiciendum nobis est, opinor, quae quamque rem res
+sequantur1, ut2 cuique consentaneum sit; plurimum enim refert
+intelligere, utrum daemones corporei sint, ut3 plerique affirmant,
+angeli vero incorporei, ut4 uno vere consensu theologi tradunt, an vero
+et hi et illi corpoream naturam ad omnes opportunitates induant et
+exuant, cum sint incorporei, ut velle videtur Homerus, qui daemones
+παντοίους appellat. Nam si demus corporeos esse, multo magis mentes
+humanas, his cadaveribus ereptas, corporea natura constare concedendum
+erit. Sin putemus, angelos ac5 coelites omnes corpore vacare, ut
+Aristoteles, qui angelos formas separatas et intelligentias, coelestium
+orbium motrices, appellat, haec disputatio non ad physicam, sed ad
+metaphysicam spectabit.
+
+1. Alius: _sequatur_. 2. Alii: _quod_ vel _quid_. 3. Alibi: _et_. 4.
+Alibi: _et_. 5. Alibi: παντόπους. 6. Sequentia haec novem verba
+desiderantur in aliis codicibus.
+
+CURTIUS: Non video quicquam ab Aristotele de mentibus separatis
+constanter definiri, sed Apulejus1, Porphyrius2, Jamblichus3, Psellus4,
+Plotinus5, Philoponus6, Ammonius7, Alexander8, Augustinus daemones
+corporeos esse, summa consensione9 affirmant. Id autem velle videtur
+Hesiodus hoc versu: _Aëraque induti tota tellure vagantur_. Orpheus
+sortilegorum pontifex daemones partim coelestes, partim terrestres,
+partim aëreos, partim aqueos, partim subterraneos, partim vagos et
+circuitores facit. Ex quo innuit, mentes tum coelestes, tum elementares
+corporeas esse, cum locus nisi corporibus convenire non possit. Daemon,
+inquit Plotinus, καθ᾽ ὅσον δαίμων μετὰ τινος σώματος εἶναι δεῖ. Ac
+tametsi Augustinus angelos incorporeos esse scripserit, saepius tamen
+corpore constare oportet, ut affirmet: Constat, inquit, quod omnis
+spiritus sit corpus et spiritualis materiae. Item Damascenus: Omnia,
+inquit, quae creata, si cura Deo comparentur, crassum et materiale
+quoddam habent, solus autem incorporeus et sine materia est Deus.
+Basilius10 vero, qui angelos animalia vocat rationalia11, mentem loco12
+vacare13 scribit, i.e. omnino incorpoream esse; caeteri tamen theologi
+non modo angelos, sed etiam daemones et mentes hominum incorporeas esse
+tradunt.
+
+The numbering of this block of footnotes is problematic. The sequence
+of numbers is as in the original text, with _italicized_ comments added
+in {braces}.
+
+1. In asino aureo. {_correct_} 2. In libro de mysteriis. 2. In libro de
+abstinentia.  {_Porphyry wrote books with both titles_} 3. In libro de
+anima. 4. In libro de anima et daemonibus. 5. Contra Alexandrum
+Aphrodisiam. {_Plotinus wrote the Enneads_} 6. Contra Alexandrum
+Aphrod. {_Ioannes Philoponus wrote a book with this title_} 7. In libro
+de anima. {_Ammonius wrote a commentary on Aristotle’s De Anima_} 8. In
+libro de anima. 9. Alibi: _contentione_. {_numbers correct to end of
+paragraph_} 10. In Homil. de Paradiso. 11. Alibi: _rationalem_. 12.
+Alibi: _vero_. 13. Alibi: _carere_.
+
+38 OCTAVIUS: Magnorum virorum auctoritas plurimum ponderis habet, ut
+fidem faciat omni opinione stabiliorem, sed ut pauci hoc vel illud1
+assentiuntur, quia sic collibitum est, ita plerique argumentis ad
+assentiendum necessariis, quasi quaestione adhibita, cogi volunt2, ut
+omnem adepta scientia exuant3 opinionem, quae simul stare non magis
+possunt quam fides et scientia.
+
+1. Alibi: _huic_ vel _illi_. 2. Alibi: _nolunt_. 3. Alius: _eruant_.
+
+TORALBA: Si demonstratum erit, nullam praeter Deum essentiam
+incorpoream esse, illud etiam perspicuum erit, Dei solius essentiam
+esse infinitam, quod Joh. Scotus1 demonstrari posse negavit. Et certe
+acutissimus theologus demonstrationem de infinita Dei essentia sibi
+deesse confitetur. Illud tamen hac demonstratione de incorporea Dei
+natura consequimur, atque hoc amplius Thomistarum atque Averroistarum
+opinio2 valde perniciosa, quam Albumazar3 Maurus nimis pertinaciter
+tuetur, de una omnium hominum mente funditus subvertetur. Posuerunt
+enim, omnes mentes impiorum aeque ac piorum in unam et eandem animam
+coire, quo nihil absurdius ac sceleratius dici potest. Postremo ex hac
+demonstratione, omnem scilicet substantiam, praeter Deum, corpoream
+esse, perspicua sunt4 supplicia improborum, quae ab Epicureis5
+negantur, ob id tantum, quod nullam admittant actionem in corpora, nisi
+a corporibus ipsis, nec patibiles esse a corporibus incorporeas naturas
+arbitrantur.
+
+1. Liber sententiarum IV, disp. 4. 2. Alibi: _opiniones ...
+perniciosae, quas_. 3. Alius false: _Albumezor_. 4. Alibi: _sint_. 5.
+Alibi: _Epicuro_.
+
+CORONAEUS: Cedo igitur, Toralba, nisi molestum est, hanc quae tot
+utilitates complectitur demonstrationem.
+
+TORALBA: Hoc igitur primum, si placet, statuamus: omnis substantia,
+quae maximi1 orbis ambitu coercetur, est finita. Mentes humanae,
+angeli, daemones orbe coelesti continentur, igitur sunt2 finiti, quia
+nihil infiniti orbe finito concludi potest.
+
+1. Alius: _circuitu_ vel _sinu_. Alibi: _maximo orbe coeli_. 2. Alii:
+_sint_.
+
+CORONAEUS: Istud quidem sua luce perspicuum est.
+
+TORALBA: Quidquid finitum usquam existit, terminos habet, quibus
+finitur, locum1 in quo concluditur, et2 nihil incorporeum terminis aut
+locis illis3 continetur, igitur angeli non4 sunt incorporei, cum suis
+sedibus ac terminis finiantur. Si non sunt incorporei, sequitur
+corpoream habere naturam, cum omnis substantia sit vel corporea vel
+incorporea; non hoc, igitur illud. Item illud5: omnis substantia,
+praeter Deum, habet finitam potestatem; omnis potestas finita
+terminatam habet substantiam6; ex quo sequitur, daemones, angelos,
+mentes quae desertis cadaveribus emigrarunt, terminatis sedibus
+coërceri, nec ubique, nec pluribus locis simul, eodem existere momento,
+ut7 nimirum8 illi ipsi, qui angelos vel9 mentes corpore 39 vacare
+putant, confitentur. Nam si eadem substantia finita duobus locis simul
+et semel existeret, etiam moveri et quiescere simul posset, contra
+perspicua philosophorum10 decreta11.
+
+1. Alius: _locum etiam, quo_. 2. Alibi: _at_. 3. Alius: _ullis_. 4.
+Deest in uno codice. 5. Deest in alio codice. 6. False alius:
+_distantiam_. 7. Alibi: _et_. 8. Alius: _etiamnum_. 9. Alius: _et_. 10.
+Alius: _physicorum_. 11. Scotus liber sententiarum I, disp. 2, qu. 4.
+Damascenus lib. 2.
+
+SENAMUS: Ut haec vera sint, nondum tamen video, quibus terminis ac
+finibus daemones concludantur.
+
+TORALBA: Nullius substantiae fines aut termini cogitari possunt1 extra
+superficiem, superficies autem solius corporis2 propria; igitur omnis
+substantia finita ac terminata corporea sit oportet, alioquin esset
+infinita, quia tertium nihil est. Absurdum autem est, mentes humanas,
+daemones, angelos, qui mundi finibus ac terminis coërcentur, infinitos
+esse, alioquin finitis infinita concluderentur.
+
+1. Alibi: _posse_. 2. Alibi: _solis corporeis_.
+
+SENAMUS: Quid obstat quominus angeli, daemones, mentes humanae certa
+quadam et determinata sede, non tamen superficie conclusa coërceantur?
+
+TORALBA: Ita quidem est eorum opinio, qui angelos, daemones, mentes
+separatas in loco esse confitentur, non tamen circumscriptive, ut eorum
+verbis utamur, sed definitive. Quae distinctio1 cum plerisque inanis
+videatur, nec definitive nec circumscriptive in loco esse voluerunt,
+sed2 effective tantum. Quae sententia quidem minus habet erroris, quam
+illa, quia non implicat3 ajentia simul et negantia, ut illa; sed hoc4
+habet incommodi, quod angelos ac daemones loco dimoveri negat. Qua
+ratione nec bonis ad superos, nec malis5 ad inferos aditus pateret,
+quoniam ubique esse congruit tantum substantiis incorporeis.
+
+1. Alius: _definitio_. 2. Deest in aliis codicibus. 3. Alius:
+_ampliat_. 4. Alibi: _id tamen_. 5. Alibi: _impiis_.
+
+SENAMUS: Vereor ut argumentum a1 te propositum consimile sit huic
+Aristotelis argumento: Si forma, inquit, non finitur ad materiam, extra
+materiam est infinita; quod2 non magis sequitur, quam si dicat quis: si
+corpus non finitur corpore, est infinitum, nam ista ratione supremus
+orbis, qui nullo finitur corpore, esset infinitus.
+
+1. Alius: _abs_. 2. Alibi: _quia_.
+
+TORALBA: Clarius id explicabo: omnem substantiam, quae amplissimi orbis
+sinu coërcetur, finitam esse posuimus, id quod omnes confitentur; fines
+autem1 substantiae finitae nullos esse praeter superficiem, quae solius
+corporis propria est, quod2 geometricis principiis perspicuum est. Item
+mentes omnes definitum habere ac determinatum locum, i.e. neque in
+quantumlibet maximo,3 neque in quantumlibet minimo, sed exaequato4 suae
+essentiae finiri loco. Ex his ergo efficitur, mentes separatas et
+angelos corporea quadam natura coagmentari. Quare si demus, corpus
+illud esse spirituale, ut Paulus ipse et Damascenus loquuntur, corpus
+tamen erit, quantumcunque 40 subtile esse dicamus, nec cum alio corpore
+ejusdem naturae magis esse poterit5, quam aër subtilissimus cum aquea
+terreave natura.
+
+1. Alius: _ac_. 2. Alibi: _quod geometricis est principium perspicuum_.
+3. Desunt haec sequentia quatuor verba in alio codice. 4. Alius:
+_determinato_. 5. Deest in aliis codicibus.
+
+SENAMUS: Adeone discrepat a natura, quicquam incorporeum esse in loco,
+cum puncta incorporea ipsaque accidentia suis quaeque sedibus ac locis
+contineantur?
+
+TORALBA: Tu, Sename, agis de punctis et accidentibus, quae quod per se
+ipsa et sine corporibus nullam habent hypostasim, nunquam1 per se, nec
+ullo loco existere possunt et ne moveri quidem nisi ad corporum
+agitationem. Hic autem2 agitur de substantia, puta de angelo, de mente
+cadaveri superstite, quam finitam esse fatentur, incorpoream tamen
+statuunt, quod nullo ingenii humani captu fingi potest, nisi demus
+ajentia et negantia esse vera, quia substantiam illam, quam incorpoream
+fingunt, uno tantum loco statuunt, eoque definito, extra quem nihil sui
+reperiatur, nec ubique esse volunt, vel suam habere circumstantiam, vel
+ut eorum verbis utamur, suam ubietatem, ut si quaeramus3, ubi est
+angelus? responderi possit: in coelo vel in terra, non tamen utroque in
+loco, sed illic tantum, ubi sit ejus actio vel perpessio, nec usquam
+alibi. Loco tamen circumscribi, locum mutare negant, cum vel a superis
+locis ad inferos praecipites deturbantur, vel ab inferis praecipites ad
+superos revolant. Ex quo sequitur, utrumque pronunciatum verum esse:
+angelus est in coelo, angelus non est in coelo, quae4 cum tota natura
+pugnant. Quid autem est aliud, locum definire, quam loci terminos5
+corpori circumscribere? Quodsi loco definiri vel circumscribi sunt
+eadem, etiam in loco esse circumscriptive et definitive eadem erunt,
+quod Damascenus duobis locis6 fatetur. Itaque Thomas7 repudiatis
+superiorum definitionibus8 angelum in loco esse scripsit non ratione9,
+sed applicatione, quem Scotus refellens angeli praesentiam ante
+rationem10 necessariam esse concludit et quidem in loco commensuratire;
+sic enim loquitur, quoniam nec ubique nec in loco quantumlibet maximo,
+nec minimo, sed suae substantiae exaequato, quo nec majorem queat
+occupare, nec minorem. Ex quibus etiam illud sequitur, descensum et
+ascensum separatis mentibus necessario tribuendum. Quicquid autem
+movetur a loco in locum, corporeum esse oportet, quia prius transit11
+spatium sc ipso minus, deinde spatium sibi aequale, antequam in spatium
+se12 majus decurrat. At substantia incorporea inanisque, quia nihil
+incorporeum magnum aut parvum dari potest, itaque necesse est,
+quaecunque moventur, corpora esse confiteri. Item motus omnis fit in
+tempore, et quovis tempore minus recipiendum erit, quo minus mobile
+moveatur. Igitur omni mobili accipietur in infinitum aliquod13 minus
+mobile, ex quo fit, ut nihil incorporeum aut divisibile moveri possit.
+Item motus 41 successio, quae in motu intercipitur, sit resistentia
+mobilis ad14 moventem, vel intervalli ad mobile vel motoris ad
+intervallum. At nulla resistentia esset in angelo, si esset
+incorporeus, non enim resisteret intervallo, nec intervallum illi, nec
+sibi ipsi ut motori. At nullo humanae mentis captu cogitari potest, ut
+ab extremis ad extrema sine decursu intervalli medii perveniatur. Quare
+si locus, si corpus, si spatium divisibile est, angelos quoque, mentes
+humanas, daemones corporeos ac divisibiles esse oportet, contra quam
+illi et scribunt et sentiunt.
+
+1. Alius: _nusquam_. 2. Alius: _enim_. 3. Alius: _quaeratur_. 4. Alibi:
+_quia_. 5. Alibi: _terminis corpora_. 6. Lib. 2 cap. 13. 16. 7. Parte
+I, qu. 8, art. 1. 8. Alius: _distinctionibus_. 9. Alii: _actione_. 10.
+Alius: _actionem_. 11. Alius: _transilit_. 12. Alius: _sibi_. 13.
+Alius: _aliquid_. 14. Sequentia haec sedecim verba desunt in alio
+codice.
+
+SENAMUS: Cur igitur Peripatetici tam anxie a physicis metaphysica
+dividunt, cum physicorum argumentum omne circa1 corpus naturale esse
+velint, metaphysicis vero tribuant substantias ab omni corporum
+oneratione2 liberas, quo3 verbo separatas mentes atque intelligentias
+contineri tradunt?
+
+1. Deest alias. 2. Alii: _concretione_. 3. Alibi: _quae_.
+
+TORALBA: Graviter certe peccatur ab iis, qui1 metaphysica physicis
+conturbant, i.e. naturalia divinis, nisi ut ex aliis alia melius
+intelligantur. Nullum autem metaphysici argumentum praeter primam
+causam incorpoream esse potest. Nam cum Aristoteles Platonis2 ideas
+locis omnibus evertere conaretur, quod hypostasim nullam in natura3
+haberent, intelligentias tamen seu mentes separatas in natura
+incorporeas statuit his verbis:4 An, inquit, ad physicam pertinet, de
+omni anima disputare? an vero de ea tantum, quae materia vocatur?5 Hoc
+postremum tam absurdum visum est Alexandro Aphrodisiensi, ut nullam
+omnino substantiam corporis expertam affirmaret. Recte ille quidem, si
+primam causam excepisset, quam ob id incorpoream esse oportet, quia sit
+infinita.
+
+1. Alibi: _quod_. 2. Alius: _Platonicas_. 3. Alius: _naturam_. 4. Libro
+ultimo de nat. anim. 5. Alius: _vacat_.
+
+OCTAVIUS: Argute quidem, Toralba; sed me scrupulus angit, quod cum
+angelus particula quaedam sit et quasi scintilla divinae mentis illius
+ac aeternae, qui fit ut corporea mens ex incorporea natura existere
+possit?
+
+TORALBA: Assumis tu quidem, Octavi, quod in quaestione positum est, an
+scilicet mens humana sit particula divinae mentis, ut quidem video
+placuisse nonnullis, qui Plotinum auctorem citare1 non dubitant, quod
+hominis mentem ὁμοούσιον esse dixerit ipsi Deo. At2 ne ὁμοούσιος quidem
+est, tantum abest ut sit ὁμοούσιος. Falsum item, quod Arrianus ad
+Epictetum scribit, quem3 ad hominem ita loquentem inducit: Tu
+delibatio4 Dei habes in te ipso partem illius: σὺ μὲν ἀπόσπασμα εἶ τοῦ
+θεοῦ, ἔχεις τε ἐν σεαυτῷ μέρος ἐκείνου. Longe aliter Trismegistus ad
+Asclepium: Mens, inquit, non est abscissa de substantia Dei, sed5
+explicata, ut lux solis. Nam6 si angelus, si humana mens ab essentia
+Dei decerpta esset, i.e. si particula Dei esset, Deum corpus esse
+oporteret, quod absurdum esse omnes confitentur. Item 42 totus homo
+Deus esset; totum enim esse necesse est, cui pars detrahi nequit. Item
+Dei natura divisibilis ac dissolubilis esset, si partes haberet; itaque
+litterae sacrae mentem hominis non Dei substantiam, sed spiraculum
+appellant i.e. רוּחַ7 et imaginem, non partem illius, quae nulla in
+natura divina incorporea fingi potest.
+
+1. Alibi: _ciere_. 2. Desiderantur haec decem sequentia verba in alio
+codice. 3. Alibi: _cum_. 4. Alius: _deliberatio_. 5. Desiderantur haec
+viginti sex verba in alio codice. 6. Alibi: _Non_. 7. Alius: נִשְׁמַה
+
+SALOMO: Sapienter illi quidem, qui a Dei natura corpus omnino1
+sejunxere, id enim praecipuum caput est symboli nostri.
+
+1. Alibi: _omne_.
+
+SENAMUS: Quid igitur hoc sibi vult1, Deum esse ubique? Etsi enim ubique
+est, est in loco, si in loco, etiam corporeum esse oportet.
+
+1. Alius: _haec sibi volunt_.
+
+FRIDERICUS: Deus ubique est et1 nusquam est.
+
+1. Alibi: _ut_.
+
+SENAMUS: Igitur contradictoria simul vera sunt: si Deus est hic, Deus
+non est hic.
+
+CHRTIUS: Nos, inquit Augustinus, credimus ubique Deum esse praesentia,
+essentia, potentia, in omni loco sine circumscriptione, in omni tempore
+sine mutatione.
+
+OCTAVIUS: Rectius1 et optime, opinor, Chrysostomus, qui, quomodo Deus
+ubique sit, capere se non posse confitetur.
+
+1. Alibi: _Modestius_.
+
+SALOMO: Recte ille quidem, etenim Deus de se ipso loquens: Ego, inquit,
+coelum et terram impleo. Item: Coelum mihi sedes est, terra autem
+scabellum pedum meorum1.
+
+1. Jeremiae 23, 24. Jesaiae 66, 1.
+
+SENAMUS: Haec ad potentiam ejus infinitam pertinere videntur, non ad
+essentiam, ut Helias Thesbites his verbis innuit1: Deus, inquit, non
+est in aëre, non est in commotione, non est in igne; alioquin creatoris
+et creaturae una esset et eadem essentia, si utraque promiscue
+confunderetur, idem etiam creatoris et creaturae cultus haberetur. Ob
+id Deus altissimus, h.e. Eljon, עֶלְיוֹן appellatur, quia in coelis
+est. Et ab interpretibus Hebraeis Deus מָקוֹם, i.e. locus beatorum2,
+quia mundus in Deo est, non autem Deus in mundo vastissimo quidem, sed
+prae illa essentia infinita corpusculo exiguo; non quia mundi aditu
+excludatur, sed ut intelligamus, nulla mundorum innumerabilium
+capacitate includi aut illius purissimam et incomprehensibilem
+essentiam cum rebus foedis, fluxis ac caducis permisceri. Est enim
+mundus usquequaque corporum plenissimus, nec quicquam in3 natura
+vacuum. Quis autem et qualis sit Deus, (quanquam in eo nulla sit
+qualitas), mortalium nemo, quamdiu spirabit4, intelliget. Nam Mosi
+roganti, ut se Deus illi contuendum exhiberet: Nemo, inquit Deus,
+vivens Deum videbit, i.e. plane cognoscet. Ac propterea dicitur in atra
+caligine versari et in tenebris latibula sua posuisse, h.e.
+obscurissimam et difficillimam ejus cognitionem videri hominibus in
+caligine densissima constitutis, cum ipse lucis auctor omnia suo
+compleat splendore. Ac tametsi praeclarum est, ejus omnia 43 opera,
+dicta, facta, leges praedicare et crebris canticis usurpare, nihil
+tamen est, quo verius vel melius, quam contemplantis silentio laudari
+possit. Ac propterea David5 illud sapienter usurpat: Tibi silentium
+laus! Quod vulgaris interpretatio non explicat his verbis: Te decet
+hymnus Deus in Sion. Sic enim voces hebraicas לְךָ דֻמִיָהּ תְהִלַה
+erudite Rabbi Moses interpretatur, ut etiam Chaldaeus paraphrastes:
+Coram te, inquit, laus reputatur silentium; quia Deus, quis qualisque
+sit, nullo sermone explicari aut ne cogitatione quidem capi potest.
+
+1. Alius: _vocatur_. 2. 3 Regum 19, 11 sqq. 3. Alius pro his duobus
+verbis: _materia_. 4. Alius: _scrutabitur_. 5. Psalm. 64, 2.
+
+CURTIUS: Illud quidem symbolo Pythagoras significat, cum silentio Deum
+laudandum esse ac puro animi affectu jubet colendum, quia sermo ipse
+inquinatus est nec veras Dei laudes assequi potest. Quod silentium
+Porphyrius et Jamblichus sic interpretantur, quando pura mens hominis
+in ecstasin divini amoris sublata immortali Deo mactatur, quod veteres
+in sacrificiis significabant, cum dicerent: Favete linguis! vel ut
+Homerus: Praecidite linguas, τέμνετε γλώσσας ut rerum sublimium ac
+divinarum contemplatione sursum corda raperentur, supra coelos omnes,
+ubi Dei1 essentia ab omni mundi cogitatione disjuncta versatur. Id
+autem tum maxime fit, cum Dei agnoscendi causa potentiam ejus,
+bonitatem, sapientiam atque illius omnia dicta, facta, judicia, res
+gestas discutiendo, immensa rerum admirabilium ac sublimium infinitate
+perterriti silemus.
+
+1. Alibi: _mundi_.
+
+TORALBA: Ego tamen silentio rupto laudes immortali Deo canere nunquam
+desistam, et quidem Heroicis numeris:
+
+Me tua gestarum rapit ingens gloria rerum,
+O Deus omnipotens! procul hinc peregrina deorum
+Turba fugit fictaeque simul pietatis imago.
+Angelici properate chori, properate poëtae,
+Quotquot mente pia sacratum nomen adorant,
+Ac Domini laudes puris efferte1 labellis!
+Ast2 ubi verborum vis ac sapientia tanta,
+Quae mare, quae terras, quae coeli temperet orbes
+Legibus aeternis, percurrens cuncta momento?
+
+1. Alius: _afferte_ vel _offerte_. 2. Alius: _Est ibi_; alii: _Est
+ubi_.
+
+CORONAEUS: Tenemus igitur Deum extra mundi concretiones et contagiones,
+sedem suam posuisse supra quicquid est coelorum, ut etiam visio
+Ezechielis ac prophetarum LXXII, quos de spiritu Mosis Deus afflaverat,
+aperte declarat.
+
+SALOMO: Apertius tamen significatur hominis conditione, quem Deus ad
+imaginem sui creavit, quod Rabbi Moses sic interpretatur, quod1
+quemadmodum intellectus agens seu adeptus2 extra hominem et ab hominis
+concretione liber est, sic etiam Deus a mundi3 concretione et
+contagione liber sit.
+
+1. Alius: _ut_. 2. Alibi: _occupatus_. 3. Desunt alibi haec tria
+sequentia verba.
+
+44 CORONAEUS: Habemus Toralbae demonstrationem, non modo de angelorum
+ac daemonum corporea natura, verum etiam praeter Deum nullam
+substantiam incorpoream esse; sed quaeri possit, an daemonum et
+angelorum cum mentibus humanis essentia sit eadem?
+
+CURTIUS: Puriorem esse angelorum quam daemonum essentiam et corpora
+lucidiora, docet Augustinus1: Angelis, inquit, malis mutata sunt in
+casu corpora in deteriorem qualitatem aëris spissioris. Idem: Tenuia,
+inquit, angelorum corpora in deteriora ac spissiora transformata sunt,
+quibus ab igne pati possint.
+
+1. In Genesin cp. 8.
+
+TORALBA: Porphyrius in antro Homerico scribit, angelos ac daemones
+aëreo corpore constare ac vestiri, ut ab ignibus patiantur, idque
+affirmans Philoponus1: Alioquin, inquit, intellectualis natura2 nihil
+pateretur.
+
+1. Contra Alexandrum Aphrodisium. 2. Alius: _ratio_.
+
+SENAMUS: Si nulla sunt organa sensuum, nulla visus, tactus, gustus
+instrumenta et ne ulli quidem in aëre nervi, a quibus sensum haberemus,
+nullum cerebrum, unde nervi oriuntur; quonam modo aëreae mentes ab
+ignibus paterentur? Item si mentes humanae ignea constant natura, ut
+ille1 innuit hoc versu:
+
+Igneus est illi vigor et coelestis origo,
+
+nihil ignis ab igni pati potest. Multo minus si aërea compage
+coalescunt; alioqui totus aër quantus est, pridem flammis consumtus
+interiisset. Sin mentes separatae aquea constant natura, flammas potius
+exstinguerent, quam ignium vim sentirent.
+
+1. Virgilius Aen. VI.
+
+OCTAVIUS: Vetustissima est opinio, animas ignea1 constare natura, ac
+propterea Synesius in epistola quadam ad Cyrenesium pontificem eos, qui
+extrema naufragia extimuerant, siccas exeruisse2 vaginas3 scribit, ut
+animam, ne mergeretur4, ejicerent, idque ab Homero significari, ac
+propterea Philostratum scripsisse, nunquam ante Ajacem Oïleum, qui
+submersus interierat, demersis hominibus parentari consuevisse. Inde
+vox Sibyllae ad Palinurum5:
+
+Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum
+Eumenidum inspicies ripamve injussus6 adibis?
+
+Num igitur Philo7 verius, qui daemones appellat chorum corporis
+expertium animorum, aut cur Ebraei animam, quae corpori superstes
+evolavit, viduam appellarent, si alio adhuc8 corpori conjuncta esset,
+cadavere priori deserto? Neque enim recte diceretur mens vidua, si
+relicto cadavere alteri corpori quasi secundis nuptiis copularetur.
+
+1. Alibi: _igne_. 2. Alibi: _exemisse_. 3. Alius: _sicca evasisse
+vagina_. 4. Alius: _mergerentur_. 5. Virg. Aen. VI. 6. Alius:
+_invisus_. 7. In libro de mundo et in libro: quod somnia mittantur a
+Deo. 8. Alibi: _ad haec_.
+
+FRIDERICUS: Si Senami argumentum necessarium esset, quo sensibus
+animas, daemones, angelos vacare concludit, ne Deus ipse quidem audiret
+45 aut videret. Quid autem stupidius1, quam eum, qui mirabili aurium et
+oculorum fabrica visum et auditum brutis etiam animantibus indidit,
+coecum et surdum arbitrari, quia sic oculis, auribus ceterisque sensuum
+careat instrumentis? At nemini dubium esse opinor, quum angelorum ac
+daemonum voces ab aliis, qui daemones παρέδρους2 i.e. domesticos
+habeant, audiantur, quos tamen his sensibus carere fatentur. Quin etiam
+daemonum voces mox acutae et graciles, mox etiam graves et terribiles
+videntur3, et quasi ex utre4 verba facerent. Inde ab Ebraeis malus
+daemon ob id אוֹב appellatur5 ab utre. Memoria subit Hermolai Barbari
+Patricii, qui ab hac civitate exilio pulsus est, quod legatus Romam
+missus a summo pontifice cardinalis honorem injussu senatus acceperat.
+Is cum entelechiae vocem in animi definitione non satis intelligeret,
+placuit daemona πάρεδρον, quem cum Georgio Placentino quaestionis
+arbitrum receperat, interrogare; hic voce tam gracili ac tam obscure6
+respondit, ut quid vellet nullo modo intelligi potuerit.
+
+1. Alibi: _turpius_. 2. Alius: παροίκους. 3. Alius: _videantur_. 4.
+Alius: _aëre_. 5. Levit. 20, 27. 6. Alibi: _obscura_.
+
+TORALBA: Non sunt igitur ad vocem articulatam necessarii pulmones,
+larynges, lingua, palatum, sed confitendum est, vim sensuum1 aliam esse
+in Deo, aliam in coelo, aliam in angelis ac daemonibus, aliam in
+animantibus.
+
+1. Alius: _sensitivam_.
+
+OCTAVIUS: Si nullus esset sensus in mentibus separatis, nulla essent
+supplicia sceleratorum, ac praemia1 quaeque bonorum jacerent.
+
+1. Alius: _gaudia_.
+
+SALOMO: Illud abs te, Sename, scire cupiam, num saepius in somniis sola
+mente, oculis conclusis ac sensibus omnibus stupefactis, rerum imagines
+videris1 perinde ac si oculos apertissimos haberes2? Quod quidem si
+fateris, cur dubitas aciem mentis, quam oculorum, ad contuendum
+acutiorem confiteri? Ac M. Tullius non minus eleganter quam vere
+scripsit, mentes ipsas tum maxime sentire ac vigere, cum e corporibus
+excessissent.
+
+1. Alibi: _videri possint_. 2. Alibi: _quis haberet?_
+
+CORONAEUS: Frustra res antea perspicue demonstratas a calce ad caput1
+revocaremus: nam ex illis Toralbae demonstrationibus deque corporea
+daemonum ac animorum natura, hunc etiam fructum decerpimus, quod
+Thomistarum2 ac Averroistarum perniciosa opinio diluitur; posuerunt
+enim, unam esse omnium animam in singulos homines diffusam ac rursum
+occasu cadaverum segregatam in sese coire. Ita argumenta illa triginta,
+quae ad stabiliendum hunc errorem Averroistae denotant, uno ruunt et
+eodem momento, quibus tamen satis apte fieri non poterat ab iis, qui
+animos corporum expertes esse posuerunt, quoniam substantiae
+incorporeae, si ullae existerent, facile3 avulsae a corporibus coirent
+in unum, corpora vero ut se ipsa penetrent, fieri nullo modo potest.
+Restat igitur, ut intelligamus, quemadmodum ex ea demonstratione Dei
+essentia et potestas infinita4 colligatur, quod superius Toralba
+demonstraturum se, ni fallor, spopondit.
+
+1. Alius: _carceres_. 2. Themistianorum. 3. Alius: _facillime_. 4.
+Alius: _indistincta_.
+
+46 TORALBA: Dixi quidem, ut ille in re levissima, sed non promisi. Quis
+enim hoc sibi aut alteri promittere se posse confidat? Obsequor tamen
+Coronaeo, cui nihil denegari potest; ineptus enim malo, quam non
+obsequens videri. Omnis substantia corporea est finita, cum incorporea
+nullis terminis coërceatur. Quae autem substantia nullis finibus
+concluditur, infinita est. Hoc enim corollarium ex superioribus1
+demonstrationibus colligitur. At omnium theologorum et philosophorum
+summa consensione prima causa est incorporea, igitur sola est essentia
+infinita; si2 essentia est infinita, et potestas et bonitas et
+sapientia est infinita. Quia si vis finita subjecto infinito
+congrueret, etiam visin finita subjecto finito conveniret, et creatura
+finita infinitae potestatis esset. Absurdum consequens, igitur et
+antecedens. Ex eo sequitur, nihil in Deo infinito finitum cogitari
+posse. Hoc amplius scilicet, si Deum solum simplicem esse, cum omnia
+corporea ex partibus coalescant, ac propterea Deum solum impatibilemet
+indissolubilem esse, contra quam usu venit substantiis compositis, quae
+ex iis constant in quae dissolvuntur, et in ea ipsa dissolvuntur, ex
+quibus conflantur. Id autem quod simplex est, in partes, quas nullas
+habet, dividi aut in alia principia dissolvi nequit.
+
+1. Alibi: _supremis_. 2. Desunt haec duodecim sequentia in aliis
+codicibus.
+
+SENAMUS: Si Deus est incorporeus, quid est quam ob rem aures, oculi,
+nasus, digiti, pedes, brachia, facies ei tribuantur?
+
+SALOMO: Etiam ira et furor saepissime, an propterea iracundum et
+furiosum esse dicemus? Sed nutrices et parentes oportet cum infantibus
+balbutire et ad Deum humana transferri, quando ad homines divina
+traduci non possunt. Illud autem animadversione dignum, quod cum
+caeteri sensus Deo tribuantur, nunquam tamen gustus et tactus, quia
+corpori semper inhaerent, nec sine corporibus sensibilia tactus et
+gustus percipi queant, ut caetera sensibilia, ut magis ac magis
+appareat, Deum plane incorporeum esse. Angelus autem si incorporeus
+esset, ut Aristoteles cum plerisque theologis opinatur, ejus substantia
+existeret omni in loco et extensionem infinitam haberet et1 essentiam,
+quin etiam intelligentias ac daemones unum et idem cum Deo esse
+oporteret atque ita bona malis, aeterna caducis, fluxa sempiternis,
+purissima foetidissimis, Creator denique creaturis promiscue
+confunderetur. Quae non modo absurda, sed dictu nefaria sunt. Ita
+quoque si angelus aeternus esset, nunc haberet totam durationem, quam
+habiturus est2, et ut pinguius loquamur, formaliter infinitam3. Illud
+enim philosophorum ac theologorum consensione constat, _esse et posse_
+in essentia divina nihil differre; item _esse, fuisse et fore_ in rebus
+aeternis unum idemque haberi, quia nec prius nec posterius est in Deo,
+ut rectissime Rabbi Moses4 scribit. Idem autem significat Jesaias5, cum
+utrique angelo seraphino sex alas fuisse scribit ac duabus quidem
+faciem tegere, duabus pedes, reliquis 47 volare, ut intelligamus,
+angelos ortum habuisse et occasum habituros, tametsi hominibus utrumque
+sit ignotum, Deum vero solum principio et fine et omni temporis
+successione carere. Nam ubi est successio, ibi est novatio ac mutatio,
+ut angelus se habeat aliter quam prius, quoniam non angelus habet, quod
+praeteriit, et exspectat, quod futurum est, igitur mutabilis ac
+propterea terminum habiturus. Nisi enim aliud atque aliud esset in
+motu, ne in tempore quidem prius ac posterius perciperetur. Motum autem
+angelis inesse, perspicue Toralba demonstravit; id enim sacris litteris
+saepe significatur, quae non modo angelis motum inesse, sed etiam
+motus6 celeritatem ac pernicitatem significant, cum alas quatuor sexve
+angelis tribuant, quod satis innuit, mutabilem esse7 ac dissolubilem
+eorum naturam.
+
+1. Deest in alio codice. 2. Alibi: _esset_. 3. Alibi: _nisi vitam_. 4.
+In libro More nebochim. 5. Jessiae 6, 2 et 6. 6. Deest in aliis
+codicibus. 7. Deest in aliis.
+
+CORONAEUS: Habemus igitur perspicuam minimeque dubiam demonstrationem
+de potestate atque essentia Dei, omnibus modis infinita, eumque solum
+aeternum esse, αἰώνιον, ἀπέραντον, ἄναρχον, angelos vero, daemones,
+mentes corporeas esse ac finitas, suaque natura mutabiles ac solubiles.
+Quae aditum aperire mihi videntur ad ea, quae de actionibus daemonum,
+de funambulis elephantibus, de arboribus et brutis loquacibus, de
+sagarum transvectionibus feruntur.
+
+SENAMUS: Prospiciendum nobis est, opinor, ne pro argumento capiamus id
+ipsum1 quod in quaestione positum est, scilicet ea miracula quae
+spectantur a daemonibus cieri. Neque etiam si demus, corporeos esse
+daemones, propterea sequitur, transvectiones sagarum veras esse.
+
+1. Deest in alio codice.
+
+TORALBA: Quod nec a natura nec ab hominibus fieri potest1, id vel a Deo
+vel ab angelo vel a daemonibus fiat2 oportet. At neque per naturam
+neque per hominum gestionem transvectiones illae sagarum3 per aëra4
+fieri possunt; igitur a Deo vel ab angelis daemonibusque fieri necesse
+est.
+
+1. Alius: _possit_. 2. Alibi: _fieri_. 3. Alius: _hominum_. 4. Tria
+haec antecedentia verba desunt in alio codice.
+
+OCTAVIUS: Post mundi conditionem1 Deum ab omni actione conquievisse
+docemur, nec quicquam nisi causis intercedentibus agere; quanquam de
+rebus tam arduis et ab hominum sensu et captu remotis quicquam2
+statuere valde periculosum mihi videtur.
+
+1. Alius: _creationem_. 2. Alius: _quicquid_.
+
+TORALBA: Si Deum mobilem fatemur, et patibilem et mutabilem confiteri
+oportet; hoc absurdum, illud igitur. Sed ut angelorum ac1 daemonum
+actiones melius intelligantur, demonstrandum est, primam causam non
+solum immobilem esse, sed ne moveri2 quidem, contra quam3 putat
+Aristoteles, qui aeterno motu Deum obligavit.
+
+1. Desiderantur haec quinque sequentia verba in aliis codicibus. 2.
+Alius: _movere_. 3. Alius: _quam_.
+
+CORONAEUS: Age igitur, Toralba, uti facis, ea quae vagis minutorum
+philosophorum erroribus jam pridem implicata sunt, explicare.
+
+48 TORALBA: Inveteratus Aristotelis error plerosque fefellit, qui si
+acutius mobilium ac moventium ordinem intuerentur, a suscepta sententia
+discessissent. Quaedam enim moventur tantum ut materia, quae quasi
+faex1 omnes motus patitur, nec tamen movet ipsa; quaedam tantum2 movent
+et3 moventur, ut forma et corpora naturalia; quaedam movent nec
+moventur, ut primus motor, qui movet quidem primum mobile, nec movetur
+tamen. Hoc ordine mobilium et moventium posito, necesse est, aliquod4
+extremum esse, quod nec moveat nec moveatur. Id autem est prima omnium
+mobilium ac moventium causa, quae perfruitur5 quiete sempiterna.
+
+1. Alius: _sex_. 2. Alius: _vero_. 3. Haec sequentia undecim verba
+desunt in alio codice. 4. Alius: _aliquid_. 5. Alius: _perfinitur_.
+
+OCTAVIUS1: Pulcherrimus quidem hic ordo mobilium ac moventium; non
+video tamen, ut sit necessarius.
+
+1. Deest in alio codice.
+
+TORALBA: Non desunt aliae demonstrationes, quibus necessario
+conficitur1, primam omnium causam nec moveri nec movere.
+
+1. Alius: _conficiatur_.
+
+CORONAEUS: Cedo igitur, nisi molestum est, cum in re tanti ponderis ac
+momenti omnia nos tentare oporteat, ut sit1 quo Epicurei efficacibus
+argumentis et ad assentiendum necessariis refellantur.
+
+1. Alii: _si_.
+
+TORALBA: Tam absurdum est, essentiam infinitam finito corpusculo ad
+finitum modum adjungere, quam vim infinitam finitae naturae tribuere,
+cum sit eadem contrariorum disciplina. At ineptum est et ab omni
+ratione alienissimum, vim infinitam tribuere corpori finito; igitur
+ineptum quoque, essentiam Dei infinitam corpusculo, mundo finito
+copulare. Atque illud quidem Averroi tam incongruum visum est et
+abhorrens a natura, ut Aristotelis sententia repudiata secundae causae
+tribueret primi mobilis conversionem. Idem tamen hic sui1 oblitus
+mundum aeternum statuit, qua quidem ratione causam secundam, quam
+finitam esse fatetur, aeterno (id est infinito) motui2 alligavit, et
+eodem relabitur, quo3 Aristotelem delapsum criminibatur.
+
+1. Deest alibi. 2. Alius: _motu_. 3. Alius: _unde_. Ceterum haec
+sequentia Toralbae verba in aliis codicibus desunt.
+
+CORONAEUS: Haec quidem demonstratio non minus1 efficax est ad
+convellendam Aristotelis et Averrois de mundo aeterno sententiam, quam
+superior illa de corporea daemonum et angelorum natura. Deum autem
+motorem inquietum2 statuere, non modo a natura divina, sed etiam ipsius
+Aristotelis scriptis inter se dissidentibus alienum est. Deos, inquit3,
+arbitramur felices ac beatos, sed cum nullis actionibus impediantur,
+nec Endymionis in4 morem dormire consentaneum sit, relinquitur5, ut
+contemplatione aeterna fruantur. Si Aristoteles Deum contemplatione,
+quae a motu quam6 longissime abest, si quiete beata perfrui7
+arbitratur, cur illum irrequieto motu fatigat? Dicitur enim post mundi
+creationem8 conquievisse, quid a 49 mundo alienius, quam quies? Quae
+quum ita sint, consequens est, coelos9 per sese et a forma sibi insita
+aut ab angelis moveri.
+
+1. Alibi: _minimae efficaciae_. 2. Alii: _irrequietum_. 3. Lib. 10
+Moralium ad Eudemum. 4. Alius: _in modum_. 5. Deest in alio codice. 6.
+Deest in eodem codice. 7. Desunt haec sex sequentia verba in eodem
+codice. 8. Alius: _conditionem_. 9. Alius: _coelum_.
+
+OCTAVIUS: Video nos sensim a metaphysicis ad physica delapsos, siquidem
+demonstratum est, angelos, daemones, mentes humanas corporea
+coagmentatione vigere, nec ullam omnino essentiam praeter Deum
+incorpoream existere.
+
+TORALBA: Omne metaphysici argumentum ac subjectum ad essentiam
+incorpoream spectat. Caetera quia1 corpora naturalia sunt, physicorum
+propria dicamus. Angelorum tamen aut daemonum actiones, quae
+voluntariae sunt, quis ad naturam pertinere dicat? Perinde non2 est, ac
+si quis putet, liberas hominum actiones a voluntate profectas3
+naturales esse, tametsi homo, quatenus corpus naturale, physicorum
+subjectum erit.
+
+1. Alius: _qui_. 2. Alius: _enim_. 3. Alibi: _perfectas_.
+
+CURTIUS: Ambigit Aristoteles de mente humana, cujus disputationem a
+physicis libris retraxit1.
+
+1. Alius: _litteris detraxit_.
+
+TORALBA: Succurrit in mentem Helvetii cujusdam opinio, qui eleganti
+nomine se Theophrastum Paracelsum appellavit, qui medicorum omnium
+decretis a stirpe revulsis nova somnia invexit, summa doctorum virorum
+consensione repudiata, quibus etiam illud subrogavit, daemonum actiones
+naturales esse.
+
+CORONAEUS: Statuendum igitur prius est, quae naturalis actio dici
+mereatur.
+
+TORALBA: Actio naturalis esse non potest, quae vel a Deo, nullis
+causarum inferiorum interjectis opibus, vel ab angelo vel a daemone vel
+a divinae1 voluntatis arbitrio vel denique casu fiat. Casum appello
+plurium causarum concursum ad effectus inopinatos: caetera, his
+exceptis, naturâ fieri dicemus.
+
+1. Alius: _humanae_.
+
+FRIDERICUS: Nemo certe, nisi demens, arbitratur1 hominis ascensum in
+coelum, aut per aëra volatus sagarum naturales esse, cum id potius fiat
+repugnante natura, quae gravia2 deorsum impellit, nisi quid fuga3 vacui
+sequatur, ut cum e lacubus4 aqua pluvialis sursum abripitur, tunc enim
+gravia sursum, leviora5 deorsum feruntur, ad universitatis totius
+incolumitatem.
+
+1. Alius: _opinatur_. 2. Alius: _graves_. 3. Alibi: _nisi prius fuga_.
+4. Alibi: _vel cum elicibus_. 5. Alius: _levia_.
+
+CURTIUS: Ego mundum hunc1 perinde ac rempublicam ad illius reipublicae
+mundanae imaginem temperari oportere statuo, vel potius nostram
+civitatem exemplar esse debere illius exemplaris et archetypi mundanae
+civitatis. Nam qui universitatis ordinem penitus perspexit, suae
+civitatis statum multo melius temperabit. Et quemadmodum in republica
+bene constituta sunt quaedam majestatis et imperii perpetuae leges,
+quaedam vero2 per varia 50 tempora ac rerum opportunitate mutantur,
+item ordinarii quidam sunt magistratus lege creati ad jurisdictiones,
+ad aerarii tutelam, ad sarta tecta civitatis, ad annonae procurationem,
+ad salutis publicae curam, item ministri magistratuum locis omnibus
+dispositi, ad exsequenda principum ac magistratuum jussa: ita quoque
+consentaneum est, providum naturae parentem Deum leges quasdam
+perpetuas et inviolabiles sanxisse, ratos scilicet orbium cursus ac
+recursus, quorum tanta constantia est, ut ab ortus sui primordio ne
+momento quidem aberraverint a tramite. Nec dubium est, quin angelos
+quasi principes in coelo, his inferiores in elementis collocarit, alios
+ad obeunda sacra, qui quasi sacrifici mentes puriores ac sanctiores,
+velut hostias, Deo immortali sacrificant ac vota precesque offerunt3,
+quosdam civitatibus ac imperiis praepositos, quos Graeci4 κοςμαγωγοὺς,
+Latini Deos tutelares appellabant ac persuasum habebant, non prius
+civitates expugnari aut capi posse, quam tutores illos ac praefectos
+urbium votis ac supplicationibus evocarent5, quo pertinet illud:
+Excessere Dii, quibus hoc imperium steterat.
+
+1. Addit alius codex: _a Deo_. 2. Additur alibi: _quae_. 3. Alius:
+_afferunt_. 4. Alii: _Proclus_. 5. Evocatio est apud Curtium lib. 2.
+
+FRIDERICUS: Civitatum moderatores ἀγγέλους, δαίμονας vocat Plato1, κατὰ
+τόπους ὑπὸ θεῶν ἀρχόντων πάντα τὰ τοῦ κόσμου μέρη διειλημμένα.
+
+1. In politicis.
+
+SALOMO: Illud arcanum, ut optima quaeque1, Plato ab Ebraeis acceperat;
+sic enim in sacris litteris legimus, Deum terminos ac fines populorum
+pro angelorum numero statuisse; nec dubitandum est, angelorum partem
+coelestibus, partem elementis, partem hominibus praefici, alios quidem
+ad praemia bonorum, alios ad supplicia impiorum. Huc enim pertinet
+carmen illud Davidis2: _principes populorum congregati sunt cum Deo
+Abrahami, quoniam in Deum intenti sunt tutores terrarum._ Id enim
+proprie3 significant haec verba מַגִנֵּי אֶרֶץ quos eodem versu
+נְדִיבֵי עַמִּים principes populorum appellat. At tametsi4 Plato a Diis
+praefectos5 scribit, horum tamen omnium ducem ac principem exercituum
+daemonum ac Deorum ter maximum Deum appellat, cujus currum caeteri
+consequantur: ὁ μὲν δὴ μέγας ἡγεμὼν ἐν οὐρανῷ Ζεῦς πτηνὸν ἅρμα ἔχει, τῷ
+δὲ ἕπεται στρατιὰ θεῶν τε καὶ δαιμόνων. Quod idem a Davidis odis
+expressum est hoc versu6: _currus Dei exercituum multiplex viginti
+millia laetantium._ Quem locum sic reddidit Chaldaeus paraphrastes:
+currus Dei viginti millia ignis ardentis, duo millia angelorum ducunt
+illos, divinitas Dei est7 super illos, ut intelligamus, Deum placida
+quiete fruentem angelorum ac daemonum ministeriis ac obsequiis uti.
+
+1. Alius: _quoque_. 2. Psalm 46 (47), 10. 3. Alius: _praecipue_. 4.
+Alibi: _attamen etsi_. 5. Alius: _profectos_. 6. Psalm 67 (68), 18. 7.
+Alius: _quiescit_.
+
+CURTIUS: Illud etiam in natura videmus, quod in republica, bene
+constituta scilicet, leges interdum mutari ac pro curatoribus1
+ordinariis extraordinarios constitui, idque ad reipublicae salutem. Ita
+quoque naturae 51 leges suspendi2 ac nova quaedam praeter naturam,
+ostenta, prodigia, morbos populares, incendia terrarum, diluviones
+aquarum cieri, ne quis putet, ulla legum naturalium necessitate Deum
+alligari, ut ante3 Toralba demonstravit. Quid enim absurdius esset,
+quam in civitate regem suis imperiis ac legibus solutum, ut leges pro
+temporum varietate corrigere et emendare possit, Deum vero mundi
+principem ac parentem suis legibus obligari? Non debent igitur
+angelorum ac daemonum naturales actiones censeri, quae4 praeter ordinem
+naturae consuetum fiunt, ut flumina retroferri, maria scindi, flammas
+deorsum dejici, quae non nisi divina potestate ac consensu5 fieri
+possunt.
+
+1. Alius: _magistratibus_. 2. Alius: _sustineri_. 3. Alibi: _acute_. 4.
+Alibi: _cum_. 5. Alibi: _concessu_.
+
+SENAMUS: Nihil bonum mihi videtur, quod praeter naturam fiat, ut
+Aristoteles scribit: οὐδὲν δὲ τοῦ παρὰ φύσιν καλὸν.
+
+SALOMO: Ignoscendum opinor Aristoteli, rerum divinarum imperito, imo
+potius contemptori.
+
+SENAMUS1: Quid vetat igitur, quominus omnia quae naturâ fiunt, a
+daemonibus et angelis fieri dicamus?
+
+1. Alii rectius: FRIDERICUS.
+
+SALOMO: Pleraque nasci ac paulatim augeri videmus ab ea vi, quam
+originis cujusque principio Deus indidit, sine ulla daemonum aut
+angelorum actione, puta stirpes et animantia, quae suapte vi, primordio
+sui generis divinitus tributa, suum genus propagant1. Idem judicandum
+de lapidibus, metallis, fossilibus, quae terra modice culta et etiam
+inculta sponte profert. Sed praeter hanc animantium ac stirpium
+generationem est alia2 quaedam ordinaria et solennis, quae3 solet
+quotannis recurrere, attamen praeter naturae leges, quibus quidem ex
+semine genera propagantur, ut omnia illa piscium examina, quae
+derepente stata magnitudine eodem tempore,4 iisdem littoribus
+exoriuntur, quorum5 nec semina in vadis aut littoribus aut saxis aut
+alga usquam apparent, nec ulla vestigia parentum. Nam eorum, quae a
+parentibus originem habent, sua sunt semina, sua incrementa, et ut
+paulatim exsurgunt, ita quoque sensim tabescunt. Illa vero momento in
+justam magnitudinem erumpunt ac paulo post, nisi capiuntur6,
+evanescunt, ut thynnorum agmina, quae cubica figura tanta vi ac
+multitudine in Hellespontum tranant e Ponto, ut saepe naves ac retia
+validissimis viribus subvertant, neque tantum in Hellesponto, sed etiam
+apud Rhodios Elopes7 ejusdem magnitudinis tantis agminibus prodeunt, ut
+Rhodiorum alimento diu sufficere possint. Nec dubito, quin aliis quoque
+littoribus consimilis piscium annona divinitus8 tribuatur accolarum
+inopiam ac tenuitatem sublevatura.
+
+1. Alius: _propugnant_. 2. Alibi: _lux_. 3. Alius: _quia_. 4. Alibi:
+_littore, iisdem temporibus_. 5. Desunt haec tredecim sequentia in alio
+codice. 6. Alius: _capiantur_. 7. Vel: _helopes_. 8. Deest in alio
+codice.
+
+FRIDERICUS: Ego quidem apud Batavos salmonum ac sturionum, quos 52
+siluros appellant, tantam piscationem vidi, ut in finitimas regiones1
+non sine ingenti quaestu transveherentur, nec procul a Batavia circa
+fretum Ixium, haleces tot ac tantis legionibus Octobri mense prodire,
+ut iis capiendis piscatorum copia, quae maxima est, sufficere nullo
+modo posset, unde in universam Galliam, Germaniam utramque, Britanniam
+cum uberrimo quaestu transvehi. Sed illud mirum, quod cum justa
+magnitudine momento prodirent, nulla tamen semina, nulli foetus ac ne
+ulla quidem vestigia videantur. Quae quum a piscatoribus et
+mercatoribus exquirerem2, narrabant illi, ad Orcades insulas arcarum
+multitudinem admirabilem annuis piscatoribus redundare3 et in littore
+Celtico statam esse galeorum piscationem mense Martio4, deinde Aprili
+scombrorum; unde tamen tot agmina prodirent, scire neminem.
+
+1. Deest in alio codice. 2. Alius: _conquirerem_. 3. Alius:
+_redundari_. 4. Alius: _Martis_.
+
+CURTIUS: Ipse vidi saepius in Galliae Narbonensis littore examina
+mugilum stato anni tempore semper remeare et in proximo littore
+Massiliensi apicarum1, item in adversis Africae littoribus trissarum2,
+quas accolae juratas3, nostri alosas appellant, copiam ceteris4
+littoribus inusitatam.
+
+1. Alius: _aprarum_. 2. Alius: _frissarum_. 3. Alius: _ejuratas_. 4.
+Alius: _nostris_.
+
+CORONAEUS: Etiam Cretenses nostri annuas habent gobionum legiones,
+quibus insula mirifice sustentatur, sed ea multitudine1, ut ab eodem
+utero, eadem hora, eodem momento natae aut coelitus delapsae aut ex
+intimis terrae visceribus erutae videri possint. Item e littore Siculo
+muraenarum maxima copia quotannis exsurgit.
+
+1. Alius: _magnitudine_.
+
+TORALBA: Non vestris tantum hominibus, sed nostris quoque
+liberalissimus naturae parens providit. Nam Calaei1 circa Lusitaniae
+littora solennes habent chalcidum, quas sardinias2 vocant, piscationes,
+et procul a littoribus Europae in Atlantico asellorum ingens erumpit
+copia, paulo post aestivum solstitium, non sine magna piscantium
+admiratione. Sed cum intentos3 lucro piscatores aspiceremus, nec tamen,
+unde tanta ubertas tam repente prodiret, admirari4 his iambicis invecti
+sumus in avaros piscatores:
+
+Avare piscator, freta
+Qui trajicis ferventia,
+Piscationis aemulus!
+Dic, si potes, (sed quis potest?)
+Vis unde tanta piscium
+Fulgentibus per aequora
+Squamis5 repente prodeat?
+Est omnibus ac singulis
+Ab ortu magnitudo par,
+Est aequa moles corporis,
+Adepta mox originem
+53 Et incrementa partium.
+Nusquam ulla partus semina,
+Nec ulla sunt vestigia6,
+Nec alga vilis cochleas
+Progerminat7 a caudice,
+Profunda nec maris vada,
+Nec altis saxa rupibus,
+Nec pura gignunt littora,
+Nec Aphrodites candidae8
+Genetrix spuma9 procreat.
+Quis agmen illud cubica
+Figura piscium regit10,
+Aut unde lucidus fretum
+Invadit halec Ixium,
+Distenta rumpens retia11
+Revulsis ante navibus?
+Recenseamne cetera?
+Vix orbe toto littus est,
+Quod non abundet piscibus,
+Largitione coelica,
+Et quae12 marinis sedibus
+Procul13 pascuntur alites,
+Aut delicatioribus
+Cicadum legionibus,
+Cum fruge pingues evolant
+Nomadum14 ad solitudines,
+Ut improborum poena sint,
+Bonorum justa praemia.
+O numen admirabile!
+O celsitudo maxima
+Procuratoris optimi,
+Qui nutu nutrit omnia!
+
+1. Alius: _Colesiaci_. 2. Alius: _serdunas_, vel: _sardumas_. (Cf.
+Plin. h. n. 32, 53.) 3. Alibi: _intentione_. 4. Alibi: _admirari_. 5.
+Alibi: _alis_. 6. Alius codex quinque haec antecedentia versus ita
+legit:
+
+Adepta moles corporis
+Aqua mox incrementa et
+Originem partium nusquam,
+Sec ulla partus semina,
+Nec sunt ulla vestigia etc.
+
+7. Alius: _progermines_. 8. Alius: _candida_. 9. Alius: _spumae_. 10.
+Alius: _regitur_. 11. Alius: _ilia_. 12. Alius: _qui_; alius: _aquae_.
+13. Alius: _nova_. 14. Alius: _Modo dum_.
+
+OCTAVIUS: Video ego vos plus otii piscationi1, quam aucupio dedisse.
+Saepe cum Volaterranis finitimis nostris non sine admiratione spectavi,
+54 advolantes exercitus palumbarum, cum tamen in continenti nullae aut2
+ne ovorum quidem aut nidorum ulla usquam imago reperiatur, multo minus
+etiam in proximis insulis. At si quis ab Africa3 trajecto mari
+mediterraneo evolare putet flantibus4 austris, facile refellitur immani
+spatio milliarium MCC; omnibus tamen accolis5 constat, a plaga maritima
+involare in continentem.
+
+1. Alibi: _otio piscationis plus_. 2. Alius: _ac_. 3. Alibi: _Austria_.
+4. Alii legunt: _santis_, id quod sine sensu. 5. Deest in alio codice.
+
+CURTIUS: Cum agerem in Gallia, callidus quidam auceps noctu facibus1
+accensis palumborum multa millia2, quae ab oceano in littus Rhotomagum
+versus advolaverant, nullo negotio venabatur. Cum ab illo percontarer,
+unde tanta vis palumborum? illud reposuit, illis3 tantum annis
+advolare, quibus abundaret fagina glans, qua pascantur. Item liviarum
+et earum4 avium5, quas ipse patria lingua „_pluviers_“6 appellabat, e
+genere columbarum, examina infinita in Aurelianorum agros impluere,
+nusquam tamen nidos ac ne ciborum quidem in ingluvie aut ventriculo
+argumentum7 exstare. Et in pagis8 Andium anseres sylvestres coelitus
+accedere et, gramine pascuorum9 momento saginatos, proventus uberrimos
+incolis afferre.
+
+1. Alibi: _fascibus_. 2. Alius: _vim_. 3. Alius: _iis_. 4. Alius:
+_Luciarum et Acarum_. 5. Alibi: _ranium_. 6. Alii: _pluvieres_. 7.
+Addit alius: _aliquid_. 8. Alius: _agris_. 9. Alius: _pascuarum_.
+
+SENAMUS: At in littore Neapolitano coturnicum annuam piscationem videre
+potuistis, quae cum flantibus coris in Mediterraneum transvolare
+conantur, demergi ac mortuae in littus ejici1 solent. Ita quoque avium
+greges opinor avolare et revolare, tum flumina, maria, montes
+trajicere, ut2 grues, hirundines, ciconiae, accipitres, anseres et
+anates sylvestres3, coturnices vero alarum brevitate debiles et adipe
+graves merguntur. Ut4 enim regiones omnes hieme conquiras, nusquam5
+tamen hirundinem reperias.
+
+1. Alius: _rejici_. 2. Alibi: _et_. 3. Desunt quatuor haec antecedentia
+verba in alio codice. 4. Alibi: _Et_. 5. In eodem codice desunt
+sequentia haec quatuor verba.
+
+SALOMO: Senamus omnia argute derivare conatur ad naturae causas. At1
+quidem originis initio Deus jussit2, aquas non solum aquatilia, sed
+etiam volatilia promere. Itaque in sacris libris legimus3, coturnices a
+plaga maritima ad Israëlitarum castra spiritu Dei disjectas tanta
+multitudine, ut spatio itineris diurni duobus cubitis in altitudinem
+undeque castra complecterentur. Castra vero quanta fuerint, intelligi
+potest ex eo, quod 600000 civium, qui arma ferebant, censa4 fuerunt. Ex
+quo intelligitur5, seniorum, juniorum, foeminarum, servorum
+peregrinorum, quae censa non fuere, multitudinem triplo majorem
+exstitisse. Ac nihilominus tantae multitudini6 coturnices non solum
+mense toto suffecisse constat, verum etiam cupiditatem carnium
+vorandarum7 ad nauseam usque explevisse. Quod igitur legimus, 55 tot
+examina coturnicum spiritu Dei ab oris maritimis abrepta fuisse, satis
+intelligitur, fuisse extraordinariam generationem, angelis divino
+concessu ac munere procurantibus, non aliter quam illa, quae dixistis,
+piscium ac avium repentina examina, angelorum officiis ad hominum
+alimenta, mirabili Dei procuratione ac bonitate comparantur, ut etiam
+illud manna, quo Israëlitae in deserta solitudine annos amplius XL
+pasti fuere, qui cibus angelorum8 diserte vocatur, non quod manna
+vescantur angeli, sed quia nullis naturae causis ordinariis angelorum
+curatione quotidie9 fuerit praestitum.
+
+1. Alius: _Et_. 2. Genes. 1, 20. 3. Numerorum 19 sqq. 4. Alius:
+_secuta_. 5. Numerorum 1 et 2. 6. Alius: _multitudinis_. 7. Deest in
+alio codice. 8. Psalm. 77 (78), 25. Sapient. 16, 20. 9. Alius:
+_quotidie implueret_.
+
+SENAMUS: Non video, cur angelorum vel daemonum procuratione sit opus,
+si sola Dei voluntate1 ista fieri possunt.
+
+1. Alius: _bonitate_. 2. Deest haec Senami interlocutio in alio codice.
+
+SALOMO: Aliud est de divina voluntate, aliud de potestate disputare;
+Deus enim post mundi creationem1 ab omni opere conquievisse et locis
+omnibus angeli Deo diligenter2 inservire ac jussa ejus3 exsequi
+produntur4. Huc enim spectat illud, quod dicitur, Deum coetus angelorum
+convocare, quod Rabbi Moses5 interpretatur: angelorum officiis ac
+muneribus uti. Nam cum dixisset, se primogenitos Aegyptiorum
+trucidaturum, eodem tamen capite subjecit6, se non passurum, carnificem
+in illa clade populi sui tecta subire. Idem: _Increpabo_, inquit,
+_aquilonarem istum cacodaemona, quominus fruges absumat_7.
+
+1. Alius: _conditionem_. 2. Alius: _semper_, id quod vero in alio
+codice deest. 3. Addit alius: _diligenter_. 4. Ps. 103 (104), 20 sq.;
+147 (148), 2. 5. Libro III More Nebochim. 6. Exodi 12, 23. 7. Malach.
+3, 11. Joël 2, 20. Amos 3. 4, 6 sq.
+
+SENAMUS: Cur igitur toties ac tam saepe contestatur populum, saepe
+pestem, famem, calamitates omnes a se invectas1?
+
+1. Levit. 26. Deuteron. 28. Alii legunt: _immissas_, alii: _inventas_.
+
+SALOMO: Ne ad angelorum ac daemonum cultum prolaberentur, sed ab unius
+Dei manu ac potestate omnia pendere persuasum haberent, cujus tamen
+decreta daemones1 nunquam2 injussi exsequantur. Argumento sit, quod cum
+Rex Achabus multa nefarie3 gessisset, tandem4 a sortilegis persuasus
+tertio praelio5 contra Syriae regem dimicare, Michaeam prophetam prius
+consulendum putavit. Hic vates consultus: _Vidi_, inquit, _Deum in
+sublimi solio sedentem et omnes exercitus angelorum circumstantes; ad
+quos ille: Quis vestrum_, inquit, _persuadebit Achabo, ut praelium
+committat et occidatur6? Cumque alius aliud diceret, prodiit quidam
+spiritus et coram Deo stans: Ego_, inquit, _persuadebo! Ad quem Deus:
+Qua in re? Hic: Ego ero spiritus mendax in ore prophetarum ejus. Tum
+Deus ad illum: Persuadebis simulque conficies, abi igitur et facito!_
+Quidam theologi tradunt, spiritum illum fuisse Nabothum7, 56 quem
+Jesabella regina calumniis circumventum, annuente rege, crudelissime
+trucidari jusserat, ut rex agro, quem nec prece nec pretio extorquere
+poterat, capitali fraude frueretur.
+
+1. Deest in aliis codicibus. 2. Alius: _neque_. 3. Alius: _nefaria_. 4.
+Alii: _id_. 5. Alius: _bello_. 6. 1 (3) Reg. 22, 19. 22. 7. 1 (3) Regum
+21, 1 sq. 2 (4) Regum 9, 21. 25 sq.
+
+CURTIUS: Illud quidem Academicis ac Platonicorum1 principi persuasum
+est, qui ultionis cupiditate incensi trucidantur, mortuos ultionem
+modis omnibus reposcere.
+
+1. Alius: _Platoni_.
+
+SALOMO: Poterat Deus solo nutu Achabum regem perdere, sed videtis belli
+occasionem falsos vates angelorum consilium accersitum, ultorem denique
+divini decreti administrum. Consimile concilium coactum dicitur,
+priusquam ulla potestas diabolo1 fieret in Jobum, cui concilio dicitur
+Satan adfuisse. Qua loquendi similitudine satis intelligitur, non
+congruere divinae majestati, per se agere, quae2 angelorum officio3
+possit. Cui congruit illud, quod Jedacus4 Levita in Porta lucis5
+scripsit, ab infernis terrae sedibus usque ad summum coeli verticem
+omnia daemonum et angelorum plenissima esse. Idem alibi a coeli
+cardinibus ac decumanis angelos spirare scribit, a bonis quidem bona, a
+noxiis bella, sterilitates, populares morbos ac bestias nocentissimas
+ad scelerum vindictam procurari.
+
+1. Alius: _daemoni_. 2. Desunt haec sequentia quatuor verba in alio
+codice. 3. Alibi: _ministerio_. 4. Alii: _Bedacus_. 5. Liber
+rabbinicus.
+
+FRIDERICUS: Cum in rerum natura nihil frustra conditum sit, si omnia
+solo nutu Dei fierent, ut principio sola voluntate Dei omnia creata
+sunt, tot angeli ac daemones frustra exstitissent.
+
+TORALBA: Quaedam animantia generantur ad breve tempus, quae officio
+defuncta penitus evanescunt. Et quidem Plinius1 ad stuporem usque
+miratur, Seleucidas aves in montem Casium, sole cancrum subeunte,
+advolare, ut2 insectorum multitudinem populentur3, quo minus viva
+noceant frugibus, vel odore mortua. Quibus depastis ita disparent, ut
+nusquam terrarum reperiantur. Neque enim singulis, sed statis quibusdam
+annis, cum insectorum vis abundantius excrevit, advolare consueverunt.
+Aristoteles quoque cum Plinio tradit4, murium agrestium examina, quae
+non saepe, sed tamen judicio agricolarum nimis saepe spectantur,
+populatis frugibus sic evanescere, ut nec in superficie nec in
+visceribus terrarum vel unus quidem reperiatur.
+
+1. Hist. nat. 10, 39. 2. Alibi: _et_. 3. Alibi: _populari_. 4. Alibi:
+_tradunt_. (Plinii hist. nat. 10, 85.)
+
+SALOMO: Illud etiam in sacris litteris testatum habemus, cum locustarum
+multitudine totam Aegyptum Deus contexisset, poenitentia Pharaonis et
+Moysis precibus omnes eodem impetu sic avolarunt, ut ne una quidem in
+tanta ac tam late patenti regione restaret.
+
+SENAMUS: Nihil mirum1, si avolarunt bene pastae, quae famelicae
+advolarant. Quis autem intimas terrarum cavernas et latebras subiit, ut
+demortuorum murium2 cadaveribus parentaret? Multa popularibus erroribus
+57 implicantur, quae tandem vidimus explicari. Hirundines enim, quae ad
+internecionem natae sunt, flantibus ventis3 aquariis4 involant,
+spirantibus Africis autem5 revolant6 ac totas hiemes subter maritimas
+rupes delitescunt, ut saepius in mari Suecico a piscatoribus
+deprehensae dicuntur7, quoniam loca maritima caeteris semper tepidiora
+sunt, propter calorem, qui jactatione maris oritur8 ac saepe impetu
+procellarum perinde ut subjectis ignibus effervescunt. Sunt etiam qui
+putant, hirundines profundissima vada maris penetrare.
+
+1. Alibi: _minus_. 2. Deest in alio codice. 3. Deest in alio codice. 4.
+Alibi: _austris_, vel _aviariis_. 5. Deest in alio codice. 6. Alius:
+_evolant_. 7. Alius: _dicantur_. 8. Alius: _cietur_.
+
+TORALBA: Ut1 in intimis vadis hirundines delitescant, nulla ratione
+fieri potest, cum intercluso spiritu animalia, quae pulmones habent,
+repente moriantur. Nam etsi glires2 sopore oppressi totas hiemes
+dormiant, nec ullis ictibus aut vulneribus excitentur, si tamen aquis
+demergantur, derepente3 absiliunt.
+
+1. Desiderantur antecedentia haec undecim Toralbae verba in alio
+codice. 2. Alibi: _glirides_. 3. Deest in alio codice.
+
+CURTIUS: Sed ut redeant1 hirundines, grues, ciconiae, nidos tamen et
+ova videmus, piscium tamen aut palumbarum aut anserum sylvestrium ova
+nusquam reperiuntur. Ut enim demus, stirpes, scarabaeas, locustas,
+bruchos2, mures, ranas sine semine solo putrido ortum debere, fieri
+tamen nequit, ut tanta piscium et avium examina statim incrementum
+derepente per naturam adipiscantur, et3 neglecta penitus evanescant.
+
+1. Alius false: _credant_. 2. Deest in alio codice. Est autem bruchus
+locustarum seu gryllorum quaedam species. (N.) 3. Alius: _ut_.
+
+TORALBA: Quoniam Senamo persuaderi nequit, animantium ortus et obitus
+alios esse, quam a naturalibus causis, illud ab omnibus physicam
+tractantibus serio libenter discam, unde tanta ranunculorum multitudo,
+ordientibus aestate caloribus ac siccitate, momento cum imbre gravi
+decidat. Neque1 enim semine, neque parentum coitu2, nec limo terrarum
+aut aquarum in aëre sublimi gigni possunt.
+
+1. Alibi: _Non_. 2. Alibi: _e vita_.
+
+SENAMUS: Ego semper existimavi, calidissimos imbres in pulveream terram
+delapsos materiam aptissimam ad ranunculos gignendos nancisci.
+
+TORALBA: At generatio perfectissimorum animantium momento per naturam
+fieri nequit, cujus rei periculum saepe feci, cum fossam ardenti
+aestate aqua complerem, menstruo spatio exsiccata fossa rudimenta
+ranunculorum folliculo nigro contecta et caudata apparebant1, cujusmodi
+examina natare vidimus in palustribus locis, in quibus est copia
+ranarum; sequenti mense ruptis follibus, quadrupedes ranunculi
+absilierunt. Sed ut brevissimo unius horae spatio ranae quadrupedes
+partibus omnibus absolutae gigni queant, per naturam fieri non posse2
+existimo, et ut planum sit in aëre sublimi repente3 procreari
+ranunculos, argumento sit, quod saepissime in 58 arboribus ipsis ac
+potissimum in salicibus, quarum resecta capita sunt calidiora4,
+ranunculi caduci post imbres aestivos reperiuntur aeque ac humi.
+
+1. Alii: _appareant_. 2. Alibi: _non potest_. 3. Alibi: _derepente_. 4.
+Alius: _latiora_.
+
+CORONAEUS: Probabilius videtur, pulveris et atomorum copiam cum
+exspirationibus ac vaporibus impetu ventorum in mediam regionem
+subvehi, unde ranae ac lapides geniti saepe depluant. Cum enim Cremae
+tempestas me adolescente orta esset, lapides caducos cum imbribus
+depluisse constat, atque unum tanti1 ponderis exstitisse, ut decem
+libras aequaret2, glauci coloris ac sulphurei odoris; sed brevitas
+temporis, quo imbres in aëre coguntur, aperte convincit, ea aeque3
+daemonum opus esse ac4 ranunculi, quos in Aegypto coram Pharaone
+sortilegi excitarunt.
+
+1. Alius: _tantum_. 2. Alius: _exaequaret_. 3. Alius: _eaque_. 4.
+Alius: _ut_.
+
+FRIDERICUS: Si Deus animantibus sui generis propagandi potestatem dedit
+atque etiam ipsis1 elementis stirpium atque2 animalium producendorum
+vim indidit, quanto magis angelis ac daemonibus vim eandem adjecit?3 Id
+enim planum fuit4 ex illa ranarum procreatione apud Pharaonem5, quam
+verissimam fuisse scribit Moses.
+
+1. Alibi: _ipse_. 2. Alius: _et_. 3. Alius: _indidit_. 4. Alibi: _fit_.
+5. Alius: _coram Pharaone_.
+
+SENAMUS: Quid autem vetat, quominus procellas, tonitrua, fulmina,
+ventos a daemonibus cieri fateantur, si haec ab illis fieri concedimus?
+Sin haec ipsa naturae occulta conspiratione ac numine sine daemonibus
+fiant, illa quoque a natura pendere consentaneum est.
+
+OCTAVIUS: Antea semper existimaveram, ventos ac procellas a natura ipsa
+excitari, quousque cadaver illud Aegyptium, quod a me in navim illatum
+est, ex edicto naucleri in mare dejecissem; mox enim procellae
+violentissimae acquieverunt. Neque propterea id contigisse putarem,
+nisi nautarum omnium vocibus ac usu diuturno1 ipsisque nauticis legibus
+ac judiciis2 comprobatum et exploratum haberem.
+
+1. Alibi: _diurno_. 2. Alii: _indiciis_.
+
+FRIDERICUS: Recordor veteres Heracliti, Theophrasti ac Plutarchi1
+querelas, hominum diffidentiam et ἀπιστίαν obesse, quominus certissimam
+de rebus maximis et abditis cognitionem assequamur. Neque enim temere
+ac leviter assentiendum opinor, neque nimis pertinaciter dissentiendum.
+
+1. In vita Coriolani in fine. Plotinus in libro de anima et daemonibus.
+
+TORALBA: Cum diutissime in Peripateticorum decretis acquievissem ac
+multa plus auctoritati quam rationi tribuendum putarem, nihil me ab his
+erroribus aeque liberavit ac motus elementorum ac praecipue maris.
+Posuit enim Aristoteles1 quasi naturae miraculum, illud scilicet
+moventium ac mobilium extrema simul esse; quo fundamento concusso
+cetera quoque impulsu levissimo ruinam minantur et eo nos deducunt, ut
+angelorum ac daemonum immortaliumque omnium2 actiones alienas a natura3
+confiteri cogamur.
+
+1. Physicor. l. VII, c. 4. 2. Alibi: _animorum_. 3. Alius: _terra_.
+
+59 SENAMUS: Decretum illud non modo Aristotelis et philosophorum pene
+omnium autoritate, verum etiam tot ac tantis rationibus niti videtur,
+ut subverti difficillime possit. Nam si causas effectrices praesentes
+effectibus esse convenit, profecto moventis ac mobilis extrema simul
+esse necesse est; verum illud, hoc igitur. Cuncta quidem spiritum,
+spiritus musculos, musculi brachia, brachia fundam, funda lapidem,
+lapis bestiam aut quid aliud movet, fit tamen ut mobilium ac moventium
+extrema sint simul.
+
+TORALBA: Demus, hoc verum esse in exemplis his, falsum tamen est in
+magnete ferrum attrahente, in succino paleas eliciente, in naphta1
+ignes eminus concipiente, in torpedine piscatores stupefaciente, in
+hoste hosti pallorem aut ruborem excitante, in luna oceanum commovente,
+a qua tamen spatiis pene2 infinitis est avulsa.
+
+1. Alius: _nephite_. 2. Deest in aliis.
+
+SENAMUS: At vim illam seu magnetis seu torpedinis seu lunae ab extremis
+ad extrema per media penetrare, quis non videt? Argumento sit, quod
+ferrum a magnete longius aliquando distans, quam ut vis lapidis eo
+pervenire possit, non movetur.
+
+TORALBA: Sit ita, non propterea tamen piscatoris retia aut virga
+stupefiunt, nec item mare a luna, aër ab igne, aqua ab aëre agitatur,
+sed in summa coeli puritate ac tranquillitate oceanus fluit ac refluit,
+non quidem totus, ut plerique arbitrantur oceanum quasi animal spirare
+ac respirare, sed partes tantum littoribus propiores, aut quae non
+longissime a littoribus1 distant, oceanum aeque immobilem percipiunt,
+coelo tranquillo ac sereno, ut marmoream tabulam.
+
+1. Alibi inseritur: _discedunt, nam quae longissimis spatiis a
+littoribus_.
+
+SENAMUS: Aristotelis dictum ex1 ipsius scriptis sic interpretari
+possumus, ut mobilium partem moveri, partem quiescere velit, nam
+alterius pedis motus alterius quies futura est.
+
+1. Alibi: _ab_.
+
+TORALBA: Id etiam falsum in avium volatu reperietur, in telis
+missilibus, quae tota moventur, nulla sui parte stabili, falsum in
+coelestibus globis, qui toti circumaguntur, nec ulla pars eorum
+quiescit, ut perspicuis demonstrationibus docui1 et usu ipso compertum
+est. Jam autem ab ultima memoria exploratum habemus, exoriente luna
+supra horizontem exundare oceanum in aestuaria consueta sex horas,
+quibus ad circulum meridianum luna progreditur, declinante luna a
+meridiano, redire oceanum in alveos totidem horarum spatio, post
+occasum ab horizonte usque ad meridianum noctis circulum, influere
+rursus in eadem littora eodem temporis decursu, ac tum2 in alveum, luna
+ad horizontem redeunte, mirabili utriusque naturae consensu redire.
+
+1. Alii: _Eudoxi_ vel _edocti_. 2. Alius: _tandem_.
+
+60 SENAMUS: Neque constans mihi videtur, neque aequabilis ille motus,
+cum sole et luna conjunctis et oppositis fluxus oceani multo magis
+intumescat.
+
+FRIDERICUS: Hujus varietatis causas cum exquirerem, animadverti, lunam
+in coitu vel oppositu supremam excentrici1 apsida pertingere, in
+quadratis vero hypogaeum, quasi secum una2 traheret oceani gurgites,
+quo altius subvehitur a terris, quoniam non magis distat hypogaeum
+lunae ab oceano3, quam apsis4 lunae ab hypogaeo. Ex quo intelligitur,
+duplo5 intervallo lunam a terris abesse in auge6 excentrici, eoque
+magis situm fuerit in apside epicycli, sed7 in mari mediterraneo ac
+potissimum in Adriatici carceribus et augustiis nullus fere fluxus
+percipitur, tantisper luna in hypogaeo excentrici versatur, h.e. in
+trajectionibus quadratis, quibuscum luna propinquius8 abest a terris.
+
+1. Alius: _ex centri_. 2. Alius: _luna_. 3. Ptolomaeus lib. V, cap. 7.
+4. Alii: _ipsis_. 5. Alibi: _duplici_. 6. Alius: _hypogaeo_. 7. Alius:
+_seu_. 8. Alius: _propius_.
+
+SENAMUS: At efficacius mobile agitatur, quo propius est motori, vel1 in
+magnete vidimus graviores acus magnetem contingere, leviores a
+consequentibus contactu trahi.
+
+1. Alibi: _ut_ vel: _et_.
+
+FRIDERICUS: Imo lunam altius a terris subvectam oceanum quasi secum
+evehere consentaneum est.
+
+TORALBA: Hujus ergo agitationis oceani causam effectricem ad lunam
+referri videmus, quandoquidem motus aquarum ut rerum omnium gravium,
+rectus est ad centrum; alius est enim1 aquarum motus ab aëris2
+agitatione, alius item sine ulla commotione, tametsi rarior, ut Plinius
+de quodam Italiae lacu scribit, turbari3 ac fluctibus intumescere non
+modo sine ulla ventorum vi, sed etiam in summa coeli tranquillitate.
+Jam vero cum nulla res exanimis moveatur a seipsa, confitendum est, a
+daemonibus hanc agitationem aquarum cieri, atque eo pertinet illud4 de
+sagarum mirabili potestate:
+
+Et tonat ignaro coelum Jove vocibus isdem,
+Humentes late nebulas numerisque solutis
+Excussere comas ventis cessantibus, aequor
+Intumuit rursus, vetitum sentire procellas,
+Conticuit turbante Noto5.
+
+1. Alius: _etiam_. 2. Deest alibi. 3. Addit alius: _eum_. 4. Lucani
+Phars. 4. 5. Alius: _voto_.
+
+SENAMUS: Ut haec vera sint, quae mihi quidem ignota sunt, atque haud
+scio an cuiquam re ipsa comperta plane fuerint, non tamen ad exemplum
+debent trahi.
+
+CORONAEUS: Ne in singulis haereamus, demonstrandum est, opinor, aëris
+agitationem vel a sole vel ab animantibus vel a daemonibus excitari,
+quartum nihil est.
+
+61 TORALBA: Quemadmodum oceanum a luna, sic aërem a sole1 cieri ac
+moveri statuo. Et quemadmodum oceani fluctus augentur vel minuuntur
+aëris agitatione violenta, sic aëris motus ordinarius et naturae
+congruus saepe extraordinaria daemonum vi ac potestate conturbatur.
+
+1. Alibi: _Jove_.
+
+SENAMUS: Si ventus oritur ab exhalatione calida sicca, quae1 Noto
+obliquo proximam sibi deinceps impellit, ut Aristoteles tradit, non
+video, quam ob rem extraordinarias agitationes aëris impulsu daemonum
+constituere debeamus.
+
+1. Desunt haec septem sequentia verba in alio codice. 2. Alius: _motu_.
+
+OCTAVIUS: Antiquorum definitio visa mihi est multo verior, ut scilicet
+ventus sit aëris fluxus; plerique fluctum legere malunt, sed Graeca vox
+ῥεῦσις1 τοῦ ἀέρος, cum fluctu, quo κῦμα significatur, ambiguitatem
+tollit.
+
+1. Alius: ῥῦσις.
+
+TORALBA: Hanc definitionem, ut omnia1 physicorum decreta, convellens
+Aristoteles nulla probabili ratione ad exspirationes fumosas refert2,
+quibus tamen nihil magis insensibile, tempestate vero3 nihil violentius
+fieri potest. Quod autem natura fit, violentum esse nequit; videmus
+enim procellarum tantos impetus, ut silvae revellantur4, turres
+dejiciantur, aedificia subruantur, ingentes arbores turbinibus coelo
+delapsis distorqueantur, naves vorticibus rapidissimis in orbem
+circumactae demergantur, cum tamen aëris motus nec circularis sit, nec
+per naturam deorsum fereatur.
+
+1. Alibi: _omnium_. 2. Alius: _effugit_. 3. Alibi: _tamen_. 4. Alius:
+_releventur_.
+
+SENAMUS: Etiam vidistis, opinor, ac saepe legistis, exiguo pulvere
+nitri ac sulphuris, igne concepto, turres ingentes ac moenia funditus
+everti.
+
+TORALBA: Id quidem nec1 in subterraneis locis, ne penetratio corporum
+sequatur, sed nulla existere potest in aëris immensa raritate, ac
+propterea in turribus ac moenibus succutiendis ac evertendis per
+cuniculos illud praecipue cavetur, ne qua2 rima pateat aut fissura3.
+Jam vero expirationes illae non modo subtiles, quae propter sui
+tenuitatem sensum oculorum fugiunt, sed atra caligine densiores sursum
+rapiuntur levissime et graviorem superant aëris naturam. Ventus enim4
+obliquo modo5 fertur aut rapidissima vi deorsum e nubibus dejicitur.
+Non est igitur ventus ab exspiratione, quae suapte natura sursum
+nititur, unde nubium origo, quae cum vapore simul et exhalatione in
+regione gelida superioris aëris concreverunt, a quibus ventorum impetus
+sedari, non cieri consueverunt. Item6 si ventus esset ab exspiratione,
+cum semper a terris exoriatur, semper ab eadem plaga, non a contrariis
+aut diversis agitaretur. Item omnis exhalatio est calida, nullus ventus
+est calidus, ergo7 nulla exhalatio ventura ciere potest. Quin etiam8 eo
+frigidiores sunt venti, quo vehementiores; non est igitur ventus ab
+exhalatione9 calida. Item si ventus esset ab exspiratione, eo
+vehementius 62 perciperetur, quo major est exspirationum copia, i.e.
+aestate, qua terrae dehiscunt, ac potissimum meridianis horis. At
+utroque tempore venti conquiescunt, hieme vero et autumno
+violentissimae tempestates exoriuntur, tunc enim10 navigantibus clausa
+maria dicuntur, ut Plinius annotarit. Item vis procellarum in
+altissimis oceani gurgitibus saepius excitatur, ubi nulla exspiratio
+calida, sicca, sed omnia frigida, humida. Quibus argumentis tametsi
+Aristotelis opinio aperte convellitur11, apertius tamen demonstrari
+potest communi physicorum omnium decreto, quod scilicet nihil a se ipso
+movetur, alioquin unum essent12 actus et potentia simul et semel, ac si
+moveretur aër ab exspiratione, a se ipso moveretur13, cum nihil sit
+aliud14 exspiratio quam aër calidus fumosus. Non est igitur ventus ab
+exhalatione.
+
+1. Alius: _ne in subterraneis locis penetratio_. 2. Alius: _quae_. 3.
+Alibi: _scissura_. 4. Alius: _autem_. 5. Alius: _motu_. 6. Deest alibi
+hic sequens locus usque ad verba: _Item si_. 7. In codicibus: _ea_. 8.
+Alii: _in_. 9. Alius: _exspiratione_. 10. Alius: _etiam_. 11. Alius:
+_divellitur_. 12. Alius: _esset_. 13. Alibi: _movetur_, vel:
+_moveatur_. 14. Alibi: _cum sit aliud_.
+
+CURTIUS: Haec argumentorum copia satis evincit, ventorum origines
+exhalationibus non deberi, ac praecipue illud, quod hieme rigidissima,
+terris et aquis gelu concretis, ventorum vis multo major est, quam
+aestate hiantibus terris, ac meridie ipsa fervente aestate venti summa
+tranquillitate conquiescunt, ut etiam Aristoteles1 scribit et
+experientia cogit confiteri. Ac propterea pastor ille Theocriti2
+meridie vetat fistula ludere, quod et Pana metueret a venatione
+redeuntem, ne in greges et armenta bilem exerceret, quem Aristophanis
+interpres ἔμπουσαν interpretatur ac daemonium meridianum, τὸ δαιμόνιον
+μεσημβρινὸν, quia cum ab aëris agitatione daemones conquiescunt3, tunc
+in armenta, fruges, homines grassantur. Ob idem enim veteres atram
+meridie hostiam olim immolabant, ut Festus Pompejus scribit.
+
+1. Problem. Sect. de ventis. 2. Idyll. 4. 3. Alius: _interquiescunt_.
+
+SALOMO: Rabbi Salomo Jarchi, Gersonis filius, illud e Psalmis1 de
+daemonio meridiano interpretatur מִדְּבֶר daemonem, qui nocte media,
+מִקֶּשֶׁב vero, qui meridie a nocte media interficit, inde mos
+inolevit, meridie ac nocte media precibus Deum placare. Sic enim
+lyricus psaltes2: _Media nocte exsurgebam, ut laudem dicerem nomini
+tuo._ Idem alibi: _Vespere et mane et meridie narrabo mirabilia tua._
+Illud etiam animadversione dignum, quod venti locis fere omnibus
+scripturae sacrae Deo tribuuntur. Quin etiam de thesauris suis dicitur
+ventos promere et a quatuor coeli plagis ventos accire. Quo
+significatur, non ab ordinariis naturae causis ventorum vim ac impetum
+originem habere.
+
+1. Psalm. 90 (91), 6 sq. 2. Psalm. 118, (119), 62, 64, (55), 18.
+
+SENAMUS: Cur non eodem modo quo fluctus fluctum, ita fluxus aëris
+fluxum impellere possit?
+
+TORALBA: Illud quidem est Aristotelis captiosum argumentum; fluctus
+enim fluctum protrudit; sed ita cum aëre prius, vel ab animantibus vel
+a luna propellitur, ut saepius demonstratum est: ita quoque aër aërem
+impellere potest, sed oportet ab alio prius quam a seipso motus
+principium habere, scilicet a sole, vel ab animante, vel a daemone,
+alioqui et aqua et 63 aër aeque immobilia consisterent, ut saxa
+congruentem suae gravitati et naturae nacta sedem.
+
+OCTAVIUS: Illud quidem ab ultima antiquitate proditum scribit Seneca1,
+peculiarem quendam cuique regioni ventum attributum, quod fieri nullo
+modo posset, si ab exhalatione ventus ortum haberet.
+
+1. In quaest. naturalibus.
+
+CORONAEUS: Ego semper hac opinione tractus sum, praeter naturalem rerum
+ordinem singulari quoque Dei munere et concessu singulis regionibus et
+hominibus prospici et provideri, procellas vero ac tempestates
+violentissimas ad improborum ultionem a daemonibus excitari.
+
+TORALBA: Nil tam a natura alienum, quam quid violenter fieri, ex quo
+intelligitur, tempestates ac procellas, quibus elementa conturbantur,
+natura fieri non posse.
+
+SENAMUS: Si ventus daemonibus tribuitur aërem agitantibus, non
+exspirationibus calidis, quid est quam ob rem validissima tempestas ac
+ventorum violentia imbre levissimo sedatur? Nam ex eo perspicuum fit,
+vim illam calidam et siccam ab humida natura et frigida restingui1.
+
+1. Alibi: _restringi_.
+
+FRIDERICUS: Verum1 est, daemonum impurissimorum naturam aquarum2
+puritatem abhorrere, et a daemonibus obsessi nil magis exsecrantur,
+quam aquae aspersionem3, nec ullo certiore argumento sortilegi
+indicantur4, quam si aquae vinctis manibus ac pedibus supponantur,
+nunquam enim demergi posse usu diuturno exploratum est. Atque hoc
+indicio5 Germani judices adversus sagas uti consueverunt, quod Julianus
+Augustus6, cum in Germania fieri vidisset, spurios a legitimis hac7
+ratione judicari8 scripsit; cum tamen sortilegorum periculum fieret,
+atque eorum qui a parentibus daemoni prius9 dicati fuere, quam
+nascerentur, quos Veronenses Acheronticos pueros appellant.
+
+1. Alibi: _Verius_. 2. Alius: _aquam_; alius: _aquarum aspersionem_. 3.
+Alii: _respersionem_, vel: _puritatem_. 4. Alibi: _judicantur_. 5.
+Alibi: _judicio_. 6. In ep. ad Antiochum. 7. Desunt alibi haec duo
+verba. 8. Alii addunt: _a Germanis_. 9. Alibi: _primum_.
+
+TORALBA: Illud etiam mirabilius, quod Typhones venti, qui a Latinis
+turbines vocantur, non obliquo motu, sed e nubibus maxima1 vi dejecti,
+circumvolvuntur in orbem et excelsas arbores saepe contorquent, aceti
+conspersione fugantur.
+
+1. Alibi: _magna_.
+
+OCTAVIUS: An quia talium daemonum substantia est ignea? Nihil autem
+igni tam contrarium, quam acetum. Et quidem cum ea qua1 dixi tempestate
+jactaremur, apparebat quaedam ignea species, quae navem sursum deorsum
+lustrando aliquamdiu prostitit2 in prora, quam nautae tanquam daemonem
+infestum exsecrabantur.
+
+1. Alius: _quam_. 2. Alibi: _consistit_.
+
+FRIDERICUS: Veteres Helenam appellabant, mali ominis certissimum
+argumentum. Sin flamma duplex aspicaretur, Castorum et Pollucem
+salutaria 64 numina esse judicabant. Et quae flammae circa sepulcra,
+patibula, paludes vagantur, quas vulgus fatuos ignes appellat, daemones
+esse non dubito, quia homines nocturnis itineribus in aquas et1
+praecipitia deducunt, quique vocibus ac sibilis evocati derepente
+advolant ac temere vocantes enecant.
+
+1. Alius: _aut_.
+
+SALOMO: Nullum ad fugandas ejusmodi pestes aërias efficacius remedium1,
+quam humi prostrato vultu Deum adorare.
+
+1. Alius: _amuletum_.
+
+OCTAVIUS: Quaerenti mihi, cur spectra illa1 circa patibula ac sepulcra
+vagarentur, nihil verius occurrit, quam daemones illos esse cadaverum
+custodes, ut mihi persuasum sit, cadaveris furtum daemonem custodem
+persecutum fuisse ac me ipsum procellis excitatis2 ulcisci voluisse.
+Cujus rei argumentum nullum certius exstitit, quam quod ejecto e navi
+cadavere, non aliter quam Jona demerso validissimae tempestates momento
+conquieverunt, quae profecto vim daemonum ventos excitantium
+apertissime testantur.
+
+1. Alius: _species illae_. 2. Alibi: _exectatis_.
+
+FRIDERICUS: Multa physicis incredibilia sunt ob id, quod nihil praeter
+naturam in natura fieri gravissimo errore arbitrantur, ne abditas1 sibi
+causas ignorare videantur. At Olaus Magnus scribit, in Lapponia ultra
+mare Suecicum sagas et sortilegos cum nautis pacta mercede ventos
+vendere consuevisse, quod mihi fabulosum videretur2, nisi nautarum
+summa consensione pervulgatum3 esset experientiaque jam inde usque ab
+Homero compertum. Is4 enim Ulyssem scribit5 ab Aeolo rege vento donatum
+utre6 incluso, quo securius Ithacam navigaret. Sic quoque in Sardinia7
+nauclerus funiculum a saga triplici nodo8 constrictum accipit, pacta
+prius mercede. Cum a portu solvens vela facit, levis ventus flare
+incipit primo nodo soluto; si velocius ac plenis velis navim ferri
+velit, secundum nodum solvit; si procellas rapidissimas concitare,
+tertium nodum expedit.
+
+1. Alius: _incognitas_. 2. Alius: _videtur_. 3. Alibi: _provulgatum_.
+4. Alius: _Ipse enim etiam_. 5. Hom. Odyssea X. 6. Alius: _vitro_. 7.
+Alii: _Scandinia_, vel; _Scandinavia_. 8. Alii: _modo_.
+
+CURTIUS: Antea mihi fabulosa videbatur consimilis historia, quam apud
+Herodotum legere potuistis, ubi scribit magos Persarum incisionibus
+factis ventos ac tempestates compescuisse, cum regia classis in
+Graeciam invasisset.
+
+FRIDERICUS: Graeci, qui rerum veritatem fabulis texerunt, Aeolum regem
+ventorum conclusos ventos in antris habere fingebant; huc enim illud
+Horatii1:
+
+Sic te Diva potens Cypri,
+Sic fratres Helenae, lucida sidera,
+Ventorumque regat pater,
+Obstrictis aliis, praeter Japyga.
+
+1. Libro I. carm. Od. 3.
+
+CORONAEUS: Ex hac disputatione illud, opinor, colligimus: quoniam nihil
+a seipso moveri potest, oceanum a luna placido ac naturae congruente 65
+motu1, aërem a sole moveri, et cum nihil tam sit a natura alienum, quam
+quid violenter et impetu fieri, procellas ac tempestates daemonum vi ac
+potestate commoveri.
+
+1. Alius: _modo_; alius: _motio_.
+
+SENAMUS: Hoc quidem etsi concedamus, eadem ratione terrae concussionem,
+fulmina, tonitrua, lapsus ignium, daemonum actionibus1 tribuenda nobis
+erunt.
+
+1. Alii: _daemonibus_.
+
+OCTAVIUS: Quum terra suapte natura stabilis, ignis vero sursum
+rapiatur, consequens est lapsus ignium deorsum ac terrae labes et
+hiatus violenter fieri non suapte natura. Si non sunt haec naturalia,
+sequitur daemonum actionibus tribui oportere.
+
+SENAMUS: Saepe gravia sursum, levia deorsum feruntur, fuga vacui, aut
+ne corpora seipsa impediant eodem loco. Ita quoque fulmina, in mediis
+nubibus a calida sicca exhalatione concepta, cum frigidi et humidi
+vaporis mediaeque regionis naturam diu ferre non possint, fragore
+tandem erumpere oportet ac deorsum praecipiti casu1 ruere, unde
+tonitrua ac fulmina exoriuntur.
+
+1. Alibi: _cursu_.
+
+TORALBA: Senamus acceptam disciplinam a Peripateticis tueri pulcrum,
+deserere turpe putat. Et quidem ipse ea in sententia diu1 acquievi, sed
+ab ea vis argumentorum ac certissimarum demonstrationum me discedere
+coëgit. Nam qui fieri potest, ut tenuissimae ac mollissimae nubis
+fragore tanta tonitrua exaudiantur? Quod si fragore nubis tonitrua
+cierentur, semper tonaret, cum nubes vento rumpuntur ac dissipantur.
+Praeterea flammis e nimbo caliginoso erumpentibus, semper tonaret, at
+saepe usu venit, nimbos densissimos hiatu ingenti subito aperiri ac
+coruscationes ac fulgura clarissima sine ullo tonitru fieri. Postremo
+si fragore nubium tonitrua cierentur, nunquam tonaret sine fragore
+nubis, at saepissime tonat sine ulla nubium scissura aut ruptura, et
+continuo quidem tonitru, imo etiam sine ullis nubibus sereno coelo ac
+sine fulgure tonitrua exaudiuntur.
+
+1. Alibi: _dudum_.
+
+CURTIUS: Profecto Herennius duumvir1 Pompejorum coelo sereno ictus est
+fulmine2, quod cum Seneca3 saepius fieri animadverteret, testatum
+posteritati reliquit, ne quis Plinio ac Valerio idem scribentibus fidem
+derogare possit. Unde Lucanus:
+
+Et tonat ignaro coelum Jove.
+
+1. Alius: _decurio_. 2. Plinius hist. natural. II, 48. 51. 3. Quaest.
+natur. I, 31.
+
+FRIDERICUS: Ita1 quidem Toralbae argumenta mihi videntur frangere ac
+debilitare penitus Aristotelis de tonitru opinionem. Et quidem illi
+ipsi, qui sagarum coetibus affuerunt, summa consensione affirmant, si
+quis ritibus daemoniacis nondum initiatus illuc deferatur et
+exsecrandas devotiones abhorreat, repente daemonum ac sortilegorum
+concionem non sine ingenti tonitru dissolvi. Quin etiam antra sunt quam
+plurima, in quibus in summa 66 coeli2 tranquillitate tonitrua ab
+accolis et praetereuntibus exaudiuntur. Legistis, opinor, in
+labyrinthum Aegyptiacum ingredientes tonitrubus3 domesticis
+perterrefactos. Et quemadmodum coetus sortilegorum, ac dira sagarum
+venena sulphur resipiunt4, ita quoque loca illa, in quibus delapsa sunt
+fulmina, sulphuris odore teterrimo infestantur, ac lapides ipsos5
+fulmineos, daemonis6 arte fabrefactos, nihil nisi sulphur redolere
+vidimus. Jam vero quis adeo coecus, qui daemonum actiones in lapsu
+fulminis non perspiciat, cum tamen flamma, quo major est, eo velocius
+sursum abripiatur? Nec solum in casibus fulminum contra naturam
+daemonum7 vis perspicitur, verum etiam in obliquo et circulari et vago
+motu, neque tantum8 in eo, sed etiam in9 liquatione gladiorum integra
+vagina, in exustione suppellectilis arca clausa et illaesa, in pilorum
+e pudendis10 abrasione intacta cute, neque in iis modo, sed etiam in
+avulsione uxoris a11 complexu mariti et in12 innumerabilibus
+actionibus, quae alienissimae sunt a rerum natura, ut ea non nisi
+daemonum vel angelorum vi ac potestate, contra naturam fieri posse
+confitendum sit.
+
+1. Alius: _Illa_. 2. Deest in alio codice. 3. Alii: _tonitruis_. 4.
+Alibi: _recipiunt_. 5. Alibi: _ipsi fulminei ... fabrefacti_. 6. Alius:
+_daemonum_. 7. Desunt haec duo antecedentia verba uno codice. 8. Alibi:
+_tamen_. 9. Alius: _in liquefactione_. 10. Desunt haec in eodem codice.
+11. Alius: _e_. 12. Deest in alio codice.
+
+CUKTIUS: Triplices Jovis manubias antiqui theologi denotarunt, scilicet
+candidas, rubras, atras; primas quidem solius Jovis consilio fieri
+dicebant, quod essent innoxiae et quasi cohortatoriae. Id solum fulmen,
+inquit Seneca, placabile est, quod mittit Jupiter. Ad secundum
+credebant adhiberi Deos minores, i.e. inferiores Jove planetas, quod
+fulmen tametsi vulnus infligeret, attamen fiebat sine caede cujusquam.
+Ad tertium accieri Deos superiores, i.e. superiores stellas, non tamen
+sine hominum clade. Quod Plinius cum satis non perciperet1, re vera
+putavit ab ipsius Jovis corpore candidas decidere flammas, quod levius
+est, quam ut refelli mereatur.
+
+1. Alius: _perspiceret_.
+
+OCTAVIUS: Hunc integrandi1 supplicii modum secutum fuisse audio
+Timurbecum2, quem nostri Tamerlanem vocant, qui3 in urbium obsidionibus
+tentorio candido primo die utebatur, ut impunitas deditionem
+sequeretur, die sequenti rubro, quo denotabat caedem priorum ac
+magistratus futuram, tertio die atra tentoria stragem omnium
+significabant, si urbs expugnaretur.
+
+1. Alii: _irrogandi_. 2. Alius: _Temisculum_. 3. Alibi: _is enim_.
+
+SALOMO: Graeci fabulis rerum veritatem ab Hebraeis acceptam
+contexerunt. Quod enim Junonem aëris praesidem furias praecipites de
+medio aëre deturbare1 finxerunt, ne in coelum evolarent, nihil aliud
+significaverunt, quam inferiores mentes ac daemones suis quibusdam
+limitibus conclusos, ne supra nubium regionem erumpant, et a
+superioribus angelis ac potestatibus dejici ac deorsum in terram
+deturbari, eaque dejectione mortales terreri et 67 admoneri candido
+primum2 fulmine, innoxio tamen, post in fulminis vulneribus castigari,
+nonnunquam etiam clade illata sive uni homini, sive uni familiae, sive
+uni civitati, ut poena quidem ad paucos, metus ad omnes perveniret. Et
+innoxia fulmina Jovis consilio fieri dicebantur, ut bonitas Dei optimi
+maximi conspicua foret, quia per se veniam, largitiones, opes,
+scientias, omnia denique bona tribuat, magistratibus vero ac
+lictoribus, i.e. angelis ac daemonibus, judicia ac poenas irrogandas
+relinquat.
+
+1. Alius: _deturbari_. 2. Alibi: _primo_.
+
+SENAMUS: Ista quidem a vobis eleganter et peraccurate1 sunt explicata,
+sed non intelligo, cur daemones sequantur potius Aegyptiorum cadavera
+quam Graecorum, aut cur procellas ereptis illis cadaveribus potius quam
+aliorum excitare soleant. Nemo enim est, qui nesciat, cadavera navibus
+evehi et invehi sine tempestate consuevisse tum in Asia, tum in
+Graecia, tum etiam in Italia.
+
+1. Alius: _peracute_.
+
+FRIDERICUS: Ista quidem cadavera nondum sepulta; cum enim1 Theanus ex
+urbe Locrensium Thebas navigio delatus2 esset, ut Lysidis Pythagoraei
+cadaver, non ita pridem ab Epaminonda sepultum, in Italiam amicis
+flagitantibus reveheret, sacris manibus rite3 factis, admonitus est in
+somnio a Lyside, ἀκίνητα μὴ κινεῖσθαι nec sepulcra esse violanda nec4
+immobilia movenda.
+
+1. Plutarchus de daemonio Socratis. 2. Alibi: _perlatus_. 3. Deest in
+alio codice. 4. Desunt tria haec sequentia verba in alio codice.
+
+OCTAVIUS: Forsan daemones Aegyptii salutaria hominum generi
+medicamenta, quae ex illis cadaveribus eruuntur1, invident. Argumento
+sit, quod thesauros reconditos mira diligentia custodiunt et
+effodientes enecant. Scribit enim Philippus Melanchthon, Magdeburgi
+duodecim2 sortilegos thesaurum effodientes casu turris obrutos et in
+argentifodina3 Rosae4 plerosque a daemonibus subterraneis caesos5
+fuisse. Plenus est Georgius Agricola historiarum ejusmodi
+narrationibus, ac saepissime in fodinis daemones, pygmaeorum cubitali
+magnitudine, ab omnibus conspici tradit, quasi in metallis eruendis
+valde impeditos, huc illuc frusta terrae ac saxa volvere, nihil tamen
+metallarios terrere, modo ne rideantur6; id enim aegre ferre jam pridem
+Apulejus maximus sortilegus ac7 veneficus admonuit. Illud autem mihi
+mirum8 est, neminem unquam, qui daemonis consilio9 thesaurum
+conquisivisset10, reperisse aut reperto ditari potuisse.
+
+1. Alii: _capiuntur_, vel: _eximuntur_. 2. Alii: _sex_. In alio codice
+deest numerus. 3. Alius: _aurofodina_. 4. Deest in alio codice. 5.
+Alius: _caecos_. 6. Alii: _videantur_. 7. Desunt duo haec verba in uno
+codice. 8. Addit alius: _visum_. 9. Deest in uno codice. 10. Alibi:
+_inquisivisset_.
+
+CURTIUS: Profecto legibus Romanis denegantur pecuniae iis, qui
+exsecrandis sacrificiis aut alia quavis arte prohibita scrutantur
+thesauros.
+
+FRIDERICUS: Daemones terrestres, qui thesauris et cadaveribus custodes
+esse dicuntur, mendaciores et crudeliores esse Chaldaei tradunt, quia
+68 longius a puritate lucis et cognitione divina discedunt: Οἱ δὲ
+Χαλδαῖοι ψεύδειν φασὶ τοὺς προςγαίους δαίμονας, ὡς πόῤῥω θείας
+ἀποικιθέντας γνώσεως. Atque hos quidem Porphyrius1 sanguinis nidoribus
+supra modum inhiare scribit. Sic2 enim Ulysses, a Circe eruditus,
+scrobem complet cruore victimarum, nec sinit ullum circumvolitantium
+daemonum, quos Homerus3 ψυχὰς vocat, haustu cruoris4 ante satiari, quam
+Tiresias5 libasset.
+
+1. Libro II περὶ ἀπόχης τῶν ἐμψύχῶν. 2. Alibi: _Hic_, vel: _Hinc_. 3.
+Odyssea II. 4. Alibi: _cineris_. 5. Addit alius: _ante_.
+
+SALOMO: Hanc impietatem ac diritatem sortilegis usitatam divina lex1
+supra modum execratur, eosque qui cum daemonibus sic epularentur עַל
+דַמִים super sanguines.
+
+1. Levit. 19, 26. Ezech. 33, 26.
+
+FRIDERICUS: Quid si daemones illi sunt sceleratorum hominum1 animae,
+qui aut rapinis collectas opes, tenuibus2 utiles futuras, humi
+recondiderant atque in iis spem omnem collocarant, aut qui corporis sui
+saginandi suarumque libidinum explendarum nimiam curam haberent,
+cadaveribus quae olim adamaverant ac thesauris semper intenti, justa
+supplicia diuturno, cruciatu luant;3 aut qui4 in aedes ac turres cruore
+plebis construendas omnia studia contulerunt, iisdem turribus quasi5
+carceribus conclusi ac vincti poenas dependant? Nec mirum, si cum ad ea
+loca pervenitur, voces, tonitrua, suspiria, gemitus exaudiantur.
+Denique impuras mentes circa coenosas foedasque regiones versari ac
+vagari et tempestates ac procellas ciere non dubito.
+
+1. Deest in aliis. 2. Deest in alio codice. 3. Alius: _diluant_. 4.
+Alius: _quasi_. 5. Desunt haec duo verba antecedentia in alio codice.
+
+TORALBA: Causas earum rerum explicare difficile; illud tamen mirum mihi
+visum est, quod cum ex Hispaniis in Gallias iter haberem omniaque
+maxima, mediocria, minima lustrarem, juga Pyrenaeorum totius Europae
+altissima superans1, multa comperi naturae arcana, nihil tamen
+mirabilius eo lacu, in quem si saxum dejeceris, paulo momento coelum
+serenum atra caligine obscuratur ac fulminibus gravissimisque imbribus,
+grandine permistis, regionem totam infestat. Est etiam in monte Sacone
+Pyrenaeorum ara vetustissima, male cohaerentibus sibi lapidibus
+exstructa, quorum si quis vel unum loco moverit, repente tonitrua ac
+fulmina gravesque imbres excitantur. Et quoniam id saepe compertum erat
+gravi totius regionis detrimento, legibus sanctissime cavetur, ut
+peregrini ab accolis admoneantur, ne quid auderent2, capitali poena
+subjecta. Quae mihi cum incredibilia riderentur nec tamen capitis
+periculo3 experiri vellem, eo me scrupulo socius liberans:4 Jam,
+inquit, collectis frugibus licet id impune experiri. Itaque lapidibus
+altaris huc illucque disjectis, nemine conscio diffugimus. Non prius
+tamen in proximam vallem descenderamus, quam validissima fulmina ac
+tonitrua coelum 69 omne imbribus ac grandine miscuerunt, ut non
+immerito Thomas Aquinas, clarus etiam5 inter physicos, scripserit,
+daemones fulgura ac tonitrua ciere.
+
+1. Alius: _superarem_. 2. Alii: _audeant_. 3. Alius: _periculum_. 4.
+Alibi: _liberavit_. 5. Alius: _enim_.
+
+CURTIUS: Consimile est id, quod Plinius et Strabo narrant, tacta1 rupe
+Cyrenaica aut lapide in antrum Dalmaticum injecto, coelum nivibus2 ac
+fulminibus conturbari, quae nunc tamen desiisse accepi, perinde ut
+oracula Delphica, quaeque ex antro Trophonio et Lebadio exaudiri
+consueverunt, jampridem conticuere, ut Tullius3 scripserit: nihil sua
+aetate iis contemptius fuisse. Causas4 tam diuturni silentii
+Plutarchus5 ad daemonum occasum referri putat oportere.
+
+1. Alius: _fracta_. 2. Alii: _nubibus_, vel: _nimbis_. 3. Libro II de
+divinat. 4. Alius: _Cujus silentii tam diuturni causam_. 5. Libro de
+oraculorum defectu.
+
+SENAMUS: Si daemones hoc spectabile1 coelum, maria, terras, ignes
+conturbant, si territanto hominos tonitruis, fulminibus, procellis,
+turbinum impetu, terrae hiatibus ac portentorum inopinato concursu2,
+si3 legationibus divinis et humanis oberrant, si denique imperia,
+civitates, urbes, pagos, familias moderantur et evertunt, postremo
+hominibus singulis custodes et ultores adjecti sunt: videte, quanta
+daemonum et angelorum multitudo sursum4 deorsum in omnibus mundi plagis
+et in singulis stationibus collocanda vobis sit. Prospiciendum etiam,
+unde nobis tot angelorum ac daemonum promptuaria sufficere possint, ut
+sint ubique terrarum et coelorum quasi ministri ordinarii, vicarii,
+mediastini, quando nihil aeternum ac ne sempiternum quidem esse praeter
+Deum statuistis. Itaque providendum est de maritandis angelorum ac
+daemonum ordinibus, ut ex eorum connubiis soboles in demortuorum loca
+substituantur, aut5 magistratibus6 abdicantibus, aut stato tempore
+abscedentibus, aut munere simul et vita defunctis, novi veteribus
+substituantur7. Posuit enim Fridericus daemones utriusque naturae ac
+sexus, ephialtas inquam et hyphialtas, in sagarum cum incubis et
+sortilegorum cum succubis conjugatione.
+
+1. Alius: _spirabile_. 2. Alibi: _concussu_. 3. Alius: _si legationes
+divinas et humanas oberrant_. 4. Alibi: _seorsum_. 5. Alius: _ac_. 6.
+Alius: _magistratu_. 7. Alius: _sufficiantur_.
+
+CURTIUS: Hic Platonis dignitas agitur; cum enim posuisset, omnes animas
+simul creatas fuisse ad immortalitatem, ut vicissim corpora cadaverum
+occasu subirent, subjecit haec verba: Non, inquit, pauciores erunt
+unquam animi, nullo pereunte, neque plures. Quin etiam animos
+αὐτοκινήτους appellat. Quodsi mens est αὐτοκίνητος, erit etiam αὐτοφυὴς
+καὶ αὐτάρκης καὶ αὐταγαθὸς, quae tamen uni tantum Deo convenire Toralba
+demonstravit.
+
+TORALBA: Plato Phaedonem adhuc adolescens scripsit, Timaeum vero cum
+aetas ingravesceret jam sua, in quo sententiam mutasse videtur. Sic
+enim Deum loquentem inducit: Ego satum1 animorum dabo, satus2 dimittam
+in corpus. Certum enim animorum immortalium a Deo genitorum numerum nec
+augeri nec interitu minui scribit, sed perpetua quadam μετεμψυχώσει e
+corporibus ad corpora migrare.
+
+1. Alii: _statum_. 2. Alii: _satis_, vel: _satas_.
+
+70 CORONAEUS: Rem profecto difficilem Senamus, sed justam proposuit1,
+quam si explicaverit Toralba, ut omnia argute solet, non tantum Senamo,
+nobis omnibus, ut confido2, rem gratissimam facturus est.
+
+1. Alius: _poposcit_. 2. Alibi: _quod confidat_.
+
+TORALBA: Tibi, Coronaee, quicquam denegare nefas esse semper duxi, ac
+propterea meas ineptias mea1 facilitate proponere malo, quam illud2
+onus abs Te meis humeris impositum recusare. Sed cum disputatio de
+angelorum ac daemonum origine, statu, conditione, occasu a
+demonstrationibus procul abesse videatur, profecto haec ab Ebraeis, qui
+arcana divina ex ipsis fontibus et sacris laticibus hauserunt, earum
+rerum explicatio petenda nobis est, nec video, quis melius quam Salomo
+hoc praestare possit. Quod etiam Porphyrius ad Boëthium et Aristoteles
+ad Callisthenem, uterque diversis aetatibus, scripsere, rerum omnium
+origines ac reconditas scientias a Chaldaeis profectas, Chaldaea
+appellatione complectuntur Ebraei, qui origine Chaldaei sunt, sed
+arcana illa rerum divinarum, quasi thesauros, occulta quadam
+disciplina, quam illi3 Cabalam, Graeci autem, ni fallor, ἀκρόαμα
+appellant, sed abdiderunt, ut aditus paucissimis patere possit.
+
+1. Alius: _nimia_. 2. Alibi: _ullum_. 3. Alius: _ipsi_.
+
+SALOMO: Video Toralbam id, quod magna nostrorum omnium expectatione a
+Coronaeo ipsi1 delatum est, honesta specie excutere velle. Majores
+quidem nostrae gentis Chaldaeos2 fuisse agnosco et in Phoeniciam primum
+migrasse, unde Cadmus, quae vox ebraica Orientalem significat, litteras
+in Graeciam advexit3 ac rursus in Chaldaeam ab hostibus abductos multa
+divinitus didicisse, sed nihil accepimus, quod non sit omnibus omnium
+vocibus ac linguis toto terrarum orbe dissipatum ac pervulgatum, ut
+latere possit neminem.
+
+1. Alius: _delatum illi_. 2. Alius: _Chaldaicae_. 3. Alius: _invexit_.
+
+Quae cum Salomo dixisset, caeteri conticuerunt, quod hominem aetate
+gravem interpellare contra decus et dignitatem arbitrarentur. Sed
+CORONAEUS rupto silentio: Nihil abs Te, inquit, Salomo, scire
+desideramus, quam quod vestri mores, vestra disciplina, vestrae leges
+patiantur, et quoniam angustiae1 temporis longiorem disputationem ferre
+non possunt, differendum mihi commodius videtur, ut paratiores
+redeamus. Tum laudatorio cantico, fidibus, vocibus ac fistulis
+suavissime animos oblectati2, mutua consalutatione3 accepta
+discesserunt.
+
+1. Alibi: _angustia ... potest_. 2. Alius: _animum delectati_. 3.
+Alibi: _consolatione_.
+
+
+
+
+71 LIBER TERTIUS.
+
+
+Cum ad coenam Salomo tardius venisset, CORONAEUS illum intuens: Tuae
+te, inquit, salutis deinceps curam habere oportet, Salomo, ne cum tanto
+studio mentem pascis, corpus ipsum inedia contabescere patiare.
+
+SALOMO: Vereor, ut vobis, cum aetas ingravescat, jam in eo molestus
+sim, quanquam nihil prohibet, quominus me absente, dum1 tardius redeo,
+sessum eatis et ut jubeas, abs Te, Coronaee, peto.
+
+1. Alius: _cum_.
+
+Cum itaque consedissent, Coronaeus coeptam superioribus diebus
+Phaedonis lectionem persequi jussit, et cum eo loci venissent1, ubi
+Plato animas solutas corporibus a daemonibus eorumque ducibus judicio
+sisti et ad supplicia suis sceleribus digna trahi2 scribit, locum
+relegere, deinde finem legendi facere jussit.
+
+1. Alius: _venissem_. 2. Alius: _capi_.
+
+Tum coena peracta post laudatoria cantica ita orsus1: Loci hujus
+obscuritas, inquit CORONAEUS, mihi dubitationem injecit, cur antiqui
+tum Graeci tum Ebraei tanta obscuritate et caligine velarint sua
+scripta, ut vix ac ne vix quidem a sapientibus intelligerentur, quae
+tamen percepta mirabilem afferunt tum utilitatem, tum oblectationem.
+Nam Aesopus, fabularum scriptor antiquissimus, illecebris quibusdam
+animantium2 universam3 humnanae vitae rationem complexus est. Sic
+Pythagoras symbolis quibusdam allegoricis et illis carminibus, quae ob
+suam4 praestantiam χρύσέα ἔπη dicta sunt, Orpheus, Homerus, Hesiodus,
+Trismegistus5, Terpander et antiquissimi denique philosophi sapientiae
+suae6 decreta obscuritatis caligine contexerunt, quin etiam sacratiores
+litteras allegoriarum plenissimas vidimus.
+
+1. Alius: _exorsus_. 2. Alibi: _animantibus_. 3. Alius: _universae_. 4.
+Alius: _sui_. 5. Deest in aliis codicibus. 6. Deest ibidem.
+
+OCTAVIUS: Nihil verius ab Augustino1 dici potuit, quam illud: Ea demam
+miserabilis animae2 servitus est, signa pro3 rebus capere et supra
+corpoream naturam mentis oculum ad hauriendum lumen aeternum attollere
+non posse. Idem alibi4: Utilis est, inquit, scripturae auctoritas, cum
+diversas sententias parit.
+
+1. De doctrina christiana cap. 5, 10 et 11. 2. Alibi: _vitae_. 3.
+Alibi: _sine_. 4. Lib. II de civit. Dei.
+
+FRIDERICUS: Cum nihil perspicuitate utilius sit, haud scio an ullum in
+scriptore gravius sit vitium, quam, quae facillime possis, ea obscura
+tradere, ut liber Apocalypseos, qui tanta verborum ac rerum
+obscuritate1 implicatur, ut ne auctor quidem ipse, si reviviscat (quis
+qualisque fuerit, nondum constat inter eruditos), sua scripta quid
+velint, liquido affirmare ausit. Atque haec obscuritas Juliano
+Imperatori, Porphyrio, Proclo, Celso, ut Ebraeorum et Christianorum
+scripta calumniarentur, maximum praebuit argumentum.
+
+1. Alius: _ambiguitate_.
+
+72 CORONAEUS: Cum illa ratio scribendi veterum fere omnium communis
+sit, prospiciendum nobis est, ne absentes et indicta causa damnati a
+nobis videantur. At ne Julianus ipse quidem Augustus, is qui1
+παραβάτης, i.e.2 transfuga, cum a Christianis ad paganos defecisset,
+usurpatur, quantumvis Christianis infestus esset, Basilii Magni librum
+ante rejecit, quam legisset ac relegisset, ut epistola his tribus
+verbis scripta significavit: ἔγνων, ἀνέγνων, κατέγνων.
+
+1. Alibi: _isque_. 2. Desunt haec et septem sequentia verba in alio
+codice.
+
+CURTIUS: Ego duabus de causis potissimum existimo veteres sapientiae
+decreta verbis obscuris tradidisse: primum ne margaritae porcis, deinde
+ne res preciosissima, i.e. sapientia, sua vilesceret1 facilitate. Nam
+vulgaria fere contempta jacent, etiamsi preciosa. Extat Lysidis
+Pythagoraei epistola graviter querentis, quod plerique secretiorem
+philosophiam quasi meretricem prostituerent iis, qui2 mentis
+purgationem ne per somnum quidem capere possent, eosque non minore
+impietate obligari, quam si Dearum Eleusiniensium3 adyta profanarent
+aut aquam puram coeno conspergerent. Itaque Porphyrius Plotinum
+phthisi4 periisse scribit, quod contra jusjurandum Ammonis5 arcana
+divulgasset. Quin etiam Plato, cum rerum divinarum arcana Dioni
+scripsisset, letteras exuri jussit, quoniam6 ridicula, inquit,
+videntur, quae sunt admiratione dignissima. Et in epistola ad
+Archidamum, in qua de natura Dei scribit: φραστέον δὴ σοὶ αἰνιγμόν.
+Item Porphyrius: Tu vide, inquit, ne ista cum hominibus impuris
+communicari patiare, majus enim tibi quam mihi periculum impenderet;
+non enim aperte Dii, sed aenigmatice sua mortalibus tradiderunt.
+
+1. Alibi: _vilescat_. 2. Alius: _quae_. 3. Alius: _Eleusinarum_. 4.
+Deest in alio codice. 5. Alius: _daemonii_. 6. Desunt haec sex
+sequentia verba in aliis codicibus.
+
+SENAMUS: Alia mihi mens est, nam1 cum plerosque verborum obscuritatem2
+sic affectare videmus, ut admirabilitatem sui efficiant, sic enim
+seplasiarii notis Graecis, Arabicis verbis et Gothicis litteris
+utuntur, ut medicinam faciant confusiorem3, aut ne intelligentibus sui
+irridendi praebeant argumentum, neque enim facile carpimus, quae4 non
+capimus. Talem fuisse accepimus Heraclitum, qui tam obscure de natura
+scripsit5, ut Plato6 Delio natatore opus esse diceret. Is enim
+discipulos instruebat uno verbo σκότησον, quod Aristotelem7 quoque
+opera dedita fecisse legimus in libris τῶν φυσικῶν ἀκροαμάτων. Ac
+tametsi Plato caeteris apertius, interdum tamen obscure ita scribit, ut
+ne ipsum quidem, si reviviscat, sua scripta de numeris interpretari
+posse videatur, ac ea potissimum, quae libro de republica octavo
+scribit, in quibus interpretandis Theon uterque, Plotinus, Proclus,
+Jamblichus, Marsilius hircum mulgere videntur. Quid Aegyptia 73
+vanitate levius? Illa tamen deliramenta litteris hieroglyphicis sic
+texerunt, ut sacrata quaedam oracula viderentur.
+
+1. Alius: _nam cum_. 2. Alibi: _puritatem_. 3. Alii: _quaestuosiorem_.
+4. Alibi: _quod_. 5. Alius: _scripserat_. 6. Addunt alii: _ad ea
+intelligenda_. 7. Ita Gellius ex epistola Aristotelis ad Alexandrum M.
+scribit.
+
+OCTAVIUS: Sunt qui sua scripta neque a doctis, neque ab indoctis legi
+velint, ut Lucilius, ne alteri ob imperitiam rejiciant non intellecta,
+alteri nimis intellecta calumnientur.
+
+SALOMO: Senami reprehensio in sophistas quidem, non tamen in sapientes
+cadit, multo minus in eos, qui sacrae sapientiae decreta scriptis
+obscurioribus velarunt. Profecto Rabbi Moses Maimonides per sacra
+obtestatur lectores, ne arcana divulgari aut a profanis hominibus
+pollui patiantur.
+
+SENAMUS: Quid si peccandi argumentum et occasio ab obscuritate ipsa
+trahatur? Certe Salomonis scripta, quae ipse allegorias inscripsit,
+plerisque absurda videntur. Quid enim hoc sibi vult: Nequitia viri
+praestat mulieris bonitati? Illud enim foeminas a lectionibus sacrae
+scripturae quam plurimas1 avertit.
+
+1. Alibi: _quam plurimum_.
+
+SALOMO: Ebraeis dictio רַע malum et deforme significat, ut טוֹב bonum
+et pulchrum, quod Academici καλὸν καὶ ἀγαθὸν dicunt. Sic enim Sara
+dicitur a regibus expetita1 ad concubitum2, quod esset optima i.e.
+valde formosa. Innuit igitur sapiens3 eleganti allegoria, viros
+deformes formosis mulieribus praestare, item foeminarum blanditias
+pejores4 esse acerbis5 sermonibus virorum. Item animos corporibus
+excellere; mulier enim corpus allegorico sermone6 utique7 significat;
+item intellectualem facultatem, utcunque prava fuerit, praepollere
+cupiditati, quae bruta et mortalis anima dicitur. Huc enim pertinet,
+quod scribitur in Ecclesiaste8: _inter viros mille unum sapientem
+reperi, foeminarum ex9 omnibus nullam._ Id quidem de mulieribus nudo
+sensu intelligi non potest, cum sola Debora sua aetate et sola Hulda
+imperante Josia prophetiae ac sapientiae divinae muneribus inter
+sexaginta10 millia inertium virorum fruerentur11. Item appellatione
+viri formam naturalem, mulieris vero materiam intelligit, quam etiam
+saepe in proverbiis12 meretricem appellat, quae ut virorum, sic illa
+formarum multitudine delectatur. Plena sunt regis Salomonis scripta
+allegoriarum, in quibus interpretandis strenuum se praebuit Philo,
+moralia secutus, Leo Ebraeus naturalia. In utroque claruerunt13 Rabbi
+Moses Maimonides ac Talmudici scriptores. Hi tamen obscurius; at ne
+scriptis quidem sua prodidissent, nisi librorum interitum metuissent14.
+Et quoniam illa disciplina sola auditione percipiebatur15, קַבַּלַה
+dicta est. Id enim voluit Esdras16, cum dicit: _alia quidem
+pervulgabis, alia trades sapientibus._ Et quemadmodum plebi locus erat
+in atrio templi, a Levitis 74 discreto, sacerdotibus intra velum aditus
+erat, non caeteris Levitis, et uni tantum pontifici maximo in
+sacratissimum illum locum, ubi erat foederis arca; sic etiam sacri
+libri ita scripti sunt, ut ea, quae ad uniuscujusque salutem pertinent,
+cujusmodi est decalogus et omnia decalogo consentanea, facillime ab
+omnibus percipiantur17, scilicet jussa, vetita, poenae, judicia, festa,
+ritus, mores, quae omnia 613 capitibus continentur, tanta
+perspicuitate, ut patiantur dubitare neminem. Quae vero minus ad
+salutem faciunt, ut rationes occultae rituum ac sacrificiorum ac a
+doctis18 tantum quaedam vero non nisi a doctissimis intelligi possunt,
+ut quae a nostris appellatur Cabbala, i.e. scientia naturalium
+arcanorum, postremo omnium difficillima ad currum pertinet, qui ab
+Ezechiele ita scribitur, ut in ipso apparuerit coelestium orbium ac
+rerum divinissimarum admiranda descriptio, quam Moses, qui a nostris19
+aperta aquila dicitur, summis digitis attingere contentus, secretiora
+noluit explicare.
+
+1. Alibi: _repetita_. 2. 1 Mosis 12, 14. 39. 3. Alibi: _saepius_. 4.
+Alius: _diriores_. 5. Alibi: _acribus_. 6. Alius: _sensu_. 7. Alius:
+_ubique_. 8. Ecclesiastes 7, 29. 9. Alibi: _de_. 10. Judith IV, 4; 2
+Regum 22, 14; et 2 Chron. 34, 22. 11. Alius: _sexcenta_. 12. Desunt
+haec verba in alio codice. 13. Alii: _clarescunt_, vel: _clari sunt_.
+14. Alius: _metuerent_. 15. Alibi: _suscipiebatur_. 16. Esra lib. IV,
+c. 14. Nehem. IX, 9. 17. Addit unus codex glossam hebraicam cum verbis:
+_lex quae ore traditur_. 18. Alibi: _doctoribus_, vel: _doctioribus_.
+19. Desunt haec quatuor verba sequentia in aliis codicibus.
+
+SENAMUS: Si haec tam sublimia nihil habent utilitatis aut ejusmodi
+sunt, quibus carere facile possumus, illud usurpandum nobis est, quod
+psaltes lyricus: Non exquisivi, inquit, mirabilia et supra captum meum,
+sed humilis1 me gessi. Sin haec ad scientiam et sapientiam divinam
+profutura sunt, malevoli et ipsa invidia jejuni animi sit, thesauros
+abditos humanis usibus eripere ac verborum ambiguitate mentes
+imperitorum2 magis ac magis implicare.
+
+1. Alius: _humiliter_. 2. Addit alius: _erroribus_.
+
+SALOMO: Ne igitur1 a thesauri similitudine discedamus, legistis
+eleganter fictam Aesopi fabulam, qua paterfamilias jam moriturus
+liberos consolatur, qui2 tametsi non magnas opes ac latifundia legaret,
+thesaurum tamen in vinea sua latere affirmabat, quo suam inopiam
+cumulate sublevarent. Mortuo patre liberi summo studio ac labore
+conquirentes, cum nusquam thesaurum reperirent, vineam paternam aliud
+agentes cultissimam ac noxiarum herbarum purgatissimam reddiderunt,
+unde proventus uberrimos collegerunt. Ita quoque si divina scripta
+studiose legamus ac lecta saepius meditemur3, thesauros studioso
+incredibiles eruere licebit. Nam eo spectat regalis illa vox, qua David
+initio laudationum suarum summam felicitatem praedicat illius, qui
+assiduis cogitationibus die nocteque4 leges divinas contemplatur. Item
+precatur a Deo5, nubeculam oculorum sibi detrahi, ut admirabilem
+sapientiam divina lege comprehensam intueri possit. Fit enim illa
+mentis agitatione erga litteras divinas obscuriores, ut non solum a
+vitiis abstineamus6 ac verum7 decus amplectamur, verum etiam corpori
+salubritas, menti prudentia ac sapientia et cum immortali Deo
+arctissima connexio8 75 quaeratur. Illud vero gravius9, quod in eo ipso
+laus Dei agitur, cum ejus arcana pervulgata obsolescant, ut acute
+scripsit Salomo10: _Gloria Dei est_, inquit, _arcana celare, gloria
+regum arcana scrutari_11. Quod Tobias12 paulo aliter: _Praeclarum est_,
+inquit, _arcana regum celare et opera Dei laudare._ Nam opera Dei
+patent omnium oculis, arcana vero paucis.
+
+1. Alibi: _ergo_. 2. Alius: _quid_. 3. Alius: _meditamur_. 4. Alius:
+_noctuque_. 5. Psalm 68 (69), 18. 6. Alius: _abhorreamus_. 7. Alibi:
+_novum_. 8. Alius: _conjunctio_. 9. Alii: _gnavius_. 10. Proverbia XXV,
+2. 11. Alibi: _eorum celare_. 12. Tobias XII, 7.
+
+SENAMUS: At obscuritas non modo bonos a lectione detinere1, verum etiam
+improbos ad rerum divinarum contemptum excitare videtur. Cum enim
+Porphyrius arboris scientiae boni et mali fructus decerpere nullo modo
+posset, negavit in hortis illis deliciarum censeri debuisse fructum,
+aspectu quidem jucundissimum ac sapore gratissimum, sed tamen homini,
+quem Deus in illis hortorum umbraculis viriditatis2 collocarat,
+mortiferum ac pestilentem, multo minus homines a prudentiae cognitione
+vetito salutari fructu arceri debuisse, cum prudentia dux humanae vitae
+sola turpe ab honesto dividere3 possit. Quod autem scribitur, fructum
+vitalis arboris divino jussu ab horti viridariis avulsum, ne, si Adamus
+eo vesceretur, in aeternum viveret, in Dei optimi maximi contumeliam
+scriptum esse. Denique serpentis cum muliere ac Dei cum hominibus
+colloquia et absurda et incredibilia videri.
+
+1. Alius: _deterrere_. 2. Alius: _viridatis_. 3. Alibi: _dijudicare_.
+
+SALOMO: In disputationibus rerum divinarum illud inprimis prospiciendum
+est, ne quid cuiquam1 temere excidat, nihil enim gravius ac capitalius
+peccari potest. Illud autem usu venire solet iis, qui rerum humanarum
+fastu ac dialecticorum argutiis inflati omnia supera, infera, prima,
+ultima ingenii acumine ac subtilitate capere se posse confidunt, cum
+sine ope divina id consequi nemo queat. Quod sapientiae magister2 uno
+verbo significat: _Inquirit derisor sapientiam, sed frustra_. Quanquam
+Porphyrius, inscitia dicam an impietate, oracula divina calumniatur,
+quasi legislator prudentiam significaret et vitam beatam hominibus
+invidisse Deum, cum libro sequenti scripserit Bezaleelem spiritu
+divino, sapientia, prudentia, scientia et omni artium genere ab
+immortali Deo fuisse abunde cumulatum, quibus quidem donis ac muneribus
+omnes omnino virtutes continentur. Spiritus quidem divinus tribuitur
+Dei munere et concessu ad illustrandas humanae mentis caligines ac
+futura prospicienda. Sapientia vero pietatem ab impietate, prudentia
+bonum a malo, scientia verum a falso, ars utile ab inutili sejungit.
+Cum autem sapientiae princeps ab immortali Deo excitatus, ut quid
+vellet a se peteret, ille prudentiam petiit3, qua quidem turpe
+segregaret ab honesto, et cum qua homines ad Dei metum et venerationem
+cohortaretur: _Quoniam_, inquit4, _Deus sapientiam aliunde largitur,_
+76 _ab eo solo scientia et prudentia._ Idem alibi: _Fructus justi
+lignum vitae_, quam interpretatur sapientiam. Ac tantum abest, ut
+hominem a fructu vitali prohibuerit, ut etiam his verbis invitarit:
+_Forsan_, inquit5, _decerperet Adamus fructum vitalem, ut eo vescatur
+et vivat in aeternum._ Sic enim paraphrastes Chaldaeus consimili
+oratione utitur pereleganti figura. Ad Jesaiam conversus Deus: _Dic_,
+inquit6, _populo huic: audiendo audite, videndo videte, ne tamen
+cognoscatis; crassum reddito cor istius gentis et aures obtura, oculos
+obline, ne forsitan audiat, videat, intelligat et ad me conversus
+saluti restituatur._ Quorsum haec loquendi ratio, nisi quod semper
+nitimur in vetitum nec ardentius quicquam optamus, quam quae nobis
+eripi vel prohiberi videmus. Docet igitur Mosen ac Esaiam, quibus
+artibus miseros homines a facinorosa et conscelerata vita ad verum
+decus revocare ac saluti restituere debeant. Cave legibus divinis
+operam dare, cave sapientiae studiis incumbere, ne sempiternam ac
+beatam vitam adipiscaris; haec oratio apud homines improbos et cupidos
+efficacissima esse consuevit.
+
+1. Alius: _ne quicquam_. 2. Proverb. XIV, 6. 3. 1 Regum III, 9 sqq. 2
+Paral. I, 7. 10 sqq. 4. Proverb. II, 6. XI, 30. 5. 1 Mosis 8, 22. 6.
+Jesaiae VI, 9 sq.
+
+SENAMUS: Nulla res me diutius exercuit, quam arboris utriusque ac
+serpentis allegoria.
+
+SALOMO: Et graecis et latinis interpretibus est ignota. Ac tametsi
+quidam ex Ebraeis1 arcanos allegoriae sensus aperuerint, omnia tamen
+eorum studia inania futura sunt, nisi Deus mentes nostras ad haec
+peicipienda illustrarit.
+
+1. Philo in allegoriis biblicis. Leo Ebraeus l. III de amore.
+
+FRIDERICUS: Periculi plena res mihi videtur, sacrae scripturae
+litteras1 ad allegoriam deduci, ne rerum gestarum historia in fabulas
+evanescat.
+
+1. Alius: _sacras litteras_.
+
+OCTAVIUS: An ullum, Friderice, serpentis cum muliere colloquium fuisse
+putas? qui odio tam implacabili inter se certant, ut serpentis intuitu
+solo mulier abortum patiatur ac in turba virorum unam mulierem ad
+ultionem1 serpens petat ac persequatur. Nihil ergo2 verius dici potuit,
+quam illud: _Littera occidit, spiritus vivificat_3.
+
+1. Desunt duo haec verba in alio codice. 2. Alibi: _enim_. 3. 2
+Corinth. 3, 6.
+
+SALOMO: In sacris litteris historia pura saepe narratur, ut cum
+censetur populus et suis quibusque1 tribubus duces attribuuntur. Est
+etiam cum historia quidem2 narratur, sed praeter historiam allegoria
+latet occulta, ut cum Sara ancillam et filium rejiciendum suadet,
+theologi acutiores etiam cupiditatem renitentem virtutibus, cum filio
+peccato, a ratione dominante ablegari oportere docent, cum eadem
+ancilla domum redire ac Sarae morem gerere jubetur ab angelo, tum
+cupiditatis obsequium ac3 rationis dominatum interpretantur, ab
+intellectu agente. Hinc illa Dei vox ad Abrahamum: 77 Fac quaecunque
+dixerit tibi Sara, id est: ratio; cum etiam4 Sara contestatur5,
+ancillae filium haeredem non futurum, innuit etiam eos, qui vitiis
+inserviant et libidini, divina bona nunquam adepturos. Saepe quoque
+visiones ac somnia divina pro rebus gestis narrantur, in quo plerique
+suam navim afflixerunt, plerique6 etiam naufragium fecerunt, qui Deum
+cum hominibus quasi vigilantibus colloqui arbitrantur. Neminem enim
+unquam Deus allocutus est7 vigilantem, praeter Mosen, et quominus
+ambigeretur, perspicua Dei voce testatum habemus in ipsa lege. Ergo
+angeli vox ad Bileamum, aut asini loquentis in scriptura ad visa
+dormientis Bileami referenda sunt, et8 quaecunque Abrahamo et prophetis
+omnibus oracula data commemorantur, uno tantum Mose excepto, cui
+vigilanti locutus est Deus. Qua quidem ratione clarissima lux ad
+caliginem sacrarum scripturarum discutiendam accedit. Interdum
+allegoria facilis ac pura traditur, ut cum lex jubet9, praeputia
+cordium circumcidi. Saepe verba triplicem sensum prae se ferunt:
+vulgaris sensus ad captum imperitorum accomodatur, ut cum Salomo10
+vetat coram rege superbiam et arrogantiam prae se ferre, secretiore
+sensu ad Deum pertinet, ad quem abjecto et humili habitu accedere
+oportet; semper enim Salomo significat Deum regem11, nisi Dei vox cum
+rege conjungatur, ut illud: _Cor regis in manu Dei est_12. His autem
+verbis Deus significatur: _Ne_, inquit, _cogitatione tua vituperaveris
+regem, nec vituperes in penetralibus lecti tui divitem; volucres enim
+coeli efferent13 vocem et avis allata rem vulgabit_14. Quibus verbis
+vetat de Deo impie cogitare. Lectus enim in sacris allegoriis15 corpus
+humanum significat, volucrum autem vox daemones, tametsi volucres16 et
+pro angelis accipiantur, ut apud Jesaiam17 angeli quoque ac daemones
+avium appellatione saepe significantur. Nam utrique custodes vel
+lictores hominibus additi cogitationes occultas atque intimos sensus
+nudant, ne quod inultum scelus ac pia cogitatio sine praemio
+relinquatur. Chaldaeus paraphrastes18 haec Salomonis verba
+interpretabatur de angelis Raziele et Elia19, quos occultissima quaeque
+scelera patefacere scribit.
+
+1. Alius loco horam duorum verborum: _singulis quoque_. 2. Omnes
+codices: _quaedam_. 3. Alius: _tum_. 4. Alius: _ita_. 5. Alius addit:
+_maritam_. 6. Alius: _plures_. 7. Numeri XII. 8. Alii: _ut_. 9. 5 Mosis
+10, 16. 10. Proverb. 25, 6. 11. Alius: _regis appellatione_. 12.
+Proverb. 21, 1. 13. Alius: _volucris ... efferet_. 14. Eccles. 10, 20.
+15. Psalm. 9 (8), 24 (25), 103 (102), 143 (142). Jobi 38, 46. 16. Alius
+addit: _interdum_. 17. Jesaiae 46, 11. 18. In cap. 10, 20 Ecclesiastis.
+19. Unus addit: _sacerdote magno_.
+
+SENAMUS: Acutissime Salomo Salomonem interpretatur, sed quis hanc
+interpretationem divinare potuisset?
+
+OCTAVIUS: Ego locum hunc de volucribus, qui cogitationes et intimos
+sensus regi aperiunt, ad eos reges pertinere duco, qui domesticos
+daemones sibi vel sese illis adjunxerant, a quibus omnia omnium dicta,
+facta, cogitationes perinde intelligunt, ut ab illis spectatoribus,
+quos veteres tyrannorum ὀφθαλμοὺς καὶ ὦτα ἀρχόντων appellabant; nullum
+enim tyranni secretius habent arcanam.
+
+78 SENAMUS: Si tantum potuissent aves illae ac volucres sive daemonicae
+sive angelicae, quid est quam ob rem Neroni, sacrilegorum1 ac
+tyrannorum maximo, conjurationem Pisonis patefacere noluere? cum Simoni
+mago ac daemonibus conjunctissimus esset, ut Plinius et Irenaeus
+tradunt.
+
+1. Alibi: _sortilegorum_.
+
+FRIDERICUS: Nihil daemones injussi faciunt nec ullius occulta scelera
+nudant, nisi Dei jussu et angelorum superiorum1 potestate.
+
+1. Alibi: _superiore_.
+
+CORONAEUS: Cum solius Dei proprium sit, intimos omnium sensus et
+animorum occultos recessus pervestigare, ut quidem rex Salomo
+dedicatoria oratione declarat aperte, quid angelis et daemonibus illis
+opus ad secretiores mentis latebras pervulgandas?1
+
+1. Alius: _evulgandas_.
+
+CURTIUS: Extat profecto Thaletis elegans in hanc sententiam oratio; cum
+enim rogaretur, an qui scelerate quid agat, Deum latere potest? At ne
+cogitans quidem, inquit; Graeci melius: εἰ ληθοι θεοὺς ἄνθρωπος ἀδικῶν,
+ἀλλ᾽ οὔτε διανούμενος, ἔφη.
+
+SALOMO: Diximus ante ac dicendum saepius est, Dei majestatem angelorum
+ac daemonum officiis quodammodo augustiorem videri, quam si per se
+ipsum solo nutu, sicut1 potest, omnia procuraret2. Ac tametsi solus
+omnium occultissimos sensus retegit, singuli tamen angeli singulis
+hominibus custodes additi, sensus intimos aperiunt, non item aliorum
+cogitationes. Item daemones, quibuscum sortilegi in nefarium societatis
+foedus coiverunt3, eorum sensa plane intelligunt. Argumento sit, quod
+qui sortilegi ad rectam cogitationem aut Dei metum paulo momento
+convertuntur, repente a daemone sese conturbari4 confitentur. Sin vir
+bonus ad pravam cogitationem deflexerit, subinde sentit5 in ipsis animi
+sensibus magistrum ac paedagogum, qui a turpi cogitatione illum avertat
+aut etiam auris dextrae tinnientis levissima vellicatione aut6
+punctura, quam innuit poëta his verbis: _Cynthius aurem vellit et
+admonuit._ Quod Socrates7 a daemonio familiari vel potius ab angelo
+sibi fieri praedicabat, dextra quidem suadendo, sinistra dissuadendo,
+aut orbiculo lucido interdiu aut ignea specie noctu, aut etiam
+levissimo strepitu admoneri. Quae facillime percipiuntur ab iis, qui
+spiritu Dei patiuntur se duci. Si non pareat admonitus, terretur
+somniis matutinis, quae ab Ebraeis matutinae castigationes appellantur.
+Si ne hac quidem cogitatione8 ab impiis cogitationibus deducitur,
+angelus ultionem reposcit, accusatione proposita, ut nemo innocens
+damnari aut ullum9 scelus inultum, nisi facti pigeat, relinqui
+videatur, judicia constituuntur, daemonibus etiam quasi lictoribus
+destinatam sibi praedam deposcentibus, quam10 Deus illis permittit. Huc
+enim pertinet illud11: _Ascendit leo de cubili suo, praedo gentium
+surrexit._ Item12: _Percussit eos leo de silva,_ 79 _lupus vespertinus
+vastavit eos, pardus vigilans supra civitates eorum._ Item: _Quis dat
+escam pullis corvorum vociferantibus ad illum?_13 i.e. divinae
+majestatis carnificibus ac tortoribus sceleratorum vindictam
+petentibus, Quod alibi14 apertius scribitur: _Spiritus ad ultionem
+creati sunt, qui furoris sui flagella vibrant._ Item15: _Misit Deus
+spiritum malum inter Abimelech et cives Sichem._
+
+1. Alibi: _quomodo_. 2. Alius: _percurreret_. 3. Alibi: _inierunt_. 4.
+Alius: _confitentur_. 5. Alibi: _sentiet_. 6. Alius: _et_. 7.
+Plutarchus in libro de daemonio Socratis. 8. _Ratione_ legunt alii. 9.
+Alii: _illud_. 10. Alius: _quae_. 11. Jerem. IV, 7. 12. Jerem. V, 6.
+13. Psalm. 147, 9. 14. Psalm 78, 49. (Jes., 19.) 15. Jud. 9, 23.
+
+SENAMUS: Antiquissimi quoque theologi pullos corvorum, a parentibus
+desertos, divina bonitate et procuratione nutriri summa consensione
+tradunt, eoque pertinere dictum illud: _Qui dat escam pullis corvorum?_
+
+SALOMO: Error inde manavit, quod phrasin ebraicam, quae Graecis quoque
+communis est, latini theologi non perceperunt1. Nam filios corvorum pro
+corvis, ut filios prophetarum pro prophetis, filios sanguinum, filios
+injustorum pro impiis ac sicariis acceperunt. Sic enim Ebraei בְנֵי
+אָדַם filii hominum i.e. homines, et Graeci παίδες ἰατρῶν pro medicis.
+Sic etiam illud: Quem dicunt homines esse filium hominis, i.e. quem
+dicunt esse hominem2?
+
+1. Alibi: _perceperint_. 2. Matth. 16, 13.
+
+TORALBA: Eo quidem errore me Salomo liberavit, ut ingenue illum
+acceptum feram; at mirum mihi ante videbatur, quam ob rem corvi pullos
+famelicos deserere putarentur ob id tantum, quod recentes exclusi non
+plane nigri essent, cum pleraque animantium nascentium genera colorem a
+parentibus alienissimum habere videantur, quae tamen incredibili studio
+a parentibus nutriuntur. Nam cygni senio candidissimi pullos excludunt
+fuscos, et tantum abest, ut corvi1 pullos ab alimentis desertos
+patiantur, ut etiam cornicem incubantem a masculo et pullos jam
+volantes a foemina pasci Aristoteles2 ipse ac Plinius3 fateantur4.
+Itaque Apollonius apud Philostratum Euripidis versum modice castigans:
+ἁπᾶσι τοῖς ζωοῖσιν ἡ ψυχὴ τέκνα, cum ille tantum hominibus tribuerit,
+i.e. τοῖς ἀνθρώποις.
+
+1. Alibi: _corvos_. 2. Historia animalium VI, 5. 3. Histor. natural. X,
+12 et 60. 4. Alius: _fatentur_.
+
+SALOMO: Eodem sensu scribit Psaltes lyricus1, Deum escam leoni petenti
+largiri. Cur leoni potius, animantium ferocissimo, qui parcissimus est
+in cibo, neque nisi quarto quoque aut ad summum alternis diebus
+pascitur, quam exarmatis ovium et caprarum gregibus, hominum usui
+maxime necessariis2? Alibi de catulis leonum3, nam si re vera de
+catulis ageretur, aeque matris ut aliorum animantium ubera sufficiunt,
+quanquam alius quoque4 est locus de corvis, quo facile vulgatus error
+refelli possit: Quis parat venatum corvis, cum ejus pulli ad Deum
+clamant et cibo carentes huc illuc oberrant5? Haec igitur ad daemones
+pertinent, qui praedam sceleratorum sibi conquirunt6 nec nisi divino
+concessu rapiunt. Eo pertinet et illud Salomonis7: _Corvi apud
+torrentes eruant oculum et aquilae_ 80 _vorent eum qui patrem deridet
+et despicit obsequium matris_. Quae allegoria praeter sensum vulgarem
+significat daemones elementares hujus mundi, qui revera torrens est
+materiae fluentis, caecitate animi ac furore torquere, luce mentis
+extincta eorum, qui Deo parenti rerum omnium contumeliam et piae matri,
+legibus naturae, vim inferant8. Nam patris appellatione Deus, matris
+vero natura significatur apud Salomonem. Illud etiam adversione dignum,
+quod oculum dixit, non oculos; nam singulari voce oculus mentem
+significat. Sic etiam Bileamus vates uno oculo acutissime videre
+dicebatur, quoniam rerum publicarum mirabiles conversiones tribus
+circiter annorum millibus praevidit9 ac praedixit. Sic enim10 Chaldaeus
+interpres.
+
+1. Psalm 103 (104), 21. 2. Oppianus de venatione, libro III. Plinius H.
+Nat. lib. 8. 3. Jobi 38, 39. 4. Alius: _etiam_. 5. Job. 38, 41. seq.
+39, 1. 6. Alii: _congruunt_. 7. Proverb. 30, 17. 8. Alius: _inferunt_.
+9. Alibi: _providit_. 10. Alius: _etiam_.
+
+SENAMUS: Si corvorum appellatione μελανοδαίμονας licet1, etiam cygnorum
+verbo λευκοδαίμονας licebit interpretari, quales in Africa Leo Afer2
+versari scribit, ut Aethiopes a daemonibus, colore opinor,
+distinguantur.
+
+1. Alius: _licebit_. 2. In descriptione Africae.
+
+OCTAVIUS: Tametsi1 daemones saepius atrati apparent, ut non modo
+nostri, sed etiam antiquissimi2 scriptores ab ultima memoria prodidere,
+quales fuere3 daemones, qui Dioni4, qui Cassio Parmensi, qui sortilegis
+saepissime visi sunt, non tamen opinor, propterea daemones corvorum
+appellatione significari, sed quia daemones corvorum in modum cadavera
+consectantur, ut de cadaveribus Aegyptiorum superius dictum est, ac de
+spectris, quae circa sepulcra ac patibula vagantur.
+
+1. Alibi: _Etiamsi_. 2. Addit alius: _quoque_. 3. Alibi: _fuisse_. 4.
+Plutarchus in Dione. Valer. Max. lib. V.
+
+FRIDERICUS: Imo etiam quia daemones cadaveribus ipsis ad hominum
+perniciem et nefarios concubitus cum sortilegis abutuntur; quod enim
+Augustinus1 omni asseveratione confirmat ac summae imprudentiae esse
+scribit, daemonum cum hominibus concubitus negare, tot ac tantis
+exemplis et indiciis testatum habemus, ut Sprengerus2 scripserit,
+stryges innumerabiles, priusquam extremo supplicio dederentur, summa
+consensione nefariam illam copulam confiteri. Quin etiam Franciscus
+Picus scribit, duos sacerdotes sua aetate flammis exustos, quorum alter
+annos3 amplius triginta, alter quadraginta cum daemonibus concubuisse
+fatebantur, cum prius uterque convictus esset et confessus plurimos se
+infantes daemonibus mactavisse, ne insuetum videatur, quod Aristoteles
+scribit, fuisse in Ponto mulierem, quae exenteratis foeminarum
+gravidarum visceribus embryone vesceretur. Huc etiam pertinet illud
+Horatii in arte poëtica:
+
+Neu pransae Lamiae vivum puerum extrahat alvo.
+
+1. Lib. 18 de civit. Dei. 2. In malleo maleficorum. 3. Alibi: _annis_.
+
+CURTIUS: Mihi venit in mentem, quod Pausanias in Phocicis1 scribit,
+apud Cretenses legibus cautum fuisse, ut maritorum cadavera, quae 81
+cum viduis concubuerant2, capitali judicio quasi viventia plecterentur
+ac ferro candente eorum capita configerentur3, deinde cadavera
+exurerentur nec aliter a concubitu viventium arceri potuisse ac
+propterea κατεκανὰς daemones appellatos fuisse.
+
+1. Alius: _Pharsalicis_. 2. Desunt quinque haec sequentia verba in alio
+codice. 3. Alibi: _foderentur_. 4. Fortasse legendum est: κορακίνας,
+vel: κορακείας.
+
+OCTAVIUS: Oportuit igitur daemones cadaveribus resumtis ad concubitum
+abuti ac propterea corvos appellari, quod cadavera sectarentur et
+atrati apparerent.
+
+SALOMO: Quaecunque causa sit, planum est, daemones in scripturis etiam
+populos Aethiopum appellari, sic enim interpretes LXXII verbum עִיִים
+daemones interpretantur: Aethiopes1, et alibi: _Tu confregisti capita
+Leviathan, dedisti escam eum populis Aethiopum_, ubi etiam עִיִים
+propriam daemonum appellationem interpretantur Aethiopes, ut ambigua
+voce arcanum tegerent. Leviathan vero LXX vertunt δράκοντα, qui
+princeps eorum esse dicitur, qui non cadavera, sed mentes ipsas
+impiorum ad supplicium deposcunt, ut Behemoth princeps eorum daemonum,
+qui de corporibus ultionem accipiunt. Uterque significatur2 ab
+Ezechiele3 appellationibus regum Aegypti et Assyriae his verbis: _Sic
+dicit dominus: ecce ego contra te Pharao, rex Aegypti, draco magne,
+recubantem in medio fluviorum tuorum, qui dixisti: meus est fluvius et
+feci mihi. At ego ponam hamos in maxillas tuas et efficiam, ut haereant
+pisces fluviorum tuorum squamis tuis; excutiam Te in desertum et omnes
+pisces fluviorum tuorum, eris bestiis terrae et volucribus coeli
+cibus._ Jesaias vero apertius4: _In die illa_, inquit, _visitabit Deus
+gladio suo grandi, duro ac robusto Leviathanem serpentem vectem et
+Leviathanem serpentem flexuosum ac trucidabit draconem marinum._
+Utriusque Leviathanis et Behemothi potestas explicatur ab Esdra5, quae
+verbis allegoricis ac diffusa narratione Dei verbis ad Jobum6 fuerat
+expressa: _Tum_7, inquit Esdras, _animantia duo parasti, quorum uni
+nomen imposuisti Behemoth, alterum vocasti Leviathanum, et alterum ab
+altero disjunxisti, unam partem assignasti Behemoth, quae tertia die
+siccata est, ut habitet in ea. Leviathani vero tribuisti unam8 partem
+humidam, quam belluam parasti, ut esset quae devoraret, quos velles._
+Nam haec verba Ezechielis: _Meus est fluvius_, i.e. formarum in materia
+fluxa et caduca interitus. Is tamen dicitur prima rerum origine a Deo
+creatus fuisse, item9: _Ego vastatorem creavi ad perdendum._ Consimilis
+est illa Dei vox ad Pharaonem: _Excitavi ego Te_, 82 _ut ostenderem in
+Te meam potentiam10 atque nominis mei fama toto terrarum orbe
+dissiparetur._ Praeter historicam veritatem Pharaonis appellatione
+significatur Leviathanus ille, ut Ezechiel interpretatur, qui materiae
+fluentis formas corrumpit, quas nihilominus assidue sua bonitate
+reparat ac reficit naturae parens optimus maximus. Item in
+sternutationibus Leviathani lumen collucet, ex ejus ore ignis lampades
+egrediuntur et mare commiscet ut mortarium. Non est dominatus in terra,
+cui morem gerat, item factus est ut nihil metuat et ipse regem agit in
+superbos. Sternutationis verbo tonitrua, lumine et ignibus fulmina et
+coruscationes, maris commixtione procellas et tempestates innuit.
+
+1. Psalm 72, 9. 74, 15. 2. Alibi: _accipitur_. 3. Ezech. 29, 3 sqq. 4.
+Jes. 27, 1. 5. Esdrae lib. IV, cp. 6. 6. Jobi 39 sq. 7. Alibi: _Tunc_.
+8. Alii: _secundam_, vel: _septimam_. 9. Item: Jobi 26. 39, 40. 10.
+Alibi: _patientiam_.
+
+CURTIUS: Hunc opinor Leviathanum Orpheus, sortilegorum parens, draconem
+maximum, Pherecydes Ophyoneum appellavit, unde a veteribus cultus
+draconis Aesculapii manavit, quem adhuc in supplicationibus plerique
+populi circumferre consueverunt.
+
+SENAMUS: Haec quidem Salomo perbelle, si1 demonstratione ulla
+niterentur.
+
+1. Alius addit: _modo_.
+
+OCTAVIUS: Majorem profecto fidem mihi faciunt, quae Salomo ex abditis
+sacrae philosophiae arcanis et ab oraculis divinis sanctissimorum
+prophetarum promsit, quam quae ab Euclidis demonstrationibus manant,
+quae tamen nonnisi multis postulatis et concessis conficiuntur.
+
+TORALBA: In rebus tam arduis et a communi sensu remotis non exquisitam
+argumentorum subtilitatem exquirere debemus neque exigere, sed ea, quae
+prodita sunt a sapientibus, qui arcana Dei sapientissime
+conquisiverunt.
+
+CORONAEUS: Non exigimus angelorum hierarchias ac repositoria daemonum,
+quae non scio an satis prudenter a Dionysio1 ac Wiero2 conscripta3
+fuerint.
+
+1. De coelorum hierarchia. 2. De praestigiis. 3. Alius: _descripta_.
+
+SALOMO: Nihil in rebus tam obscuris affirmare velim1, nec aliud
+commemorare quia vobis melius quam mihi cognita sunt, quippe qui ex
+iisdem fontibus quibus ego haurire potuistis, scilicet uni aeterno Deo
+non solum2 angelorum, sed etiam daemonum creationem deberi, et
+quemadmodum duo principes angelorum Seraphim3 Creatori potentissimo
+adstare dicuntur, ad largitiones, lucis effusiones, praemia, vitam
+inferiorum angelorum et siderum officiis tribuendam; sic etiam duo4
+sunt bis oppositi, quasi superiorum magistratuum praecipui lictores ac
+ministri, Leviathanus ac Behemothes ad poenas infligendas seu supplicia
+irroganda, sive frugum calamitate, sive pecorum interitu, sive clade
+bellorum, sive regionum vastatione, sive popularibus 83 morbis, sive
+urbium excidio, sive elementaris totius mundi eversione, quae tamen non
+aliter fiunt quam divinis decretis, ne quis daemones accuset aut
+metuat: _Ne accuses_, inquit ille5, _servum apud dominum suum, ne forte
+maledicat tibi et offendas._ Qua eleganti allegoria significat, non
+incusandos esse angelos ac daemones, qui nullas nisi jussi calamitates
+inferunt, nec nisi jussa Dei decreta exsequuntur, sed potius se quemque
+accusare ac de flagitiis confiteri oportet6.
+
+1. Alibi: _nolim_. 2. Alius: _tantum_. 3. Jesaiae 6, 2 et 6. 4. Jes. 6
+et Zach. 4 add. 44 filios duos olei, qui effundunt aurum in candelabrum
+septuplex, scilicet septem planetarum, a quibusA elementorum coelestium
+vis derivatur. 5. Proverb. 30, 10. 6. Sigebertus Vincentius in Speculo
+libro 76, c. 38.
+
+A. Alius: _Quibus ad elementaria_.
+
+FRIDERICUS: Est in agro Moguntino pagus, quem daemon nescio quis
+lapidator triennio vexavit, ad1 extremum declaravit, populum ob unius,
+quem nomine denotavit, capitalia scelera conflictari, ut ei necesse
+fuerit domo excedere, sed in quacunque domo exciperetur, domus igne
+deflagrabat, ut brevi omnia domicilia pagi variis incendiis consumta
+fuerint.
+
+1. Alibi: _ac postremum_.
+
+SALOMO: Graviter tamen peccatur ab iis, qui daemones metuunt, gravius
+etiam qui colunt, ne vapulent, quasi daemones arbitri ac judices essent
+poenarum, quae irrogantur. Quae detestabilis impietas inde manavit,
+quod Beelzebub mundi hujus principem arbitrantur. Hinc Manichaeorum,
+qui duos mundi principes statuerunt, profligatissima pestis. Quorsum
+enim Deus ad Pharaonem: _Ut intelligas_, inquit, _quod terrae dominus
+sum_1. Item: _Leviathan iste, quem formasti ad illudendum ei_, nisi ut
+persuasum habeamus, dominatum elementaris mundi aeque ac coelestium
+corporum, angelorum ac daemonum penes Deum aeternum esse. Illudit autem
+Leviathano, cum ea quae daemonum officiis corrupta sunt ac detrita vel
+afflicta, continua bonitate ac potestate excitat2. Nam quo plures
+Pharao daemoniacus Israëlitarum masculos trucidabat ac populum sibi
+inservire cogebat, ne Deum coleret, eo magis ac magis populus mirabili
+foecunditate abundabat. Ita quoque quo plures formae materiae fluentis
+a daemonibus corrumpuntur, eo magis se divina foecunditas in iis
+recreandis ac regenerandis ostendit. Quod autem Leviathano illudit
+vates his verbis3: _Quomodo cecidisti de coelo Lucifer, aurorae fili,
+ad terram afflictus, cum tamen jactares te coelum conscensurum ac
+sellam in sublimi et excelsa siderum regione collocaturum, ad plagam
+Aquilonis, ut elatus praepotenti Deo aequalis fieres, ad inferos tamen
+detractus, in lacum rejectus._ Item4: _An ille est, qui tremefacit
+terram, qui regna concussit, qui orbem deserto similem reddidit, urbes
+excidit?_ Habet haec oratio obscuritatem, cui lux afferri potest, si
+dicamus, aurorae filium Leviathanum eo modo, quo alibi prima rerum
+origine conditus dicitur et alibi primogenitus, sive praefectus mortis
+vel corruptionis i.e.5 בְכוֹר מָוֶת appellatur, quoniam ut privatio
+habitum, 84 sic aurora solem, tenebrae lucem antecesserunt. Item
+tremefacere terram, imperia quatere, urbes funditus exscindere, orbem
+solitudini reddere, non congruit divinae majestati, sed vastatori,
+carnifici, lictori; quod dicitur etiam ad inferos dejectus esse,
+significat angelorum ac coelestium siderum interitum non permitti
+Leviathano sive Asmodaeo, sed in lacu, ut Jesaias6, vel in mare, ut
+apud Jobum7, vel in fluvios, ut Ezechiel8, i.e. in hac fluxa
+elementorum regione grassari et a coelestium aditu prohiberi. Huc enim
+pertinet9, quod Satan in concilio angelorum a Deo rogatus, unde
+veniret, respondit, se terram circumivisse; dixit non coelum.
+
+1. Exodus 9, 29. Psalm. 104 (103) 26. 2. Alii: _excedat_, vel:
+_recreat_. 3. Jesaias 14, 12 sqq. 4. Jesaias 14, 16 sqq. 5. Job. 18,
+13. 6. Jesaias 14, 15. 7. Job. 11, 22 sq. 8. Ezech. 29, 3. 9. Job. 1, 7
+sqq.
+
+CURTIUS: Illud est, ni fallor, quod Graeci veteres, qui fabulis omnia
+complerunt, Junonem aëris praesidem furias prohibere ajunt, quominus in
+coelum evolare queant, i.e. daemones e nubibus ab angelis praecipites
+deturbari et in fluminibus1 deorsum cum tonitru delapsos sublunaria
+haec corpora perdere ac corrumpere.
+
+1. Alii: _inflammatos_.
+
+CORONAEUS: Quando igitur1 elementaris hujus solitudo2 futura est?
+
+1. Alibi: _ergo_. 2. Alibi: _solutio_.
+
+SALOMO: Illud quidem in arcanis divinae majestatis latet, praeter quod
+tantum1 conjectura consequi possumus (nihil enim in eo genere
+affirmandum opinor), quemadmodum lege divina2 terrae sanctae quies
+imperatur et vacatio ab agricultura. Ob id enim Alexander Magnus et
+Julius Caesar septimo quoque anno majoribus nostris dederunt tributorum
+immunitatem.3 Ita post annorum sex millia mundi elementaris solitudo
+significatur futura. Neque enim aquarum illuvionibus4 interibit mundus
+elementaris, ut aetate5 Noae, qua tellus aquarum voragine contecta est,
+mense secundo, qui a Chaldaeis Bul, i.e. diluvium appellatur, propterea
+quod eo mense omnia fere diluvia contigerunt et imbres sparsis
+seminibus salutares, nisi decidant eo mense, ut fere solent,
+sterilitatem frugum augurantur. Et ut septimo quoque millesimo mundi
+elementaris quies est, sic etiam cum septies septem anni fluxerunt6,
+magnus servis omnibus Jubilaeus7, item pecudibus8 ac praediis omni nexu
+ac mancipio solutis, libertas indulgetur et cuique ad avitas
+possessiones reditus patet. Ita post annos9 septies septem millia, quo
+quidem circuitu siderum coelestium certissimus ad principia motuum
+reditus est, maximo anno completo rerum omnium conversio sequitur. Ex
+quo intelligitur, perpetua mundorum creatione et recreatione
+sempiternam Dei potestatem ac bonitatem in continua hominum et
+angelorum successione praedicatum iri. Quod apertius Esaias10 innuere
+videtur: _Erit_, inquit, _coelum novum et terra nova._ Item, cum
+David11 dixisset, coelos interituros cum inveterarerint, ad mundorum
+opificem conversus: _Tu autem_, 85 inquit, _idem ipse es, Tui semper
+similis et anni tui Te nullis aetatibus et saeculis deserent._ Huc
+etiam pertinet illud Salomonis12. _Nihil sub sole novum nec quidquam
+futurum est, quod prius13 non fuerit._
+
+1. Alii: _si quid tamen_. 2. Leviticus 25, 23. 3. Josephus Ant. jud.
+14, 17. 4. Alibi: _cataclysmo_, vel: _eluviis_. 5. Alibi: _tempore_. 6.
+Alibi: _fluxerint_. 7. Alius addit: _anno quinquagesimo_. 8. Alibi:
+_domibus_. 9. Alii: _anno_. 10. Jesaias 43. 45. 46. 65, 17. 66, 22. 11.
+Psalm. 102, 27 sq. 12. Eccles. 1, 9 sq. 13. Alibi: _antea_.
+
+OCTAVIUS: Eadem est Originis in libris περὶ ἀρχῶν et Caesarii sententia
+in eo potissimum loco, quo de coelis agit. Circumfertur etiam liber ab
+Ismaëlitis, in quo quidem auctor scribit, mundum hunc et quaecunque
+mundi sinu amplissimo coërcentur, interitura. Cum vero importunissimus
+ille ac funestissimus rerum omnium vastator omnia corrupit1, tandem
+aliquando occasurum et, ut Seneca loquitur, mortem ipsam moriturum. Sed
+prius maximis clamoribus ac tonitruis et vocibus feralibus2 ac ingenti
+clangore occasum suum testaturum.
+
+1. Alibi: _corruperit_. 2. Alibi: _ferocibus_.
+
+FRIDERICUS: Mirabilis illa rerum omnium vicissitudo, ex arcanis
+Ebraeorum a Salomone collecta, coelestium siderum conversionibus1
+omnino congruere videtur. Septem enim annorum millibus motus
+trepidationis super Arietis et Librae capita circumscribitur ac septies
+septem millibus inerrantium siderum motus2 circumaguntur3 et ad sua
+quaeque principia redeunt in orbem. Quae demonstratio4 Patrum memoria
+demum percepta est, cum antea veteribus omnibus ignota fuisset.
+
+1. Alibi: _connexionibus_. 2. Alius: _sedes_. 3. Alibi:
+_circumagantur_. 4. Johannes Regiomontanus demonstravit.
+
+SALOMO: Hoc quidem Chaldaeis, Aegyptiis et astrologis omnibus abditum
+erat; scilicet decem orbes coelestes nec plures haberi, cum tamen
+Pythagoraei, Plato, Aristoteles, Ptolemaeus ipse μαθηματικώτατος et
+Hipparchus octo vel novem ad summum esse affirmarent. At litterae
+sacrae pereleganti allegoria decem orbes significant hoc versu: _Opera
+digitorum tuorum sunt coeli_1. Quo digitorum numero coelorum numerum
+Astrologis et Chaldaeis omnibus ignotum declarant; quod etiam allegoria
+decem cortinarum tabernaculi significatur. Ex quo intelligitur, rerum
+omnium maximarum arcana secretioribus litterarum divinarum allegoriis
+contineri.
+
+1. Abraham Aben Esra in Psalm. 8, 4.
+
+SENAMUS: Si Leviathanum corruptionis et obitus principem statuamus a
+Deo creatum, et quidem prima omnium rerum origine et ante lucem ipsam,
+nobis prospiciendum, ne Deum auctorem mali esse concedamus. Nam
+quicquid est causa causae, id etiam1 est causa causati, consequentis
+effectus. At2 nullum efficacius argumentum habuerunt Academici, ut
+mundum sempiternum statuerent, quam ne Deum optimum, rerum omnium
+conditorem, faterentur corruptionis et ἀταξίας auctorem.
+
+1. Alius addit: _ipsum_. 2. Proclus, Philo, ita quoque Syrianus, quos
+conscribit Philoponus libro duodecimo.
+
+SALOMO: Inveteratus est error, ac theologorum1 etiam opinione
+pervulgatus, mali originem a diabolo inventam; duobus tamen, opinor,
+alteri quidem inter Latinos, alteri vero inter Graecos, haec opinio
+displicuit.
+
+1. Thomas lib. 20 qu. 79 art. 1 et 3, quem reliqui sequuntur.
+
+86 FRIDERICUS: Sic a majoribus accepimus, omnes angelos principio suae
+originis integerrimos ac sanctissimos extitisse, sed quosdam a via
+deflexisse et ab integritate et puritate lucis coelestis delapsos et
+deturbatos in terras tum ab his ad hominem pravas suasiones et quae
+consequuntur, calamitates inquam omnes ac pestes, dimanasse. Id autem
+significari putant verbis Jesaiae1 et Johannis theologi2 apocalypseos
+scriptoris auctoritate, quorum alter Luciferum de coelo detractum,
+alter ingentem draconem cum tertia parte stellarum i.e. angelorum
+praecipitem deturbatum scripsit. Item Christus3 quasi fulgur e coelo
+exturbatum in terras se vidisse declaravit. Haec theologorum
+christianorum sententia est.
+
+1. Jesaias 14, 12. 2. Apocal. 12, 4 et 9. 3. Matthaeus 25. Lucas 10,
+18.
+
+OCTAVIUS: Varietas theologorum inter ipsos de casu daemonum facit, ut
+nihil affirmare audeam. Cum etiam Augustinus tam incertus sit, ut cum
+diabolum deflexisse scripsisset, subjiciat1 haec verba: Hoc certius
+asseri non potest, et mirum, si potest. Itaque cum ratio plerosque
+deficeret, Orphei, Pherecydis et Empedoclis auctoritatem adhibuerunt2.
+Illi etiam daemonum omnium maximum Ophionaeum draconem et qui cum eo
+delapsi sunt, δαίμονας οὐρανοπετεῖς dictos arbitrantur. Sed cum
+quaeritur, cur eodem paene3 momento, quo creati sunt in summa puritate,
+in ipsum creatorem tanta arrogantia intumuerint, ut seipsos suo
+creatori exaequarent, aut quis illos ad tantum crimen4 impulerit5,
+obmutescunt. Quae causa extat, ut Manes Persa, duo aequa potestate
+principia faciens, alterum quidem bonorum ac coelestium, alterum
+malorum ac sublunarium, ne ab optimo fonte bonorum mala derivare
+videretur, totius pietatis ac religionis fundamenta labefactaret. Plato
+vero6, cum ab uno principio caetera omnia duci, pro demonstrata ac
+plane explorata re haberet, ac mali originem ab ipso Deo arcessere
+nefas arbitraretur, a materia omne malum derivari7 scripsit8, quod in
+ea κακοποιόν τι inesse existimeret.
+
+1. Alibi: _subjecerit_. 2. Alibi: _secuti_, vel: _attribuerunt_. 3.
+Alibi: _fere_. 4. Alius: _in tantum scelus_. 5. Alibi: _impulit_. 6. In
+Parmenide et Timaeo. 7. Alius addit: _posse_, alius legit simpliciter:
+_derivavit_. 8. Alius: _dixit_.
+
+SALOMO: Quod malum a materia prodeat, sacrae litterae constanter
+negant1: _nec vanitas nec malitia_, inquit ille, _prodiit a terra, ac
+propterea rerum omnium opifex maximus, post2 consummatam universitatis
+molem, dicitur omnia quae fecerat vidisse valde bona_3.
+
+1. Job. 5, 6. 2. Desunt haec sequentia Salomonis verba in alio codice.
+3. Geneseos 1, 31.
+
+TORALBA: Nullam peccati labem in materia esse, ex eo perspicue
+demonstratur, tum quod in materia vis agendi nulla sit, sed in forma,
+tum etiam quod1 materia nullam omnino hypostasin per se habeat in
+natura.
+
+1. Alibi: _quia_.
+
+SALOMO: Errorum omnium origo inde manavit, quod malum aliquid esse
+arbitrarentur, cum tamen nihil sit omnino. _Ego_, inquit Deus1, 87
+_faciens bonum et creans malum, faciens lucem et creans tenebras_. Ut
+enim tenebrae nihil aliud sunt quam lucis privatio, sic malum nihil
+aliud est quam boni privatio. Itaque dixit facere bonum, quia bonum est
+hoc aliquid, malum vero creare scilicet privatione boni. Nam ut,
+columnarum ademtione ruit aedificium, ita boni subductione: sequitur
+malum2. Cum enim populo iratus3 dixisset Deus: _Momento, delebo te_4,
+Chaldaeus interpres vertit: Momento, majestatem meam auferam abs te.
+Nam si quid malum esset in tota rerum natura, profecto daemones, qui
+prava suadere semper dicuntur, mali essent, quod absurdum est, cum sint
+substantiae et quidem intelligentiae et vitae participes, et utrumque
+illis Dei munere et concessu tributum. Quicquid autem est ejusmodi,
+bonum esse oportet ac proinde si malum existeret, aut si daemones mali
+essent, ajentia et negantia vera simul, et quidem univoce absurdissimam
+implicarent contradictionem, quia boni essent et non boni.
+
+1. Jesaias 45, 7. 2. Hac similitudine utitur Moses Rambam libro I. 3.
+Deest alibi. 4. Exod. 33, 5.
+
+OCTAVIUS: Hanc mali non quidem definitionem, sed descriptionem ex boni
+privatione amplexus est Augustinus1, ne1 in placitis Manichaeorum, in
+quibus diutissime2 acquieverat, consenuisse3 videretur.
+
+1. Contra Faust. Manich. 2. Deest in aliis codicibus. 3. Alibi:
+_densissime_. 4. Alius: _consensisse_.
+
+SENAMUS: Si malum nihil est, qui malum agit, nihil agit; at1 qui nihil
+agit, nullam poenam meretur; quare qui malum agit, nulla poena dignus
+est.
+
+1. Desunt haec sequentia Senami verba in alio codice.
+
+CURTIUS: Praestat, inquit Lucilius, otiosum1 esse, quam nihil agere.
+Quare argumentum illud contrario argumento refellitur: Qui malum2 agit,
+poena dignus est; qui nihil agit, malum agit; igitur qui nihil agit,
+poena dignus sit oportet.
+
+1. Alibi: _occisum_. 2. Alibi: _male_.
+
+SENAMUS: Si sola privatione bona malis opponuntur, quid est quamobrem
+Aristoteles1 et ceteri in uno paene communi2 sensu contraria statuunt?
+
+1. Libro I et II Ethicorum. 2. Deest in alio codice.
+
+TORALBA: Non tantum in eo peccatur ab Aristotele, quod bona malis
+contraria posuit, sed in eo etiam, quod bonum finitum, malum vero
+infinitum esse putat1. Nam si ex contrariis alterum esset finitum,
+infinitum alterum, oportet finitum ab infinito dissipari. Ut si esset
+ignis infinitus, parvo momento aquam finitam incendio, calore,
+siccitate consumsisset, aut aqua infinita ignem finitum exstinxisset.
+Sic malitia infinita bonitatem finitam oppressisset et mundum hunc
+funditus evertisset. At cum nihil actu infinitum sit, praeter primam
+causam, ut superius demonstratum est, nihil ei contrarium esse potest.
+Ex quo sequitur, bono nihil contrarium esse posse, quia solum infinitum
+est, malum vero non modo infinitum non esse, sed ne esse quidem, nec
+aliter intelligi, quam privatione.
+
+1. Libro I cp. 6 Ethicorum ad Nicomachum.
+
+88 SALOMO: Illud scite a sapientiae magistro dictum est1: _Nunquam
+malitia sapientiam superavit._
+
+1. Sapientia 7, 30.
+
+SENAMUS: Si virtus omnis in mediocritate consistit inter extrema vitia,
+consequens est, a vitiis virtutes, a malis bona1 longe superari, cum
+semper uni virtuti duo vitia opponantur.
+
+1. Alius: _a bonis mala_.
+
+TORALBA: Nihil ab Aristotele videtur levius dici potuisse, quam
+virtutes versari in medio vitiorum, et contraria bonis finitis mala
+infinita, statuere, quia si bona sint finita, mala vero infinita,
+ubinam virtutes tot ac tam multae reperientur, quae media vitiorum
+infinitorum tueri possint1? Quid item alienius2 ipsa natura, quam duo
+vitia inter se et uni virtuti contraria ponere, cum nullum sit in tota
+natura rectius3 decretum, quam unum uni4 contrarium esse: quia cum
+bonis mala contraria fecerit, etiam5 virtutes vitiis contrarias esse
+decrevit. Quae cum absurdissima sint, tum vero nihil absurdius, quam
+malo quod posuit infinitum, extrema definire. Posuit enim inter duo
+extrema mala, cum tamen infinitae rei nec media possint nec extrema
+cogitari. Oportet autem vitiorum sive malorum extremitates determinatas
+esse, ut medium sive rei sive rationis inveniatur.
+
+1. Libr. 1 cp. 8 Ethicorum. 2. Alibi: _alienum_. 3. Aliua: _certius_.
+4. Alibi: _suum sui_. 5. Deest in alio codice.
+
+SENAMUS: Si auream illam, quae semper omnibus laudatissima visa est,
+mediocritatem tollamus1, omnium virtutum radices ac fibras evellere
+atque elidere oportet.
+
+1. Alibi: _tollimus_.
+
+TORALBA: Num1 tibi, Sename, sapientissimus, prudentissimus, doctissimus
+quisque majori laude cumulandus venit, quam si2 mediocriter doctus sit?
+
+1. Alii: _Nonne_. 2. Alibi: _qui_.
+
+SENAMUS: Virtutum seu bonorum moralium media queruntur, non item
+intellectualium, in quibus extrema sunt laudatissima. At sapientia,
+prudentia, scientia bona sunt intellectualia.
+
+TORALBA: Novam1 hanc Peripatetici inveterato morbo medicinam
+quaesivere, sed non videntur virtutes omnes intellectuales esse, ut
+rectissime Stoici definierunt2, alioquin virtutes morales in mortali ac
+bruta cupiditate collocare oporteret, nec praemia bonorum immortali
+debentur intellectui, sed mortali cupiditati. Si tantum3 illae4 sint5
+virtutes morales, quid ineptius quam sapientissimos, prudentissimos,
+doctissimos summa laude dignos haberi, quia virtutes intellectuales,
+quo plures ac majores, eo sint meliores, eum vero, qui6 justissimus,
+fortissimus, temperatissimus fuerit, ut vitiosum accusari, quia recedit
+a mediocritate.
+
+1. Alius: _novi_. 2. Cicero de fin. 3. Alius: _tamen_. 4. Alibi:
+_ullae_. 5. Alibi: _essent_. 6. Alii: _si vero quis_, vel: _is vero
+qui_.
+
+FRIDERICUS: Profecto praestat, mediocriter doctum ac prudentem, quam
+mediocriter justum ac temperantem esse, ut contra novam Peripateticorum
+disciplinam1 statuamus, praestabiliorem esse in virtutibus
+intellectualibus, quam moralibus, mediocritatem.
+
+1. Alibi: _doctrinam_.
+
+89 CORONAEUS: Apposite quidem haec. Sed ne a proposita bonorum ac
+malorum mediocritate1 discedamus, cum ea quaestio permagni sit ponderis
+ac momenti, ne vel duo mundi principia inter se contraria, vel Deum
+omnipotentem2 maximum mali auctorem statuamus, etiamsi daemones eo
+ipso, quod sunt, bonos esse demus, i.e. ut summi i.e. essentiae ac
+intelligentiae participes, quis tamen eos3 judicet malos esse, qui
+corruptionem, interitum, calamitates, bella, perniciem, tempestates,
+populares morbos, incendia, naufragia, mortes inferunt? Ob id enim in
+sacris litteris malos appellari videmus spiritus.
+
+1. Alii: _disputatione_. 2. Alius: _optimum_. 3. Alibi: _non_.
+
+SALOMO: Quis improbum putet, qui jussa Dei diligenter exsequatur?
+
+CORONAEUS: Nemo quidem opinor.
+
+SALOMO: Cur1 ergo non idem judicemus de angelis ac daemonibus, qui tam
+diligenter mandatis obsequuntur2, qui nihil faciunt injussi? Ergo eo
+magis, quod quae a Deo jubentur3, semper justa sunt, nec juris ac
+justitiae executio ullam injuriam habet.
+
+1. Alibi: _cum_ vel: _tum_. 2. Alibi: _mandata exsequuntur_. 3. Psalm.
+148.
+
+FRIDERICUS: Quaedam mala sunt poenae, quae a Deo probantur, ut cum Deus
+contestatur1 acerba voce populum, nullum esse malum in civitate, quod
+non fecerit. Mala vero culpae i.e. adulteria, furta, parricidia Deus
+execratur.
+
+1. Deuteron. 32. 3 Regum 9 et 21. Jesaiae 54. Jerem. 2 et 31. Amos 3.
+Jon. 3. Mich. 1 et 2.
+
+SALOMO: Vox ebraica, quae verbo Hiphil significatur, permissionem
+potius et fieri facere, ut pinguius loquamur, quam actionem ipsam
+agentis significat. Id autem apertius intelligitur ex eo, quod1
+scribitur: _Consurrexit2 autem Satan contra Israëlem et incitavit
+Davidem, ut populum numeraret._ Hic quidem Satanae executio, illic
+jussa Dei significantur. Malum vero culpae aut nihil est aliud, quam
+boni privatio, aut ad bonum aliud refertur, cum Deus omnipotens3
+maximus etiam horum scelera, flagitia, fraudes ad improborum ultionem
+convertere soleat. Atque in eo potissimum perspicitur Dei bonitas, quod
+nihil unquam sceleris admitti patitur, nisi melius quoddam ex iis
+prospiciat futurum, ut Joseph ad fratres, qui se vendiderant: _Malum
+quidem contra me decrevistis_, inquit, _sed Deus in bonum illud
+convertit_4.
+
+1. 2 Regum 14 et 24 et 1 Chronicorum 22. 2. Alibi: _Insurrexit_. 3.
+Alius: _optimus_. 4. Geneseos 50, 20.
+
+TORALBA: Idem fuit Theophrasti sensus de Deo: Illud, inquit, quod
+primum est ac divinissimum, omnia ea optima vult esse, i.e. τὸ γὰρ δὴ
+πρῶτον καὶ θειότατον, πάντα τὰ ἄριστα βουλόμενον. Et quia summo bono
+exciderunt1, non quidem mali sunt, sed minus boni, minus honesti eoque
+minus, quo longius a summo bono2 discedunt3. Neque enim Deus ab
+improbis, sed improbi a Deo discedunt, qui bonorum omnium auctor est,
+nullius 90 mali causa, felicitatis parens pulcherrimus, optimus,
+simplex, verus, πάντων ἀγαθῶν αἴτιος, κακῶν ἀναίτιος, αἴτιος εὐπραγίας,
+κάλλιστος, ἄριστος, ἁπλοῦς, ἀληθὴς, ut4 divinissime Plato scribit, et
+ut Porphyrius5: θεὸς ἀγαθὰ μὲν πάντα, μηδὲν δὲ φαῦλον βούλεται. Et
+quidem Plutarchus nullo suo merito reprehendit Chrysippum. Cum enim
+Chrysippus scripsisset, Deum cacodaemones calamitatibus et cladibus
+inferendis6 praefecisse: Nonne, inquit Plutarchus, crimen Deo
+ingeritur, quasi rex optimus improbis7 ministris gubernacula det eosque
+patiatur in optimum quemque saevire? Acerbe quidem Plutarchus, vir
+alioquin gravissimus. Neque enim Chrysippus scripserat, cacodaemonibus
+gubernaculum concedi, sed potius ministros, lictores, carnifices ad
+justa supplicia irroganda designari. Quin etiam Deus apud Malachiam8:
+_Coërcebo_, inquit, _vastatorem, ne fructus regionis vestrae
+corrumpat._
+
+1. Alii: _excidunt_, vel: _excedunt_. 2. Alii: _de summa bonitate_. 3.
+Dionysius Areopagita, libro II, de divinis nom. 4. Alibi: _et_. 5. Περὶ
+ἀποχῆς.. 6. Alii: _exequendis_, vel: _exigendis_. 7. Alibi: _impiis_.
+8. Malachiae 3, 11 (2).
+
+SENAMUS: Cur igitur daemones, cur Satanae i.e. adversarii, cur
+insidiatores, cur diaboli i.e. calumniatores dicuntur, si mali non
+sunt?
+
+FRIDERICUS: Id quod suae naturae ac officio suo consentaneum est,
+optant1 et exquirunt, scilicet perdere, grassari, corrumpere; nihil
+tamen injussu principis2 aut magistratuum, i.e. Dei, vel angelorum.
+
+1. Alibi: _exoptant_. 2. Alibi: _principum_.
+
+SENAMUS: At Augustinus1 scribit, Deum ipsum inclinare hominum
+voluntates ad malum.
+
+1. De libero arbitrio II, 21.
+
+FRIDERICUS: Bona fide scripta theologorum interpretari debemus, cum
+innumerabilibus locis Augustinus malorum origines longissime a Deo
+propellat. Haec igitur ad permissionem trahenda sunt.
+
+SALOMO: Cancer est incurabilis, inquit Philo1 Ebraeus, Deum mali
+auctorem arcessere. Quid enim impuri ab ipso latice puritatis, quid
+malia ab ipso fonte bonitatis manare potest? _Vae vobis_, inquit
+Jesaias2, _quod dicitis bonum malum et malum bonum!_ Saepissime viros
+illustres ac fortes subducit3 et ipso aetatis flore decerpit, ne
+deteriora in hac vita patiantur; ut Josiam regem optimum ac
+religiosissimum, et quominus dubitaretur a vate Hulda4 denuntiari
+jussit, ne impii Deum incusarent, quod tantae virtutis principem ab
+hoste Pharaone pateretur occidi.
+
+1. In libro de profugis cp. 23. 2. Jesaias 5, 20. 3. Sapient. XIV. 4. 2
+(4) Regum XXII.
+
+CURTIUS: Profecto Plutarchus eadem divinitus mihi scripsisse videtur:
+προεξάγει τινὰς ἐκ τοῦ ζῆν τὰ μέλλοντα προορώμενος.
+
+CORONAEUS: Procul ergo sint, qui Deum malorum auctorem faciunt, non
+modo quia non prohibet, verum etiam quia jubet, quia decrevit, et haec
+verba: _excoecavit, induravit_ non ad permissionem, sed ad efficacem
+Dei actionem referri affirmant, quem alioquin1 otiosum fore2 metuunt,
+quin etiam incestum Absolonis Dei opus esse affirmant, quanquam saepe3
+alius aliud sentiant4 91 nec verba ad permissionem trahenda putant, sed
+ad jussa referri. Ad quid ergo Psaltes lyricus ita exclamat: _Quoniam
+non Deus volens iniquitatem tu es_5? Et cum Manassis regis scelera
+execraretur: _Quia fecit illud quod nunquam jussi, nec in cor meum
+ascendit_6.
+
+1. Alius: _aliqui_. 2. Alibi: _fere_. 3. Alibi: _saepius_. 4. Alibi:
+_sentiat_. 5. Psalm V, 5. 6. Jer. 7, 31. 19, 51. 32, 35. coll. 2 Regum
+21, 6 et 9. 2 Chron. 33, 6.
+
+OCTAVIUS: Sed gravior est morbus illorum, qui malorum iliadas
+enumerant, nihil tamen boni reperiri ajunt, ut Rabbi Maurus1 ac
+Plinius2, qui hominem omnium calamitosissimum et naturam novercam
+contumeliosissime appellant, cum tamen hominem paulo minorem angelis
+fecerit Deus et in omnes animantes summum imperium ei dederit.
+
+1. Alius: _Maimon_. 2. Hist. natur. l. 7.
+
+CORONAEUS: Satis igitur de origine bonorum et malorum; nondum tamen
+Senami propositae quaestioni satis videmur fecisse, unde scilicet tot
+angelorum ac daemonum myriades, cum suapte natura mortales sint, nisi
+Dei bonitate sustineantur, aut unde in demortuorum locum et ordinem
+substituantur?
+
+SALOMO: Si nihil praestabilius est in natura ordine decente, illud
+minime dubium est, in utrisque angelorum ac daemonum ordinibus
+principatus ac dominationes existere. Cum enim de Leviathano Deus
+loquitur: Quanto, inquit, robore pollet, quanto1 apparatu copias
+instruit? id est daemonum exercitus. De angelis autem Daniel scribens2:
+_Princeps3 regni Persici restitit mihi; en vero Michael, unus de
+primariis principibus, opem mihi tulit._ Unde tamen et quando geniti et
+quando sint interituri, non est, opinor, humanae mentis affirmare.
+
+1. Alius: _quam decenti_. 2. Daniel X, 13. 3. Alius addit: _inquit_.
+
+CURTIUS: Nihil omnino in sacris litteris de angelorum creatione; qui
+tamen divinitus interpretantur oracula sacra, coelorum ac siderum
+creatione angelos intelligi volunt.
+
+FRIDERICUS: Ista quidem oratione coelos ac sidera naturam angelicam et
+animalem habere oportebit.
+
+TORALBA: Quidni? Certe et Theophrastus et Alexander1 Aphrodisiensis,
+Peripateticorum princeps2, corpora coelestia non modo intelligibili,
+verum etiam sensibili facultate praepollere affirmant, alioqui
+dignitate ac praestantia naturae animantibus longe inferiora essent.
+Itaque Plato3 Solem vocat ζῶον ἀΐδιον ἔμψυχον.
+
+1. Metaph. II, 6. De coelo IV, 6. 2. Alius: _principes_. 3. In Timaeo.
+
+SENAMUS: Cur igitur animal in hominem et brutum diviserunt, si
+coelestia sidera animalia sunt?
+
+TORALBA1: Quid vetat perspicuis argumentis utentem duplex animal
+statuere, scilicet intelligens et brutum? Intelligens rursusque duplex,
+coeleste inquam et sublunare, et coelestium animantium visibilia
+quaedam, ut stellas, et invisibilia, ut angelos; sublunarium item duo
+genera, quorum 92 altero, quod visibile sit, homines contineantur,
+altero, quod sit invisibile, mentes cadaveribus superstites2, quae vel
+angelorum, vel daemonum subeunt naturam?
+
+1. Deest in aliis codicibus. 2. Desunt haec undecim sequentia verba in
+aliis codicibus. 3. Alibi: _separatas_.
+
+SENAMUS1: Sed quis erit talium animantium sensus, quis cibus, quis
+potus, quae vita?
+
+1. Deest in aliis codicibus.
+
+SALOMO: Ratiocinari, intelligere, contemplari, agere. Rationem enim1 et
+intelligentiam et actionem non angelis modo, verum etiam sideribus
+ipsis inesse, testantur illa: _Coeli enarrant gloriam Dei_2. Vocem enim
+שָׁמַיִם rationali tantum naturae convenire, docent Abraham Aben-Esra
+et Moses Rambam3, eoque referri verba Dei ipsius4: _Cum simul
+jubilarent stellae matutinae et exsultarent omnes filii Dei. Item
+illud: De coelis pugnatum est, stellae ipsae a stationibus suis bella
+congesserunt contra Sisaram_5. Apertius etiam Daniel6 scribit, eos, qui
+integritate praestantes alios docuerint, ut coeli splendorem conspicuos
+fore, qui vero plurimos ad verae justitiae decus perduxerint, ut
+stellas fulgorem sempiternum ac domicilium in coelo habituros. Itaque
+sanctuarii cortinae imaginibus angelorum subornari jubentur, ut
+intelligamus, sidera naturam angelicam in7 se ferre; est enim sacrarium
+mundi exemplum, mundus vero exemplar8.
+
+1. Deest in aliis codicibus. 2. Psalm 19, 2. 3. Lib 1 cp. 71. 4. Job.
+38, 7. 5. Judicum V, 20. 6. Daniel XII, 3. 7. Alii: _prae_. 8. Philo in
+sacrarii description. l. 1 c. 10.
+
+OCTAVIUS: Tomi1 Faridus, Ismaelitarum theologus clarissimus2, planetas
+ac sidera Deos esse minores scribit, ut etiam Alexander
+Aphrodisiensis3, Origines4, Diodorus, Johannes Picus, non aliter pisces
+in aquis, feras in silvis, pecora in pascuis, quam animata sidera
+vivere in coelis et in suiscunque5 aedibus6 ac locis collocari tradunt.
+Nec temere Hipparchus mentes humanas coeli particulas esse dicebat7,
+quod utrisque inesset vis intelligendi. Quod vero, Sename, cibum aut
+potum coelestibus animantibus ad vitam propagandam quaeri putas8
+oportere, an etiam Deum sine cibo vivere non posse arbitraris?
+
+1. Alius: _Ebn_. 2. Alibi: _doctissimus_. 3. Lib. 1 c. 10 Dist. 4. Περὶ
+ἀρχῶν. Hexapl. l. V. 5. Alii: _suis quaeque_. 6. Alius: _sedibus_. 7.
+Plin. hist. nat. 2, 27. 8. Alius: _putes_.
+
+SENAMUS: Non ita stupidus sum, ut Deum, quem incorporeum esse Toralba
+demonstravit, cibo pasci putem, sed1 corpora coelestia, sidera,
+stellas, ignes egere pabulo Posidonius, Stoicorum sua aetate facile
+princeps, ita confirmabat, ut mundum tunc deflagraturum diceret, cum
+totus humor elementaris siderum continuis alimentis2 consumtus esset.
+
+1. Cicero de nat. Deor., eoque referunt Jovis ac Deorum naturaA in
+Aethiopia ad extremas oras Oceani. 2. Duo haec verba desunt in aliis.
+
+A. Alius: _convivia_ vel; _nomina_.
+
+93 OCTAVIUS: Cur non ita1 tot ac tam multis saeculis, quae ab aetate
+Posidonii fluxerunt, humores aquarum minui aut siderum ardoribus
+consumi videmus?
+
+1. Alii: _igitur_ vel _ergo_.
+
+SALOMO: Est in sacris litteris arcanum mirabile, astrologis ac physicis
+omnibus occultum, scilicet coelum aqueum, quod a vertice1 convexo2
+supremi coeli tam distat, quam oceanus a concavo ejusdem coeli. Distat
+autem, ut Ebraeorum aeque ac Arabum astrologi confirmant, septemdecim
+millibus terrestrium diametrorum, eoque pertinere dicitur illud:
+_Divisit aquas ab aquis et inter utrasque_3 _coelos collocavit_4. Inde
+aquarum colluviones5 apertis coeli cataractis effusae, terrarum orbem
+cumularunt, alioqui nulla unquam diluvia fuissent, contra quam omnes
+omnium gentium theologi ac physici confirmant6, quia si totus oceanus
+ac omnia flumina7 in vapores ac nubes abeant8, vix millesimam aquarum
+diluvio9 effusarum partem efficere potuissent, cum aquarum vis non ex
+oceani alveo super terram erumperet, sed totas 40 dies tanta copia
+deplueret coelitus, ut supra montium altissimorum juga 15 cubitos10
+exsurgerent.
+
+1. Alibi: _vortice_. 2. Alibi: _connexo_. 3. Alibi: _utrosque inde_. 4.
+Genesis 1, 7. 5. Alii: _Collusiones_. 6. Alibi: _affirmant_. 7. Alibi:
+_omnes fluvii_. 8. Alibi: _habeant_. 9. Alibi: _diluviis, vel:
+diluvii_. 10. Alius: _cubitis_.
+
+SENAMUS: Num sidera illa animata1 supra coelestibus aquis pascantur,
+nescio; non video tamen, quamobrem aquis sidera vescantur, aut cur
+globosa illa lumina animantium appellatione contineantur.
+
+1. Alibi: _animantia_.
+
+CURTIUS: Loquendi magister optimus est usus. At non modo Academici et
+Peripatetici1 coelos ac sidera complectuntur animalium rationalium
+appellatione, verum etiam Augustinus2, Hieronymus, Thomas Aquinas,
+Scotus mundum hunc animal vocant.
+
+1. Plato in Timaeo et Proclus ad Platon. Alexander l. 1. c. 20. Enchir.
+c. 43. In Ps. 24. p. 1. qu. 70 art. 3. L. 2. dist. 14. qu. 2. 2. In
+Exod. 43.
+
+SENAMUS: Si sol, si coelum est animal, oportet corporis et animae,
+quasi materiae et formae, partes in unam et eandem hypostasin uniri. At
+Peripateticorum et Arabum philosophorum familia intelligentias
+coelestibus corporibus avulsas et separatas confitentur. Quo igitur
+modo ad animalium1 coagmentationem copulabuntur2?
+
+1. Alibi: _animantium_. 2. Alibi: _computabantur_.
+
+TORALBA: Profecto Thomas Aquinas, Aristotelis sententiam secutus,
+confitetur, intelligentias coelestes, seu angelos seu mentes separatas
+appellare libet, corporibus coelestibus adjungi. De duobus igitur
+alterutrum necessarium est, aut plane uniri ad unius animati corporis
+hypostasin constituendam, aut penitus a coelestibus corporibus esse
+avulsas. Quodsi uniuntur ad animal constituendum, illud est rationale
+aut irrationale, non hoc, igitur illud. Si vero coelum non est eadem
+unius1 animati corporis hypostasis, neque idem corpus naturale ex
+intelligentia et coelesti corpore constans2, profecto 94 necesse est,
+orbium coelestium cursus esse violentos, non naturales, ac moveri ab
+extrinseco motore, erga mobile ut angeli erga sidus, opifices3 erga
+machinam, i.e. incorpoream substantiam abstractam nec coelo concretam
+corpus coeleste naturale et exanime circumagere, quoniam nulla corporis
+naturalis unio sine concretione existit. Cum autem nihil admirabili
+coelestium orbium conversione constantius sit, relinquitur, motus
+coelestes non esse violentos i.e. ab extrinseco motore, sed naturales,
+i.e. ab intrinseca et sibi coëssentiali forma fieri4. Quid enim
+violentum in rerum natura diuturnum esse possit? Quanquam mirum est,
+Aristotelem5 coelestes naturas exanimes fecisse, nec aliter a mentibus
+segregatis circumagi, quam rotas ab opifice, cum tamen non dubitarit,
+appellare Deum ζῶον ἀΐδιον ἄριστον, ubique vero animal ex anima et
+corpore constare affirmet6.
+
+1. Alibi: _hujus_. 2. Alibi: _constat_. 3. Alibi: _opifex_. 4. Alibi:
+_moveri_, vel: _cieri_. 5. De prima philosophia, de praedicamentis, de
+anima. 6. Alibi: _confirmat_.
+
+SALOMO: Corpora coelestia ipsaque sidera esse animantia, non modo
+Toralbae perspicua facilique1 demonstratione, verum etiam auctoritate
+divina constat. Cum Ezechiel in visione divinae2 majestatis rotas, quas
+interpretes tum Ebraei tum Chaldaei שָׁמַיִם coelos interpretantur, per
+sese moveri diceret, subjecit haec verba: _Quia spiritus vitae3 erat in
+illis_4. Ubi aperte refellitur Aristoteles, qui putat coelos
+extrinsecus et a motore extrinseco moveri, ac praeter coelos, quibus
+spiritum inesse dixit, etiam animalia circa coelos denotavit, i.e.
+angelos, deinde supra coelos speciem lapidis Saphirici5, qui ab eodem
+chrystallus appellatur, ingens coelum scilicet aqueum, quasi
+chrystallus, concreta, sedes Dei praepotentis. Et quemadmodum fontes et
+flumina de mari derivantur et in maria refluunt6, praeter id quod a
+terris et animantibus ebibitur vel ardoribus exspirat: ita quoque eorum
+animi, quorum coelestis est origo, in illum intelligentem ac coelestem
+oceanum, ubi stellae fulgent, revolare confitendum est, praeter eos
+qui, terrestri labe conspurcati, affigunt humo7 divinae8 particulam
+aurae, ut lyricus ille Epicureus scribit. Inter eos tamen, qui
+coelitus9 delapsi coelestia repetunt, hoc interesse videtur, quod qui
+multos ad verum decus erudiunt, non aliter quam coeli10 splendor, qui
+autem ad veram pietatem ac sapientiam divinam, non aliter quam sidera
+ipsa conspicui futuri sunt. Sic enim Daniel, Prophetarum princeps, non
+obscure, sed aperte scribit. Id enim confirmat Philo Ebraeus11, ubi
+haec verba interpretatur: _Intuere stellas, sic erit semen tuum_, non
+tantum12 multitudinem, sed etiam felicitatem futuram, significat ad
+coelestem animorum naturam.
+
+1. Alii: _facilius_. 2. Alibi: _divina_. 3. Alibi: _quia vita_. 4.
+Alius: _quia per sese moveri diceret, vita erat in illis_. 5. Alii:
+_Saphirini_. 6. Alii: _defluunt_, vel: _diffluunt_. 7. Alius:
+_affligunt hanc_. 8. Alii: _divinarum_. 9. Alii: _coelestibus_. 10.
+Haec duodecim sequentia verba desunt in aliis codicibus. 11. In libro:
+Quis rerum divinarum haeres. Opp. ejus Graeco-lat. p. 385. 12. Addit
+alius: _inquit_.
+
+OCTAVIUS: Hanc profecto disciplinam, ab ultima antiquitate receptam, 95
+constat a Chaldais et Ebraeis ad Graecos manasse1: Hipparchus enim
+mentes hominum coeli partes esse et in coelestem naturam redire
+scripsit, et novam stellam sua aetate genitam et quo die fulsit,
+denotavit. Dubitavit etiam, an saepius id fieret. Aristoteles autem
+antiquissimam illam disciplinam posteritati traditam fuisse confirmat,
+eos scilicet, qui virtutum eximiarum laude claruissent, tandem ex
+hominibus angelos fieri, sed pauci quos aequus amavit Jupiter atque
+ardens evexit ad aethera virtus.
+
+1. Plinius hist. nat. 2, 27.
+
+SENAMUS: At virorum illustrium non tanta raritas est, ut si mentes
+eorum in stellas abirent1, numerus stellarum incrementum accepturus
+fuerit. At non plures in toto coelo quam 1025, aut si Ebraeis quibusdam
+astrologis2 credimus, 1095 apparent.
+
+1. Addendum fortasse: _quin_. 2. Alius: _theologis_.
+
+FRIDERICUS: Infinitam vim stellarum esse, non modo haec verba Dei:
+„_enumera stellas_“ significant, sed etiam lacteus circulus
+innumerabilium stellarum multitudinem suo candore demonstrat. Nam si
+minima stella orbis octavi modo aspectabilis, duodecies terra major
+est, ut quidem1 astrologi tradunt, quis dubitat infinitas esse terra
+minores, quae invisibiles sunt?
+
+1. Alius: _quidam_.
+
+SALOMO: Sed quando piorum ac illustri virtute nobilium mentes in coelum
+evolaturae, quibus ante1 officiis defuncturae, quid prius in terris
+relictis corporibus acturae, quibus in locis aut regionibus aut populis
+aut muneribus praeficiendae sint2, inter arcana3 divinae majestatis
+positum4 est. Quod etiam5 in cantico Mosis dicitur: _Cum divideret
+altissimus gentes pro numero Israëlitarum_, plerique interpretes Ebraei
+et Chaldaei legunt pro numero angelorum Dei, quod beatis mentibus, i.e.
+angelis, imperia in regiones et populos tribuantur. Eoque pertinere
+videtur, quod Ezechiel6 scribit: _Suscitabo_, inquit, _ovibus meis
+pastorem, qui pascat eas, servum meum Davidem. Ego vero illis etiam
+Deus_7 _et servus meus David in medio eorum_8. Bis servum dixit, ne
+quis putet ad filium Dei verba Jeremiae aut Ezechielis pertinere; David
+autem mortuus erat annos 420 antequam Ezechiel scriberet.
+
+1. Alius: _autem_. 2. Alibi: _sunt_. 3. Alii: _arcanis_. 4. Alibi:
+_repositum_. 5. Alii: _enim_. 6. Ezechiel 34, 24. 37, 24. Jeremia 30,
+21. Psalm 88, 71 sq. 7. Alius: _in Deum_. 8. Alibi: _illorum_.
+
+CURTIUS: Illud quidem1 Plato confirmare videtur: Deus, inquit, dedit
+reges et principes urbibus nostris, non homines, sed altioris generis
+diviniores2 daemones constituit. Quod plane congruit verbis Danielis,
+quibus angelum principem3 regni Persiae angelo Danielis restitisse
+scribit.
+
+1. Alibi: _Istud quidem_, vel: _quin idem_, vel: _hoc quidem_. 2.
+Alibi: _divinioris_. 3. Alius: _angelus princeps_.
+
+SENAMUS: Mihi sane aeque ac Plinio valde absurdum visum est, ut qui
+homo esse desierit, Deum se esse1 confidat.
+
+1. Alius: _fore_.
+
+FRIDERICUS: Ex humana mente Deum fieri valde absurdum est, sed angeli
+induere naturam perspicuum fit non modo ex iis, quae1 superius 96
+allata sunt, verum etiam ex ipsis evangelistarum scriptis2, qui neminem
+dubitare patiuntur. At Plinius cogitare debuit, in ipsa naturae
+contemplatione saepius ex eruca chrysalim, ex chrysali papilionem
+alatum, et quidem essentia multo puriore volantem nec amplius frondibus
+et foliis, sed florum odoribus et mellito rore vescentem. Illud etiam
+mirabilius, quod quemadmodum eruca mutata in papilionem eosdem colores
+in alis pictos refert, ita quoque mentes illae, quae cadaveribus
+superstites esse possunt3, pristinos mores vel habitum4 referunt, ut
+candidissimi viri purissimum habent ac tenuissimum corpus, omnino
+diversum ab iis, qui versuti ac versipelles extiterunt.
+
+1. Alibi: _quaecunque_. 2. Matth. 22, 30. Marc. 12, 26. Lucae 10, 36.
+3. Alibi: _possint_. 4. Alibi: _habitus_.
+
+TORALBA: Ego semper hac opinione tractus sum, intellectum actuosum,
+quem Aristoteles advenire dixit θύραθεν extrinsecus, i.e. ut ego
+arbitror1, θέοθεν, ὑψόθεν, οὐρανόθεν divinitus, superne, coelitus,
+nihil aliud esse quam angelum cuique2 ducem homini divinitus tributum;
+satis enim3 superioribus demonstrationibus de animorum natura rejecta
+est Aristotelis opinio4, qui hominis intellectum, actuosum et patibilem
+eundem esse putavit.
+
+1. Alius: _interpretor_. 2. Alii: _cujus_. 3. Alii: _etiam_. 4. Libro
+III de anima.
+
+SALOMO: Si quis capere velit vim patibilis intellectus ad intellectum
+actuosum, quem Rabbi Moses1 angelum vocat, cuique2 ducem solis et lunae
+contemplari oportet naturam. Nam ut ἄνθρωπος a veteribus μικρόκοσμος
+appellatur, ita quoque μακρόκοσμος non inepte μεγάνθρωπος appellari
+potest. Et ut luna solis conjunctione illustratur ac splendescit, eadem
+a solis amplexu et aspectu avulsa obscuratur; sic3 mens humana angeli
+contubernio ac societate quasi solis conspectu illustratur, et ab eodem
+si deseritur4, languescit ac tenebris involvitur. Perinde ut cum luna
+terrestribus umbris a sole deserta, illam quam prius acceperat a sole
+lucem amittit, ac tantisper sol et luna lucent, hostes Jehosuae, i.e.
+daemones, humanae salutis hostes, in fugam aguntur. Ob id enim
+Jehosua5, i.e. salutis auctor, solem et lunam consistere jussit, ut
+Moabitas ad internecionem deleret6. Hujus enim loci sententia haec est
+allegorica, ne semper litteris ac sensibus haereamus, tametsi divina
+potestate sol et luna aut utrique similia7 luminaria noctem illam
+illustraverint8, quo facilius hostes exscinderentur, allegoria tamen
+mihi gratior est. Huc enim pertinent illa, quae plerosque theologos
+varie distraxerunt, cum arcana diviniora pinguius interpretantur.
+_Nox_, inquit Michaeas9, _nobis10 irruit11 pro visione et tenebrae pro
+divinatione, et occumbit sol super prophetas illos diesque
+obtenebrabitur._ Quae loca infinitis erroribus ac teterrima
+interpretatione plerique ad solem visibilem et judicii diem extremum
+referri putant oportere, quod non minus absurdum est, quam judicium
+mortuorum post annum bis millesimum differre, cum haec pertineant 97 ad
+solem angelicum, sive intellectum actuosum, quem sapientiae magister12
+appellat solem intelligentiae. Item illud: _Sol in ortu suo
+obtenebrascet et luna non lucebit._ Item13: _Pudefiet sol et luna
+erubescet_, quae in ultionem improborum dicta sunt, sequentia vero ad
+bonorum decus: _sol non erit tibi ulterius in lucem diuturnam, et lunae
+splendor non lucebit, sed dominus erit tibi lux perpetua_14, _i.e._
+tanta15 lux ab immortali Deo menti tuae affulgebit, ut etiam lux
+intellectus agentis disparitura sit, non aliter quam ortu solis
+splendor lunae ac siderum obscuratur aut certe non apparet. Quod
+apertius Philo Ebraeus16: Exoriente, inquit, divino lumine humanum
+occidit, occidente divina luce humanum exoritur, quod vatibus
+contingit, ut immigrante spiritu divino mens eorum emigrare videatur.
+Itaque Esaias17 subjicit: _Non occidet ulterius sol tuus, nec
+abscondetur luna tua, quoniam Deus est lux sempiterna tua._ Rectissime
+enim psaltes lyricus18 Deum appellat solem. Hunc enim locum:
+_misericordiam et veritatem diligit Deus_ hebraica lectio sic habet:
+שֶׁמֶשׁ וְמָגֵן יְהוָֹה _i.e. sol et scutum Deus est._ Ita planum19
+fit, lumen intellectus patibilis ab intellectu agente, agentis vero
+lumen a luce superiore et diviniore20 manare, ne quis intellectum
+actuosum putet Deum esse aut pro Deo colat. Item illud: _Post tertiam
+vigiliam lumen subito sol noctu recipiet et luna ter interdiu._ Haec si
+quis interpretari velit de sole visibili, nae peritis aeque ac
+imperitis se deridendum propinat. Hoc igitur voluit, intellectum
+actuosum post tertiam vigiliam, i.e. post horam noctis tertiam,
+intellectu patibili copulari. Propterea Bileamus vates et Hulda
+legatos21 regum se de futuris consulentes consistere jusserant, ut in
+somniis nocte sequente caperent oracula divina.
+
+1. Lib. II, c. 6. 2. Alii: _cujusque_. 3. Leo Ebraeus 1. 3. 4. Alibi:
+_desideretur_. 5. Josuae 10, 12. 6. Alibi: _aboleret_. 7. Addunt alii:
+_quaedam_. 8. Alibi: _illustraverunt_. 9. Michae 3, 6. 10. Alibi:
+_vobis_. 11. Alibi: _irruet_. 12. Cap. 5. 13. Jesaiae 13, 10. 24, 23.
+14. Jesaiae 6, l. 9. 15. Alius: _ista_. 16. in libro: Quis rerum
+divinarum haeres. 17. Jesaiae 60, 20. 18. Psalm 64, 12. 19. Alibi:
+_plenum_. 20. Alibi: _divina_. 21. Alii: _legatis_.
+
+CURTIUS: Quod Salomo ex arcanis Ebraeorum explicat, plurimum lucis ad
+quaestiones arduas de intellectu adepto afferre mihi videtur. Somnia
+autem post auroram i.e. post tertiam vigiliam certiora ac veriora esse,
+Graeci ipsi quoque tradunt et Morphea, quem somniorum Deum esse
+putabant, sub auroram dormientibus apparere.
+
+SALOMO: Interdum1 patibilis intellectus accepta luce divina vigilante
+interdiu propheta vaticinatur, quod non nisi divinissimis vatibus video
+contigisse, quales fuere Helias, Helisaeus, Samuel, Ascalonites2.
+Themistius procul ab allegoria solem coelestem ac visibilem appellat
+intellectum agentem, hujusmodi ut Picus Mirandulanus3 animam mundi apud
+Platonem interpretatur lunam, quam jecoris ac sanguinis in homine et
+aquarum in elementari 98 mundo moderatricem, solem vero cordis et
+spiritus in homine et aëris temperatorem Ebraei posuerunt.
+
+1. Alibi: _Interdiu_. 2. Alii: _Aralisonites_. 3. In positionibus ad
+Platonem.
+
+CURTIUS: Forsitan haec, ab antiquis male percepta, Chaldaeos et Graecos
+aeque ac Palaestinos impulerunt, ut solem, quem hi Apollinem, illi
+Bahalem appellant, Persae Mithram, quasi naturae dominatorem,
+divinationis principem1 esse arbitrarentur.
+
+1. Alii: _divinationes principales_.
+
+SALOMO: Inde fomes impietatis. Cum enim rex Ochiosias de tecto delapsus
+graviter conflictaretur, ac legatum ad oraculum Apollinis1 misisset, ut
+de futuro exitu responderet2, Helias legatis occurrens3: _Quoniam_,
+inquit, _rex Ochosias Bahalem pro Deo consuluit, denunciate ei4, prope
+diem occasus sui futurum._ Alii non minus impie angelos humanae vitae
+duces pro Diis habuerunt, inde lares ac familiares Dii, cum omnia uni
+ac praepotenti Deo accepta ferre debuissent, quippe illius nutu ac
+potestate angeli boni hominibus tribuuntur. Sic Deus ad Mosen5:
+_Mittam_, inquit, _ante te angelum meum._ Item distribuit Deus de
+spiritu, qui erat super Mosen, et dedit super septuaginta viros
+seniores et prophetarunt. Nec tantum boni, sed etiam mali genii
+divinitus mittuntur ad ultionem impiorum. Misit Deus spiritum pessimum
+inter habitatores Sichem6; item invasit Saulem spiritus Dei malus7.
+Quin etiam actiones angelorum aeque ac daemonum Deo tribuuntur, ut
+omnes intelligant, uni aeterno Deo confitendum, hunc unum colendum esse
+ac metuendum et ab omni daemonum metu cavendum, quasi per sese
+calamitates, incendia, bella, strages hominum ac pecudum inferrent, cum
+tamen nihil audeant injussi, nec si velint, possint. _Non patiar_,
+inquit Deus8, _in Aegyptiorum clade, vastatorem daemonem tecta vestra
+subire, ut ubique dicitur Aegyptios occidisse._ Item illud: _Increpabo
+devoratorem, ne fruges vestras absumat_9. Quae omnia eo pertinent, ne
+quis putet, daemones metuendos esse, aut angelos colendos, quia tametsi
+daemones10 in phantasiam et intellectum potestatem habent11, solus
+tamen Deus in phantasiam, intellectum et voluntatem summum jus12 sibi
+vindicat, nec illi sine Deo potestatem ullam habent.
+
+1. Alius: _Baalis_. 2. Alibi: _respondet_. 3. 2 Regum 1, 2. 4. Alibi:
+_consulit, denunciatus illi_. 5. Exodi 23, 20. Numerorum 1, 25. 6.
+Judicum 9, 23. 7. 1 Sam. 18, 10. 8. Exodi 12, 23. Numerorum 3. 9.
+Psalm. 78. 105. 135. Malach. 3, 11. 10. Alii: _daemones in phantasiam,
+intellectum et voluntatem summum jus sibi vindicant, nec_ etc. 11.
+Alibi: _habeant_. 12. Alibi: _summam vim_.
+
+CORONAEUS: Apulejus libellum de Deo Socratis inscripsit, ut homines
+homo nequissimus ad cultum daemonum pertraheret, cum tamen ejusdem
+argumenti librum1 scripserit Plutarchus περὶ δαιμονίου τοῦ Σοκράτους
+i.e. de angelo Socratis, qui semper illum a turpibus ad honestum
+revocabat, nunquam tamen pro Deo coluisse, sed illi ut fidissimo2 ac
+sapientissimo praeceptori morem gessisse dicitur.
+
+1. Alibi: _libri argumentum_. 2. Alius: _fidelissimo_.
+
+99 SALOMO: Interpretes Bibliorum1 LXXII, qui jubente Philadelpho
+Aegypti rege sacras litteras ex Ebraicis Graecas fecerunt, ubique2
+daemonium pro3 Cacodaemone usurparunt, ut cum Raphael angelus daemonium
+in superiori Aegypto constrinxisse dicitur. Item illud: _Dii gentium
+daemonia._
+
+1. Alius: _Biblici_. 2. Tob. 8, 3 et 20. Deuter. 32. 2 Paral. 21.
+Psalm. 9 et 21. Jesaiae 35. 3. Desunt haec octo sequentia verba in
+aliis codicibus.
+
+SENAMUS: Illud verbi gratia libenter condiscam, quibusnam vinculis
+daemones constringantur, quibus carceribus coërceantur, quibus virgis
+vapulent, quae supplicia patiantur.
+
+TORALBA: Si daemones corporea constant coagmentatione, ut superius
+demonstratum est, quis dubitet, quin strictionem1, coërcitionem et
+eadem quae animata corpora patiantur.
+
+1. Alii: _sectionem_.
+
+CURTIUS: Memini, cum Tholosae agerem, daemonem fulminis casu delapsum
+dies septem in sutrina1 taberna constitisse et indefessa lapidum
+jactatione domesticos valde conturbasse, sine sanguine tamen aut caede
+cujusdam, nec aliter quam gladiis aut ensibus per cubiculi vacua
+vibratis fugari potuisse.
+
+1. False alii: _subrina_.
+
+SALOMO: Ego vero daemones nullis gladiis, nulla vi, nullo telo fugari
+posse statuo, nihil denique in elementis esse, quo terreantur. Ferrum,
+inquit Dei vox ad Jobum1, habet quasi pateas et chalybem, ut putre
+lignum. Quare qui2 jecore et corde piscis aut fumo fugatus dicitur,
+divina tantum potestate fugatum interpretari debemus, idque voce divina
+testificante: qui condidit illum, admovet ei gladium3. Nam cum Saul
+perdere decrevissit Davidem et a malo daemone vexatus ad Samuelem
+pervenisset, Cacodaemon deseruit Saulem4, qui eodem momento divinis
+laudibus intentus vaticinari coepit, et cum a Samuele discessisset,
+rursus a malo genio torquebatur.
+
+1. Job. 41, 18. 2. Alii: _quo_, vel: _quod_. 3. Jobi 40, 14. 4. 1 Sam.
+19.
+
+FRIDERICUS: Non solum mali genii1 a bonis fugantur, sed etiam a malis.
+Et quidem saepe videmus, sceleratissimum quemque sortilegum obsessos a
+daemonibus nullo negotio liberare, alios quidem murmure in aures
+insusurrato, alios etiam2 in circulis et characteribus in fronte media
+obsignatis, ut in Africa sortilegis hominibus, quos ipsi mahazinos3
+appellant, consuetum est, aliorum denique simulatis devotionibus ac
+precibus; quibus tacite principem daemonem placare consueverunt, ut
+pietatis et sanctitatis laudem ab imperita plebe4 adipiscantur. Itaque
+Polycrates5: Mali daemones, inquit, ea faciunt sponte, contra6 inviti
+facere videntur et simulant se coactos vi exorcismorum7, quos fingunt8
+in nomine trinitatis, 100 eosque tradunt hominibus, quoad sacrilegiis
+ac poena damnationis9 illos involvant, quae cum in admirationem me
+raperent10, carmine Sapphico lusimus hunc in modum:
+
+Daemonum vires, numeros, honores,
+Jus, potestatem, officium, figuram,
+Ordinem, sensum, facili quis ore
+
+dicere possit?
+
+Nam bonorum essentia quam11 malorum
+Purior multo leviore motu
+Fertur, hi vero graviore pressi
+
+corpore constant.
+
+At bonos inter medius malosque
+Solus intercedit homo, Deorum
+Ultimus totoque animantium su-12
+
+premus in orbe.
+
+Angelus custos, geniusque pravus
+Huc et illuc nos rapiunt, quousque
+Alter inviso referat graves ab
+
+hoste triumphos.
+
+Urbium tutela genîs suprema
+Creditur custodibus ac domorum
+Uniuscujusque, Deo favente,
+
+cura jubetur.
+
+Sunt quibus natura datur regenda,
+Ut13 caducis temporibus14 figuram
+Et fluenti materiae decus cum
+
+viribus addant.
+
+Qui Deo mentes, animos15, precesque
+Angeli mactant propiore vultu,
+Numinis vultu16 nitidaque pleni
+
+luce fruuntur.
+
+Sed nihil praeclarius institutum,
+Quam bonis pravos obedire, justis
+Imperandi jus17 tribui sacratum
+
+lege perenni.
+
+1. Alibi: _maligni_. 2. Deest in aliis codicibus. 3. Alibi: _mahuonos_,
+vel: _mohnimos_. 4. Alius: _apud imperitam plebem_. 5. Lib. VII, c. 14.
+6. Alii: _quae_. 7. Alibi: _exorcismis_. 8. Alibi: _pronunciant_. 9.
+Alibi: _poenae damnationes_. 10. Alius: _rapiunt_. 11. Alius: _quae_.
+12. Alius: _ut sit ... primus_. 13. Alibi: _Et_, vel: _Sunt_. 14.
+Alius: _corporibus_. 15. Alibi: _animas_. 16. Alii: _metu numinis
+metu_. 17. Alibi: _his_.
+
+TORALBA1: Ego quidem agnosco, imperium optimo cuique gubernandi perito
+traditum, non video tamen, unde tanta daemonum et angelorum multitudo,
+quanta tot ac tam multis provinciis, imperiis, civitatibus, hominum 101
+millibus necessaria judicio nostro videtur, nisi demus piorum mentes in
+angelorum abire naturam, quorum tanta raritas est, ut vix ex multis
+millibus unum reperiamus, ac ne unum quidem qui a recta via non
+deflexerit, impiorum vero multitudinem pene infinitam esse. Et cum
+mentes hominum cadaveribus superstites vivere, superius2 demonstratum
+sit, cum de animorum immortalitate disputaremus, consequens est,
+angelorum mirabilem raritatem3, daemonum vero innumerabiles fore
+legiones, si modo verum est, impiorum mentes in daemonum naturam
+mutari, ut4 piorum ac illustrium virorum animas in angelos converti;
+alterum enim alterius consequens est ex oppositorum natura.
+
+1. Alibi: SENAMUS. 2. Alius codex: _saepius_. 3. Alius: _varietatem_.
+4. Alibi: _et_.
+
+OCTAVIUS: Plato quidem in Cratylo Hesiodi ac priscorum auctoritate
+viros bonos, ex hac corporea labe ereptos, daemones fieri scribit.
+
+FRIDERICUS: Eadem fuit Tertulliani sententia, hoc tantum1 a Platone
+differt, quod cacodaemonum vocem pro daemone Platonis observavit.2
+
+1. Alius: _tamen_. 2. Alibi: _usurpavit_.
+
+CORONAEUS: Hanc quoque Senami quaestionem arduam et difficilem Salomo
+nobis dissolvet, quippe qui ex adytis1 Ebraeorum difficillima quaeque
+nobis aperire facile potest.2
+
+1. Alibi: _abditis_. 2. Alius: _possit_.
+
+SALOMO: Morem tibi, Coronaee, gessi, quam sapienter nescio, sed tamen
+bona fide quae sciebam quaeque nesciebam omnia aperui1, ac vereor, ne
+nimis multa videar effudisse2, et ut sensus intimos aperiam, non tamen
+satis Senamo fieri potuerit, qui etiam rerum ab omnibus sensibus
+mortalium abditarum demonstrationes poscit, tametsi nihil salutis3 ad
+summam afferant momenti, sed ut cuique libuerit, ita sentire cuique
+liceat.
+
+1. Alius: _effutivi_. 2. Alibi: _Effutisse_. 3. Deest in alio codice.
+
+CORONAEUS: Tametsi haec ad salutis summam non spectent, attamen
+spectant ad eruditionem meliorem, ad scientiam rerum divinarum, ad
+animi oblectationem, qui veri cognitione contentus acquiescit.1
+Argumentis enim probabilibus, ut rerum illarum natura ferre potest,
+spondeo ac promitto satis Senamo factum iri.
+
+SALOMO: Audivi quondam ab homine doctissimo, mentes eorum qui se
+corporis voluptatibus omnino dedissent et quasi coeno conspurcati
+nullam virtutum aut honestarum disciplinarum curam1 habuissent, una cum
+cadaveribus interire, idque litteris sacris haud ambigue confirmari.
+_Audite_2, inquit psaltes lyricus, _audite populi omnes, attendite ad
+res omnium maximas et gravissimas, quas potentibus aeque3 ac tenuibus
+aperire decrevi_, idque saepius repetitum, eos qui in opibus4 et
+praemiis humanis spes suas collocarint, aut in superbarum aedium
+substructionibus5 sui nominis ac potestatis6 fundamenta jecerint, non
+102 aliter quam animantia bruta interituros. Item7 cum Jesaias8
+dixisset, tyrannos nunquam resurrecturos, subjecit: _sed mortui Tui,
+domine, resurgent ac vivent._ Neque verum est tamen, impiorum animos9
+omnes penitus perituros cadaveris occasu, ut nonnulli putarunt10 ex eo
+loco Davidis אל יַקוּמוּ non stabunt, sed ut pulvis flatu levissimo
+venti, sic etiam scelerati a conspectu Dei dissipabuntur. Id autem
+Danielis11 testimonio comprobari potest: _Multi_, inquit, _dormientium
+in terra pulverulenta resurgent, hi quidem ad vitam aeternam, illi vero
+ad contumeliam et opprobria sempiterna._ Alioquin impiis mors fructuosa
+foret, ut Tryphon Ebraeus disserit apud Justinum12. Neque tamen Daniel
+omnes resurrecturos spondet, sed multos. Nam ii quorum animas Deus
+occidit (solus autem animas et corpora occidere13 potest), eorum nulla
+est, spes ac proprie mortui dicuntur, ad quos illud pertinet14:
+_Reviviscetne homo, cum mortuus fuerit?_ Ceteri proprie dormientes
+vocantur, ad quos illud pertinet: _Num quod15 qui dormit, non
+resurget?_16 Item illud: _Vivat Ruben et non moriatur17 morte
+secunda18._ Quo pertinet etiam Ezechielis19. _Et violabunt20 me ad
+populum meum, ut necarent animas, quae21 non moriuntur, et vitam
+promitterent animabus quae non vivunt22._ At illi23, qui ultro Deum
+ejuraverunt, scient se esse morituros, postquam sceleratae vitae poenas
+dederint. Sic etiam24 Jesaias25: _Videbunt_, inquit, _cadavera eorum,
+qui perfide a me desciverunt, quoniam vermis eorum non morietur et26
+ignis eorum non exstinguetur._ Ex quo intelligitur, bonorum et malorum
+exitus valde sui dissimiles esse futuros27. Plurimum enim distant ii,
+qui seipsos flagitiis omnibus contaminaverunt nec poenituerunt unquam
+ab his, qui nihil differunt a judicio ferarum, sed gulae tantum et
+ventri addicti fuerunt, quos cum ipsis cadaveribus obituros ajunt;
+alios autem immanium scelerum, priusquam moriantur28, justa supplicia
+luituros29. Namque Chaldaeus interpres30, qui obscura clarius
+interpretatur, impios resurrecturos scribit, non aliam ob rem, quam ut
+acerbissima tormenta patiantur. Est etiam aliud foedissimum genus
+hominum illorum, qui scelerata consensionis fide cum daemonibus
+societatem inierunt31, quorum ministerio daemones ad supplicia
+exequenda uti consueverunt; hos plerique putant mortuos semper consequi
+suos duces daemones et eorum naturam ac officia 103 foedissima cum
+maximis doloribus ac molestia subire. Caeteris, qui nec ad extremum
+improbi fuerunt, nec poenituerunt tamen, poenas esse decretas, leniores
+tamen, quoad32 purgatis mentibus tandem aliquando in angelorum coetus
+ac societates admittantur. Paulo aliter interpres quidam Ebraeus: Scire
+te velim, inquit, Deum creavisse homines inferiores33 ad imaginem
+superiorum et in homine quidem duos esse appetitus, bonum et malum,
+totidemque angelos: si bene vixerit, in angelum bonum, si male, in
+angelum malum convertitur. Atque eo pertinet interpretatio Pauli
+Riccii34 elegans et peracuta, qui haec verba: _de limo terrae formavit
+hominem_35 non solum traduxit36 ad conformationem corporis humani de37
+argilla limosa vel38 terra, verum etiam ad intellectum patibilem, quem
+actuosum effici i.e. ex humana mente angelum fieri scribit.
+
+1. Alibi: _honestatum curam_. 2. Psalm 49, 2. Lactantius VII, 20 idem
+sentit. 3. Deest in alio codice. 4. Alibi: _operibus_. 5. Alibi:
+_exstructionibus_. 6. Alius: _posteritatis_. 7. Alibi: _Nam_. 8.
+Jesaias 26, 14. 19. 9. Alibi: _animas ... morituras_. 10. R. David
+Kimchi in Psalm. 1, 5 et 17, 14. 11. Danielis 12, 2. 12. In dialogo cum
+Tryphone. 13. Matth. X, 28. 14. Jobi 14, 10. coll. 10, 19. 15. Alius:
+_quid_. 16. Psalm. 40, 9. 17. Addit alius codex: Hic Chaldaeus
+interpres subjecit: non moriatur ctt. 18. Genes. 41, 8. 19. Ezech. 13,
+19. 20. Alibi: _violaverunt_. 21. Alibi: _animos, qui_. 22. Alibi:
+_vivent_. 23. Cf. Eccles. 9, 4. Esdrae IV, 9. 24. Alibi: _enim_. 25.
+Jesaias 66, 24. 26. Desunt haec ultima Jesaiae verba in alio codice.
+27. Alibi: _futurum_. 28. Alibi: _moriuntur_. 29. Alibi: _inituros_.
+30. In Jos. 26. Etiam Jesaiae 26, 14, ubi plenius in hanc sententiam
+commentatur Chaldaeus paraphrastes. 31. Alibi: _coiere_. 32. Alibi:
+_quae ad_. 33. In Psalm. 139. 34. De agricultura coelesti. 35. Genes.
+II, 7. 36. Alibi: _traducit_. 37. Deest in aliis codicibus. 38. Alii:
+_limosave_.
+
+TORALBA: Angelorum ac daemonum quam diuturna vita sit futura, qua
+ratione intelligi possit, non video, cum ne hominum1 quidem spirantium
+ulla2 vitae definitio3 percipi queat.
+
+1. Alius: _omnium_. 2. Alibi: _illa_. 3. Alibi: _definitione_.
+
+SALOMO: Certi sunt uniuscujusque vitae termini a Deo positi ac
+decreti1, quos prorogare quisque potest virtutum eximiarum2
+praestantia. Improbi vero3 vitae suae terminos circumcidunt et
+contrahunt, quae temporis ac vitae contractio ac propagatio frequens in
+sacris litteris non modo ad hanc, quam misere ducimus, sed et ad
+futuram vitam pertinet, quia saepe Deus sanctissimos et integerrimos
+quosque ad se rapit in ipso aetatis flore, ut Abelem sibi carissimum,
+Josiam, decus principum. Et huic quidem Deus denunciavit brevi
+occasurum, ne miserandis ultionum cladibus4 obrueretur. _Justus_,
+inquit Jesaias5, _perit, nec tamen quisquam est, qui ad animum revocet,
+quod ab imminentibus calamitatibus ereptus sit. Sed paene omnes_,
+inquit angelus ad Esdram6, _pereunt7 et profligatissima est eorum
+multitudo: Quisquis autem evaserit pericula, superabit ac salutem meam
+videbit, et tunc miserabuntur seipsos, qui jussa mea spreverunt, nec
+virtutibus ullum nec poenitentiae locum reliquerunt, quos oportet post
+cruciatum torqueri. Tu vero ne quaesiveris curiose, quomodo cruciandi
+sint impii, sed quomodo justi sint servandi._
+
+1. Job. 10, 14. et 1 Samuel. 26. Deuteron. 31. 2. Alibi: _eximia_. 3.
+Psalm. 54 et 108. Deuter. 6. Exod. 20. 3 Regum 3 et 38. Job. 20.
+Sapient. 15. 4 Regum 22. 4. Alibi: _casibus_. 5. Jesaiae 57, 1 sq. 6.
+Esdrae Libr. IV, cp. 9, 7 sqq. 7. Alibi: _peremit_.
+
+CORONAEUS: Caetera quidem Salomoni consentior1, praeterquam quod mentes
+eorum, qui pecudum vixerint vitam, una cum ipso corpore dicit obituras
+simul nec sempiternos cruciatus sceleratis decretos, sed post diuturnum
+cruciatum penitus interituros arbitratur, tametsi nihil adseverare
+voluit. 104 Sacris enim scriptionibus2 confidimus, omnes omnium animos,
+cadaveribus relictis, immortales futuros ac tandem resurrecturos.
+
+1. Alius: _assentior_. 2. Alii: _Nostris enim legibus_.
+
+CURTIUS: Etiam Ebraeorum ea spes est et fiducia, extremo capite
+symboli, quod mortui resurgent1.
+
+1. Alius: _resurgunt_.
+
+SENAMUS: Multa quidem, quae vulgus tanquam oracula divina miratur,
+omitto, caetera tamen omnia facilius mihi quam resurrectio cadaverum
+persuaderi possunt1. Nec mirum mihi videtur, si Athenienses Paulum2 de
+resurrectione cadaverum disserentem in fine risu acceperunt.
+
+1. Alii: _potest_. 2. Actorum 17, 32.
+
+FRIDERICUS: At philosophus fuit Athenagoras, qui eleganti oratione
+scripsit ad M. Aurelium Augustum περὶ ἀναστάσεως. Claruit etiam
+Justinus martyr philosophiae disciplinis1 sub eodem principe, qui tamen
+Sophistarum argutias de resurrectione acutissime refellit. Fuit
+praeter2 hos Democritus, philosophorum sui temporis facile princeps,
+qui cadaverum resurrectionem comprobavit.
+
+1. Alius: _philosophiae discipulus_. 2. Alii: _inter_.
+
+TORALBA: Hunc tamen Plinius1 deridendum proponens, similis, inquit, de
+asseverandis et de reviviscendis vanitas a Democrito promissa2, qui et
+ipse non revixit. Quae, malum, ista dementia est iterari vitam
+mortemque?
+
+1. Hist. nat. 7, 55. 2. Alibi: _proposita_.
+
+SENAMUS: Audirem libenter arguta illa, quae Fridericus spopondit,
+Justini1 argumenta.
+
+1. Alibi: _instrui_.
+
+FRIDERICUS: Piget quidem omnia, unum tamen aut1 alterum, ne videar
+ineptus, referre2 non pigebit. Si quae sunt ex elementis, ait, fiunt
+rursus elementa; cum absurdum sit, rursus eadem existere, quae ex
+elementis exstiterunt. Item: Si penes Deum est, ut facti sint3 homines
+et corrupti, nonne4 etiam penes eum est, ut nos rursus fiamus et
+corrumpamur? Superius Toralba demonstravit, ab unius Dei voluntate
+statum et rerum omnium conditionem pendere; cur non igitur Deus, qui
+materiam ex nihilo, hominem e pulvere creavit, eundem rursus e pulvere
+recreare5 poterit?
+
+1. Alibi: _et_. 2. Alibi: _afferre_. 3. Alibi: _sunt_. 4. Alii: _num_.
+5. Addunt alii: _non_.
+
+OCTAVIUS: Deum id posse ambigit nemo, sed quaeritur, velit id1 necne?
+
+1. Deest in aliis codicibus; alibi: _an voluerit_.
+
+CURTIUS: Si de potestate dubitaro scelus, certe de voluntate ambigere
+nefas est, cum infinitis sacrae scripturae locis perspicuam divinae
+voluntatis testificationem habeamus1.
+
+1. Matth. 12, 22 et cap. 22. Luc. 20. Marc. 12. Joh. 20. 1 Cor. 15.
+Dan. 12. Jerem. 26. Psalm. 16.
+
+OCTAVIUS: Ismaelitae resurrectionem fore credunt, ut ex Alchorani1
+libris testatum videmus. Azora 48, 10 inquit Mahummedes: Buccinae
+sonitu mortui succumbunt omnia, nisi dextra Dei servaverit: secundo
+clangore tubae 105 omnia resurgent2. Eos autem, qui resurrecturi sunt,
+staturam Adami, doctrinam Mahummedis et Christi formam habituros
+asseverat. Deum autem eadem facilitate mortuos excitaturum, qua
+creavit. Qui tamen inter Ismaelitas theologos ac philosophos allegorias
+sacras venerantur3, nullam cadaverum, sed animorum tantum
+resurrectionem sperant4. Et certe duo sunt fidei christiani capita,
+scilicet ἀνάστασις et ἀποθέωσις τῶν ἀνθρῶπων, quae innumerabiles a
+christiana religione prohibuerunt atque inprimis Originem Adamantium,
+Synezium Episcopum, Phereonitas5, Borbonianos, Zachaeos6.
+
+1. Alii: _Alcorani_. 2. Alius: _resurgunt_. 3. Alii: _venantur_. 4.
+Alibi: _faciunt_. 5. Alius: _Phitronitas_. 6. Alius: _Bachaeos_ vel:
+_Tachaeos_.
+
+CORONAEUS: Illud quidem lactandum nobis est, quod Ebraeis, Ismaelitis
+et Christianis inter ipsos convenit de resurrectione mortuorum.
+
+SALOMO: Rabbi Jochanan, ex sententia Simeonis Jozadach1 explicans verba
+Dei: Delebo hominem quem creavi, tradit, ossiculum vertebrae, quod לוּץ
+appellatur, unde resurrecturi fuissent, qui in diluvio perierunt, tunc
+evanuisse. Scribit autem, os illud nec molae subjectum conteri, nec
+ignibus injectum2 exuri3, nec incudibus aut malleis suppositum, ulla ex
+parte diminui potuisse, sed malleos atque incudes confractos
+exstitisse4. Nulla enim sunt ossa dentibus duriora, quae flammis
+obsistere Plinius5 scribit, cedunt tamen diuturnis ignibus. Sed haec6
+ab Ebraeis allegorice scripta sunt, ut animorum resurrectionem
+significarent. Quod enim Rabbi Juda et Moses Rambam et Cynaeus tradunt,
+nullum sacrae scripturae caput resurrectionis testimonio vacare; qui de
+coelo delapsi fuerunt, inquit Cynaeus, in coelum redibunt, qui de
+terra, penitus morientur. Itaque Ebraei vocant impium בְלוּ יַעֲל i.e.
+qui non ascendit, imperiti Belial pronunciant. Nam cum sapientiae
+magister7 hominis et belluae8 eundem interitum fore scripsisset,
+Chaldaeus interpres sic transtulit: Impiorum, qui non poenituerunt, ac
+jumentorum9 idem interitus ac exitus futurus est. Est autem acceptio
+jumentorum in sacra scriptura frequens pro iis, qui pecudum in morem
+vivunt. Quod enim10 psaltes lyricus:X _Oves, boves et pecora campi_,
+Hieronymus: pecora, bruta seu brutos homines, nihil a belluis
+differentes, interpretatur. Et cum edicto regio11 indictum12 esset
+jejunium hominibus ac jumentis, ut Deum invocarent, jumentorum
+appellatione homines, bestiarum in morem viventes, interpretantur,
+quorum animos cum cadaveribus mori arbitrantur, justorum vero mentes
+cadaveribus superstites fore, i.e. resurrecturos, tradunt13.
+
+The numbering of this block of footnotes is problematic. The original
+text duplicates one number, and a few notes seem to be out of sequence.
+Numbers in parentheses represent the best guess.
+
+1. In libro Bereschit rabba l. 1. 28. Est hic liber, qui et _Magnus in
+Genesin commentarius_ dicitur, prima pars comm. rabbinici in Pentat.,
+cui est titulus רבות. Est autem commentarius allegoricus, historicus et
+varius, qui magni a Judaeis aestimatur. [S.] 2. Alibi: _subjectum_. 3.
+Addit alius: _nec in aquam injectum dissolvi_. 4. Alibi: _exsilisse_.
+5. Hist. nat. 7, 16. 6. Deest in alio codice. 6. (8) Alibi: _hominis ac
+bestiae_. 7.  Eccles. III, 19. 8. (9) Alii: _jumentum_. 9. (10) Alibi:
+_idem_. 10. (X) Sapientiae V. 11. Jonae 3, 7. 12. Alibi: _interdictum_.
+13. Jesaiae 26, 19.
+
+106 CURTIUS: At Jesaias1 corporum resurrectionem fore confirmat his
+verbis: _Mortui tui vivent et sicut corpus meum resurgent._
+
+1. Jesaiae 26, 19.
+
+SALOMO: Hic locus est, qui plerosque interpretes fefellit, qui pro voce
+נְבֵלָתִי legunt aliam ex similitudine litterarum ב et נ. Et surget1
+quidem mens corpore vestita, sed tenui scilicet aërio vel subtiliore,
+ut superius Toralba demonstravit omnes omnium mentes substantiam
+corpoream habere. Non enim si aer non est aspectabilis, propterea
+corpus non est. Ita nec mens, sive aëria sive ignea fuerit, non
+incorporea dicetur, quia videri non potest. Hanc vero interpretationem
+Jesaiae2 verbis congruere docent praecedentia ejusdem capitis:
+_Mortui_, inquit, _non vivent et violenti tyranni non resurgent._ At
+multo verius et aequius est, animam angelorum in modum coelesti quadam
+ac tenui essentia, quam gravi ac impuro cadavere convestiri. Id autem
+confirmat Hierosolymitana interpretatio: Cum enim Esau jura
+primogeniturae vendidisset, hic interpres subjicit3: quia cum
+resurrectionem negaret, vitam futuram sprevit, at sine cadaveribus
+mentes humanae4 vivent. Est igitur vera resurrectio non corporis, sed
+animae exsilientis ex hoc sepulcro, quod propterea dicatur σῶμα i.e.,
+ut Plato5 interpretatur, σῆμα.
+
+1. Alius: _re surget_. 2. Jesaiae 26, 16. 3. Alius: _subjecit_. 4.
+Alius: _brutae_. 5. In Cratylo.
+
+TORALBA: Ita quidem interpretatione innumerabiles absurditates, quas
+abhorret Senamus, et inanes illorum opiniones, qui angelos et animas
+segregatas vacare corpore putant, diluuntur. Nam si putant, mentes
+ossium et carnium1 indumento beatiores futuras, et in coelum una cum
+ipsis2 cadaveribus evolaturas, profecto angelorum conditionem humana
+multo deteriorem arbitrantur, cum tamen haec longe inferior sit,
+quanquam haec Salomonis sententia Pauli scriptis consentanea videtur:
+_Seminatur_, inquit Paulus3, _animale corpus, resurget spirituale._
+Item: _gestavimus imaginem terreni corporis4, gestabimus imaginem
+coelestis._ Item apertius his verbis: _Cum mortale hoc induerit5
+immortalitatem, jam non erit caro, sanguis, sed coeleste corpus._
+Quibus verbis satis significat, corpora, quae resurgent, carnibus et
+ossibus caritura, spiritus tamen ac coelestia corpora futura. Jam vero
+quis ascensus cadaverum ad coelum cogitari possit?6 Nam cum hinc ad
+coelum siderum distantia minimum complectatur 74697600 milliaria, ut
+Arabes tradunt, et a coelo sidereo usque ad chrystallinum, ubi sedem
+Dei et beatorum esse praedicant, eadem sit distantia, ut Ebraei
+theologi et philosophi tradunt, consequens est, etiamsi recta linea
+cadavera sursum ferantur volatu celerrimo, i.e. ut 50 milliaria in
+singulos dies obeant, non tamen ad illas beatas sedes pervenire posse
+annis millibus octoginta; neque enim corporea moles ac ne levissimae
+quidem hirundines tam celeri motu abripiuntur. Praeterea cum 107
+impios7 ac bonos resurrecturos confidant iisdem, quibus ante, membris,
+infinita quadam multitudine improbi vincant oportet numerum bonorum,
+quos tamen in infernis8 terrae visceribus diritatem supplicii9
+sempiternam perpessuros asseverant: quae non modo incredibilia, sed et
+absurda videri necesse est, quoniam si omnia omnium, qui hactenus
+mortui sunt, cadavera resurgent, non modo angustissimis terrae
+visceribus et carceribus, sed ne amplissimo10 quidem coeli sinu
+capientur. Neque enim corpora possunt a seipsis penetrari. Sin ficta
+quaedam erunt phantasmata, non vera corpora resurgent, sed inania
+simulacra et Manium11 imagines fugaces.
+
+1. Alibi: _corporum_. 2. Deest alibi. 3. 1 Corinthiorum 15, 44. 49. 54.
+4. Alius: _Adami_. 5. Alibi: _induxerit_. 6. Alius: _potest_. 7. Addunt
+alii: _aeque_. 8. Alibi: _infimis_. 9. Alius: _suppliciorum_. 10.
+Alius: _amplissimi_. 11. Alibi: _inanium_.
+
+CURTIUS: Nobis traditum est, corpora quae resurgent, ideo penetrabilia
+fore, quia gloriosa, ac propterea Christum januis clausis in coetu
+discipulorum constitisse1.
+
+1. Joh. 20, 19. 26.
+
+TORALBA: Confitendum igitur, cadavera putrida resurrectione fieri
+gloriosa, quod ineptum sit, ineptius tamen, corpora, qualiacunque
+tandem futura sint, penetrabilia confiteri, cum ignis et aër
+subtilissima corpora rarefieri quidem possint, sed cum ad extremum
+rarefacta fuerint, erumpere oportet, nec simul eodem subsistere loco.
+
+FREDERICUS: Istud quidem est fidei nostrae vim afferre, cum
+sanctissimis evangelistarum testimoniis exploratum habeamus, Christum
+pellibus, carnibus, ossibus convestitum eodem quo antea corpore
+resurrexisse, comedisse pisces assos et eo statu ascendisse coelum, ut
+jani nullus dubitationi locus relinquatur. Itaque Augustinus1 scripsit,
+sectas omnes, quae2 religionem aliquam praetendunt3, animorum in fine4
+resurrectionem confiteri. Quodsi Salomo pro sua religione nostris
+litteris minus credendum putat5, Jesaiam et Ezechielem opinor non
+repudiabit, quorum alter non ambigua sed perspicua voce cadaver
+resurrecturum affirmat6, alter visionem de ossibus sese in campo
+moventibus et mutuo contactu ad sua quaeque loca coaptantibus, deinde
+ligamentis, nervis, fibris, carne, pulpa, pelle contectis, post etiam
+aurae spirabili animatis cadaveribus, ad verissimam illam
+resurrectionem pertinere putavit7. Quae persuasio tam late dissipata
+est, ut etiam8 Indis Peruanis, cum Hispani in provinciam irruentes
+aurum e templis omnibus ac thesauris diriperent, nihil acerbius
+videretur, quam ossa de sepulcris ad aurum conquirendum distrahi, cum
+ista ratione cadaverum resurrectionem futuram9 prohiberi arbitrarentur.
+At etiam Augustinus10 non solum perfectae aetatis homines, verum etiam
+abortivos et imperfectos partus, vitam adeptos11 et ante mortuos quam
+in lucem prodirent, in corpora perfecta resurrecturos affirmat, ne quis
+ultra dubitaret.
+
+1. In Joannem. 2. Alibi: _cum_. 3. Alibi: _promittunt_, vel:
+_permittunt_. 4. Alius: _in fide_. 5. Alibi: _putet_. 6. Jesaiae 26, 19
+sq. 7. Ezech. 37, 1 sqq. 8. Alii: _etiamnum_. 9. Deest alibi. 10. De
+civitate Dei II, 13. 11. Alii: _vita ademtos_.
+
+108 SALOMO: Jesaiae locum perperam interpretatum prius aperuisse nobis
+videmur, Ezechielis autem visio non1 esset, si nihil aliud, quam quod
+videtur, significaret. Ut si quis scalam Jacobi, quae a terra ad coeli
+verticem pertingebat, scalam fuisse putet, a vero sensu aberrabit.
+Itaque visionem acceptam vates explicans2: _Ossa haec_, inquit, _sunt
+Israëlitae, qui queruntur3, ossa sua exaruisse, spem etiam periisse,
+cum scilicet exules ab hostibus abducti sint._
+
+1. Alius: _longe aliud quam quod videtur_. 2. Alii: _explicat_, vel:
+_explicavit_. 3. Alius: _confitentur_.
+
+CORONAEUS: Si nullus est animorum mortuo corpore interitus, qui fieri
+potest, ut resurrectio de mentibus intelligatur? Id enim resurgere
+dicimus, quod caduca sui natura collapsum rursus erigitur. Ac mens
+humana nec1 moritur, cum sit cadaveri superstes, nec cadit, igitur ne
+resurget quidem. Sin occultis quibusdam Dei judiciis quaedam impiorum
+mentes intereunt penitus nec ullam resurgendi spem habent, resurrectio
+tamen utroque modo de cadaveribus interpretanda nobis videtur.
+
+1. Alibi: _non_.
+
+OCTAVIUS: Probabilior esset eorum sententia, qui resurrectionem
+impiorum ab impietate ad pietatem, a vitiis ad virtutem interpretantur,
+ex his Christi verbis1: _Qui crediderit2 in me, transiit de morte in
+vitam._ Sic etiam Pythagorei sepulcra sceleratis quasi3 mortuis
+erigebant.
+
+1. Joh. V, 24. 2. Alibi: _credit_.
+
+FRIDERICUS: Hanc haeresin refellit Tertullianus1 his verbis: Quidam
+resurrectionem jam esse factam asseverant et futuram mortuorum
+resurrectionem imaginariam fictamque distorquent, nullam aliam esse
+rati, quam quae jam facta est fitque quotidie, cum quis, mortis,
+scilicet damnationis, sepulcro relicto, in quo mortuus jacebat, Dei
+accepta cognitione, quae animas2 reducit in vitam, Deo resurgit. Cujus
+haeresis principes fuere Hymenaeus et Philaetus, quos Paulus ad
+Timotheum3 refellit et Augustinus his verbis: Nec eos audiamus, qui
+carnis resurrectionem negant, non intelligentes id, quod ait
+apostolus4, oportere corruptibile hoc induere incorruptibile et mortale
+hoc induere immortalitatem. Quod cum fiet, non erit caro et sanguis,
+sed coeleste corpus.
+
+1. Alibi: _tanquam_. 2. Lib. de carnis resurrectione. 3. Alibi:
+_animos_. 4. 2 Timoth. 17 sq. 5. 1 Corinth. 15, 53.
+
+OCTAVIUS: Si coeleste corpus erit, non caro, non sanguis erit,
+invisibile corpus perinde ut coelum1 erit intellectuale quoddam sine
+cute, sine carnibus, sine ossibus, sine pulpa, sine visceribus, sine
+dentibus. Nam si resurgerent ipsa cadavera, frustra scriptum esset2,
+beatorum animas angelis similes futuras, cum angeli humana figura,
+coelesti quadam essentia convestiantur. Cum enim Sadducaei quidam
+Epicuraei Christum rogarent, cujus esset uxor, quae septem maritis
+nupsisset vicissim, Christus corporeas 109 connubiorum voluptates
+exsecratus, beatos3 angelis similes fore affirmabat, idque argumento
+efficaci affirmans, haec verba subjicit4: _Quod vero mortui_, inquit,
+_resurgent, Moses ostendit, cum diceret: Deus Abraham, Deus Isaac, Deus
+Jacob, non est autem Deus mortuorum, sed viventium._ Quo ex loco plane
+constat, resurrectionem non esse cadaverum, sed animorum, cum dicat
+Abrahamum ejusque filium et nepotem resurrexisse et vivere.
+
+1. Desunt haec tria verba in aliis; alibi pro _coelum_ legitur:
+_corpus_. 2. Matth. 22, 30. Marc. 12, 18, Luc. 20, 27. 3. Deest in alio
+codice. 4. Matth. 22, 31. Marc. 12, 26. Lucae 20, 37 sq.
+
+FRIDERICUS: Haec verba de Abrahamo et Isaaco Marcionis exemplari
+defuisse scribit Epiphanius1.
+
+1. Contra haereses.
+
+OCTAVIUS: Ea tamen a tribus evangeliorum scriptoribus repetita videmus
+iisdem verbis.
+
+SALOMO: Si Marcionis exemplar accipitis, innumerabilia pene1 loca in
+omnibus Novi Testamenti libris truncata reperietis, cujusmodi est
+illud: Quaeritis viventem, resurrexit a mortuis, exemplari Marcionis
+deest.
+
+1. Alibi: _fere_.
+
+CURTIUS: Marcionem evangeliorum corruptorem omittamus ac nostris1
+libris aeque ac priscis2 i.e. veteris instrumenti tabulis utamur. Neque
+enim negari potest, quin Helias3 viduae Sareptanae filium matri
+redivivum exhibuerit. Item4 cadaver in sepulcrum. Helisaei conjectum
+eodem momento revixit.
+
+1. Alii: _vestris_. 2. Alii: _nostris_. 3. 1 (3) Regum 17, 22. 4. 2
+Regum 13, 21.
+
+SALOMO: Horum adhuc recentia et inviolata cadavera prophetarum precibus
+ac virtute revixisse1 non dubito; sed2 nusquam legimus, cineres
+cadaverum ambustorum vel ossa putrida, aut quae feris aut piscibus
+pabula pridem fuissent, revixisse. Et quidem ex loco Davidis3, quo
+negat, divinas laudes a mortuis celebrari, Chaldaeus interpres ita
+convertit: An corpora pulvere resumta resurgent?
+
+1. Alibi: _resurrexisse_. 2. Sequentia haec usque ad finem
+interlocutionis Salomonis desiderantur in alio codice. 3. Psalm. 88,
+12.
+
+SENAMUS: Saepe contingit, recentia cadavera, quae plane inanimata
+putabantur, ardentibus rogis imposita aut igni admota, calore cadaveris
+excitato revixisse, ut Plinius scribit1, et sine ignibus Julius II.
+Pontifex M., cum biduum exanimis jacuisset, sumto spiritu ad se rediit,
+quin etiam Johannes Duns, qui Scotus usurpatur, in foveam demissus ac
+terra contectus2 revixit. Sed cum obruto spiritu fervato3 caput
+collisisset4, cruentus adhuc exspirans extractus est. Illud vero ex
+antiquissimis scriptoribus legimus, animas sua cadavera aliquamdiu
+consequi5.
+
+1. Usque ad hoc verbum desunt antecedentia omnia in alio codice. 2.
+Alibi: _conjectus_. 3. Alius: _fercato_. 4. Alibi: _collisus_. 5. Plato
+in Phaedone.
+
+FRIDERICUS: At non modo Lazarum quatriduana sepultura tumulatum ad
+Christi vocem, sed etiam multa sanctorum cadavera, aliquot ante
+saecula1 in pulverem coacta, revixisse legimus ac Christo moriente
+resurrexisse2.
+
+1. Alius: _saeculis_. 2. Matth. 27, 52 sq.
+
+110 OCTAVIUS: Memini theologum1 acutum2 revocare solitum sententias3
+ejus, qui cadavera illa sanctorum, quae revixisse dicebant, triduum
+vixisse, deinde latuisse: Cur, inquit, sancti illi potius quam ceteri
+resurrexerunt? Tum negat mortuos esse qui revixerant, cum Paulus aperte
+scribat4, resurrectionem fore vitam aeternam. Idem quoque de Lazaro
+sentit; quem tamen solus Johannes ex omnibus revixisse testatur. Nec
+certe beneficium, sed supplicium Lazaro irrogatum videretur5, si de
+coelesti angelorum coetu in foetidum et semiputre cadaver redire
+cogeretur. Cum Thessalus6 Erichton rogantibus in Pharsalia Pompejanis
+de futura victoria manes ex7 umbris et atra caligine inferorum
+eliciens, pro ingenti mercede jurato8 promisit, animam quam evocarat
+nunquam ullis carminibus aut sacrificiis in cadaver redituram:
+
+_nec verba nec herbae_
+
+_Audebunt longum somnum tibi solvere Lethes_9.
+
+1. Calvinus in Matth. 26. 2. Alibi: _aliquem_. 3. Alius: _sententiam_.
+4. 1 Cor. 15. 5. Alibi: _videtur_. 6. Alius: _Thessalis_. 7. Alibi:
+_in_. 8. Alius: _juramenta promitteret_. 9. Lucanus lib. 6.
+
+Et quemadmodum Platonici1 existimabant, propter ingens aliquod scelus
+animas in haec cadavera demissas, ita quoque sanctissimorum virorum
+mentes illae, quae in cadavera moriente Christo redierunt2, flagitium
+quoddam inexpiabile commisisse credibile foret, ut rursus foedissimis
+carceribus3 manciparentur, cum mors a theologis poena peccati
+definiatur. Aut si postea beatos illos, qui revixerant, mori non
+potuisse demus, ubinam terrarum hactenus delituerunt? Neque enim
+coelum4 ante Christum ascendere fas erat, pristino cadavere resumto, ut
+cum5 latroni Christus jam moriturus spopondisset, eo ipso die secum
+fore in paradiso, quo tamen non nisi quadragesimo die post legitur
+pervenisse6, satis constat, non de cadavere, sed de mente esse locutum.
+
+1. Plotinus de anima et daemonibus; Plato in Phaedone. 2. Alii:
+_redirent_. 3. Alii: _cadaveribus_, vel: _corporibus_. 4. Alii:
+_coelos_. 5. Alii: _et quorsum_. 6. Alibi: _devenisse_.
+
+TORALBA: Certe vulgaris cadaverum resurrectio probari nemini potest,
+quin aperte fateatur Pythagoricam παλλιγγενεσίαν regenerationem, ut M.
+Varro appellat, vel μετεμψύχωσιν transmutationem, ut Plotinus, vel
+μετενσωμάτωσιν transcorporationem, ut Justinus, vel μετεγγισμοὺς τῶν
+ψυχῶν translationem animarum, ut Epiphanius, vel ut Ebraei, animarum
+revolutionem. Qui animorum in corpora reditus Pythagoreis quidem1
+placuit, caeteris2 semper displicuit. Jam vero qui resurrectionem
+cadaverum sperant, neque mutos, neque surdos, neque distortos, neque
+leprosos, vel membris captos ullos fore affirmant3, sed alacres,
+robustos, formosos, cum explorata vel exquisita4 sempiternaque corporum
+valetudine ac firmitate. Quin etiam Scotus theologus scribit5: foeminas
+virili sexu resurrecturas: in qua 111 sententia fuit Augustinus6 ex
+ipsius Pauli opinione, qui scribit, nos ut viros perfectos Christo
+tandem obviaturos7, et satis intelligebat8, nullam istius sexus
+utilitatem futuram. Esset9 hujusmodi resurrectio sceleratis, qui
+leprosi, surdi, membris capti fuissent, olim valde optanda; quanto
+melius academicis, qui flagitiosorum hominum mentes non in humana, sed
+in luporum ac rapacium10 ferarum corpora redituros opinantur?
+
+1. Alibi: _semper_. 2. Alius: _exteris_. 3. Alius: _existimant_. 4. Duo
+haec verba desunt in aliis codicibus. 5. Lib. III. Sententiarum. 6. De
+civitate Dei II, 17. 7. Alius: _obviam ituros_. 8. Alius:
+_intelligebant_. 9. Addit alius: _autem_. 10. Alibi: _voracium_.
+
+CURTIUS: At Theopompus1, Aeneas Gazaeus, et Seneca2 popularem ac fidei
+christianae ac Israëliticae consentaneam resurrectionem suis scriptis
+comprobarunt.
+
+1. Ep. 75. 2. Quaest. nat. 3, 26 sq.
+
+TORALBA: Cum illustrium ac fortium virorum animas in angelicas naturas
+obire prius dictum sit, profecto animarum a coelestibus illis sedibus
+in cadaverum gurgustia1 lapsus miseram modis omnibus efficeret vitam,
+quae prius beatissima fuisset. Est autem infelicissimum infortunii
+genus, felicem fuisse. In summa, si resurrectione cadaverum mentes
+humanae beatiores fierent, deterior esset angelorum quam hominum
+status, cum tamen status et conditio angelorum pro summa2 felicitate
+bonis promittatur a Christo3. Illud etiam ex eo sequeretur, Deum
+aeternum incorporeum corporea creatura longe inferiorem esse, quo nihil
+capitalius cogitari potest, cum Romanae sapientiae decus, Cato, dicere
+soleret, nolle se repuerascere, etiam si quis illum ut Peliam recoxerit
+senem. Postremo si resurrectio beneficio tribuitur, impii pro
+suppliciis praemia consequerentur.
+
+1. Alius: _angustias_. 2. Alibi: _humana_. 3. Matth. 22.
+
+FRIDERICUS: Justinus resurrectionis finem non alium esse scribit, quam
+ut boni praemiis, flagitiosi suppliciis afficiantur.
+
+OCTAVIUS: Quasi vero sine cadaveribus nec beati praemia nec scelerati
+supplicia ferant. Cur1 latroni, qui nondum resurrexit, promissa fuisset
+coelestis paradisi felicitas, si ad beatitatem illa necessaria sint
+cadavera, aut malus dives apud inferos torqueri diceretur, si ad
+irrogandas poenas cadaverum instrumentis opus esset?
+
+1. Addunt alii: _enim_.
+
+CORONAEUS: Obtestor ego vos per Deum immortalem et pro jure pietatis ac
+necessitudinis nostrae1, ne ullis argutiarum illecebris a proposita
+susceptaque sententia fidei nos avelli patiamur. Et quoniam a physicis
+quaestionibus ad metaphysica delapsi sumus, ne sacra profanis
+misceantur, die crastino decernendum nobis, an viro bono de religione
+disserere liceat.
+
+1. Alius: _naturae_.
+
+Quibus dictis cum solita gratulatione singuli discesserunt.
+
+
+
+
+112 LIBER QUARTUS.
+
+
+Die consequenti OCTAVIUS tragoediam a se compositam obtulit Coronaeo de
+parricidio1 trium Solimanni principis liberorum, quam Coronaeus propter
+autoris eruditionem, tum propter argumenti dignitatem me legere jussit.
+Et2 cum ad extremum usque prandium persecutus essem, omnes Octavio
+gratulati sunt ac potissimum Coronaeus, qui Octavium vehementer
+laudavit, cum diceret, tragoediam illam et verborum luminibus et
+gravitate sententiarum et rerum gestarum ordine et carminum varietate
+eleganter scriptam.
+
+1. Alius: _parricidis_. 2. Alii: _At_.
+
+Cum autem de1 more Deo gratias egissent, laudatoriis canticis animum
+oblectati: Saepe, inquit CORONAEUS, admiratus sum, cur tanta sit
+suavitas in voce diapason2, diapente, diatessaron simul confusis, ut
+nunc audistis concentum3 pleno systemate jucundissimum vocis
+acutissimae cum gravissima confusae4, interjectis quarta et quinta, cum
+tamen acutissima gravissimae contraria sit, cur item unisoni concentus,
+in quibus nihil contrarium insit, non sine molestia ab auribus eruditis
+ferantur.
+
+1. Alibi: _pro_. 2. Alius: _diabasion_. 3. Alius: _commentum_. 4.
+Alius: _confuse_.
+
+FRIDERICUS: Plerique arbitrantur, consonantiam tunc effici gratiorem,
+cum rationes numerorum inter se congruant.
+
+CURTIUS: Illud quidem a doctissimis miror probari, cum nullae rationes
+aptius sibi convenire videantur, quam geometricae continuae, quoniam
+extrema primis, media utrisque, omnia omnibus consentiant, etiam locis
+et ordinibus communicatis, ut 2, 4, 8, 16, quibus tamen deficit
+concentus ille gratissimus, quem auribus consectamur, numeris hoc modo
+collocatis, 2, 3, 4, 6, in quibus tamen rationes a se invicem1 avulsas
+cernimus. Quid enim causae est, cur sesqui altera 2. 3. gratissima sit,
+sesqui octava 8. 9. graviter offendat2 aures?
+
+1. Deest in alio codice. 2. Alibi: _offendit_.
+
+OCTAVIUS: Concentum effici puto, cum plures soni misceri possent, cum
+vero1 misceri nequeunt, pugna, uter utrum vincat ac subeat aures,
+sensus teneros hominum argutiorum offendit.
+
+1. Alii: _vi_.
+
+SENAMUS: Nec ratio numerorum, nec mixtio vocum hanc suavitatem creare
+mihi videntur, cum varietas colorum oculis objecta1 gratior sit, quam
+si omnes simul misceantur. Item olei recentis et aceti, quae nulla vi
+misceri possunt, gratissimus est sapor, avium etiam dissimillimi cantus
+nulla ratione confusi jucundissimam auribus afferunt oblectationem, ut
+Platoni mirum videatur, cur nihil absonum ac dissentaneum in avium
+cantu percipiatur, quantumvis hominum vocibus ac fidibus conjungantur.
+
+1. Alius: _subjecta_.
+
+113 TORALBA: Ego vero gratam illam colorum, saporum, odorum, concentuum
+oblectationem a congruentia naturae cujusque pendere opinor,
+congruentiam a contrariorum mixtione et colligatione1 confusa. Nam
+calidissima et frigidissima tactum offendunt, item candidissima et
+obscurissima visum, dulcissima et amarissima gustum, ea tamen si naturâ
+vel arte confusa sunt, jucundissima sentiuntur. Quod enim Seneca
+scribit, ex opinione Stoicorum nihil bono viro mali contingere posse,
+quoniam contraria miscentur, vix mihi probari potest. Nam si aqua
+ferventissima2 pulveri frigidissimo ac siccissimo misceatur,
+contrariorum confusio maxima existit, arte contemperata et tactu
+jucunda. Elementaria quoque corpora, quae in natura ipsa coagmentata
+sunt, ex contrariis qualitatibus et elementis confusa videmus, quae
+arte nulla Galenus confundi posse judicavit. Atque ita Senecam tueri
+possumus et a reprehensione vindicare, si dicimus3, illum de
+substantiis, non de qualitatibus et accidentibus intellexisse. Nihil
+enim tam facile confundi potest, quam aqua vino, non tamen inter se
+miscentur, ut quae naturâ mista sunt, quia vinum ab aqua separatur
+spongia oleo perfusa! Item4 aurum cum argento quidem arte confunditur,
+et conflatur aes cum argento, aqua tamen chrysulia divelluntur, quae
+tamen si natura ipsa confudisset, nunquam a se ipso distraherentur, ut
+in electro, quod natura ipsa ex auro et argento aequis portionibus
+contemperavit.
+
+1. Alius: _alligatione_. 2. Alii: _fervidissima_. 3. Alius: _demus_. 4.
+Sequentia haec verba Toralbae omnia desiderantur in alio codice.
+
+SENAMUS: Si nulla est in substantiis contrarietas, qui fieri potest, ut
+contrariae substantiae misceantur?
+
+TORALBA: Ita quidem putavit Aristoteles, substantiae nihil contrarium
+esse, sed cum formae forma contrarium sit, forma ignis formae aquae, et
+accidentium contrarietas, puta extremae siccitatis et humiditatis,
+summi caloris et frigoris, nonnisi a formarum ignis et aquae inter se
+tota natura dissidentium contrarietate prodeat, quis dubitet, formas
+utrasque res substantia inter se contrarias esse? Illud enim a natura
+decretum certissimum divulgatur1, non tam latine2 quam ad id quod
+quaeritur accommodate: propter quod unumquodque tale3 est, illud magis
+est tale, et illius magis, si accidentia ignis et aquae propter vim
+formarum4 inter se contraria esse5 oportet; quae igitur inter se
+contraria sunt ipsa natura, non possunt arte misceri, sed tantum
+confundi aut conjungi, aut copulari, ut unum esse videantur, puta
+oxymel gustui jucundissimum, ex aceto et melle et ex amaro omnium
+dulcium levi6 adustione fit γλυκύπικρον, palato gratissimus sapor.
+
+1. Alibi: _divagatur_. 2. Alii: _latius_. 3. Alii: _late_. 4. Alibi:
+_formalem_. 5. Desunt haec septem sequentia verba in aliia codicibus.
+6. Alius: _leni_.
+
+FRIDERICUS: In musicis modulationibus contrarietas illa non videtur
+perire, sed extrema contraria mediis interjectis colligantur1. Nam vox
+114 assa2 τῶν ὑπάτῶν cum extrema acutissima τῶν ὑπερβολαίων vel3 octava
+διαπασῶν4 suavem efficit consonantiam, quoniam ex contrariis tota
+diametro coalescit. Quibus si mediam vocem adjunxeris, cum altero
+quidem extremo efficiet diapason, cum altero diapente, unde
+gratissimus5 omnium modulationum concentus exsistit, ex6 apta7 scilicet
+contrariorum colligatione.
+
+1. Alii: _colliguntur_. 2. In uno codice ad marginem: _vox gratissima_.
+3. Alius: _et_. 4. Desunt haec septem antecedentia verba in alio
+codice. 5. Alius: _gravissimus_. 6. Desunt haec sequentia quinque verba
+in alio codice. 7. Alibi: _ipsa_.
+
+TORALBA: Id quidem in tota natura latissime patet, ut contraria mediis
+quibusdam interjectis colligata universitatis mirabilem concordiam1
+tueantur, quae alioquin penitus interiret,2 si vel totus hic mundus
+ignis esset aut humor, sic etiam duo3 ὁμόφωνα omnem auferrent harmoniae
+suavitatem.
+
+1. Alibi: _concordantiam_. 2. Alius: _periret_. 3. Deest in alio
+codice.
+
+FRIDERICUS: Profecto1 coelestes conversiones inter se contrariae ac
+trepidante motu retinentur, et contraria Martis et Saturni vis moderata
+Jovis luce intermedia temperatur.
+
+1. Alius codex habet: _Profecto in coelestibus etiam conversionibus
+Martis et Saturni vis moderata_ etc.
+
+SENAMUS: Qui fit igitur, ut temperamentum illud salutare aliquo1 semper
+impedimento conturbari videamus, valetudinem inquam morbis, voluptatem
+dolore, quietem animorum perturbatione?
+
+1. Alius: _alieno_.
+
+CURTIUS: Illud impedimentum non minus utile est, quam in civitate
+lacuna qua sordes excipiantur. Nec minus rubeta est1 necessaria in
+hortis aut aranea in aedibus ad venena ubique2 colligenda, quam
+carnifex in republica. Quin etiam summa illa suavitas concentus, quam
+modo avidissime3 hausimus, non tamen jucunda exstitisset, nisi dissonum
+aliquid ac durum auribus delicatis musicus artificiosissime prius
+adhibuisset, quoniam voluptatis ea vis est, ut non modo sine
+antecedente dolore non percipiatur, verum etiam fastidium pariat,
+diutius continuata. Hanc rerum4 omnium contrarietatem, ab immortali Deo
+mirabili sapientia temperatam, his versibus studimus imitari:
+
+Creator orbis omnium ter maxime,
+Ter optime coeli parens,
+
+Qui mundi temperas vicissitudines,
+Dans justa rebus pondera,
+
+Et qui metiris singula suis modis
+Numero, ratione, tempore,
+
+Qui vinculo non dissolubili duas
+Ubicunque res contrarias
+
+Connectis admirabili prudentia,
+Salutes singulis parans,
+
+115
+
+Qui discrepantibus sonis ac vocibus
+Melodiam contemperans,
+
+Sed eruditis5 auribus gratissimam,
+Mederis aegritudini,
+
+Qui fervidis admicuisti frigida,
+Et aridis humentia6,
+
+Acerba lenioribus, doloribus
+Suavitatem proximam,
+
+Tenebras lumini, quietem motui,
+Adversa rebus prosperis,
+
+Qui siderum coelestium cursus ratos
+Ab ortu versus occidens,
+
+Ab occidente versus ortum dirigis,
+Contrariis moventibus,
+
+Qui jungis antipathiam consensui,
+Amica7 tetris hostibus:
+
+Haec hujus8 orbis maxima9 concordia
+Discors salutem continet.
+
+1. Alibi: _sunt_. 2. Alius: _undique_. 3. Alius: _suavissime_. 4.
+Alius: _vero_. 5. Alius: _crudis_. 6. Alius: _humectantia_. 7. Alius:
+_Animam_. 8. Deest in aliis codicibus. 9. Alibi: _maximi_.
+
+TORALBA: At ne in republica quidem virorum illustrium justitia,
+integritas aut virtus ulla perciperetur, ni flagitiosi aliquot bonis
+confusi, sani furiosis, fortes ignavis, divites egentibus, nobilibus
+infames, iisdem moenibus ac tectis continerentur, modo mala, si tamen
+usquam sunt, bonis imbecilliora sint. Quin etiam hae disputationes,
+quas instituit Coronaeus, nullam utilitatem aut voluptatem allaturae
+essent, nisi contrariis argumentis ac rationibus splendescerent.
+
+SENAMUS: Non intelligo, quam ob rem civitas non sit beatior futura,
+quae omnes improbos exegerit, quam quae sceleratos aliquot1 restare
+velit2? aut cur3 isto modo discordia concors esse possit, cum nullum ad
+civium et amicorum concordiam sempiternam vinculum arctius esse queat,
+quam in caritate mutua rerum divinarum ac humanarum summa consensio et
+voluntas.
+
+1. Alibi: _aliquos_. 2. Alius: _voluit_. 3. Alibi: _an_.
+
+CURTIUS: Ista quidem est ficta verbis M. Tullii1 sententia, quam suis
+ipsis factis oppugnavit, ut minus quaerendum sit, quid sentiat, cum
+appareat, quid fecerit. Quis2 enim Epicuraeos magis coluit, quam
+Atticus? Cui tamen mortalium Cicero magis amicus, quam Attico, extitit
+unquam? At nihilominus Cicero sectam Academicorum secutus est, quamdiu
+vixit, Epicuraeos scriptis omnibus3 lacerans, quia nihil difficilius
+est, quam de sceleratis loquentem abstinere maledicto, ut Theophrastus
+dicere solebat.
+
+1. In libro de amicitia. 2. Alius: _Quis enim Epicurum calluit, quam_
+etc. 3. Alibi: _omnes scriptis_.
+
+116 TORALBA: Pugnabant1 quidem Academicorum, Stoicorum,
+Peripateticorum, Epicuraeorum ac Cynicorum sectae, concordiam tamen in
+eadem civitate facile tuebantur, quia contrariae sectae Epicureorum et
+Stoicorum mediis ordinibus interjectis Academicorum et Peripateticorum
+quasi vinculis quibusdam conjungebantur, alioqui si unum uni contrarium
+nullo interjecto medio copuletur, pugna quaedam perpetua futura2 sit
+oportet.
+
+1. Alibi: _pugnant_. 2. Deest alibi.
+
+FRIDERICUS: Res omnium mihi difficillima visa est semper1, in tanta
+opinionum inter se de rebus humanis ac divinis dissidentium varietate
+amicitiam colere aut concordiam tueri.
+
+1. Deest in aliis.
+
+CURTIUS: Aliud est amicitiam colere, aliud concordiam tueri. Nam ut
+singularum rerum discrepantiae ad unius universitatis concentum
+conspirant, ita quoque singulorum civium inimicitiae universorum
+concordiam alunt. Nec Romana civitas tam floruit, quam cum patricii
+plebejis, furor tribunitius obsisteret libidini consulari1. Ob id enim
+M. Cato Censorius jurgia inter servos et dissidia inter magistratus
+serere solebat, ne improba conspirationis fide vel consensu alteri rem
+privatam, alteri rem publicam depecularentur. Nec aliter Lycurgus2
+faciendum decrevit, cum magistratus ac legatos ad eadem munera3
+accerseret, quos intestinis odiis dissidere intelligebat.
+
+1. Plutarchus in Catone. 2. Plutarchus in Lycurgo. 3. Alibi: _munia_.
+
+CORONAEUS: Id quidem in hac republica non gravate admittimus, si1
+plures sunt ejusdem curationis et muneris collegae. Nam tertius duos
+discrepantes inter se ad concordiam cogit, cum alteri sese conjunxerit.
+Alioqui periculosum mihi videtur, duobus adversariis eandem committere
+curationem. Quamdiu enim M. Crassus vixit, nulla fuit Pompejum inter et
+Caesarem discrepantia voluntatum, quoniam Crassus Caesarem Pompejo
+quasi media vox facile conciliabat; sed2, Crasso in Chaldaea caeso, ad
+arma civilia concursum est a duobus, non secus3 ac, M. Lepido de
+culmine triumvirali dejecto, secutum est civile bellum inter Antonium
+et Augustum.
+
+1. Alibi: _sed_. 2. Desunt haec quindecim verba in alio codice. 3.
+Alibi: _aliter_.
+
+SALOMO: Istud quidem assentior in optimatum et populari civitate, sed
+in regio dominatu nihil vetat duos adversarios in eodem magistratu
+conjungere1, quoniam regia potestate facile coguntur, ut Alexander M.
+Hephaestionem Cratero nutu solo conciliavit. Id autem in ipsa natura
+magis perspicuum fit, quae ipsa antiquissimum est reipublicae bene
+constitutae exemplar, non modo elementa contraria, sed etiam sidera
+ipsa, atque adeo angelorum dominationes unius divinae majestatis
+potestate cohiberi. Itaque Deus solus dicitur pacem in sedibus excelsis
+conciliare.
+
+1. Alibi: _conjugare_.
+
+SENAMUS: Etiamne inter angelos bella civilia geruntur?
+
+SALOMO: Ego mundum intelligibilem seu angelicum solo Dei nutu,
+coelestem ab angelico, elementarem a coelesti gubernari et superiora
+inferiorum 117 exemplaria esse statuo. Quod si virtutis certamen1 saepe
+inter optimos duces ac magistratus existit, si elementa inter se
+pugnant, si coelestium siderum contrarios motus videmus, quis dubitet
+inter angelos etiam intercedere contentiones? Huc etiam pertinet illa
+vox angeli ad Danielem2: _Princeps regni Persici restitit mihi dies
+viginti, sed Michael inter principes mihi praesto fuit._ Ita illa Dei
+vox ad Pharaonem, quam secretiori sensu daemonum3 principem
+significare4 diximus5: _Excitavi ego te, ut exercerem potestatem meam,
+ut nominis mei fama toto terrarum orbe disseminaretur_6. Igitur inter
+angelos non nisi virtutum et illustrium animorum certamen existit:
+inter homines rarius7 virtutes8 cum virtutibus, saepe9 vitia cum
+virtutibus, etiam vitia cum vitiis, opinio cum opinione, pietas cum
+impietate, religio cum superstitione et religione, saepissime tamen cum
+superstitione superstitio ipsa10 certat.
+
+1. Alius: _examen_. 2. Danielis 10, 13. 3. Alibi: _daemoniorum_. 4.
+Alius: _qua ... significari_. 5. Exod. 9, 15. Rom. 9, 17. 6. Alius:
+_dissiparetur_. 7. Alius: _varias_. 8. Alius addit: _vero_. 9. Alibi:
+_saepius etiam_. 10. Alius: _haec ipsa_.
+
+FRIDERICUS: Profecto1 mirum saepe mihi visum est, in tanta sectarum
+varietate et multitudine, quantam Epiphanius et Tertullianus
+commemorant, i.e. amplius 120 (quanquam Themistius amplius2 250
+exstitisse tradit) civitatum concordiam ullam3 existere potuisse, cum
+hac aetate pro duarum religionum inter Christianos discrepantia tot
+tantaque bella, tot civitatum eversiones sequantur.
+
+1. Deest alibi. 2. Alius: _plures_. 3. Alibi: _unquam_.
+
+CURTIUS: Nihil in republica perniciosius est, quam cives in duas
+factiones scindi1, sive de legibus sive de honoribus sive de religione
+disputetur, at si plures sint2 factiones, nihil est a bello civili
+metuendum, cum alii aliis, quasi mediis vocibus intercedentibus,
+stabilem civitatis3 concentum et harmoniam tueantur.
+
+1. Desunt haec sedecim sequentia verba in aliis codicibus. 2. Alibi:
+_sunt_. 3. Alibi: _civitatum_.
+
+TORALBA: Haec quidem ratio est a musicis modulationibus aptissime
+quaesita. Naturalis vero subtilior1 est, quia scilicet unum uni tantum,
+plura eidem contraria per naturam esse non possunt.
+
+1. Alius: _sublimior_.
+
+OCTAVIUS: Ob id, opinor, Turcarum et Persarum reges omne genus
+religionum in civitatem admittunt ac mirabili concordia cives omnes ac
+peregrinos, inter se religionibus discrepantes1 et cum republica,
+conciliant.
+
+1. Alius: _discrepantibus_.
+
+FRIDERICUS: Ego nihil optabilius maximis imperiis ac civitatibus
+contingere posse puto, quam ut eisdem sacris et eodem numinis cultu
+cives omnes conjungantur. Nec ulla re laudabilior fuit Aratus1, quam
+quod Achaeorum societatem2, quae trecentas amplius urbes complexa
+continebat, iisdem legibus, iisdem religionibus, iisdem institutis,
+eodem cultu, eadem jurisdictione, 118 iisdem ponderibus, iisdem
+mensuris sic assueverat3, ut nihil aliud restaret, quam tot urbes
+iisdem moenibus4 cingi. Atque illud est, opinor, stabile fundamentum
+amicitiae, quam Tullius in summa rerum divinarum et humanarum
+consensione collocavit.
+
+1. Alii: _Nec ulla res laudabilior fuit Arato_. 2. Polybius l. IV.
+Plutarchus in Arato. 3. Alibi: _assuefecerat_ vel: _assuefaceret_. 4.
+Alii: _tot vites iisdem moventibus_.
+
+OCTAVIUS: An tibi videtur, Friderice, in una et eadem religione Achaeos
+conspirare potuisse, qui triginta sex millia1 Deorum colebant2? num
+etiam, sacra Bacchanalia cum Eleusiniorum sacris convenire potuisse?
+
+1. Alii: _tres mille sexcentos_. 2. Alius: _celebrabant_.
+
+CORONAEUS: Illud quidem optare potius et ab immortali Deo precari quam
+sperare debemus, ut una sit et eadem civium unio, una etiam mortalium
+omnium de rebus divinis consensio1, una religio modo vera.
+
+1. Alius: _assensio_.
+
+SALOMO: Ne1 religio quidem sit, nisi veram esse dabimus. Quoniam
+religionum duces ac pontifices, quos veteres Graeci μυσταγωγοὺς
+appellant, tantis inter se dissidiis pugnant, ut nemo constituere
+possit, quae ex omnibus vera sit, num praestabilius est, omnes omnium
+religiones in civitatem publice admitti, ut in imperiis maximis
+Turcarum et Persarum videmus, quam ullam excludere? Nam si quaerimus,
+quid sit, quam ob rem Graeci, Latini, Barbari nullam de religionibus
+controversiam olim habuerint, non aliam comperiemus rationem, opinor,
+quam omnium in omnibus religionibus conspirationem et consensum.
+
+SALOMO: Excipiendi sunt Ebraei, qui ab omnibus populis quodammodo
+segregati Deum aeternum soli adorabant, caetera numina exsecrabantur.
+Item Chaldaei omnia templa Deorum funditus evertebant, quod impium
+judicarent, Deos templorum angustiis concludere velle.
+
+1. Alibi: _Nec_.
+
+SENAMUS: At Ebraei paene soli ex omnibus populis civitatum et
+imperiorum concordiam mihi conturbasse videntur. Nam cum Antiochus
+Nobilis, Hierosolyma expugnata, Diis sacra faceret, Judaei principem
+exsecrabantur. At ille ira accensus, quod se impium judicarent, ad
+sacra Deorum gentilium1, acerbissimis propositis suppliciis, Judaeos
+adegit. Inde finitimarum2 gentium tanta odia in seipsos excitarunt, ut
+ad unius gentis internecionem omnes conjurasse viderentur. Scribit enim
+Celsus3, Christianos ac Judaeos, de suis Diis nimis arroganter
+statuentes, omnia populorum numina contemsisse.
+
+1. Alibi: _gentium_. 2. Alibi: _finiti more_. 3. Origenes lib. III.
+contra Celsum.
+
+FRIDERICUS: Qui religionum discrepantium varietatem admittit, verae
+religionis eversionem moliri videtur. Et quidem apposite Proclus
+scribit: ἀπειρίαν ἀναιρεῖν τὸν θεὸν, καὶ πολυθεότητα nihil ἀπὸ τῆς
+ἀθεότητος differre. Quis enim simul Deum ac daemonem colere possit, cum
+alter alteri tam contrarius sit?
+
+119 SENAMUS: Superius Toralba demonstravit, Deo nihil contrarium esse
+posse, quia etiam daemones sunt ministri obsequentissimi divinae
+majestatis. Quid enim1 vetat, servum non quidem ut dominum, sed ut
+domini legatum aut nuncium revereri? Quid item vetat2, duo3 numina
+alterum quidem ne noceat, alterum ut prosit obsecrari4? Ob id enim
+Opuntii duos pontifices habuere, quorum alter Diis, alter daemonibus
+sacrificabat5. Nec Romani beneficos tantum Deos, Jovem inquam, Martem,
+Dianam, sed etiam eos qui nocere dicebantur, puta Robigum6, Febrim,
+Paventiam, Occasionem, Invidiam ceterosque Deos averruncatores sive
+ἀλεξικακοὺς summa veneratione prosequebantur.
+
+1. Alius: _autem_. 2. Alibi: _vetet_. 3. Alibi: _Deo_, vel: _dico_. 4.
+Alibi: _obsecrare_, vel: _observare_. 5. Plutarchus in apophthegm.—Alii
+legunt: _sacrificaret_. 6. Alibi: _Rubiginem_.
+
+SALOMO: Hic certe Graecorum et Latinorum prudentiam desidero; quos enim
+Deos mares Graeci φθόνον, καίρον, φόβον statuere, Latini sexu et habitu
+foemineo Deas fecerunt, scilicet Invidiam, Occasionem, Paventiam. At
+lege divina nihil sanctius cautum videmus, quam ne Deos peregrinos
+metuamus, cum nec obesse cuiquam nec prodesse queant, ac propterea
+saepissime legimus1, nullam mortalibus nisi ab uno immortali Deo
+calamitatem impendere.
+
+1. Genes. 35. Proverb. 29. Exod. 20. Judic. 10. Deuter. 10 et 32. 3
+Regum 9 et 21. Jesaiae 43. Jerem. 11. Amos 3. Jon. 3. Mich. 1. Baruch.
+1.
+
+SENAMUS: In tanta religionum quas videmus multitudine alterum fieri
+potest, ut earum nulla, alterum non potest, ut earum plus quam una vera
+sit; ac usquequaque pontificibus omnium religionum capitali odio inter
+se discrepantibus, tutius est omnes admittere, quam de multis unam,
+quae forsitan falsa sit, optare aut eam, quae omnium verissima sit,
+excludere velle.
+
+OCTAVIUS: At nec1 principibus nec magistratibus tutum est, religiones
+diuturno consensu receptas et quae radices altius egerunt, evellere2
+conari. Nam cum Thomas3 et Constantinus VI., uterque Graecorum
+imperator, statuas de templis omnibus praecipiter deturbarent,
+crudelissime caesi sunt, alter a matre, alter a populo in ipso Sophiae
+templo. Itaque Valens, Theodosius M., Valentinianus, Jovianus,
+Theodoricus Arianorum sectam longe lateque fusam prohibere non modo
+noluerunt, verum etiam edictis publicis permiserunt.
+
+1. _Ac ne_. 2. Alibi: _convellere_. 3. Alii: _Themas_.
+
+FRIDERICUS: Si1 sanctis Romanorum aedilibus datum negotium est, ne quae
+religio peregrina in urbem admitteretur, neu qui Dii alio quam patrio
+modo colerentur, quanto diligentius id a Christianis principibus curari
+oportet?
+
+1. Additur alibi: _veteri_, vel: _veterum_.
+
+SENAMUS: At ne Romani quidem suorum edictorum constantiam tueri
+potuerunt, cum sacra Isidis, Osiridis, Annubis, Apis, Aesculapii,
+Cybeles matris Deorum in urbem reciperent. Ac postremo M. Agrippa
+templum a se 120 constructum, quod omnium Deorum numinibus consecrarat,
+πάνθεον appellavit. Quod quidem unum ex omnibus antiquorum fanis Romae
+reliquum esse videmus, a Bonifacio III. Pontifice Maximo Divis omnibus
+consecratum. Ita quoque Athenienses aras frequentes ἀγνώστων θεῶν
+habuere, ut Pausanias in Atticis et Paulus1 ipse in concione ad populum
+Atheniensem comprobavit, ut vero Deo, quem ignorabant, quoquo modo
+sacra fierent. Sic enim veteres illi statuebant, mundum hunc Deorum
+plenissimum esse, cum locis omnibus admiranda numina divinitatis
+contuerentur, ut non dubitarent exclamare: Jovis omnia plena! et quidem
+pleni sunt coeli, plena est terra majestatis gloriae divinae. Quum enim
+Seneca2 quaereret: quid est Deus? Totum quod vides et quod non vides.
+Plinius3 vero mundum ipsum universum appellat numen aeternum; ob id
+enim existimo priscos illos homines, cum virtutibus templa dicarent,
+justitiae4 inquam, fortitudini5, paci6, spei7, fidei8, pudicitiae9,
+concordiae10, saluti11, pietati12, honori13, veritati14,
+providentiae15, menti16, clementiae17, misericordiae18, felicitati19,
+liberalitati20, famae21, aeternitati22, virtutes immortalis Dei
+mortalibus ubique ad intuendum ac imitandum proposuisse, ut a vitiis
+declinarent.
+
+1. Actorum XVII. 2. Lib. 1. quaest. natur. 3. Hist. natur. l. 2, c. 1.
+4. Pollux voce δίκη. Chrysippus in libro περὶ κάλλους. 5. Plutarchus in
+quaest. 6. Plinius, Seneca, Plutarchus in Timone. 7. Livius lib. 1 et
+4. dec. 3. 8. Plinius lib. 85. Cicero de officiis. 9. Festus in verbo
+Pudicitia. 10. Augustinus l. 5. de civ. Dei. 11. Livius l. X. 12.
+Plinius 7, 36. 13. Plutarchus in quaest. 14. Idem ib. 12. 15. Cicero de
+natura Deorum l. 2. 16. Ovidius in Fastis. 17. Plutarchus in Caesare.
+18. Pausanias in Atticis. 19. Plinius l. 35. 20. Diogen. l. 3. 21.
+Pausanias in Atticis. 22. Augustinus l. 6 de civ. Dei.
+
+CURTIUS: Argute quidem Senamus, sed cur vitia superiora1 pro Diis
+habuerunt? Cur pecuniae templum, cur edusae vel eduliae, cur potanae,
+voluptiae2, libertinae3, Veneri, Priapo, nisi ut eduliis, potibus,
+voluptate, libidine, stupris, majore licentia, quasi Diis
+concedentibus, abuterentur? Omitto febrim, furinam, lavernam, risum,
+luxuriam, impudentiam ac teterrimi foetoris Deam Memphitim.
+Praetermitto Deos omnium aedium partibus ac locis constitutos4.
+Praeterea Joves trecentos, qui nomina pro eujuscunque voluntate
+sortiebantur, et innumerabilium Deorum populos ad serpentes usque, quos
+omnes Deos Deasque M. Agrippa una conclusit et eadem aede.
+
+1. Alii: _superi omnia_. 2. Alius: _voluptati_. 3. Alius: _libertati_.
+4. Alii: _consecratos_.
+
+SALOMO: Praestabilius fuisset, Deum aeternum ab illa Deorum inanium
+societate longissime segregare, quam illis1 aggregare. Quid enim aliud
+est, quam sacratissima quaeque profanis conspurcare? Ob id enim populus
+Dei, in terram sanctiorem2 quasi in bonorum possessionem secundum
+divinas tabulas missus, omnium inanium ac fictilium3 Deorum fana,
+statuas, 121 altaria, lucos, solo aequare jussus est. At4 ne arcam
+quidem foederis Deus ipse passus est Dagonis statuae contagione
+contaminari, sed bis dejectam5 et confractam statuam sacerdotes
+Palaestinae viderunt, cum proxime arcam collocassent.
+
+1. Alibi: _illi_. 2. Alibi: _sanctorum_. 3. Alii: _fictitiorum_ vel:
+_futilium_. 4. Alibi: _Ac_. 5. Alius: _disjectam_.
+
+CURTIUS: Profecto et hi et M. Agrippa jura sacrorum violabant, neque
+enim fas erat, duobus Diis idem fanum consecrare. Nam cum M. Marcellus
+templum Honori simul et Virtuti dedicasset, Romanorum pontifices
+intercesserunt, ne sacra utriusque Dei confunderentur. Itaque templum
+illud medio pariete dividi jusserunt, sic tamen, ut non ante pateret ad
+templum Honoris aditus, nisi patefacta Virtutis porta1; quanto minus id
+ferendum est in aeterni Dei cultu!
+
+1. Alius: _nisi per patefactas Virtutis portas_.
+
+OCTAVIUS: Sacrorum quidem confusionem abhorrere debemus, sed Turcarum
+et Persarum atque adeo superioris Asiae et Africae reges ab Homaro II.,
+Homari I. pontificis maximi inter Ismaëlitas legato, tum etiam ab
+Helthero1 clarissimo theologo sic instituti ac imbuti sunt, ut homines
+omnes immortali Deo gratos fore arbitrarentur, si pura mente suum
+quisque numen revereatur2, tametsi qualem Deum habere oporteat, penitus
+ignoret: quoniam rerum omnium agendarum fontem judicant in voluntatis
+impetu ac mente ipsa collocari oportere, cujus integritatem ac
+puritatem Deus aequissimus semper intueatur. In qua sententia video
+fuisse non modo3 Ismaëlitarum, sed etiam Christianorum theologos. Sic
+enim Thomas Aquinas4: Quando, inquit, ratio errans statuit aliquid ut
+praeceptum Dei, tunc perinde est contemnere dictamen rationis ac Dei
+jussa; quod ante D. Augustinus5 confirmarat.
+
+1. Alius: _Helhari_. 2. Alibi: _revereretur_. 3. Alibi: _modo_. 4. Lib.
+II. quaest. 19 ad art. 5. 5. In libro retractationum.
+
+CURTIUS: Assentior illud quidem, tantam esse vim in ipsa voluntate ad
+hominum actiones dijudicandas, ut qui, quem nollet, occidit, sit
+illius1 caedis innocens et qui, quem conatus est, occidere non potuit,
+ut sicarius teneatur. Num tamen propterea judicabimus, omnes actiones,
+quae a recta sinceraque voluntate proficiscantur, rectas esse? Profecto
+verae pietatis ac impietatis perturbatio summa sequeretur.
+
+1. Alius: _ille_.
+
+SENAMUS: Num vobis videtur Scaevola, qui Porsennam regem interficere
+conatus legatum ejus interemit, proinde teneri ac si regem
+interfecisset?
+
+CURTIUS1: Id quidem nemini dubium est.
+
+1. Deest haec Curtii et Senami utraque interlocutio in aliis codicibus.
+
+SENAMUS: Quis igitur dubitet, Scaevolam si regios honores bona fide
+legato quasi regi et quidem eo spectante exhibuisset, eadem praemia
+meruisse, ac si in regem ipsum contulisset? Idem si quis faciat erga
+Dei legatos ac nuncios, ut quos creatori debuit.
+
+122 CURTIUS: Ita quidem si justam erroris causam habuisset.
+
+SENAMUS: Idem si faciat erga Dei legatos ac nuncios, quosque creatori
+debuit honores, ad servum ipsius (errore non simulato) detulerit, cur
+non in eadem causa sit et idem1 praemium mereatur, ac si Deo immortali
+detulisset2? Legimus, Aegyptias obstetrices amplissima praemia tulisse,
+cum crudelia3 Pharaonis jussa mendacio salutari elusissent, quia Deum
+metuerant4. At non alium Deum metuebant aut colebant, quam Apim bovem,
+cujus ne Israëlitae quidem lata lege oblivisci potuerant. Nam cum
+Pharao juberet, Israëlitas Deum suum in Aegypto colere, illud reposuit
+Moses: Non posse illic sacra fieri Deo, quem Aegyptii exsecrabantur, ac
+periculum impendere Israëlitis, ne ab Aegyptiis lapidibus obruerentur.
+Deus igitur misertus est obstetricum, quae bovem adorabant.
+
+1. Alius: _quidem_. 2. Alibi: _decrevisset_. 3. Alibi: _crudelis_. 4.
+Alius: _metuerunt_.
+
+SALOMO: Aliud est, recte factis praemia tribuere, aliud, errore admissa
+peccata excusare. Nam qui Deum colit, huic praemia tribuuntur, tametsi
+officio nulla merces debeatur. Qui vero solem adorat, justo ducitur
+errore (si justus error esse potest1) in ea causa esse2, ut non modo
+veniat excusandus, sed etiam praemia mereatur, quoniam erga Deum
+voluisse sat est, ut praemia consequaris3, tametsi quod velles
+praestare non potueris. Rectam igitur voluntatem ac numinis metum Deus
+optimus remuneratur, non propterea4 tamen recte fecisse dicitur5, qui
+statuam colit, quoniam pietas gentium non6 impietas erga Deum, ut
+sapienter Salomo scribit. Neque vero Ismaëlitae, qui omnes omnium
+religiones in civitatem distinctis7 templis admittunt, propterea suam
+deserunt nec sine impietate quisquam pluribus religionibus inter se
+discrepantibus uti potest.
+
+1. Alius: _possit_. 2. Alibi: _est_. 3. Alius: _consequatur_. 4. Deest
+in alio codice. 5. Alibi: _dicetur_. 6. Alii: _est_. 7. Alibi:
+_discretis_.
+
+SENAMUS: Alexander Severus fortissimus imperator ac religiosissimus
+fuisse dicitur. Is tamen Abrahamum, Orpheum, Herculem, Christum in
+Larario pro Diis Penatibus colebat et quidem bona fide, cum1 summam
+integritatis laudem omnium scriptorum judicio tulerit. Cum igitur
+Judaeos, paganos et Christianos de summa religionis dissidere
+perciperet, maluit omnes omnium religiones amplecti, quam repudians ad
+numinis contemptum quemquam excitare atque ista ratione non modo
+singulos, sed universos inter se cum republica summa pietatis ac
+caritatis consensione conjunxit.
+
+1. Alibi: _nec_.
+
+CURTIUS: Ista quidem integritatis ac prudentiae laus est, non pietatis,
+sine qua tamen nullus virtutibus locus esse potest.
+
+OCTAVIUS: Si nullus virtuti sine vera religione locus esset, cur Jonas
+legatus a Deo missus ad Ninivitas veram religionem non promulgare nisus
+est1? Neque enim siderum ac statuarum cultum deserere jussit, aut leges
+divinas rejectis idolis amplecti, sed excidium tantae civitatis brevi
+futurum. 123 Qua voce principes2 ac magistratus perterriti jejunia,
+supplicationes, poenitentiam indixerunt. _Et vidit Deus_, inquit
+propheta3, _quod a flagitiis abstinerent et misertus est illorum, ne
+calamitatem, quam decreverat, inferret._ Illud etiam animadversione
+dignum, quod princeps edicto rationem subjiciens: _Quis_, inquit,
+_affirmare audeat, num4 Deus nostri miserturus sit?_ At pro Deo Mithram
+sive Bahalem colebant, Deum tamen aeternum flexerunt5.
+
+1. Alius: _pervulgare visus est_. 2. Alibi: _princeps_. 3. Jonas 3, 10.
+4. Alibi: _quin_. 5. Alibi: _flexerint_.
+
+FRIDERICUS: Poenitentia quidem scelerum praeteritorum ac jejuniis
+propitium habuere1 creatorem, non cultu Solis.
+
+1. Alius: _habuerant_.
+
+SENAMUS: Nisi gentium sacra aeterno Deo grata fuissent, cur neglectis
+sacris frugum calamitate, morbis popularibus, bellorum offensionibus
+populi conflictarentur? Cur item eos, qui summa sollicitudine1 sacra
+Deorum procurarent2, qui3 mortuos homines ac statuas colerent, videmus
+imperiis, honoribus, victoriis, summa rerum omnium affluentia fuisse
+cumulatos? Et quidem Polybius4 scribit, Romanorum imperium nulla re
+magis quam religione crevisse. Quod M. Tullius diserte affirmans:
+_Majores_, inquit, _nostri nec robore Gallos, nec multitudine Hispanos,
+nec artibus Graecos, nec calliditate Poenos, nec sensu naturali5
+Italos, sed religionis ac Deorum metu freti ac sacrorum cultu
+superarunt._ Quid Papinianus, Deus Jurisconsultorum: Summa ratio est,
+inquit, quae pro religione facit, quae Deorum sacra, cum fieri
+desiissent, exoriente religione Christiana, civitates ac respublicas
+toto terrarum orbe ingentibus calamitatibus conflictari coeperunt, ut
+Graecos et Latinos acerbissimas querelas numini6 Christiano objecisse
+scribat7 Justinus. Quam quidem criminationem ut dilueret Augustinus,
+libros de civitate Dei scripsisse fertur, non aliam ob causam, quam ut
+a gravi illa8 contumelia sive vera sive falsa Christianos vindicaret,
+quibus Deorum omnium contemtus objiciebatur.
+
+1. Alii: _solitudine_. 2. Alibi: _provocarent_. 3. Desunt haec sex
+sequentia verba in alio codice. 4. Libro 6 de milit. ac domest. Rom.
+disciplina. 5. Alius: _nativo_. 6. Alius: _nomini_. 7. Alius:
+_scribit_. 8. Alius: _ista_.
+
+SALOMO: Eadem haec fuit Israëlitarum, qui duce Jeroboamo aeterni Dei
+cultum deseruerant, querela: Ex quo sideribus ac coelestibus illis
+luminibus sacra facere destitimus, ab omni felicitate deserti,
+calamitates ac miserias ingentes pertulimus. Gravius etiam argumentum
+est, quod qui sacra Deorum diripuerant, calamitosos exitus semper
+habuerunt. Neque enim solus Luc. Flaccus, Antiochus Nobilis, Menelaus,
+M. Crassus, Herodes, Gabinius, qui sacratum aeterno Deo Hierosolymis
+aurum expilaverat, sed etiam Q. Caepio1 consul, Brennus, sacrilegi
+Phocenses, Achas caeterique, qui templa daemonum diripuere,
+funestissimis casibus perierunt. Inde aurum Tholosanum veterum2
+proverbio usurpatum. 124 SENAMUS: Lege divina3 sanctissime cavetur, ne
+quicquam idolis dicatum detrahatur4, capitali poena subjecta, vel quia
+idolo quasi vero Deo sacratum sit, vel quia daemones ultores res suas a
+furibus ubique5 vindicant et condicunt, vel quia idolorum furtum
+faciunt interdum ut pro Diis laribus colantur6.
+
+1. Alibi: _Scipio_. 2. Alius: _veteribus_. 3. Deuteron. 7. Levitic. 27.
+Josuae 7. 4. Alibi: _distrahatur_. 5. Deest in alio codice; alii
+legunt: _sibi_. 6. Genes. 31. Judic. 19.
+
+OCTAVIUS: Ego quidem sic statuo, eum qui et1 veram religionem et falsa
+numina, quae pro veris habentur2, contemnit, summa impietate obligari,
+qualem fuisse accepimus Caligulam Augustum3, qui Jovi statori
+contumelias4 in aurem insusurrabat. Idem tamen, cum tonaret, antra metu
+perterritus subire solebat, et cum Vestae simulacrum deosculandum
+posceret5, ad terram6 allidebat.
+
+1. Alii: _nec_. 2. Alius: _habet_. 3. Suetonius in Caligula. 4. Alibi:
+_contumeliam_. 5. Alibi: _peteret_. 6. Alius: _solum_.
+
+FRIDERICUS: Id quidem usitatum est sortilegis omnibus, qui1 hostias
+exadoratas2 verbis ritualibus proculcant aut rubetas eo cibo pascunt
+aut imagines Christi sagittis feriunt, quasi Deum, quem etiam Deum esse
+arbitrantur, violaturi, idque se facere ac fecisse confitentur, a
+daemonibus persuasi. Nec daemones id suaderent, nisi plane
+intelligerent, sortilegos arbitrari, hostias illas Deos esse3.
+
+1. Alibi: _quod_. 2. Alii: _exadorta_, vel: _consecratas_, vel:
+_exadorea_. 3. Ita omnes.
+
+SENAMUS: Quis igitur dubitet, etiam Deo gratam esse religionem
+paganorum, cujus contemtum daemones ipsi suadere et omnium religionum
+eversionem moliri conantur1?
+
+1. Alius: _conentur_.
+
+CORONAEUS: Illud omnibus persuasum esse opinor1, multo praestabilius
+esse falsam, quam nullam habere religionem, ut in omnibus rerum
+publicarum gentibus nullum perniciosius est ἀναρχία, in qua nemo
+imperat, nemo paret, nulla praemia bonis, nulla supplicia peccatis2
+irrogantur. Sic nulla est tanta superstitio, quae metu divini numinis
+improbos in officio continere et naturae lege quodammodo tueri3 non
+possit, cum praemia bonis, supplicia peccatis irrogari divino judicio
+persuasum habeant. Et in eo quidem capite4 Epicurus inexpiabile scelus
+admisit, quod omnem divini numinis metum radicitus evellere conatus, ad
+peccandi licentiam aditus omnes aperire videatur. Itaque Narsingarum5
+Indiae pontifices Deorum ac daemonum statuas aspectu terribiles ac
+monstrosissimas in templis collocare solent, ut modis omnibus improbi
+ab injuriosa facinorosaque vita numinis terrore prohibeantur.
+
+1. Alius: _est, opinor_. 2. Alibi: _sceleratis_. 3. Alius: _continere_.
+4. Alii: _Et quidem in eo capitalis_. 5. Alii: _Marsingarum_.
+
+FRIDERICUS: Si demus, eos qui falsam religionem colunt, justo errore
+excusari, quisnam1 erroris justam causam impietati obtendere2 jure 125
+queat, cum servus ignavus perinde ut conscius voluntatis, qui jussa
+domini non impleverit, vapulaturus sit.
+
+1. Alibi: _quis non_. 2. Alibi: _obtrudere_.
+
+SENAMUS: Ita quidem, si Lucae verbis assentiamur, sed quis adeo iniquus
+judex erit, tam crudelis tyrannus, qui principis edicta, quae subditis
+abdita fuere, violantes1 capite plectere velit?
+
+1. Alii: _violenter_.
+
+CURTIUS: Si promulgatis legibus humanis omnes obligantur, nec juris
+ignorantia quenquam excusat1, quis divina lege2 toto terrarum orbe
+toties ac tam diu promulgata ignorantiam excuset?
+
+1. Alius: _quisquam excusatur_. 2. Alibi: _divinae legis ...
+promulgatae_.
+
+SENAMUS: Quodsi leges legibus contrariae sunt et legumlatores
+legumlatoribus1 hostes, religio religioni, pontifices pontificibus
+pugnantes, quid miseri subditi facient, cum in sectas alii alias
+distrahantur?
+
+1. Alii: _legumlatorum_.
+
+TORALBA: In tanta legum ac religionum inter se dissidentium varietate
+statuendum1 est, quae sit vera religio, qua re comperta etiam illud
+exploratum et compertum erit, quisnam ignorantiam aut animi morbum
+excusare poterit2?
+
+1. Alibi: _scrutandum_. 2. Alius: _possit_.
+
+FRIDERICUS: Quis dubitet veram vel potius solam religionem esse
+Christianam?
+
+OCTAVIUS: Totus fere terrarum orbis, Asia quanta est, Africa pene tota,
+magna pars Europae ex infinita sectarum diversitate1, quam quisque
+adamaverit, eandem omnium formosissimam2 ac praestantissimam esse
+arbitratur.
+
+1. Alibi: _et infinitae sectarum varietates_. 2. Alius: _fortissimam_.
+
+CURTIUS: Non populorum multitudine optimum religionis genus, sed
+veritatis ponderibus, quae Deus ipse praescripsit, exigere oportet:
+hominis enim proprium est opinari, Dei vero scire1.
+
+1. Alibi: _serviri_.
+
+CORONAEUS: Quoniam in disputationem de religionibus1 sensim delapsi
+videmur2, priusquam longius progrediamur, explicanda quaestio nobis
+est, hesterno die proposita: an scilicet viro bono de religionibus
+disputare liceat?
+
+1. Alius: _religione_. 2. Alibi: _sumus_.
+
+TORALBA: Mihi quidem Plato1 sapienter dixisse videtur: parentem
+universitatis invenire difficile est et cum inveneris pervulgare nefas:
+τὸν μὲν οὖν πατέρα τοῦ παντὸς εὑρεῖν τε ἔργον καὶ εὑρόντα εἰς πάντα
+ἀδυνατὸν λέγειν: non quia nefarium sit, ut plerique Tullium Platonis
+interpretem voluisse arbitrantur, sed ne minus latine redderet τὸ
+ἀδύνατον impossibile, ut eodem sensu Horatius: _Tu ne quaesieris, scire
+nefas, quem mihi, quem tibi finem Dî dederint_, quia vulgus rerum
+sublimium splendorem oculis caligantibus ferre non potest, aut si quis
+acutius videat, nullius tamen est tanta vis eloquentiae, ut divinae
+majestatis arcana complectatur, sed multa peccari2 necesse est. Ac
+propterea Plato3, cum de angelis, quos ubique 126 Deos appellat,
+quaestio incidisset: Per Deos, inquit, quaestionem de Diis cohibeamus,
+de iis enim loqui metuo. Itaque praestabilius4 est, omnino tacere, quam
+temere de re omnium sacratissima5 aut non satis pro dignitate
+disputare.
+
+1. In Timaeo. 2. Alibi: _precari_. 3. In Cratylo. 4. Alibi:
+_probabilius_. 5. Alius: _sanctissima_.
+
+SALOMO: Mihi quoque de religione1 sermonem serere, periculosum semper
+visum est, tum quia de Deo aliter quam pro dignitate loqui, grave
+scelus est, tum quia nefas est, cuiquam pietatis opinionem,
+qualiscunque etiam sit, eripere, aut religionem cujusquam argumentis in
+dubium vocare, nisi melius quiddam te2 persuasurum3 confidas. Omitto
+illud, quod multis exitio fuit, cum alios de suscepta religione
+deturbare conarentur, neque id praestare potuissent. Cujus rei cum
+multa sint exempla, tum vero nullum gravius, quam Flori, Judaeae
+praesidis, quem nostrae gentis pontifex maximus jure amicitiae cum ad
+unius aeterni Dei cultum pertrahere et ab inanibus idolis revocare
+conaretur neque id persuadere potuisset, capitales inimicitias cum
+potente adversario contraxit, unde gens nostra tot ac tantis bellis
+postea conflictari coepit, ut amissa libertate ac sedibus avorum,
+durissima servitute a Romanis opprimeretur.
+
+1. Alius: _religionibus_. 2. Alius: _nisi me quiddam a te_. 3. Alibi:
+_persuasum_.
+
+SENAMUS: Ut religio nova melior ac verior sit vetere, non tamen
+evulganda mihi videtur, quia non tantum utilitatis allatura videtur
+nova religio, quantum ex ipsius novitatis contemtu detrahitur de
+pietate veteri, aut certe de mortalibus necessario numinis metu. Ut si
+quis aedificii sua vetustate caduci lapides angulares mutare velit,
+temere fecerit. Illud1 etiam periculosius, quod mutationem religionis
+sequatur2, fere conversio ac miserandi rerum publicarum exitus,
+gravissima bella, graviores etiam calamitates a popularibus morbis, a
+daemonum vexatione.
+
+1. Alibi: _Id_. 2. Alius: _sequitur_.
+
+CORONAEUS: Haec certe mutationem religionis incommoda publica fere
+sequuntur, cujus rei causas non satis perspectas habeo.
+
+OCTAVIUS: An quia vetere religione de mentibus hominum detracta et
+novae religionis nondum insitae1 contemtu homines verum inter et falsum
+ambigere ac pietatem omnem ex animis eruere consueverunt? Tunc enim a
+daemonibus exerceri ac obsideri solent.
+
+1. Alius: _invitae_.
+
+SALOMO: In ea dubitatione nullum est efficacius amuletum, quam precibus
+assiduis ab immortali Deo1 petere, ut in rectum iter deducamur.
+
+1. Deest in alio codice.
+
+FRIDERICUS: Vulgo quidem colloquia de religione suscepta ac probata
+disputationis in modum serere, non minus periculosum, quam perniciosum,
+nisi quis divina potestate, ut Moses, aut armis, ut Muhammedes, plebem
+renitentem cogere vi possit. Sed inter eruditos privatim res divinas
+ingerere et explicare, fructuosissimum semper judicavi, quomodo
+Salomonem nostrum in eam disputationem saepe ante pertrahere sum
+conatus, nec potui 127 tamen, nisi forsitan metuit, ut de suscepta
+religione discedere1 cogatur. Sic enim aspides ajunt utramque aurem
+obturare, quo minus magorum illecebris capiantur.
+
+1. Alibi: _decedere_.
+
+Cum ad haec Salomo vultu demisso1 nihil respondisset, quamquam
+sperabatur, TORALBA rupto silentio: Verius est, inquit, Salomonem a
+disputationibus de religione abhorrere, cum propter eas causas, quas
+aperuit, tum etiam ne vel avorum religionem ejurare videatur, si
+defensionem deserat, vel in offensionem cujusquam incurrat, si
+pertinacius illam tueri vellet2.
+
+1. Desunt haec duo verba antecedentia in alio codice. 2. Alii: _velit_,
+vel: _debeat_.
+
+CORONAEUS: Quis in tanta voluntatum ac animorum conjunctione, quantam
+inter nos videmus, offensionem deserendo dare aut accipere possit?
+Illud quidem pro Salomone spondeo ac promitto, summam omnibus tum
+eruditionem, tum oblectationem sua oratione semper allaturum, nec
+quicquam gratius mihi futurum, quam ut inter nos summa quisque
+libertate de religionibus disserendo fruatur. Age igitur, Salomo, ut
+quae mente concepisti ac parturis, libere parias.
+
+SALOMO: Ista quidem vis est. Nam quid refert, qua me ratione cogatis1,
+cum aut ingratus sim, si de vestra erga me benevolentia dubitem, aut
+iniquus, si metuam argumentorum vi de sententia cadere2. Sed profecto
+nostris legibus ac moribus de religione disputare prohibemur. Majores
+quidem nostri synagogas publicas ac scholas religionis instituerunt, in
+quibus leges divinas diserte legere atque omni aetati ac sexui
+interpretari solent. Etenim in majorum commentariis legimus,
+Hierosolymam scholas 481 olim habuisse3; nusquam tamen de religione
+disputare cuiquam licebat, ne leges divinae in dubium vocari
+viderentur. Nam quaecunque disputantur, in opinionem cadunt; opinio
+autem verum inter et falsum ambigit, dubitatio rursus impietatis
+opinionem parit. Et quemadmodum nihil ineptius est, quam geometros
+suadere aut oratorum4 dicendi copia5 demonstrare velle: ita nihil
+perniciosius mihi videtur, quam ea, quae omnibus demonstrationibus
+certiora esse debeant et quibus salutis fundamenta nitantur, dubia
+disputatione concutere conari. Et quidem memini legisse me in Justini
+Martyris dialogo cum Tryphone Judaeo, quem adeo imperitum et ineptum
+fingit, ut me lectionis et ineptiarum scriptoris6 valde pigeat
+(victoriam enim dialogistes, quasi miles gloriosus in theatro stans,
+decernit). Uno tamen loco Tryphonem seipsum objurgantem inducit, quod
+contra morem majorum de religione cum illo7 disputaret. Tibi vero,
+Friderice, qui me pietatis officio de sententia dimovere cupis, magnam
+debeo gratiam; sed cum aetas ingravescat jam mea, vix est ut a
+majoribus insitam mihi religionem ex animo penitus evellere possim. Ut
+autem vos a vestra deducam, vetant non modo 128 nostrorum, sed etiam
+vestrorum pontificum decreta. Quis ergo disputationis fructus erit? Aut
+qua mente feretis, si quae sentiam, ut ratio disputandi postulat,
+libere dicam? Aut quo animo Deum erga me futurum sperem, si ejus
+oracula dissimulatione veri ejurare velim?
+
+1. Alius: _rogatis_. 2. Alius: _decedere_. 3. Ut scribit Optatus Afer
+Milevitanus lib. 8. 4. Alii: _oratores_. 5. Alii: _cupidine_. 6. Deest
+in alio codice. 7. Alibi: _ipso_.
+
+FREDERICUS: Si rerum divinarum perspicua veritas tam clara tibi est,
+Salomo, non video, cur metuere debeas, veris ac perspicuis argumentis
+cedere.
+
+SALOMO: Veritati quidem semper cessi, sed utcunque me cogatis1, iniquo
+Marte certabitur, si vobis omnibus obsistere velim. Nec acerbius
+quicquam mihi contingere2 potest, quam ut vestram in me voluntatem
+disputationibus patiar extenuari.
+
+1. Alius: _utcunque cogitatis_. 2. Alius: _occidere_.
+
+CORONAEUS: Hunc obsecro metum, mi Salomo, abjicere te velim: seu
+viceris seu vincare, nihil tamen de nostro singulari erga te amore
+detractum, etiam prae ceteris omnibus spondeo, recipio, promitto.
+
+Hic cum haesitasset1 Salomo, SENAMUS eum intuens: Profecto Senensibus
+nostris2 jam pridem senatus decreto licuit Academias habere, ea tamen
+lege posita3, ne de rebus divinis ac4 pontificum5 decretis
+disputaretur. Quo6 edicto unius hominis temeritate violato et capitali
+poena secuta, seditiones in illa urbe ad hanc usque diem7
+conquieverunt.
+
+1. Alius: _haesisset_. 2. Alius: _Judaeis_. 3. Deest in alio codice. 4.
+Alibi: _aut_. 5. Alibi: _pontificis_. 6. Desunt alibi sequentia haec
+verba usque ad finem interlocutionis. 7. Alius: _ad haec usque
+tempora_.
+
+OCTAVIUS1: Persarum etiam ac Turcarum edictis cautum est, ne de
+religionibus ullae disputationes gerantur. Quod etiam reges ipsi
+Moscovitarum ac Germanorum principes, maximis Augustae comitiis, post
+exitialia diuturnaque bella edixerunt, ne Catholicos inter et
+Augustanae confessionis pontifices de religione disputaretur.
+
+1. Deest tota haec Octavii interlocutio in aliis codicibus.
+
+FRIDERICUS: Non tamen in publicis Academiarum scholis disputationes
+prohibentur, quae modo1 inter ejusdem religionis theologos haberi
+consueverunt.
+
+1. Deest in alio codice.
+
+CURTIUS: Summa certe astutia dicam, an impietate, Mahummedes cum
+prospiceret, suae religionis arces ac fundamenta facillime1 subversum
+iri, si admotis argumentis quasi machinis oppugnaretur, capitali poena
+interdixit, ne quis de legibus a se latis unquam2 disputaret.
+
+1. Alius: _facile_. 2. Alius: _usquam_.
+
+OCTAVIUS: Consimile habemus Justiniani Augusti interdictum, qui vetuit
+de Trinitate ac fide catholica publice contendere.
+
+SALOMO: Periculosius mihi videtur, de suscepta ac probata religione
+inter eos1, qui2 semel probarunt, disserere, sive publice sive
+privatim, quam inter eos, qui varias sectas tueri proposuerunt, quoniam
+pro sua quisque 129 acerrime pugnat, qui3 vero contra suam ipsius
+religionem disserit, eandem expugnare et dubitationibus propositis
+evertere conatur.
+
+1. Alibi: _nos_. 2. Pro his tribus verbis legit alius: _inter nos,
+quam_. 3. Pro his septem sequentibus verbis alius legit: _qui vero suam
+ipsius religionem deserit_.
+
+SENAMUS: Veteratorem quendam memini, Lugdunensium praesidem, qui cum
+sectas Lutheranorum inter se discrepantes per se ipsas convelli
+cuperet, sectarum alumnos quasi gladiatores1 committere solebat, ut
+suis se gladiis mutuo jugularent, non aliter quam2 antiqui Martis
+sacerdotes post exsecrationes3 legitimas, facibus ardentibus inter
+utrasque acies injectis, proeliandi signum dare consueverunt, iidem4
+tamen belli periculis5 repente seipsos subducebant, quos propterea
+πυρσοφόρους appellabant. Ita pleraque bellorum incendia maxime ex illis
+disputationibus excitari solent6, ad spectaculi fructum. Id etiam7
+fecisse videmus Julianum Augustum, cum Arianos ab exilio revocaret, ut
+Catholicorum vim frangeret, nec modo generi Judaeorum favebat, ut
+Christianorum, quos capitaliter oderat, potentiam enervaret ac
+debilitaret, sed etiam Jovis et Apollinis pontifices ac ritus
+paganorum8 pene antiquatos ad usum revocabat. Idem statuas Deorum cum
+Caesaris statua sic copulabat, ut periculum declinari non posset, dum
+scilicet imperatori debitus honor cum daemonum cultu conjungebatur, aut
+principis contemtu majestatis crimen impendebat.
+
+1. Duo haec verba desunt in alio codice. 2. Alibi: _ac_. 3. Alius:
+_exercitationes_. 4. Alibi: _iisdem_. 5. Legit alius: _iidem in bello
+periculoso_. 6. Alius: _excitarunt_. 7. Alibi: _Idem_. 8. Alibi:
+_antiquorum_.
+
+TORALBA: Apposite M. Tullius1 illud usurpavit, impiam consuetudinem
+esse, de Diis disputare, sive ex animo id fiat, sive simulate, quia2
+nunquam de tanta re simulate agendum est, multo minus joco3, si seriam
+disputationem contra quam4 sentias susceperis, tuae religionis
+eversionem moliaris necesse est.
+
+1. De natura Deorum. 2. Haec sex sequentia verba omittunt alii et
+legunt: _simulate quid agendum est_. 3. Alius: _jocose_. 4. Alius:
+_quem_.
+
+FRIDERICUS: Quid si docendi vel discendi1 causa fiat?
+
+1. Alius: _disserendi_ vel _docendi_.
+
+TORALBA: Ne id quidem periculo vacat, quia religio versabitur vel in
+scientia, vel in opinione, vel in fide. Si1 in opinione religio est,
+ambigua illa verum inter et falsum ambigit et disputationibus iniquis
+ac magnis2 labefactatur. Si in scientia, demonstrationem esse oportet,
+certissimis principiis fundatam ac necessariis conclusionibus munitam.
+Quae autem stant3, ejusmodi disputationem nullam admittunt. At nemo
+est, opinor, qui religionis cujusque demonstrationes tradiderit,
+etiamsi nonnulli efficere hoc sint conati, sed frustra, quia tantum
+abest ut fides cum demonstratione ac scientia stare possit, ut funditus
+evertatur. Dicitur enim4 Graece scientia 130 ἐπιστήμη, ἀπὸ τοῦ
+ἐπιστάνειν τὸν νοῦν: quia mentem huc illuc distractam sola sistere
+possit. Hic fidem appello theologorum more, non dialecticorum, qui
+argumentis necessariis ac fidem facientibus dubiam5 rei veritatem
+illustrant6. At theologi fidem in assensione pura, sine demonstratione,
+collocarunt, et quarum rerum, quamdiu hic vivitur, fidem habemus,
+coelestes animae scientiam adeptae sunt. Fidem autem hujusmodi aut
+infusam aut labore ac studio partam fecerunt, verbi gratia ejusmodi,
+quae lectione aut auditione percipiatur, cum ei assentiamur, quem virum
+bonum et eruditum arbitramur. Quam probitatis et eruditionis opinionem
+si rejicimus, fides amittitur, si vero assentiri pergamus, disputatio
+inanis est, quia hoc vel illud credere collibuit, sive verum sive
+falsum. Nam qui geometrica theoremata docenti assentitur, nec tamen
+intelligit, fidem quidem habet, non scientiam, si7 vero plane
+intelligit, adipiscitur quidem scientiam, sed eodem momento fidem
+amittit. Fidem autem infusam theologi appellant virtutem theologalem,
+quae Deum tantum sui argumentum ac objectum habet. Ea vero8, fides
+divina munere ac concessu tributa, si tamen necessaria est et certa9,
+ut amitti nequeat, vis est, non fides. Si libera quadam assensione
+nititur, summae impietatis est, argumentis humanis doctrinam, quam Deus
+summa bonitate afflaverit, cuiquam10 eripere conari. Quae cum ita sint,
+omnino disputationibus de religione abstinere oportet.
+
+1. Alius codex ita legit: _Religio fit ambigua verum inter et falsum ac
+disputationibus magis magisque labefactatur. Si in scientia?
+demonstrationem subesse oportet_. 2. Alius: _Magis ac magis_. 3. Alii:
+_sunt_. 4. Eusebius in demonstratione evangelica. Scotus in proleg.
+sent. qu. 45. 5. Alii: _dubiae_. 6. Alibi: _illustrarunt_. 7.
+Desiderantur haec septem sequentia verba in aliis codicibus. 8. Alius:
+_porro_. 9. Alibi: _coacta_. 10. Deest in alio codice.
+
+OCTAVIUS: Florentinos accepimus in statu populari edixisse, ne de
+legibus semel susceptis ac probatis disputaretur, quam legem a Lycurgo
+olim latam meministis1. Quod si de legibus humanis controversias movere
+non licet, ne ullus ad perrumpendas2 leges proposita disputatione
+aditus aperiatur, quanto minus in legibus divinis id fieri debet, aut
+si privatim periculosum3, quanto publice periculosius.
+
+1. Plutarchus in Lycurgo. 2. Alibi: _corrumpendas_. 3. Alibi:
+_periculose_.
+
+CURTIUS: Laudabile quidem est, ex antiquissimorum prophetarum
+institutis a disputationibus rerum divinarum abstinere, quod1 de sua
+quemque religione interpretari oportet, nec Christianis liceat, summa
+suae religionis capita in dubium revocare, nec item Judaeis2 inter
+ipsos, ut nec Ismaëtis3 quidem inter sese. Sed Ismaëlitae hoc amplius,
+quod nec secum ipsi, nec cum Judaeis aut Christianis de sua religione
+disseri4 patiantur, absurde illi quidem et malitiose. Nam si vera est
+illorum religio sive superstitio, quo verior aut certior, eo ad
+persuadendum facilior, aut si tantum bonum Christianis et Judaeis
+communicare nolunt, illud profecto est animi invidi ac ipsa
+malevolentia jejuni. Sed verius est, Ismaëlitas et Judaeos a
+disputationibus abhorrere, quod veritatis Christianae perspicuam5 lucem
+lippis oculis intueri nequeant.
+
+1. Desunt haec septem sequentia verba in alio codice. 2. Alibi:
+_Judaei_ vel: _Judaeos_. 3. Alibi: _Ismaëlitae_. 4. Alius: _discerni_.
+5. Alibi: _conspicuam_.
+
+131 CORONAEUS: Curtii1 sententia mihi probabilior fit, ne scilicet
+Christianis inter seipsos vel publice vel privatim de summae nostrae
+religionis, i.e. de fidei capitibus, contendere liceat, ne ambiguis et
+probabilibus argumentis huc illuc mentes distrahantur, ac variis
+erroribus implicentur2, cum3 tamen divinae leges4 omni sexui, omnibus
+ordinibus, omnibus aetatibus, omnibus locis ad legendum et intuendum
+proponantur, ut lege divina sanctissime cautum est5. Semper tamen
+licuit ac licebit, inter varias sectarum familias de optimo religionum
+genere disceptare ac Neophytos, Catechumenos, Energumenos, Ismaëlitas,
+Judaeos, Paganos et Epicureos a recta via oblique oberrantes,
+argumentis, auctoritate, antiquitate, eruditione, demonstrationibus
+perspicuis in rectam salutis viam deducere, pro ea6 quae homini cum
+homine intercedit humanitatis et caritatis conjunctione.
+
+1. Alibi: _Certum_. 2. Alii: _impleantur_. 3. Alibi: _dum_. 4. Alibi:
+_divina lex ... proponatur_. 5. Deuteron. II. et III. Josua I. et XXIV.
+6. Alibi: _per eam ... conjunctionem_.
+
+SENAMUS: Disputationes istas de religionibus perspicio1 ad nihilum
+recasuras. Quis enim arbiter tantae controversiae futurus est?
+
+1. Alius: _prospicio_.
+
+FRIDERICUS: Christus Deus1! Sic enim spopondit: Si tres in meo nomine
+fuerint coacti, in medio futurus sum.
+
+1. Alius minus bene: _Christianis Deus!_
+
+SENAMUS: At hoc ipsum caput est religionis totius, quod inter
+Christianos et Judaeos, item inter Ismaëlitas et Christianos
+contravertitur: Christus sitne Deus, necne?
+
+CURTIUS: Ad id confirmandum idoneis testibus ac tabulis uti oportet.
+
+SENAMUS: Illud etiam ambigitur, qui testes sint idonei, quae tabulae,
+qui fidejussores dari1 possint, qui non egeant fidejussore, ut certa et
+minime dubia fides adhibeatur.
+
+1. Alibi: _esse_.
+
+CORONAEUS: Ecclesia judex erit. Scitum est ac pervulgatum1 illud
+Augustini: _Non crederem evangelium2, nisi id ipsum etiam ecclesia
+confirmaret._
+
+1. Alius: _provulgatum_. 2. Alius: _evangelio_.
+
+SENAMUS: Gravior etiam controversia est, quaenam sit ecclesia vera?
+Judaei suam esse affirmant, Ismaëlitae infitiantur, Christianus contra
+sibi vindicat, pagani tota India sese antiquitate omnibus praedicant
+anteferri oportere. Itaque Nicolaus Cusanus Cardinalis, vir
+doctissimus, nihil de ecclesia christianorum sibi probandum scripsit,
+sed hoc, inquit, posito fundamento, quod ecclesia per unionem ad
+Christum constituatur, illud assumit, quod in praecipua quaestione
+positum est.
+
+SALOMO: Illud quidem Christiani ac Ismaëlitae confitentur1, et in eo
+potissimum cum Ebracis conveniunt, solam et veram Dei ecclesiam in
+gente Israëlitarum fuisse, quae sola toto terrarum orbe verissimum
+unius Dei aeterni cultum tuebatur, sola conservatrix foederis aeterni,
+quod Dei 132 digito tabulis lapideis incisum est et sanguine sacratum
+erat, sola legis aeternae litterarumque sacratiorum custos.
+
+1. Alibi: _profitentur_.
+
+FREDERICUS: Ita vero ad Christum usque.
+
+OCTAVIUS: Judaei aeque ac Ismaëlitae N.T. tabulas repudiant1 quasi a
+Christianis corruptas, tametsi Muhammedes evangelica testimonia citare2
+non dubitaverit3, potissimum in Alcorano Elmeide et in Azora duodecima,
+non tamen in4 ea, quae in Christianorum manibus versatur.
+
+1. Alius: _rejiciunt_. 2. Alibi: _ciere_, vel: _adhibere_. 3. Alius:
+_dubitat_. 4. Deest in aliis, qui loco vocis _versatur_ legunt:
+_versantur_.
+
+TORALBA: Si sola scriptorum auctoritate religionis verae fundamenta
+nituntur, expedita res erit Pythagoraeorum, vetere decreto: αὐτὸς ἔφα
+Sin ea verborum obscuritas est, ut in varios sensus trahi possit, ad
+arbitros, i.e. ad sapientes, res deducenda erit.
+
+SENAMUS: Sed etiam illud dubitatur, qui sint sapientes? si enim
+aliorum, i.e. stultorum, judicio sapientes putantur, stulti sunt et suo
+judicio furiosi.
+
+TORALBA: De sua quemque arte peritum consulere solemus, neque etiam1
+opifices sine usu et certissimis rationibus credi sibi volunt; falli
+tamen possunt, si demonstratione vacant. Rerum autem divinarum fides ac
+constantia ab unius Dei auctoritate dependet, qui nec falli, nec
+fallere potest, quae quidem auctoritas omnibus omnium
+demonstrationibus, argumentis, tabulis ac testibus longe praeponderat.
+
+1. Alibi: _enim_.
+
+SENAMUS: Vera profecto sit religio, quae Deum auctorem habet, necesse
+est, sed num hujus legis1 aut illius auctor sit, hoc opus, hic labor
+est.
+
+1. Deest in alio codice.
+
+SALOMO: Cum sacerdotes Apollinem1, quem Chaldaei Bahalem vocant, pro
+Deo colendo proponerent, Helias propheta coram Achabo rege periculum
+fieri jussit, ea conditione, ut is pro vero Deo haberetur, in cujus
+hostia flamma coelitus delapsa sacrificium consumsisset. Cum Apollinei
+pontifices Camarin2 ardentissimo aestatis sole preces ac vota
+ingemerent3 atque ex ipso vultu et venis cruorem elicerent4, Helias
+ironia eleganti cum altius vociferandum esse diceret, inclinante sole
+ad occasum ipse tribus verbis flammam de coelo detraxit, quae
+voracissime hostiam, altare, lapides derepente consumsit, aquas etiam
+in silices effusas celerrime hausit, cujus portenti spectaculo rex ipse
+cum populo attonitus, Deum aeternum confiteri, Helias vero 450 solis
+sacerdotes trucidari jussit. Paulo post imbres, quos toto triennio ac
+mensibus5 sex Helias precatione sua cohibuerat, contraria rogatione
+abundanter effusi sunt.
+
+1. Alii: _Apollinis_. 2. Ab habitu fumoso dicti. 3. Alibi:
+_ingeminarent_. 4. 1 (3) Reg. 18. 5. Alibi: _et menses_.
+
+FRIDERICUS: Optarem ego nunc Heliam quendam periculum coelesti prodigio
+spectantibus1 regibus ac populis facere, quaenam ex tot ac tam multis
+religionibus optima sit.
+
+1. Alius: _spectabilibus_.
+
+133 SALOMO: Vetabat lex divina1, Deum, quis aut2 qualis sit, experiri,
+nec nisi Deo jubente Helias id facturus fuisset. Nulla portenta
+perfidos, nulla prodigia movent sceleratos. Videtis hoc tanto ac tali
+prodigio Heliam nihil profecisse, nam paulo post ad cultum Bahalis
+relapsus est cum populo rex Achabus, Helias vero ab Isabella ad caedem
+designatus, nisi fuga sibi consuluisset. Nec vero usquequaque3 terrarum
+tot ac tam stupenda miracula commemorantur, quam quae universo populo
+Israëlis spectante facta legimus. Quae probatio verae religionis
+certior fieri potest?
+
+1. Exodi 17. 1 Reg. 18. 2. Alibi: _qui et_. 3. Deest in alio codice.
+
+CURTIUS: Vera religio mihi probanda videtur ecclesiae auctoritate,
+sacrae scripturae veritate, antiquitate ipsa, oraculis divinis,
+prodigiis coelestibus, rationibus perspicuis.
+
+SALOMO: Rabbi Moses Rambam brevius rem contraxit ac tria1 tantum
+nostris credenda proponit, scilicet demonstrationem, sensum2 et oracula
+prophetarum; caetera, inquit, credi possunt, sed nulla necessitate.
+
+1. Alius: _duo_. 2. Alius: _sensuum_.
+
+SENAMUS: Si fides oraculis habetur, extat vetus oraculum Apollinis,
+qui, consultus de infinita religionum varietate, quaenam esset optima,
+respondit uno verbo: Antiquissima. Cum rursus ambigeretur, quaenam
+esset antiquissima, respondit: Optima.
+
+TORALBA: Sic mihi persuasum, etiam si nullis oraculis testata res
+esset, optimam tamen religionem esse antiquissimam. Est enim tanta
+fides antiquitati1, ut sua se auctoritate facile sustentare possit. At
+novae religiones, nova sacrificia, nova sacramenta, novi ritus, novae
+leges, nova consilia2, novae ecclesiae, nova decreta, novi mores
+florentissimas quaeque civitates funditus everterunt.
+
+1. Alii: _antiquitatis_. 2. Alius: _concilia_.
+
+CORONAEUS: Hoc quidem grave praejudicium est pro catholica romana
+ecclesia adversus novae religionis creatores1. Quamobrem decernatur, si
+placet, quae sit antiquissima religio, ut2 etiam pateat, quae sit
+optima, nam altero cognito utrumque cognitum erit.
+
+1. Alibi: _creaturas_. 2. Alius: _vel etiam quae sit etc_.
+
+SALOMO: Ne, obsecro, pergamus eo, quo itur, sed quo eundum est Nam
+divina lex1, quam Christiani et Israëlitae probant, sanctissime vetat,
+consulere daemones, aut Manium2 Deorum oracula exquirere, aut fidem
+ullam iis habere. Ob id enim Ochosiae regi aegrotanti3 nunciatum est ab
+Helia, male periturum, quod Bahalem, quem Graeci Apollinem appellant,
+de valetudine et salute consuluisset. Erat enim in more positum et
+optimis quibusque principibus consuetum, si qua de re dubitarent, aut
+aliquid gravius suscepturi essent, Deum consulere, quibus respondebatur
+in somniis et visionibus nocturnis, si prophetiae domum haberent, sin
+minus, per aliquem ex prophetis; si vates nullus esset, per pontificem.
+Propheta quidem oratione 134 perspicua, quae divinitus acceperat,
+rogantibus respondebat, sed pontifex sacras vestes indutus ex4 aurea
+tabula, in qua duodecim gemmae5, duodecim tribuum insculpta nomina
+continebantur6, quid futurum esset, conjectura quadam consequebatur7,
+ex insueto gemmarum fulgore, si felicem, vel obscuritate, si miserum
+exitum res esset habitura, vel etiam ex eminentia litterarum, ex quibus
+dictum infitians vel affirmans eliciebatur. Ac propterea Balaamus8
+vates populum Israëliticum beatum praedicavit, quod nulla daemonum aut
+magorum contagione violaretur, sed opportune oracula sua divinitus
+reddita exaudiret. Quodsi nefas est, daemonem Apollinem audire9, quanto
+sceleratius, religionis arbitrum10 accipere, cum omnium religionum
+eversionem moliatur.
+
+1. Deut. 18. Levit, 20. 2. Alii: _inanium_. 3. Alibi: _agonizanti_. 4.
+Alius: _pontifex sacra veste indutus et_ etc. 5. Alibi: _gemmis_. 6.
+Josephus in antiqq. jud. 7. Alibi: _consequentia_. 8. Num. cap. 23 et
+seqq. 9. Alius: _consulere_. 10. Alius: _arbitrium_.
+
+SENAMUS: Imo1 vestram, Salomo, religionem ut optimam probavit, sic
+etiam2 de optimo religionum genere consultus respondit3:
+
+Μοῦνοι Χαλδαῖοι σοφίαν λάχον, αὔταρ Ἑβραῖοι
+Αὐτογένητον ἄνακτα σεβαζόμενοι θεὸν ἁγνῶς,
+
+i.e. soli Chaldaei sapientiam nacti sunt, Ebraei vero Deum aeternum pie
+colunt. Item de Judaeorum gente4 consultus, ita respondit:
+
+Ἥδε θεὸν βασιλῆα καὶ γεννητῆρα πρὸ πάντων,
+Ὃν τρέμεται καὶ γαῖα καὶ οὔρανοι ἠδὲ θάλασσα,
+Ταρτάριοι τὲ μυχοὶ καὶ δαίμονες ἐκφριττουσι,
+
+i.e.
+
+Illa Deum regem pure colit omnipotentem,
+Quem mare, quem tellus ingens, quem sidera coeli,
+Quem genii exhorrent, metuit quem maris5 abyssus.
+
+1. Alius: _Hinc_. 2. Alius: _enim_. 3. Eusebius in praepar. evang.
+Lactantius. Justinus Martyr. 4. Alibi: _regno_. 5. Alius: _immanis_.
+
+SALOMO: Ista quidem sunt principum Christianorum seu discipulorum
+Christi, qui etiam genere Judaei et Judaeorum religionem vulgo
+profiteri putabantur1, inventa, ut antiquitatis speciem Christianae
+religioni conciliarent2, nec tamen, quod si3 mille Apollines religionem
+Judaeorum optimam judicarent omnium, fidem ullam haberemus.
+
+1. Alius: _profitebantur_. 2. Alius: _ostenderent_. 3. Alii: _nec si_.
+
+FRIDERICUS1: Immo verius est, Apollinem2 daemonem Hebraeorum et
+Chaldaeorum religionem ac sapientiam simul contulisse, ut ambiguitate
+proposita utramque aboleret, ut non ita pridem apud Juliacenses3 in
+vico Laemi4 quidam maleferiatus Curio daemonem rogavit5, cur puellam,
+quam possidebat6, tam sollicite ad missam urgeret? an sacrificium illud
+salutare hominum generi arbitraretur? Huic daemon: Amplius, inquit,
+deliberandum mihi censeo. Nam si respondisset, salutarem esse missam,
+Lutherani ob id ipsum rejiciendam esse censuissent; sin rejecisset, 135
+Catholici salutarem esse dixissent. Itaque ambiguo responso utrisque
+illusit. Alias idem sacrificulus daemonem rogavit, qui monachum7
+obsidebat, quisnam esset? Sum, inquit, Matthias Durensis Abbas, nec
+prius obsessum dimittam, quam Trevirim profectus8 virginem Mariam
+placaverit, quod pictori statuae virginis non cumulate satisfecerit.
+
+1. Deest in aliis codicibus. 2. Alibi: _Apollineum_. 3. Alius:
+_Julianenses_. 4. Alibi: _Leoni_. 5. Wierus de praestigiis. 6. Alius:
+_obsidebat_. 7. Alibi: _moechum_. 8. Alibi: _Trevirini praefectus_.
+
+OCTAVIUS: Ne Apollinis oracula cum responsis obsessorum confundamus,
+semper existimavi, oracula Christianae religionis primordio magna sui
+parte a Graecis conficta, prout quisque hanc vel illam religionem
+probaret aut improbaret, ut contraria legimus apud Porphyrium iis, quae
+ab Eusebio et Lactantio commemorantur; cujusmodi est illud:
+rogantibus1, qualis futurus esset Messias, respondisse fertur Apollo:
+Mortalis erit secundum carnem i.e. θνητὸς ἔσται κατὰ σάρκα. Simile2 est
+etiam illud oraculum, quod Augusto patri redditum ferunt: Puer, inquit,
+Hebraeus Deus rex me fugere3 cogit4; quasi Suetonius, Dio, Tacitus, qui
+levissima quaeque Augusti somnia scriptis prodiderunt, oraculum tanti
+ponderis ac momenti omissuri fuissent. At etiam M. Tullius5, qui
+nascente Augusto consulatum gerebat, scribit, Apollinis oracula pridem
+conticuisse, ut jam nihil contemtius esset. Si tantum erat silentium
+Apollinis ante Tullium, qui6 trecentesimo7 post anno8 tot ac tam multa
+oracula, quae petita legimus, effudisset?
+
+1. Addit alius: _Judaeis_. 2. Aliue: _Consimile_. 3. Alii: _facere_,
+vel: _tacere_. 4. Suidas verbo Augustus. Nicephorus Callistus l. 1 c.
+17. 5. Libr. de divinatione. 6. Alibi: _quod_. 7. Ita omnes codices. 8.
+Alibi: _trecentos post annos_.
+
+CURTIUS: Quam1 diuturni silentii causam Plutarchus2 ad interitum
+daemonum referendam putavit. Porphyrius vero Apollinis oraculum editum
+de silentii causa non ad illum Deum Hebraeum et regem, sed ad Jovem
+traxit: Οἴχεται, inquit, οἴχεται Ἀπόλλων ἐπὶ φλογὸς καὶ βιάζεται
+οὐράνιος φῶς Ζεῦς ἐστὶ. Quis autem, nisi plano demens, foeminam a
+daemone obsessam ore furente ac rabie spumante, ut Plutarchus,
+Heraclitus ac Basilius scripsere, ambigua voce balbutientem de futuris
+rogare velit? saepius enim aures foeminarum pudendis admovere
+oportebat, ut responsa audirentur; cujusmodi3 sagam Coelius Rhodiginus
+in oppido Rhegio se scripsit vidisse, quae pudendis obloquebatur, de
+praeteritis quidem perspicue, de futuris obscurissime respondebat. Eo
+tamen erupit amentiae4, ut talium sagarum responsa pro divinis oraculis
+venditarent5 non modo imperiti homines, verum etiam ipsi, qui summam
+eruditionis ac sapientiae opinionem de se ipsis excitarant, Justinus,
+inquam, Eusebius, Lactantius, Porphyrius. Credite, inquit Justinus,
+credite vetustissimae Erythreae Sibyllae, cujus libros toto terrarum
+orbe servari contigit6. Quin etiam Sibyllarum oracula, versibus Graecis
+excusa, latine facere ac non ita pridem evulgare non dubitavit
+Castalio, in quibus biblica historia brevissime contracta est.
+
+1. Alius: _Tam_. 2. In libro de oraculorum defectu. 3. Alius: _cujus_.
+4. Alibi: _amentia_, vel: _dementia_. 5. Alii: _putarent_. 6. Alius:
+_contingit_.
+
+136 OCTAVIUS: Ego Sibyllas omnes daemonum contubernio infames esse non
+dubito, nec ullum impiae superstitionis argumentum majus1 esse opinor,
+quam quod Sibyllarum oraculis quasi fatis2 sustentatur. Atque in eo
+quidem Tertullianus3 graviter mihi labi videtur, qui religionis
+Christianae probationem ex eo potissimum exquirit, quod daemones in
+obsessis occulta quaeque rogantibus Christianis proderent, Christi
+sapientiam et virtutem laudantes, caeteris vero paganorum sacerdotibus
+nihil responderent. Iisdem Sibyllarum responsis Dei nomen
+quadrisyllabum esse denunciatur, ac ne quis sacrum illud Hebraeis
+tetragrammaton aeterni Dei proprium cogitaret, tres priores syllabas
+duarum litterarum, postremam trium esse, ac totum quatuor vocalibus et
+quinque consonantibus constare, idque consistere numerum MDCCXI, quem4
+Cardanus ἀρσενικὸν esse putavit, sed suo merito irrisus est, quod
+numeri litterarum minime congruant, tametsi caeteri conveniant; qui
+vero subtilius discusserunt, non aliud quam dictionem φαοσφόρος
+syllabas quatuor, totidem vocales, quinque consonantes, tres priores
+syllabas duarum, quartam trium litterarum praescriptum numerum
+continere judicarunt. Quo quidem oraculo solem luciferum i.e. φαοσφόρον
+seu Apollinem miseris hominibus colendum quasi Deum proposuit daemon
+ipse Apollineus5.
+
+1. Alibi: _magis_. 2. Alius: _fundamentis_. 3. In Apologetico. 4. Alii:
+_quod_.
+
+5. φ =	500
+α =	1
+ο =	70
+ς =	200
+φ =	500 φαοςφόρος
+ο =	70
+ρ =	100
+ο =	70
+ς =	200 1711
+
+SENAMUS: Ego vero nomen φαοσφόρου seu Luciferi, lacis totius creatori
+optime convenire judico, qui solus ab humanis mentibus tenebras ac
+caliginem dispellere possit.
+
+CURTIUS: Ea fraus est daemonum, falsa veris confundere, quo facilius
+imperitos fallere queant et admirationem sui concitare, nihil tamen
+nisi a furentibus respondebatur. Legistis1, in antro2 Lepadio
+Trophonio, Mopsitanos3 dormientes somniis perterritos ac furentibus
+similes oracula fudisse.
+
+1. Pausanias in Achalcis. 2. Deest in alio codice. 3. Alius: _Mopsi
+fano_.
+
+SENAMUS: At cum Epicuraei quidam oracula Mopsi coram Asiae Proconsule
+irriderent1, rusticum quendam ad Mopsum miserunt cum obsignata
+epistola, in qua nihil aliud quam illud, utrum bovem atrum, an album
+sibi mactari vellet? Rusticus2 in fano obdormiverat, somno3 137
+excitatus, ad Epicuraeos cum epistola obsignata rediit, nihil tamen
+aliud se audisse retulit, quam vocem cujusdam susurrantis illud: Atrum.
+Quo audito proconsul impietatis Epicuraeos coarguit ac Mopso deinde
+sacra facere non destitit. Sed audiamus Herodotum4, cujus aetate
+loquacissimi fuere omnes Apollines. Is enim scribit: Cnidios, cum
+Isthmum Halicarnassi perfodere conarentur, nec quidquam proficerent,
+caementis in oculos obsilientibus, aut latomis se ipsos vulnerantibus,
+ad Pythiam5 profectos responsum hoc tulisse: Isthmum neque aggerate,
+neque fodite; Jupiter namque ipse, si voluisset, fecisset insulam! Illi
+accepto responso ab opere destiterunt. Deum quidem ista6 decrevisse
+argumento est, quod Demosthenes, Demetrius Poliorcetes7, Caligula,
+Nero, Domitianus, qui Isthmum Corinthi perfodere sunt conati, vel caesi
+vel capti, vel ab hostibus prostrati fuere, quod vel oracula divina
+contemnere, vel naturae statum et ordinem perrumpere conarentur. Quid?
+cum Athenienses, variis cladibus et morbis popularibus oppressi,
+Apollinem consulerent, respondit, suam aram duplicari oportere; erat
+enim cubica. Fabri cubum cubo supposuerunt8 imperite9. Cum pestis multo
+magis quam antea grassaretur, iterum Apollo consultus respondit: aram
+non esse duplicatam. Itaque Geometras tota Graecia arcessiri oportuit,
+ut ara cubica duplicaretur, quod tandem10 Plato cum μεσολάβῳ
+praestitisset, exhausta civibus urbe, caedes11 conquievit. Advertite,
+obsecro, daemonem γεομετρικώτατον Atheniensibus rem omnium
+difficillimam proposuisse, scilicet cubum duplicare, quod mortalium
+nullus adhuc demonstratione, sed physica tantum ratione consequi
+potuit. Oportuisset enim duabus lineis, quibuscunque datis, duas medias
+proportionales invenire, quod nullus adhuc conficere potuit. Nicolaus
+Cusa12 id tentavit, Orontius13 id se esse assecutum jactavit14, ex
+eoque τετραγωνισμὸν penitus ignotum demonstrasse. Sed ejus
+paralogismum15 Nonius16 Lusitanus ac Buteo Delphinas perspicue17
+docuerunt. Sic Apollo admirabilitatem sui multo quam antea majorem
+excitavit, quam18 Plato bona fide auxit19, cum ab Aegyptiis20 eruditus
+praedicaret: Apollinem hoc responso Athenienses a luxu, libidine,
+crapula, rapinis ad honesta ingenuarum artium studia revocare voluisse.
+
+1. Plutarchus de oraculorum defectu. 2. Alius addit: _qui_. 3. Alibi:
+_a sono_. 4. L. 1 cp. 44. 5. Alii false: _Phidiam_. 6. Alii: _ita_. 7.
+In textu: _Polycrates_. 8. Alibi: _imposuerunt_. 9. Alibi: _imperiti_.
+10. Alibi: _etiam_. 11. Deest in aliis. 12. Alius: _Chusa_. 13. In
+libro de quadrat. circuli. 14. Alibi: _putavit_. 15. Alius:
+_parallelismum_. 16. Alius: _Navius_. 17. Alii: _perspicere_. 18.
+Desunt haec quatuor verba in aliis codicibus. 19. Plutarchus de
+daemonio Socratis. 20. Alius: _Aegyptio_.
+
+TORALBA: Si fabri cubicam argillae massam arae cubicae aequalem
+fecissent et ad pondus tantundem adjecissent, tum utramque massam simul
+coagmentatam figura cubica finxissent, nullo negotio expedita res erat
+physica ratione.
+
+SALOMO: Apollinis aeque ac Bahalis oracula seu vera seu falsa a 138
+daemonibus profecta fuisse, nemini dubium esse potest, in rem eam
+penitus intuenti. Nunquam1 enim Pythia sacerdos respondit, nisi
+furibunda, ore spumante, turgido gutture, oculis torvum intuentibus,
+saepe etiam pudendis obloquentibus, aut clausa bucca vel ex intimo
+pectore verbis erumpentibus. Quo etiam2 statu sacerdotes Indicos fuisse
+legimus ante Hispanorum adventum, qui daemonum cultus, sortilegia et
+sacrificia humana sustulerunt. Oracula vero divina prophetis tantum
+concessa ac munere Dei contigisse lex divina3 perspicue docet, et a
+prophetis reddebantur non furenti, sed tranquilla mente et valde quieta
+ac constanti. Neque vero vigilanti cuiquam mortalium, praeterquam uni
+Mosi, Deum apparuisse divina lex aperte declarat; caeteris prophetis
+non nisi dormientibus, seu somniis seu visionibus nocturnis, quae decem
+omnino generibus complexus est Moses Rambam.4 Paucissimis tamen lux
+infusa divinitus toto vitae decursu contigit ut Samueli, Heliae,
+Helisaeo, Isaiae. Quoties enim in sacris litteris illud occurrit, Deum
+vel angelum domini locutum, prophetia est in somno vel visione
+dormienti patefacta, ut visiones Abrahae et colloquia Dei cum illo ac
+caeteris omnibus praeter Mosen. Quod arcanum qui non percipiunt animo,
+variis erroribus implicantur. Interdum tamen vigilantibus, quid factu
+sit opus, suggeritur, sed id fit intimis animi sensibus, angeli
+procurantis officio.5 Dormientibus vero saepe voces divinae exaudiuntur
+aut vellicationes aut etiam terrores sentiuntur6, quo pertinet illud
+Elihu Jobi7 instruentis: _Semel_, inquit, _Deus loquitur et iterum, si
+homo non advertit in somniis, in visu nocturno, quando sopor8
+dormientes obruit9, tunc aurem hominibus vellicat ac divinam vocem10
+velut expresso11 sigillo consignat, ut tenuibus probitatem, potentibus
+superbiam eripiat._ Cui congruit illud Isaiae12: _Deus_, inquit, _summo
+diluculo vellicavit mihi aurem, ut audirem, aperuit mihi aurem, ego
+vero praebui me obsequentem._ Hanc autem13 vellicationem auris nemo
+plane nisi expertus intelligit.14 Prophetis quidem nostris vaticinia
+admirabilia et in multa saecula prodita fuere, quibus populorum strages
+et15 excidia civitatum, imperiorum conversiones, caedes principum
+calamitosae denunciantur16, quae re ipsa statis temporibus, ac tantis
+post aetatibus comperta fuere. Ab iis ergo prophetarum vocibus ac
+scriptis oracula petenda, ab iis17 solis verae religionis testimonia
+sunt exquirenda.
+
+1. Alibi: _Neque_. 2. Addunt alii: _in_. 3. Num. 12. 4. In libro More
+nevochim. 5. 1 (3) Reg. 13. 16. 6. Alibi: _sensuum_. 7. Hiob 33, 14
+sqq. 8. Alibi: _super_. 9. Alibi: _opprimit_. 10. Alii: _ac doctrinam_.
+11. Alibi: _impresso_. 12. Jesaiae 50, 4 sqq. 13. Alius: _Sane autem_.
+14. Alius: _intelliget_. 15. Deest in aliis codicibus. 16. Alii:
+_denunciarentur_. 17. Alii: _ex his_, vel: _et iis_.
+
+CURTIUS: Prophetarum quidem principes ab Abrahamo et Israelitis
+arcessere oportet, nec tamen omnes videmus. Videmus enim Bileamum1, 139
+genere Chaldaeum, etiam oracula divinitus hausisse et conversionem
+rerum publicarum admirabiles duo millia annos ante percepisse2 animo,
+quam contigissent. Item Jobum, Heliam, Helisam3, Arabes ante legis
+promulgationem divinis oraculis claruisse.
+
+1. Num. 23. 2. Alius: _hausisse_. 3. Alibi: _Helipham_.
+
+SENAMUS: Si vera somnia rerum praesentium aut futurarum prophetiae1
+nomine veniunt, innumerabiles prophetae futuri sunt. Ecquis enim est,
+cui non appareat in somniis ac visionibus nocturnis verum2 quiddam,
+quod aliter scire non potuisset? Quin etiam sceleratis somnia saepe
+verissima occurrunt. Nam3 Philostratus4 tyrannus se a Jove praecipitem
+de coelo deturbari somniavit, paullo antequam interficeretur. Item
+Caracallae imperatori visum est in somniis pridie quam necaretur, se a
+Severo patre suo5 perculsum ac vocem patris principis6 audivisse acerbe
+illum increpantis: En praemium fraterni parricidii! nam Caracalla
+jusserat Getam occidi. Plenus est Artemidorus, plenae historiae talium
+somniorum. Et quidem Synesius ille7 Christiamis pontifex librum περὶ
+τῶν ἐνυπνίων scripsit, in quo vaticinia non modo hominibus, verum etiam
+brutis ipsis animantibus communicari scribit.
+
+1. Alius: _prophetico_. 2. Alius: _rerum_. 3. (Artemidorus). 4. Alii:
+_Pisistratus_. 5. Alius: _sica_. 6. Deest in aliis. 7. Alius: _ipse_.
+
+SALOMO: Quaedam somnia vera sunt, plurima tamen falsa, ut quae ab animi
+perturbatione1 ac curis ad animos derivantur. _Multas curas sequuntur
+somnia_, inquit sapientiae magister2, _et ubi multa somnia, plurimae
+sunt vanitates._ Saepius etiam a ciborum varietate et copia somnia
+contrahuntur, sed iis, qui pura mente a sordibus, a libidine, a curis
+inanibus, a cupiditatibus vacui, sobrii dormiunt, saepius somnia vera
+et somniis praestantiora visu objiciuntur, quibus turpia declinare,
+honesta prosequi aut futura scire docentur, quae in universum communi
+quadam appellatione vaticinia dici possunt. Prophetia vero singulari
+quadam appellatione dicitur divina vis, Dei munere et concessu3 tributa
+ad futura prospicienda ac denuncianda, quae4 non tantum veteribus, sed
+his quoque temporibus5 accidit. Quod enim legitur in Hebraeorum
+commentariis, prophetiam post reditum ab exilio desiisse, non eo
+pertinet, ut nulla deinceps somnia Hebraeis divina contigerint, sed ut
+intelligamus, Dei vocem ad prophetas fieri desiisse, ut ejus mandata
+legesque6 principibus ac populis7 annuuciarentur. Neque enim desunt
+quamplurimi, qui pro sua aut aliorum salute jussa in somniis divinitus
+accipiant, vel ut hostium insidias effugiant, vel ut a vitiis
+abstineant, vel ut ab impietate et superstitione ad veram religionem
+deducantur, sive8 de rebus dubiis fiant certiores. Et quidem vera
+somnia et visa nocturna efficaciora sunt ipsis actionibus vigilantium,
+140 ut cum Abrahamus dormiens sibi pro salute urbium Sodomae et
+Gomorrhae precari videretur et9 cum Deo familiariter colloqui; non
+minus efficax illa supplicatio exstitit, atque nescio an non
+efficacior, quam si vigilans ea petiisset10. Item Salomo in somniis
+sapientiam a Deo precari sibi videbatur11, quae precatio in somniis tam
+efficax exstitit, ut eodem12 somnio Deus responderit, se preces illius
+exaudiisse ac sapientiam illi tantam afflavisse, quantam mortalium
+antea aut postea13 nemini.
+
+1. Alii: _perturbationibus_. 2. Ecclesiastes 5, 2 sq. 3. Alibi:
+_consensu_. 4. Alibi: _quod_. 5. Alii addunt: _saepe_. 6. Alii addunt:
+_ne_. 7. Alibi: _populo_. 8. Alii: _ac_. 9. Desunt haec quinque verba
+sequentia in alio codice. 10. Alibi: _illam praestitisset_. 11. 1 (3)
+Regum 3. 12. Alibi: _eidem_. 13. Alibi: _et postea_.
+
+FRIDERICUS: Si summam religionis ac salutis nostrae ad inania somnia
+revocaremus1, actum de religionibus est. Jam enim pridem Paulus
+admonuit2, a falsis prophetis studiosissime cavendum, nec si angelus
+coelo delapsus in terram3 aliud doceat, quam quae ab eo tradita sunt,
+ei assentiendum. Quo satis innuit, non vates novos aut4 Apollines aut5
+oracula cujusquam exquirenda6 ad optimum genus religionis dijudicandum,
+cum aperte7 doceat, esse Christianum.
+
+1. Alibi: _revocamus_. 2. Galat. 1. 3. Alibi: _in terras_, quae verba
+in aliis plane desunt. 4. Alibi: _non_. 5. Alibi: _non_. 6. Alibi:
+_cuiquam exoptanda_. 7. Duorum horum verborum loco legit alius:
+_verum_.
+
+SENAMUS: Quoniam Judaei non modo Paulum, verum etiam Novi Testamenti
+tabulas omnes, Ismaelitae vero Christiana1 scripta2 omnia repudiant,
+aliis testibus nobis utendum est. Nihil autem mihi commodius videtur,
+quam decernere, quae3 sit antiquissima religio, hanc4 enim optimam
+fore, maximum erit argumentum.
+
+1. Alius: _Christianorum_. 2. Deest in alio codice. 3. Alibi:
+_quaenam_. 4. Alius: _sane eam_.
+
+TORALBA: Si optimum genus religionis antiquitate ipsa metimur, altius
+nobis ab ipso totius humani1 generis parente origo est petenda. Hunc
+enim optimis moribus, optima disciplina, optima scientia2, optimis
+denique animi virtutibus a Deo exornatum3 oportet, cum ab eodem
+sanctissimam linguam didicisset. Neque enim4 per se eloqui potuisset,
+aut omnium animantium, quibus ex insita cuique5 vi et potestate nomina
+indidisse dicitur, naturas nisi ab optimo parente ac magistro eruditus
+hausisset et expressisset6. His tam multis ac praeclaris virtutibus
+filios sibi charissimos imbuisse consentaneum est atque inprimis vera
+religione, ut scilicet Deum aeternum adorarent eique sacra facerent,
+tum precibus, tum frugibus, tum pecoribus7 oblatis, quae flammarum
+sacrificiis consumerentur, cum ante aquarum colluviones carnibus non
+vescerentur8.
+
+1. Deest in alio codice. 2. Alibi: _sanctitate_. 3. Alibi:
+_subornatum_. 4. Alius: _etiam_. 5. Alius: _ejus_. 6. Philo in alleg.
+legg. 7. Alibi: _pecudibus_. 8. Zonaras l. 1 ita scribit.
+
+SALOMO: Caetera quidem tibi, Toralba, facile assentior, pecorum1 tamen
+carnibus homines aeque ac lacte vixisse non dubito. Ad quid enim2 tam
+multi greges? tot armenta ubique terrarum, quae suo foetore mortua 141
+nocuissent3, nisi homini suavissimis carnibus vesci licuisset? Nam quod
+divina lege permissum est, carnibus vesci, modo sanguis in terram
+effunderetur, eo pertinet, ut, quod antea impune licuerat, cruore
+saginare4 se ipsos, id5 amplius ne liceret. Nihil enim6 sanguinis esu
+impurius, nihil nocentius aut ad lepram et elephantiasin accomodatius
+alimentum excogitari potest.
+
+1. Alius ita: _nisi pecorum carnibus vesci semper licuisset_. 2. Alius:
+_etiam_. 3. Alibi: _jacuissent_. 4. Alibi: _sanguinare_. 5. Alii: _ut_.
+6. Alius: _etiam_.
+
+TORALBA: Nulla mihi tecum, Salomo, de ciborum esu1 controversia futura
+est, illud tantum meae conclusionis argumentum est, Adamum ejusque
+filium Abelem optima religione imbutos fuisse, deinde Sethum, Henochum,
+Methusalem ad Noachum usque, qui aeternum illum et verum solumque Deum,
+rerum omnium opificem ac parentem totiusque mundi architectum maximum,
+caeteris omnibus exclusis, sanctissime coluerunt. Hanc igitur
+religionem non modo antiquissimam, sed etiam omnium optimam esse
+confido, et qui ab illa antiquissima optimaque religione discesserunt,
+in labyrinthos errorum2 inexpiabiles incidisse.
+
+1. Alibi: _usu_. 2. Deest in alio codice.
+
+SALOMO: Mihi tecum, Toralba, convenit, illam scilicet optimam
+religionem esse antiquissimam ab optimo parente generis humani
+traditam, quae unius aeterni Dei cultu purissimo, semota Deorum ac
+divorum omnium atque etiam rerum creatarum turba, continetur. Nam quod
+scribitur, aetate Sethi Deum coli coepisse, plerosque fefellit
+ambiguitas verbi הוּחַל quod incipere et profanare significat. Jonathan
+Chaldaeus interpres ita reddidit1 ex hebraeis chaldaica: _tunc
+coeperunt homines orare in nomine domini._ Sed Onkelos, quem Latini
+Aquilam nominant, qui etiam ex Hebraicis Chaldaica fecit, ita reddidit:
+_Tunc coeperunt homines non orare in Dei nomine_, cum scilicet ad res
+creatas et eorum, quae sub sensum cadant, cultum se ipsos convertere
+coepisserit; quae sententia verior est, cum satis appareat, Abelem et
+Cainum soli Deo cultum exhibuisse, ac ipsum Henochum tanta religione ac
+pietate claruisse, ut adhuc vivus et spirans divina bonitate fuerit ab
+hominum2 coetu et conspectu abreptus, quod praeter eum nemini, excepto
+Helia, legimus contigisse. In eadem religione perstitit Noachus3, qui
+solus mortalium omnium ipsius Dei testimonio ac judicio integer est ac
+justus appellatus. Semus item, Noachi4 filius, Dei altissimi sacerdos
+ac Solymorum5 rex justissimus, eadem pietate paternam religionem
+amplexus est, qua floruit usque ad Abrahami aetatem, i.e. ab
+eluvionibus aquarum CCCXLV annos, quo tempore migravit Abrahamus ex
+Ur6, Chaldaeorum urbe7, eamque migrationis causam fuisse tradunt8, quod
+Chaldaei a vero Deo ad solis et siderum cultum deficerent. Defectionis
+rursus causam fuisse opinor, quod cum in coelum 142 intuentes aeterno
+Deo sacra facerent9, oculis quasi manibus sese abduci passi sunt ad ea
+sidera, quae sub adspectum cadebant, quod Abrahamus indigne ferens
+vitae periculum adiit, cum aperte siderum cultum execratus esset.
+Chaldaeus interpres scribit10, Nimrodum, qui primus dominatum in
+liberos homines invasit, jussisse Abrahamum in fornacem projici, quod
+ab unius immortalis Dei cultu ad res creatas avelli nollet, inde tamen
+prodigio stupendo11 ereptum et in Syriam a Deo missum, ubi in purissima
+illa religione majorum acquievit ejusque nepotes, donec Aegyptiorum
+fraudibus ab ingenita religione deflexissent, nec solum sidera, sed
+etiam elementa, animantia, statuas, daemones, deserto mundi conditore,
+adorarent. Deus igitur populi sui misertus quadringentos post annos,
+quam ictum foedus erat cum Abrahamo, Moysen excitavit, per quem
+naturalem et insitam animis hominum12 a Deo religionem ex animis
+hominum paene obliteratam ad usum revocavit. Ac tametsi Numa Pompilius
+statuas, Zeno Stoicus templa Diis exstrui, i.e. ἱερὰ θεῶν13 οἰκοδομεῖν,
+idque etiam sanctissimi reges Persarum prohiberent, ne Dei majestatem,
+quae amplissimo mundi sinu non continetur, angustiis concludere
+viderentur, terrenum14 tamen deinde templum jussit exstrui, non modo ut
+ab inimicis coeli, sed etiam siderum coelestium adspectu seu culta
+sacra facientes amoveret.
+
+1. Alibi: _reddit_. 2. Alibi: _humano_. 3. Alii: _Noëmus_. 4. Alii:
+_Noëmi_. 5. Gen. 6. 6. Alius false: _unâ_. 7. Gen. 12. 8. _scribunt_.
+9. Alibi: _fecerint_. 10. In Ecclesiast. IV. 11. Alibi: _prodigiis
+stupendis_. 12. Desunt duo haec antecedentia verba in aliis codicibus.
+13. Alius: θεοῖς. 14. Alius: _tentorium_.
+
+TORALBA: Constat igitur, optimam atque antiquissimam omnium religionem
+ab aeterno Deo cum recta ratione mentibus humanis insitam, quae quidem
+Deum aeternum ac solum homini colendum proponit, quoniam superius
+demonstratum est, Deum illum ab omni corporum contagione alienissimum,
+rerum omnium conditorem et conservatorem esse, qui cum optimus maximus
+sit, summum etiam cultum ei deberi, caetera numina, quae ab eo creata
+sunt, honoris cultu illi anteferre aut1 conjungere sine ingenti piaculo
+posse neminem. Qui ergo sic vixerit, ut purum Dei cultum et naturae
+leges sequatur, quis dubitet, quin eadem felicitate fruatur, qua nunc
+justus Abel, Henochus, Noah, Semus, Abrahamus, Jobus, caeteri, quod
+Deus ipse laudabili testimonio sibi gratissimos ac sanctissimos esse2
+declaravit? Nihil enim verius a Platone dici potuit, quam antiquissimos
+humani generis parentes eo posteris meliores fuisse, quo propius
+aberant a conjunctione Deorum: οἱ παλαιοὶ καὶ κρείττονες ἡμῶν καὶ
+ἐγγύτεροι θεῶν οἰκοῦντες, a quibus ad posterorum3 aures vestigia prisca
+saeculi dimanarunt. Et quidem Simplicius, Christianorum aeque ac
+Judaeorum communis adversarius, mentis humanae consummatam perfectionem
+definit conversionem ad dominum: i.e. πάσα ἀνθρωπίνη πλειότης εἰς τὴν
+πρὸς θεον ἐπιστροφήν. Idem paulo post: Quamdiu igitur mens humana
+radicibus altissimis4 autori suo adhaeserit5, 143 poterit incolumis eam
+integritatem, in qua creata est, facile tueri; ab eo autem avulsa
+diffluet et marcescet6, quoad rursus ad originem et autorem revertatur,
+i.e. ἀποσπασάσα δὲ ἑαυτήν καὶ ὅθεν ἐφ᾽ ἑαυτῇ ἀποῤῥιζωσάσα, ἐκεῖθεν
+μαραίνεται καὶ φθίνει, ἕως ἔμπαλιν ἐπιστραφῆ καὶ ἑνωθῆ πρὸς τὴν αἰτίαν.
+
+1. Alibi: _et_. 2. Alibi: _fuisse_. 3. Alius: _posteros_. 4. Alii:
+_arctissimis_. 5. Alibi: _cohaeserit_. 6. Alibi: _diffluit et
+marcescit_.
+
+SENAMUS: Si haec optima et antiquissima religio naturae, omnium
+simplicissima sufficit ad vitam beatam, cur tot sacrificia, ceremoniae,
+ritus lege Mosis jubentur1? Neque enim pecudum modo, verum etiam
+hominum hostias legimus. Nam Jephtha, princeps illius gentis, filiam,
+quam habuit, immolavit eodem fere tempore, quo rex Agamemnon filiam
+Iphigeniam.
+
+1. Alibi: _jubente_.
+
+SALOMO: Sacrificia pecudum ab ipsa naturae lege primus Abel ac caeteri
+deinceps arripuisse videntur, hominum vero mactatio1 populis fere2
+omnibus perniciosissimo more3 fuit usitata; Chaldaeis inquam, Persis,
+Amorrhaeis, Graecis, Italis, Gallis, Poenis, Indis. Nec tamen Jephtha
+filiam immolavit, ut omnes fere opinantur, sed perpetuae castitatis
+votum a se amandavit, ut Chaldaeus interpres, Rabbi Levi Ben Gerson et
+David Kimchi, verius et melius interpretantur, quam qui parricidii
+crudelissimi parentem accusant. Cui interpretationi congruit4, quod
+singulis annis virgines illam inviserent et5 consolarentur. Vox enim
+hebraea לְתַבוֹת quae6 ambiguitatem eo loco peperit7, non tam lugere
+significat, quam consolari, sacrificium vero Jephtham fecisse oportet
+earum rerum, quae8 lege divina mactari fas erat.
+
+1. Alii: _immolatio_. 2. Alibi: _vero_. 3. Alibi: _ modo_. 4. Alibi:
+_convenit_. 5. Alius: _ut_. 6. Alibi: _quod_. 7. Alius: _proponit_. 8.
+Alius: _quae ... mactare_.
+
+TORALBA: Si naturae lex et naturalis religio, mentibus hominum insita,
+sufficit ad salutem adipiscendam, non video, cur Mosis ritus,
+ceremoniae necessariae sint.
+
+SALOMO: Nihil in majestate Bibliorum antiquius aut sacratius est lege
+divina, cujus divisio triplex est. Nam praeter historiarum libros
+praecipua est lex moralis, secunda ritualis, tertia politica. Moralis
+iterum duplex: altera1 pars ad Dei cultum, altera ad hominum inter
+ipsos mutua officia spectat. Dei cultus quatuor decalogi capitibus
+primis continetur, caetera sex capita ad tuendam hominum inter se2
+fidem ac societatem pertinent. Politica vero diffusius eadem
+complectitur, quae secunda tabula brevissime continet, scilicet leges
+judiciales, connubiales, praetorias3, quibus Hebraeorum respublica
+fundata est et constituta, sine quibus licet et viro bono in
+desertissima solitudine et ubique terrarum salutem adipisci. Ritus vero
+et sacrificia4 a Deo instituta, ut Israëlitae, qui ab Aegyptiis et
+finitimis populis sacra daemonibus et animalium statuis facere
+didicerant, ab iis deinceps abstinerent, quod fieri non potuisset ob
+inveteratum daemonibus sacrificandi morem, nisi5 eadem sacra Deo facere
+juberentur. Atque eo pertinet 144 gravior illa ac toties injuncta
+Israëlitis criminatio, quod epularentur על דמים super sanguines, ut
+deterrima Circe Ulyssem ac socios docebat, Manes pascere6 sanguine
+effuso in scrobem plurium animantium cruore7. Itaque propositis omnium
+sacrificiorum generibus, ad extremum illud a legislatore subjicitur8,
+ne deinceps sacrificent satyris et daemonibus, quibuscum scortari,
+consueverant. Deum vero sacrificiis nullo modo delectari, ex eo planum
+fit, quod vetuit9 usquam terrarum sibi pecudes mactari, praeterquam uno
+loco, quem ad sacrificandum delegisset, tametsi ubique gentium
+synagogas ac fana liceret habere ad laudes et leges divinas
+praedicandas. Nec vero sine summa Dei bonitate ac procuratione templum
+illud Sionis, ubi sacrificia pecudum fieri nec alibi licebat, a
+Vespasiano Imperatore incensum est, ut omnes intelligerent, non
+armentis aut10 gregibus mactandis flagitia11 dilui aut scelera expiari,
+aut salutem ab eo quenquam adipisci, ut apud Jeremiam12 Deus clara voce
+populo contestatur hunc in modum: _Holocausta vestra victimis
+accumulate et ad satietatem carnes vorate, nihil enim majoribus vestris
+hujusmodi mandavi, cum illos ex Aegypto educerem._ Et certe nihil Deus
+clara voce praeter decalogum jussit13; nullum autem sacrificium toto
+decalogo continetur, quod ubique foedus cum populo percussum
+appellatur. Id autem a prophetis14 toties ac tam saepe repetitum est,
+scilicet Deum a mactatione pecudum abhorrere, ut non15 aliam ob causam
+templum illud exarsisse ac populus Dei ex Palaestina ejectus esse
+videatur, quam ne deinceps in cruore pecudum spem salutis collocaret.
+_Aufer_, inquit Oseas16, _a nobis nequitiam, et exsolvemus juvencos
+labiorum nostrorum._ Item17: _Num veniam in conspectum Dei cum
+holocaustis, vitulis, agniculis? Num placent Deo mille arietes aut
+10,000 torrentes olei? Num dabo primogenitum ad expiationem sceleris
+mei? Indicavi tibi, o homo, quid bonum sit18 et quid a te Deus
+exquirat, scilicet facere judicium, deligere bonitatem et humilem esse
+coram Deo tuo._ Cum autem Saul, quominus Dei mandato paruisset,
+sacrificia excusaret, acerbe Samuel illum increpans: _Obsequium_,
+inquit, _sacrificiis praestat_19. Acerbius etiam apud Isajam Deus
+execratur illos, qui sua scelera sacrificiis elui putant. Est igitur in
+decalogi executione salus, non in sacrificiis statuenda. _Hoc fac_,
+inquit, _et vives!_ Et quidem cum rex Salomo arcam auream fabricari
+jussisset, et20 in sacratissimo sanctuario collocaret, nihil in ea
+deposuit praeter duas tabulas decalogi lapideas. Arcam autem protegebat
+propitiatorium, ubi Deus inter utrumque angelum versari dicebatur, ut
+omnes 145 intelligerent, Deum mortalibus propitium fore, si sacrum
+decalogi foedus exsequantur. Item21 Salomo cum Deum loquentem
+introduceret22: _Serva_, inquit, _mandata mea, ut vivas!_ Quae qualia
+sint, significat his verbis: _Liga ea super digitos tuos, scribito
+super tabulas cordis tui!_ Qua quidem eleganti allegoria decem
+digitorum decem23 decalogi praecepta24 complexus est, ac duplici tabula
+cordis significat, primam tabulam decalogi pertinere ad superiorem
+animae facultatem, quae ipsa mens est, ad quam primae tabulae leges de
+cultu divino referuntur, secundam vero tabulam ad inferiorem animae
+partem, qua docemur naturam coërcere, libidinem continere, ab alienis
+rebus mentes, oculos, manus abstinere. Nam 613 capita ac leges25, quae
+libro legis continentur, partim ad judicia, partim ad mores, partim ad
+ritus, partim ad uberiorem explicationem26 decalogi spectant27, ut cum
+uno verbo decalogi scortatio prohibetur, vox enim hebraica נאוֹת omnem
+scortationem significat, sive cum daemonibus, sive cum statuis
+caeterisque rebus, sive cum proximis, quibuscum incestus admittitur28,
+sive cum alterius uxore: denique lex illa vagos omnes concubitus,
+stupra29 et cum brutis nefariam copulationem vetat, quae fusius Moses
+in libro legum explicat, quam quae tabulis fuere30 comprehensa.
+Universam vero legem R. Moses Rambam in quatuordecim partes distribuit:
+prima pars aversionem a flagitiis et conversionem ad Deum; secunda
+idololatriae prohibitionem; tertia morum probitatem; quarta caritatem
+erga singulos; quinta mulctas pecuniarias; sexta contractuum et
+hereditatum jura; septima dies fastos, nefastos, feriatos; octava
+jejunia31; nona preces et laudationes; decima sanctuarium; undecima
+sacrificia ritus; duodecima pollutiones et expiationes; decima tertia
+cibos vetitos ac cupiditates frangendas; decima quarta vetitas
+libidines. Quae omnia copiosissime libris LXI pandectarum hebraicarum
+et capitibus 532 continentur, vetantibus quidem legibus poenae,
+jubentibus praemia subjiciuntur, ut cum benignitatis fontes tenuibus
+aperire jubemur32, haec verba subrogantur: _Et bene tibi erit, vel
+opibus te cumulabo, si hoc feceris._ Semper enim largitionem in tenues
+consequetur affluentia bonorum, ac tametsi nulla merces debeatur
+officio, nihilominus tamen et iis, qui a vetitis abstinuerint, et iis,
+qui jussa fecerint, mercedem ingentem Deus decrevit.
+
+1. Alii: _una_. 2. Alibi: _homines_. 3. Alius: _praedicatorias_. 4.
+Addunt alii: _sicut_. 5. Alibi: _etiamsi_. 6. Alius: _placare_. 7.
+Odyss. l. X. 8. Levit. 17. 9. Deuteron. 14. 15. 16. 10. Alibi: _nec_.
+11. Alibi: _peccata_. 12. Jerem. 7, 21 sq. 13. Deuter. 4. 14. Psalm.
+40. 49. Hoseae 6. 15. Alibi: _nullam_. 16. Hos. 14, 3. 17. Michae 6, 6
+sqq. 18. Alibi: _est_. 19. 1 Sam. 15. 20. Alius: _ut ... collocaretur_.
+21. Alii: _Idem_. 22. 1 Regum. 7. 23. Addit alius: _illa_. 24. Alius:
+_capita_. 25. Alii: _capita legum_, vel: _capitibus leges_. 26. Alius:
+_interpretationem_. 27. Alibi: _pertinent_. 28. Alibi: _committitur_.
+29. Alii addunt: _paederastiam_. 30. Alibi: _erunt_. 31. In aliis
+codicibus haec ad septimam partem referuntur, ita ut tredecim tantum
+partes enumerentur. 32. Alii: _jubentur_.
+
+OCTAVIUS: Cum itaque Judaei ubique terrarum a sacrificiis pecudum
+abstineant, inutiles sunt illae sacrificiorum leges.
+
+SALOMO: Nullum est sacrificium, nulla instrumenta sacrorum, nulli
+ritus, quae rerum in naturae thesauris abditarum arcana pulcherrima non
+146 contineant, ut ingeniosissime Philo Hebraeus1, Abraham Aben Esra,
+Rex Salomo, Leo Hebraeus interpretantur. His etiam docemur prius de
+peccatis confiteri2, deinde poenas acerbiores ac piacula3 deprecari
+impendentia, tum gratias agere pro tam multis beneficiis, quibus
+continuo beamur, denique laudibus Deum praedicare, postremo Deo mentes
+puras sacrificare.
+
+1. De sacrificiis. 2. Alii: _conferri_, vel: _converti_. 3. Alii:
+_pericula_.
+
+TORALBA: Equidem ab astrologo Judaeo didici, decem illa decalogi capita
+decem orbibus coelestibus ordine decenti naturae convenire. Primum ipsi
+Deo tribui, ut naturae universae autori supremo, secundum orbi secundo,
+qui Hebraeis deserta1 appellatur, propterea quod nulla stella eo coelo
+continetur, ita quoque sculptilia sanctissime prohibentur. Tertium
+caput, quo Dei nomen temere usurpare prohibemur, orbi tertio congruit,
+ne per Jovem caeteraque sidera jusjurandum concipiamus. Quartum caput,
+de festa quiete Sabbathi, orbi Saturni, cui et septima dies Saturni,
+velut Hebraeorum2 Sabbathi nuncupatur. Quintum caput, de cultu
+parentum, quinto orbi seu Jovis, qui a Graecis Deorum parens, a Latinis
+Jupiter, quasi Juvans pater est appellatus. Sextum caput, de caedibus,
+orbi Martis, quem Homerus3 homicidam vocat et urbium eversorem.
+Septimum caput, de adulteriis ac libidine, orbi Veneris. Octavum, de
+furtis, Mercurio, quem veteres mercatorum Deum et lucri autorem
+fecerunt, et collegium mercatorum4 Romae dicebatur Mercurialium. Nonum,
+de vetitis mendaciis falsique crimine tribuitur Soli, de quo Virgilius:
+Solem mentiri, quis dicat? Quin etiam Hebraei solem pro veritate
+usurpant, ut eo loco: Misericordiam et veritatem diligit Deus, hebraica
+littera sic habet: quia sol et scutum est Deus, quod LXXII interpretes
+sic reddunt: ὅτι ἔλεος καὶ ἀληθείαν ἀγαπᾶ κύριον. Graeci Apollinem
+fecerunt oraculorum ac divinationis rerum abditarum parentem, principem
+et qui discussis nebulis omnia perspicua facit. Decimum caput orbi
+Lunae, cui eandem vim in macrocosmo tribuunt5, quam jecori in
+microcosmo, ubi vis cupiditatis maxime consistit, ita quoque decimo
+capite cupiditates cohibere jubemur.
+
+1. Alibi: _dextra_. 2. Alius: _Ebraeis_. 3. Il. Ε, 31. 4. Alius:
+_mercatorium_. 5. Desunt haec quinque sequentia verba in aliis
+codicibus.
+
+FRIDERICUS: Valde arguta mihi admirabilisque videtur decalogi cum
+orbibus coelestibus convenientia, quam Toralba ex abditis Hebraeorum
+arcanis promisit, quae non solum naturae universitati congruere, verum
+etiam ordinem planetarum a veteribus traditum confirmare videtur. Nam
+quod Ptolomaeus a veterum opinione1 primus omnium discedens Venerem et
+Mercurium sub sole collocavit, id eo argumento fecisse videtur, quod
+solis apsidem2 a terra distare scribit diametris terrestribus 604½,
+quod immane spatium planetis vacuum relinquere incongruum putabat, cum
+ab axe luna distaret terrae diametris 570. Sed multo absurdius est,
+quod Arabes et 147 caeteri fere omnes astrologi inter apsidem Solis et
+Martis intervallum intercedere tradunt diametrorum terrestrium 3815,
+quod septies majus est intervallo solis et lunae.
+
+1. Alibi: _placitis_. 2. Alibi: _solem_.
+
+SALOMO: Ex iis quidem intelligere potestis, omnia rerum maximarum
+arcana et abditos1 naturae thesauros in legibus divinis i.e. etiam in
+majorum nostrorum litteris ac libris latere, si quis altius scrutari
+velit. Hunc autem decalogum legis naturalis epitomam esse judicavit
+Abraham Aben Esra, quae quoniam obliterata videbatur et ingentibus
+hominum sceleribus ac flagitiis violata, Deus optimus maximus, hominis
+exitium miseratus, solenni legislatione2 naturalia edicta et interdicta
+maximis sui populi comitiis renovavit et in tabulis lapideis incisa,
+tubarum clangore, tonitruis, fulminibus ac flammis in3 monte Horeb ad
+coelum usque medium perstringentibus, ac monte terribili concussione
+trepidante, aeternum illud decalogi foedus cum populo aspersis sanguine
+tabulis, ut in feriendis foederibus mos erat, sacravit. Quae cum ante
+oculos mihi proponerem ac tanti spectaculi faciem altius contemplarer,
+quasi furore divino percitus haec breviter cecini:
+
+Quis vero, metuende! tua te voce tonantem4
+Audiit impavidus, cum jura sacrata juberes
+Nec violanda dares tremuli de vertice montis
+Foedera Sinai? Quis vel clangore tubarum
+Non fuit attonitus vacuas resonante5 per aures6?
+Quisve sacri sceleratus acerbam numinis iram7
+Ferre tui potuit, quoties armatus in hostes
+Flammea vibrares ingenti fulmina dextra?
+Quippe superborum tu colla tumentia regum
+Deprimis, et forti victor violenta refellis8
+Sceptra manu, quatiens saevi diadema tyranni.
+Conteris immanes populos et regna potenti
+Comminuis brachio, quaecumque invicta videntur.
+Sed Christos humili vindex e pulvere semper
+Erigis ipse tuos aciesque evertis ad unum
+Indomitas, ductuque tuo fit victor inermis!
+
+1. Alii: _reconditos_. 2. Deuter. IV. 3. Alius: _a_. 4. Alibi:
+_sonantem_. 5. Alibi: _resonare_. 6. Alius: _auras_. 7. Alii falsa:
+_vim_ vel: _viam_. 8. Alius: _reballia_.
+
+TORALBA: Hoc quidem foedus, duabus tabulis ac decem capitibus
+deprehensum, quid aliud est, quam ipsissima lex naturae? Hanc enim a
+natura legem arripuimus, hausimus, expressimus, ad quam non docti, sed
+facti, non instituti, sed imbuti sumus, atque imprimis Deum aeternum
+causam1 non modo rerum omnium effectricem, sed etiam conservatricem
+esse eandem, pro jure suae majestatis metuendum ac venerandum ac pro
+148 incredibili erga nos bonitate amandum ac toto mentis impetu
+prosequendum. Venerationem autem et cultum Deo debitum sacrilegio
+surripere, ac rebus creatis ac caducis illum tribuere et2 praemia
+salutis ac fiduciam in illis collocare, nefarium scelus est. Quod item
+secundo capite decalogi figuram ullam aut imaginem Deo tribuere
+prohibemur, natura quoque nobis insitum est, quia naturali et perspicua
+ratione Deum incorporeum esse demonstravimus. Ac propterea Numam
+Pompilium sua lege statuas Deorum ullas fieri vetuisse3. Et quidem si
+nefas est, coelum, sidera, solem adorare, quanto sceleratius4 est
+hominum figmenta venerari? At mirum mihi saepe visum est, tot populos,
+tam multis tamque eruditissimis temporibus statuas coluisse studio
+pietatis, cum Heraclitus, philosophorum antiquissimus, statuarum
+cultores perinde facere diceret, ac si cum parietibus colloquerentur5.
+
+1. Deest in alio codice, qui porro legit: _effectotem ...
+conservatorem_. 2. Alii: _aut_ vel: _ac_. 3. Plutarchas in Numa;
+Augustinus de civitate Dei. 4. Alibi: _scelestius_. 5. Alii:
+_obloquerentur_.
+
+CURTIUS: Ab his populis excipiendi sunt Persae, Scythae, Afri ac
+veteres Romani, quos M. Varro sine simulacris annos amplius CXXX
+coluisse scribit.
+
+SALOMO: Quid in re tam perspicua argumentamini? Satis est, uno verbo
+detestabili ac foedissimo statuam κόπρον i.e. stercus appellare. Hac
+enim voce majores nostri solent execrari idola.
+
+TORALBA: Caetera capita decalogi omnium fere gentium communia sunt,
+quod satis est argumenti, legem divinam omnino1 naturae consentaneam
+esse. Excipio quartum decalogi caput, scilicet requiem Sabbathi. Neque
+enim video, quid sit, quam ob rem Judaei septimum potius quam sextum,
+ut et Ismaëlitae, aut primum, ut Christiani, feriari debeant. Quod enim
+natura injustum sit2, temporis decursu justum fieri nequit, contraque3.
+Si ergo ante legem a Mose latam scelus non erat, die septimo rebus
+agendis ac opificiis implicari, cur postea impium esse coepisset?
+
+1. Deest alibi. 2. Alibi: _est_. 3. Alius: _contrave_.
+
+Hic ut1 Salomo conticuisset, contra quam sperabatur, FRIDERICUS: Salva,
+inquit, res est, Salomo obmutuit2.
+
+1. Alius: _cum_. 2. Alibi: _obtinuit_.
+
+SALOMO: Non video, cur loqui debeam, cum sit capitale, tesseram
+imperatoris1 prodere.
+
+1. Alibi: _imperii_.
+
+CORONAEUS: Ita quidem apud hostes, non inter amicos et familiares, quos
+hic videmus. Explica igitur, Salomo, quid hic tesseram appelles, ne
+Toralba victoriam incruentam reportare videatur.
+
+SALOMO: Certe sabbathum est tessera1 Deum inter et populum selectum,
+quam ceteri2 populi capere non possunt, nec si possint, velint3.
+Argumentum a Toralba propositum jam antea pridem Justinus Martyr
+objecerat Tryphoni. Sed illud abs te, Toralba, peto: num tibi natura
+justum vel injustum videatur4, arma ferre?
+
+1. Ezech. 20, 12. 20. Exod. 31, 17. 2. Alius: _non selecti_. 3. Desunt
+haec quatuor antecedentia verba in uno codice. 4. Alibi: _videtur_.
+
+149 TORALBA: Videtur ἀδιάφορον.
+
+SALOMO: Quid si princeps impendente seditione arma gestare prohibuerit,
+num tibi civis injustus et injuriosus atque iniquus videatur, qui
+adversus edictum armatus incedat?
+
+TORALBA: Assentior ego quidem.
+
+SALOMO: Cur ita, cum antea non injustum esset?
+
+TORALBA: Quia naturae lex est, ut magistratui jussa imperanti pareamus,
+et qui aliter facit, injustus censeatur.
+
+SALOMO: Quanto igitur injustior est, qui Deo vetante id, quod antea
+vetitum non erat, interdicto non paruerit, sive justum, sive injustum
+id esse arbitretur; quamquam fieri non potest, ut quicquam injustum a
+Deo jubeatur.
+
+CURTIUS: Hoc potissimum inter naturales et civiles leges interesse
+jurisconsulti tradunt, quod civiles sint earum rerum, quae justae et
+injustae dici nequeant, antequam jubeantur aut prohibeantur, naturales
+vero justitiam perpetuo annexam habeant, sine ullis edictis aut
+interdictis.
+
+FRIDERICUS: Cur igitur ante Moysen nullum de quiete septimi diei
+legimus edictum?
+
+SALOMO: Quis affirmare potest, nihil antea de sancta illius diei quiete
+interdictum1 fuisse? quanquam prisca aetate2 homines totum fere otium
+honestis studiis et rerum sublimium contemplationi tribuere solebant,
+ut omne tempus illud festa quies et sabbathum continuum videretur.
+Postea vero cum3 deterior aetas, inanium artium voluptatibus, jocis,
+libidini, bellis, rapinis intenta, rerum coelestium et divinarum studia
+sprevit, quid tam necessarium fuit, quam homines ad hanc naturae
+legem4, honesta virtutis studia, ad mentis quietem, ad cogitationem
+rerum divinarum, ad sui salutem revocare? Id autem diei septimi festa
+quiete sancire placuit.
+
+1. Alibi: _edictum_. 2. Alii: _pietate_. 3. Alibi: _quum_. 4. Addunt
+alii: _id est ad_.
+
+SENAMUS: Sed cur potius septimam, quam primam? Nec video, cur1 postremo
+capite decalogi aliena appetere prohibeamur, cum satis sit, nemini
+fraudem facere, et ea non exercere, quae publicam laedunt
+tranquillitatem: mentibus autem humanis imperare aut cogitationibus vim
+inferre, quis possit?
+
+1. Alibi: _an_.
+
+SALOMO: Ad singula vicissim. Primum, rationem a Deo rerum suarum
+exposcere, scelus, ambigere nefas est. Nam quod aliena concupiscere
+vetat lex divina, alienum est ab omnibus legibus humanis, atque in eo
+potissimum praestantia divinae legis1 enitet, quae securim non modo ad
+caudicem et ramos, sed etiam ad radices et fibras flagitiorum omnium
+admovit. Quisquis enim erumpentes cupiditates coercerepotest, is
+profecto imperatoris invicti laudem meretur. Qui vero aliena
+concupiscit, jam scelus admisit, etsi2 150 pravas cupiditates ad exitum
+perducere non potuerit, quoniam, ut possit, omnia pertentabit, sed
+recisa libidine nihil unquam molietur. Nihil autem mirum, si3 homines
+hominum cupiditatibus leges nullas posuerunt, quia nec praemia
+merentibus nec poenas4 irrogare potuissent, quippe sensus animorum5 non
+videntur, id unius Dei proprium est, qui abditas animorum latebras
+pervestigat ac propterea καρδιογνώστης appellatur6. Neque enim actionum
+ac sermonum prius quam cogitationum praeputia circumcidi jubet. Et
+quemadmodum Deus7 accepta ferre et praemia tribuere solet praeclaris
+hominum voluntatibus, ita quoque perinde ac homicidam habet, qui
+occidere cum maxime vellet, non potuit tamen, quia plus peccatur ipsa
+mente, quae pravitati acquievit, quam sceleris executione, quae ad
+sensus, satellites animi, quasi ad principis ministros refertur.
+
+1. Alius: _lucis_. 2. Alius: _etiamsi_. 3. Alii: _sed_. 4. Desunt alibi
+haec duo verba. 5. Alibi: _animi_. 6. Jerem. 12. 7. Deuteron. 11.
+
+CORONAEUS: Sed ad quietem septimi diei redeamus, quaenam ratio subesse
+potest?
+
+SALOMO: Rationem suae legis, quod rarissime fit, subjecit legislator
+ipse: _Quoniam_, inquit, _sex diebus coelum, maria, terram1, quaeque
+his continentur omnia, Deus creavit ac septimo die requievit, eique
+benedixit ac sanctificavit illum._ Et quominus ambigeretur, pluribus
+verbis caput illud declaravit, quam totius decalogi capita, nec unquam
+aliis diebus benedixisse aut eos2 sibi consecrasse3 legimus. Nam cum
+populus universus instruendo Dei sacrario et instrumentis sacrarii
+valde occuparetur, diem tamen septimum Deus excipiens: _Nihilominus_,
+inquit4, _mea sabbatha colite, quoniam illa sunt quasi tesserae
+secretiores et arcana inter me et vos posterosque vestros, ut
+intelligatis, me esse Deum aeternum, qui sanctifico vos. Feriamini
+igitur sabbathum, quoniam sanctum vobis est5: quisquis ullum opus
+fecerit die sabbathi, de coetu populi exscindatur6. Sex dies
+sufficiant7 rebus agendis, dies septimus quies esto sancta Deo aeterno,
+quisquis opus ullum fecerit, morte afficiatur. Conquiescant igitur
+filii Israel die septimo, ut colant sabbathum foedere sempiterno,
+quoniam illud est arcanum et tessera inter me et filios Israel,
+tessera, inquam, sempiterna, quoniam sex diebus Deus condidit coelum et
+terram, septimo quievit._—Haec ille. Videtis, cum homines, liberos,
+servos, jumenta sanctissimo illo die conquiescere jussisset, quanta
+verborum copia, quam exquisita ratione iterum atque iterum inculcat.
+Neque eo contentus populum universum rursus convocari jussit, deinde
+coacta8 concione legislator quasi legem novam laturus: _Haec sunt_,
+inquit9, _quae_ 151 _mandavit Deus. Sex dies negotiis agendis aut operi
+tribuantur, dies septimus sit vobis sacer, quia sabbathum requies est
+Deo. Quisquis opus ullum in eo fecerit, moriatur, ne accendatis ignem
+in domiciliis vestris._ Item alibi10: _Admonete populum Israelem, ut
+sabbatha sanctissime colat._ Id autem saepissime repetitum legimus, et
+cum maleferiatus quidam septimo11 die ligna legisset12, Moses
+sententiam, tametsi jam lex lata erat, non prius ferendam putavit, quam
+judicem Deum appellaret, qui eum capitali supplicio damnatum lapidibus
+obrui mandavit. Illud et mirabilius13, quod cum manna caducum singulis
+diebus plueret, die tamen septimo nihil decidere solebat14. Cum autem e
+tentoriis die septimo quidam egressi fuissent, quasi manna collecturi,
+Deus ita exarsit eosque oratione acerbo increpans: _Quousque_, inquit,
+_tentabitis me? dedi vobis sabbathum ad requiem, ut die sexto duplices
+cibos colligatis, consistite igitur in tentoriis die septimo, nec
+quisquam posthac foris egrediatur._ Item urbe Hierosolymorum obsessa et
+lata jam de excidio sententia, liberationem omnem Jeremias15 Deo
+jubente pollicetur, si sabbatha sancta colerent. Itaque Deus apud
+Jesaiam exclamans16: _O beatum_, inquit, _illum, qui sabbathum meum
+delicias suas appellat!_ Item paulo post: _Quisquis metuit mea sabbatha
+temerare ac foedus illud sanctissimae quietis coluerit, hunc ego
+sublimem proveham in montem sanctum meum_, i.e. in coelum. Quid
+Ezechiel? ubi sabbathum appellat Dei sacramentum ac tesseram
+secretiorem inter Deum et populum Israelis17, Ac propterea theologi18
+sabbathorum rationes ac leges copiosissime amplexi sunt.
+
+1. Septem haec sequentia verba desunt in alio codice. 2. Alibi: _nos_.
+3. Alibi: _conservasse_. 4. Exod. 20, 31 et 34. 5. Alibi: _erit_. 6.
+Alibi _exscindetur_. 7. Alibi: _sufficient_. 8. Alii: _convocata_. 9.
+Exod. 35. 10. Num. 15. 11. Alibi: _sabbathi_. 12. Alii: _collegisset_.
+13. Alibi: _mirum_. 14. Exod. 16. 15. Thren. 15 et 17. 16. Jes. 56, 58.
+17. Ezech. 20 sq. Alibi: _Israelem_. 18. L. 2 Pandect. c. 4 et 24
+(Talmud).
+
+CURTIUS: Hanc opinor causam fuisse, cur acutissimus1 quidam theologus2
+ad stuporem usque miretur, tot ac tam multis capitibus legum divinarum
+ac prophetiarum sabbathi otia inculcari, quasi, inquit, ejus diei cultu
+et quiete summa divinae legis et salutis nostrae3 contineatur. Idem
+quoque negat, sabbathum aut legem a Christo fuisse abrogatam, eosque
+reprehendit, qui aliter sentiunt.
+
+1. Alii: _argutissimus_, vel: _augustissimus_. 2. Calvin. inst. ep. 4.
+3. Deest alibi.
+
+OCTAVIUS: Ego Ismaelitasnon aliam habuisse causam judico, cur pro
+septimo die sextum feriari soleant, quam ut a Christianis aeque ac
+Judaeis festo die segregarentur, ut Christiani, qui primum diem pro
+septimo ad colendum sibi proposuerunt, ut a Judaeis secederent. Nam si
+jure diem sextum Ismaelitae feriarentur, propter fugam Mahummedis ab
+hostibus1 prostrati ac vulnerati die sexto, profecto aequius erat,
+Christianos sextum 152 diem, quo Christus supplicio affectus est,
+feriari2, quam primum, quo dicitur revixisse.
+
+1. Alibi: _hoste_. 2. Alibi: _celebrare_.
+
+TORALBA: Miror ego, Ismaelitas et Christianos cum Judaeis in eo
+convenire, quod decalogus divina voce promulgatus aeternam haberet,
+quasi naturae lex, auctoritatem, eos tamen quietem festivam
+commutavisse, „cultuque Judaeo septima sacrare“, ut poetae verbis
+utar1.
+
+1. Ovidius in Fast.
+
+FRIDERICUS: Ideone Christiani Judaeorum superstitionibus ullis
+obligati1 teneantur?
+
+1. Deest alibi.
+
+SALOMO: Si decalogi1 quartum sacrosanctum est, caetera quoque
+sacrosancta sunt; sin profana quaedam superstitio, caeteras quoque
+decalogi leges pessum ire necesse est, quas tamen aeternas et
+immutabiles nulla2 exceptione confitentur.
+
+1. Alii legunt: _Ut decalogi capita, ita etiam sacrosanctum est, quae
+tamen aeterna et immutabilia confitentur._ 2. Alibi: _sine ulla_.
+
+TORALBA: Caetera quidem decalogi capita natura ipsa dictitat, quartum
+non item, ut etiam Abraham Aben Esra ingenue fatetur.
+
+SALOMO: Cum Deus lapidibus obrui jussisset eum, qui die sabbathi ligna
+colligerat, ad Mosen conversus: Dic, inquit, populo, ut fimbrias ac
+vittas hyacintho infectas extremis vestium oris assuant, ut in eas
+intuentes omnia Dei jussa ad animum revocare consuescant eaque
+exsequantur, neque curiosius pervestigate apud vos, aut curiosius post
+oculos vestros exquirite, quibuscum scortari consuevistis.
+
+FRIDERICUS: Cur non liceat festam quietem agere, mundi creationem
+recolere, Dei beneficia commemorare ac naturae parentem crebris
+laudibus celebrare, die primo aeque ac septimo? Nihil enim, utro die id
+fiat, ad sanctitatem referre videtur.
+
+SALOMO: Si nihil refert, utrum feriari debeamus primum diem an
+septimum, cur primum potius quam septimum contra perspicua Dei jussa
+eligendum1 putas, nisi veri Dei leges opera data2 proculcare velis? Tu
+diem tuum natalem festis epulis recolere libentissime soles, non
+hesternum, cur septimum diem, mundi natalem, rejicis, ut pridie vel
+postridie festum agas? At nulli diei Deus praeter septimum benedixit,
+nullum diem praeter septimum sanctificavit, non sextum, non primum sibi
+consecravit3. Quanquam ista vetus paganorum impietas diem solis
+appellatione diserta4 feriari jubet5, quo quid sceleratius?
+
+1. Alius: _optandum_. 2. Alibi: _debita_, vel: _dedita_. 3. Alius:
+_benedixit_. 4. Omittuntur duo haec verba antecedentia in alio codice.
+5. Alibi: _jubent_.
+
+CURTIUS: Ita quidem scripta lex est, non quod soli sacra fiant, ut scis
+tu quidem, Salomo, sed quia in ferendis legibus, ut perspicuae sint, ad
+populi captum loqui necesse est.
+
+SALOMO: Igitur errore populari omisso, cum Deus prospiceret futurum,
+153 ut imperitorum hominum inscitia dicam an impietate, creationis
+memoria ex animis hominum obliteraretur, diem mundi natalem jussit
+solenni cultu celebrari. Fuit enim tanta Aristotelis et Epicuri vel
+impietas vel ignorantia vel utrumque, ut mundum aeternum fuisse ac fore
+existimarent, contra quam superius demonstratum est. Neque solum diem1
+septimum, sed mensem quoque septimum, quo creatus est mundus, clara
+plurimarum feriarum memoria posteritati commendavit, legum quoque
+divinarum lectionem eo mense ac die, quo mundi creatio perfecta est,
+auspicari jussit. Anno septimo agricultura deseri jubetur. Item eo die
+ac mense, quo mundi creatio consummata est, pontifices ipsi a capite
+leges divinas incipiunt omnibus interpretari, accensa facium ac
+lucernarum maxima copia, quem morem ab Aegyptiis observari scribit
+Herodotus2, qui mos antiquissimus, mundi creationis index, nondum ab
+usu exolevit. Hunc autem creationis mensem Ethanim3 i.e. illustrium
+Chaldaei vocant, quoniam eo potissimum mense, quo mundus conditus est,
+magnorum virorum ortus et occasus ac rerum publicarum insignes
+conversiones accidere consueverunt. Dies autem creationis in tota
+natura tam clarus est, ac prae caeteris tam4 perspicuus, ut nemo
+dubitare debeat5, legem de quiete sabbathi omnium maximo naturalem et
+universae naturae consentaneum esse. Sed manum de tabula!
+
+1. Desunt haec quinque sequentia verba in aliis codicibus. 2.
+Historiarum Libro II. 3. Alius: _Ethranim_. 4. Deest in aliis
+codicibus. 5. Alii: _deberet_.
+
+CORONAEUS: Cur manum de tabula? aut quamobrem propositae orationis
+filum abrumpis eo loco, quem potissimum quaerimus, scilicet quietem
+diei septimi perinde naturalem esse, ac caetera decalogi capita?
+
+SALOMO: Quia metuo, ea1 quae in arcanis divinis latent, oratione
+temerare; nec tam multa dixissem, nisi vos rerum divinarum amantissimos
+intelligerem.
+
+1. Deest in aliis codicibus.
+
+CORONAEUS: Ne igitur nobis sublimium rerum veneratoribus1 ac divinarum
+invideas haec arcana.
+
+1. Alibi: _venatoribus_.
+
+SALOMO: Ego quidem pauca de multis. Septimo die corporibus robur et
+incrementum praecipue additur; bonorum etiam virorum sapientia eo die
+potissimum augetur, ut majores nostri a prophetis didicerunt; in
+sceleratos autem ultio aëris1 potestatibus eo die potissimum
+permittitur. Quod saepe quidem, sed nunquam plenius2 intellectum est,
+quam in Aegypto stupenda clade, qua3 omnia hominum ac bestiarum
+primogenita totius regni longe late patentis nocte media diei septimi
+eodem momento interierunt, Asmodaeis caedentibus4. Quare lex divina
+circumcisionem infantis in octavam diem prorogari jubet, ut sabbathum
+sanctum intercedens robur addat infanti. Quin etiam medici de morbo aut
+accepto vulnere statuere nihil solent ante octavum diem, propter
+septimi vim ac potestatem. Illud autem ab omni 154 antiquitate
+compertum est, noxios daemones initio diei septimi, i.e. post occasum
+solis diei sexti, sceleratos agitare5, ab electis vero procul arceri6.
+Sic enim interpretandum est illud cujusdam Rabbini theologi, qui
+septimo die daemones noxios ab angelis coërceri dicit, ne scilicet
+bonis infesti sint. Ex quo intelligitur, totam rerum naturam
+sanctissimi illius diei vim ita sentire, ut etiam7 vulgari proverbio
+jactari soleat: nullum unquam8 sabbathi diem praeteriisse, quo sol se
+hominibus non praebeat contuendum. Et quidem nisi horizontis obliquitas
+ultra sexagesimam partem circuli magni versus utrumque polum terris
+intercedentibus solis adspectum auferat, sol die septimo clarior
+conspici9 consuevit, aut coeli spirabilis status mutari, ut si
+ardentissimo calore sex diebus coelum infectum fuerit, die sabbathi
+nubibus roscidis aut aquilonibus10 aliquo modo refrigeratur, sin
+perpetuis11 nubibus vel nebulis caliginosum extiterit totos sex dies,
+sabbatho solis splendore dies serena temperatur. Item qui morbis aut
+febribus continuis conflictantur, nisi desperata salus est, die septimo
+mitiores sentiunt dolores. Huc etiam pertinet Graeci illius
+philosophi12 quaestio vetus: cur die sabbathi aër mutatur? illud enim
+ab omni antiquitate penitus exploratum est. Mens autem boni viri ac
+Deum metuentis, quae rerum coelestium contemplatione ac laudibus
+divinis quasi epulis delicatissimis pascitur die sancto, et quae
+hominem ab homine seducit, eo fit aptior ad hauriendum divinae lucis
+fulgorem, quae13 die septimo prae caeteris copiosius affulget14. Hic
+autem humanae mentis in Deum raptus pretiosa mors a Davide15 et osculum
+oris divini appellatur a Salomone16. Quid? quod17 Josephus antiquitatum
+scriptor clarissimus tradit, fluvium sabbathicum in Syria sic
+appellari, quod non nisi isto die fluere consuescat18.
+
+1. Alius: _aëriis_. 2. Alius: _planius_. 3. Alii: _quae_. 4. Alii:
+_cadentibus_. 5. Alibi: _agere_. 6. Alibi: _proculcari_. 7. Alibi:
+_et_. 8. Alii: _Nullum, inquam_. 9. Alii: _aspici_. 10. Alius:
+_aquilonaribus_. 11. Alius: _continuis_. 12. Justinus Martyr, qu. 69.
+13. Alii: _qui_, vel: _quo_. 14. Alibi: _effulget_. 15. Psalm. 116, 15.
+16. Cant. 1, 1. 17. Alibi: _Quin_. 18. Lib. 7 de bello jud. cp. 24.
+
+TORALBA: Fateor equidem, diei septimi arcana valde mirabilia mihi
+fuisse hactenus incognita.
+
+CURTIUS: Non dubito, quin mentis agitatio ac meditatio ingenium
+vehementer exacuat. Concedo et illud, nihil praeclarius1 ab homine
+fieri posse, quam Dei optimi maximi beneficia, leges, actiones, opera
+contemplari et ex his laudes ejus eruere ac praedicare. Sed2 cum primi
+illi parentes humani generis ante legem de cultu diei septimi nullam ad
+contemplationis praesidia dierum discretionem adhibuerint, non videbam,
+cur subtilius rationem temporum exquirere deberemus, aut cur diem
+septimum quam caeteros3 sanctiorem esse praedicaremus.
+
+1. Alibi: _pulcrius_. 2. Alii: _Sic_. 3. Alibi: _caeteris_.
+
+FRIDERICUS: Nulla dierum distinctio est in coelo1 ac ne in terra quidem
+ubique; est enim2 ultra sexagesimam magni circuli partem tanta lucis
+155 ac tenebrarum varietas, ut ad utrumque polum accedentibus post
+septuagesimam coeli partem dies menstrua sit, propius bimestris,
+trimestris, quadrimestris, sive pro 24 horis bis mille octingentas3
+horas diem sine sole supra horizontem continuo videre, et4 sub utroque
+polo dies unus est semestris sine solis ortu, nox item una sine solis
+occasu semestris, et cum alii 365 dies habeant, anno vertente, qui sub
+polo versantur, diem unum et noctem unam habeant, utramque semestrem.
+
+1. Alibi: _coelis_. 2. Deest in aliis codicibus. 3. Addunt alii:
+_octoginta_. 4. Alibi: _ut_.
+
+SALOMO: Ultra septuagesimam partem meridiani circuli polum versus
+nullis mortalibus ulla statio patet, et ut pateat, quis tam stupidus,
+quin1 solis circuitum horarum 24, sive supra sive infra horizontem,
+denotare non possit?
+
+1. Alii: _qui_.
+
+FRIDERICUS: Id fortasse doctiores, sole supra horizontem existente1,
+observare possunt, sed quis semestri nocte discrimen illud annotaret?
+Sed ut ab utroque polo ad regiones medias redeamus, fieri nullo modo
+potest, ut eadem dies septima esse possit toto terrarum orbe, quia cum
+occasu solis incipit2 sabbathum maximum, mense Aprili hora sexta
+pomeridiana3 in urbe Hierosolymitana, eodem momento regionibus
+Brasilianis Indorum meridies est; ex quo necesse est, sex horarum
+intervallo diem septimum citius auspicari Hierosolymis, quam populis4
+Brasilianis.
+
+1. Alibi: _stante_. 2. Alius: _incipiat_. 3. Alii: _promeridiana_. 4.
+Alii: _a populis_.
+
+SALOMO: Argute quidem Fridericus, sed quis in tanta oceani ac terrarum
+ab ultima Syria usque in Americam regionem immensitate, i.e.
+milliaribus amplius 6060, diem septimum putet confundi posse? Argutias
+igitur omittamus ac diem septimum, qui tot ac tam multis argumentis
+tamque perspicuis naturae demonstrationibus illustratur1, ad divinas
+aeque ac naturae leges pertinere fateamur.
+
+1. Addunt alii: _putemus confundi posse, sed_.
+
+FREDERICUS: Si septima dies sola sit sancta, cur a vobis nova luna1
+trigesimo quoque die colitur?
+
+1. Alii: ἱερομηνία.
+
+SALOMO: Nulla dies divinis laudibus aut actionibus honestis eximitur,
+sed potissimum dies septimus creationis mundi ac trigesimus divinae
+procurationis index festivus esse jubetur, quia non satis erat, mundum
+condidisse, nisi rebus genitis1 Deus prospiceret ac statum,
+conditionem, alimenta, incrementa, vicissitudines rerum omnium
+tueretur2.
+
+1. Alibi: _conditis_. 2. Alibi: _intueretur_.
+
+OCTAVIUS: Illud est, opinor, quod innuit Horatius1, ubi τὴν τριακάδα
+Judaicam vocat trigesima sabbatha, quanquam non solum Judaei, sed et
+Graeci ac Latini novilunia festis diebus colebant, ut Juvenalis hoc
+versu significat2:
+
+Observant ubi festa mero pede sabbatha reges,
+
+et Plutarchus περὶ δεισιδαιμονίας.
+
+1. Sat. 1, 9. 2. Deest alibi.
+
+156 CURTIUS: Nimia profecto superstitione Judaei Hierosolymam a Pompejo
+scalis admotis otiose1 expugnari ac cives omnes sponte2 velut in
+verriculo aut sagena rapi, partim3 etiam crudeliter mactari et urbem
+floridissimam4 opibus diripi die sabbathi patiebantur, quem Dio
+historicus Saturno fuisse sacratum scribit in hac expeditione, ubi
+Judaeos Vegetius5 aeque ac Plutarchus6 valde irrident.
+
+1. Deest in alio codice. 2. Deest in eodem codice. 3. Deest in eodem
+codice. 4. Idem habet: _florentissimam_. 5. De re militari. 6. De
+superstitione.
+
+SALOMO: Divina lex eos beavit, qui non subsederunt1 in subselliis
+derisorum2. Hanc quidem Hierosolymorum expugnationem, Strabo factam
+scribit ἐν νηστείᾳ τῶν Ἰουδαίων, cum tamen die sabbathi jejunare
+prohibeamur. At Josephus non a Strabone modo, sed etiam a Dione et
+Eusebio3 discrepat; scribit enim, urbem captam a Pompejo die Tamuz, M.
+Tullio Cicerone et M. Antonio consulibus, quod ut factum sit die
+septimo, Judaeorum tamen religionem4 ac numinis metum laudare potius,
+quam irridere deberent5.
+
+1. Alius: _consederunt_. 2. Psalm. 1, 6. 3. Alius: _Vegetio_. 4. Alibi:
+_religionis_. 5. Alii: _debemus_.
+
+FRIDERICUS: Agatharchides1 Cnidius leges ac religionem Judaeorum ob id
+maxime sprevit, quod2 Ptolemaeum Lagi filium Hierosolyma die sancto
+otiose invadere permisissent.
+
+1. Alius: _Agatharchiades_. 2. Joseph. antiq. jud. I, 12.
+
+SALOMO: Res tamen ex animo1 cessit Judaeis. Nam Philadelphus Ptolemaeus
+Lagi filius urbem illam ac templum ingentibus donis ac largitionibus
+locupletavit, centum millia captivorum nostrae gentis, sua pecunia
+redemtos, manu misit, tabulam ex auro solidam2 duorum cubitorum ac
+semis in sacrarium sanctissimum intulit, theologos LXXII ingentibus
+donis ac largitionibus, ut sacra biblia ex Hebraeis graeca facerent,
+locupletavit, quo nihil majus ac melius ab ullo principe praestari
+potuisset.
+
+1. Alii: _ex animi voto_, vel: _ex omni voto_. 2. Alibi: _solido_.
+
+FRIDERICUS: Sed negari non potest, quin supina illa negligentia dicam,
+an stultitia, plane capitalis fuerit, quod Judaei urbem florentissimam
+opibus, propugnaculis, juventute, otiosissime1 expugnari, liberos,
+uxores, templa sacratissima militum direptioni patere, quam die
+sabbathi tueri maluerunt. Nam quid aliud est, quam Dei bonitatem
+experiri ac tentare? ubi enim2 periculum a capite, a liberis, a familia
+propulsare die sabbathi vetuit? Prius enim3 Agamemnon arma quemque
+parare jubet, deinde a Jove victoriam precatur his verbis: δὸς μοὶ κατὰ
+πλῆρες ἑλεῖν Πριάμοιο μέλαθρον i.e. da mihi sublimem Priami subvertere
+sedem. Nam cum olim Romani inprimis religiose dies praeliares a festis
+discrevissent, ut M. Varro scribit, ab hostibus continuo lacessiti
+praeliares dies4 exemerunt, ne cuiquam deinceps religio injiceretur,
+diebus festis proelium committere.
+
+1. Alius: _atrocissime_. 2. Addunt alii: _obsecro_. 3. Hom. Il. Β, 414.
+4. Alius addit: _de festis_.
+
+157 SENAMUS: Jam quoque pridem Judaei dierum praeliarium religionem
+repudiarunt, nam Judas Maccabaeus strenuus imperator, cum die sabbathi
+Hierosolymam ab Antiocho Nobili expugnatam ac Judaeorum partem in
+speluncis exuri, partem mactari, partem suffocari non repugnantes
+audiisset, exercitui, quem ex fugitivis civibus collegerat, aperte
+declaravit, se pro delubris, pro focis, pro lege, pro civium salute,
+pro libertate etiam diebus sabbathis pugnaturum, ac deinceps ingentes
+de1 hostibus victorias adeptus est2 ac parva manu saepe legiones
+Antiochi vicit ac prostravit.
+
+1. Alibi: _ab_. 2. Alius: _reportavit_.
+
+FRIDERICUS: Non religio, sed superstitio est, quod Judaei tam
+pertinaciter ab omnibus etiam necessariis negotiis die sabbathi sic
+abstinendum putant, ut ne filius quidem aquis parentem mersum aut
+fluvio1 interceptum eripiat, aut illata vulnera2, quo minus sanguis
+effluat, obligare velit. Quam superstitiosam crudelitatem Christus3
+exhorruit, cum sacerdos viatorem vulneribus saucium die sabbathi
+deseruisset, rustici autem benignitatem laudavit, quod hominem
+languentem vulneribus obligatis jumento domum importari jussisset. Cum
+autem pontifices in Christum acerbe inveherentur, quod4 aegrotum
+septimo die curavisset ac lectum alio transferri jussisset5, ipse
+obtrectationes6 illorum verbo diluens: _Sabbathum_, inquit, _propter
+hominem, non autem homo propter sabbathum conditus est; filius autem
+hominis dominus est sabbathi._ Itaque curationes admirabiles7
+multitudini, morborum innumerabilium varietate languenti, saepius die
+sabbathi mirifice ostentavit8.
+
+1. Alius: _flammis_. 2. Alibi: _illato vulnere_. 3. Luc. 10, 31 sq. 4.
+Matth. 12. Luc. 6, 13 sq. 5. Alius: _transferre mandasset_. 6. Alibi:
+_objectiones_. 7. Alibi: _admirabilis_. 8. Matth. 12. Marc. 2. Joh. 7.
+9. Luc. 1. 6. 13 sq.
+
+CURTIUS: Simili superstitione insaniebat nauclerus ille Judaeus, quem
+Synesius1 scribit die sabbathi navis gubernacula in altissimis
+fluctibus deseruisse, nec ullo mortis aut tormentorum metu aut navis
+cum vectoribus periclitantis ad officium revocari potuisse.
+
+1. In Epistolis.
+
+SALOMO: Nos etiam leges non ad legum, sed ad hominum salutem latas
+arbitramur, nec putamus eum in legem quid commisisse, qui quid1 fecerit
+vetitum die sabbathi premente2 necessitate, quippe quae nullis coërceri
+legibus, nulla obligatione teneri potest. Si tamen demus, sabbatho
+curare licuisse, non propterea licuit asportare3 cubile. Illud enim
+potissimum arguebatur4, quod Christus lectum asportari5 jusserat. Quin
+etiam pontifex facti conscius plebem increpuit his verbis: Sex dies
+rebus agendis supersunt, his ergo diebus accedite ad curationem, non
+die sabbathi.
+
+1. Alibi: _quicquid_. 2. Alius: _poscente_. 3. Alius: _exportare_. 4.
+Alius: _arguebant_. 5. Alius: _avehi_.
+
+FRIDERICUS: Haec verba pontificis1 non eo pertinent, ut curare die
+septimo scelus arbitraretur, sed ut invidis obtrectatoribus omnem sui
+calumniandi praeriperet occasionem.
+
+1. Alibi: _Christi_.
+
+158 CORONAEUS: Si morbus tam gravis est, ut dilatio vitae periculum sit
+allatura, etiam diebus festis curare licere ac semper licuisse non
+dubito. Sin facile unius diei moram ferre possit aegrotus, differendum
+opinor, dum festa quies praeterierit, quam nos Dominicam dicimus, quia
+domino sancta sit, ut sanctissimis christianae ecclesiae institutis
+docemur. Quibus acquievisse me profiteor ac prae me fero1, nec me
+argumentis cujusquam patiar auferri, aut a suscepta Romanorum
+pontificum religione divelli. Quod enim Salomo in allegoriis:
+_Custodi_, inquit, _fili mi, jussa patris tui, nec dimitte legem matris
+tuae_2, ego Dei mandata et ecclesiae interpretor3. Idem: _Ne transferas
+terminum, quem majores tui pepigerunt_4.
+
+1. Alibi: _praefero_, vel: _pro me fero_. 2. Proverb. 6, 20. 3. Alius:
+_interpretabor_. 4. Proverb. 22, 28.
+
+SALOMO: Patris quidem appellatione Deus, matris autem natura mihi
+significari videtur. Nec tamen dubito, quin ad ecclesiam quoque
+transferri possit, quae duobus annorum millibus ante floruerat, quam
+Jesus, Josephi et Mariae filius, nasceretur, qui tamen sabbathum
+saepissime coli jussit1, ac Paulus2 ipse sabbathismum populo Dei datum
+scribit, quibus verbis populum Dei a Christianis et barbaris aperte
+discrevit. Ac tametsi Christianorum oriens ecclesia diem primum, quem
+vos dominicum appellatis, initio feriaretur, non propterea a cultu
+sabbathi destiterat3 Tertulliani aetate, cujus haec verba sunt: Duas in
+anno hebdomadas ἀπὸ κρεοφαγίας4 abstinemus exceptis sabbathis et
+dominicis. Item: _Sabbathis omnibus, qui adierit5, inveniet Deum._
+
+1. Lucae 17. 2. Hebr. 4. 3. Alibi: _desistebat_. 4. Alii: κρεοφαγῶν. 5.
+Alibi: _audierit_.
+
+CURTIUS: Justinus eodem, quo Tertullianus, tempore floruit et apologiam
+eodem tempore pro Christianis scripsit ad M. Aurelium Augustum, in qua
+fatetur, Christianos ad preces et eucharistiae communionem diebus
+dominicis convenire solitos, nihil tamen de sabbatho. Ac tametsi
+primordio nascentis ecclesiae christianae plerique circumciderentur, ut
+etiamnunc his temporibus Aethiopes Christiani, et sabbathum
+feriarentur1, nihilominus tamen Paulus, frequenti discipulorum concilio
+coacto, Petrum increpuit ac legitimos majorum ritus abrogandos esse
+communi decreto persuasit2. Itaque cum ad Colossenses3 scriberet: _Ne
+quis_, inquit, _vos judicet in cibo aut4 potu, vel parte diei festi vel
+noviluniis vel sabbathorum, quae sunt umbra futurorum._
+
+1. Alibi: _feriantur_. 2. Act 15, 22 sqq. Gal. 2, 14 sqq. 3. Col. 2, 16
+sq. 4. Alibi: _vel_.
+
+CORONAEUS: Fieri potuit, ut primus ac septimus dies Christianis
+festivus exstiterit; sed cum utriusque diei conservatio rebus agendis
+grave afferret impedimentum, Victor pontifex Romanus sub annum Christi
+196 sabbathi quietem valere jussit ac pro sabbatho dominicam feriari.
+
+159 SALOMO: Cave putes, Coronaee, me Christianis persuadere1 velle, ut
+pro dominica sabbathum accipiatis, ne diem sanctissimum sabbathi aeque
+ac Dominicam saltationibus impudicis, crapula, libidine, venationibus,
+lusibus, denique impuris scortationibus foedissime contaminari videam
+non sine maximo animi dolore. Praestat, illum diem negotiis ac rebus
+agendis transigere, quam impurissimis flagitiis violare.
+
+1. Alibi: _persuasisse_.
+
+SENAMUS: Vos Judaei tetrici ac tristes non videmini dies festos colere,
+quos veteres omnes tum Graeci tum Latini ludibus publicis, conviviis,
+choreis, canticis, saltationibus laetiores esse voluerunt ac propterea
+Diis immortalibus gratiores.
+
+SALOMO: Non abhorret gens nostra a choreis et saltationibus, quin et
+dies festus nobis vocatur חַג1 a saltatione et meditatione, ne festi
+dies choreis tantum divinis, sed meditationibus etiam tribuantur.
+Itaque noviluniorum diebus2 omnes omnibus3 oblectationum generibus,
+quae modo4 a turpitudine abhorrent, summopere delectamur5, nec quicquam
+nobis saepius ingeritur, quam ut intimi animi pectoribus laetemur ac,
+tametsi sanctissimo die sabbathi a vulgaribus choreis abstineamus,
+canticis tamen divinarum laudum, suavitate vocum ac nervorum admista,
+diem illum laetissimum ac jucundissimum reddere solemus, ac festis
+epulis coram immortali Deo obtestamur, nos6 summa cum laetitia cibis
+sacrificiorum optimis vesci, ut lege divina jubemur, nihilominus tamen
+aliquot horas mentem legum divinarum lectione pascimus7, idque ab
+antiquissimis prophetarum discipulis ad haec usque tempora usurpare
+solemus. Sic enim de Sunamitide ad Elisaeum profecta8: _Cur_, inquit9,
+_maritus uxori, venis ad prophetam, cum nec sit luna nova, nec
+sabbathum?_ Licet enim duobus milliaribus, non tamen longius a domo
+discedere, ut oracula divina ab eruditis theologis hauriantur. Quod
+autem Senamus tristiores et moestiores nos caeteris nationibus videri
+queritur, haec potissimum causa est, quod non modo sabbathum, sed etiam
+omnia decalogi capita impune violari videmus10. Nam cum primo capite
+unius aeterni Dei cultus proponatur, nihilominus tamen sexcenta millia
+Deorum ac multo plura11 videmus ubique coli. Veteres quidem pagani
+trecentos Joves, ut ille12:
+
+Trecentum tonat ore Deo Erebumque Chaosque,
+
+et quae plura hyperbole amplificat, ad 36000 prodidere; at videmus13
+tot a Christianis Deos coli, quot angelos, quot beatas mentes
+arbitrantur, i.e. innumerabiles prope legiones, praeter eos, quos
+divorum albo pontifices, evocatis arte magica daemonibus, scripsere
+detestanda quadam apotheosi14. Et cum secundo 160 capite decalogi ante
+statuas aut ullas imagines procidere easque revereri capitali subjecta
+poena prohibeamur, omnia tamen fana, omnes templorum angulos ac
+recessus quaqua versus sculptilibus idolis redundare videmus, et quidem
+ex omni materia, ex omnibus metallis, lapidibus, lignis, terra, cera,
+farina, ipsaque putrida cadavera, pulpam aceto et sale conditam, ossa,
+cineres, cereis ardentibus deosculari, et eorum contactu non modo
+corpori salubritatem, sed etiam menti sanctitatem et ubique salutem
+comparari putant. Illud etiam detestabilius, quod in omnibus horariis
+precationibus15 secundum decalogi caput, quo statuarum cultus
+interdicitur, non modo in Italia, Gallia, Hispania, verum etiam in ipsa
+Germania ex ipso decalogo expunxerunt16 ac penitus abraserunt. Ac mirum
+mihi visum est, cur Martinus Lutherus negat17, ullas imagines lege
+divina prohiberi, praeterquam ipsius Dei, non item crucifixi et18
+apostolorum, deinde subjicit: Nos Mosen nec audire nec videre volumus,
+mandata de statuis et sabbatho sunt ceremoniae sublatae. Quae quis
+aequa mente ferre potest? in eo praesertim, qui se religionum censorem
+profiteatur. Tertium decalogi caput, quo nomen domini temere usurpare
+prohibemur, multo gravius etiam quam superiora violatur: quia non modo
+pejeratur, verum etiam contumeliis nomen illius sacratissimum19
+dilaceratur, ac pro aeterno Deo peregrina Deorum ac daemonum nomina
+jurantur, cum toties ac tam diserte20 aliud quam aeterni Dei nomen ac
+numen21 jurare prohibeamur. Omitto secundae tabulae capita ac
+potissimum scortationes, adulteria, stupra et utriusque sexus ab
+ordinibus sacris libidines, continentiae specie turpiter effusas.
+
+1. Deest in alio codice. 2. Alibi: _dies_. 3. Alibi: _omnium_. 4.
+Alibi: _quomodo ... abhorreat_. 5. Alius: _oblectamur_. 6. Deest in
+aliis codicibus. 7. Alius: _pasci_, ita ut antecedenti verbo _vesci_
+correspondeat. 8. Alibi: _profectura_. 9. 2 (4) Regum 4, 8 sqq. 10.
+Alius: _violare debemus_. 11. Alibi: _plures_. 12. Virgilii Aeneis IV.
+13. Alibi: _ut videamus_. 14. Alii: ἀποθεώσει. 15. Deest in alio
+codice. 16. Alius: _induxerunt_. 17. Tom. III. (Jen. ed.)—Alibi:
+_neget_. 18. Alibi: _aut_. 19. Alibi: _sanctissimum_. 20. Deuteron. 9.
+Jerem. 5 et 12. 21. Desunt haec duo verba in alio codice.
+
+Quae cum Salomo vehementius, quam pro senili aetate, dixisset,
+silentium secutum est. Silentii causa fuit, quod ejus oratio CORONAEUM,
+acerrimum rituum Romanorum propugnatorem, pupugerat, qui cum se ad
+responsionem1 comparare videretur2, omnibus in eum intentis, sermonem
+cohibuit, rupto silentio: Mihi, inquit, in animo erat, Salomonis
+querelas et criminationes diluere, sed in aliud tempus differendum
+puto, ne de libertate dicendi quicquam cuiquam detraxisse videamur3.
+
+1. Alii: _reprehensionem_. 2. Alii: _paratum videret_. 3. Alibi:
+_videar_.
+
+OCTAVIUS: Etiam animi pendeo, loquarne an taceam?
+
+CORONAEUS: Cur taceas, cum tam copiosa dicendi seges proponatur, si vel
+Salomonem refellere velis?
+
+OCTAVIUS: Cum religionem Ismaëlitarum et instituta cum moribus ac
+ritibus Christianorum comparo, mihi videor in terras de sublimi
+delapsus coelo. Nam Ismaëlitae summa veneratione Deum aeternum, nec
+plures uno colunt, Jesum autem ipsum Isaiam vocant, non modo verbum,
+sed etiam spiritum ac nuncium Dei fuisse agnoscunt et manibus hostium
+ereptum, quominus 161 ab improbis capitali supplicio afficeretur. Hunc
+autem nec Deum, nec Dei filium1 arbitrantur, ac propterea sanctissime
+vetant adorari. Abrahami legem se tueri profitentur, ac Deum eundem
+colere, quem ille vivens ac spirans adoravit. A cultu statuarum
+tantopere abhorrent, ut non modo in templis ac delubris nusquam unquam2
+caelatas vel sculptas vel fusas vel pictas imagines, verum etiam nihil
+eorum, quae natura peperit, seu stirpes, seu animantia pingere liceat,
+aut ad spectaculi fructum usquam haberi, subjecta legibus vetantibus
+poena capitali. Et3 quidem, cum statuas Christianorum quasi ad virtutis
+imitationem positas excusarem, Pracadius quidam illud mihi reposuit,
+eos ipsos, quorum statuas veneremur, coelesti felicitate frui, quod
+divorum imagines dejecissent, ut4 Deum aeternum adorarent. Psalmos
+Davidis, quos divinitus hominum generi5 datos affirmant, cantibus ac
+nervis usurpare et quater quidem interdiu publice, noctu semel privatim
+precari consueverunt. Ac memini, cum essem eodem cubiculo6 hospitii cum
+Africano inclusus, illum media nocte surgentem a cubili laudes Deo
+immortali canere ac me graviter increpare, quod tacerem, usurpans illud
+arabica lingua: _Media nocte surgebam, ut laudem dicerem nomini tuo_7;
+tum et illud ex libris Jobi afferebat: _Multi_, inquit, _queruntur, se
+opprimi tyrannide et cum calamitatibus conflictari, nemo tamen est, qui
+Deum nocte laudatoriis canticis prosequatur._
+
+1. Alii addunt: _esse_, vel: _fuisse_. 2. Alii: _nulla usquam_. 3.
+Aliter legit alius codex: _Et quidem eo minus statuas venerantur, ut
+etiam felicitate coelesti se frui glorientur, quod divorum_ etc. 4.
+Alibi: _ac_. 5. Alibi: _Hominibus quasi_. 6. Alibi: _cubiculorum_. 7.
+Psalm. 42, 4 sq. et 119, 55.
+
+CORONAEUS: Ecclesiae Romanae mos jam inde a Pelagio, pontifice maximo,
+usitatus est, septies singulis diebus Deum laudibus, supplicationibus
+et canticis die noctuque colere. Quod ab ipso Davide1 didicimus et
+expressimus: _Septies_, inquit, _interdiu tibi dixi laudem_; quod nec
+Judaei faciunt, nec Lutherani, nec Zwingliani, qui sacra publica ita
+circumciderunt (excipio Anglos, segregatos a Puritanis), ut bis tantum
+tota hebdomade preces publice2 fieri patiantur.
+
+1. Psalm. 119. 164. 2. Alius: _publicas_.
+
+SALOMO: Lex divina pontifices et Levitas mane ac vesperi Deo laudes
+canere jubet et matutinum quidem sacrificium quatuor horarum fuisse
+scribit Rabbi David, vespertinum unius horae, privatim vero laudes
+divinas assidue quemque momentis omnibus recolere laudatissimum. Nam
+laudare septies apud Davidem non finitum numerum, ut ecclesia Romana
+putat, sed infinitum continet seu incertum, ut fere semper. Sic enim
+mater Samuelis1, cum Deo gratularetur: _Sterilis_, inquit, _peperit
+septem_. Nocturnas vero laudes privatim ex cujusque voto fieri majores
+voluerunt, quibus nihil efficacius, nihil gratius esse potest.
+
+1. 1 Sam. 1, 6 sqq.
+
+OCTAVIUS: Rogationes Ismaëlitarum breves quidem sunt, sed supra 162
+modum efficaces in hunc modum: El hemdu, tilla hi rabis hallamine, El
+rahami, El rachini, Melichi, Jarini, El dini, ejahe, rah tu vejache,
+vestecun Isdina. Elzzirata Mustitfa mazzirata cladina evanta alahim
+gari ri il magduli olahem velal soline amim. Id est: Laus Deo
+misericordi ac flexibili regi extremi judicii! O mortales pietatis
+amantes, colamus illum et auxilium consequamur, da nobis, aeterne Deus,
+certissimam cognitionem eorum, quos selegisti, ut nunquam, illis
+offensis, ex gratia tua excedam. Amen. Haec precatio ab illis Lassala1
+dicitur i.e. communis omnium, quia praeter hanc variae sunt preces ac
+paene innumerabiles, quas ex voto sibi quisque commentatur.
+
+1. Alibi: _Lessala_.
+
+CORONAEUS: Non video, cur Pater noster Christi cedere debeat Lassalae
+Ismaëlitarum aut schema Hebraeorum.
+
+SALOMO: Nostrum illud schema, quod ab omnibus Judaeis quotidie
+usurpatur, non est precatio, sed commemoratio, ne ab aeterno Dei cultu
+unquam discedamus. Quin Moses in concione totius populi eadem verba sic
+expressit, quae a Latinis et Graecis non satis apte reddita mihi
+videntur. Sic enim opinor melius1: _Audi Israël! Is qui est aeternus
+Deus noster, aeternus est unus, amabis igitur Deum tuum aeternum ex
+toto corde tuo et tota anima tua et toto impetu virium tuarum. Atque
+haec verba, quae jubeo, in corde tuo haerebunt, eaque saepius
+inculcabis liberis tuis, seu domi sedeas, seu ambules, seu jaceas, seu
+surgas, et alligabis ea ad manum, et quasi monumenta erunt pro oculis
+tuis, quin et asscribas ea postibus domus tuae et pro foribus tuis._
+Illud est schema nostrum, quod in membranis vitulinis2 scriptum et in
+capsulis conditum brachio sinistro alligamus quidem et capiti inter
+caesariem et frontem, idque chaldaica vox Tephilin a תָפֵל, quod
+_alligare_ vel _appendere_3 significat: alii ab hebraica voce תפלחן,
+quae orationem significat4, quoniam ea quotidie quasi preces
+sanctissimas recolunt. In iisdem etiam membranis inscribunt periodum e
+decimo tertio capite Exodi, quae incipit: _Memento diei hujus, quo
+egressus es ex Aegypto_, usque ad haec verba: _A diebus in dies_5, et
+ex eodem capite, paulo post periodum, quae incipit: _Et erit, cum
+introducet te_, usque ad haec verba: _quod potenti manu eduxerit nos
+Deus ex Aegypto_6. Item periodum ex secundo capite Deuteronomii, quod
+incipit: _Exit itaque si audiendo_, usque ad haec verba: _coelum supra
+terram_7.
+
+1. Deuter. 6, 4 sqq. 2. Alius: _fibulanis_. 3. Alibi: _apprehendere_.
+4. Desunt haec octo antecedentia verba in aliis codicibus. 5. Exod. 13,
+3 sq. 6. Exod. 18, 7-9. 7. Deuter. 11, 1 sqq.
+
+FRIDERICUS: Tanta Judaeorum superstitio est, ut satis esse putent ad
+salutem adipiscendam, eas membranas circumferre, ut1 quidem Catholici
+163 principium evangelii Johannis collo alligant, ea spe ac fiducia, ut
+ab omnibus calamitatibus ac morbis tuti sint, quas ligaturas
+execrabiles appellat Augustinus.
+
+1. Alibi: _et_.
+
+SALOMO: De nostris si ullus ea spe ac fiducia ducatur, ut earum rerum
+sola gestatio ad salutem prosit, quem puto esse neminem, hunc insanire
+judico. Sed haec summa capita majores nostri ab unoquoque nostrum
+circumferri voluerunt, ut quotiescunque capsulas vel in postibus
+videant Mezazam, primi capitis, et divinae legis memores ab omni cultu
+peregrinorum numinum abstinere, et ad verum Deum vitam instituere
+consuescant.
+
+OCTAVIUS: Ab omnibus ligaturis istis ac pictis imaginibus Ismaëlitae
+abhorrent et veram pietatem amplectuntur. Illud etiam praeclare, quod
+Mesquedas vel1 fana sic construunt, ut nec a viris foeminae conspici,
+nec viros foeminae contueri possint, sed habeant utrique stationes
+medio pariete discretas.
+
+1. Alii: _seu_.
+
+SALOMO: Haec a nostris, ut optima quaeque, assumserunt1 et expresserunt
+Ismaëlitae, ut nec in templis nec in synagogis viri foeminas intueri
+possint. Ita fit, ut nullae pravae cupiditatis inflammandae occasio aut
+lenociniorum illecebrae ullae quaerantur.
+
+1. Alii: _acceperunt_, vel: _sibi asserunt_.
+
+CURTIUS: Utinam mos ille nostris hominibus in mentem veniret! Cur enim
+laudabilia instituta, ubiubi sint, non imitemur? Illud enim quodammodo
+asseverare possumus, nulla fere templa Christianorum lenocinio vacare.
+
+SALOMO: Nihil flagitiosius mihi videtur, quam pietatis faciem libidini
+obtendere; ob id enim sublatus est mos a majoribus nostris, quo feminae
+prae foribus tentorii sacri1 excubabant2, propterea quod sacerdotes,
+filii pontificis maximi ac principis Eli, stuprum his inferre non
+dubitarint3. Maxima semper cura fuit majoribus nostris, non modo
+impudicitiam, sed impudicitiae suspicionem a sacris longissime
+amovere4. Quin5 etiam meretrices ab extrema memoria majorum nostrorum
+nunquam nisi vultu velato foras prodibant. Post etiam in Arabia omnes
+Hebraeae mulieres capitibus omnino praeter oculos contectae fuerunt,
+cum in publicum exirent. Tandem etiam in templis non modo velari, sed
+etiam parietibus a virorum conspectu segregari placuit, quod sapienter
+Ismaëlitae imitati templa omnia parietibus habuere utrique sexui
+divisa.
+
+1. Alius: _sacra_. 2. Forte: _exercebant_. 3. 1 Sam. 2, 22 sqq. 4.
+Alii: _movere_. 5. Alibi: _Hinc_.
+
+FRIDERICUS: Nulla calumnia1 graviore Christiani veteres oppressi
+dicuntur, quam quod stupris et incestibus nocturna sacra religionis
+specie funestarent, quam quidem ad calumniam diluendam scriptae sunt
+apologiae Origenis, Justini, Athenagorae, Tertulliani, atque hic etiam
+in libro de 164 velandis virginibus Christianorum morem valde
+improbavit, quo quidem foeminas viris confusas inter amplexus et oscula
+caritatis, quae in ipsis templis fiebant, invaluisse scribit.
+
+1. Origenes contra Celsum; Talmud. in tract. de sabbatho; Philo in
+libro de vita contempl.
+
+CORONAEUS: Id quidem a pontificibus Romanis aliquando, ut opto et
+spero, emendari poterit, perinde ut illa pietatis oscula fuere sublata.
+
+OCTAVIUS: Agnosco equidem, omnia fere Judaeis et Ismaëlitis, quod1 ad
+religionem attinet, communia esse, utrisque aeterni unius Dei cultus,
+utrisque idolorum summa execratio, item circumcisio et genus ab
+Abrahamo utrisque ducitur; abstinent utrique a sanguinis2 et porcorum
+esu, denique lectiones utrisque frequentissimae, quas Tertullianus3 non
+satis argute reprehendit in Judaeis, quos lavari quotidie scribit,
+quia4 quotidie inquinantur, quasi vero Christiani penitus circumcisi
+puriores essent, cum tamen David Goliathen ob id execratus sit5, quod
+esset incircumcisus et immundus. Quanquam Aethiopes Christiani
+circumcisionem amplexi fuere, qua etiam veteres Aegyptios uti
+consuevisse scribit Herodotus6. His vero temporibus non modo mares7 a
+maribus, verum etiam foeminae8 a foeminis nymphae quadam particula
+circumciduntur.
+
+1. Alibi: _quid_. 2. Alii: _sanguine_. 3. De baptismo. 4. Alibi:
+_quoniam_. 5. Alibi: _est_. 6. Lib. 4. Sed intelligendum est de his
+Aegyptiis, qui genere Judaei sunt. 7. Alibi: _mas_. 8. Alii: _foemina_.
+
+CURTIUS: Fuit illa quidem foederis cum Abrahamo percussi tessera1, non
+tamen ullam2 video fuisse circumcisionis utilitatem.
+
+1. Alibi: _tabula_. 2. Alii: _aliam_.
+
+SALOMO: Quae major aut1 sanctior utilitas esse potest, quam divini
+foederis arcanum? Quanquam qui curiosius ista scrutantur, maximas
+circumcisionis asserunt2 utilitates, tum ad procreationem liberorum
+commodiorem, tum ad inflammationem tumorum amovendam, tum ad coërcendam
+vim libidinis effervescentis, quam Rabbi Moses praecipuam
+circumcisionis causam esse arbitratur. Hoc tamen Judaei ab Ismaëlitis
+differunt, quod hi nec azymis nec agnis paschalibus utuntur3 nec
+sabbathi festiva quiete, nec ad occasum conversi precantur, nec Messiam
+exspectant, ut Judaei, excipio eos, qui Haly sectam sequuntur, quos
+Imanias vocant. Ac tametsi preces ad omnia coeli templa4 fieri posse
+confiteantur, saepius tamen ad Mecham ora convertunt, ut olim Daniel in
+urbe Babylonis exul, in genua procumbens, Hierosolymam versus
+orationem5 concipiebat.
+
+1. Alii: _et_. 2. Alibi: _afferunt_. 3. Alius: _utantur_. 4. Alibi:
+_omnes coeli plagas_. 5. Alii: _vota_.
+
+SENAMUS: Mercurius Trismegistus adoraturos primum ad orientem solem,
+meridie ad Austrum, sero ad occasum converti1 jussit. Graecis tamen
+nonnullis usitatum erat, ad orientalem plagam Diis sacrificare,
+heroibus vero ad occasum, caeteris omnibus ad orientem, qui mos a
+Chaldaeis et magis Persarum ad omnes fere populos dimanavit; illi etiam
+diluculo ac 165 potissimum etiam soli orienti, quem Mithram
+appellabant, sacra facere consuerant. Hinc Maro:
+
+Illi ad surgentis conversi lumina solis.
+
+Sic tamen ut statuae in occidua plaga collocarentur, ortum spectantes,
+ut Vitruvius2 scribit. Jubet enim Porphyrius, adoraturos statuis ortum
+spectantibus ἀντιπροσώπους esse et converti ad occasum, contra quam
+Christiani statuas occasum spectantes collocare solent, ut eas ipsi
+vultu ad orientem converso adorent.
+
+1. Alii: _verti_. 2. Alius: _Virumnius_.
+
+FRIDERICUS: Christiani veteres cum rogarentur, cur ad solis ortum
+conversi vota conciperent, respondebant1, id illis in usu esse, quod
+oriens honoratior esset occasu. Sic enim Pompejus2 Cornelio Syllae
+dixisse fertur, plures orientem, quam occidentem3 solem adorare. Non
+video tamen, cur Judaei ab omnibus populis dissidentes ad occasum
+conversi sacra faciant.
+
+1. Justinus Martyr qu. 118. 2. Plutarchus in Pompejo. 3. Alibi:
+_abeuntem_.
+
+SALOMO: Plerique nos id facere putant, ne solem ac sidera orientia
+colere videamur. Sed falluntur, cum sol utramque plagam spectet et
+utroque tempore sacra faciamus. At noster legislator tentorium sacrarii
+ad exemplar universitatis constructum erexit. Est autem rapidissima
+orbium coelestium conversio ab ortu ad occasum, et qui naturae cursum
+tenere volet, cum sideribus ad occasum progredi necesse habet, non
+regredi ad ortum. Ex quo quidem pulcherrima naturae arcana eruuntur,
+ut1 decentem et naturae congruentem morem intelligamus, quae scilicet
+dextra, quae pars mundi sinistra dicatur.
+
+1. Alibi: _et_.
+
+TORALBA: Haec disputatio plurimum1 exercuit omnes scriptores, nec tamen
+de mundi situ probabilem afferunt caussam. Nam Pythagoras, Homerus,
+Plato, Aristoteles, Galenus, Averroesdextrum mundi latus in oriente
+posuere, Plinius et Varro sinistrum. Augur enim Romanus, sub Dio
+templorum sacra lituo dividens, vultum ad Austrum convertebat, ut
+haberet a sinistris ortum et occasum a dextris. Empedocles, Cleomenes,
+Lucanus, Solinus, Philo Ebraeus dextram mundi partem Aquiloni tribuunt.
+
+1. Alius: _ut plurimum_.
+
+SALOMO: Pontifex Hebraeorum sacrificans vultu ad occasum converso
+dextrum latus Aquiloni opponit, laevum Austro, qui situs convenit
+universae naturae. Sunt enim dextra sinistris robustiora ac vegetiora,
+ut pes dexter ac brachium dextrum sinistro grandius, vegetius ac
+robustius est. Cor sapientis, inquit Salomo1, _in dextra ejus, stulti
+vero in sinistra_, quia stulti, libidinis impotentia, cupiditatibus
+suis imperare nequeunt, ut sapientes. Sic aquilonares homines
+australibus robustiores sunt ac vegetiores, et ubique fere ad Aquilonem
+corpora sunt formae dignitate praestantiora, ingeniorum vis tamen
+minor. In dextro latere jecur situm est, sanguinis officina, in
+sinistro lien, conceptaculum atrae bilis. Sic ad aquilonarem 166
+regionem homines sunt rubicundi ac robusti, nam robustum a rubore
+Latini2 derivant, ad meridiem atri; vis tamen ingeniorum major ad
+Austrum, cujusmodi sunt melancholici. In dextro latere jecur vim
+cupiditatis continet, vitiorum alimentum et ὑποκείμενον, ac propterea
+victimae ad Aquilonem spectantes caedi jubentur3. In sinistro vis atrae
+bilis ab ipso liene homines contemplationi deditos habet ac coelestium
+rerum meditationi; sic ab Aquilone bella, calamitates, exercitus in
+sacris litteris saepius denunciantur et potestas ingens Leviathani ad
+Aquilonem, qui etiam ob id Aquilonaris4 appellatur. Contra vero Deus
+dicitur ab Austro venire et profectiones Abrahami versus Austrum. Quo
+pertinet etiam illud: _Dicam Aquiloni, da! et Austro, noli prohibere!_5
+quia prohibentis major, quam tribuentis potestas. Nec minus mirum
+videri debet, quod omnes omnium populorum regiones, Chaldaeorum inquam,
+Judaeorum, Ismaëlitarum, Christianorum ab Austro derivantur. Exercitus
+vero Gothorum, Vandalorum, Herulorum, Hungarorum, Turcarum, Tartarorum,
+AngloSaxonum ab Aquilone ad Austrum. Item motus omnium animantium est a
+dextro ad sinistrum latus6, ac motus trepidantis orbis elati ab
+Aquilone ad Austrum inclinat, mirabili naturae consensu. Ex quo
+Judaeorum intelligitur templa Deorum7 ad occasum conversa et pontificum
+statum in sacris faciendis universitati naturae consentaneum esse. Ex
+eoque non tantum Homeri, sed etiam Pythagorae, Platonis, Aristotelis,
+Averrois, Galeni, Plinii, Varronis errores emendantur, ac mirabilia
+naturae arcana intelliguntur, etiamsi preces ad omnia coeli templa
+laudesque divinae locis omnibus ac regionibus Deo gratissimae semper
+fuerunt.
+
+1. Eccles. 10, 2. 2. Festus in voce robustus. 3. Levit. I. Jerem. 46.
+Ezech. 42. 4. Joel 2, 20.—Alibi: _Aquilonates_. 5. Jes. 43, 6. 6.
+Aristoteles de hist. anim. II, 1. 7. Alibi: _Judaeorum_.
+
+OCTAVIUS: Non video, Ismaëlitas tam acute philosophari, sed qui citra
+tropicum cancri regiones incolunt, ad Mecham seu Jezecat seu Medinam
+Alnabi, ad civitatem prophetae et montem Moriam, ubi Abrahamus filium
+immolare1 jussus est, convertuntur, scilicet ad Austrum; qui vero sunt
+ultra tropicum, convertuntur ad Aquilonem. Illud tamen singulare est,
+quod Ismaëlitae, quoties precantur2, bis inclinato vertice terram ac
+manus utrasque deosculantur, Christiani vix unquam.
+
+1. Alibi: _immorali_. 2. Alibi: _provocantur_.
+
+CURTIUS: Manum deosculari Deum adorantes1, antiquissimi moris est, ut
+Jobus ipse testatur, non quidem ut de2 osculo cogitarent, sed ut ori
+silentium imponerent3, unde saepe peccatur; ut etiam nunc plerique cum
+de peccatis confitentur, pectus solent tundere, ubi cor residet,
+pravarum cogitationum artifex; alii frontem vola caedere, ubi animi
+sedem esse arbitrantur, quasi poenas ab auctoribus flagitiorum
+reposcerent ista percussione. 167 Verum enim vero4 sine saliva5
+osculari nemo potest. Illud enim veterem6 sapit idololatriam eorum7,
+qui terram pro Deorum ac rerum omnium parente adorabant, magnae Cybeles
+appellatione carmine impio: O hominum, pecudum, divûmque aeterna
+creatrix!
+
+1. Alii: _adorantem_. 2. Alii: _non quia de_. 3. Alius: _imperarent_.
+4. Alios: _Terram vero_. 5. Alius: _scelere_. 6. Alius: _veterum_. 7.
+In eodem deest.
+
+SALOMO: Nos erecti Deum laudamus, flexis genibus fausta precamur,
+adversa deprecamur interdum etiam stantes, ut Ezechias ad parietem
+conversus, nunquam sedentes, multo minus ambulantes, nisi morbus vel
+imbecillitas cogat, ut Mosen, qui cum diutissime pansis1 ad coelum
+manibus, tantisper adversus Amalekitas pugnabatur2, erectus stetisset,
+fractis viribus consedit, fusis tamen et extensis manibus usque ad
+occasum. Fallitur autem Plutarchus3, qui Numam jussisse scribit, ut
+adoraturi sederent, quod et Latinis inusitatum et a Pythagoricis
+decretis, quibus Numa dicitur imbutus fuisse4, alienum. Sic enim
+Pythagorae symbolum: περιφερόμενον προσκυνεῖν i.e. circumvolutum
+procidere. Et nos quidem peccata confitentes frontis ad humum contactu5
+testamur humilitatem, quod Plutarchus appellat, ῥίψεις ἐπὶ πρόσωπον. In
+ardentissimis rogationibus6 Eliae statura imitamur7. Is enim cum sua
+oratione coelum tribus8 annis et sex mensibus ita conclusisset, ut nec
+imbres ulli nec rores depluerent, septies oravit, quoad exoraret9,
+vultu inter genua composito humi advolutus, qui humillimus est infantis
+in utere habitus, ut eliceret imbrem. Sessio10 vero et adoratio e11
+diametro pugnant.
+
+1. Alibi: _passis_. 2. Exod. 17, 9 sqq. 3. Περὶ δεισιδαιμονίας. 4.
+Addit alius: _penitus_. 5. Alius: _fronte ad humum contracta_. 6.
+Alibi: _orationibus_. 7. 1 Reg. 7, 1-9. Jac. 4, 17. Sir. 48, 2. Luc. 4,
+25. 8. Alibi: _sex_. 9. Alibi: _exoraretur_. 10. Desunt haec sequentia
+Salomonis verba in alio codice. 11. Alius: _toto_; alius: _tota_.
+
+OCTAVIUS: Tantum abest, ut Ismaëlitae osculantes humum adorare velint
+Cybelem, ut nulla gens ab idololatriae suspicione longius absit. In
+templo sermones et colloquia facere aut deambulare, scelus arbitrantur.
+Festis diebus hora sexta concio populi frequens est, nec ante meridiem
+festo die cibantur; die vero paschali, quae omnium sanctissime colitur,
+post jejunium menstruum1 Elmeide coenam concelebrant, tum deosculatis
+mutuo manibus offensiones mutuo acceptas charitate summa ignoscunt ac
+veterum ἀγάπας recolunt, non ficta simulatione, sed bona fide, nec si
+quisquam post accepta2 illa oscula manuum3 acceptas injurias
+ulciscatur, impune laturus est, sed gravi judicio damnatur. Si quis
+concionibus ac precibus publicis adesse recusaverit, mulcta, infamia,
+carceribus coërcetur. Nec tamen4 unius aeterni Dei purissimo cultu, sed
+etiam humanitate et benignitate populos omnes longe superant5. Ac
+mirantur, Christianos homines tantam egentium multitudinem, tantam
+suorum nuditatem6 et inopiam aequo animo 168 ferre posse, cum apud
+Ismaëlitas plura sint domicilia egentibus ac peregrinis vacua, quam
+tenues domiciliorum egentes. Saepe quidem videre potuistis Turcas in
+hac urbe tenuibus ubique occurrentibus7 nummos libenter objicere. Nulla
+enim lex apud istos sanctior colitur, quam Ullache i.e. exsolvere
+debita et egentibus largiri. Itaque saepius occurrunt viatoribus
+chorabitae, quos Eremitas Graeci vocant, a quibus hoc unum precantur,
+ut ad se divertant. Postea vero quam exquisitis ferculis, lotionibus et
+cubilibus8 foverunt, non modo nullum pretium reposcunt, sed etiam
+gratias agunt his verbis: Demum hannam fal alla se verfis, i.e. hoc
+animae meae detur, Deus te amet! Sunt etiam frequentissima domicilia9 a
+litteratis hominibus circa fana constituta et uberrimi ad alimenta
+reditus; vix enim est ullus opibus locuples, qui aut templum aut
+publicum hospitium consecrandum non curet. At innumerabiles Christianos
+videmus, quos non benefacere delectat, sed benefecisse videri, ut
+ambitioni magis, quam inopiae donare10 videantur. Et quum paucissimi
+benignitatis fontes egentibus11 aperiant12, tum vero id faciunt, vel ad
+furtorum et flagitiorum expiationem (neque enim13 aqua citius ignem,
+quam largitio in egentes peccatum restringit)14 vel ad incrementa rei
+familiaris15. Nihil enim verius a Basilio Magno dici potuit, quam artem
+omnium quaestuosissimam esse eleemosynariam16. Ac Musulmanni quaestum
+rei domesticae non spectant, sed solius Dei intuitu largiuntur, ad
+idque curiosissime a concionatoribus erudiuntur, ut mihi Christianis
+jure opponere posse videantur, quod olim Spartanus17 quidam seniori
+assurgens in theatro, ne adolescentibus considentibus spectaret
+erectus, Athenienses honestas artes18 ad pompam et fastum habere, non
+tamen ad usum. Hoc vero singulare est, quod Ismaëlitae a vino et alea,
+vetantibus legibus, abstineant, tametsi plerique Christiani se legibus
+solutos arbitrantur, propterea sive vini luxum et aleam sequuntur, sive
+adulteria, stupra, rapinas, injurias, verbera, caedes, mentis ad omnia
+concitas, quodque his omnibus foedius est, capitales in Deum
+contumeliae19. Juventutis autem molles et teneres annos studiosissime
+legibus divinis erudiunt, neque enim fabulas audiri et20 libidinis
+ludos aperiri patiuntur, sed Alcorani divinis praeceptis tam assidue
+imbuunt, ut ante pubertatem fideli memoria teneant; cantica vero
+impudica nulla audiantur. Denique cum illorum religionem, judicia,
+leges, mores, instituta cum vestris21 comparo, verissime Ismaëlitas ex
+omnibus populis Musulmannos i.e. fideles esse judico, non tantum, quia
+lex Muhammedis naturae consentanea est, ut Algibel et Avicenna
+scripsere, sed etiam quia caeteri verae22 faciem ac speciem 169
+religionis habent, illi religionem ipsam non tantum habere, sed
+possidere mihi videntur23.
+
+1. Alibi: _nostrum_. 2. Deest in alio codice. 3. Alibi: _post illas
+manuum exosculationes_. 4. Alii: _tantum_. 5. Alius: _superarunt_. 6.
+Alibi: _ruditatem_. 7. Alibi: _accurrentibus_. 8. Alius: _cubiculis_.
+9. Alius addit: _scholastica_. 10. Alibi: _donari_. 11. Alibi:
+_pauperibus_. 12. Alii: _appareant_. 13. Alius: _vero_. 14. Alii:
+_restinguit_. 15. Tob. 12, 9. 16. Alius: _eleemosynam_. 17. Alius:
+_Spartiata_. 18. Addunt alii: _et divinas_, vel: _et doctrinas_. 19.
+Alibi: _contumaciae_, vel: _injuriae_. 20. Alius: _aut_. 21. Alii:
+_nostris_. 22. Alibi: _fere_. 23. Alibi: _videantur_.
+
+Cum ad hanc orationem caeteri conticuissent ac mirarentur, Octavium a
+Christianis ad Ismaëlitas defecisse, nec quisquam Octavii orationem1
+refutaret, tandem rupto2 silentio FRIDERICUS: Non erat, inquit, animus,
+Octavii orationem refutare, ac vos ob id opinor conticuisse, quod
+refutatione minus egeret. Nec mihi de moribus ac religione
+Muhammedistarum3 disputare placet, quia non licuit eorum civitates ac
+respublicas pervestigare; illorum tamen religionem Octavio,
+ingeniosissimo viro, probari non puto, sed ea tantum4 verbi gratia
+disseruisse. Legistis, opinor, libros de doctrina Muhammedis, item de
+moribus ejus ac toto vitae genere atque illud inprimis, quod
+ingeniosissimus ille5 religionum artifex in libris6 quidem Muhammedes
+nuncupetur7, in coelo vero Almad. Sic enim8 Homerus fluvium, qui Trojam
+praeterlabitur, Xanthum ab hominibus, Scamandrum a Diis vocari. Cum
+autem natus est Muhammedes, ad eum alendum venti scilicet, aves, nubes,
+angeli convenerunt, venti quidem odoribus, aves fructibus, nubes aquis.
+Et quoniam angelis nihil supererat, quod infanti praeberent, ira
+perciti discesserunt. Eundem tamen in coelum abreptum fuisse tradunt ab
+ipso Gabriele, ac post reditum prophetam se tulisse, conciones publicas
+habuisse; sed quoniam nec orationibus ullis, nec rationibus, quae
+vellet, persuadere poterat, vi et armis agere decrevisse; fugatum tamen
+die Veneris ab hostibus fugisse, a cujus fuga, scilicet ab Hegira,
+initia9 ducunt annorum, postea vera validiore manu reversum Mecham
+expugnavisse ac discipulis militibus diripiendam dedisse. Ab his
+initiis et praeda locupletiores imperium paulatim propagarunt, cum
+Arabiae latrones ad societatem10 proposita libertate ac diripiendi spe
+coegissent. Ipse vero jam senio confectus comitiali morbo dicitur
+interiisse, sed cum tertia die resurrecturum se promisisset, tam diu
+jacuit insepultus, quoad teterrimo foetore intolerabilis a plebe in
+cloacas urbis projectus esset. Plerique cum Garuffa, uxore Mazuchi11,
+deprehensum ac caesum fuisse tradunt, cum diceret eas uxores, quas
+propheta vellet, jure suo capere potuisse. Abadallam vero et Machilium
+occidi jussisse, quod prophetam esse negarent, ac tametsi uxores
+septendecim domum duxisset, nihilominus tamen Zeidi quoque uxorem socii
+dicitur rapuisse. Jucundissimam quoque fabulam commentus est, ut vini
+non solum abusum tolleret, sed rem et usum necessarium prohiberet;
+fingit enim duos angelos coelitus in terram ad judicia exercenda
+demissos, ebrietate et illecebris formosae meretricis, cujus amore
+tenebantur, persuasos esse, ut alter illam in coelos veheret, alter in
+terram reveheret, propterea mortalibus vini 170 usum interdictum
+fuisse. Ex omnibus autem fabulis nulla foecundior est, quam quae extat
+de paradiso Muhammedis, ubi ciborum fercula exquisitissima fore
+pollicentur, tum vini, lactis ac mellis torrentes undique profluentes,
+foeminarum etiam formosissimarum ac cynaedorum greges, quibus uti
+liceat et abuti, ac septuaginta millibus annorum voluptatibus perfrui,
+post convivium, quod etiam annorum septuaginta millium spatio definit.
+Quod12 cum Averroës, Arabicae philosophiae princeps, legisset, porcorum
+paradisum dixit, ut13 mirum videri non debeat, si impietas illa
+detestabilis, tot ac talibus propositis praemiis, totum pene terrarum
+orbem invasit.
+
+1. Alibi: _rationes_. 2. Alius: _recepto_. 3. _Muhamedanorum_. 4.
+Alibi: _de ea tamen_. 5. Alii: _iste_. 6. Alibi: _terris_. 7. Alius:
+_usurpatur_. 8. Alius: _etiam_. 9. Alibi: _initium_. 10. Alius:
+_saevitiam_. 11. Alius: _Mafuchae_. 12. Alibi: _quae_. 13. Alibi: _et
+... debet_.
+
+CURTIUS: Tanta vis est pravae opinionis, ut hominum mentibus semel
+insita potentius quam natura ipsa dominetur. Et quidem apud Narsingas
+Indorum1 populos mortuis maritis viduas eodem incendii rogo viventes ac
+spirantes cum cadaveribus2 exuri constat, non modo veterum, sed etiam
+recentiorum scriptorum summa consensione easque summa alacritate eo
+deferri ab amicis, ut voluptatibus maritorum sempiternis perfruantur.
+Sed et illud valde puerile debet videri, quod Ismaëlitae flagitia
+lotionibus assiduis elui putant, non aliter atque Indi occidentales3
+Hispaniolae ex intimo stomacho ante aras ac statuas vomentes scelera
+profligari putabant.
+
+1. Alius: _Indiae_. 2. Alibi: _cadavere_. 3. Alibi: _orientales_.
+
+OCTAVIUS: Nihil mirum est, si Averroës Ismaëlitarum religionem valere
+jussit, cum etiam Christianorum ac Judaeorum leges omnes foedissime
+proculcarit. Sed Avicenna, princeps in omni genere philosophiae ac
+medicinae clarissimus, scribit, legem Muhammedis miserias ac
+felicitatem summarum voluptatum corporis proposuisse, aliam tamen
+beatitatem1 lege praestabiliorem in animo habuisse. Quae autem ex
+libris Elimel Nebi, h.e. vita prophetae ejusque doctrina, et Edit el
+nebi i.e. historia prophetae, recensuit Fridericus, plane apocrypha
+sunt Ismaëlitis neque usquam theologis approbantur, sed imperitis
+hominibus conscripta rejiciuntur, ut ea, quae a Bonaventura theologo de
+vita Christi circumferuntur, cum scilicet arbores frugiferae summa
+cacumina curvassent leviter, ut infanti Christo, ad poma inhianti ad
+satietatem usque vesci liceret. Quae theologi christiani non magis
+probant, quam innumerabiles hujusmodi fabulas, quas in aurea dicam an
+ferrea lectione divorum legimus, quae referre nolim, ne nos pigeat
+ineptiarum. Alcoranus, qui a collectione sic dicitur vel Alphaticianus
+a distinctione capitum, quae 123 numerantur, nihil habet ineptiarum,
+nihil sibi contrarium, nihil repugnans, ut putarunt Dionysius
+Carthusianus et Cardinalis S. Sixti2, qui adversus legem Muhammedis
+scripserunt. Mitius aliquando3 Richardus4 ordinis praedicatorum,
+arabicis litteris et disciplina instructus5, tametsi quibusdam locis et
+falsa simulavit et vera dissimulavit. 171 Quod autem de paradiso et
+sordidis voluptatibus plerique calumniantur, satis refelluntur ex iis,
+quae Azora septuagesima quinta et septima scribuntur, scilicet
+adulteros et perjuros sempiternis inferorum ignibus deflagraturos, ut
+clara voce testatus est ipse legislator Muhammedes. At ne foeminas
+quidem a viris, dum sacra fiunt, conspici, nec in publico vultus
+revelari6 patiuntur populi, qui Muhammedis legibus7 obligantur. Quod
+item Christiani Muhammedem se resurrecturum spopondisse commemorant,
+nusquam scriptis Ismaëlitarum ista reperies. Atque in eo ipso inter se
+discrepant Christiani, quod alii quidem tertia die, alii octingentesimo
+post anno resurrectionem se promisisse jactant, quasi Lycurgus alter8,
+Apollinem consulturus, cives suis legibus obligaret, quousque
+rediisset. Omissis igitur fabulis inanibus, si quis studiose legat
+Alcoranum, nihil in9 eo reperiet, quantum quidem judico, nisi summam
+erga Deum religionem, pietatem in parentes, caritatem in proximos,
+benignitatem adversus tenues, justitiam in omnes assidue inculcari
+videbit10.
+
+1. Alibi: _beatitudinem_. 2. Alius: _Coeli_. 3. Alius: _aliquis_. 4.
+Alii: _Ricualdus_, vel: _Ricaldus_. 5. Alibi: _divino instinctu_. 6.
+Alii: _revelare_. 7. Alibi: _lege_. 8. Alibi: _ille_, vel: _olim_, vel:
+_aliter_. 9. Desunt alibi sex haec sequentia verba. 10. Deest in alio
+codice.
+
+FRIDERICUS: Mirum est, Agarenos Muhammedis in coelum ascensionem sine
+mulo fingere non potuisse, aut cur scalam potius non adhibuerint1, quam
+jumentum2, nisi probabiliorem fore putarent mulorum in coelos3
+ascensionem.
+
+1. Alibi: _adhibuerunt_. 2. Alibi: _mulum_. 3. Alibi: _coelum_.
+
+OCTAVIUS: Nihil hujusmodi proditum est in sacris1 Muselmannorum
+litteris, nec magis incredibiles sunt hujusmodi fabulae, quam Numerii2
+Attici, praetoris Romani, qui juratus, in coelum ascendisse Augustum,
+acceptis a Livia decem aureorum millibus, confirmavit. Sed cum alius
+ascensionem Drusillae in aedibus Caligulae fratris nobilem affirmaret,
+non sine risu ingenti a populo acceptus.
+
+1. Alibi: _sanctis_. 2. Alibi: _Numerici_.
+
+CORONAEUS: Miror, Octavium superstitiones Agarenorum, misericordia
+potius, quam risu dignae cum sint, ipse acutissimi judicii ac doctrinae
+singularis, probare potuisse eoque magis, quo diutius ab illis dura
+servitute fuit oppressus.
+
+OCTAVIUS: Me Deus optimus maximus a piratis comprehensum in littore
+Siciliae mercatori Syriaco1 vendi passus est; hic rursus Paracadio2 me
+dedit, qui ut religionis amantissimum ac litterarum studiosissimum me
+esse intellexerit3, de mea religione (jam enim triennium4 captivus
+populari, Arabum linguae consueveram)5 percontari coepit. Ego cum ad
+singula capita responderem et in meam sententiam illum pertrahere
+conarer, quo nihil ab immortali Deo magis et melius mihi optandum
+judicabam, ille contra tot ac tam multis rationibus urgebat, ut ab
+argumentis, quasi ab 172 aquis desertus6 in vado haererem; tandem mihi
+libellum exhibuit arabica lingua a Dominicano quodam christianae
+religionis desertore conscriptum pro defensione religionis
+Ismaëlitarum. Quem ut legi et relegi, in varias animi sententias
+distractus, mirabar ab homine Christiano, et quidem ordinis
+praedicatorum, ejurata majorum religione scribi potuisse. Ad extremum
+rationibus victus acquievi; quod cum herus animadvertisset, libertate
+me donavit, quam ut plerique adipiscantur, Muhammedem amplecti solent
+et circumcidi se patiuntur.
+
+1. Alibi: _Syriae_. 2. Alius: _Paracactio_. 3. Alibi: _intellexerat_.
+4. Alii: _tertium_. 5. Alii: _adsueveram_. 6. Alibi: _desolatus_.
+
+FRIDERICUS: Audivi quondam eos, qui antrum Trophonium subirent, saltare
+solitos, ut1 qui a daemone in furorem agerentur, quos amici cum
+revocare conarentur, simulatque ingressi fuerant, choreis sese
+admiscebant. Idem Octavio contigisse videmus.
+
+1. Desiderantur haec septem sequentis verba in aliis codicibus.
+
+OCTAVIUS: Omitto contumelias, quibus Muhammedis dignitas adversariorum
+obtrectationibus laceratur; rem teneo, h.e. verum ac sincerum unius
+aeterni Dei cultum.
+
+TORALBA: Si vera religio in puro aeterni Dei cultu versatur, naturae
+legem sufficere confido ad hominum1 salutem. Nec aliam religionem
+habuisse videmus antiquissimos humani generis principes ac parentes,
+qui aurei seculi memoriam posteritati reliquerunt, non docti, sed
+facti, non instituti, sed imbuti ab ipsa natura, a qua pietatis,
+religionis, integritatis ac virtutum omnium rivulos hauserunt et
+expresserunt. Id quod non solum omnibus omnium philosophorum sententiis
+probatum, sed etiam oraculis, si qua fides est oraculorum, confirmatum
+videmus. Nam roganti M. Tullio, quodnam vitae institutum sequeretur,
+responsum est: naturam sequi oportere. Quod ipsum Paulus ad Romanos2
+scribens non obscure aut ambigue, sed aperte confitetur: _Gentes_,
+inquit, _quae lege vacant, natura ipsa legitime vivunt, quia tametsi
+legum tabulas nullas habent, nihilominus edicta mentibus suis
+consignata circumferunt, testificante conscientia ipsorum._ Quibus
+verbis rectam rationem et naturae legem ad hominis3 salutem sufficere
+docet. Quae cum ita sint, quid opus erat tot ac tam multis ritibus,
+quibus obligantur Judaei, Christiani, Agareni, Pagani? Hanc enim
+religionem omnium antiquissimam ac optimam esse confido.
+
+1. Alibi: _omnium_. 2. cap 1, 20 sqq. 3. Alii: _hominum_.
+
+Quae cum breviter perstrinxisset Toralba, silentium secutum est; neque
+enim de religionibus, quod quisque sentiret, hactenus aperuerat,
+praeter SALOMONEM, publica auctoritate fretum1, qui tandem rupto
+silentio: Mei sensus, inquit, cum tuis, Toralba, plane congruunt,
+scilicet ea, quae ad salutem pertinent, naturae legibus omnia
+contineri; atque his naturae legibus vixisse Abelem, Henochum,
+Noachum2, Abrahamum, Jobum3, Isaacum, 173 Jacobum, quos viros! certe
+ipsius immortalis Dei testimonio, quo nec majus ullum, nec gravius
+cogitari potest, summam pietatis ac integritatis laudem adeptos. Neque
+enim circumcisio, quae Abrahamo et posteritati quasi tessera foederis
+data est, necessaria fuit ad salutem, sed ob id potissimum circumcidi
+jubemur, ut a caeteris populis a Deo selecti ac segregati videamur.
+Hanc autem naturae legem significare videtur Deus ipse, cum diceret:
+_Benedicentur in semine Abrahami omnes gentes, eo quod obedierit voci
+meae nec unquam edicta mea legesque meas violarit_4. Atque lex a Mose
+nulla lata est, nisi quadringentesimo et trigesimo post anno. Caetera
+vero, quae legibus ritualibus ac judiciariis continebantur, sublato Dei
+templo ac eversa republica Hebraeorum antiquata fuere. Nam diserte
+prohibemur5 usquam terrarum pecudes mactare nisi eo loco, quem
+nominatim Deus designarat. Decalogus tantum6 ac circumcisio cum agno
+paschali ad sempiternam acceptorum beneficiorum memoriam a nobis
+usurpatur. Sic autem persuasum habeo, nullam omnino religionem sine
+ritibus ac ceremoniis consistere posse, nec opinor ullum majus arcanum
+habere religionem romanam tantae diuturnitatis, quam rituum ac
+ceremoniarum tantam, quanta cogitare potest7, multitudinem ac
+varietatem, tum suavissimam canticorum ac organorum, tum etiam vestium
+ac suppellectilis sacrae ac pretiosae8 pompam, quae populum quasi
+spectaculo admirabile retineat suspensum. Ad quod9 enim Deus vestitum
+Aaronis pontificis maximi augusta quidem specie venerabilem fecisset?
+aut cur tot sacrificiorum ritus, tot lotiones, tot exquisitas
+expiationes jussisset, si plebis imperitae mentes cultu religionis
+obligari commodius arbitraretur? Multa quidem a Judaeis ecclesia
+Romana, maximam tamen rituum partem a veteribus Graecis et Latinis
+accepit, ut10 etiamnum pelles hostiarum, quibus ipsi sacrifici caput
+obvelabant, a Canonicis usurpari videmus; et abrasiones verticis jam
+inde ab Iside, quae Osiridis audita morte caput una cum ejus
+sacerdotibus abrasit, forsitan originem traxerunt, tum etiam populi
+dimissiones11 peractis sacris, quas τοῦ δήμου ἀφέσεις appellabant, tum
+aquae lustrales, chori, proterviae12, theophaniae, tensae, fercula,
+saltationes ac pulvinaria Deorum.
+
+1. Alibi: _victum_. 2. Alii: _Noëmum_. 3. Deest in alio codice. 4. Gen.
+26, 4. 5. Deut. 4, 19 sqq. 6. Alibi: _tamen_. 7. Alius: _posset_. 8.
+Alibi: _sacram et pretiosam_. 9. Alibi: _quid_. 10. Deest in aliis
+codicibus. 11. Addit alius: _cum dicitur: Ite, missa est_. 12. Exod.
+12.
+
+CURTIUS: Haec pompa Romanae religionis ludos potius theatrales ac
+spectacula veterum paganorum decet, quam veram pietatem, quae fucum
+respuit, simulationem ac speciem abhorret, nec quicquam fallacius est,
+quam quod exterius speciosum apparet, ut fucatae1 merces, picti
+parietes, fucati vultus. Et quemadmodum piscis Tulis ac tigris bellua
+pereleganti colorum varietate cutim distinctam habent, cum tamen nihil
+utraque animante crudelius sit: ita quoque de religionibus judicandum,
+quae ritibus tantum ac ceremoniis nituntur.
+
+1. Alii: _fucata_.
+
+174 SALOMO: Alter certe alterius ope carere non potest.
+
+OCTAVIUS: Nihil a Toralba, parum etiam a Salomone dissident Ismaëlitae,
+ac saepissime legislator in Alcorano contestatur populos omnes,
+Abrahami legem profiteri1 et exequi, scilicet purum unius aeterni Dei
+cultum, ab omni idololatria penitus alienum, benignitatem adversus
+tenues, infinitis locis justitiam in omnes. Hoc tantum interesse puto,
+quod legislator Hebraeorum cum praemia cultoribus suis proponeret,
+duobus verbis rem absolvit: _hoc fac et vives_; Ismaëlitarum vero
+legislator paradisum suum tot ac tam multis deliciis ac voluptatum
+fruendarum spe instruxit, ut talibus illecebris etiam invitos et
+nolentes in officio retineret, flagitiosos vero ab injuriosa et
+conscelerata vita, suppliciorum immanium2 acerbitate proposita,
+revocaret. Ritus autem ac necessarias tantum ceremonias, nullas
+inutiles habemus, nulla spectacula, nullas picturas aut caelaturas,
+quae populum a cultu et cogitatione rerum divinarum avertere queant.
+Lotionibus etiam frequentissimis utimur, ut sordes etiam interiores
+saepius eluere condiscamus.
+
+1. Alibi: _confiteri_. 2. Desunt haec tria verba in aliis codicibus.
+
+TORALBA1: Qui rituum multitudine plebem obruunt, religionem in
+superstitionem convertunt; qui autem omnes omnino resecant, nae illi
+omnes religiones a stirpe evellunt, non aliter ac vinitor ille, qui a
+vicino superflua vitium2 secare doctus, ut vites abundantius
+repullularent, suas ipse solo tenus exsecuit. Idem iis contigisse
+videmus, quos antiquae Romanorum religionis piget, brevi quoque novae
+pigebit, nisi cum ritibus ac ceremoniis necessariis, tum etiam
+praemiorum spe majore pontificibus ac sacerdotibus proposita, optimum
+ac doctissimum quemque retinere conentur. Nihil autem accuratius divina
+lege praecipitur, quam ut sacerdotibus ac Levitis bonorum omnium
+decimae, primitiae ac sacrificiorum legitima pars modis omnibus
+tribuatur. Sic enim ab Hebraeorum sapientibus traditur, frugum
+sterilitatem, pecorum interitus ac inopiam extremam eos consequi, qui
+sacerdotibus sua eripiant, qui decimis fraudem faciant. _Importate_,
+inquit Deus apud prophetam3, _decimas omnes in aedem4 meam, ut subinde
+largitio fieri possit, atque in eo ipso periculum facite et tentate me,
+si non aperuero coeli fenestras omnes, ut impleam vobis thesauros meos5
+et affluentiam omnium bonorum: increpabo devastatorem6, quo minus
+calamitatem et sterilitatem vestris agris inferat_; quo quidem arcano
+nullum ad opes comparandas majus esse potest.
+
+1. Alius: CORONAEUS. 2. Deest alibi. 3. Mal. 3, 10 sqq. 4. Alibi:
+_domum_. 5. Alibi: _vos thesauris meis_. 6. Alius: _devoratorem_.
+
+OCTAVIUS: Illud1 Muselmannis omnibus potissimum curae est, ut sacrorum
+antistites opibus affluant, idque Muhammedes sapienter providit, ne
+sacerdotum inopia rerum divinarum ac religionis afferat contemptum.
+
+1. Deest in aliis codicibus.
+
+175 CURTIUS: Decuitne Muhammedem, qui se prophetam ferebat, mendaciorum
+ferculis imperitos plebis animos inescare aut legem a Gabriele sibi
+datam mentiri? Cum autem1 in Alcorano scripserit2, virginem Mariam
+matrem Jesu esse Mosis et Aaronis sororem, nimis pueriliter in historia
+mentitus est; duobus enim annorum millibus Maria soror Mosis ante
+mortua erat, quam Maria mater Jesu nasceretur. Quod autem Agareni se
+Deum aeternum colere praedicant et eundem adorare, quem olim Abrahamus,
+in eo ipso a sua lege defecerunt, quippe Dei ac Muhammedis laudes3
+saepius cumulant, sepulcra Muhammedis ac Nabissae religiose adorant ac
+donis ingentibus oblatis venerantur. Quid enim funestius, quam quod
+Muhammedes turpissima4 libidinum foeditate homines impuros ad suae
+religionis cultum pellicere modis omnibus tentavit? aut quis corruptor
+publicus non sibi persuadeat, pulchrum ac honestum esse in terris id,
+quod in paradiso honestum esse docuit legislator? et quidem Leo Afer,
+qui, Mahomedis ejurata religione, Romanam amplexus est, scribit,
+quendam sectarium Ianfarida5 in urbe Cahira publice mulierem, spectante
+populi corona, constuprasse ac post amplexum cives mulieris istius
+vestimenta, quasi divinitatem6 stupri contagione adepta fuissent,
+summis digitis contacta exosculari coepisse, maritum vero non tantum
+uxori et adultero gratulatum esse, sed etiam festas epulas et ludos
+amicis cunctis concelebrasse. Quod mirum videri non debet, cum talia
+praemia Muhammedes suae religionis cultoribus proposuerit7. Quodsi
+Pythagoras Homerum, Orpheum, Hesiodum apud inferos, de arboribus
+suspensos, a serpentibus jure torqueri dixit, ac Plato ipse a sua
+civitate Homerum exegit, quod Deorum jurgia, plagas, lenocinia, stupra,
+caedes, incestus turpiter finxisset, quanto poena graviore dignus est
+Muhammedes, quod8 se prophetam et legislatorem et pietatis magistrum et
+religionum censorem profitetur9?
+
+1. Alii: _enim_. 2. Alibi: _scripsisset_. 3. Desiderantur haec viginti
+verba in aliis codicibus. 4. Alii: _turpissimarum_. 5. Alibi:
+_Ibufaridae_. 6. Alii: _divinam_. 7. Azora 1 et 81. 8. Alibi: _qui_. 9.
+Alii: _profiteatur_, vel: _profitebatur_.
+
+SALOMO: Haec omnia non modo dictu foeda, sed etiam exemplo perniciosa
+videntur, scilicet hominibus turpia libidinum praemia proponere
+virtutis ac pietatis ergo, ac falsis promissis imperitos, contra quam
+deceat, tractare1, cum Deus optimus maximus promissa non tantum
+praestet, sed etiam multo liberalius, quam polliceatur2; impostores
+vero plura semper promittant, quam efficere queant aut velint. Nam cum
+Deus spopondisset, virgam illius, quam ad pontificem sibi delegerat,
+germinaturam, mox eadem virga protulit germina, flores, frondes,
+fructus: ita quoque cum suae legis cultoribus terram polliceretur,
+coelestia praemia largitur; cum vitam promittit, non modo hanc, sed
+etiam futuram multo meliorem donat. Sic Onkelos Chaldaeus interpres
+locum hunc: _Qui pacta mea et judicia exequetur,_ 176 _vivet_3,
+interpretatur de vita sempiterna. Illud perniciosius, quod qui praemia
+ista libidinum fabulosa esse sciunt, etiam supplicia4 proposita pro
+fabulis habent et in omne dedecus praecipites ruunt.
+
+1. Alii: _lactare_. 2. Alibi: _pollicebatur_. 3. Levit. 19. Exod. 20,
+31. Deuter. 15. Ezech. 2. 4. Alibi: _sceleribus_.
+
+OCTAVIUS: Xenophontis et Platonis sententia mihi valde probatur,
+scilicet magistratibus ac medicis licere ac semper licuisse, perinde ac
+nutricibus erga infantes, mentiri, his quidem salutis corporum ac rerum
+publicarum causa, quanto magis animorum1 saluti modis omnibus
+consulendum? Demus certe Muhammedem corporeas voluptates post hanc
+vitam promisisse his, qui pudicitiam colerent, quam ipse legislator in
+Maria virgine, in Zacharia, in Johanne maximis laudibus pluribus
+Alcorani locis commendavit, adulteros vero sempiternis inferorum
+ignibus devovit2. Sed quis non videt, haec ab eo3 scripta fuisse, ut
+omnes intelligerent, eos, qui sese turpium voluptatum blanditiis
+mancipassent4, praemiis aeternis ac beata vita carituros? Sic enim
+aperte declarat5. Sed quoniam australes populi omnium maxime projecti
+sunt in Venerem, Muhammedes illa praemia excogitavit, ut homines etiam
+invitos pertraheret6 ad verum decus. Cum igitur illa sanxerit, ut
+animas ab interitu servaret, quid in eo genere tum peccavit, quod
+veniam non mereatur? aut quid aliud Christus proposuit7, quam eos, qui
+summa cum integritate vixerint, beatissimam vitam in aeternis
+voluptatibus perfruendis adepturos? Quanquam non valde solliciti sint
+viri boni ac sapientes, quanta sint virtutis ac pietatis praemia
+futura, cum virtus per se ipsam maximum sibi praemium sit, ac magnopere
+laudandus videatur, qui nihil boni facit, nulla proposita mercede.
+Omissis igitur virtutum praemiis, omnes omnium religiones inquirite, si
+ulla est usquam gentium aut antea8 exstitit unquam, quae puriorem
+aeterni Dei cultum doceat, quae ab idolorum et creatarum rerum non modo
+cultu, verum etiam adspectu et cogitatione longius discedat, quam
+religio Musulmannorum.
+
+1. Alibi: _animarum_. 2. Azora 76. 3. Alibi: _illo_. 4. Alius:
+_manciparent_. 5. Azora 1 et 6, 51 et 117. 6. Alibi: _protraheret_. 7.
+Alibi: _promisit_. 8. Alibi: _ulla_.
+
+SALOMO: Quod Ismaëlitae aeternum Deum nec plures uno colunt, hoc habent
+a lege divina, nec decuit Muhammedem, novae1 legis specie, quam ab
+angelo Gabriele sibi datam mentitus est, vera falsis, turpia honestis
+miscere.
+
+1. Alibi: _nova_.
+
+OCTAVIUS: Necessariam fuisse legem Muhammedis, docuit eventus; neque
+enim aliter Asiae et Africae populi de opinione illa deitatis, quam de
+Jove et Christo conceperant, deturbari potuissent, nisi Muhammedes ope
+divina id praestitisset, ne deinceps homines ullam spem aut praesidium
+salutis in illius vita aut in hujus morte collocarent, quem tamen
+mortuum esse negavit, sed Dei potestate hostium manibus ereptum. His
+jactis fundamentis, duo1 praesidia maxima stabiliendae religionis
+adjecit, primum quod servitia 177 ad pileum vocavit, libertate
+proposita iis omnibus, qui se suamque disciplinam sequerentur, alterum
+quod de sua lege2 disputari vetuit, sed bellorum vastitate ac terrore
+poenarum sua jussa detrectantes compelli jussit3. Itaque Homarus,
+Muhammedis legatus, ingenti servorum exercitu collecto, praefectos
+urbium ac praesides Arabiae, Syriae, Aegypti armis fregit, ac brevi
+Chaldaeorum ac Persidis regiones4 invasit, exustis omnibus paganorum et
+Christianorum libris. Illud tamen arcanum adhibuit, quod Christianos
+quidem ad se pertraxit, cum prophetam Christum appellaret, Judaeos
+vero, Arianos, Nestorianos, Sabellianos pellexit, cum Christum negaret
+Deum esse. Est enim Arianorum sententia fundamentum religionis
+Ismaëlitarum, quoniam utrique virginis quidem filium et creaturam esse
+confitentur, Deum tamen esse negant5. Quae Arianorum sententia
+conciliis octo confirmata est, scilicet quae Tyri, Sardibus, Smyrnae,
+Mediolani, Seleuciae, Nicaeae, Tarsi coacta sunt, ac potissimum synodo
+Ariminensi, qua sexcentorum pontificum concordibus animis ac sententiis
+Arianam religionem comprobarunt. Clarius etiam Nestorius, qui Mariam
+Dei matrem esse aperte negavit.
+
+1. Deest in alio codice. 2. Alibi: _religione_. 3. Azora 2. 3. 6. 4.
+Alibi: _legiones_. 5. Epiphanius contra Arianos; Hilarius l. 3. de
+trinit.
+
+CURTIUS: Si haereticorum inter se conspirantium multitudo synodus est
+appellanda, quid obstat, quominus Epicuraeorum coetui ecclesias et
+concilia non liceat appellare? At ne juris consulti quidem ullam
+societatem scelerum aut collegia flagitiosorum1 coire patiuntur, quanto
+minus Nestorianorum, Sabellianorum et Arianorum nefariae conjurationes2
+in Deum concilia dici debent, cum abrogaverint praecipuum fidei caput,
+scilicet Christi deitatem ac trium personarum in unius essentia
+trinitatem, quam firmissimis innumerabilium conciliorum ac potissimum
+Nicaenae synodi fundamentis stabilitam debemus tueri.
+
+1. Alibi: _flagitiorum_. 2. Alibi: _conciones_.
+
+OCTAVIUS: Christianae religionis antiquitatem—1
+
+1. Alii codices adjiciunt: _conspiciuntur_.
+
+Hic CORONAEUS, cum Octavium ad responsionem paratum prospiceret ac
+diutius de rebus gravissimis protracta disputatio fuisset, coetum
+solvens: Post coenam caetera, inquit, ne Octavium de possessione
+loquendi dejecisse videamur; tum illud disseretur, si placet, an viro
+bono de religione aliter sentire liceat, quam publice profiteatur? Ita,
+salutati vicissim, cum summa spe futurae disputationis discesserunt.
+
+
+
+
+178 LIBER QUINTUS.
+
+
+Cum ad coenam singuli rediissent, ego tragoediam Octavii persequi
+jussus, cum ad eum locum pervenissem, quo Soliman, Turcarum rex,
+primogenitum Mustapham fracta gula in interiore cubiculo coram ingenti
+exercitu ad Prusiam1 coacto projici mandavit, praeconis voce ad tubae
+sonitum altissime exclamante hoc carmen:
+
+Sit unus coeli imperator2 maximus,
+Sit unus terrae imperator praepotens;
+
+consistere me jussit Coronaeus, qui quidem secundis3 mensis affabre
+ficta4 poma veris ita miscuerat, ut acutissimus quisque5 posset falli.
+
+1. Alibi: _Prassiam_, vel: _Russiam_. 2. Alibi: _temperator_. 3. Alius:
+_sentiendi_. 4. Alius: _picta_. 5. Alibi: _quisquis_.
+
+FRIDERICUS, homo minime malus, specie deceptus, cum pomum fictum
+dentibus admovisset: Haud scio, inquit, an quisquam vestrûm non
+falleretur. Quum caeteri propius intuentes admirati sunt tam
+artificiose ficta1 poma, ut de arbore decerpta viderentur, CORONAEUS:
+Si oculorum sensus, omnium acutissimus, tam absurde fallitur in rebus
+levissimis, quî2 fieri potest, ut mens, quae nihil nisi a sensibus
+habeat, rerum arduarum ac sublimium scientiam certam nanciscatur?
+
+1. Alius: _facta_. 2. Alii: _quid_.
+
+SENAMUS: Didiceram ab Aristotele1, sensus nunquam, sed mentem saepe
+falli.
+
+1. De anima 3, 3.
+
+TORALBA: Et ab Academicis, opinor, peccatur, sensus semper falli ac
+nihil scire posse, et ab Aristotele, quod sensus nunquam falli putat;
+gravius1 tamen ab hoc, quam ab illis, quod mentibus nihil inesse
+affirmant, quam quod a sensibus hauserint; sed quoniam haec a nobis
+fusius disputata sunt in quaestione de anima, nihil repetitione opus
+esse videtur.
+
+1. Alibi: _quamvis_.
+
+CURTIUS: Ars in hujus pomi fabrica (quod intentis oculis intuebatur)
+naturam aut vicisse aut certe exaequasse videtur.
+
+SALOMO: Ars quidem hominis, natura vero Dei radius est, ac tantum
+abest, ut ars naturam vincere et exaequare, ut ne vix quidem imitari
+possit, ac tametsi opificia, signa picturae, hominum oculos saepe
+fallunt, mirabilius tamen est, in eo genere bestias falli nunquam1
+posse. Itaque cum regem Salomonem regina Sabae fallere conaretur, vero
+ac ficto flore simul compositis, rogavit, uter verus esset? Princeps
+sapientissimus apes importare jussit, quae ad verum florem repente
+advolarunt, arte neglecta.
+
+1. Alibi: _non_.
+
+Et cum nescio quid aliud in eam sententiam dixissent, hymni modulatione
+immortali Deo gratias egerunt.
+
+179 FRIDERICUS, quem fictio pomi pupugerat: Utinam, inquit, sic omnes,
+qui falsa simulare ac vera dissimulare acutissime norunt, tanta
+felicitate detegerentur.
+
+CORONAEUS: Rem omnium maximam optat Fridericus, quae tamen nec
+appetenda1 nobis et unius Dei propria sit. Nam si omnes omnium
+voluntates et cogitationes omnibus paterent, nec suam innocentiam boni
+contra vim improborum tueri nec de sceleratis justa supplicia sumi
+possent, quia2 per leges humanas cogitationes flagitiosae poenam non
+patiuntur. Idcirco bonis improbi, cogitationibus nudatis3 semper
+insidiarentur, sceleratis vero boni nunquam. Itaque Momus suo merito
+irrisus est, quod cum naturam temere carperet, tum vero fenestram in
+pectore fieri oportuisse contenderet, ut animorum occultae latebrae ac
+intimi recessus explicarentur. Sed ut proverbio dicitur: Ῥᾶον ἐστὶ
+μωμεῖσθαι ἢ μιμεῖσθει. Nam cum naturae parentem admirari ac laudare
+debuisset, impie criminatur4.
+
+1. Alibi: _expetenda_. 2. Alii: _qui_, vel: _quin_. 3. Deest in alio
+codice. 4. Alibi; _debuissent ... criminantur_.
+
+CURTIUS: At illud quanti est, quod nudatis consiliis scelera
+praeoccuparentur?
+
+SENAMUS: Ne Deus quidem, qui omnes hominum cogitationes percipit mente
+ac suscepta parricidia prospicit, prius punienda judicat, quam ad
+exitum ea perducantur, contra quam Isocrates1 ac Tiro Tullius fieri
+oportere putabant, ne supplicio poenitentiam cogitationis impiae
+praevertisse putaretur2.
+
+1. Contra Lochiten; Tiro apud Gellium c. 29. 2. Alii: _quaeremur_.
+
+TORALBA: Ego quidem non, si possim, aliorum sensus aperire velim, sed
+illud optem, ut nemo aliud sentiat et aliud obloquatur, nisi id
+alterius commodo fiat, ut superius ab Octavio dictum est, laudabile
+semper fuisse, salutaribus uti mendaciis.
+
+FRIDERICUS: Ita quidem homines hominum causa de rebus publicis ac
+privatis statuunt, sed cum Deus singulas mentes altissime1 scrutetur,
+mirum tamen, plerosque2 adire templa, sacra facere, vota verbo tenus
+concipere ac reddere, contra quam sentiant ac velint; ac de his quidem3
+Deus apud Esaiam4; _Populus hic_, inquit, _labiis suis glorificat me,
+cor autem ejus longe est a me._
+
+1. Alibi: _artissime_ vel: _accuratissime_. 2. Alibi: _plures_. 3.
+Alibi: _quondam_. 4. Jesaiae 29, 13.
+
+SENAMUS: Quoniam Fridericus in quaestionem a Coronaeo propositam
+ingressus, ut accuratius discutiatur: an viro bono de religionibus
+aliter sentire liceat, quam publice profiteatur, distinctione opus esse
+opinor. Nam theologorum fere omnium summa consensione nihil aliud est
+religio, quam aversio a creatura ad purum unius Dei1 cultum, impietas
+vero aversio a creatoris cultu ad creaturas; verius opinor, quam
+Aristoteles, qui religionem 180 definit περὶ τῶν θείων2 ἐπιμέλειαν. Et
+pauci admodum reperiuntur, qui sine ullo bonorum, famae, capitis metu
+publice et privatim, ubi terrarum fuerint, Deum aeternum colant, quos
+ordine primo collocare possumus. Secundum genus est eorum, qui privatim
+Deum aeternum amplectuntur ac publica idolorum templa fugiunt. Tertium
+genus est eorum, qui hostium captivi idolorum ac daemonum templa
+supplicii metu adeunt, nihilominus tamen intimis animorum sensibus Deum
+aeternum contestantur, sese ab omni idololatria mentem alienam ac puram
+retinere, secuti Jeremiae4 consilium in iis litteris, quas ad cives
+Babylonem adductos scripsit, quos graviter cohortatur, ut cum ante
+idola procidere cogerentur, animis tamen et mentibus Deum aeternum
+adorent. Quartum genus est eorum, qui nec hostium captivi sunt, nec
+pericula capitis adire coguntur, sed opibus, honoribus, liberis aucti5,
+publica idolorum fana subeunt, ne opes deserere aut exulare necesse
+habeant, privatis tamen precibus ac votis Deum aeternum venerantur et
+pro statuis procidentes eundem suae puritatis testem appellant ac
+precantur ab immortali Deo, ne vis illa sibi fraudi sit. Quintum genus
+est eorum, qui, falsa religione, quam opinantur veram esse, altius
+imbuti, aliorum templa, quae profana putant, refugiunt ac privatis
+domesticisque Diis inserviunt. Sextum genus est eorum, qui privatos6
+Deos et falsam religionem, quam habent pro vera, privatim et publice
+sine metu amplectuntur. Septimum est eorum, qui dubitant, verane sit an
+falsa opinio, quam sectantur, in ea tamen instituti publice ac privatim
+acquiescunt, ambigua spe salutis. Octavum genus est eorum, qui quam
+veram religionem putant, ob id tantum sectantur, ut pietatis opinione
+tutius fallere possint. Nonum genus est maleficorum et sortilegorum,
+qui cum in ipsis templis adoraturi procumbant, Deum illum, quem rerum
+existimant, mentibus ac verbis tacitis impie detestantur et privatim7
+daemonibus8 humanas hostias mactant, aut si de religionibus statuendi
+potestatem habent, sacrorum majestatem ac venerationem omni genere
+foeditatum conspurcant, ut qui Bahalis Peori sacra instituerunt,
+pudenda impudentissime revelare cogebantur9 ac stercoribus religionis
+speciem funestare, nec minus turpiter, qui, ad sagarum Pythiacarum
+pudenda auribus admotis, oracula excipiebant. Decimum genus est eorum,
+qui nullam omnino religionem, aut religionis speciem curant aut
+inquirunt, sed bestiarum in modum cupiditatibus ac libidini
+obsequuntur. Quorum10 teterrimi non satis habent omnem ex animo
+religionem et religionis speciem exuisse, verum etiam omnes omnium
+religiones privatim et publice irridere. Ex quibus planum fit, septem
+esse religiosorum hominum genera, quos amplecti soleo, quatuor vero
+Atheorum appellatione usurpare possumus, alios aliis deteriores.
+
+1. Alibi additur; _creatoris_. 2. Alibi: τὸν θεὸν, vel τὸ θεῖον. 3.
+_Post librum Baruch, in epistola ad Judaeos in Babylonia_. 4. Alibi:
+_adjuti_. 5. Alii: _patrios_. 6. Alius: _privatis_. 7. Alibi:
+_daemoniis_. 8. Alibi: _cogebant_. 9. Alius: _omnium_.
+
+181 OCTAVIUS: Cui publice sine metu capitis ac bonorum non licet, Deum
+aeternum colere, hunc tamen ante aras daemonum ac idolorum procidentem
+mente pura Deum adorare posse, judicavit Jeremias1, cujus sententiam
+quis audeat aut velit aut possit improbare?
+
+1. Epist. ad cives in Babylone.
+
+CURTIUS: Mihi profecto probari non potest eorum simulatio, qui corpore
+quidem statuas, mente vero Deum adorare se posse arbitrantur; id enim
+si licuisset, cur Paulus contra sentiens: _Corde_, inquit, _creditur ad
+justitiam, ore autem fit confessio ad salutem._ Qui aliter faciunt, hos
+Tertullianus ἀλλοφύλους appellans: negat, inquit, quisquis1 dissimulat.
+
+1. Alibi: _quicquid_.
+
+OCTAVIUS: Multa quidem probantur, plura1 improbantur, caetera nec
+probantur nec improbantur, sed quodammodo excusantur, ut quae vi et
+metu fiunt.
+
+1. Alibi: _multa_.
+
+CURTIUS: Ita forsitan1 apud judices metus verberum aut gravioris
+cruciatus.
+
+1. Alibi: _quidem_.
+
+OCTAVIUS: Tune igitur, Curti, Deum acerbiorem arbitrare, quam humanos
+judices?
+
+FRIDERICUS: Ut sit excusatio1 metui cruciatus2, quo minus clara, voce
+quis Deum aeternum profiteatur, non video tamen, ut quisquam excusandus
+sit, quod ante Dianae aut alterius virginis statuam procumbat, ne
+opibus aut3 honoribus cariturus sit, modo patriam deserere liceat, ut
+licuit Abrahamo, qui ne ad siderum cultum adigeretur, sedes patrias
+jussu divino mutavit. Alioquin non video, quibusnam rationibus oraculum
+illud divinae vocis effugere possimus4: Qui me confitetur coram
+hominibus, confitebor et ego eum coram patre meo, qui in coelis est.
+Itaque Christiani veteres, qui Juliani Augusti fraude sacra daemonibus
+fecerant, a suis pontificibus admoniti ac poenitentia fracti, publice
+exclamabant5: Nos animo Christiani sumus ac fuimus, Christe servator,
+fidem tibi non fregimus.
+
+1. Alibi: _Ut sic excusatur_. 2. Alibi: _cruciatuum_. 3. Alibi: _et_.
+4. Matth. 10, 32. 5. Epiphanius lib. III.
+
+OCTAVIUS: Si fidem ista ratione non fregerant, errore decepti, nihil
+erat, quamobrem errorem deprecarentur aut precarentur veniam, cum qui
+errant, nullam praebeant assensionem1.
+
+1. Alibi: _assentationem_.
+
+CURTIUS: Est apud Originem1 gravis et acerba reprehensio in eos, qui
+quod mentibus de Christo sentirent, id ipsum verbo negarent. Tales
+hypocritas Deus apud2 Heliam hac ratione refellit3: _Reliqui mihi 7000
+virorum_ etc. Haec verba non ad mentem4, sed ad corpora referri, quis
+non videt? Quodsi veteres5 Apollinis, Dianae, Jovis aeditui clara voce
+atheos, Epicuraeos (addit Lucianus etiam Christianos) compellebant6, ut
+ex eorum templis excederent, quanto id verius in templo Dei fieri
+oportet?
+
+1. Contra Celsum. 2. Alius: _ad_. 3. 4 Regum 17 sqq. 4. Alibi:
+_mentes_. 5. Alii: _Veneris_. 6. Alii: _compellebat_ vel:
+_compellabant_.
+
+182 OCTAVIUS: Duobus propositis incommodis majus est declinandum, summo
+sapientum omnium consensu. Grave quidem est homini prudenti ac
+religioso, ante simulacra inania procidere, osculari, donis
+amplificare, tametsi mens adorantis sit aeterno Deo conjuncta; gravius
+tamen, impietatis labes aeternas subire et ab omni religione desertum
+videri, si sacra publica deseras; gravissimum, exemplo pernicioso
+caeteros contemtu publicae religionis ad omne genus impietatis1
+arcessere. Haec igitur incommoda prius declinanda sunt, quam illa.
+Neque enim cuique licet, uxorem, liberos, parentes, familiam secum
+abducere2, et ut liceat, longissimas tamen regiones peragrare necesse
+est, ut populum vera religione utentem reperias3. Moses quidem4 ac
+Jeremias5 animo supplicia percipiebant, quae Israelitisimpendebant, ac
+futurum6 perspexerunt, ut captivi ad hostes abducti lapides ac ligna
+inviti adorarent, quia7 prae vero Deo idola maluissent, ut per quae
+quisque peccat, per ea ipsa puniatur. Id tamen singulare adversus
+idololatriam8 Deus ipse amuletum dederat, ut animos ad se converterent,
+cum statuis inservire cogerentur, seque propitium illis fore testatus
+est.
+
+1. Alius: _impietatum_. 2. Alibi: _ducere_. 3. Alibi: _reperiat_. 4.
+Deuteron. 28. 5. Jeremiae 16. 6. Alibi: _futura_. 7. Alii: _qui_ vel:
+_quod_. 8. Alibi: _idololatras_.
+
+CURTIUS: Ad servos et captivos haec oratio pertinet, vel ad eos, qui
+carceribus, vinculis, verberibus ad impios cultus adiguntur, ut1 quidem
+Albuguerii, proregis apud Indos orientales, crudelitas singularis
+denotatur, quod Christianorum, qui ad Muhammedem2 inviti defecerant3,
+dextras manus ac pollices sinistros, nares et auriculas amputari
+jussit. Sed haec ad eos non pertinent, quibus alio emigrare fas est.
+
+1. Alibi: _et_. 2. Alius: _Muhammedanos_. 3. Alius: _defecerunt_.
+
+OCTAVIUS: At licuit Naëmo principi emigrare, noluit tamen, qui tamen ab
+Elisaeo propheta excusatur1. Is enim lepra curatus vovit, se deinceps
+aeterno Deo sacra facturum. Si tamen, inquit, rex Syriae humeris meis
+innixus sacrificet2 Deo Rimmoni, propitius mihi sis. Ad quem Elisaeus:
+_Vade_, inquit, _in pace!_ Quibus verbis perspicuum fit, etiam illum,
+qui opibus ac divitiis affluens sine ullo periculi metu contiguam
+Syriae Palaestinam evadere poterat, ut libere Deo sacra facere liceret,
+excusari tamen. Neque enim, opinor, Deus Abrahamum patriam deserere
+jussit, ne sideribus servire compelleretur, sed ut adversariorum
+insidiis liberaretur.
+
+1. 2 (4) Regum 5, 20 sqq. 2. Alius: _significet_; alius:
+_sacrificaverit_.
+
+FRIDERICUS: Ego illum, qui corpore et publice ante aras ac statuas
+mortuorum procumbit, etiamsi Deum pura mente adoret, non minus peccare
+statuo, quam si omni religione deserta Atheus censeretur, quoniam
+imperitos abducit a vero Dei cultu.
+
+CORONAEUS: Superstitio, quantacumque sit, quovis atheismo tolerabilior
+est; nam qui superstitione aliqua obligatur hunc numinis metus in
+officio quodammodo ac naturae legibus continet, atheum vero, qui nihil
+nisi 183 testem metuit aut judicem, ad omnia scelera proclivi lapsu
+ruere oportet. Ac tametsi actionum humanarum praestantiam
+sapientissimus quisque non solum finibus ipsis metitur, verum etiam
+omnibus partibus et causis, scilicet efficiente, subjecto, forma, fine,
+summam tamen omnium actionum ac praecipiam causam ipso fine dijudicat1.
+
+1. Petrus Lombardus ex Augustino libro 2. sent. 1. qu. 1. Thomas in
+secunda secundae q. 15. et canon. ministr. 23. qu. 5., ubi intentio
+mala reddit opus malum, quod alioquin bonum fuisset, et 15 qu. 6. cap.
+51: Si sacerdotibus.
+
+CURTIUS: Quid igitur fiet sacris litteris, quae toties ac tam saepe
+hypocrisin abominantur?1
+
+1. Job. 8. 13. 15. 17. 20. 27. 34. Jesai. 9 et 33. Matth. 6. 7. 15. 22.
+23 et 24. Luc. 12. 13. Jer. 9. Ezech. 33. Mal. 3. 2 Regum 15.
+
+OCTAVIUS: Ita quidem abominantur eos, qui labiis Deum, non mente
+colunt, quod pietatis ac justitiae speciem immanibus flagitiis
+praetendunt. At is qui genibus advolutus, ante idola procumbit ac
+nihilo secius mente sincera Deum veneratur, longissime abest ab
+hypocritarum perniciosa simulatione.
+
+SALOMO: Probabili certe argumento utitur Coronaeus, vir non modo
+πολιτικώτατος, sed etiam εὐσεβέστατος, quo superstitionem, quantacunque
+sit, quovis atheismo judicat tolerabiliorem. Videtur tamen atheus, qui
+Deum penitus ejuravit et ex animo ejecit, minus peccare, quam qui illum
+cum rebus creatis conjungit eodem cultu, quia minus peccat servus
+fugitivus aut miles desertor, quam qui obsequium domino et imperatori
+suo contumeliose praestat. Quin etiam gravius peccatur ab iis, qui
+aeternum ac verum Deum cum falso cultus honore communicato copulant,
+quam qui hunc ab illo disjungunt, et veri Dei veneratione deserta
+inserviunt iis, quos sibi erroris opinione Deos finxerunt. Et
+quemadmodum uxor poenis capitalibus obligatur1, quae legitimum thorum,
+adulterio commisso, conspurcaverit, meretrix non item, quia maritum,
+quem nullum habet, fraudare2 non potest: ita, duobus superstitiosorum
+hominum generibus propositis, alteri quidem ingrati, qui3 verum Deum
+non exquirunt4, alteri5 contumeliosi, qui quidem aeternum ac solum Deum
+agnoscunt, eundem tamen insigni contumelia non dubitant societatis
+impurissimorum daemonum vel statuarum contubernio violare. Contumelias
+autem acerbius, quam injurias ferre solent ii, qui nullam suae
+dignitatis et gloriae curam habent; at immortali Deo suae gloriae decus
+quanti sit, indicat illa obtestatio apud Jesaiam: _Cui_, inquit6, _me
+exaequavistis, aut cujus similem fecistis? Vivo ego, si meos honores
+cuiquam impertiar?_ Et quidem impios Deus saepe execratur, saepius
+tamen eos, qui se cum diis peregrinis7 communi caeterorum obsequio
+conjunxerunt, supra modum zelotypia commotus abominatur. Et quoties
+agit de jure suae majestatis, 184 agit autem8 saepissime, supra homines
+et supra Deos hominum9 fictos et supra quicquid est, quod hujus mundi
+ambitu comprehensum videmus, ut in altissimo imperii et honoris culmine
+collocatus, caetera fluxa ac caduca longissime infra se despiciens, pro
+nihilo esse et ex nihilo creata et ad nihilum recasura10 testatur.
+
+1. Numerorum 20, 10. 2. Alibi: _foedare_. 3. Alibi: _quod_. 4. Alibi:
+_cognoscunt_ vel: _agnoscunt_. 5. Alius: _aliter_. 6. Jesaiae 46, 9 sq.
+7. Deest in alio codice. 8. Alibi: _enim_. 9. Addunt alii: _inani
+opinione_. 10. Alibi: _evasura_.
+
+OCTAVIUS: Non dubito, illum, capitaliori fraude obligari, qui sciens,
+prudens creatorem cum creatura1 honoris communicatione conjungit, quam
+qui Deos fictiles una cum vero Deo plane rejicit. Et quidem2 mallem
+diceres, Octavium nunquam exstitisse aut abs te, Coronaee, qui
+singulari amore me amplecteris, repudiari, quam furiosum, petulantem,
+iracundum, impium dici ac talium hominum contubernio copulari. Sic
+quoque praestat, Deum non esse, mentiri, quam aut mortalem aut
+corporeum arbitrari aut cum sanctis3 illum eodem cultu, iisdem sacris,
+eadem ara consecrare4. Sed qui statuas ac sidera pro Diis habent, vel
+angelos ac divorum mentes iisdem sacris cum aeterno Deo conjungunt,
+etsi non recte faciunt, attamen in eo sunt, ut quodammodo excusationem
+mereantur, cum integra mente et animo, recta conscientia, sic a
+pontificibus instituti, sic docti, sic imbuti, numen5 sibi cognatum et
+cognitum colant.
+
+1. Alibi: _creaturam cum creatore_. 2. Alius: _plane_. 3. Alibi: _cum
+his_. 4. Alii: _consociare_. 5. Alibi: _mundum_.
+
+SALOMO: Agnosco, rectam illam animi conscientiam Deo non ingratam esse.
+Argumento est, quod lege divina capite plectatur1 et is qui quem Deum
+esse putabat, verbo violavit, et qui aeternum Dei nomen minus diserte
+pronunciavit2. Vocem enim אֱלהֵיךּ i.e. Deum tuum distinxit a nomine
+sanctissimo יהוה, quo Deus aeternus significatur, et utrumque3 ab
+utroque segregatur, quod arcanum latet imperitos linguae sanctae. Ex
+quo sequitur etiam, aeterno Deo non4 ingratum esse cultum, qui fictili5
+Deo exhibetur bona fide. Itaque videmus6 Abrahamum, Isaacum, Jacobum,
+Josuam foedera cum paganis idolorum cultoribus ferientes, jurejurando
+Deorum suorum illos obligasse, ut non minus peccare videretur, quod7
+Deos fictiles, quam qui Deum aeternum pejurio violarent.
+
+1. Alius: _plectitur_. 2. Levit. 24.—Alibi: _pronunciant_ vel:
+_enunciaverit_. 3. Addunt alii: _caput_. 4. Deest in aliis codicibus.
+5. Alibi: _futili_. 6. Genes. 37, 31. Josuae 9. 7. Alii: _qui_.
+
+OCTAVIUS: Est apud Aristotelem1 memorabilis historia: si quis in charta
+jusjurandum scripsisset, illamque in fontem Palicorum2 jecisset3, si
+pejeratum esset, charta fundum petebat, et qui perjurio sese obligarat,
+brevi moriebatur.
+
+1. περὶ θαυμασίων ἀκουσμάτων. 2. Alii: _Palisorum_, vel: _Palyrum_. 3.
+Alius: _conjecisset_.
+
+SALOMO: Si peccatur ab eo, qui, quem Deum putabat, eundem perjurio
+contumeliose afficit, etiam si Deus non sit, consequens est, Deo non
+ingratos esse honores, qui errore justo ac bona fide Diis fictilibus
+exhibentur.
+
+185 CURTIUS: Quis errore justo1 se tueri potest, ut dominum servo,
+regem subdito, creaturam creatori cultu anteferat aut conferat?
+
+1. Alius: _decore, juste_.
+
+OCTAVIUS: Veteres populi, paucis admodum exceptis, aut peregrina numina
+coluerunt, aut cum Deo conjugarunt1, quin etiam illi ipsi, qui in
+Samariam jussu regis Assyrianorum2 venerant3, Deo aeterno simul ac Diis
+patriis sacrificabant; justo quidem errore, cum ita instituti4 essent
+ac a suis pontificibus imbuti, ac si aliter fecissent, quam a
+pontificibus praescriptum esset, impietate se ipsos obligare5
+viderentur, quoniam pontifices ubique religionis sunt judices, ut L.
+Lucullus pontifex in senatu disserebat6. Nec divina lex cuiquam judicia
+religionum praeterquam pontificibus et ordini Levitico7 tribuit,
+tametsi violatae religionis supplicia quoque ac caeteris irrogari
+velit.
+
+1. Alibi: _combinarunt_. 2. Alii: _Assyriorum_. 3. 2 Regum 17. 4.
+Alibi: _instructi_. 5. Alibi: _commaculare_. 6. Cicero ad Atticum l. 4.
+7. Deuteron. 22.
+
+FRIDERICUS: Quid igitur Christus, cum diceret1: _Eum qui domini jussa
+mente2 percepit ac plane intellexit, si minus exequatur, gravissimis
+plagis vapulaturum, cum vero qui penitus ignoravit3, minus quidem, sed
+vapulaturum tamen et ignorantem simul cum ignorantia ac inscitia
+periturum?_
+
+1. Lucae 12, 47 sq. 2. Deest in alio codice, qui legit: _percipit_. 3.
+Alibi: _ignoraverit_.
+
+OCTAVIUS: Profecto verberibus dignus non modo is, qui domini jussa,
+quae exequi poterat, contemsit, sed etiam is, qui non exsequitur, non
+tamen is, qui nec scire poterat et suorum pontificum culpa1 in fraudem
+impulsus est, cum Dei sui voluntatem ac jussa diligentissime
+exquireret2. At pontifices, sacerdotes, episcopi, ministri religionum
+ac sacrorum interpretes Dei voluntatem ignaris ac imperitis litterarum
+omnium hanc esse interpretantur ac persuadent, ut non solum aeterno
+Deo, sed etiam Apollini, Dianae, Virgini, Palladi, Angelis, daemonibus,
+statuis hominum ac bestiarum, cadaveribus et cineribus sacra faciant.
+Hanc igitur illiteratorum et agrestium hominum imperitiam quis accuset?
+aut quis poenas mereri putet? quis potius non reprehendat3 eorum
+pervicaciam ac superbiam, qui pontificibus ac sacerdotibus non
+acquieverunt? cum lege divina4 sanctissime caveatur, eos, qui
+pontificis magni decretis non paruerint, capite puniendos.
+
+1. Alii: _causa_. 2. 1 Corinth. 14. 3. Alibi: _reprehendet_. 4.
+Deuteron. 17.
+
+SENAMUS: Ego quidem sic existimo, eos, qui pontificum suorum
+auctoritate freti ac jussis obsequentes, statuas vel ossa putrida pro
+Deo coluerunt, bona fide semper excusari.
+
+SALOMO: Divina lex1 pontifices ac sacerdotes tantae eruditionis ac
+sapientiae esse voluit, ut nullam erroris praetexerent excusationem,
+quoties de jure divino quaereretur, cum tamen caeteros non modo
+universos, 186 sed etiam singulos ipsumque populi totius principem
+errore peccantes semper excuset.
+
+1. Levit. 5.
+
+TORALBA: Justum errorem justa excusatione purgari non dubito,
+litterarum etiam atque eruditionis expertes, qui1 in majorum suorum
+institutis ac pontificum suorum decretis acquiescant, justam erroris
+causam habere, non tamen litteratos ac potissimum eos, qui doctrina
+rerum naturalium imbuti fuerunt, a qua quidem certissimas de unius Dei
+natura, potentia, bonitate notiones elicere potuissent, uti etiamnum
+Paulus ipse aperte declarat.
+
+1. Alibi: _quod_.
+
+SALOMO: Praeclara quidem vis naturae est, hominum mentibus insita, quae
+illos ad pietatem, justitiam, virtutes omnes exsuscitat: sed ut divinam
+sententiam assequatur, nisi Deus ipsos afflaverit1, non magis fieri
+potest, quam inclusa tabula2, docta manu picta atque elegante colorum
+varietate distincta videri, sed oportebit perspicuo lumine illustrari.
+Ita3 Moses coacta populi concione declaravit4, cum diceret: _Non
+dederat hactenus vobis Deus cor ad intelligendum, nec oculos ad
+intuendum, nec aures ad audiendum, annos tamen quadraginta populum ab
+Aegypto per desertissimas regionum vastitates reduxerat5 in Palaestinam
+cum ingentibus ac stupendis rerum admirabilium6 prodigiis ac
+portentis._ Interdum Deus homines ita excoecari patitur, ut etiamsi
+rerum omnium magnarum scientiam adepti sint, nunquam Dei cognitione ac
+vera religione fruantur, quoniam ingenii acumine ac subtilitate elati
+feruntur atque arroganti supercilio divinam sapientiam7 suo studio se
+assequi posse confidunt. Job8 vero aperte confitetur, nec in aquis, nec
+in terris, nec in daemonibus, quos volucres appellat, sapientiam
+inesse, sed solius immortalis Dei munere et concessu tribui ad eamque
+assequendam lucernam divinam sibi praeluxisse.
+
+1. Alibi: _afflavit_. 2. Alius: _inclusae tabulae ... distinctae ...
+pictae_. 3. Alius: _Id autem_. 4. Deuteron. 29, 4 sqq. 5. Alius:
+_deduxerat_. 6. Alibi: _imo admirabilibus_. 7. Alibi: _divina_. 8. Jobi
+29 sq.
+
+TORALBA: Istud quidem assentior, non tantam naturae esse vim ac
+potestatem, ut sine ope ac luce divina consummatam illam rerum
+divinarum sapientiam assequatur. Videmus enim Aristotelem, qui veterum
+omnium philosophorum fontes exhauserat1, multa quidem argute et ordine
+decente scripsisse, rerum vero divinarum scientiam nullam habuisse2, ut
+supra perspicue demonstratum est3, Platonem vero, qui ab Aristotele
+argutiarum subtilitate superatur, multo certiores de Deo deque
+mortalium animarum vi ac potestate comprehensiones habuisse, quas sine
+divina luce nunquam potuisset adipisci. Nam cum in ipso ineuntis
+aetatis flore Phaedonem scripsisset: Libenter, inquit, mentis4 illius
+aeternae praestantiam ac naturam didicissem, sed neque per me ipsum
+intelligere, neque ab alio audire poteram. Quibus autem ritibus Deus
+homini colendus sit, qui doceat, fore 187 neminem confitetur5, nisi
+Deus ipse ducem se praebeat. Id autem appellat rem omnium maximam ac
+praecipuam, τὸ μέγιστον καὶ κυριώτατον. Cui congruit illud Arriani ad
+Epictetum: Nos a Deo per angelum de rebus maximis ac pulcherrimis
+admoneri, περὶ τῶν μεγίστων καὶ κυριωτάτων διὰ καλλίστου ἀγγέλου. Idem
+paulo post: Memento aeterni Dei illumque adjutorem appella: τοῦ θεοῦ
+μέμνησο, ἐκεῖνον ἐπικάλου βοήτον. Quid Jamblichus? Certum est, ea sola
+fieri oportere, quibus ipse Deus delectatur, quae assequi nemo potest,
+nisi aut Deum ipsum audierit aut arte quadam divina sibi illud
+comparaverit.
+
+1. Alii: _exhauserit_. 2. Alius: _hausisse_. 3. Alibi: _fuit_. 4.
+Alius: _mortis_. 5. Alibi: _fere neminem esse confitetur_.
+
+SALOMO: Quo quisque Deum accedit propius ac ardentius amat et metuit,
+eo lux illi salutaris copiosius affulget, quam Aristoteli defuisse quis
+miretur, cum vix unquam Dei meminerit, cui etiam illudit, cum animal
+vocat aut negat justum esse, fortem, prudentem, sapientem, inanissimis1
+sophismatum argutiis confisus. Quid autem capitalius quam arbitrari,
+eum, a quo sapientia, prudentia, justitia, virtutes omnes oriantur,
+iisdem ipsum carere?2 Idem libro decimo quarto τῶν μετὰ τὰ φυσικὰ (nam
+duo posteriores Arabum beneficio in latinum redierunt), ubi praecipuum
+erat de Deo argumentum3 nihil usquam nisi libri decimi primi capite
+postremo, idque tam breviter, ut rem praeteriisse potius, quam
+attigisse videatur. Plato saepissime4 de Deo vero, nec tamen aliter,
+quam summa cum veneratione ac numinis metu scribit et in contemptores5
+Dei supra modum excandescit, illud autem frequenter usurpare solet: si
+Deus velit, aut ubi Deo collibuerit, ἐαν θεὸς ἐθελῇ vel ἐὰν μὲν τῷ θεῷ
+φίλον. Denique Deum solum bonum persuasum esse habet in eoque virtutes
+omnes παραδειγματικὰς καὶ αἰτιώδεις εἶναι. Quis ergo tantam sapientiam
+ac numinis claritatem in eo fuisse dubitet, qui Deo et cui Deus tam
+carus exstiterit?6
+
+1. Addit alius: _ac levissimis_. 2. Aristoteles lib. 14 Metaphys. 3.
+Alibi: _argumentari_. 4. In Timaeo, in Phaedone, in Alcibiade, in
+Theage. 5. Alibi: _contemplatione_, vel: _contemplationibus_. 6. Alius:
+_extitit_.
+
+SENAMUS: Sed Platonem1 tametsi de Deo tam praeclare scriberet ac
+sentiret, Apollini, Palladi caeterisque diis populorum sacra fecisse ac
+sacris interfuisse videmus, etsi litteris secretioribus amicos ad unius
+Dei aeterni cultum et cognitionem cohortaretur.
+
+1. Ep. 7 ad Dionem.
+
+SALOMO: Mirum videri debet nemini, si Platoni divina lux abundantius,
+quam caeteris philosophis affulsit, cum tanta veneratione scriptis
+omnibus Deum persequeretur1, ut eum Numenius Academicus Mosen Atticum
+appellare non dubitarit. At noster legislator aeque ac Salomo non semel
+admonuere, Deum ab iis inveniri, qui toto mentis impetu feruntur in
+ejus investigationem ac venerationem; et quidem me de Deo disserentem
+metus invadit cogitantem, nihil ab hominum oratione, nihil a mente
+proficisci, quod tantae majestati congruere possit, seu sententiarum
+seu verborum ponderibus 188 res exigatur. Et ut sit aliquis ea
+religione ac naturae bonitate, ut toto animi conatu in Dei amorem
+rapiatur, ut etiam orationis ubertate ac verborum luminibus Dei laudes
+exornare, ut omnia ejus gesta, judicia, leges rerumque omnium mirabilem
+procurationem sermonis copia complecti, ut illius vim infinitam,
+potestatem, sapientiam cogitatione, verbis, scriptis prosequi possit,
+ut denique tanti numinis majestatem omnibus ad intuendum proponat,
+frustra tamen se torqueat, nisi Deus ipse afflaverit2 aures et mentes
+auditorum.
+
+1. Alius: _prosequeretur_. 2. Alii: _afflavit_, vel: _affluxit_.
+
+CORONAEUS: Demus igitur operam, ut qui amore ac necessitate studiorum
+unum et idem esse videmur, unum et idem de rebus divinis sentiamus, ut
+tandem praepotenti optimoque rerum omnium conditori similes fiamus. Nam
+in eo videtur Plato summum hominis extremumque bonum posuisse.
+
+CURTIUS: Eadem est Christi et acutissimi cujusdam theologi1 sententia:
+Ei, inquit, cum apparuerit, similes ei erimus.
+
+1. Joh. 3. 7. 8. 9. Acta 14. Calvini institut.
+
+SALOMO: Non video, cur in eo summi hominis bonum constituere debeamus,
+cum nihil creatori cum creatura simile ac commune esse universim1
+possit, ut R. Moses non semel admonuit, sed verius est, extremum
+hominis bonum in aeterni Dei fruitione versari. _Satiabor_, inquit
+David2, _cum apparuerit gloria tua._
+
+1. Alii: _univoce_. 2. Psalm 16 (17), 15.
+
+SENAMUS: Ego ab Aristotele didiceram1, summum hominis bonum in virtutis
+amore2 consistere.
+
+1. Eth. ad Nicom. lib. 7. 2. Alius: _actione_.
+
+TORALBA: At ille1 suorum decretorum constantiam non tuetur, cum aliis
+summum bonum in mentis actione collocarit, quo quidem loquendi genere
+usus est, ne cum2 magistro Platone, cujus omnia decreta evertere3
+conatus est, idem dicere videretur, cum tamen idem sentiret, quia
+nemini dubium est, quin ipsa mentis actio sit contemplatio, quam
+improprie actionem appellat. Neuter tamen verum hominis bonum attigisse
+videtur, quia tametsi negotium ad otium, motus ad quietem referatur,
+actio ad contemplationem, ipsa tamen contemplatio esse potest rerum
+abjectiorum ac viliorum, et ut sit circa rem omnium optimam et maximam,
+quoniam alio refertur, extremum bonum dici nequit. In quo rursus
+Aristoteles4 non leviter lapsus, quod finem hominis cum ejus summo bono
+confundit.
+
+1. Alibi: _Atqui_. 2. Desunt haec novem sequentia verba in alio codice.
+3. Alibi: _rejicere_. 4. Libro 2 et 11 ad Nicom.
+
+SENAMUS: An potest alius esse finis hominis, aliud extremum ejus bonum?
+
+TORALBA: Quidni? Fines rerum omnium genitarum sunt extra res ipsas,
+nihil enim fit propter se, bonum vero cujusque rei in se vertitur, et
+ejus commodo, non alterius expetitur, quoniam se quisque plus amat,
+quam bonum illud, quod sui beandi causa conquirit. Gramen enim
+progerminat, 189 ut sit pabulum pecori, pecus hominum victui1, jumenta
+ut hominibus sint adjumento2 ac pro illis moriantur. Nemo tamen
+dixerit, hunc bestiarum finem extremum esse bonum illarum, cum rerum
+omnium commune bonum sit, bene esse pro cujusque natura. Ita quoque
+finis hominis est, inserviisse gloriae Dei. _Omnia_, inquit ille3,
+_feci propter me ipsum, etiam impium ad diem ultionis_, cum scilicet
+impius flammis exuritur aut in mare demergitur, ut Pharao cum
+legionibus eum finem habuere, ad quem nati, facti, editi fuerant. Sic
+enim Deus ad Pharaonem: _Ad hoc excitavi te, ut ostenderem in te
+virtutem meam et ut mei nominis fama ubique dispergatur._ Nemo autem
+dixerit, Pharaonem summum bonum adeptum fuisse. Ex quo sequitur illud
+etiam, eos scilicet aberrare, qui argumentum aut subjectum4
+philosophiae moralis statuunt esse summum bonum, quod per se ipsum Deus
+est, nec aliud cogitari potest.
+
+1. Alibi: _victus_. 2. Alibi: _sint hominum adjumenta_. 3. Proverbiorum
+16, 4. 4. Alibi: _et fundamentum_.
+
+SENAMUS: Quodnam igitur subjectum futurum est sapientiae1 moralis?
+
+1. Alibi: _philosophiae_.
+
+TORALBA: Homo beandus.
+
+SENAMUS: Cur ita?
+
+TORALBA: Quoniam omnis disciplina, quae ad actionem refertur, subjectum
+habet id, cui primo acquiritur ipsius actionis bonum, non autem ipsum
+bonum, ut valetudo non propter se ipsam appetitur, sed propter hominem.
+In quo rursus deprehenditur aliud peccatum Aristotelis1, quod2 summum
+bonum statuit in eo, cujus causa caetera non cupias, ipsum vere propter
+se, non alterius causa, quia Dei fruitio, in qua psaltes lyricus3 et
+Salomo felicitatis humanae summam constituunt, non propter se ipsam,
+sed propter hominem ab homine expetitur. His erroribus sublatis,
+caetera, quae ad felicitatem illam pertinent, faciliora sunt futura.
+Cum enim lex divina ad honesta prosequenda turpiaque declinanda hominem
+excitaret, illud subjicit, ut bene tibi sit, quia Deo nihil accedere,
+nihil decedere potest. Igitur actio virtutis non est extremum hominis
+bonum, quoniam ad contemplationem, ut motus ad quietem refertur,
+contemplatio ad optimae rei h.e. ad Dei cognitionem, cognitio ad ejus
+amorem, amor eximius ad fruitionem. Ad quod enim amas, nisi ut re amata
+fruaris? In hac autem fruitione summa voluptas animi versatur in actu
+reflexo h.e. in clarissima lucis et amoris Dei erga nos effusione, quam
+patiendo adipiscimur, non agendo.
+
+1. Ethicorum libro 1 cp. 7. 2. Alibi: _qui_. 3. Psalm. 16 (17).
+
+SENAMUS: Sed cum haec beatitas divinae fruitionis mortalium nemini
+contingat tantisper, quam mortalis corporis ergastulo inclusa mens est,
+quis unquam beatus erit?
+
+SALOMO: Certe paucis admodum felicitas illa contigit, ut Mosi tantum
+vigilanti, caeteris prophetis dormientibus, nec1 tamen omnibus.
+_Video_2, 190 inquit Esaias3, _Deum in sublimi sede majestatis et
+viderunt oculi mei regem Deum exercituum._ Item Ezechiel4 oratione
+longiore se hanc beatitudinem assecutum gloriatur. Huic felicitati
+proximus est prophetiae gradus, cum divina lux, intercedente angelo
+humanae menti copulato inter dormiendum affulget.
+
+1. Alibi: _non_. 2. Alibi: _Vidi_. 3. Jesaiae 6, 1 sqq. 4. Ezech. 2, 1
+sqq.
+
+SENAMUS: Quid Aristoteli1 fiet, qui beatam vitam in actione virtutis ob
+id consistere docuit, ne dormientes, inquit, beati videantur?
+
+1. Eth. ad Nicomachum.
+
+SALOMO: Tantum abfuit ille a veri summique boni cogitatione1, ut
+bonorum fines ac malorum cum extremis bonis et malis confuderit, ut
+Toralba disseruit, quin etiam hominis officium, finem ac felicitatem
+unum et idem esse putavit, quia secundum virtutem vivere hominis
+officium est, quod ille summum bonum appellat2.
+
+1. Alii: _cognitione_. 2. Alibi: _vocat_.
+
+FRIDERICUS: Ego vero summum hominis bonum Dei cognitione per Christum
+terminari confido. _Haec est enim_, inquit ille, _vita aeterna, ut
+agnoscant te Deum verum et quem misisti Jesum Christum_1.
+
+1. Johannis 17, 3.
+
+SALOMO: De Christo quidem alias. Sed Dei cognitio proximus1 est ad
+illam, quam expetimus, felicitatem gradus. Sic enim sapientiae
+magister2: _Nosse Deum3 consummata justitia est, et tuae potestatis
+agnitio radix est immortalitatis._ Illa tamen cognitio fertur ad
+cultum, cultus ad amorem, amor ad fruitionem, quae summam animi
+voluptatem parit, vel potius ipsa voluptatis4 est fruitio.
+
+1. Alibi: _maximus_. 2. Sapient. 15, 3. 3. Alibi: _te_. 4. Alibi:
+_voluptas_.
+
+TORALBA: Haec igitur mea sententia est, primos illos aurei saeculi
+parentes, quos superius diximus, Abelem, inquam, Enochum, Jobum sine
+lege, Mosen sine Christo veram illam divinae voluptatis fruitionem
+purissime lege naturae adeptos fuisse.
+
+SALOMO: Non alia mihi mens est. Nam cum Abrahamum legem altissimi
+coluisse legimus1, quid est aliud, quam naturae legis exemplar secutum
+esse? Et quidem Philo Hebraeus2: Edicta, inquit, duarum tabularum nihil
+a natura discrepant, nec magno studio opus est, ut vitam exigas ad
+praescripta legum divinarum, quoniam nihil aliud, quam naturae legem et
+majorum nostrorum vitam continent. Haec ille. Sed quoniam aetate Mosis
+naturae lex hominum sceleribus ac flagitiis ita inquinata erat, ut
+penitus ex animis obliterata videretur, et quasi sua vetustate
+antiquata, Deus optimus maximus, hominum vicem misertus, eandem naturae
+legem sua voce renovare ac decalogo, quem tabulis lapideis
+inscripserat, complecti voluit, ac potissimum interdicta, quibus
+naturam violare prohibemur. Cum igitur 191 homines ad naturae legem
+obsurduissent, divina vox necessaria fuit, ut qui naturam contemserant,
+naturae parentem sua verba resonantem exaudirent.
+
+1. Genes. 22. Sirac. 44. 2. In libro de vita sapientis.
+
+OCTAVIUS: Muhammedes Mosem imitatur, cum leges naturales, i.e. divinas
+pessum ire ac pro Deo aeterno mortuis hominibus cultum exhiberi
+perspiceret, naturae legem de unius aeterni Dei cultu renovavit,
+mortuorum hominum funestissima sacra sustulit. Sic enim1 Deum Abrahami
+se colere ac vitam Abrahami ad usum revocare clara voce testatur2, se
+vero nihil aliud esse, quam Dei nuntium ac servum, caeteris etiam
+prophetis inferiorem3.
+
+1. Alius: _etiam_. 2. Azora 4. 3. Alibi: _infeliciorem_.
+
+CURTIUS: Optimum divinae legis interpretem habemus Christum, quo nec
+majorem possumus1 nec optare meliorem, qui non est alius, quam Deus
+ipse ab aeterno tempore2 genitus, qui hominem tantum induit, ut humanum
+genus ab interitu et exitio servaret sempiterno.
+
+1. Alii: _possimus_. 2. Deest in aliis codicibus.
+
+FRIDERICUS: Non alia mihi mens est, nec a Curtio diversa de religione
+sententia, nisi quod Helveticam, opinor, amplectitur1, ego vero
+Augustanam, quae auricularem quidem confessionem, non tamen singulorum
+peccatorum dinumerationem probat2. Item Christi verum corpus mystica
+verborum prolatione panis speciei subesse confido3, quod Helvetica
+ecclesia negat, et statuas ad iniitationem, non vero ad cultum admitti
+oportere existimo4, quas Helvetii novae religionis professores
+rejiciunt omnino.
+
+1. Alibi: _opinionem complectitur_. 2. Alius: _probo_. 3. Alibi:
+_existimo_. 4. Alibi: _confido_.
+
+CORONAEUS: Ego vero ecclesiae Romanae catholicam religionem1, in qua
+natus ac educatus semper acquievi, vobis probatum iri spondeo, si qua
+fides, quae maxima semper fuit scripturae sacrae2, conciliorum decretis
+ac sanctissimorum patrum per quindecim saecula concordibus animis ac
+sententiis futura sit. Fundamenta quidem firmissima jacta sunt ab ipso
+Christo, ecclesiae totius principe, deinde ab apostolis ac discipulis,
+quasi parietibus constructa, a pontificibus Romanis tecta et consummata
+est3. Quorum pontificum triginta tres continentur4, qui pro Christi
+nomine caesi fuere, tum innumerabiles sacrorum antistites ac omnium
+gentium pontifices eandem ecclesiam moribus, miraculis, divinis
+scriptis5 fulcierunt: Irenaeus, inquam, Lugdunensis, qui a successione
+Romana fidem apostolicam declaravit, Augustinus Hipponensis6, qui
+ecclesia Romana viguisse scribit apostolicae cathedrae principatum,
+Ignatius et Chrysostomus Antiochiae, Petrus Alexander, Athanasius,
+Theophilus Alexandriae, Macarius et Cyrillus Hierosolymis, Gregorius et
+Basilius in Cappadocia, Polycarpus Smyrnae, Justinus Athenis, Dionysius
+Corinthi, Gregorius Nyssae, Methodius Tyri, Epiphanius in Cypro; sed
+infinitum sit omnes commemorare.
+
+1. Alibi: _religione_. 2. Alius: _fuit, scripturis sacris_, ctt. 3.
+Damasus in vitis pontif. Romanorum. 4. Alius: _recensentur_. 5. Alii:
+_doctrina, scriptis_. 6. De doctr. christ. c. 8. et Epist. 162.
+
+192 Hic SENAMUS, qui aliquamdiu haeserat, cum loqui proposuisset:
+Omnes, inquit, omnium religiones, tum naturalis illa, quam amplectitur
+Toralba, tum Jovis gentiliumque Deorum, quos Orientales Indi ac Tartari
+colunt, tum Mosis, tum Christi, tum Muhammedis, quam suo quisque ritu
+non fucata simulatione, sed integra mente prosequitur, aeterno Deo non
+ingratos ac justos errores excusari confido, tametsi omnium gratissima
+est illa, quae optima. Itaque omnium omnia delubra, templa, sacella,
+ubiubi terrarum sint1, adire non gravate consuevi, tum ne pernicioso
+exemplo Atheus judicer, tum etiam ut caeteri divini numinis metu
+terreantur. Quod meum studium optimo cuique probatum iri non diffido,
+tum ex iis, quae superius dicta, tum ex eo maxime, quod religiosissimos
+populos, quantacunque Deorum fictilium superstitione uterentur,
+virtutibus, potentia, imperiis, opibus, victoriis Deus aeternus,
+praemiorum arbiter, beavisse mihi videtur2. Qui vero suae religionis ac
+Deorum etiam inanium, in quibus ullam3 divinitatem inesse
+arbitrarentur, cultum deseruissent, bellorum offensionibus
+peculiaribus4, morbis5, frugum calamitatibus, pecorum inopia,
+seditionibus intestinis conflictari semper consuevisse, quod
+historicorum omnium consensione6 planum7 fit8.
+
+1. Alibi: _sim_ vel: _sunt_. 2. Alius: _videatur_. 3. Deest alibi. 4.
+Alibi: _popularibus_. 5. Deest in aliis codicibus. 6. Alius:
+_consensu_. 7. Alibi: _clarum_. 8. Alii: _sit_.
+
+TORALBA: Si vera religio naturalis eaque perspicuis demonstrationibus
+explicatur, ut non modo Octavius, sed etiam Salomo ipse confitetur,
+quid Jove, quid Christo, quid Muhammede, quid mortalibus et fictilibus1
+Diis opus est? Quis omnium theologorum melius aut accuratius, quam
+Jobus Dei majestatem, potentiam, bonitatem, sapientiam, judicia
+admirabilia, summam denique erga res omnes procurationem explicare
+potest? Quis item arcana plura rerum naturalium ac divinarum allegorica
+narratione complexus est, quam ille? quis de omnium mortalium genere
+purius Deum aeternum adoravit2? Ille tamen Arabs, antiquior Mose, non
+alia quam naturae lege, quam Abelis lege vixit. Deus tamen,
+integritatis ac pietatis judex aequissimus, tantam illi justitiae,
+religionis, puritatis laudem dedit, quantam mortalium nemini. Christum,
+qui post annorum duo millia natus est, nec speravit nec venturum
+suspicatus unquam, multo minus Muhammedem. At cum solis et siderum
+mirabilem magnitudinem, sublimitatem, rapiditatem intelligeret:
+_Dispeream_, inquit, _si solis ac siderum splendorem ac pulchritudinem
+intuens ad eorum adorationem prociderem, quia scelus est capitali poena
+plectendum, Deum enim excelsum ejurassem._3
+
+1. Alii: _futilibus_. 2. Job. 1 et 31. 3. Job. 31.
+
+FRIDERICUS: Eo ipso, quod Toralba Jobi libro, quo nihil divinius fieri1
+potest, atque ejus auctoritate utitur litterarumque sacratiorem
+majestatem veneratur, profecto a philosophorum gregibus segregari se
+putat oportere?
+
+1. Alibi: _esse_.
+
+193 TORALBA: Libros sacratiores melioris notae non improbo, neque tamen
+iis assentior propter litterarum auctoritatem, neque enim id possum ac
+ne velim quidem, si possim. Sed quia certis1 rationibus adducor, et
+quoniam disputatio saepe nobis est cum Epicureis, qui litteras sacras
+pro fabulis habent, hos ego non librorum auctoritate, sed perspicuis
+argumentis frangi atque ab illis, quasi adhibita quaestione assentionem
+extorqueri volo, ut res cum re, causa cum causa, ratio cum ratione
+certet. Nam qui credit, Deum esse trinum et unum, quoniam a Deo ipso
+revelatum, oportet argumentis necessariis constare, id a Deo revelatum
+esse, cui plus assentimur ut conclusioni propter principia, quae si non
+erunt2 certiora conclusione, nihil poterit fieri, quia conclusio in
+principia resolveretur, haec item ut alia aeque3 incerta.
+
+1. Alii: _certissimis_. 2. Alibi: _essent_. 3. Alius: _quaeque_.
+
+CURTIUS: In rebus divinis, quae a demonstratione longissime absunt,
+usurpandum illud est, quod apud Lucam legimus1: _Domine, adauge fidem
+meam_2.
+
+1. Lucae 17, 5. 2. Deest hoc verbum alibi.
+
+SALOMO: Superius dictum est, fidem omnem aut argumentis perspicuis aut
+sensibus integris aut divinis oraculis niti, fidem infusam nullam esse,
+nisi oraculo prophetae1 divinitus homini dato, quod omni scientia
+certius est. Sed quia rarissima nunc sunt prophetiae, acquiescere nos
+oportet oraculis prophetarum, quae majores nostri summa fide
+posteritati reliquerunt, quoniam Christiani Alcoranum, Ismaëlitae
+quidam2 novum Testamentum; Ebraei utrumque repudiant.
+
+1. Alibi: _prophetiae_. 2. Deest in aliis codicibus.
+
+OCTAVIUS: Ismaëlitae quidem hos evangeliorum libros, qui Christianorum
+manibus teruntur, ut corruptos a sectariis omnino rejiciunt, vera
+evangelia, quae tamen ipsi nusquam habent, penitus intercidisse putant.
+
+FRIDERICUS: Cur igitur Muhammedes1 Gabrielem inducit ita loquentem: Si
+de legibus et edictis ad te missis dubitas ulla in re, majorum libros
+legito, nihil amplius haesitabis. Item Azora, cujus initium est: Sors
+Amram2, Deus inquit misericors, vivens, altissimus, primo vetus
+Testamentum, deinde Evangelium, postremo veracem Alphaream3, vestrae
+legis confirmatorem, vobis dedit. Igitur utriusque Testamenti tabulae,
+veteris et novi, aut usquequaque probandae sunt, aut usquequaque
+rejiciendae. Quanquam nihil est novis tabulis comprehensum, quod
+legibus divinis et prophetarum oraculis non congruere videamus.
+
+1. Azora 91. 2. Azora 3. 3. Deest alibi.
+
+SALOMO: Veteres majorum nostrorum tabulas probant Ismaëlitae,
+Christiani, Judaei; sed quando Alcorani ac novarum tabularum fides in
+dubium revocatur, veteribus tabulis utendum nobis est, ac testes omni
+exceptione majores adhibendi. Hi autem exquirendi nobis sunt ab
+ecclesia 194 vera, cujus tanta sit dignitas, ut si omnium scripturarum
+ac litterarum monimenta pereant, ab ecclesia tamen superstite rerum
+gestarum veritas ac memoria in sempiterna posteritate resident. Ob id
+enim Moses in populi concione: _Narrabis_, inquit, _haec filiis tuis_1,
+ne quis legem divinam cum litteris suspicaretur interituram. Item apud
+Jesaiam2 Deus Israëlitas sic obtestatur: _Vos a me rerum gestarum
+testes appello_, non quia testibus egeret ad suae majestatis decus
+stabiliendum, sed ut planum esset, ecclesiam Ebraeorum ab immortali Deo
+fundatam ad selectani fuisse, Israëlitas adhuc viventes3 ac spirantes
+ad testimonium exsuscitabat, ut omnibus gentibus non tantum scriptis
+legibus, sed etiam clara voce Dei actiones, gesta, leges
+testificarentur, etiamsi litterae penitus interirent, quanquam Deus
+sapientissimus prospexit, ne sacrae litterae4 interciderent, cum in
+lapides ac silices incidi et omni aetati, omni sexui explicari ac
+describi jusserit5. Itaque incredibile videri possit, cum verum tamen
+sit, in tot ac tantis majorum cladibus, exiliis, ipsiusque reipublicae
+conversionibus et extrema eversione libros divinae6 legis integros
+exstare, et quidem in7 omnibus linguis ac populis pervulgatos, atque in
+iis Christianos et Ismaëlitas suarum religionum fundamenta collocare.
+
+1. Deuteron. 5, 31. 2. Jesaiae 55, 4. 3. Alibi: _venientes_. 4. Alii:
+_scripturae_, vel: _scriptiones_. 5. Exod. 1 et 29. Deuter. 28. Josuae
+8. 6. Alibi: _divinos_. 7. Deest in aliis codicibus.
+
+FRIDERICUS: Fuit quidem ante Christum ecclesia Dei1 in populo Israëlis,
+quae nunc ad Christianos translata est, lege autem divina nihil aliud
+est, quam evangelii πρωτότυπος2, ut Origenes appellat. Sed quando
+humani seminis3 servatorem, etiam4 totius ecclesiae caput a stirpe
+Abrahami coelitus missum non modo repudiarunt Judaei, verum etiam
+probris5, ac contumeliosa6 morte affecerunt, Deus etiam illos suo
+merito rejecit ac repudiarit, ut ceterae gentes divinae salutis
+beneficio fruerentur.
+
+1. Deest in aliis codicibus. 2. Alius: ἀρχέτυπος. 3. Alius addit:
+_Messiam sui seminis_. 4. Alii: _in_. 5. Alii addunt: _omnibus_. 6.
+Alii: _contumeliosissima_.
+
+SALOMO: Haud sane invidemus caeteris gentibus suam salutem, sed
+ardentibus votis optamus ac pro illis continenter precamur.
+
+FRIDERICUS: Vestris precibus ac votis facile carere possumus, quin
+etiam vota Judaeorum potius nocitura Christianis quam profutura
+judicamus. Non legistis apud Jesaiam1, fore tempus illud, cum dicetur:
+_Benedictus populus meus Aegypti, opus manuum mearum, Assyrius._ Item
+capite ultimo2: _Congregabo omnes gentes et linguas, quae venient et
+videbunt gloriam meam, et mittam ad eos, ut praedicari possit nomen
+meum et laus mea ubique promulgari._ Ac de eorum numero mihi Levitas ac
+sacerdotes cooptabo.
+
+1. Jesaiae 19, 25. 2. Jesaiae 66, 18.
+
+SALOMO: Operae pretium est1 adjicere id, quod a Friderico praetermissum
+est in illis Jesaiae oraculis2: _Benedictus_, inquit, _populus_ 195
+_meus Aegypti et opus manuum mearum Assyrius, hereditas autem mea
+Israël_, quia est creator populorum et communis parens. Itaque legem
+eandem voluit esse civium ac peregrinorum, et utrisque consultum esse
+voluit3; sed tamen singulari quadam praerogativa Israëlitas ex omnibus
+populis selectos sibi ascivit, quos etiam et peculii et haereditatis et
+primogeniti appellatione quadam prae caeteris et honore singulari
+cumulavit: _Filius_, inquit4, _meus primogenitus est Israël, gens
+sancta, natio sacerdotalis._ Quae cum ita sint, quis arbitraretur, Deum
+immortalem suae haereditatis unquam obliturum, suam gentem, suam
+ecclesiam deserturum? Nam cum olim finitimi Israëlitarum populi urbes
+majorum nostrorum ab hostibus5 solo exaequatas, templum direptum6 atque
+incensum, reliquias populi a Chaldaeis in servitutem abductas viderent,
+superba verborum contumelia Israëlem a Deo rejectum criminabantur. Sed
+Deus apud Hieremiam7 omni asseveratione8 confirmat, ratos coelestium
+orbium cursus ac rapidas siderum conversiones ante conquieturas, quam
+Israëlitarum obliviscatur. Idem, si poterit, inquit, coelorum amplitudo
+mensura designari aut terrae fundamenta exquiri, ego quoque populum
+meum Israël repudiabo. Et tametsi graves ac acerbas calamitates populo
+suo impendere9 minatur, si a sua lege desciscat, nunquam tamen sui cum
+Abrahamo foederis ac populi obliturum, gravi jurejurando10
+confirmavit11. Ac revera nunquam suae gentis oblitus est, sed ubique
+terrarum dispersam amplexatur, quia in eadem lege divina exercemur, in
+qua majores nostri quatuor circiter annorum millibus acquieverunt, quod
+non modo sacri, sed etiam profani scriptores testificantur. Sic enim
+Tacitus: Judaei unum Deum, unum numen aeternum ineffabile, nunquam
+interiturum colunt, ac profanos habent, qui simulacra colunt ac12
+venerantur. Ac tametsi Hebraei, Ismaëlitae, Christiani Abrahamum
+ecclesiae suae auctorem credere non dubitant, soli tamen Hebraei legem
+ac religionem semper sui similem coluere. Christiani vero et Ismaëlitae
+sectarum familias innumerabiles foverunt semper, Arianos inquam,
+Nestorianos, Sabellianos, Manichaeos, Donatistas, Ebionitas,
+Novatianos, Nazaraeos. Sed quid commemorem sectas circiter centum
+viginti, quas Tertullianus, plures etiam quas Epiphanius jam initio
+nascentis ecclesiae Christi scriptis suis dinumerat13? Neque vero
+Themistius, nobilis peripateticus, graviorem habuit causam, ut Valentem
+Augustum a profligatione et proscriptione Christianorum revocaret, quam
+quod asseverabat, trecentas amplius sectas a se invicem dissidentes
+Christianos fovere. Quaenam potuit igitur in tanta opinionum inter se
+discrepantium varietate ecclesia consistere? 196 quin etiam his quoque
+temporibus Helvetiorum ecclesia Romanam14, Augustana utramque,
+Catholici Anabaptistas. Puritani superstitiosos, Abyssini Graecos,
+Graeci Latinos refutant ac vicissim omnes ab omnibus refelluntur. Nec
+minor est varietas sectarum inter Ismaëlitas. Nam mortuo Muhammede
+Hali, sororis ipsius et Habitali15 filius, prophetam se ferens, sectam
+potentissimam excitavit, Muhammedistis infestissimam, quae duae sectae
+a discipulis incrementa sensim acceperunt, Lesharion scilicet et
+Imanian16, qui certant inter se capitalibus odiis; sed praeter utramque
+sectam sexaginta duae singulares enumerantur. Nam Elhosiba Albilaben
+Muhammedis multa abrogavit17. Octogesimo18 post anno Elhari Ibim novam
+sectam condidit, quae centesimo post anno capitalibus pontificis et
+Calipharum decretis et suppliciis est abrogata, deinde quinquagesimo
+post anno renovata ac rursus vigesimo post anno rejecta, nec aliter
+discordiae sedari potuerunt, quam Elgazuli theologus septem libris
+quasi arbiter pontifices quidem legum imperatoriarum sectatores, legis
+vero Muhammedicae castigatores appellaret19. Neque tamen licuit
+plebejis ordinibus hanc sectam sequi, sed eruditis tantum. Cur eruditis
+tantum? aut si Muhammedi lex ab angelo Gabriele data erat, ut quidem
+ille mentitur, quid humanis castigatoribus opus erat? Aliam quoque
+sectam creavit Esses Renardus20, aliam Isbofaridus21, qui omnes omnium
+religiones Deo gratas esse scripsit, si quem quisque Deum arbitretur,
+eundem sincera mente colat; Deos autem appellat sidera, coelos,
+elementa. Sed ne infinitus sim ac taedio vobis futurus, si omnes
+Ismaëlitarum sectas oratione complecti posse confidam, quas tamen
+Eleofanus theologus distincte libris septem, utcunque22 potuit,
+explicare videtur. Ex quo efficitur, nec Ismaëlitas, nec Christianos
+religionem certam, quam sequantur, ullam habere, multo minus ecclesiam
+certam in tanta varietate.
+
+1. Alius ita: _Ac de illorum numero mihi leve pretium est_. 2. Jesaiae
+19, 25. 3. Exod. 4, 23. 4. Exod. 19, 6. 5. Desunt alibi duo haec verba.
+6. Alibi: _dirutum_. 7. Jeremiae 31, 37. 8. Alibi: _assecuratione_. 9.
+Alibi additur: _hinc inde_. 10. Alibi: _juramento_. 11. Levit. 1. 26.
+12. Duo haec antecedeutia verba desiderantur in alio codice. 13. Alii:
+_dinumerant_, vel: _dinumerarunt_. 14. Alius: _Helvetica ecclesiam
+Romanam_. 15. Alibi: _Habigali_. 16. Alius: _Leshariorum scilicet et
+Imaniarum_. 17. Alius: _Abilaben multa legibus Muhammedis subrogavit_.
+18. Alii: _octuagesimo_. 19. Alius: _appellarat_. 20. Alii: _Romardus_.
+21. Alii: _Ismofaridus_. 22. Alibi: _ut aeque_.
+
+FRIDERICUS: Certissima ecclesiae et verae religionis argumenta sunt tum
+in doctrina Christi, legibus divinis consentanea, tum in legitimo
+sacramentorum usu perpetuaque electorum multitudine, unam et eandem
+Christi disciplinam constituente1; Christum vero Abrahami foedus
+explevisse2 et ejus beneficio gentes omnes felicitatem divinitus
+promissam adepturas, omnes fere confitentur, exceptis Judaeis,
+Paganis3, Epicuraeis. Ecclesia inquam4 Romana, Zwingliana, Augustana,
+Graeca, Abyssina, neque hi modo, sed etiam Ariani, Manichaei,
+Donatistae, Nestoriani, Sabelliani, Eutychiani, Pelagiani, neque hi
+tantum, verum etiam Agareni, a Muhammede instituti, Christum Messiam
+esse testantur. Nec solum isti, sed et bona pars Judaeorum, Apostoli
+inquam, Christi discipuli, reipublicae Christianae creatores. 197 Et
+quidem, si quis Judaeus in coetum arrogandum se dederit, prius Christum
+Mariae virginis filium5 verum Messiam confiteri necesse est6. Nec si
+quidem7 inter se Christiani dissideant, propterea inconcussam ac
+stabilem ecclesiam, quae8 invisibili electorum coetu conflatur,
+subvertendam inquam.
+
+1. Alibi: _constituere_. 2. Alii: _explicuisse_. 3. Deest in aliis
+codicibus. 4. Alibi: _Ecclesiae, ut_ etc. 5. Addunt alii: _et_. 6.
+Alibi: _habet_. 7. Alii: _quid_. 8. Alius: _ex_.
+
+CURTIUS: Nullam omnino ecclesiam comperiemus, si levium etiam opinionum
+fibras computare1 velimus omnes. At ne vetus quidem illa Israëlitarum
+multitudo ecclesiae nomen mereretur, cum sectarios suos quoque
+haberet2, Nazaraeos scilicet, Pharisaeos, Sadducaeos, Essaeos,
+Samaritanos, Herodianos, Hemerobaptistas.
+
+1. Alius: _amputare_. 2. Alibi: _haberent_.
+
+SALOMO: Sectarios ab haereticis dividere nos oportet; hi enim ab
+ecclesia penitus divelluntur, illi vero non item, sed puriore quodam
+vitae instituto a fece plebis segregantur, ut quos divina lex notat
+Nazaraeos1 i.e. separatos, quod2 ex voto dies aliquot aut menses aut
+annos aut perpetuam vini abstinentiam vovebant, quo tempore nec barbam
+nec crines circumcidere licebat. Atque haec una secta est, ab immortali
+Deo instituta, eorum qui caeteris sanctiores essent, qua quidem
+imitatione Pharisaei h.e. separati, et Essaei h.e. operatores, qui3 non
+simul actione ficta, sed operibus ipsis sanctissimam omnium vitam
+agebant. Seorsim enim collegia instituebant Essaei et victu communi
+utebantur, ut monachi, sine ulla vestitus commutatione4.
+Hemerobaptistae nihil aliud a caeteris differebant, quam quod corpora
+quotidie proluebant. Sadducaeorum nomen a צדק, quod justum significat,
+quod justiores caeteris haberi vellent Sadducaei, sed a plerisque ad
+ironiam trahebatur, ut Aegyptii reges, qui fratrem aut patrem aut
+matrem interfecerant, Philadelphos, Philopatres, Philomatros
+appellabant. Igitur intelligitis, homines istos5 omnes vitae
+sanctitate, non religionum varietate dissidere. Alioquin si haeretici
+illi appellandi sint, innumerabilium monachorum collegia, victu ac
+convictu discrepantia, haereticorum appellatione censeri oportet.
+Quantum ad Samaritanos attinet, nec Judaei genere sunt, nec religione,
+nec Ismaëlitarum coetu continentur; quippe Deorum turbam cum aeterni6
+Dei cultu conjungunt, ut7 catholici Romani, qui ad unius aeterni Dei
+venerationem angelos ac Divorum ordines adjunxerunt, statuas etiam
+proni deosculantur et panis crustulas8 pro Diis habent, quod Zwingliani
+summae impietati tribuunt, Romani Catholici Zwinglianos, Augustanos,
+Graecos capitalibus judiciis ac flammis ultricibus prosequuntur9,
+quasi10 Deum faciant illi impietatis rei. Sed Hebraeorum purissima ac
+simplicissima religio nihil impuri admistum habet, nullas haereses
+adjunctas, nullum praeterquam unius Dei cultum agnoscit.
+
+1. Alibi: _Naziraeos_. 2. Alii: _qui_. 3. Alii: _quod_. 4. Josephus, de
+jud. 2, 8. 5. Alii: _hos omnes_. 6. Alibi: _aeterno_. 7. Alii: _et_. 8.
+Alii: _crustula_, vel: _crustulam_. 9. Alibi: _persequuntur_. 10. Alii:
+_Sunt autem hi aut illi impietatis rei_.
+
+198 CURTIUS: Quod Salomo gloriatur, Israëlitas singulari quadam Dei
+beneficentia selectos fuisse, demus illud; sed ab illa coelesti gratia
+sponte defecerunt1, quando Christum Deum et hominem humani seminis
+servatorem sibi oblatum, falsis testibus ac calumniis oppressum,
+supplicio contumeliosissimo dediderunt2. Itaque nihil mirum, si Deus,
+tanti sceleris immanitate commotus, centum amplius Judaeorum myriades,
+unius anni vertentis spatio, quo Vespasianus Hierosolymam obsedit et
+expugnavit, trucidari passus3 est, tum etiam urbes Palaestinae ac
+templum ipsum ferro ac flamma deleri, urbem funditus everti, populi
+reliquias in servitutem abduci ac toto terrarum orbe dissipari. Illud
+etiam divini furoris argumentum vel maximum est, quod de religione
+sanctissima non solum dejecti ac exterminati omnino fuerunt, verum
+etiam de principum fere omnium consensu interdictum illis est, ullam
+terrae glebam usquam gentium possidere, quare4 ingentes calamitates
+propter Christum supplicio affectum illis contigisse quis dubitet?
+
+1. Alibi: _discedunt_, vel: _desciverunt_. 2. Alii: _dederunt_. 3.
+Alius: _jussus_. 4. Alii: _quas_.
+
+SALOMO: An non1 quingentos amplius annos quam Christus nasceretur,
+majores nostri multo2 graviora passi fuerant3 a Chaldaeis, qui templum,
+urbes, oppida caedibus ac flammis funestarant totamque regionem in
+vastitatem redegerant et populum in servitutem abduxerant. Postea vero
+quam postliminio redeuntes, oppida, urbem ac templum ipsum
+instauravimus, Antiochus cognomento Epiphanes, capta et direpta
+Hierosolyma, triduo nonaginta millia4 Judaeorum mactavit. Item
+Ptolemaeus, Lagi filius, rex Aegypti, tantam erga majores nostros
+crudelitatem exercuit5, ut etiam milites Judaeorum infantibus vesci
+cogeret, quae ducentos annos ante contigerunt, quam Christus
+nasceretur. Quanquam si religio propter hujusmodi calamitates
+rejicienda venit, nulla merito majore quam christiana rejici deberet,
+cum trecentos amplius annos continuae caedes, supplicia, tormenta,
+proscriptiones et crudelitates intolerabiles toto terrarum orbe in
+Christianos decernerentur.
+
+1. Alibi: _Ante_. 2. Alibi: _multa_. 3. Alii: _sunt_. 4. Aliii _novem
+millis_. 5. Josephus, de b. jud. I.
+
+FRIDERICUS: Illud quidem acceptum referebant Judaeis, quorum synagogas
+sentinam Christianorum persecutionum appellabat Augustinus1.
+
+1. Libro 1. de imitat.
+
+SALOMO: Quonam modo id fieri potest1, cum Judaei Romanorum hostes
+judicati sint ex senatusconsulto, primum Claudio2, deinde Trajano, post
+etiam Hadriano principe?
+
+1. Alibi: _potuit_. 2. Josephus de b. j.
+
+CURTIUS: Si vestrae, Salomo, religionis fides stabilis esset aut1
+certa, aut si religio Christianorum non esset omnium certissima, cur
+apostoli Judaei seminis ac sanguinis, cur discipuli ac prirni illi
+antistites, christianae religionis creatores, Christum ardentissimo
+amore amplexi sunt? Cur innumerabiles 199 vestri generis et nominis2
+jam antea et his quoque temporibus se Christianis pontificibus
+adoptandos dederunt et summa cum sua laude verbis et scriptis Christum
+publice profitentur?
+
+1. Alius: _ac_. 2. Alibi: _ordinis_.
+
+SALOMO: Imo potius mirum videri debet, cur tam pauci a nobis vel potius
+a Deo foedifragi deficiant1, cum tot contumeliis tantaque rei inopia
+premantur. Illas autem2 clades nostrae genti confitemur3 illatas primo4
+a Chaldaeis propterea, quod a vero Dei cultu plerique desciverant, id
+quod prophetarum vocibus ac scriptis testatum habemus. Sic quoque
+arbitramur, majores nostros diram Romanorum servitutem pertulisse, quod
+ab immortali Deo ad hominem mortalem adorandum et colendum paucis
+exceptis defecissent.
+
+1. Alii: _defecerint_. 2. Alibi: _enim_. 3. Alius: _confidimus_. 4.
+Alius idem: _primum_.
+
+CURTIUS: Sed cur sola Judaeorum gens ex omnibus tot ac tantas
+calamitates pertulit?
+
+SALOMO: Deus ipse causam subjiciens: _Vos_, inquit1, _filii Israël ex
+omnibus populis agnovi, ac propterea in vestra omnium flagitia
+animadvertam._ Quod ab iis gentibus segregamur2, Dei cultus eo nos
+deducit, quod3 Bileamus, Chaldaeus vates, jam olim mente praeviderat,
+cum diceret4: _Hic populus solus habitabit et5 inter caeteras gentes
+non censebitur._ Item cum Deus caeteras gentes coelestium siderum
+virtutibus ac potestatibus subjecisset6, Israëlitas tamen exemit: _Ne_,
+inquit, _adores solem, lunam, sidera, quae praeparavit Deus caeteris
+quidem populis, qui amplissimo sinu coeli coërcentur, vos autem
+adjunxit sibi et eripuit de fornace ferrea, ut esses populus
+hereditarius ac selectus_7.
+
+1. Amos 3, 2. 2. Alii: _segregantur_. 3. Alii: _adducit, et_. 4. Numer.
+23, 9. 5. Alibi: _quod_. 6. Alius: _subjunxisset_. 7. Deut. 4, 19 sq.
+
+CORONAEUS: Haesi semper eo loco, nec intelligo1, quid Deus voluerit,
+cum diceret, caeteris quidem populis coelestia sidera2 attributa
+fuisse, Israëlem vero singulari quadam praerogativa sibi delegisse.
+
+1. Alibi: _intellexi_. 2. Alibi: _signa_.
+
+SALOMO: Hebraeorum theologi sic locum illum interpretantur, ut1
+caeteros quidem populos siderum coelestium legibus ac potestate
+gubernari, solos Israëlitas et qui in eorum coetum ac societatem
+conscribi volunt2, legibus coelestium siderum solutos, Deum unum vitae
+ac felicitatis habeant auctorem nec metuant diras illas, quibus
+astrologi minantur, planetares trajectiones et concursus. Libet enim
+versibus accepta beneficia quodammodo commemorare:
+
+Ipse ego3 crudeli servatus ab hoste triumphos
+Saepe tuli faciles, nec quidquam sidera vires
+
+200
+
+Exercere suas in me, non aspera fata,
+Haud4 metuenda bonis, non principis ira timendi
+Terruit5 impavidum, mihi non nocuere latronum
+Conjurata manus fusi sitibunda cruoris,
+Non legio, magnam quae circumfusa per urbem
+Sanguinolenta suos cives mactabat ubique.
+Ac jam6 armata cohors, aditus ac limina quaerens,
+Me circumsteterat, clara cum numen ab arce
+Hostibus eripuit sensum mentemque fefellit,
+Ac me coelesti clypeo, coelestibus armis
+Protexitque opibusque suis cumulavit abunde.
+Singula quid memorem? Sacro spiramine pectus
+Afflavit, legis latebrasque imosque recessus,
+In quibus aeternae spes est humana salutis,
+Edocuit, volucri semper comitante7 magistro
+Pro quibus aeternos iterum renovamus honores8.
+
+1. Alius: _et_. 2. Alibi: _voluerunt_. 3. Deest in alio codice. 4.
+Alibi: _Non_. 5. Alii: _Terrent_. 6. Alibi deest hoc verbum. 7. Alius:
+_comitata_. 8. Alii: _tibi debeo grates_.
+
+CORONAEUS: Heroica profecto beneficia carminibus heroicis eleganter
+cecinisti. Sed cum erga Israëlitas tanta divinae bonitatis beneficia1
+extent, eo graviora vos ac acerbiora supplicia manent.
+
+1. Alibi: _vestigia_.
+
+SALOMO: Ut primum a nobis peccatur, ita repente Deus in nos
+animadvertit et1 ea pontificibus auspicari solet. Nam cum angelos
+scelerum ultores2 misisset: _A sanctis meis_, inquit, _incipiatis_3.
+Illud enim amoris divini erga nos argumentum vel maximum est, quod et
+assidue increpat, et continenter castigat. _O beatum_, inquit _lyricus
+psaltes4, quem Deus castigat!_ In eos vero, qui ad verbera obduruerunt
+et collum obduxerunt, vim gravius exercet, et tandem contestatur, se
+illos deserturum, nec amplius castigaturum. _Non amplius_, inquit,
+_coërcebo filias vestras, cum pudicitiam prostituerint, nec uxores
+vestras, cum sese adulteris submiserint_5. Nihil enim a sapientiae
+magistro verius ac melius dici potuit, quam tormentis6 ac doloribus
+prudentiam comparari. Quis enim arbitraretur, Deum sic ultum7 fuisse
+Israëlitas, ut propter eorum flagitia non modo lepram corporibus, sed
+etiam vestibus ac aedium parietibus immitteret? Id autem interpretes
+divinae legis tradunt; nusquam terrarum lepram vestimentis8 aut
+parietibus adhaesisse, praeterquam in Palaestina9 idque Judaeis omnibus
+supra modum mirabile, caeteris populis incredibile videri, nisi
+diuturna experientia id compertum esset; quamquam clades et exitia
+majorum nostrorum maximas utilitates omnibus 201 populis pepererunt.
+Nam ex iis secuta est initio nascentis ecclesiae Christi idolorum
+eversio, et cum toto fere terrarum orbe sidera, daemones, elementa,
+fruges, animantia pro Diis ubique colerentur, tandem post annorum tria
+circiter millia Judaeorum, qui christianam religionem cum domestica
+combiberant, concionibus ac doctrina coli desierunt, ac postremo
+Constantini dominatu conclusa fuere templa veterum Deorum; tum libri
+Mosis ac prophetarum, quos habemus communes cum Christianis, ab omnibus
+ordinibus ac populis pervulgari coepere, ut non immerito Chrysostomus
+Judaeam gentium matrem appellarit, quae10 salutem reliquis omnibus
+populis divino munere et concessu peperisset!
+
+1. Alius: _ut_. 2. Alibi: _vindices_. 3. Alius: _incipietis_. 4. Psalm.
+94, 12. 5. Psalm, 81. Jesaiae 1. Oseae 4. 6. Alibi: _lamentis_. 7.
+Alibi: _ulturum_. 8. Alius: _vestibus_. 9. Levit. 13 et 14. Leprae
+domorum ac vestium curationes aeque ac corporum traduntur. 10. Alii:
+_quia_.
+
+SENAMUS: Verius poëta lyricus: Judaea capta ferum victorem cepit.
+
+SALOMO: In eo certe mirabilem Dei bonitatem ac sapientiam intueri
+licet, qui dum justas scelerum poenas a suis reposceret eosque procul a
+patriis sedibus amandaret ac juste profligaret, colonias Israëlitarum
+toto terrarum orbe deduxit, quae exteras nationes ab inanium Deorum ac
+daemonum cultu revocarent, deinde divinis legibus ac institutis1
+informarent, tum ad unius aeterni Dei cultum ac metum assuefacerent. Ob
+id enim divina lege2 Israëlitas appellat regnum sacerdotale ac populum
+sanctum, propterea hujus populi precibus ac votis, quasi gentium omnium
+sacerdotis, florentissima quaeque imperia non modo ab interitu Deus
+servavit, sed etiam beavit et quasi sapientiae sale respersit3, ne
+penitus interirent. Sic Deus apud Jesaiam4: _Dedi te_, inquit, _testem
+gentibus, principem ac praeceptorem populis._ Huc etiam pertinet foedus
+illud5 cum Abrahamo percussum: _In semine tuo_, i.e. in posteris6 tuis,
+_benedicentur omnes gentes_, quia per hunc populum Deus universo
+terrarum orbi cognitus est, et hujus populi precibus caeteris gratior
+fuit, quin7 et Ismaëlis gentem illustrem fore Deus promisit Abrahamo8,
+_quoniam_, inquit, _semen tuum est_. Itaque Rabbi Johannes exclamat,
+gentes idolis deditas nesciisse, quantam jacturam sui facerent, cum
+templum illud Hierosolymorum9, in quo gentium omnium scelera
+expiabantur, inflammarent. Nam diebus festis, qui in tentoriis
+celebrari consueverant, hostiae septuaginta immolari jubentur, quod
+interpretes pro septuaginta populis factum tradunt10. Quod vero Curtius
+divini furoris argumentum putat, nos de majorum sedibus ac terra sancta
+dejectos ac dispersos, quasi ἀπωστικοὺς11 καὶ ἀνεστίους vagari, illud
+bonitatis divinae argumentum certissimum esse arbitramur, quod nusquam
+agri particulam possidere liceret. Ob id enim Deus Israelitassuam
+haereditatem appellat12,
+202 quod ii, quibus coelum pro haereditate obtigit, terra non egent13
+ac propria et eleganti voce sancti a Graecis appellantur: ἅγιοι i.e.
+sine terra ἄνευ τῆς γῆς. Sic enim Deus de Levitarum tribu, quam
+pontificali ac sacerdotali praerogativa ministerioque aedis sacrae
+donarat: _Levitae_, inquit, _nullam terrae partem capiant, quia
+haereditas mea est_14. Quod15 autem de Levitis inter Israëlitas, idem
+de Israëlitis inter omnes populos declaravit, cum diceret16:
+_Benedictus populus meus Aegyptius et opus manuum mearum Assyrius,
+haereditas autem mea Israel._ Falluntur17 igitur, qui hoc nostrum
+exilium et agrorum inopiam divinae erga nos ultionis conjecturam18 esse
+putant. Quanto rectius sapientes decreverunt, justorum initia esse
+castigationes, exitus vero prosperos et felices, contra quam improbis
+accidit, quorum prospera principia exitus habent valde calamitosos.
+Illud etiam praeclarius, quod cum ante proscriptiones et exilia
+Israëlitae, rerum omnium affluentia pingues et obesi, Deum aeternum
+minus, quam decuerat19, religiose haberent20 postea in extremas oras,
+procul a patriis sedibus in servitutem expulsi et abjecti, tam ardenter
+Deum adamarunt21, ut nec praemiorum magnitudine a proposita religione
+divelli, nec poenarum acerbitate terreri potuerint, quominus inter
+medios sui nominis hostes mundi conditorem purissimo cultu adorarent,
+atque inter omnes populos sui generis antiquitatem certissimam
+retinerent22, ipsiusque linguae sanctae majestatem inviolabilem
+servarent23; haec enim sola divino munere hominum generi concessa est,
+caeteras vero spurias et hominum arbitrio fictas videmus. Haec sola
+naturalis est lingua, quae rebus vocabula per naturam cujusque dicitur
+indidisse. Quae cum ita sint, quis dubitare potest, quin populus hic a
+Deo selectus verissima sit Dei ecclesia, fidelissimus rerum gestarum a
+Deo testis, sacrosanctae legis et oraculorum custos a Deo designatus24,
+a quo ad omnes populos salus dimanavit?
+
+1. Alibi pro verbis _ac institutis_ legitur: _institutos_. 2. Alii:
+_divina lex_. 3. Alibi: _sole respexit_. 4. Jesaiae 55, 4. 5. Gen. 12,
+3. 6. Alibi: _liberis_. 7. Alii: _quoniam_. 8. Alibi: _Abrahae_. 9.
+Alibi: _Hierosolymitanum_. 10. R. Levi et R. Salomo Ben Gerson in
+Levit. 23. 1. in Talmud. 11. In codicibus sine dubio false legitur:
+ἀπωλίδες. 12. Alius: _pro haereditatis parte contingit_. 13. Alibi:
+_egeant_. 14. Alibi: _sunt_. 15. Alibi: _Id_. 16. Jesaiae 49, 25. 17.
+Alii: _Fallunt_. 18. Alii: _objecturam_. 19. Alius: _docuerat_. 20.
+Alibi: _colerent_. 21. Alii: _adoraverunt_. 22. Alibi: _retinuerunt_.
+23. Alibi: _inviolatam servarunt_. 24. Alibi: _designata_.
+
+CURTIUS: Laudes quidem majorum vestrorum, prophetarum inquam et
+illustrium virorum, audio ac lego non invitus, sed eorum, qui
+prophetas, qui apostolos, qui Christum ipsum cruentis manibus
+interfecerunt, qui sacrosanctam ejus doctrinam contumeliis omnibus
+funestarunt, ferre non possum, multo minus sanctum ecclesiae nomen iis
+tribuere, quoniam vera Dei ecclesia in electorum coetu consistit, ac
+tametsi vocantur omnes, pauci tamen sunt electi. Electos autem esse
+oportet per1 fidem ab ipso Christo, qui ecclesiae caput est; qui
+quoniam hominibus incogniti sunt, ob id ecclesiam invisibilem esse
+tuemur. Caeteri, qui fidem Christi rejiciunt, sua se sponte albo 203
+ecclesiae penitus2 exemerunt, Judaei inquam, Romani3, Ismaelitae,
+Pagani, Epicuraei.
+
+1. Alibi: _qui habent_. 2. Deest in aliis. 3. Alius: _Sociniani_.
+
+SALOMO: Ecclesiae verbo coetus significatur, cujus acceptio duplex est:
+una, quae1 populum Israelisselectum a Deo continet, ut cum Moabitae et
+Ammonitae prohibentur in ecclesia populi Dei censeri, i.e.2 jure
+connubiorum cum Israelitidefoemina uti. Altera acceptio latius patet,
+cum scilicet Ammonitae, Moabitae, Idumaei ac peregrini omnes, qui Dei
+foedus cum populo percussum amplecti et in pacti societatem venire
+voluerint, ecclesiae partem faciunt, caeteri eximuntur.
+
+1. Alibi: _qui_. 2. Alibi: _et_.
+
+CURTIUS1: Neque vero ecclesiam invisibilem electorum probare possumus,
+ut qui ab ecclesia Romana defecerunt, sed visibilem tantum, a qua nemo
+nisi sponte segregatur i.e. qui Deum aeternum repudiat, ut res genitas
+amplectatur aut cum illis creatorem conjungat2.
+
+1. Deest in aliis codicibus. 2. Alibi: _aut ... amplectitur ...
+conjungit_.
+
+OCTAVIUS: Veram Dei ecclesiam Ismaëlitarum esse facile1 convinci
+potest, sive amplitudine regionum, quae sunt infinitae, sive origine
+Abrahami, a quo Muhammedes Ismaëlita2 genus ducit, sive Dei aeterni
+cultu, quem unum sanctissime adorant, sive execratione idolorum ac
+imaginum, quas et publice et privatim abominantur, sive puritate
+doctrinae, quae inexplicabilium quaestionum latebras, quibus caeterae3
+religiones misere conflictantur, suo splendore diluit, sive legis
+exsequendae facilitate, quae major esse non potest4.
+
+1. Alibi: _fere_. 2. Alibi: _Ismaëliticum_. 3. Alibi: _exterae_. 4.
+Alii: _possit_.
+
+CORONAEUS: Si veram ecclesiam latifundiis metimur, ecclesia Christi1
+longe superior futura2 est, tum antiquitate temporis, tum multitudine
+populorum, tum principum pene omnium consensu. Nihil enim verius a
+Seneca dici potuit, quam pessimi argumenti esse turbam, ac propterea
+Pythagoras3 sequi vetuit viam popularem, i.e. ἐκτὸς λεωφόρου βαδίζειν.
+Et certe viam regiam ac latissime patentem ad inferos deducere, nunquam
+verius ac melius perceptum4 est, quam Noachi aetate, cum5 in ejus unius
+familia ecclesiam dei constitisse planum sit. Cum autem Christi cruore
+fundata sit ecclesia vera, quae in apostolorum, martyrum, confessorum,
+pontificum continua quindecim seculorum serie6 floruit ac praecipuam
+Romanae sedis dignitatem obtinuit, quis dubitare jure queat, hanc, quam
+Romani pontifices tuentur, verissimam ac sanctissimam ecclesiam, ut ne
+Lutherus quidem ipse dubitavit, sed aperte7 confessus est. Quamquam8
+non video, quam ob rem Agareni de multitudine9 populorum aut regionum
+gloriari debeant, 204 cum religio christiana nostro saeculo propagata
+sit in omnes orientalis et occidentalis Indiae latissimas regiones,
+Europa triplo majores, et antea ignotas mundi plagas pervaserit.
+
+1. Alii: _Sathanae_. 2. Alii: _natura_. 3. Laërtius in Pythagora;
+Clemens Alex. in Strom. 4. Alibi: _praeceptum_. 5. Desunt haec septem
+sequentia verba in alio codice. 6. Alibi: _fere_. 7. Deest alibi. 8.
+Sequentia haec verba ad finem usque interlocutionis desunt in alio
+codice. 9. Alibi: _amplitudine_.
+
+FRIDERICUS: De quatuor religionum generibus, scilicet Judaeorum,
+Christianorum, Ismaëlitarum, Paganorum, plures unâ verae esse non
+possunt. Pagana quidem a se ipsa refellitur, Ismaëlitarum vero, quae
+Muhammedem conditorem arcessere1 solet, ineptior est, quam ut
+argumentis refutari mereatur. Itaque contentio nobis praecipua est cum
+Judaeis, qui de librorum sanctitate et antiquitatis origine gloriantur.
+Primo igitur abs te, Salomo, peto, si Christum verum Deum esse
+certissimis argumentis ac testibus omni exceptione majoribus
+demonstrari possit, num christianam ecclesiam, cujus caput est
+Christus, veram esse fatebere?
+
+1. Alibi: _agnoscere_.
+
+SALOMO: Quidni? sed hoc opus, hic labor est.
+
+FRIDERICUS: Imo nihil facilius.
+
+SALOMO: Non demonstrationem peto, sed probabile aliquod argumentum.
+
+FRIDERICUS: Illud igitur quaero: Num Messiam venisse antea an1 venturum
+olim putes?
+
+1. Alius: _aut_.
+
+SALOMO: Confido equidem venturum.
+
+FRIDERICUS: Fateri quidem non dubitas, cum extremo capite symboli
+Judaeorum, quod R. Moses pervulgavit, scriptum sit, Messiam esse
+expetendum. Id autem callidissimo commento factum est. Cum enim
+christiana aemulatione symbolum fidei totidem capitibus, quot
+Christiani, finxissent, caput extremum surrogarunt, scilicet Messiam
+venturum, ne quis crederet1, Christum Jesum esse Messiam. Sed si nondum
+venit, quando tandem venturum putas? Nam vester Abrahamus, is qui a
+vobis שַּׂר i.e. princeps usurpatur2, astrologiae peritissimus, Messiam
+vestrum venturum spoponderat3 anno Christi MCCCCLXIV. Is tamen omnium
+opinionem fefellit. Nec ita pridem aetate nostra Judaeus quidam, cum se
+Messiam faceret, a praetore Bononiensi flammis tanti sceleris
+ultricibus exustus est. Alius in Judaea, cognomento Barcochab i.e.
+stellae filius4 Messiam sese ferens5, variis cladibus Christianos
+afflixit6. Non dubito, cum a nobis7 quaeritur, quid8 tamdiu moretur
+Messias vester, vos excusare9 solitos populi peccata, ut quidem in
+libris talmudicis legimus. Sed cum peritiores vestrae gentis
+intelligerent10, se inani spe laetari, a Judaeorum secta non modo11
+desciverunt, verum etiam libros pro religione christiana scripserunt.
+Testis est liber fidei ab Judaeo, qui ad Christum accessit, testis est
+catechismus hebraicus Emanuelis Tremelli cum eleganti epistola ad
+fratres Hebraeos; 205 tertius Isaacus Agrippinensis, vir eruditissimus;
+testis Paulus Paradisus, regius hebraicae linguae professor in academia
+Parisiensi; testis est Paulus Brugensis, testis Nicolaus Lyranus,
+bibliorum interpres acutissimus, atque innumerabiles vestrae gentis,
+qui etiamnum12 hac aetate Messiam Christum verum Deum et hominem
+amplectuntur.
+
+1. Alibi: _ne qui crederent_. 2. Alii: _appellatur_, vel: _nuncupatur_.
+3. Alibi: _spopondit_. 4. Numer. 24, 17, (בַר כוֹזִיבָא). 5. Alibi:
+_gerens_. 6. Josephus de b. j. 7. Alibi: _vobis_. 8. Alius: _quare_. 9.
+Alibi: _accusare_. 10. Alius: _intellexerint_. 11. Alii: addunt:
+_sponte_. 12. Alii: _extrema_.
+
+SALOMO: Si merito laudantur Pythagoraei, quod κενοτάφια exstruerent
+iis, qui a sua doctrina defecissent, quasi mortuis hominibus, quanto
+aequius est, divinae legis desertoribus erigere monumenta? Miror tamen
+te, Friderice, verae religionis ac ecclesiae argumenta deducere ab iis,
+qui a sua defecerunt; qua quidem ratione et Arianos et Ismaëlitas veram
+religionem tueri dicemus. Hoc si nobis absurdum est, illud igitur
+absurdum videri debet. Cum enim majores nostri vitulum ex auro
+conflatum in deserta solitudine sibi erexissent ac pro Deo colerent,
+Deus Mosen interpellans: _Tuus_, inquit, _populus violatis foederibus a
+me defecit_; semper antea dixerat1: _populus meus_. Quod satis est
+argumenti, eos, qui aeterni Dei cultum penitus deseruerunt, ut mortuis
+inserviant, ab ecclesia Dei penitus excludi.
+
+1. Alius ita: _cum semper ante dixerit_.
+
+CURTIUS: Eodem igitur argumento concludemus, Judaeos, qui Christum
+verum Deum humani generis servatorem deseruerunt ac suppliciis
+acerbissimis cruciandum prodiderunt1, ab ecclesia vera se ipsos
+abduxisse2, ac tum primum veram ecclesiam in apostolorum et
+discipulorum coetu constitisse.
+
+1. Alibi: _tradiderunt_. 2. Alii: _subduxisse_.
+
+SALOMO: Prospiciendum nobis est, ne pro argumento1 assumatur, quod erat
+concludendum, scilicet Jesum, quem pro Deo colitis, esse Deum. Ac
+primum illud christianorum veterum theologos fefellit, quod non
+perceperunt vim Hebraicae legis, cujus ignoratione tam multa in legum
+divinarum interpretatione peccantur, ut quidem2 maxime non facile dici
+possit3. Argumento sit, quod Justinus Martyr4, cum ab homine Judaeo
+rogaretur, quid vellent Christiani, cum canerent Halleluja et Osianna,
+respondit5: Laudate concinne et magnitudo excellens, quo quid ineptius?
+Nam vox Hallelu significat: laudate, Jah: Deum, vox Hosia: serva, nah:
+quaeso.
+
+1. Addunt alii: _id_. 2. Alibi: _quod_. 3. Alii: _potest_. 4. In
+quaest. 10 ad orthodox. 5. Addit alius: _significare_.
+
+CURTIUS: At D. Hieronymus, cum a Judaeis irrideretur, quod quid esset
+Hosianna nesciret, in Judaeam usque profectus, Judaeos ipsos in eo
+genere facile superavit.
+
+SALOMO: Illud admonendum putavi, quod Messiae vox, quid significaret,
+veteres Latini et Graeci non satis intellexerunt1; est enim2 Messias
+nihil aliud, quam unctus, et quoniam reges ac principes inungi
+solebant, Messiae dicti sunt3. Quam vocem4 interpretes LXXII χριστὸν
+206 reddunt5, non χρηστὸν, ut olim putabant Graeci. Ex quo adversarii,
+in contumeliam Christi, togati hominis statuam altero pede mancam et
+auriculis asino consimilibus6 fingebant vel librum manu tenentem, cum
+hac epigraphe: Christus! Quod vero Messiae vox populi principem
+significet, ex eo satis intelligitur, quod David Sauli satellites
+increpans: _Cur_, inquit7, _praesidium Domini nostri8 Messiae
+deseruistis?_ Idem, iratus ei, qui Sauli ab hostibus caesi caput
+secuerat9: _Non veritus es_, inquit, _inferre manum Messiae?_ Item cum
+Samuel Eliabum, Davidis fratrem primogenitum, intueretur: _Certe_,
+inquit, _hic est Messias Dei._10 Quin et Samuel et David se ipsos
+vocant Messias. Fuisse autem quam plurimos Messias, docet Nehemias in
+concione post reditum ab exilio: _Tu_, inquit11, _populo tuo plures
+Messias dedisti, qui ab hostibus illum vindicarent._ Nam vox משּׁיח,
+quam interpretes LXXII reddunt χριστός, eadem usurpatur hoc versu: _Ne
+attingite Christos meos, Messias meos12._ Id13 autem explicat Samuel in
+maxima populi concione, priusquam regem designatum renunciaret: _misit
+dominus14 ad populum Messias Jerubbahalem, Jephtham, Samuelem._
+Falluntur15 igitur, qui unum tantum Messiam esse aut fore arbitrantur.
+Omnium tamen16 errorum nullus fere capitalior est, quam eorum, qui
+putant, eum Messiam, quem venturum speramus, Deum fore; gravius tamen
+mihi peccare videntur, qui Messiam, quisquis fuerit aut venturus sit,
+humani generis servatorem appellant, cum tamen nihil aliud futurum17
+speremus, quam hominem ex homine, ducem belli strenuum fore, qui
+Israëlitas, huc atque illuc dispersos ac dissipatos, in Palaestinam et
+avitas majorum sedes reducat18 et ab imperioso aliorum19 dominatu
+vindicet, quales fuere Moses, Josua, Maccabaei ac principes omnes, Dei
+munere majoribus nostris concessi. Nec desunt, qui Messiam ab Helia
+unctum iri putant. Ac tantum abfuit, ut Jesus vester majores nostros a
+servitute Romanorum20 vindicarit, ut etiam a praeside provinciae caussa
+cognita servili supplicio fuerit affectus.
+
+1. Alius: _intelligerent_. 2. Alibi: _autem_. 3. 2 Regum 9, 1. 4.
+Alius: _Quum vero_. 5. Alibi: _reddiderunt_. 6. Alibi: _consimilem_,
+vel: _similem_. 7. 1 Regum 1, 34. 8. Alius: _vestri_. 9. 1 Regum 26, 9.
+10. 1 Regum 26, 16. 11. Psalm. 6. 17. 83. 88. 12. Psalm. 105, 15. 13.
+Viginti haec proxima verba desunt in alio codice. 14. Alius: _Deus_.
+15. Alibi: _Fallunt_. 16. Alii: _autem_. 17. Alii: _venturum_; vel
+deest hoc verbum. 18. Alius: _educat_. 19. Alibi: _impiorum_. 20. Deest
+alibi.
+
+CURTIUS: Illud est pingui Minerva Messiae arcanum ad principes et
+tyrannos adducere velle, quod quidem arcanum plane divinum nemo
+percipiet unquam, nisi id ei divinitus tributum fuerit1 et concessum.
+_Nemo_, inquit Christus, _venit ad me, nisi pater traxerit eum2._
+
+1. Alii: _velit_. 2. Joh. 6, 44.
+
+FRIDERICUS: Si Messiae verbum ad principes et tyrannos pertineret, cur
+igitur de promisso Messia, cur Moses Hardusam1 scriberet, magnum 207 et
+ineffabile Dei nomen יהוה nihil aliud esse, quam Messiam, nisi Messias
+Deus2 esset?
+
+1. Alius: _Hardanam_. 2. Deest in alio codice.
+
+SALOMO: Quia plerique nostrae gentis Messiam sensu secretiore
+intelligunt immortalem regem, non ducem mortuum aut moriturum.
+
+CURTIUS: Valde mihi frigere haec videtur responsio. Sed ad gentis
+vestrae pareatem veniamus, qui, jamjam moriturus ac liberis fausta
+precatus, ad Judam convertitur et oraculum proferens: _Non auferetur_,
+inquit, _sceptrum de Juda_1. Si enim reges ac duces omnes Messias fore
+putaret, nec Messiam illum humani generis servatorem singulari nota
+significaret, absurdum illud fuisset ac sensui plane contrarium,
+scilicet sceptrum de gente Judae non ante sublatum iri, quam Messias
+venturus esset, penes quem regnum populorum futurum sit. Vocem enim
+שֶׁבֶם sceptrum Onkelos Chaldaeus vertit שּׁוּלתַן Sultan, imperator,
+qua voce imperatores non Chaldaei tantum, sed etiam Arabes ac Syri
+significari solent, et pro voce שִּׁילהֹ reddit Chaldaeus: משיחא
+Messias, ut ambiguitatem2 explicaret. Eadem est interpretatio Targum
+Hierosolymitani, quem sequitur R. Salomo, et in Davidis gente imperium
+tantisper scribit futurum, dum venerit Messias. Et cum ab eo
+quaereretur, ubinam regnum Davidis? respondit: in Babylonia, ubi fingit
+superesse adhuc principes de gente sua3, qui populis illis exulantibus
+imperent; ridiculum, inquam4, an impium figmentum, sed ea saeculi
+barbaries erat. Floruit enim sub anno Christi MCC, ut mendacii non
+facile posset convinci, cum esset Gallia longissimis aquarum et
+terrarum spatiis a Babylone disjuncta5, quae tunc Arabum imperio ac
+dominatu crudeli tenebatur. Hanc porro interpretationem caeteri
+repudiantes, pro sceptro6 dignitatem ac praestantiam in gente Judae
+tamdiu futuram tradunt7, quo advenisset, qui mittendus erat, scilicet
+rex David, tunc enim potestatem illam in dignitatem regiam concessuram
+putant. Alii vocem Schiloh ad locum referunt, ubi erat arca foederis,
+quae inde translata est a Davide8. Alii ad Saulem unguendum in Schilo
+traduxerunt, quae interpretatio plane contraria est historiae sacrae,
+quia prius arca deducta fuerit a Schilo in urbem Kiriathjearim, ac ne
+Saul quidem unctus est in9 Schilo. Talmudici autem10 Messiae venturi
+nomen Schiloh fore tradunt, recentiores haec ad regem Chaldaeorum
+Nebuchodonosorem pertinere statuunt, quia regem Zedekiam interfecerit,
+nec ullus postea regnum adeptus est de stirpe Judae, quod falsum11 est,
+cum Zorobabel gentem12 postliminio reduxerit ad sedes avorum.
+Praeterea13 Senatus Judaeorum, de stirpe Davidis sub principibus
+Asmonaeis14 aristocratiae 208 speciem tuebatur15, quem senatum Herodes
+sustulit, caesis patribus praeter16 Semeam. Sub eadem fere tempora17
+Jesus Christus Deus ac Dei filius ex Maria virgine natus est.
+Interpretes LXXII reddunt pro voce Schilo, reposita illi, quasi ex
+littera ש servili significet, quod vel quae et לה scriptum sit pro לך,
+cum litterae Echeri18 permutabiles sint19. Sed ista quidem vis est
+scripturae sacrae illata. Postremo David Kimchi, ut caeteris omnibus
+acutior videretur20, Schilo a Schiliath derivare conatur, quae vox
+secundinas significat, quibus involvitur Embryo, quasi diceret בַנוֹ
+i.e. filius ejus, scilicet matris, quam interpretationem miror
+Galatinum21 amplecti22 potuisse.
+
+1. Genes. 49, 10. 2. Alibi: _dignitatem_. 3. Alii: _Juda_. 4. Alii:
+_dicam_. 5. Alii: _distincta_. 6. Alibi: _qui sceptri_. 7. Alii:
+_credunt_. 8. 1 Regum. 7, 1 sqq. 9. Alibi: _ad_. 10. Deest in aliis
+codicibus. 11. Alibi: _factum_. 12. Alius: _de gente regia populum_.
+13. 1 Regum 11, 4 sqq. 14. Alii: _Ammonaeis_. 15. Alius: _praeferebat_.
+16. Alius: _propter_. 17. Alibi: _eodem ... tempore_. 18. Forte _Ehevi_
+(in margine unius codicis). 19. Locus vulneratus. 20. Alibi:
+_videatur_. 21. De arcania catholicae veritatis l. 4. c. 4. 22. Alibi:
+_complecti_.
+
+SALOMO: Videtis, hujus loci obscuritatem tantam esse, ut ne argumenti
+quidem species ulla probabilis elici queat ad Messiam eo tempore
+venturum1 quo natus est Jesus. Jam vero rex ultimus gentis Judaeorum
+fuit Zedekias. At tametsi Zorobabel a stirpe Davidis populo Judaeorum
+praefuit sub rege Persarum anno mundi ter millesimo 3432, ejus tamen
+posteri nulli fuerunt. Principatus vero erat penes pontifices ex
+Aaronis gente. Quin etiam Maccabaei ex eodem Aarone reipublicae
+dominatum una cum pontificatu tenuerunt usque ad Antigonum, ultimum
+Asmonaeorum, centum viginti sex annos. Hunc enim duplici nomine2
+Christum i.e. unctum, quia rex et pontifex maximus erat3, Herodes, a
+senatu populoque Romano, rex Judaeorum appellatus, anno mundi ter
+millesimo octingentesimo quarto mactari jussit. Quadragesimo post anno
+natus est Jesus. Ex quo intelligitur, sexcentos circiter annos ante
+Christum neminem de gente Juda principatum Judaeorum tenuisse, nec
+posse vaticinium illud ad Jesum pertinere. Omitto multa, quae Galatinus
+ex talmudicis libris sensu plane contrario detorsit, ut4 cum Messiam
+tunc natum scribit, cum aedes sacra Hierosolymorum exscinderetur,
+eumque Messiam Romae latere, qui stato tempore appariturus sit. Quae
+imperitis fucum fecerunt, cum illam dicendi rationem allegoriarum
+plenissimam minus caperent.
+
+1. Alii: _futurum_. 2. Alibi: _ratione_. 3. Deest in aliis codicibus.
+4. Alibi: _et_.
+
+CURTIUS: Planum est igitur, vos eo loco oraculo1 parentis vestri ita
+haesisse, ut nemo vestrum, qui hebraica et chaldaica tractatis2, sese
+expedire potuerit, quae ad Jesum translata luce clariora sunt. Caetera
+prosequamur3, ne uno tantum loco Judaei haesisse videantur, ad quem4,
+credo5, illud Esaiae oraculum spectat: _Ecce virgo concipiet et pariet
+filium, et vocabit6 nomen ejus Immanuel7._ Hoc enim Lucas ad Christum
+pertinere docet8.
+
+1. Alii: _oraculis_. 2. Alius: _translantis_. 3. Alibi: _persequamur_.
+4. Alibi: _ad quae_. 5. Alii: _cedo_. 6. Alius: _vocabitur_. 7. Jesaiae
+7, 14. 8. Lucae 1, 31 sqq.
+
+209 SALOMO: Esaias nihil unquam de Jesu, multo minus de Maria1 matre
+ipsius suspicatus est. His enim verbis utitur: הִנֵּה הָעַלְמָה i.e.
+Ecce juvencula! Neque enim haalma virginem significat, sed eam, cujus
+vir amore fruatur, ut etiam nunc Christiani theologi2, qui modo
+hebraica intelligunt, confiteri coguntur. Nam ea vox usurpatur a
+Salomone in canticis amatoriis3 de iis, de quibus apud virgines
+disserere indecorum fuisset. Itaque amicam vel adolescentulam
+significat. Argumento est etiam, quod halmanah viduam appellant4, quasi
+a viro divisam aut quae5 virum amisit. At quoties in sacris litteris
+agitur de virginibus, agitur autem saepissime, proprium verbum semper
+usurpatur, scilicet בטולה vel נְעַרָה6 vel utrumque conjunctim7.
+
+1. Deest alibi. 2. Hieron. Calvin. in cap. 9 harmon. 3. Cant. 1. 6.
+Proverb. 10. 4. Jesaiae 47 et Ezech. 9 et 44. 5. Alibi: _quod_. 6.
+Desunt haec duo verba in aliis codicibus. 7. Gen. 24. Levit. 20. Jer.
+31. Deuter. 32. 22. Exod. 22. Judic. 19. 21. 2 Sam. 13. 1 Regum 1. 2.
+Psalm. 43. Jesaiae 23. 37. Amos 5. 8. Zach. 9. Thren. 2.
+
+CURTIUS: Cur igitur vox haalma de Rebecca diceretur, priusquam
+nupsisset, erat enim pudicissima virgo?
+
+SALOMO: At eodem capite בטולה i.e. virgo diserte adjicitur, ut omnis
+ambiguitas tolleretur. Absurdum autem fuisset, Esajam virginis partum
+contra naturae leges significare et ambigua voce haalma, quae saepius
+unicam significat, in tanto ac tam stupendo prodigio uti voluisse.
+Historia vero ipsa aperte declarat, de uxore regis Achas Jesaiam
+scripsisse. Nam cum exercitus duorum regum, scilicet Samariae ac Syriae
+inferioris, totam Judaeam infestarent, vaticinatur prophetes, uxorem
+regis adolescentulam filium parituram ac paulo post utrumque regem de
+Judaea discessurum, ut contigit. Nam biennio post Abia1, regis uxor,
+sic enim Josephus2 appellat, peperit Ezechiam, religiosissimum omnium
+post Davidem ac fortissimum principem, ac paulo post urbis obsidio
+soluta est. Fuisset autem illa inanis spes liberationis ab hostibus
+regionem vastantibus, si in nativitatem Jesu i.e. in annum
+octingentesimum dilata fuisset.
+
+1. Alibi: _Albia_. 2. Antiq. jud. l. 13, 9.
+
+CURTIUS: Cur igitur Jesaias signum seu prodigium pollicetur? Aut quid
+prodigii fuisset, mulierem parere?
+
+SALOMO: Non dixit vates prodigium, sed signum illud ante liberationem
+futurum, quod regina masculum pareret. Nam tribus capitibus puelli
+nascituri historiam complectitur; septimo capite puerum nasciturum
+scribit et clamatum iri: Immanuel i.e. nobiscum Deus! Sequenti capite
+haec scribit: Acceptis testibus gravissimis Uria et Zacharia prophetis:
+Accessi, ait, ad filiam prophetae Zachariae (erat enim Abia regina
+filia Zachariae, uxor regis Achas), quae conceperat et pepererat
+filium. Et dixit Deus ad me: Voca nomen ejus Lamaher schalal chusch
+bas1 i.e. accelera praedam, festina direptionem, quia priusquam
+proferre possit! Abi, Immi, i.e, pater mi, mater 210 mea! tollentur
+copiae Damasci et Syriae ante regem Samariae, ante regem Assyriorum
+etc., quoniam Immanuel, nobiscum Deus est. Nono capite, cum jam puer
+Ezechias biennium attigisset, liberatis obsidione civibus: _Puer_,
+inquit, _natus est nobis et vocabitur nomen ejus2 admirabilis,
+consiliarius, fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis_3. Quibus
+verbis aperte constat, ad Ezechiam regem omnia4 pertinere, nihil ad
+Jesum, quem veteres5 ex oraculo Immanuel vocari debuisse querebantur6;
+hic enim Christiani plerique haeserunt7, quanquam illud inexplicabile
+est, quod evangelistae tradunt, Jesum vocatum fuisse Nazaraeum8, ut
+impleretur, quod scriptum est apud prophetas: _Nazaraeus vocabitur_,
+cum nullus usquam propheta haec9 scripserit.
+
+1. Jesaiae 8, 1. 2. Alibi: _ipsius_. 3. Jesaiae 9, 6 sq. 4. Alibi:
+_nomen_. 5. Alius: _veteri_. 6. Justinus qu. 90. 135 ad orthod. 7.
+Alii: _haesitarunt_. 8. Matth. 2, 23. 9. Alii: _hoc_.
+
+CURTIUS: Utrumque nomen et Jesus et Immanuel Christo1 aptissime2
+congruit. Jesus enim salvatorem3 significat, quia genus humanum
+salvaturus esset4, ut evangelistes scripsit5. Ac ne quis haereat in eo,
+quod Hieronymus et Chrysostomus nihil6 a prophetis de nomine Nazaraeo7
+scriptum reperiant8, ex quo suspicantur, aliquot prophetas Judaeorum
+fraude intercidisse, nihil ea de re suspicandum, quoniam Nazaraeus
+domicilii cognomen est, ubi erat educatus.
+
+1. Luc. 1. 2. 2. Alius: _apertissime_. 3. Alius: _servatorem_. 4.
+Alius: _servaturus_. 5. Alibi: _scribit_. 6. Alius: _nusquam_. 7.
+Alibi: _nomen Nazaraei_. 8. Alibi: _reperiri_.
+
+FRIDERICUS: Mihi videtur Osiander nomen Jesu non a verbo יָשַׁע, quod
+_servare_ significat, deducere voluisse, sed a sacratissimo Dei nomine
+יהוה, copulata1 salutari littera ש, hunc in modum יהשוה, ut naturam
+divinam cum humana tunc conjunctam fuisse intelligamus, cum Jesus
+nasceretur2.
+
+1. Alibi: _copulatur_. 2. Alii: _natus est_.
+
+CORONAEUS: Sed ut Salomo oraculi sententiam ad Ezechiam pertinere
+acutissime1 contendat, non video tamen, Ezechiam vocatum fuisse
+Immanuelem2, multo minus haec3 ei congruere: Admirabilis, consiliarius,
+Deus fortis, pater futuri saeculi, ut fulciat regnum Davidis in
+aeternum, quae verissime Christo Deo conveniunt, ut haec quoque4:
+_Progerminabit virga de radice Jesse et flos de ramis ejus prodibit,
+super quem spiritus Dei, spiritus sapientiae, fortitudinis, scientiae,
+prudentiae conquiescit_, quae tam dilucide ad Jesum pertinent, ut non
+futura, sed praesentia, non umbram, sed rem ipsam Esaias acu tetigisse
+videatur.
+
+1. Alii: _argutissime_. 2. Alius: _Immanuel_. 3. Jesaiae 9, 7. 4.
+Jesaiae 11, 1 sqq.
+
+SALOMO: Quae Esaias praedixerat, filium regi, nasciturum, biennio post
+contigisse videmus ex1 ipsius prophetae verbis, quando2 sequente
+capite: _Puer_, inquit, _natus est nobis et filius datus est nobis_ 211
+etc. Neque enim lingua hebraica patitur eo loco praeteritum usurpari
+pro futuro, grammatici omnes Hebraeorum reclamant.
+
+1. Alius: _in_. 2. Alibi: _quae_.
+
+CORONAEUS: Cur igitur puerum Ezechiam Dei nomine appellaret?
+
+SALOMO: Vox Hebraica אל nihil aliud significat, quam robustum et
+potentem. Declarat igitur Esaias, Ezechiam heroëm non modo magnanimum,
+potentem, pacificum ac prudentem in republica gerenda, sed et pium ac
+religiosum futurum, ut quidem1 princeps exstitit omnium post Davidem
+pietate, prudentia, consilio, virtutibus omnibus clarissimus.
+
+1. Alibi: _quemadmodum_.
+
+FRIDERICUS: Mirum videri non debet, si Judaei oracula aliquantum
+obscura alio detorquent, cum ea ipsa, quae nihil obscuritatis habent,
+sed in perspicua luce posita sunt, argutiarum caligine obruere ac solis
+ipsius splendorem obvelare conentur. Quanquam innumerabilia sunt ejus
+rei oracula, quibus vaticinium illud Jeremiae1 confirmat: _Ecce_,
+inquit dominus, _veniet dies, ut excitem germen justum Davidi; regnabit
+rex prudenter ac juste imperabit, in diebus ejus servabitur Juda et
+Israël cum securitate florebit, et hoc nomen ejus, quo vocabunt eum
+Deus aeternus justitia nostra._ Utitur insuper2 sacratissimo nomine
+יהוה, quod nulli creaturae communicabile est, unde colligit acutissimus
+quidam theologus3 ex hoc Hieremiae loco, Messiam Deum futurum, quae4 ad
+Ezechiam nullo modo referri possunt, cum ante mortuus esset, quam
+Hieremias nasceretur.
+
+1. Jerem. 23 et 33. 2. Deest in alio codice. 3. Calvinus. 4. Alibi:
+_quae ... potest_.
+
+SALOMO: Haec ad Zorobabelem, principem regiae stirpis, pertinere,
+sequentia declarant, quoniam hic populum de captivitate Babylonica in
+Judaeam reduxit. Id1 autem2, quod Fridericus subjecit ex Hieremia:
+_Vocabunt eum Deus aeternus_, nusquam in ullis exemplaribus legi:
+_Vocabunt eum_, sed vox יִקְרְאוּ h.e. clamabunt sive alta3 voce dicet
+populus: Deus est justitia nostra! Quae phrasis hebraica est frequens
+in sacris litteris et ab eodem Hieremia paulo post usurpata4: _In
+diebus illis_, inquit, _servabitur5 Juda, Hierosolyma otium colet et
+vocabitur Deus aeternus justitia nostra._ Nam utroque loco adjectum est
+nomen Jehovah. Quis autem tam ineptus est, ut Dei nomen urbi tribuat?
+Consimilis est locutio haec: Et vocavit6 Jacob aram: fortis Deus
+Israëlis7. Item apud Ezechielem8: _Et Hierusalem vocabitur Deus
+aeternus nomen ejus_ i.e. יהוה per Mappik in הּ, quod foemininum sonat,
+non masculinum. Videtis, in quos errores linguae sanctae ignoratio
+deploranda theologos christianos adegerit9.
+
+1. Alibi: _Quod_. 2. Desunt duo haec verba in alio codice. 3. Alibi:
+_elata_. 4. Jerem. 33, 16. 5. Alius: _separabitur_. 6. Alibi:
+_vocabat_. 7. Genes. 33, 20. 8. Ezech. 25, 3 sqq. 9. Alii: _adegit_,
+vel: _redegerit_.
+
+212 FRIDERICUS:1 Mirabiles argutiae conflantur a Judaeis non tam
+ignaris, quam pervicacibus, ut perspicua scripturae sacrae loca quasi
+atramento sepiae2 suffusa delitescant3. Caetera videamus.
+
+1. Alii: CURTIUS. 2. Alii: _saepius_. 3. Alii: _deleant_.
+
+CURTIUS:1 Locus est in libro psalmorum2: _Dixit dominus domino meo,
+sede a dextris meis_; quo Christus ipse indominatam Judaeorum
+pervicaciam apte convincit, ut Messiam Deum esse doceret: _Si David_,
+inquit3, _vocat Christum dominum, quomodo filius ejus esset?_ tunc
+enim4 obticuisse scribit.
+
+1. Qui habent antea CURTIUS pro FRIDERICUS, omittunt hîc CURTIUS. 2.
+Psalm. 109 (110), 1. 3. Matth. 22, 40. 4. Addunt alii: _Matthaeus_.
+
+SALOMO: Probabile est, illos obticuisse1, ne ineptire in re tam futili2
+viderentur, primum quia hic psalmus non est Davidis. Sunt enim
+psalmorum auctores decem, quos enumerat R. David Kimchi in hebraicis
+commentariis ad psalmum primum. Hic autem psalmus est ordine CIX, ac in
+fine psalmi LXXII haec verba subjiciuntur: Finis orationum Davidis3. Ex
+quo intelligitur, consequentes psalmos non esse Davidis, nam in eo vim
+argumenti collocarunt, quod haec verba Davidis esse arbitrantur4.
+
+1. Alii: _obmutuisse_. 2. Alius: _subtili_. 3. Addunt alii: _filii
+Isai_. 4. Alii: _arbitrarentur_.
+
+FRIDERICUS: Cur igitur inscribitur psalmus Davidis?
+
+SALOMO: Omnia exemplaria hebraica1 vacant hac epigraphe, ut psalmus
+centesimus trigesimus septimus, tametsi a Latinis inscribitur psalmus
+Davidis, nihilominus quingentesimo2 fere anno post scriptus est, i.e.
+post reditum ab exilio Babylonis, ut illa declarant: _super flumina
+Babylonis_. Sed cum inter decem autores psalmorum David caeteros
+dignitate superaret, inscriptio totius libri tributa ei est, tametsi de
+psalmis centum quinquaginta haud plures octodecim a Davide conscripti
+ferantur. Quanquam si psalmus ille Davidis esset, christiani tamen
+theologi argumentum illud Christi frigere3 tradunt4; quia fieri
+potuisse ajunt, ut Christus Jesus5 Messias futurus Davidem opibus ac
+potentia longe superaturus fuerit.
+
+1. Alii: _Ebraeorum_. 2. Alii: _quinquagesimo_. 3. Alibi: _frigide_. 4.
+Calvinus in harmonia (hom. ev.) in cap. 22 Matth. 5. Alii: _sive_.
+
+CURTIUS: Quae theologorum christanorum auctoritate probantur1,
+unumquemque probare oportet2. Qui3 profecto locis omnibus Christi
+deitatem asserunt et de hoc psalmo Davidis convincunt, vocem Adonai Deo
+soli convenire, ut de Messia tunc futuro illud interpretandum sit.
+
+1. Alius: _Qui ... autoritatem probant, ubique_ etc. 2. Alii addunt:
+_si probant_ etc. 3. Deest in aliis codicibus.
+
+SALOMO: Vox Adonai per ָ 1 creatori tribuitur, per ַ 2 vero creaturae,
+ut grammaticis notum est. At in hoc psalmo nec patach nec kamez
+scribitur: sed hoc modo לְאְדֹנִי, quae vox nunquam creatori tribuitur.
+Ac tametsi psalmi scripti fuissent hebraice sine vocabulis notis, cum
+interpretatio graeca prodiit3, ut ex infinitis locis intelligitur, ac
+potissimum ex psalmo 213 trigesimo et quadragesimo sexto, nihilominus
+tamen ex ipsa prolatione4 nec kamez, nec patach in penultima syllaba
+percipi potest.
+
+1. I.e. kamez. 2. I.e. patach. 3. Alii: _cum interpretatione graeca
+prodiit_. 4. Alius: _interpretatione_.
+
+CORONAEUS: Quis melius psalmum interpretari aut1 scire potuit, quam
+Christus ipse?
+
+1. Alibi: _ac_.
+
+SALOMO: Profecto quam plurima loca in sacris litteris in aliam
+sententiam imperite1 detorta videraus, ut illud: _In omnem terram
+exivit sonus eorum_2, quod apostolis tributum est, cum tamen de
+sideribus et coelis illic agatur. Et illud: _Minuisti eum paulo minus_3
+ab angelo ad Christum referunt, qui tamen, si minor angelis fuisset,
+Deus nullo modo esse potuisset.
+
+1. Alibi: _immerite_, vel: _impie_. 2. Ps. 19 (18), 5. 3. Ps. 8, 6 (cf.
+Hebr. 2, 7).
+
+CURTIUS: Vox מֵאֱלֹהִים significat: a Deo, ut sit sensus: Christum,
+tametsi patri aequalis quoad divinitatem, eo tamen fuisse inferiorem
+sit quoad humanitatem.
+
+SALOMO: Hanc interpretationem funditus evertit uterque Chaldaeus
+interpres, qui vocem hebraicam reddunt1 chaldaice מאלהים i.e. ab
+angelis, quam LXXII interpretes reddunt: παρ᾽ ἀγγέλους, ut ambiguitas
+τοῦ אֱלֹהִים quae in Deum et angelos convenit, omnino tolleretur.
+Agitur enim de hominis2 dignitate et praestantia, cui cum Deus omnia
+subjecisset3, angelis tamen paulo inferiorem fecit. Consimile est
+illud: _Foderunt manus meas et pedes meos_4, quae plane desunt
+Hebraeis5. Sic enim scriptum est: עֲדַת מְרֵעִים הִקִּיפוּנִי כִי סְ
+בָבוּנִי כְלָבִים כָּאֲרִי יָדַי וָרַגְלָי: i.e. _Congregatio impiorum
+offendit me, sicut leo manus meas et pedes meos._ Chaldaeus vero
+interpres Jonathan hoc modo reddidit: _Congregatio impiorum obsedit me,
+mordentes sicut leones, manus meas et pedes meos._ Vox enim כַאֲרִי in
+כַאֲרוּ mutata est, ut David Kimchi copiosissime docet, ut ad manuum et
+pedum confixionem crucifigi6 accommodarent.
+
+1. Alibi: _reddit_. 2. Alii: _hujus_. 3. Alibi: _subjunxisset_. 4. Ps.
+22 (21), 17. 5. Haec quatuor verba omittit alius codex. 6. Alius:
+_crucifixionem_.
+
+FRIDERICUS: Imo verius est, a Masoretis recentioribus verbum כארו in
+כארי mutatum1 esse, propter litterarum affinitatem. Argumento sit, quod
+interpretes LXXII, qui jussu Ptolomaei Philadelphi regis ex Ebraeis
+biblia graeca fecerunt, verbum graecum ὤρυξαν i.e. foderunt, non
+inseruissent pro vocibus ὥςπερ λέων, quae nullam inter se affinitatem
+habent.
+
+1. Alius: _corruptum_.
+
+SALOMO: Agnosco illud utilitatis habere veterem interpretum LXXII
+interpretationem, ut quid in altera mutare licet, in altera non liceat,
+propter hebraicae et graecae linguae dissimilitudinem, ut cum Moses
+scripsisset, Israëlitas annos 430 in Aegypto transegisse, interpretes
+LXXII reddiderunt eundem numerum. Sed quia vox τετρακοσίων similis est
+voci τριακοσίων, plerique trecentos emendari putant oportere, quia vix
+annos 140 in Aegypto 214 transegisse videantur, si aetates cujusque
+colligas1. Nihil tamen immutandum venit, cum hebraicae dictiones
+integrae nullam sui diminutionem patiantur, sed a foederibus cum
+Abrahamo percussis et promissione ei divinitus facta usque ad exitum
+ex2 Aegypto numerus sibi constat, ut omnes intelligant, per Aegyptum
+secretiori sensu intelligi terrestre domicilium. Necesse est igitur, ad
+Hebraeorum fontes3, si quid ambigitur in Graecis, redire. Atque ex eo
+intelligitur, quanta fide et integritate majores nostri sacras litteras
+incorruptas nobis reliquerint. Nam cum antea vocalibus, punctis,
+accentibus ac versuum distinctionibus scriptura vacaret, theologi post
+extremum templi excidium ac potissimum Ben Asser et Ben Naphthali,
+principes4 Masoretarum, libros singulis capitibus, capita versibus,
+versus distinctionibus, distinctiones syllabis, syllabas vocalibus et
+accentibus denotarunt. Nec eo tamen5 contenti, versus omnes numero
+complexi sunt, et libri cujusvis medium designarunt, ne quid usquam
+addi aut detrahi posset, ut librum Geneseos versus 15346 complecti
+notarunt, ac libri medium in his verbis esse: _In gladio tuo vives._
+Idem in caeteris libris fecisse videmus, in psalmis accuratius. In
+quatuor enim libros et illo in capita distinxerunt, et versum, qui
+medius est omnium librorum, notarunt7. Numerus autem versuum quinque
+librorum Mosis est 5845, prophetarum 92948, hagiographorum 86649. Ac ne
+quid additum aut detractum esse videri possit, Ptolomaeus Philadelphus
+sacras tabulas Hebraeorum in graecam linguam transferri maximis
+sumptibus mandavit, trecentis amplius annis antequam10 Jesus
+nasceretur, ad idque conficiendum viros LXXII ex duodecim tribubus
+selectissimos accessere non dubitavit. Accessit etiam triplex
+interpretatio Chaldaica, una Onkeli11, quem Latini Aquilam vocant, qui
+floruit ante secundi templi excidium, altera Jonathanis12, qui a
+Graecis eadem nominis significatione Theodotio detur et floruit ante
+Jesum annos quadraginta duo. Tertia est13 Hierosolymitana, post
+excidium templi, quae fusior est et cum paraphrasi, ut quod in
+scripturis obscure aut14 ambigue dictum erat, planius ac melius
+intelligeretur: ut immerito15 Hieronymus queratur, quaedam loca
+bibliorum, quae deitatem Jesu continebant, ab interpretibus LXXII
+omissa fuisse, ut gratiorem et acceptiorem redderet16 suam, quam
+veterem, a quibus omnia corrasit17, interpretationem. Quae autem ad 215
+historiam pertinent, ut octo versus postremi librorum18 Mosis, a Josua
+scripti traduntur, ut duodecim versus postremi libri Josuae a Samuele,
+qui etiam librum Judicum ex antiquitate majorum collegit et Samuelis
+primum librum usque ad caput vigesimum quintum. Libros autem Regum
+magna sui parte Hieremiam scripsisse ajunt, scilicet duos posteriores,
+uti a majoribus collectos acceperat, ut Esdram librum Paralipomenon19,
+in quibus continentur libri Hananiae, Nathanis et Gadi prophetarum.
+
+1. Cahal cum patre Levi descendit in Aegyptum, vixit autem ille annos
+133. Ejus filius Amram vixit annos 137. Moses, filius Amram, natus erat
+annos 80, cum eduxit populum. Demus, Cahal, cum in Aegyptum descendit,
+annum vigesimum attigisse, et cum genuit Amram, annum 30 explevisse,
+detrahendi erunt anni 100, qui absorbentur in annis Amram, quem si
+demus fuisse annorum 40, cum genuisset Mosen, summa erat annorum 140.
+(Theod. Beza.) 2. Alius: _ab_. 3. Alibi: _fontem_. 4. Alibi:
+_princeps_. 5. Deest in aliis codicibus. 6. Alibi: _1504_. 7. Versus
+medius est in psalmo 77, 35: Deus excelsus redemptor eorum est. 8.
+Alii: _9224_. 9. Alii: _8064_. 10. Alii: _quam_. 11. Alii: _Onkelosi_.
+12. Alii: _Jonathani_. 13. Deest in aliis codicibus. 14. Alibi: _et_.
+15. Alius: _merito_. 16. Alius: _redderent_. 17. Idem: _corraserunt_.
+18. Alibi: _libri_. 19. Vid. postremum (50) caput libri primi
+Paralipom.
+
+FRIDERICUS: Sed cum de sacris litteris agit Salomo, nihil de tabulis
+Novi Testamenti. At vetera Testamenta jubentur valere apertis Novi
+Testamenti tabulis, ut novis pactibus, novis legibus, novis foederibus
+vetera semper cessisse videmus.
+
+SALOMO: Demus illud de testamentis ac foederibus, modo sit idem
+posterioris, qui prioris autor Testamenti, nec falsae sint aut
+suspectae tabulae. At Novum Testamentum Christianorum non est ejus, qui
+prima foedera in monte Horebi scripsit et promulgavit, non coram septem
+testibus puberibus masculis, sed coram sexcentis millibus testium
+praeter foeminas, servos et peregrinos. Novum autem Testamentum,
+qualecunque aut cujusque sit, nemo affirmare potest. In eo tamen tot ac
+tam multa detracta, addita, suspecta, commutata1 videmus, ut lectionum
+varietates habeat plus quam trecentas. Nec tantum litteris aut2
+syllabis aut dictionibus, sed etiam periodis aut integris capitibus
+additis, mutatis, detractis. Argumento sit, quod Epiphanius scribit,
+exemplo Marcionis, Johannis discipuli, duo priora Lucae capita
+defuisse: in quibus tamen ea continentur, quae nusquam ab3 aliis
+scriptoribus prodita fuere, scilicet angeli legatio ad Mariam, partus
+virginis stupendus, magorum ab extremis oris profectio in4 Judaeam,
+stella praeeunte ad ea loca stabulorum, in quibus virgo peperisset.
+Fuit autem Marcio Johannis evangelistae discipulus, vir imprimis
+Christianorum studiosissimus, quippe qui sestertia quadringenta in
+ecclesiam christianam profudit, qui quo propius aberat ab elementis
+reipublicae christianae, eo minus a rerum gestarum veritate potuit
+aberrare. Is ergo totum5 Lucae evangelium ut plane corruptum
+rejiciebat, ut quidem Tertullianus6 scribit.
+
+1. Alius: _subjecta, commentata_. 2. Alibi: _ac_. 3. Alibi: _nunquam
+de_. 4. Alii: _ad_. 5. Alibi: _omnino tum_. 6. Contra Marcionem.
+
+CORONAEUS: Marcioni, haeresiarcharum maximo, fides omnis jure
+derogatur, cum ab isto1 evangeliorum corruptore Manichaei errorum
+fontes ac flumina in universum orbem derivarint, ut non immerito
+Tertullianus scripserit, unam epistolam Pauli ad Philemonem2 falsarias
+Marcionis manus evasisse ob sui brevitatem, quam ab eodem corruptam
+esse querebatur Epiphanius.
+
+1. Alibi: _ipso_. 2. Desunt duo haec verba in alio codice.
+
+216 SALOMO: Nihil ad Marcionis opinionem confirmandam valent illa duo
+priora capita Lucae, nec verisimile est, caeteros evangelistas
+legationem illam coelestem, partum virgineum, stellam magorum ducem1,
+denique res omnium maximas fuisse praetermissuros, cum levissima
+quaeque complectantur ac saepe2 iidem eadem repetant, usque ad
+dysenteriae et haemorrhagiae curationem. Aliud etiam est argumentum,
+duo priora illa capita Lucae scriptis adjecta fuisse, quod tertium
+caput, quasi totius historiae praefatio3, sic incipit: Anno quinto et
+decimo imperii Tiberii Caesaris, Pontio Pilato praeside Judaeae,
+Tetrarcha vero Galilaeae Herode, Philippi fratre Tetrarehae Barcoae et
+Abilenes, sub pontificibus Hanna et Caiapha factum est verbum domini ad
+Johannem etc. Haec initia sunt prophetarum ac historicorum fere omnia4
+communia. Sic enim incipiunt Daniel, Ezechiel, Hoseas, Michaeas,
+Zephanias5, Zacharias, Esdras, quos imitatus Lucas, initium hoc futurae
+historiae fecerat, ut satis perspicuum, duo priora capita alterius esse
+potius, quam auctoris.
+
+1. Alii: _stellas ... duces_. 2. Alii: _saepius_, vel: _saepissime_. 3.
+Alius: _prolusio_. 4. Deest in alio codice. 5. Alii: _Sophonias_.
+
+FRIDERICUS: Particula autem1 δὲ initio posita satis declarat, ad
+praecedentia pertinere2.
+
+1. Deest alibi. 2. Addunt alii: ἔδει δὲ.
+
+OCTAVIUS: Nihil habeo, quod ea de re statuere possim1, sed memini me in
+sacris litteris Alcorani legisse, legationem illam angeli ad virginem
+Mariam et ea, quae de partu virgineo feruntur, plurimum tamen a Lucae
+scriptis discrepantia. Sic enim Gabriel ad Mariam inducitur a
+Muhammede: O Maria, omnibus mulieribus ac viris2 splendidior, purior ac
+jucundior, tibi gaudium summi nuncio, cum verbo Dei, cui nomen est
+Jesus Christus, vir optimus ac sapiens ab universitatis creatore
+mittitur. Ad quem illa: Virum non attigi, Deus aeterne, quomodo pariam?
+Huic angelus: Omnia, inquit, Deo facilia sunt. Ipse filium tuum divina
+virtute augebit, librum legis, verum evangelium3 docebit, coecos et
+mutos curabit, leprosos mundabit, mortuos excitabit, vetus Testamentum
+confirmabit.
+
+1. Alius: _Nihil ea de re statuere possum_. 2. Alius: _Omnibus utrique
+ac mulieribus_. 3. Alius: _librum legiferum et evangelium_.
+
+SALOMO: Fateor quidem, Muhammedem subjecta illa Lucae capita legisse
+forsitan aliter, quam scripta sint1, cum infinita sit scripturarum
+varietas. Sed quod attinet ad particulam autem initio capitis tertii,
+facilius fuit ei, qui duo capita subjecerat, inserere, quam virgineos
+conceptus et partus, repugnante natura, philosophis persuadere.
+
+1. Alibi: _sunt_.
+
+TORALBA: Non tam mirabilis mihi videtur partus virgineus, quam piscium,
+avium, reptilium examina, quae prius demonstrata sunt, sine patre
+repente prodire. Audistis Fridericum narrantem, daemonum ac foeminarum
+concubitus et amplexus foecundos, idque tam usitatum esse, ut non
+tantum 217 Augustinus1 impudentes judicet, qui dubitent, sed etiam
+Thomas Aquinas et caeteri fere theologi communi quadam sententia
+foeminarum partus a daemonibus conceptos ut rem omnium certissimam
+asseverarint, quae a Joanne et Francisco Pico2, philosophorum saeculi
+sui doctissimis, confirmantur. Quae si vera sunt, quid mirum, si virgo
+sine hominis concubitu, angeli officio concepit ac peperit? Accedit
+illud, quod non solum stirpes et animantia pleraque sine ullo semine ex
+intimo terrae ac sinu ac utero prodeunt, sed etiam id ipsum de
+hominibus pingui solo, calore coelesti temperato factum, Anaximander,
+Empedocles, Anaxagoras, Plato ac tota Arabum schola, auctore Avicenna,
+confirmant3; inter historicos auctores Diodorus Siculus, Pausanias,
+Justinus, Strabo, denique Aristoteles4 ipse in eadem sententia fuisse
+videtur, ut omittamus poetas, apud quos nihil frequentius. Quin etiam
+Maro, Varro, Plinius, Solinus, Justinus, Strabo, Columella, Silius
+Italicus5 equas Lusitaniae saepius sine maribus concipere ac parere,
+sed pullos ita natos triennium non excedere tradunt. Incredibilis est,
+inquit Varro, foetura in Lusitania, sed tamen vera, equos vento
+concipere, de quibus Maro:
+
+Ore omnes verso in Zephyrum stant rupibus altis
+Exoptantque leves auras et saepe sine ullis
+Conjugiis vento gravidae, mirabile dictu.
+
+Id quod Homerus antea de Achillis equis scriptum reliquerat. Non igitur
+tam mirabilis videri debet virginis partus.
+
+1. De civ. Dei l. 18. 2. Joh. Picus in positionibus; Franciscus Picus
+l. 4 praelect c. 4. 3. Plutarchus de placitis philos; Plato in
+Protagora, Politico, Menexeno, Critia. 4. Probl. sect. 10 et l. 2 de
+republ. 5. Virgilius in Georgicis, Ovidius in Metamorph. Arrianus l. 3
+de venat. Varro de re rustica. Plinius hist. nat. 1, 30. Solinus cap.
+44. Columella l. 6.
+
+SENAMUS: Demus haec, tametsi rarius accidunt, fieri tamen posse, non1
+repugnante natura; sed contra naturam est, ut Christus natus sit utero
+virginis plane concluso, contra quam Tertullianus scribit, virginem
+patefacti2 corporis lege peperisse, quod omnes theologorum scholae
+coarguere non dubitarunt, quia Dei et hominis naturam in Christo
+unitam3 naturae lege solutam fecerant4.
+
+1. Deest in alio codice. 2. Alibi: _patefactam_. 3. Alibi: _naturae in
+Christo unitae_; vel: _naturam in Christo unitam_. 4. Alii: _fecerunt_.
+
+OCTAVIUS: Ismaëlitae Christum nec Deum nec Dei filium fuisse
+asseverant. Sic enim in sacris Alcorani litteris scribitur: Multi
+mentiuntur, Deum habere filium. Item1: Dic illis constanter, Deum esse
+unum, incorporeum, qui nec genuit, nec genitus est, nec habet quemquam
+sui similem, Jesum virum optimum esse et faciem2 omnium populorum, qui
+etiam Ruach3 dicitur, quod4 ipsi spiritum et ventum Dei interpretantur.
+Illud tamen confitentur, Christum ex virgine natum, cujusmodi plures
+esse putant, quos vulgari sermone Nephlis Ogli, Britanni Merlinos,
+Germani Wechselkinder 218 appellant. Quin etiam in Hispaniola5
+occidentalis Indiae persuasum erat, Concotonem Deum cum foeminis
+concumbere et qui ex eo concubitu nascerentur, duplici corona insignes
+esse. Quae antiquissima opinio veterum videtur fuisse, ut superius
+Toralba disseruit. Sic enim Josephus6: Multi, inquit, angeli Dei
+mulieribus misti contumeliosos filios genuerunt, πολλοὶ γὰρ ἄγγελοι
+Θεοῦ γυναιξὶ συμμιγνύμενοι ὑβριστὰς ἐγέννησαν παιδάς.
+
+1. Azora 121. 2. Alius: _facem_. 3. Alii: _Ruella_. 4. Alii: _quem_. 5.
+Alius: _Hispania_. 6. Josephus libr. 2 Antiquit. Augustinus in c. 2
+Genes.
+
+FRIDERICUS1: Cur Ismaëlitae Christum ex virgine natum Dei verbum et
+spiritum appellant, si tantummodo putant, virum optimum fuisse?
+
+1. Duae hae sequentes Friderici et Octavii interlocutiones desunt in
+alio codice.
+
+OCTAVIUS: Christum quidem prophetis omnibus ac Muhammede longe
+superiorem esse, Ismaëlitae agnoscunt. Sic enim scribitur1 Deum Judaeis
+dixisse, Christum Mariae filium, cui dedimus evangelium, lumen et
+confirmationem Testamenti et rectam viam timentibus Deum, ad vestrae
+legis cumulum et consummatam perfectionem. Item in capite Elmeide:
+designavimus hominum vestigia per Jesum filium Mariae veracissimum
+eique dedimus evangelium, in quo est lux et veritas aperta.
+
+1. Azora 12.
+
+CURTIUS: Si veritatem apertam in eo fuisse fatentur Ismaëlitae, cum
+aperte Christus dixerit1 _Ego principium sum, qui loquor vobis_, cur
+Deum esse negant?
+
+1. Johannis 8, 25.
+
+OCTAVIUS: Haec verba negant a Christo prolata, sed a falsariis
+evangeliorum corruptoribus subjecta fuisse.
+
+SALOMO: Profecto Jesus in synagoga majorum rogatus, cur se Dei filium
+jactaret: _Nonne scriptum est_, inquit, _ego dixi, Dii estis et filii
+excelsi omnes?_1 Quibus verbis expresse2 declaravit et quidem actu
+legitimo, non aliter se Dei filium esse arbitrari, quam caeteros
+mortales. Tametsi dictum illud Davidis אֱלֹהִים אַתֵם vertit Chaldaeus
+interpres: אַנְגְלִי אהין מלאכיא i.e. angeli vos. Deinde idem interpres
+corrupta voce Graecorum אַנְגְלִי usus est, scilicet: Vos quidem
+magistratus ac judices angelis nihilo vos inferiores esse arbitramini,
+omnes tamen ad unum usque ruere necesse est. Haec enim ad principum ac
+tyrannorum acerbam castigationem, non ad laudem dicta sunt, ut putat
+evangelistes.
+
+1. Psalm. 82, 6. 2. Alii: _aperte_.
+
+CURTIUS: Justa quidem oratio Christi est ad Pharisaeos. Ut illis
+eriperet criminandi occasionem, ad apostolos vero conversus: _Vobis_,
+inquit1, _datum est nosse arcana Dei, caeteris autem parabolis_, ut
+scilicet criminationem dilueret2, quae in eo potissimum exstitit, quod
+se filium Dei jactaret. Nam si vulgaris ea fuisset appellatio, qua
+quisque Deum parentem omnium communem agnoscit, inanis erat adversus
+eum accusatio. Fuit igitur in eo generatio quaedam sublimior ac
+divinior filii, qui ab aeterno tempore 219 genitus est, sic enim
+saepius usurpatur, ut hoc differat ab hominibus filio, quo nomine se
+ipsum appellavit, quia verus homo fuit et hominis i.e. virginis filius
+et verus Deus, ab infinita aeternitate a Deo genitus3.
+
+1. Matth. 13, 11. 2. Johannis 9, 16 sq. 3. Matth. 3. 4. 14. 17. 25.
+Marc. 1. 3. 5. 9. 15. Luc. 1. 3. 4. 10. Joh. 8. 13. 14. 17. Rom. 1. 8.
+Hebr. 1. 5. 7.
+
+SALOMO: Si ab aeterno tempore genitus est, originem illam non corpoream
+fuisse oportet.
+
+CURTIUS: Ab aeterno quidem genitus est, incorporea generatione sine
+matre, postremis vero temporibus in utero virginis officio spiritus
+sancti genitus est sine patre.
+
+SALOMO: Cur igitur ubique appellatur filius Davidis et filius Josephi?
+Frustra enim Matthaeus et Lucas stirpem Jesu a Davide usque ad Josephum
+derivarent, nisi filius Josephi extitisset; huc enim pertinet utriusque
+historia, ut illum de gente Juda et quidem de regia stirpe Davidis
+oriundum esse docerent1, alioqui Messias non futurus, ut ex oraculis
+prophetarum intelligitur, scilicet Davidis gentibus ac stirpi Messiam
+deberi. Quin etiam in ipsis Talmudicis libris Messias appellatur David,
+quoniam a stirpe Davidis germinaturus esset.
+
+1. Matth. 8. 12. 13. 26. 29. Marc. 2. 6. 9. 13. 14. Luc. 6. 9. 12. 18.
+
+FRIDERICUS: Certe Suidas1 memorabilem historiam narrat, scilicet Jesum
+sacerdotem a collegio pontificum cooptatum fuisse, propter summam ejus
+eruditionem ac pietatem, et cum originem ejus exquirerent, tum a matre
+tum a propinquis et obstetricibus compertum esse, de virgine a spiritu
+sancto conceptum, prius angelo denunciante, filium Dei futurum, qui
+nasceretur, idque a sacerdotibus in acta publica relatum. Connubia vero
+cum agnatis et gentilibus jubente lege saepius contrahebantur. Itaque
+satis erat Josephi stirpem a Davide dici, ut intelligeretur, Mariae
+uxoris genus ab eadem stirpe deduci. Tametsi plerisque placet, Mariae
+genus ad Leviticam2 et Davidicam gentem pertinere.
+
+1. In voce Ιησους. 2. Alius: _regiam_.
+
+SALOMO: Novum profecto est, foeminas gentem propagare, cum familiae
+finem faciant. Lex autem illa de maritandis ordinibus in eadem tribu,
+omnium fere consensu ac usu diuturno jam antiquata pridem erat, ut
+videmus, avum Davidis sibi despondisse Moabitidem uxorem propinqui
+viduam: ac Jojadam pontificem maximum Leviticae tribus, uxorem duxisse
+de tribu Judae regiae stirpis, quia legi vetanti satis cumulate fiebat,
+si praedia1 ex una tribu in aliam non traducerentur, quae sola fuit
+legis ferendae causa. Quis tandem fabrum regiae stirpis uxorem domum
+duxisse putet?
+
+1. Alibi: _praesidia_.
+
+FRIDERICUS: Etiam regum nepotes ac posteros inopes a pecunia fabrilia
+tractare, quis dubitet? cum nec Dionysio tyranno de imperii culmine1
+dejecto turpe fuerit, quod ludimagister esset, nec filio Persei, regis
+Macedonum, 220 aut2 Jubae regi, quod inter mancipia scribarum
+censerentur. Ita nec mirum debet videri, si posteri Davidis, in
+Chaldaeam exsules abducti, obsequia servilia victoribus praestiterunt.
+
+1. Alibi: _de imperio_. 2. Alibi: _nec_.
+
+SALOMO: At postliminio redeuntes posteri Davidis, quotquot fuere,
+honores senatorios1 adepti sunt. Quanquam Matthaeus et Lucas non modo
+cum historia, sed etiam secum ipsi discrepant, ut alter Jesum a
+Salomone, alter a Nathane2 infinita nominum varietate deducat; uterque
+enim tum a Philone Hebraeo3, antiquitatis auctore optimo, tum etiam ab
+historia sacra plurimum dissident; quod cum4 etiam argutus theologus5
+ferre non posset, aperte scripsit, effici nullo modo posse ex Matthaei
+et Lucae scriptis, ut Jesus a Davide originem traxisse videatur. Ex
+duobus6 enim alterum fieri potest, ut utraque theogonia seu genealogia
+falsa sit, alterum non potest, ut plus una sit vera, cum utraque
+stirpites7 omnino diversas habeat, scilicet Salomonem et Nathanem
+fratres. Illud enim in tanta repugnantia proditum est, ab utroque
+evangelista Boas, Salomonis filium proavum esse Davidis, cum tamen
+inter utrumque intersint anni 3728. Levius est etiam, quod Justinus
+Martyr9 scribit, contra quam10 caeteri sentiunt, Eli fuisse Josephi
+patrem adoptivum. Quod autem ad Suidae historiam attinet, ne Christiano
+quidem ulli praeter Suidam probatur, cum aperte pugnet11 cum omnibus
+scriptoribus evangeliorum. Electionem vero fieri sacerdotum apud
+Judaeos inauditum est, multo minus etiam de stirpe regia. Cui regulae12
+cum derogare conaretur Usias rex ac pontificibus honores praeripere
+obsistentibus repente lepram contraxit, quia genti Aaronis tributum
+erat lege divina sacerdotium, idque extra sortem et suffragium,
+caeteris tribubus ab aditu sacerdotii exclusis.
+
+1. Alibi: _nomen senatoris_, vel: _honores servatoris_. 2. Alius addit:
+_cum_. 3. Lib. 1 de genealogia. 4. Deest in alio codice; alius: _id
+cum_. 5. Calvinus lib. 1 de harmon. 6. Legit alius codex ita: _Ex
+duabus enim lineis non potest ut plus una sit vera, cum utraque
+stirpites omnino diversos habeat, scilicet Salomonem et Nathanem
+fratres_. 7. Alibi: _stipites_. 8. Alii: _368_. 9. Quaest. 131 et 133
+ad orthodox. 10. Alii: _quam_. 11. Alii: _nam ... pugnat_. 12. Alius:
+_legi_.
+
+CURTIUS: Erroris opinione falluntur, qui non vident, nomina propria in
+sacris litteris saepius commutari. Nam qui Azarias rex Judaeorum loco1
+dicitur, idem alibi Ozias appellatur. Item Esdras mox Athiarsatha, mox
+Nehemias, mox2 Malachias vocatur, et qui saepius Artaxerxes, interdum
+Ahasverus et Asverus dicitur. Quare de nominibus minime laborandum est,
+modo rem teneamus, scilicet Christum ad Davidem3 genus referre, sive a
+Salomone vel4 a Nathane ducatur, cum uterque Davidis filius esset.
+
+1. Alius: _Judae uno loco_. 2. Alius addit: _etiam_. 3. Alibi:
+_Davidis_. 4. Alius: _sive_.
+
+SALOMO: Sint haec Matthaei et Lucae μνημονικὰ ἁμαρτήματα, sed urgent
+graviora. Aut enim Josephus est pater Jesu, aut alius. Si non est pater
+Josephus, inanis1 est illa gentilium descriptio a Davide, vel etiam 221
+ab Adamo repetita; sin est natura pater, nec Maria virgo sit, nec alia
+fuerit, quam caeterorum hominum origo. Sin Mariam stirpis Davidicae
+fuisse arbitrantur, de conjugio Josephi argumentum incertissimum2, tum
+quia usu contrario lex antiquata pridem erat, tum etiam quia Maria
+Elisabethae gentis Leviticae cognata vocatur.
+
+1. Alius: _vana_. 2. Alius addit: _est_.
+
+CURTIUS: Tua te, Salomo, argumenta refutant. Nam si antiquata lex erat
+de maritandis ordinibus, quis dubitet Mariam paterno genere a gente
+Levitarum, materno vero a Davide stirpem traxisse?
+
+SALOMO: Sed his omissis1 Messiam in oppido Bethlehem nasci oportuit ex
+oraculis prophetarum. At Jesus natus est in vico Nazaraeo2 regionis
+Galilaeae, quae fluminibus ac imperio divisa erat a Judaea. Hinc
+objectio illa, cum de Jesu ageretur: potestne Nazaretho aliquid boni
+esse?3 quam etiam in Actis confirmat: _Ego sum_, inquit, _Jesus
+Nazarenus, quem tu persequeris_4.
+
+1. Alibi: _missis_. 2. Alibi: _Nazareth_. 3. Joh. 1, 46. 4. Actor. 9,
+5.
+
+CORONAEUS: Vetus est illa objectio1 a theologis jam pridem confutata.
+Quis enim nescit, Josephum et Mariam a Galilaea in Bethlehem oppidum
+concessisse census causa atque illic Mariam peperisse, Nazarenum tamen
+appellatum, quod illic educatus, ubi mater domicilium haberet2? Quin
+etiam Oregines contra Celsum et Justinus Martyr3 stabulum, in quo
+Christus natus est, in antro Bethlehem sua aetate a peregrinis visitari
+consuevisse tradunt.
+
+1. Unus false: _occupatio_. 2. Alibi: _habebat_. 3. In apolog.
+
+SALOMO: Ita quidem existimant1, sed ratio temporis cum historia census
+Augusti convenire nequit. Augustus enim censum illum totius Romani
+imperii fecit anno sui dominatus penultimo, ut est apud Dionem2, quo
+tempore Jesus annum agebat3 quartum decimum.
+
+1. Alii: _existimo_. 2. Lib. 36. 3. Alibi: _attingebat_.
+
+CURTIUS: Descriptio duplex ab Augusto facta est. Sic enim dicit Lucas1:
+primum praeside Lyrorum Cyrenio, et quoniam2 in sua quemque civitate
+censeri oportebat, ob id Josephum e tribu Juda cum uxore Maria in
+oppidum Bethlehem profectum esse.
+
+1. Luc. 2, 1 sqq. 2. Alibi: _quondam_.
+
+SALOMO: Id fieri nequit1, cum ex historia Josephi2 Quintilius Varus eo
+anno praeses esset, non Cyrenius. Idem Josephus scribit, Cyrenium
+Judaeae tantum descriptionem fecisse ac novem annos post Herodem
+mortuum. Et quia3 subtilius ista conquirunt theologi Christiani4, ex
+aetate Jesu colligunt, Quintilio Varo praeside natum esse. Huc accidit,
+quod illa Augusti descriptio civium Romanorum etiam peregrinorum et
+sociorum et vectigalium censum continebat, ut planum5 facit Eusebius,
+qui post Aegyptiacam victoriam censum civium Romanorum factum esse
+scribit, tum in urbe, 222 tum in provinciis. Numerum autem civium
+fuisse 6560000 et Christo nascente 15820000. At Josephus non erat civis
+Romanus, alioquin Pontius provinciae praeses Jesum filium ejus,
+majestatis ac impietatis reum, Romam misisset, ut postea Festus,
+ejusdem provinciae praeses, Saulum civem Romanum (quia pater ejus
+civitatis jus emerat) Romam amandavit. Nec credibile est, si vectigales
+cum sociis censi fuissent, qui imperii Romani finibus continebantur,
+tantam hominum paucitatem futuram, quantam Eusebius ex libris
+censualibus in historiam retulit6. Ei7 tamen, repugnantibus
+historicorum scriptis, vectigalis quoque populos censos fuisse
+concedamus, qui tam acerbus et ineptus censor, qui subditos coëgit
+unquam ex civitatibus et provinciis emigrare census causa? Quodsi
+unquam factum est8, quis parturientes foeminas ad id compulisset? Ac
+tantum abest, ut parturientes eo necessitatis adigerent, ut ne foeminae
+quidem in censum venirent, ut videre est apud Livium9, qui quoties
+civium numerum ex censibus descripsit, haec verba fere subjicit:
+Praeter mulieres10. Ut libro11 septimo: Civium, inquit, qui puberes
+essent, supra centum decem millia, mulierum autem et puerorum
+servorumque et mercatorum et sordidas artes exercentium, si quidem
+Romano12 civi operosam artem tractare non licuit, triplo plus quam
+turbae civili. Nec vero13 Moses duplici censu, quem habuit14, nec
+David, cum populum censeri jussisset, foeminas aut minores annorum15
+viginti complexi fuere. Jam vero, si census causa emigrandum fuisset,
+oportuisset Africae incolas, Romanorum subditos, cum uxoribus ac
+liberis totaque familia in Europam, ubi nati fuerant, et ab Asia in
+Africam traduci, non sine intolerabili molestia ac sumptu, quae nullis
+unquam Romanorum aut populi cujusquam institutis facta legimus, sed ubi
+quisque domicilium habuit16, illic censebatur, et censores coloniarum
+libros censuales Romam transmittere consueverant, ut Livius scribit.
+Quin etiam Caesar ipse dictator17 civium singulas domus urbis Romae
+adiit, quo censum faceret, ut scribit Tranquillus in Caesare. Itaque
+non mirum, si acutiores Christiani theologi nodum istum, quem solvere
+non poterant, secuerunt.
+
+1. Alius: _Id factum negatur_. 2. L. 4 de bello jud. 3. Alius: _qui_.
+4. Beza ad 3, 2 Lucae. 5. Alibi: _plane_. 6. Alibi: _contulit_. 7.
+Alius: _Si_. 8. Alii: _esset_. 9. Libro 2 Florus 1. 27. 10. Desunt haec
+verba in uno codice. 11. Alii: _lustro_. Caeterum haec omnia, usque ad
+verba: quam turba civili, desunt in alio codice. 12. Alibi: _nostro_.
+13. Alibi: _etiam_. 14. Numer. 20. 15. Alii: _annis_. 16. Alibi:
+_habebat_. 17. Alii addunt: _ad_.
+
+FRIDERICUS: Valde subtilis est haec, dicam an futilis, disputatio. Sed
+quaecumque occasio Mariam compulit, ut in oppidum Bethlehem concederet,
+satis constat, illic natum fuisse Christum, cum etiam magi ab oriente
+illuc profecti sunt ad infantulum adorandum, ut antiqua prophetarum
+oracula implerentur1: Reges Arabiae et Sabaeorum dona offerent et
+stella praeeunte perducti juxta stabulum, ubi virgo peperisse
+dicebatur.
+
+1. Esaiae cap. 60, 6.
+
+223 OCTAVIUS: Illud, opinor1, omnibus mathematicis ἀδύνατον videri
+necesse est, ut stella unius stabuli tecto verticalis sit, sed tractum
+plurimorum oppidorum ac regionum continere oportet, quia negant omnes
+theologi Christiani fuisse cometam, sed ἀστέρα i.e. stellam fuisse
+asserunt. Quanquam ne cometes quidem, qui spatio2 immenso abesse a
+coelo stellato, uni civitati, quantacunque sit, verticalis esse possit,
+quin latissimis quoque regionum verticibus immineat.
+
+1. Alibi: _arbitror_. 2. Addit alius: _aëris_.
+
+SALOMO1: Quomodo fieri potuit2, ut novam stellam Deus condiderit, cum
+ab omni opere, post hujus mundi fabricam, conquievisse dicatur? Quasi
+vero angelorum obsequiis ad reges ducendos caruisset3, aut stellam ad
+iter demonstrandum interdiu inutilem minimeque idoneam ac paulo momento
+interituram condidisset.
+
+1. Addit alius: _Sed_. 2. Alius: _qui fieri potest_. 3. Ut Tobiam et
+Habacuc per angelos deduxit.
+
+FRIDERICUS: Tametsi Deus populum per deserta loca deduceret,
+nihilominus igneam columnam creavit, quae populo semper dux itineris
+praeiret.
+
+CURTIUS: Magos eo pervenisse, planum fit ex eo, quod Herodes regem
+futurum metuens ex stirpe Davidis, infantes conquiri ac mactari
+mandavit1. Cum autem caedes impuberum postularetur, omnes senatores
+stirpis regiae ac reliquos praeter2 Semeam interfecit3. Itaque
+Josephus, ut Lucas4 scribit, in somniis admonitus puellum in Aegyptum
+traduxit, ut illud ex oraculo veteri conveniret5: _Ex Aegypto vocavi
+filium meum._
+
+1. Alii: _mandaverit_. 2. Alibi: _propter_. 3. Josephus de bello jud.
+l. IV. 4. Errat autor; scribit enim hoc Matthaeus 2, 12. 5. Oseae 11, 1
+(Matth. 2, 15).
+
+SALOMO: Oseas propheta hoc loco non futura denunciat, sed res duorum
+annorum millibus ante gestas, quam Christus nasceretur, scilicet
+Israëlem ad avitas majorum sedes Deum arcessere voluisse. Sic enim
+appellatur in sacris litteris: _Primogenitus filius meus Israel_1.
+Quanquam absurdum est, ut praenotionem sequatur res futura, quia
+praedictum sit, sed prospicitur ac praedicitur2, quia futurum est, ut
+Julianus Augustus Galilaeis ac Celsus Christianis saepissime
+objecerunt.
+
+1. Exodi 4, 22. Jerem. 31, 9. 2. Alibi: _praedicatur_.
+
+CURTIUS: Jam pridem haec omnia veterum haereticorum sophismata fregit
+autoritas Augustini, Hieronymi, Theophili, Chrysostomi, Cyrilli, ut
+nulla ratione possit evangelicae veritatis clarissima lux talium
+argutiarum caligine obscurari. At vero1 facilius est, stellam ad reges
+deducendos creari, quam solis et lunae cursum Josuae imperatoris
+arbitrio sisti.
+
+1. Alius: _Et_.
+
+SALOMO: Scriptae quidem veteris Testamenti tabulae certissimae sunt,
+certissima illarum testimonia, non modo Hebraeorum, sed etiam
+Christianorum et Ismaëlitarum summa consensione, sed evangelicis
+libris, quos Hebraei et Ismaëlitae merito rejiciuut, quae fides esse
+potest?1
+
+1. Alibi: _possit_.
+
+224 CORONAEUS: Si evangelica testimonia rejicitis, perinde est, ut si
+principia scientiarum negaretis, sine quibus ne geometris quidem ulla
+demonstratio constabit.
+
+OCTAVIUS: Principia scientiarum seu postulata omnibus omnium sensibus
+patent et animis imperitorum perspicua sunt; sed haec, quae contra
+naturam fiunt, quibusnam principiis niti possunt?1 quanquam
+evangeliorum scriptores tot ac tam multis locis a se ipsis dissident2,
+ut infinitum sit, ea persequi. At quod verum sit, plus uno esse non
+potest, caetera igitur falsa sunt. Sic enim Augustinus: Si scriptura,
+inquit, non continet ineffabilem veritatem et aliqua sui parte falsa
+reperitur, non est in ea certa3 fides, ut ei credatur, sed propter
+falsitatem una sui parte compertam tota suspecta habetur. Quum etiam in
+rebus ac rationibus hominum inter homines distrahendis, tabula4, quae
+una sui parte falsum continet, omnino rejicitur.
+
+1. Alibi: _possint_. 2. Alius: _dissentiant_. 3. Alibi: _certe_. 4.
+Alius: _tabulae ... continent ... rejiciuntur_.
+
+CURTIUS: Tantum abest, ut scriptores evangelici1 dissideant inter se,
+ut ex ipsorum concordia sacrae scripturae veritas eruatur. Si quaeris,
+inquit Ambrosius, quid Matthaeus scripserit? id quod Lucas, Marcus,
+Johannes. Quid Lucas? id quod Marcus, Johannes, Matthaeus. Quid Marcus?
+id quod Johannes, Matthaeus, Lucas. Quid Johannes? id quod Marcus,
+Matthaeus, Lucas, ut nullus tam sui similis sit, quam omnes omnium. Si
+quid est, inquit Augustinus2 quod repugnare videatur, nihil aliud, quam
+mendosum codicem, vel interpretem non satis assecutum, vel quod
+scriptum est, non percipi judico3. Idem Chrysostomi judicium de sacris
+scripturis fuisse videmus. Sed quemadmodum dementes putant, et solem
+geminum et triplices se ostendere Thebas, et imperiti rectos coelestium
+orbium cursus errare arbitrantur, cum tamen ipsi densissima caligine
+obruantur, sic quoque accidit iis, qui a recta via deflexerunt, ut4
+alios aestiment errare.
+
+1. Alii: _scripta evangelica_, vel: _scripturae evangelicae_. 2. Ep. 9
+ad Hieron. hom. 1 in Genes. 3. Alibi: _judicio_. 4. Alibi: _alios
+existiment aberrare_.
+
+OCTAVIUS: Quaenam evangeliorum et novarum tabularum tanta esse potest
+convenientia, quantam esse existimas? Cum Julianus imperator, si qui
+transfuga usurpatur1, nullum majus ad refellendos Christianos
+argumentum haberet, quam quod doceret, libros eorum plenos esse τῶν
+ἀντικειμένων, quam reprehensionem ut effugerent Christiani,
+decreverunt2 evangelia quatuor tantum probare, caetera omnia repudiare.
+Nam ex libro, qui inscribitur orthodoxographia et ex ipsius Originis,
+Epiphanii, Hieronymi, Ambrosii auctoritate colligimus, quindecim
+evangelia sacra, scilicet evangelium secundum Marcum, secundum Paulum,
+secundum Basilidem, secundum Matthaeum, secundum Bartholomaeum,
+secundum Lucam, secundum Thomam, secundum
+225 Nicodemum, secundum Johannem, secundum Matthiam, secundum
+Cerinthum, secundum Hebraeos, secundum Aegyptios, secundum Nazaraeos,
+secundum omnes apostolos. Idem acta S. Andreae3. Si tot evangelia vera
+exstitissent, minime rejicienda fuerunt; sin falsa aut inter se
+discrepantia, quaenam fides his aut illis habeatur? cum omnes hos4
+autores inter divinos, praeter Cerinthum et Basilidem, relatos videamus
+a Christianis? Si mendacii et impietatis convicti, cur pro divis
+coluntur5? Si veraces ac sancti, cur eorum scripta ut falsa6
+rejiciuntur?
+
+1. Alius: _appellatur_. 2. Apud Cyrillum libro contra Galilaeos. 3.
+Apud Epiphanium in l. contra haereticos. 4. Alibi: _hi_. 5. Alibi:
+_colunt_. 6. Desunt alibi haec duo verba.
+
+SENAMUS: Ismaëlitas prudentius in hoc genere sibi consuluisse videmus,
+quam Christianos. Cum enim plures libri lectionum varietate inter se
+discreparent, Calipha quidam1 pontifex, Asiae maximus, coactis in urbe
+Damasco theologis ducentis, sacros libros collegit praeter Alcoranum,
+quibus ducentos camelos onustos fuisse legimus, ex quibus sex theologi
+concordibus sententiis totidem libros in unum volumen collegerunt, quod
+Zuna vocant, unde liber florum selectus est, ac ne quid addi aut adimi
+posset in posterum, caeteros omnes praeter emendatum dejici mandavit in
+lacum Damascenum, capitali poena subjecta, si uspiam alius quam ab
+exemplari vel ab exemplo Archetypi descriptus haberetur. Quo quidem
+arcano stabiliendae religionis haud scio an ullum majus habuerint
+pontifices Agarenorum. Alcorani vero, qui manibus teritur, Merbam
+filium Itha, quem auctorem esse plerique putant, qui etiam dicitur
+Elgah, sententias octoginta2 de Alcorano vero detraxisse, ac totidem
+subjecit. Primus autem ordine3 Homari successor recollegit ac distinxit
+Alcorani4 Azoras, qui propterea Alphurcanus in distinctione dici
+coepit. Ac ne humano consilio conscriptus videretur, Deum Azorae primum
+auctorem ciere et a Gabriele Muhammedi datum et carmine scriptum
+asserere non dubitarunt. Ac ne quid de litteris detraheretur, posteri
+typis excudi sanctissime vetuerunt. Quod edictum tanta severitate
+executum, ut cum mercator quidam civitatis hujus Alcoranum in hac urbe
+excudi et Constantinopolim transvehi curavisset, capitis postulatus
+sit; ac nisi legatus Venetorum, qui cum principe Turcarum societatis
+foedere conjuncti sunt, imperitiam typographi excusavisset, quoniam
+infinitis erroribus scatebat, supplicio capitali addictus fuisset, nec
+tamen aliter evasit, quam libris omnibus exustis et dextra manu
+truncata.
+
+1. Alibi: _quidam_. 2. Alius: _octingenta quinque_. 3. Alibi:
+_ordinis_. 4. Alius: _Alcoranum in_.
+
+FRIDERICUS: Cum igitur Alcoranus ille non sit Muhammedis, cui non
+tantum ab re sua otii erat, ut carmine scriberet leges divinas, sed
+merae fictae fabulae vel potius rhapsodia metrica, id enim proprie vox
+arabica Coran significare dicitur, cur tantae auctoritatis est apud
+Agarenos?
+
+OCTAVIUS: Non video, cur alterius, quam Muhammedis Alcoranus 226 dici
+debeat, quod1 ab erroribus librariorum repurgatus, aut versibus
+scriptus sit, cum veteres fere legislatores omnia versibus scriberent,
+ne quid facile addi aut detrahi posset. Sic enim Draco, Solon,
+Terpander, Decemviri legum ferendarum, qui leges duodecim tabularum
+tulerunt, quas Tullius appellat carmina duodecim, ut ab omnibus etiam
+facilitate majore memoriae commendarentur et cum voluptate canerentur.
+Est enim carmen a canendo dictum. Quin etiam historia primis temporibus
+et physica versibus scribi consueverunt, ut Orphei, Hesiodi, Lini,
+Musaei, Parmenidis, Homeri, Empedoclis, Xenophontis2, Pherecydis,
+Thaletis, Davidis, Sibyllarum, Appollinis dicta versibus continentur ac
+potissinmm divinae laudes. Ac tametsi Moses3 unus ex omnibus
+legislatoribus oratione numeris soluta4 scripserit, ne rerum
+gravissimarum pondera numeris inservirent, cantica tamen omnia
+carminibus usurpavit.
+
+1. Alibi: _qui_. 2. Alibi: _Xenophanis_. 3. Deuter. 33. Exod. 14.
+Psalm. 90, qui est Mosis. 4. Alibi: _orationem numeris solutis_.
+
+CURTIUS: Quia fabulae, quo gratiores sint, versibus scribi solent,
+liceat1 Muhammedi fabulas versibus conscribere et uno tantum volumine
+complecti, ne sibi contrarius unquam2 esse possit, evangelica vero et
+rerum a Christo gestarum fides nec versibus scribi decuit, nec ab uno,
+sed a pluribus. Atque utinam evangelia secundum omnes apostolos et
+eadem evangelia, quae modo commemoravit Octavius: secundum Aegyptios,
+secundum Thomam, cui quod incredulus esset, fidem sensibus ipsis fieri
+oportuit, secundum Nicodemum, secundum Matthiam, secundum Nazaraeos
+exstarent, ut veritas magis ac magis eluceret et eadem omnium, quae
+semper fuit, evangelistarum congruentia perciperetur.
+
+1. Alibi: _libuit_. 2. Alibi: _usquam_.
+
+SALOMO: Si quatuor tantum evangelistarum inter ipsos congruitas
+conciliari nullo modo potest a theologis christianis, quantam fore
+putatis, si quindecim illa, quae dixistis, evangelia exstarent? Nam qui
+harmonias evangeliorum scripserunt1, non minus discrepant, quam voces
+quatuor, quae harmoniam nullam efficerent2, nisi contrariae essent.
+
+1. Calvinus et Gabriel a Puteo in TentamineA. Carolus Molinaeus. 2.
+Alibi: _efficiunt_.
+
+A. Tetrameno.
+
+CURTIUS: Saepe videmus falsa veris tanta similitudine convincta, ut
+nulla sit imperitis assentiendi aut dissentiendi nota, acutius tamen
+intuenti nihil in sacris litteris dissentaneum videbitur.
+
+SALOMO: Veterum quidem instrumenta tabularum1 nihil a se discrepant,
+sed novis tabularum legibus2 ita repugnant, ut raro similia utriusque
+loca reperiantur. Novarum autem tabularum inter ipsas discordia primo
+cuique intuenti facile perspicitur ac, ne singulos singulis conteramus,
+ne unus quidem sibi ipsi convenit de rebus iisdem scribenti aut eandem
+historiam bis 227 repetenti3. Nam Lucas4 Pauli comites attonitos ipsius
+casu stetisse scribit, neminem tamen videntes, sed solam hanc vocem
+audientes: _Ego sum Jesus Nazarenus, quem tu persequeris_5. Idem paulo
+post comites Pauli coruscam lucem vidisse, nullam tamen vocem audivisse
+scribit. Quae loca nulli adhuc interpretum6 conciliari potuerunt.
+
+1. Alii: _Veteris quidem instrumenti tabulae_. 2. Alii: _Novi
+Testamenti libris_. 3. Alibi: _in eadem historia bis repetita_. 4.
+Actorum 9, 7. 22, 6. 5. Actor. 9, 5. 22, 8. 6. Alibi: _interpretes_.
+
+CURTIUS: Actiones apostolorum graeca lingua scriptae sunt, dictionum
+autem φῶς et φωνή i.e. lucis et vocis affinitas efficere potuit, ut
+scriptorum1 incuria, qui ab archetypo descripserant, facile alterum
+alterius loco usurparint, ut veteribus Graecis contigit, Apollinis
+oraculum male interpretantibus, cum lucem h.e. φῶς sibi placere
+diceret, ipsi φὼς dici putarunt ὀξυτόνως i.e. hominem, unde2 mos
+mactandorum hominum apud Graecos dicitur inolevisse.
+
+1. Alius: _scriptoris ... descripserat_. 2. Alibi: _inde_.
+
+SENAMUS: Mirabile mihi videretur, si in tanta scriptorum varietate ac
+sectarum, quanta fuit primordio nascentis reipublicae christianae atque
+adeo in ipsis ecclesiae rudimentis, nihil in apostolorum ac
+discipulorum scriptis dissentaneum reperiretur, cum Epiphanius scribat,
+pontifices catholicos quaeri consuevisse, sacram scripturam ab Arianis1
+depravari, ut2 Tertullianus3 acerbe quaestus est: Arianos contra
+praedicare, ab adversariis omnia evangelia scripta corrumpi. Quin etiam
+Origenes4 Marci evangelium erroris5 coarguere non dubitavit; Origenem
+autem Hieronymus ecclesiarum patriarcham ac lumen appellavit; ac
+Rufinus ipse in apologia Origenis scribit, Apellem et Marcionem jactare
+solitos, quam pluribus erroribus evangelia suo studio ac labore fuisse
+repurgata. Idem Marcio, Johannis apostoli comes et discipulus, actiones
+apostolorum, apocalypsin et epistolas Pauli, paucissimis quibusdam
+exceptis, ut suppositias rejiciebat, ut quidem6 Tertullianus7 scribit.
+
+1. Alii: _Arminianis_. 2. Alibi: _et_. 3. De praescript. 4. Contra
+Celsum. 5. Deest in alio codice. 6. Alibi: _idem_. 7. In libro de
+praescript.
+
+OCTAVIUS: Ob eam causam Ismaëlitae Novum Instrumentum penitus
+repudiant, ut a Christianorum veterum1 sectis plane corruptum. Tametsi
+multa peccantur etiam in historia, ut cum Zachariam filium Barachiae in
+templo caesum dixit Christus2, qui tamen caesus non est, sed Zacharias
+filius Jehojadae, pontifex maximus, qui annos circiter 400 antecessit
+Zachariam prophetam, cujus scripta exstant, qui filius Barachiae,
+filius Iddo appellatur, Haggaei prophetae aequalis3, qui cum Zorobabele
+postliminio Hierosolymam rediit, quo tempore templum nondum restaurari
+coeperat4. Alium quoque Zachariam filium Barachiae profert Jesaias5.
+Hic theologi 228 conflictantur inter se, ut ea concilient, quae
+conciliari non possunt. Clemens Alexandrinus, qui ab aetate Christi
+proxime abfuit, Christum uno tantum anno conciones habuisse tradit.
+Epiphanius Clementem reprehendit ac duos annos concionatum testatur.
+Juniores annos quinque ex evangelicis scriptis enumerant6 a baptismo
+usque7 ad ejus supplicium. Tertullianus et Africanus anno trigesimo
+passum arbitrantur, alii quadragesimo, quos refellit Augustinus.
+Quaecunque autem de coena scripta sunt ab evangelistis, ruinam
+minantur, quoniam evangelistae omnes in eo consentiunt, mortuum fuisse
+Christum feria sexta hora nona, coenam vero paschalem ab eo factam
+feria septima incipiente, post solis occasum, ut semper fieri
+consueverat. Ut omittam, capitale fuisse, vetantibus legislatoribus8,
+aliter facere. Ex quo intelligitur, coenam paschalem Christum non
+fecisse nec si voluisset potuisse, cum die sexto ante solis ortum
+comprehensus ac luce sequente supplicio affectus sit. Nihilominus tamen
+in illo coenae instituendae ritu Christiani summam suae religionis ac
+salutis contineri putant. Item tradunt, Christum primo sabbathorum
+resurrexisse, eundem tamen tres dies totidemque noctes in sepulcro
+jacuisse. Sic theologi christiani non modo singuli a singulis, sed
+etiam omnes ab omnibus dissentiunt. Quos ut conciliaret Paulus
+Burgensis, genere Judaeus, feria quinta coenam paschalem fecisse
+scripsit, contra perspicua evangelistarum scripta. Inde mos inolevit in
+ecclesia Romana, coenam feria quinta recolere. Quae opinio non tantum
+testimonio evangelistarum, sed etiam efficacissimis argumentis
+refutatur a recentioribus9, qui agnum paschalem fecisse10 dicunt eo
+ipso die, quo cruci affixus11 est, anno 1. Olymp. 203. die 4. Aprilis,
+Luna 14. d. 6. Contra Mercator, historiarum ac temporum peritissimus,
+anno 4. Olymp. 202. die 13 Martii, feria 6. Lun. 15. mortuum tradit,
+Lucidus feria 6 Aprilis.
+
+1. Alius: _veteribus_. 2. Matth. 23, 35. 3. Alius: _filium Barachiae
+filii Jojadae appellant, Haggaei prophetae aequalem_. 4. Zach. 1, 1. 7.
+Esrae 5, 1. 6, 14. 5. Errat autor et sine dubio scribere voluit:
+_Esdra_ (Esdrae 8, 17). 6. Alibi: _emunxerunt_. 7. Deest _usque_ alibi.
+8. Alius: _sacratis legibus_. Matth. 26. Marc. 14. Luc. 22. Exod. 12.
+Lev. 13. Num. 25. 9. Jos. Scaliger l. 6 de emend. temporum. 10. Alibi:
+_edisse_. 11. Alius: _crucifixus_.
+
+FRIDERICUS: Syllabarum aucupes et qui singulos apices nimis curiose
+consectantur, temporum ac lectionum infinitam varietatem ubique
+comperiunt. Sed qui lotis manibus et sincera mente accedunt, nihil
+dissentaneum vident. Quanquam quo anno, quo die, qua hora quaeque facta
+sint, nihil ad salutem.
+
+OCTAVIUS: Haec igitur, quae leviora putantur, omittamus. Sed quonam
+modo excusari possit, quod apud Johannem legimus, quo tamen nihil esse
+gravius potest1, non video: _Tres sunt_, inquit2, _in coelo, qui
+testimonium perhibent, Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres
+unum sunt._ Hanc periodum antiquis omnibus exemplaribus interpretes
+gravissimi deesse quaeruntur, subjecta Cyrilli pontificis
+Hierosolymorum3 antiquissimi auctoritate.
+
+1. _possit_. 2. Alibi: _1 Joh. 5, 7_. 3. Alius: _Hierosolymitani_.
+
+229 FRIDERICUS: Desunt sane quibusdam exemplaribus, attamen Hispanus1
+Codex eadem vocibus Graecis continet: Ὅτι τρεῖς εἰσὶν οἱ μαρτυροῦντες
+ἐν τῷ ὀυρανῷ, ὁ πατὴρ, ὁ λόγος καὶ τὸ πνεῦμα, καὶ οὕτοι οἱ τρεῖς ἕν
+εἰσι, quae catholicorum omnium consensu probantur.
+
+1. Alibi: _Hispanicus_.
+
+OCTAVIUS: Quis putet, Cyrillum, Hilarium, Ambrosium, Augustinum,
+Hieronymum ac tam multos pontifices, cum Arianos refellerent, locum
+illum tanti ponderis ac momenti fuisse praetermissuros, cum levissimas
+quasque conjecturas, imo etiam syllabas et apices hujus argumenti
+consectari videamus? At ne Johannes quidem illius epistolae auctor id
+omissurus erat, cum ad evangelii scriptionem non prius accesserit, quam
+Cerinthus et Ebio Jesum nihil praeter hominem fuisse praedicarent, ut
+Epiphanius scribit.
+
+FRIDERICUS: At illud est argumentum maximum, Johannem ea tam perspicue
+scripsisse, ut omnem praeciperet dubitandi occasionem.
+
+SALOMO: Johannes, qui1 caeteros evangeliorum scriptores ut aquila
+dicitur superavisse, cum2 in multis sui oblitus videtur, tum in eo
+maxime, quod Jesum antequam moreretur ita loquentem inducit3: _Nemo
+ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, filius hominis, qui
+est in4 coelo._ At Jesus nondum in coelum ascenderat (si tamen
+ascendit), cum ne mortuus quidem esset.
+
+1. Alibi: _quidem_. 2. Alius: _tamen_. 3. Joh. 3, 13. 4. Alibi: _de_.
+
+CORONAEUS: Optimus quisque theologus1 sic interpretatur, ut utrique
+naturae simul tribuat, quod neutri seorsim conveniret. Alii duplicem
+ascensum fingunt, unum visibilem, alterum invisibilem, de quo agitur
+hoc loco.
+
+1. Calvinus in harmon.
+
+TORALBA: At neque ascensus in coelum Deo convenit, neque homini.
+
+CURTIUS: Utrique naturae convenit, quod seorsim alteri congruere non
+potest. Atque haec solutio latissime patet ad mirabiles Christi
+actiones, quae nec in hominem solum nec in Deum solum convenire
+possunt.
+
+SALOMO: Idem Johannes Jesum ita loquentem inducit1: _Si testimonium
+perhibeo2 de me, testimonium meum non est verum._ Alibi3 tamen plane
+contrarium affirmat: _Dum si testimonium_, inquit, _perhibeo de me
+ipso, testimonium meum est verum, quia scio, unde veni._ Item de
+Christo scribens4: _Mea doctrina non est mea, sed ejus, qui misit me._
+Cur suam appellat, si alterius est? Nam in eo ipso omnem deitatem5 a se
+abjecisse videtur.
+
+1. Joh. 8, 14. 2. Alibi: _perhiberem_. 3. Joh. 5, 31. 4. Joh. 7, 6. 5.
+Alibi: _divinitatem_.
+
+CURTIUS: Alia fuit oratio Christi ad apostolos, alia fuit ad Scribas et
+Pharisaeos, qui sua dicta criminari consueverant, apud quos nihil aliud
+se quam hominem, i.e, phrasi Hebraea et Graeca τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου
+profitetur, 230 at in coetu apostolonim aperte se Dei filium esse et ab
+eo venisse affirmavit.
+
+SALOMO: Idem Johannes1: _Is super quem videtis spiritum descendere, is
+est baptisatus a spiritu sancto._ At Matthaeus bene ac2 penitus Jesum
+Johanni Baptistae fuisse cognitum scribit his verbis3: _Quin potius abs
+te baptizari debeo._
+
+1. Joh. 1, 33. 2. Deest alibi; loco verborum _bene penitus_ alii
+legunt: _ante_. 3. Matth. 3, 14.
+
+FRIDERICUS: Cognitus quidem erat Jesus ut propheta, non autem ut
+aeternus Dei filius, quia nondum audita Dei vox erat: _Tu es filius
+meus dilectus._
+
+SALOMO: Sed quoniam utriusque1 Johannis mentio incidit, jure mirantur2
+etiam theologi christiani, quamobrem Lucas introduxerit Elisabetham
+colloquentem cum Maria, quasi3 foetum, quem utero gestabat, senserit
+eodem visitationis illius momento, cum tamen ante visitationem natus
+esset Johannes? Hanc absurditatem ut Graeci declinarent, visitationis
+illius diem fastis exemerunt, sed eo die festum colunt venerandae
+vestis Mariae virginis, in plachernis4 Syri vero et Graecos et Latinos
+aberrare praedicant ac propterea visitationis festum diebus septem ante
+Johannis Baptistae et hujus ante Christi natalem diebus septem
+collcoarunt.
+
+1. Alibi: _utrinque_. 2. Alius: _merentur_. 3. Alius: _sicut_. 4.
+Alius: _glachemis_.
+
+CURTIUS: Quasi vero dies feriarum, quas colimus, nondum institutos tam
+curiose veteres consectarentur!
+
+OCTAVIUS: Gravius illud est, quod Johannes scribit1, Christum prius
+afflavisse apostolos spiritu sancto, quam ascenderet in coelum, qui
+tamen obtestatur, spiritum non2 venturum, nisi abiret ad patrem3.
+
+1. Joh. 20, 22. 2. Loco duorum horum verborum alibi legitur: _non
+prius_. 3. Joh. cap. 14 et 15.
+
+FRIDERICUS: Hoc ita scriptum est, ut intelligamus spiritum a patre et
+filio prodire1, contra Graecorum opinionem.
+
+1. Alibi: _procedere_.
+
+SALOMO: Solutiones istas non moror, sed miror apostolos toties ac tam
+saepe labi, cum prophetas testes arcessere consueverunt, ut cum
+Matthaeus scribit, Christum triginta nuramis argenteis divenditum
+fuisse1, ut prophetia Jeremiae2 impleretur: _Appretiaverunt_, inquit,
+_pretium meum triginta argenteis_, quae verba nec apud Jeremiam, nec
+apud ulles scriptores veteris instrumenti reperiuntur. Item, ut Messiam
+Deum3 de ligno suspensum iri docerent, illud ex psalmis corripuerunt4:
+_Dicite in gentibus, regnavit a ligno Deus_, ut quidem Justinus Martyr,
+Lactantius, Augustinus, Cassiodorus, Theodulphus, alii aliorum errorem
+secuti scripserunt, quae verba „a ligno“ Ebraeis, Chaldaicis, Graecis
+ac Latinis interpretationibus veterum deesse videmus, non modo in
+libris5 psalmorum, 231 verum etiam in libris Paraleipomenon. Sic enim
+Ebraica legimus: אִמְרוּ בַגוֹיִם יְהוָֹה מָלָךּ, quae LXXII sic
+reddunt: εἴπατε ἐν τοῖς ἔθνεσιν, ὅτι κύριος ἐβασίλευσε, i.e. dicite in
+gentibus, Deus regnavit. Jam vero miracula stupenda sunt a Johanne6
+descripta, quae a reliquis praetermitti capitale videri possit, ut cum
+milites praetoriani Jesum comprehendere conarentur, sola illius voce
+perterritos ac retrolapsos corruisse. Item Lazari resurrectionem tam
+stupendam solius Johannis7 testimonio niti videmus, cum caeteri
+levissimas etiam febrium curationes denotarint.
+
+1. Matth. 27, 9. 2. Non Jeremiae, sed potius Zach. 11, 13. 3. Alibi:
+_ducem_. 4. Ps. 96 (95), 3 sq. 5. Alibi: _libro_. 6. Joh. 16. 7. Joh.
+11.
+
+CORONAEUS: Nec ab omnibus omnia scribi potuerunt, cum nec omnes
+evangeliographi rebus gestis adesse, nec si affuissent scriptis omnia
+complecti, nec si omnia scriptis mandarent, mundus ea capere potuisset,
+ut Johannes ipse scribit, sed ea quae ab aliis vel omissa, vel
+obscurius dicta erant, recognovit, cum postremus omnium ad scribendum
+accesserit et ab ipsa deitate Christi auspicatus fuerit eo tempore, quo
+Cerinthus et Ebio Χριστὸν εἶναι φίλον ἄνθρωπου praedicarent: Tum,
+inquit Epiphanius, Johannes coepit εὐαγγελίζεσθαι.
+
+SALOMO: Non capio, quae deitas in Christo esse potuerit, nam si post
+baptismum spiritu sancto afflari coepit, ut quidem Lucas1 asseruit,
+quonam modo a daemonibus agitatus est, ut modo supra pinnaculum templi,
+mox in montem altissimum subvectus sit? Consimile est illud, quod
+Johannes tradit, Judam apostolum accepto Christi corpore in coena,
+eodem momento a cacodaemonibus correptum fuisse2. At in eodem homine
+bonus et malus daemon simul stare non potuit. Nam cum Saul a Samuele
+rex est initiatus et unctus, ab angelo beari et afflari coepit. Et
+postquam Dei jussa sprevisset, desertus ab angelo coepit a cacodaemone
+agitari3. Jam vero cur tantum anno trigesimo Christus coepit afflari
+spiritu sancto? Nam ex eo planum est, antea spiritu sancto caruisse,
+quem tamen Deum fuisse affirmant.
+
+1. Luc. 4, 36. 2. Joh. 13, 17. 3. 1 Sam. 12. 14.
+
+CURTIUS: Utrumque stare potest, simul a bono daemone eundem agitari
+posse1 et cacodaemonem eundem exerceri2 posse. Argumento sit, quod
+Jobus, mortalium integerrimus, cum a malo genio torqueretur, non
+propterea tamen a bono genio desertus, sed ad breve tempus facta est
+potestas ejus vexandi Satanae, principi mundi hujus, ut probaretur.
+
+1. Alibi: _fuisse_. 2. Alibi: _excoecari_.
+
+SALOMO: Quid divina potestate alienius, quam Deum agitari a daemone?
+Quid item absurdius aut capitalius, quam appellare Satanam principem
+mundi hujus, ut Jesus loquutus1, vel aëris hujus, ut Paulus2 scribit.
+Hic enim Manichaeorum perniciosissimus3 error, qui Satanam rerum
+elementarium et corporum principem efficere tentarunt. Angeli quidem
+232 provinciarum principes ac urbium custodes et praefecti dicuntur in
+scriptura sacra4, Satan5 vero carnifex eorum et minister.
+
+1. Joh. 14, 30. 16, 33. 2. Ephes. 6, 11. 3. Alibi: _perniciosus_. 4.
+Dan. X., 12. 5. Alii: _Satanas_.
+
+CURTIUS: Quando spiritum sancturu legimus Christum afflavisse post
+baptismum, non eo pertinet, ut eum1 antea ipso caruisse putemus, cum
+ipse Deus esset, sed quia tum maxime virtus divina, quae antea
+humanitatis specie contenta delituerat, foras prodire coepit et
+actionibus plane divinis implicari.
+
+1. Alibi: _illum_.
+
+SALOMO: Si spiritu sancto ita caruisset, ut putatur, cur his verbis
+uteretur: _Spiritus sanctus, cum venerit, docebit vos omnia_1? Ex quo2
+intelligitur, ea quae spiritui sancto nota erant, illi fuisse igota,
+aut ea noluisse3 aut non potuisse carissimos discipulos docere, quae in
+Deum nullo modo convenire possunt.
+
+1. Joh. 14, 26. 2. Alius: _eo_. 3. Alibi: _non voluisse_.
+
+CORONAEUS: At in eo ipso Christi deitas elucet, qui tametsi apostolos
+summa caritate complecteretur, eaque1 doceret, quae pro illorum captu
+percipi poterant; arcana tamen diviniora ac sublimiora, nisi Deus illos
+spiritu suo afflavisset, non magis intelligi2, quam colores sine luce
+videri potuissent. Hoc igitur beneficium distulit post suam in coelum
+ascensionem. Atque illud est, quod rex Salomo eleganti allegoria fingit
+de amica interpellante Amasium, i.e. de mente sapientiae avidissima:
+_Trahe me_, inquit3, _post te et curremus._ Ita Christus non obscure
+aut ambigue, sed aperte dixit: _Nemo venit ad me, nisi pater traxerit
+illum._4
+
+1. Alius: _eosque_. 2. Alibi: _intelligere ... videre_. 3. Cant. 1, 3.
+4. Joh. VI., 44.
+
+SALOMO: Nisi evangelia magna vi distorqueantur, negari nou potest,
+Christum multa ignorasse: _Diem_, inquit ille1, _et horam judicii, ne
+angeli quidem sciunt, sed pater ipse solus_, ac propterea spiritum
+Christi diviniorem coelitus evocandum fuisse. Si Jesus erat ipsissima
+patris aeterni sapientia, qui fleri potuit, ut aliquid ignoraret, cum
+ignorationem theologi ab originis sordibus ac peccatis derivari putent?
+
+1. Matth. 24, 36.
+
+FRIDERICUS: Haec ambiguitas bifariam dilui potest1, scilicet filium
+nescivisse judicii diem, ut evulgaret: aliud enim est nescire negative,
+aliud ignorare privative, ut scholasticis verbis utamur, vel quatenus
+homo nescivit, non quatenus Deus. Quo pertinent illa2: _Proficiebat
+aetate ac sapientia._ Item3 didicit per ea, quae passus est, quae ad
+mentem humanam referuntur. Neque tamen Ambrosii sententia probatur, qua
+secundum carnem scientia et sapientia impleri coepisse scribit.
+
+1. Cyrill. l. 9. Thess. cap. IV. 2. Luc. 2, 44. 3. Hebr. 13.
+
+SALOMO: Fames, sitis, dolor, tristitia, metus, formido, consternatio,
+quibus Christus conflictabatur, corpori et animae inferiori communia
+sunt, quae tametsi aliena a sapienti a forti viro dicantur, humana
+tamen esse1 233 fatemur, quia corporis contagionem quandam cum anima
+inferiore significant. Sed scientia, prudentia, sapientia mentis solius
+propria sunt, quae mens, si divinitati conjuncta fuit, nihil potuit
+ignorare, tametsi affectiones humanas illi tribuunt, ejusmodi, ut
+nullum nisi voluntarium fuerit perpessus, quod quidem si verum esset,
+quorsum diceret: _Anima mea turbata est?_2 Cur item in horto supplicia
+deprecanti sudores sanguinis aqua despersi3 diffluerent? cur in haec
+verba prorumperet4: _Pater! si fieri potest?_ An illa Dei vox est? num
+potius hominis dolore et desperatione fracti? Quid extrema illa
+declamatio5: _Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me?_ Nonne6
+satis significant hominis abjectissimi vocem et alium a se Deum
+confitentis?
+
+1. Alibi: _ei_. 2. Matth. 26, 38 sqq. 3. Alibi: _respersi_. 4. Alibi:
+_erumperet_. 5. Matth. 27, 46. 6. Alius: _Num_.
+
+TORALBA: Cum Zeno Eleates et Anaxarchus1, variis uterque temporibus, in
+mortario malleis ferreis tyrannorum jussu tunderentur, magno ac forti
+animo dolores acerbissimos pertulerunt, atque etiam verborum2 majestate
+crudelitates omnes aspernati superaverunt. Quis igitur Christum, quem
+totius3 divinae sapientiae fontem appellant, tam abjecti et fracti
+animi fuisse arbitratur?
+
+1. Diog. Laertius in vitis philosophorum. 2. Alius addit:
+_magnanimitate_. 3. Alibi: _toties_.
+
+SALOMO: Memorabilis est historia septem fratrum Ebraeorum apud Josephum
+περὶ αὐτοκράτορος λογιςμοῦ1, qui Antiochi crudelissimi tyranni jussu
+laceratis artubus cum flammis torquerentur, ne porcorum esu contaminati
+legem divinam violarent, non lacrymas, non suspiria ex intimo pectore
+duxisse aut vultum mutasse feruntur, sed invictum animi robur adversus
+omnia tormenta prae se tulisse.
+
+1. 4 Maccab. 7, 6 sqq. (cf. Euseb. hist. eccles. 3, 10). [N.]
+
+TORALBA: Fuit igitur in Christo metus futurae mortis necessarius, aut
+non fuit metus, quia fingit metuere, qui volens metuit. Si non fuit
+metu mortis perterritus, cum tanto ardore et impetu exclamaret, certe
+metum simulavit, cum esset in ejus potestate, non metuere, non angi,
+non dolere, non mori, non cruciari et simulatione quadam inanes illas
+rogationes effudit, ut pater eum crudelissimo supplicio1 liberaret, cum
+nihil pateretur.
+
+1. Alibi: _cruciatu_.
+
+CORONAEUS: Non simulatione fictus, sed erat verus1 metus, verus
+cruciatus, verus dolor, vera mors, alioquin tot loca scripturae de
+acerbissimis Christi doloribus, morte, cruciatu pro generis humani
+salute falsa fuisse fateremur, quasi nihil hominis habuisset Christus,
+si tum nihil pateretur: _Sed tamen oblatus est_, inquit David, _quia
+voluit._
+
+1. Alibi: _vere_.
+
+CURTIUS: In eo tantum quaestio vertitur, an vero metu conflictaretur,
+an omnino metu vacaret? Metu caruisse putant plerique. Sic enim
+Paulus1: _Cum in diebus carnis suae precationes et supplicia omnes
+funderet ad2 illum, qui a morte servare poterat, cum clamore_ 234
+_valido et lacrymis, exauditus est a metu_. Sic enim illa verba; ἀπὸ
+εὐλαβείας interpretantur3, ex Ebraica phrasi4 et praepositione מִן. Est
+enim epistola hebraice primum scripta.
+
+1. Ebr. V, 7 sq. 2. Alibi: _apud_. 3. Beza in cap. V ad Ebraeos. 4.
+Alius: _voce_.
+
+SALOMO: Certe cruciatum deprecabatur et mortem his verbis1: _Si fieri
+potest, transeat a me calix iste_, i.e. cruciatus et mors ipsa
+cruciatum secuta. Si est exauditus, sine cruciatu et morte supplicium
+evasit, si dolorem sentit ac mortem, non est exauditus.
+
+1. Matth. 26, 39.
+
+OCTAVIUS: Ismaëlitae exauditum fuisse constanter affirmant ac Dei
+bonitate hostium manibus ereptum, ex Alcorani Azora secunda, Simeonem
+vero quendam cruci affixum. In qua sententia legimus Hilarium1,
+Simeonem magum, Celsum, Marcionem, qui fatentur quidem cruci affixum,
+nullos tamen pertulisse dolores. _Habuit Christus_, inquit Hilarius,
+_ad patiendum corpus idoneum, sed non ad dolendum, ut telum, ignem et
+aquam penetrans._ At neque Christiani, neque Ismaëlitae Christum
+probant habuisse corpus ἀλλοειδὲς2 καὶ φανταστικὸν, neque enim verus
+homo fuisset, si spectri corpus impatibile ei fuisset.
+
+1. Lib. 1 et 10 de trinitate. Epiphan. contra haereses. 2. In codicibus
+false: αὐγοειδές.
+
+FREDERICUS: Illud quidem est Mahummedis teterrimi perniciosissimum
+figmentum, scilicet Christum supplicio mortis ereptum, ne homines in
+Christi veri Dei ac hominis morte salutari fiduciam ac spem
+collocarent. Oporteret enim omnia omnium1 sanctorum scripta una littera
+inducere. _Mortuus est_, inquit Paulus2, _propter scelera nostra et
+resurrexit propter justificationem nostram._ Mortalem fuisse quis
+ambigere potest, qui hominem fuisse fateatur? At enim resurgens verum
+corpus recepit. Itaque tum apostolis se contuendum praebens, ut verum
+corpus esse doceret: _Spiritus_, inquit3, _carnem et ossa non habet,
+contrectate, videte loca clavorum et vulnerum cicatrices._
+
+1. Deest alibi. 2. Rom. V, 6. 8. 3. Luc. XXIV, 39.
+
+OCTAVIUS: Celsus is, qui septem libros contra1 Christianos effudit2,
+Christi resurrectionem plane similem dicebat resurrectioni Cleomedis
+Astypalaei, quem ex Apollinis oraculo resurrexisse veteres scripserunt,
+nec postea in sepuloro repertum. Idem Celsus3 valde absurdum sibi
+videri scribit, quod unius meretricis testimonio resurrexisse credatur
+is, qui pridie populis spectantibus in cruce mortuus erat.
+
+1. Alibi: _adversus_. 2. Origenes l. 3 contra Celsum. 3. Orig. c.
+Celsum. Lib. III.
+
+FRIDERICUS: Celsum Epicureum fuisse constat; nulla autem est pietatis
+nota melior, quam ab Epicureis irrideri.
+
+SENAMUS: Si ex utero Christus conclusa vulva prodiit in lucem, ut omnes
+Christiani fatentur, si adversariis illum lapidare cupientibus
+disparuit, ut est apud Johannem capite octavo, si aedibus conclusis in
+coetu discipulorum 235 visus est1 ac saepius hominum obtutum ut Gyges
+effugit, si maria sicco pede calcavit, profecto spectrum fuisse aut
+inane corpus habuisse fatendum est, quia verum corpus sive osseum sive
+aëreum nullam penetrationem admittit.
+
+1. Marc. 16. Luc. 14. Joh. 21.
+
+SALOMO: Demus illud, corpora corporum nullam penetrationem pati,
+videmus tamen angelos veris corporibus assumtis, imo et sortilegos
+transvectos saepius apparuisse ac disparuisse, saepe quoque aquis
+subvectos nullis voraginibus immergi potuisse, ut judicibus omnibus
+compertum est, eos tamen veris corporibus indutos constat. Ita quoque
+Jesum verum corpus habuisse et cruciatus acerbissimos ipsiusque mortis
+duritatem cum dolore pertulisse confitendum est. Sed illud me angit,
+cur mortis et supplicii veniam tam ardenti supplicatione flagitaret is,
+qui si Deus esset, nullo negotio a se impetrare potuisset?
+
+CURTIUS: Ut omnes intelligerent, Christum non modo Deum verum, sed1
+etiam hominem verum esse, nec utramque naturam in eo fuisse confusam.
+
+1. Alibi: _verum_.
+
+OCTAVIUS: Ismaëlitae constanter negant, Christum deitatem sibi
+arrogavisse. _Nec rapinam_, inquit Paulus1, _arbitratus se esse
+aequalem Deo._ Atque ejus rei sempiterna testimonia in evangeliis
+exstare videmus. Cum enim quidam Christum compellaret his verbis2:
+_Magister bone!_ Tum ille: _Cur me_, inquit, _dicis bonum, cum nemo
+bonus sit nisi unus Deus?_ Hic non modo deitatem procul a se rejecit,
+verum3 etiam peccatorem se confitetur. Item, cum rogaretur, cur se Dei
+filium appellaret, reposuit illud4: _Nonne scriptum est: Ego dixi, Dii
+estis et filii excelsi omnes?_ Item illud: _Vado ad patrem meum et ad
+patrem vestrum._ Nec satis habuit, se cum caeteris hominibus eadem
+originis societate conjugare, verum etiam cum caeteris Deum unum
+agnoscere omnium communem, nec modo illud, sed etiam sui reditus causam
+subjiciens. _Quia pater_, inquit5, _major me est._ Quo loco
+Tertullianus contra Praxeam: Pater, inquit, alius est a filio quia
+major. Item illud6: _Haec est vita aeterna, ut cognoscant, te unum Deum
+verum et quem misisti, Jesum Christum._ Hic omnem omnino divinitatem
+exuit, ut acutissimis7 quibusque8 theologis placet. Item9: _Qui in me
+credit, non in me credit, sed in eum, qui misit me._ Item: _Pater, in
+manus tuas commendo spiritum meum._ Item: _Pater, quia hoc
+abscondidisti sapientibus_10. Paulus vero locis omnibus Christum
+appellat dominum, sed a Dei appellatione semper segregans:
+_Benedictus_, inquit,11 _Deus domini nostri Jesu Christi_, et cum de
+236 Christo multa scripsisset ad Timotheum, subjicit haec verba
+adversante particula12: _Regi autem seculorum immortali, invisibili,
+soli Deo honor et gloria!_ Item: _Unus est dominus, unum baptisma, una
+fides, unus Deus_13. Item appellat Christum imaginem Dei14, ut Moses
+initio libri originum hominem ad imaginem Dei conditum scribit: res
+autem ab imagine tota natura differt. Item15: _Deus autem pacis, qui
+reduxit a mortuis dominum nostrum Jesum Christum._ Item16: _Gratia in
+vobis17 augeatur per agnitionem Dei et Jesu domini nostri. Item18: Unus
+est Deus, ex quo omnia, et unus Christus, per quem omnia._ Item19:
+_Sciat omnis ecclesia, quod Christum hunc Jesum facit Deus._ Item: _Qui
+custodiunt mandata Dei et fidem Jesu_20. Vox autem domini nihil aliud
+Ebraeis quam doctorem21, paedagogum ac magistrum significat. Itaque
+Lucianus22, Christianam religionem professus, Christum μέγαν σοφιστὴν
+honoris causa vocat, ut Plato Protagoram.
+
+1. Phil. II, 6. 2. Marc. X, 17. Lucae XVIII, 18. 3. Alibi: _veram_. 4.
+Joh. 10, 34 sq. 5. Joh. 14, 28. 6. Joh. XVII, 3. 7. Calvinus; Cap. XX
+Joh. 8. Alibi: _quibusdam_. 9. Joh. 12, 44. 10. Matth. 11, 27. 11. 2
+Cor. 1, 3. 12. Timoth. 6, 15 sq. 13. Eph. 4, 5. 14. Col. 1, 15. 15. 1
+Petri 1, 2. 16. 2 Petri 3, 18. 17. Alibi: _nobis_. 18. 1 Corinth. 8, 6.
+19. Ephes. 3, 10. 20. Apocal. 14, 12. 21. רַב, רַבִּי, רַבוּנִי. 22. In
+Peregrino.
+
+CURTIUS: Quid mirum, si Lucianus Atheorum ter1 maximus Christo, quem
+turpiter ac impie ejuraverat, deitatem eripere conatur? Qui autem
+Christum a Paulo2 Dominum tantum, non etiam Deum, appellari ajunt,
+illud opinor non legerunt: Ex Judaeis est Christus, quantum quidem ad
+carnem, qui est in omnibus Deus laudandus.
+
+1. Alius: _derisor_. 2. Rom. 9, 3.
+
+OCTAVIUS: Haec verba antiquis exemplaribus defuisse testantur Cyrilli
+et Epiphanii scripta, ut illud: Petra autem erat Christus; et infinita
+prope loca, quorum partem maximam Epiphanius denotavit. Sed qui fieri
+posset, ut qui sit Deus, alteri sapientiam, sanctitatem acceptam ferat:
+_Pater_, inquit, _clarifica filium!_1
+
+1. Matth. XX. Marc. X. Joh. V.
+
+FRIDERICUS: Bona fide, Octavi, caetera subjungere oportet: clarifica
+filium claritate, quam habuit prius quam mundus hic fieret! Quis autem
+exstitit prius quam mundus hic fieret, nisi Deus ipse? Hoc igitur loco
+superiora facile diluuntur, quae tamen veteres ad personarum
+distinctionem traxerunt.
+
+OCTAVIUS: Sed juniores theologi veteram dicta refutant, cujusmodi est
+illud: principium qui et loquor vobis; quod veteres ad deitatem referri
+putant oportere. Et illa Jesaiae verba: _generationem ejus quis
+enarrabit?_1 Quae veteres ad deitatem pertinere tradunt. Apertioribus,
+inquit Calvinus2, scripturae locis contentos esse oportuit, ne se
+Judaeis deridendos praeberent. Exceptio enim erat in promtu, prophetam
+de Christo non cogitasse. Idem, quod Petri concionem refellit, qui haec
+verba3: 237 _Excitabit Deus vobis prophetam de fratribus vestris, mei
+similem, ipsum audite_, ad Christum pertinere diceret, qui cum Petrus
+Christum. Mosi similem fuisse praedicat, illi eripit deitatem.
+Muhammedes vero legislator Deum ita loquentem inducit, Azora tertia: O
+Jesu Mariae fili, tu persuades hominibus, ut Dei loco te matremque tuam
+Deos habeant ac venerentur. Ad haec Jesus ita respondit: Absit a me,
+Deum esse mentiar, tu scis, me hominibus semper suasisse, ut te Deum
+meum et suum adorent.
+
+1. Jesaiae cap. 53, 8. 2. Calvinus in Joh. 5 et 8. 3. Deuteron. 18, 15.
+Act. 3, 23.
+
+FRIDERICUS: Aliud est, eripere Christo deitatem, aliud negare, Christum
+se pro Deo gessisse. Publice quidem Dei appellationem rejecit, apud
+suos autem quis et qualis esset aperte declaravit, sic tamen ut divinae
+illius majestatis decus humana imbecillitate ac specie vetaret. Sed cum
+multa de Christi deitate occurrant, tum vero duo gravissima ipsius Dei
+patris de coelo testificantis oracula exstant1: _Hic est filius meus
+dilectus, in quo mihi complacuit, ipsum audite!_ Item illud2: _Et
+clarificavi et clarificabo._ Item illud Thomae clara voce confitentis3:
+_Dominus meus et Deus meus!_ Nam utrumque in Christi persona conjunxit;
+quanquam testimonio Johannis ipsius, qui4 ab intimo Christi pectore
+divinam sapientiam expressit, nullum clarius esse potest. Sic enim5
+auspicatur spiritus sanctus illud evangelium6: _In principio erat
+verbum et verbum erat apud Deum et Deus erat verbum._
+
+1. Matth. 3, 17 et 17, 5. 2. Joh. 12, 28. 3. Joh. 20, 28. 4.
+Desiderantur haec octo sequentia verba in uno codice. 5. Alius: _etiam
+de Christo Jesu_. 6. Joh. 1, 1 sqq.
+
+SALOMO: Tametsi ecclesia nihilo plus et certe minus apud nos ponderis
+habeat, quam apud Israëlitas, nihilominus ea quae Christiani firmissima
+putant divinitatis Christi fundamenta veteribus exemplaribus deesse
+videmus. Nam Epiphanius haec verba1: _Audita est vox de coelo: tu es
+filius meus_ etc., Marcionis archetypo deesse scribit, et illud2: _In
+Christi morte sol obscuratus est_; item illud3: _hodie mecum eris in
+paradiso_; item illud4: _Petra erat Christus_; et illud: _finis legis
+Christus, in salutem omni credenti_5; item illud: _Quaeritis viventem,
+resurrexit a mortuis et totum resurrectionis caput_6. Item illud7: _Ut
+sciatis, quod filius hominis potestatem habeat dimittendi peccata._
+Quid, ducenta circiter loca commemorem, quae Marcionis exemplari
+defuisse Epiphanius denotavit8.
+
+1. Matth. 3, 17. 17, 5. 2. Matth. 24, 29. 3. Luc. 23, 43. Caeterum
+desunt haec verba in uno codice. 4. 1 Corinth. 10, 4. (cf. Exod. 17, 6.
+Psalm. 78, 15 sq. 105, 41. Jesaiae 48, 21. Sapient. 11, 4). 5. Rom. 10,
+4. 6. Coloss. 2, 16. 7. Matth. 9, 6. 8. Alibi: _notavit_.
+
+CURTIUS: Si quid a Marcione haeresiarcha detruncatum, si quid ab
+Arianis detractum, addictum, mutatum, inversum, perversum, an propterea
+fides evangelicis scriptis deroganda venit? Nam ex eo maxime Christi
+deitas colligitur, inquit Theophylactus1, quod peccantibus ignovit, cum
+solius Dei sit proprium, crimen abolere.
+
+1. Alius: _Theophilus_. (Theophylactus in cap. 1. Luc. Cypriani serm.
+de laps.)
+
+238 SALOMO: Illud quidem assentior, atque ita Dei propium esse, ut ne
+angelis quidem tanta sit ab Immortali tributa potestas, ut Rabbi Joseph
+notavit. De omnibus autem impietatis generibus, quae multa sunt, nullum
+detestabilius est, quam homini ab homine illud ignosci, quod in Deum
+peccatur1.
+
+1. Psalm. 130, 4.
+
+CURTIUS: At nihil saepius in sacris litteris occurrit, quam illa
+formula Christi in curatione languentium: _Remittuntur tibi peccata
+tua_1. Et cujus est, mundum judicare, nisi Dei solius proprium? At
+Christo mundi judicium datum esse constat. Quis igitur de illius
+deitate dubitare possit? Quae cum ita sint et cum omnia non modo
+argumenta, sed etiam argutiarum sophismata, divinis oraculis facillime
+diluantur, constanti ac stabili assensione Christi, veri Dei et
+hominis, divinitatem tot ac tam multis seculis confirmatam, sic
+teneamus oportet, ut nunquam nos a suscepta fide divelli patiamur.
+
+1. Matth. 9, 2.
+
+CORONAEUS: Rectissime tu quidem, Curti, sed non satis est docuisse1,
+Christum verum Deum et hominem esse, ut nobis persuasum est, nisi
+intelligamus, quae qualisque sit unio utriusque naturae, quod sequenti
+disputationi relinquitur nobis asserendum.
+
+1. Alibi: _non satis docuisti_.
+
+Quibus dictis singuli, peracta solita1 gratiarum actione, discesserunt.
+
+1. Alius: _cum solita_.
+
+
+
+
+LIBER SEXTUS.
+
+
+Die consequenti tardius solito convenerant, quoniam dies erat Veneris
+jejunio sancta, qua non nisi semel cibum capiebat Coronaei domus. Qui
+tametsi frugalissime viveret propter jejunium, diutius tamen aliquanto
+prandium protraxerat, ut mihi1 tragoediam coeptam perlegere licuerit ad
+extremum, quo Muphtes2, maximus sacrorum antistes ac divini juris
+interpres, pro trium principum caede veniam a Deo precatus expiavit. Et
+cum laudatorio Davidis cantico simul Deo gratias egissent, ut
+consueverant: Vos, inquit CORONAEUS, lautioribus ferculis excepissem,
+si per leges pontificias carnibus vesci licuisset.
+
+1. Alibi: _nisi_. 2. Alius: _Mystes_.
+
+239 SENAMUS: Nunquam jucundius epulari soleo, quam jejuniorum diebus,
+quibus exquisita fercula piscium nobis apponuntur ac poenitentia
+scelerum vescimur cibis, quibus olim reges summa voluptate fruebantur
+i.e. piscibus, cum nulla prope carnium fercula principum mensis
+apponerentur, nisi quis forsan turdos aut lepusculos intulisset, aut
+aprum grandiorem delicatissimis avibus1 plenum, quem equum Trojanum et
+ἐχεδώρον2 appellabant3. Et certe Augustus Caligula, ut natalia ineunte
+imperio magnifice celebraret, totum mare mediterraneum expiscari
+jussit, ut piscium optimorum lactes in urbem inveherentur ac praecipue
+mulli, rhombi, muraenae, siluri, qui mensis cum triumpho apponi
+solebant.
+
+1. Alius false: _civibus_, id quod sine sensu est. 2. Alii: ἀσχεδῶρον.
+3. Athenaeus, l. V. deipnos.
+
+OCTAVIUS: Sunt ista insanientis libidinis argumenta. Quae cum M. Cato
+Censorinus multis ante saeculis prospiceret, eam civitatem1 diutius
+stare posse negabat, in qua pisces bove carius emerentur. Nam veteres
+gregibus et armentis epulas parabant, iis etiam sacra faciebant, nulla
+enim fere piscium sacrificia reperiuntur.
+
+1. Alius: _eam aviditatem_.
+
+CURTIUS: Antiqui ea Diis offerebant, quibus affluebant, ac potissimum
+porrigebant molas, i.e., ut scribit Homerus, ex hordeo, sale et aqua
+confectas, unde1 vox immolandi. Postea porcos caeterasque pecudes
+sacrificare licuit, rarius aves. Accolae maritimi, nautae, piscatores
+maximum quemque thynnum Neptuno mactabant, ut scribit Athenaeus, qui
+mullum Dianae, cytharum Apollini, phocas Mercurio, apros Veneri,
+pompilum2 Marti sacros fuisse scribit. Sed eo processit amentiae3
+Caligula, ut sibi quasi Deo phasianos, rhinocerotas4 et pavones mactari
+juberet.
+
+1. Alibi: _quae_. 2. Piscem quemdam maritimum, quem alibi appellant
+nautilum. Plinii hist. natur. 32, 54. 9, 20 et 47. 3. Alibi:
+_dementiae_. 4. In codicibus: _phaerincopteros_.
+
+TORALBA: Si praestantissimum immortali Deo quoque gratissimum, et quo
+praestantius, eo gratius est donum. Profecto nihil piscium sacrificio
+inter animantia1 gratius debet videri, si puritatem sive2 sanctitatem
+animantis illius, seu morbis omnibus vacua corpora sive vitae
+diuturnitatem spectes, qua caeteris longe praestare mihi videtur.
+
+1. Addit alius codex: _bruta_. 2. Alibi: i.e.
+
+FRIDERICUS: Ego quidem pisces caeteris animantibus puriores esse duco,
+tum quia in elemento purissimo vivunt, tum etiam quod maris puritate
+sordes omnes non modo corporum, sed etiam animorum elui atque expiari
+putantur. Sed quod vitam terrestribus diuturniorem aquatilia ducant,
+vix est, ut mihi persuaderi possit, cum Elephantos centum annos supra
+viginti vivere consuesse proditum sit de Juba rege, rerum naturalium
+acerrimo venatore.
+
+OCTAVIUS: Immo vero Apollonius Tyanaeus elephantum in India vidit, ut
+est apud Philostratum1, qui ab Alexandro Magno ad sua 240 usque tempora
+vitae trecentos annos superarat2. Quod Aristotelis opinioni quodammodo
+congruit; is enim tradit, nullum animal homine vivacius esse post
+elephantum.
+
+1. Lib. 7, in vita Apollonii Tyanaei. 2. Alibi: _superabat_.
+
+FRIDERICUS: Certe vivacissimum esse animalium hominem, ex sacris
+litteris constat, scilicet primos illos humani generis creatores
+nongentos amplius annos vixisse ac nonnullos proxime ad annum
+millesimum accessisse.
+
+SENAMUS: Quid est igitur, quam ob rem diuturna vita tam brevi
+curriculo1 conclusa sit, ut etiamnum Moses2, qui libros originum et
+vitas diuturniores litteris mandavit, conqueratur, hominem robustiorum
+vitam vix ac ne vix quidem octogesimum annum superare.
+
+1. Alibi: _circulo_. 2. Ps. 90, qui est Mosi tributus.
+
+FRIDERICUS1: Scio plerisque Epicuraeis2 libros originum incredibiles
+videri et ea potissimum, quae de hominum diuturna vita prodita fuere.
+At Josephus, antiquitatum interpres optimus3, ut ea, quae Moses
+scripserat, confirmaret, duodecim historias ab omnibus fere populis
+summae antiquitatis ac auctoritatis testes arcessere non dubitavit,
+scilicet Berosum Chaldaeum, Mochum, Hestiaeum, Hieronymum Aegyptium,
+Nicolaum Damascenum, Homerum, Hesiodum, Hecataeum, Hellanicum, Ephorum,
+Theopompum, Acesilaum4, Xenophontem, qui homines aliquot non modo
+quadringentos et sexcentos annos, sed et nongentos excessisse
+prodiderunt. Quin etiam majorum5 nostrorum aetate historicis
+nobilitatus est Miles, qui quod annos 369 explevisset, Johannes de
+Temporibus usurpatur6. At nostra aetate, i.e. 1519, Franciscus
+Aluaresius7 in Aethiopicis scripsit, Marcum Abnuam8 pontificem maximum
+Abyssiniorum, anno centesimo quinquagesimo aetatis nondum senium prae
+se tulisse. Ex quo intelligitur, eos aberrare, qui longissimam hominis
+vitam post aquarum eluviones centum ac viginti circumscriptam fuisse
+putant, cum id tempus9 hominum generi ad poenitentiam ante diluvia Dei
+concessu data esset10.
+
+1. Alius: SALOMO. 2. Alibi: _Epicuraeorum_. 3. Antiq. lib. IV., 5. 4.
+Alius: _Acasiceum_. 5. Alii: _majori_. 6. Alibi: _vocatur_. 7. Alius:
+_Mauretius_. 8. Alibi: _Albanum_, vel: _Atanam_. 9. Alibi: _id_. 10.
+Genes. 6, 3 sqq.
+
+SALOMO: Illud philosophis constat inter ipsos, non modo certum vitae
+tempus omni animantium generi ab ipso conditore circumscriptum fuisse,
+verum etiam singulorum hominum annos, menses, dies, horas, momenta
+definita esse1, quae tum virtutibus augeri, tum etiam flagitiis
+circumcidi sacra oracula declarant, sive in hoc cadaveris gurgustio,
+sive cadaveribus erepti. Sic tamen interpretor, ut hominis spirantis
+vita non excedat annos 969, quoniam Methusala is, qui vitam mortalium
+omnium longissime protraxit, non diutius vixit2.
+
+1. Deuter. 6. 3. Regum 3. Josuae 14. 21. 29. Psalm. 14. 60. 72 et 108.
+Proverb. 6. 15. 28. 2. Alibi: _ulterius non vixerit_.
+
+TORALBA: Vitam hanc diuturnam non naturae vi, sed procuratione 241
+divina primis hominibus tributam fuisse existimo, ad artes et scientias
+constituendas ac praesertim ad coelestium motuum cognitionem.
+
+CURTIUS: Principio quidem ad generis humani propagationem potius, quam
+ad scientiarum et artium investigationem, hominibus vitam diuturnam
+opinor fuisse concessam, postea vero, cum1 longe lateque dissipatum est
+hominum genus, vita brevius contracta est, alioqui terrarum orbis,
+quantus est, populorum vim capere nullo modo potuisset. Sic autem
+natura comparatum est, ut frequentissimi sint partus eorum animantium,
+quorum vita brevior est, et rari foetus eorum, quibus vita fruenda
+diutius conceditur. Videmus enim biennio vitam polyporum definiri, quo
+genere piscium est nullum foecundius. Item lepores, quorum vita septimo
+anno circumscribitur, terrestrium omnium foecundissimi sunt.
+
+1. Alibi: _quam_.
+
+TORALBA: Haec partim vera, partim in conjectura posita sunt. Neque
+enim, opinor, foecunditas leporibus aut polypis tanta1 tributa est,
+quod illis breve curriculum vitae concederetur, sed summa Dei
+procuratione, ut alteri voracium piscium2 alimentis3, alteri
+terrestrium belluarum et hominum venationi et pabulo sufficerent.
+Foecunditatem enim et profusionem seminis sequitur vitae brevitas.
+Rapaces autem alites ac belluas terrestres ac maritimas4 infoecundas
+esse videmus, quae tamen caeteras vitae diuturnitate vincunt, maxime
+tamen aquatiles, neque enim immanis illa balaenarum [ac justi ceti]5
+vastitas, quae interdum est octo jugerum, usque eo excresceret, nisi
+plurium seculorum spatio. Nam Juba Rex in commentariis ad Augustum
+scribit6, balaenam captam tantae magnitudinis, ut trecentos pedes
+latitudinis et sexcentos longitudinis haberet. Nullum autem longaevae
+vitae7 argumentum majus est, quam quod pisces nullis omnino morbis
+corripiantur, praesertim marini.
+
+1. Alibi: _ita_. 2. Alibi: _avium_. 3. Alius: _alimento_. 4. Alibi:
+_marinas_. 5. Desunt haec verba in uno codice; alii legunt: _ac
+mysticeti_. 6. Relatum apud Plinium ex Jubae commentariis l. 32, 1 et
+9, 3. 7. Alius: _longitudinis vitae_.
+
+FRIDERICUS: Certe quidem Fridericus II. imperator Germanus piscem
+Lucium in lacum Helpruntium1 injici curavit2, innexo prius branchiis
+annulo aetatis indice, qui captus est anno 1497, i.e. anno post 267,
+quam in lacum justa magnitudine injectus erat, ea3 tamen vivacissimum
+constabat ac diutius victurum, nisi violenta morte praereptus esset4.
+Ac nostra aetate Cyprini ab avorum memoria usque ad nepotes centum
+viginti annos amplius superarunt. Ut omittam, quod Seneca5 scribit,
+piscem Apolliona6 anno sexagesimo postquam in piscinam grandis illatus
+fuerat exspirasse, duobus ejusdem aetatis superstitibus. Ex quo
+intelligitur7, belluas marinas in aqua salsa puriore et salubriore
+largissimam omnium animantium 242 vitam protrahere. Nec invitus ab
+Aristotelis8 et Theophrasti opinione discedam, quippe qui scripserunt,
+aquatilium quam terrestrium et volatilium vitam esse breviorem.
+
+1. Alibi: _Heilbrunnium_. 2. Munsterus in descript. Gall. de aequalit.
+et Conr. Gesnerus cap. de Lucio. 3. Alibi: _eum_. 4. Alibi: _fuisset_.
+5. Lib. de long. vit. cp. II. 6. Alibi: _Apolloniam_. 7. Alius:
+_intelligo_. 8. Lib. IV cp. 14 de caus. plantar.
+
+TORALBA: Invideo tantam mercedem Aristoteli, quantam ab Alexandro Magno
+accepisse dicitur, i.e. octingenta talenta, ut in re tam perspicua tam
+graviter peccaret.
+
+CORONAEUS: Facit igitur et1 vitae longitudo et explorata valetudo
+piscium, ut alimentis hominum utiliores quam animantia terrestria
+videantur, sed ex his solidiora sunt, quam ex illis alimenta: quae
+ratio fecit, opinor, ut Romani pontifices ciborum delectum et ad victus
+puritatem et ad libidines coërcendas, suis decretis adhiberent,
+jejuniorum diebus et eo potissimum die quo Christus cruci affixus est,
+ut ἀπὸ τῶν ἐμψύχῶν sive terrestrium sive volatilium abstineamus; qui
+religiosiores, etiam a piscibus et somno abstinent, quidam vero horas
+viginti quatuor uno pede nituntur, coelum intuentes; qui
+religiosissimi, non modo abstinent ab his quae diximus, sed etiam collo
+tenus in aquis diem jejunii peragunt, ut accuratius vigilando somnus
+coërceatur. Idem2 Aethiopibus Christianis consuetum esse, Franciscus
+Alvaresius3 scribit, ac potissimum die sexto expiationis,
+προπαρασκεῦης.
+
+1. Alibi: _ea_. 2. Alibi: _Id enim_, vel: _Id etiam_. 3. In
+Aethiopicis.
+
+SENAMUS: Jejunium die sexto Christiani commodius, quam Ismaëlitae, qui
+eundem diem solenni festivitate colunt, cum tamen eo die Muhammedes ab
+hostibus graviter vulneratus sit ac fugatus; melius etiam Christiani,
+qui solennia festa colunt eodem die, quo Christus a morte dicitur
+resurrexisse.
+
+CURTIUS: Primordio nascentis ecclesiae Christiani die resurrectionis
+jejunare consueverunt: die Paschae, inquit Tertullianus, quo publica
+jejunii religio est, merito deponis osculum pacis; postea tamen eo die
+jejunium vetitum est.
+
+SALOMO: Si de generis humani libertate ac salute laetandum omnibus est,
+profecto Christianis exultandum esset eo ipso die, quo libertatem
+animorum ac salutem sibi partam confidunt. Sic enim divina lege
+cavetur1, ut diem illum, quo primogenita omnium animantium caesa sunt
+in universa Aegypto propter Israelitas, et eorum greges, festivis agri
+paschalis epulis jucundissime coleremus, quoniam cladi superstites
+durissima Aegyptiorum servitute liberati sumus. Nullum autem jejunium
+nobis imperatur praeterquam die decimo mensis septimi, ad exsecrationem
+et expiationem nefandi sceleris, quo majores nostri vitulum ad colendum
+sibi conflassent. Illud autem jejunium auspicamur a vespera ad vesperam
+consequentis, quo nec cibum nec potum capere, nec in cubilibus2 jacere,
+nec ullum opus moliri, nec ullis negotiis implicari licet, sed
+peccatorum poenitere, deinde corpore et vultu 243 terram contegente3
+apud Deum misericordem de peccatis confiteri ac nos ipsos affligere
+jubemur. Est enim vox Ebraica תענית (Thaanith) nihil aliud, quam
+afflictio et moestitia. Praeter jejunium illud legitimum expiationis
+indicta sunt jejunia viginti quinque, partim propter occasus illustrium
+prophetarum Mosis, Aaronis, Josuae4, Samuelis, partim propter excidium
+urbis et populi defectionem, quae in libello Tahamith explicantur. Non
+desunt, qui Mosis et Eliae exemplo quadraginta diebus5 jejunant.
+Sanctissimi totum vitae tempus, praeter Sabbatha et Novilunia solennia,
+semel tantum interdiu cibantur, ut de Juditha legimus6.
+
+1. Alibi: _cautum_. 2. Alibi: _cubili_. 3. Alibi: _conspiciente_. 4.
+Addunt alii: _Mariae_. 5. Alibi: _dies_. 6. Judith 5.
+
+CURTIUS: Origenes contra Celsum1 scribit, veteres Christianos quarta
+sextaque die jejunia coluisse, sabbathis vero ac dominicis illud non
+licuisse.
+
+1. Libro V.
+
+OCTAVIUS: Ismaëlitae dictum Empedoclis usurpare consueverunt, scilicet
+a vitiis jejunandum, i.e. νηστεύσαι κακότητος, summa tamen religione
+colunt jejunia Elmeidi, menstrua paschalia jejunia nec nisi post
+occasum solis cibantur. Sunt tamen qui singulis mensibus tria jejunia
+sibi indicunt, sub luna tredecim, quatuordecim, quindecim, quos ipsi
+candidos vocant, quod his diebus luna, copioso lumine aucta, reddit
+animantium corpora multum vegetiora et ad jejunium aptiora. Eadem fere
+ciborum religio, quae Judaeis, nam utrique ab esu sanguinis et suillae
+carnis sibi temperant, ut lex divina jubet.
+
+FRIDERICUS: Multa multis religiosa sunt, quae aliis valde profana aut
+impia aut superstitiosa judicantur. Nam Judaei et Ismaëlitae aeque ac
+veteres pagani velato capite sacra faciunt, ut illa significant:
+
+Purpureo velare comas adopertus amictu1.
+
+Quin etiam religiosum erat flaminibus, aperto capite sub Dio versari;
+ut Saturnus, quia velatus erat, nudo vertice colebatur, Christus1
+tamen2 aperto capite precatur.
+
+1. Virg. Aen. III. 405. 2. Alii: _Christiani ... precantur_. 3. Alibi:
+_tantum_, vel: _autem_.
+
+SALOMO: Sabaeorum quidem1 et Arabum foeminae nudatis corporibus choreas
+agitabant, oriente sole, ut illi gratularentur, et qui sacra faciebant
+Bahali Peori, impudenter pudenda revelabant, quo idolo nullum
+detestabilius divina lege execratur, qua quidem lege pontifex
+sacrificans caput velare jubetur2.
+
+1. Rabbi Moses Rambam l. 1. 2. Levit. 20, 10.
+
+OCTAVIUS: Mos hic omnium populorum, qui religiosius colebant, communis
+erat; nam Prusias Bithyniae rex, operto capite adoratis Curiae
+liminibus divinos senatui honores dicitur exhibuisse. Item1 Lucius
+nescio quis adulator Caligulam, qui se Deum ferebat, adoraturus capite
+obvelato canis in modum circumvolutus, ad pedes principis procidebat.
+
+1. Alibi: _Ita_.
+
+SALOMO: Quid Moses? Audita primum Dei voce, non modo verticem, 244 sed
+vultum quoque operuit, quia verebatur, inquit scriptura sacra, Deum
+intueri. Item Helias cum Dei vocem audisset in eodem monte, quo Moses,
+pallio caput ac vultum obtexit.
+
+CURTIUS: Saepe1 contrariis itineribus eodem pervenitur. Nam ut Asiae
+populis principem intueri nefas habetur et ab ejus conspectu
+discedentem retrocedere oportet, ne illi terga obvertantur, ac velato
+capite alloqui aspectu in terram demisso: ita quoque flagitiosum est in
+Europa, praesente principe2 capita velare, quin etiam ad edicta regis
+Abyssiniorum non modo caput aperire, sed etiam corpus usque ad pudenda
+nudare necesse est. Olim saltatio in sacris faciendis omnium fere
+populorum communis erat, quae nusquam terrarum nunc usurpatur3. Et
+quemadmodum capitale esset apud Genevates et Helvetios in templo
+saltare, quod religiosissime fiebat apud Judaeos; sic enim Davidem
+legimus, cum arcam deduceret, accepta lyra saltasse aliquanto altius4,
+quam uxori Michalae decorum videretur, ac si quis ullum munus altaribus
+sacris oblaturus veniret, hunc alacri gestu saltare mos erat5.
+
+1. Alibi: _Saepius_. 2. Alibi: _pontifice_. 3. Franc. Alvaresius in
+Aethiopicis. 4. 2 Reg. 6, 14 seqq. 5. Rabbi Kimchi in Ps. 42.
+
+SENAMUS: Saltationes et choreas sacris omnium populorum solennes fuisse
+constat. Nec tantum Salii sacerdotes Martis a saliendo dicti sunt, sed
+etiam Jovis ipsius ludis praesultor ad numerum et modum choream.
+agebat1. Et cum senatori cuidam Jupiter in somniis visus esset, qui
+ludos instaurari juberet2, quod praesultor indocte saltaret3, deque ea
+re ter admonitus neglexisset, duorum filiorum morte perterritus senatui
+rem aperuit, qui ludos instaurari jussit. Ex quo etiam planum fit, quod
+ante diximus, etiam paganorum sacra negligentius peracta immortali Deo
+displicuisse, omissa clades et excidia populis invexisse.
+
+1. Plutarchus in Nicia et Alcibiade. 2. Valerius Maximus, Livius,
+Plutarchus, Dionysius Halicarnasseus. 3. Alibi: _saltarat_.
+
+CORONAEUS: Existimo nostros bufones, qui clypeis et gladiis nudi
+saltant, Salios veterum1 omnino imitari vel etiam saltatorem illum, qui
+quod bovem Jovi2 apud Athenienses mactaret3, βουφόνος dicebatur.
+
+1. Alibi: _veteres_. 2. Alii addunt: _Bulaeo_, vel: _Poleo_, vel:
+_potentissimo_. 3. Alibi: _mactarat_.
+
+CURTIUS: Christiani primum nascente ecclesia saltationes sacras
+intermiserunt, ut scribit Justinus Martyr1, quippe qui cogebantur
+nocturna sacra metu suppliciorum obire. Sed Constantino Magno
+dominante, sublato metu, choreas frequentes et choros2 agere coeperunt,
+qui mos nondum ab ecclesia Romana plane desertus est. Nam quae
+processiones ab ipsis appellabantur, saltando fiebant, non ambulando.
+Nec ita pridem cantores duo, qui3 canticum in medio choro incipiunt, ab
+occasu ad ortum, deinde ab ortu in occasum saltabant, tum utrique in
+medio choro, alter quidem Austrum, alter Aquilonem spectans, aliquamdiu
+immoti stabant. Quae ratio fuit4 245 a citharoedo in sacris ludis
+antiquitus observata, ut coelestium orbium ac Deorum in coelis choreas
+agentium motus ipsiusque Terrae matris Deorum stationem imitarentur.
+Illud tamen singulare fuit in Christianis, quod cantores duo in choro,
+ne Diis infernis aut idolis gratulari saltatione viderentur, ut5
+pagani, dextram in coelum attollebant, et quia molestum erat diutius
+elatam dextram habere, baculos argenteos, qui in manum argenteam
+desinebant, gestare coeperunt, ac summis pedum digitis modestius niti,
+ut modestius saltarent. Sed cum imperitis hujusmodi6 sacerdotia ac
+munera quaestuose tribuissent, non amplius saltare, sed deambulare
+coeperunt, inde proverbium de ignaris, qui7 nec canere didicerint8 nec
+saltare. Ita paulatim ambulationes pro saltationibus desertis ab
+ecclesia Romana susceptas videmus.
+
+1. Ad orthodox. qu. 7. 2. Desunt alibi duo haec verba. 3. Alius:
+_quod_. 4. Scholiastes Pindari. 5. Alibi: _aut_. 6. Alius: _hujus
+mundi_. 7. Alibi: _quod_. 8. Alius: _didicerant_.
+
+SALOMO: Moderata saltatio in laudibus divinis efficacissima semper
+nobis visa est, illud enim psaltes lyricus voluit, cum ipse coram Deo
+caneret ac saltaret: _Colite Deum cum timore, exsultate ei cum1
+tremore!_2 Est enim exsultare altius saltare, quia fleri non potest, ut
+qui saltat ac gestit3 animi quadam alacritate erga res divinas, ut non
+etiam ardentissimo Dei amore in eum rapiatur, mente vero tristi Deum
+laudare nefas est. Itaque pontifex Aaron, repentina adhuc filiorum
+morte saucius, sacrum convivium obire recusavit, cum diceret4: _Quomodo
+gratus essem Deo, mente lugubri?_5 et qui laeta mente affectus est erga
+Deum, hunc etiam oportet non modo ab omnibus sceleribus abhorrere,
+verum etiam summa integritate ac innocentia vivere. Ita saepius in
+psalmis occurrit vox illa Selah, quam Symmachus et Theodotion vertit6
+διάψαλμα, Latini interpretationem omiserunt. Nam Chaldaeus interpres
+putat, verbo Selah aeternum significari, quem Origenes et Hieronymus7
+sequuntur. Sed Abraham AbenEsra interpretatur אָמֵן i.e. vere; διάψαλμα
+vero significare mihi videtur distinctionem modulationis et varietatem
+quandam silentio interjecto. David Kimchi Selah vocis elationem
+significare putat, ego vero vocis ac totius corporis subsaltationem
+fuisse video, quam in sanctis canticis usurpare etiamnum solemus, ut
+laetitiam erga Deum et intimi animi gaudium testificemur. Laudationes
+vero divinas non modo saltationibus et canticis, verum etiam omni
+genere instrumentorum ab immortali Deo instituta fuisse, gravissima
+Nathanis et Gadi testimonia declarant, a quibus admonitus David 285
+Leviticae tribus cantores peritissimos ad divinarum laudum modulationes
+adhibuit8, quos partim vocibus, partim fidibus, partim fistulis9
+explicabat, quod ex initio psalmi cujusque facile intelligitur,
+מִזְמוֹר fidibus tantum10, ubi שִׁיר sola voce canebatur, ubi utcunque,
+voces fidibus miscebantur. Interdum tuba cornea, quae Sophar, vel
+metallica, quae Halsopherat 246 dicebatur, adhiberi solebat et
+metaltaim sive cimbala et mahol tibia. Sed quia Judaei aeque ac populi
+australes fidibus magis delectantur11, et aquilonares tubarum ac
+tibiarum sono12, propterea cantica Davidis Psalmos appellarunt. Est
+enim ψαλμός, ut scitis13, carmen fidibus expressum, psalterium autem
+vas in clypei quadrati formam, decem chordis14 aptum. Propria tamen
+appellatione laudes ab Ebraeis appellantur cantica Davidis תְהִלִים, ut
+omnes intelligant, brevissimis quidem precibus, sed laudibus assiduis
+intentos esse oportere. Nihil autem15 frequentius in psalmis occurrit,
+quam vox הַלֵלוּיָה i.e. laudate Deum.
+
+1. Alibi: _in_. 2. Ps. 2, ii. 3. Alibi: _petit_. 4. Alibi: _dicens_. 5.
+Levit. 10, 19. 6. Alii: _vertunt_. 7. Hieronymus in epist. ad
+Marcellum. 8. 1 Paral. XXV, 1 sqq. 9. Alibi: _fibulis_. 10. Alibi:
+_tamen_. 11. Alibi: _delectabantur_. 12. Alius: _sonitu_. 13.
+Aristophanis scholiastes in Avibus. 14. Alibi: _fidibus_. 15. Alii:
+_enim_.
+
+CORONAEUS: Ego vero existimo, ecclesiae Romanae organa1, quae
+Constantinopoli circa annum Christi 700 inventa, fistulis plumbeis
+conflantur, omnium antiquorum instrutmenta musica longo intervallo
+superare, nec satis mirari possum, eos, qui Romanae ecclesiae ritus
+deseruerunt, organorum genus illud penitus abjecisse, cum nihil
+modulatius fieri possit.
+
+1. Ammonius l. IV. et XVI.
+
+CURTIUS: Hoc ideo factum opinor, ne plebs illecebris modulationum
+divinas laudes obliviscatur. Ac propterea Justinus Martyr1 instrumenta
+illa musica puerorum esse ac de templo rejicienda putat, comprobante
+Theodoreto pontifice2, eoque magis, si lingua peregrina utantur
+sacerdotes, quam imperiti non capiunt3, quo nihil absurdius nec ullius
+populi moribus, praeterquam Romanorum, id probari posse opinor.
+
+1. Qu. 157 ad orthodox. 2. Libro de sacrific. 3. Alibi: _capiant_.
+
+CORONAEUS: Id certe casu contigit; cum enim Ebraei, Graeci, Latini et
+caeterae quoque gentes lingua populari Deos colerent, usu tamen
+diuturno factum est, ut antiqua carmina sacrorum Polybii aetate non
+amplius intelligerentur, mutatione scilicet latinae linguae, neque
+tamen usitata carmina propter venerationem antiquitatis ac religionis
+mutare fas erat. Ita quoque ecclesiae Romanae cantica tunc1 a Gregorio
+latine sunt instituta, cum ab omnibus omnia perciperentur, paulatim
+lingua latina peregrinorum undequaque in Italiam adventu et concursu
+mutari et corrumpi coepit, carmina tamen usitata sine gravi incommodo
+mutari nequeunt.
+
+1. Deest alibi.
+
+CURTIUS: Non video, quid incommodi sequatur, pulcherrimas illas Davidis
+laudes linguis omnibus usurpare. Si tamen instrumentis musicis etiam
+sacris utendum sit, ut quidem ex oraculo divino Nathanis et Gadi
+prophetarum jubemur1, fidibus praestaret, quam fistulis plumbeis uti,
+quibus voces sono fistularum confuso tanta vi erumpunt ut verba nullo
+modo percipiantur; soli enim Britanni, opinor, organa fistularum
+plumbearum vocibus musicis miscere consueverunt. At nihil tam necesse
+est, quam psalmos ac laudes divinas ab omnibus intelligi, ut omnes
+erudiantur.
+
+1. 1 Paralip. 25, 1 sqq.
+
+SENAMUS: Mirum mihi saepe visum est, Judaeos, Christianos, Ismaëlitas,
+247 Helveticos, Romanos, Germanos, tanta1 religionum varietate
+discrepantes, in psalmis tamen Davidicis omnes omnino conspirare atque
+iis quotidie gratias immortali Deo gratissimas ubique terrarum agere.
+
+1. Alibi: _tam_.
+
+SALOMO: Non debet illud mirum videri, cum hi omnes unius aeterni Dei
+nomen ac numen se colere nec plures uno esse profiteantur. Laudationes
+autem Davidis ad aeternum Deum omnes spectant, nulla Jovis, Apollinis,
+Dianae, Martis, Herculis, Saturni numina, nihil de Venere et Baccho,
+nihil de Jesu Nazaraeo, nihil de Muhammede aut Maria virgine, nihil de
+myriadibus innumeris1 Divorum, quos sibi Christiani non tam ad
+imitandum, quam etiam ad colendum proposuerant, sed unius sempiterni
+rerum omnium opificis laudes ac gesta commemorantur.
+
+1. Deest alibi.
+
+TORALBA: Quid est igitur, quam ob rem1 in tanta populorum
+innumerabilium multitudine soli2 Christiani Christum pro Deo cum
+infinita divorum multitudine laudant, precantur, adorant, qui tamen
+Deum unum mundi conditorem prae se ferunt?
+
+1. Alibi: _ac_. 2. Desunt haec novem sequentia verba in aliis
+codicibus.
+
+FRIDERICUS: Quia1 Christus non alius est quam Deus ipse, aeternus Dei
+filius.
+
+1. Alibi: _Qui_, vel: _Si_.
+
+OCTAVIUS: Si Christus idem est, quod1 Deus aeternus, cur Petrus in
+concione ad populum his verbis utitur2: _Sciat totus domus Israël, quod
+dominum et Christum hunc Jesum fecerit3 Deus?_
+
+1. Alibi: _qui_. 2. Actorum II., 36. 3. Alibi: _fecit_.
+
+FRIDERICUS: Hac oratione Petrus naturam humanam a divina distinguit, ut
+homo Jesus a Deo sit factus et quatenus Deus ab aeterno genitus a
+patre, sic utraque natura in uno Jesu coaluit, ut Dei et hominum
+mediator esset, quia mediator unius esse non potest1, Deus autem unus
+est.
+
+1. Gal. 3, 20, et 1 Timoth. 2, 5.
+
+TORALBA: In natura quidem universa quoties ex duabus naturis inter se
+repugnantibus1 tertium quoddam ab utraque diversum conflatur, perit
+utraque natura propter conflationem formarum. Si ergo in una Christi
+natura coalescit simul humana ac divina forma, utramque perire oportet,
+et ex utraque tertium quoddam et diversum ab utraque conflari, ut ex
+aqua et melle videmus hydromel componi, corrupta utriusque natura.
+
+1. Alibi: _repugnatis_.
+
+CORONAEUS: Natura duplex in Christo sic copulatur, ut non sit confusa,
+sic distinguitur, ut non sit divisa.
+
+OCTAVIUS: Cur ergo1 Athanasius in libro de incarnatione non duas in
+Christo naturas, sed unam tantum agnoscit?
+
+1. Alibi: _vero_.
+
+CORONAEUS: Ne quis putet, Christi divinam esse adorabilem, non item
+humanam. Ac propterea Gregorius Nazianzenus et Cyrillus1 duas 248 in
+Christo naturas agnoscunt. Sed quia post humanitatis assumtionem facta
+divisio non est, una et eadem esse praedicatur.
+
+1. Libro 9 cp. 31 in Joh.
+
+CURTIUS: Quod1 Toralba de forma naturali ad divinam traduxit, non
+congruit2 metaphysica tractantibus ad physica trahere disputationem.
+
+1. Alius: _Quid_. 2. Alibi: _convenit_.
+
+TORALBA: Christus quatenus homo physicae subjectum est, metaphysicae
+vero, i.e. theologiae, argumentum verum et quidem1 proprium Deus est.
+Si ergo naturalibus omissis de Deo disputandum sit, nihil profecto est
+in universa natura, quod de Deo affirmari queat, sed omnia commode
+negari, quia quicquid est praeter Deum, aut substantiam aut accidens
+esse oportet2, Deus autem neutrum est, nec ullus est naturae conceptus
+Deo et creaturae communis, quia nihil una voce de finito vel infinito
+dici potest, nec ullum genus est infinitum aut indifferens ad finitum
+et infinitum. Itaque cum de rebus omnibus quaeri soleat, quid sit? de
+Deo quaeritur, quid non sit? Ex quo sequitur, theologos omnes, qui Deo
+substantiam aut hypostasin aut personam tribuunt, impropie loqui. Quae
+res impulit Simplicium3, ut primam omnium causam diceret nomine vacare,
+i.e. τοῦ παντὸς αἰτίου, ὑπὲρ πάντα ὄντος τὰ ὄντα, οὐδέν ἐστιν ὀικεῖον
+ὄνομα. Proclus vero Academicus Deum ob id ineffabilem esse scribit,
+i.e. ἄῤῥητον, quia unus est, vel ut Parmenides ἀγράμματος. Et cum multa
+de Deo dicantur improprie, ipse tamen dici non potest ac ne cogitari
+quidem. Sed qui minus inepte loquuntur, essentiam aeternam appellant,
+eamque unam, puram, simplicem et ab omni corporum contagione4 liberam,
+infinitae bonitatis, sapientiae, potestatis. Atque in eo Academici,
+Stoici, Peripatetici cum Ebraeis et Ismaëlitis conveniunt quodammodo,
+quasi proprium5 illud in omnium hominum animis ac mentibus ipsa natura
+insitum6 esse videatur.
+
+1. Alibi: _quodammodo_. 2. Dionysius Areopagita de divin. nomin., Moses
+Rambam l. 3. 3. In libro de singulari Deo. 4. Alius: _concretione_. 5.
+Alius: _principium_. 6. Pro quatuor his antecedentibus verbis alibi
+legitur: _institutum_.
+
+SALOMO: Ebraei decem habent1 nomina Deo in sacris litteris tributa,
+epitheta vero LXXII omnia creatori cum2 creaturis quodammodo communia
+praeter sacratissimum nomen tetragrammaton, quod sui proprium esse
+dixit, scilicet יהוה, i.e. aeternus, quia nihil praeter Deum est3
+aeternum. Hujus unius cultum, caeteris omnibus repudiatis, quemque sibi
+proponere debere contendimus. Caetera quae tum in coelo, tum in
+elementis ac mundi totius compage cernimus, tum etiam beatas mentes
+cadaveribus superstites et angelos utriusque naturae, sensibus hominis
+abditos, colere ac ullis precibus ac veneratione prosequi nefas esse
+arbitramur, ac multo magis nefarium ulli creaturae4 Deum incorporeum
+copulare5.
+
+1. Alibi: _Hebraeis decem sunt_. 2. Alius: _ac_. 3. Alii: _potest
+esse_. 4. Alibi: _nefandum ullam creaturam_. 5. Alibi: _computare_.
+
+SENAMUS: Ego veteres Jovem a tetragrammato duxisse opinor, propter
+utriusque nominis similitudinem.
+
+249 SALOMO: Qui Jova aut Jehova pro sacro nomine יהוה pronunciant,
+hujus linguae vim non tenent. Neque enim ratio Ebraeae linguae patitur
+nomen illud ita pronunciari. Ac tametsi vocabulis subscriptis saepius
+יְהוָֹה legamus, fallunt tamen qui sic legi putant oportere, nec
+intelligunt, majores nostros, qui primi vocales litteris affixerunt1,
+arcanum illud reddidisse varietate scribendi, mox יְהוָֹה, mox יְהֶוה.
+Cur autem abdiderint arcanum illud, causa est in promtu, quod lege
+divina capitali supplicio plectendus est2, qui diserte nomen illud
+denuntiarit3. Itaque nunquam nomen illud in ore habemus, sed nomine
+Elohim vel Adonai uti solemus, quoties in sacra scriptura legentibus
+occurrit.
+
+1. Alibi: _affinxerunt_. 2. Levit. 24, 6. 3. Alii: _denuntiavit_.
+
+CURTIUS: Mei sensus, Salomo, cum tuis sensibus congruunt, nec alia mihi
+mens est, nisi quod Deum illum opificem ac moderatorem rerum omnium
+humanam naturam induisse persuasum habeo, ut hominum scelera morte sua
+expiaret. Caetera Deorum inania1 ac divorum numina nihil moror, ac2 ne
+angelos quidem, qui proxime ad immortalis Dei numen accedunt, ullis
+precibus aut3 veneratione coli volo.
+
+1. Alibi: _Caeteros Deorum inanium_. 2. Alius: _at_. 3. Alibi: _ac_.
+
+CORONAEUS: Ego vero duodecim fidei Christianae capita cum Curtio
+amplector, ac praeterea1 corporis ac sanguinis Christi sacrificium
+expiatorium, tum etiam angelorum ac divorum mentes sacris rogationibus
+eliciendas censeo, ut Deum propitium habeamus, item purgatorios ignes,
+quibus animorum labes ex animis eluantur.
+
+1. Alibi: _propterea_.
+
+OCTAVIUS: At1 ista ratione populus Deorum innumerabilium cum immortali
+Deo admittatur necesse est.
+
+1. Alibi: _Ac_.
+
+CORONAEUS: Caetera quidem suis quaeque locis. Sed illud prius Salomoni
+persuaderi oportet de Christi deitate, quo si persuasus erit, facile
+Octavium et Toralbam in suam sententiam adducet.
+
+SALOMO: Istud quidem Toralbae difficilius quam meis popularibus
+persuaderi posse video, quoniam multa constanter credimus, quae
+philosophi omnino repudiant, ut Lyricus ille de nostris1 loquitur:
+_Credat Judaeus Apella, non ego2._
+
+1. Alibi: _nobis_. 2. Horatius.
+
+TORALBA: Ut pervicacis animi est, perspicuis argumentis acquiescere
+nolle, ita summae levitatis, temere omnibus omnia assentiri. Non desunt
+etiam, qui minutorum theologorum multitudine nos obruere conantur, sed
+non ego credulus illis1, vel ut Siculi pastoris2 oratione utar: ἐγὼ δέ
+τις οὐ ταχυπειθής. Ecquis enim est tam angusti animi et ingenii, cui
+probari possit, Deum aeternum post sexcenta millia saeculorum, imo post
+infinitum tempus incorporeum fuisse, eundem tamen non ita pridem coelo
+delapsum in mulierculae intimis visceribus novem menses delituisse, tum
+carne, ossibus 250 ac sanguine concretis indutum ac natum utero clauso,
+paulo post etiam turpissimo supplicio affectum ac terra conditum
+revixisse et3 corpoream illam molem, antea coelo invisam, illuc
+vexisse? Quod haec tam nova tamque insignis mutatio in Deum cadat,
+omnes Ebraeorum et Ismaëlitarum populi, omnes4 philosophorum familiae
+constanter negant. Imo gravis illa et coelestis vox obstat: _Ego Deus
+aeternus et non mutor._5 Quae verba non modo ad essentiam pertinent,
+verum etiam ad ea, quae illi accidere putantur.
+
+1. Alibi: _ullis_. 2. Theocriti. 3. Omittuntur haec novem sequentia
+verba in alio codice. 4. Alius: _omnis ... familia_. 5. Jes. XLIV, 6.
+
+SENAMUS: Salomoni caetera quidem assentior, sed illud1 non capio, si
+Deus etiam2 mentis habitu immutabilis est, cur toties irasci et
+placari, toties poenitere facti dicatur?
+
+1. Alius: _illum_. 2. Alius: _ratione_.
+
+SALOMO: Ista quidem oratio est quasi parentis optimi cum infantibus
+balbutientis, ut cum Deus Samueli dixisset1, se pigere Saulis, quod
+regem eum2 renunciari jussisset, eodem tamen capite haec verba
+subjicit3: _Deum facti nunquam poenitebit, quia non est homo, ut ulla4
+facti poenitudine ducatur5._ Aut enim illa tanta Dei mutatio in
+hominem, sive assumtio hominis Deum facit meliorem aut deteriorem,
+alterum dicere scelus, alterum cogitare nefas est. Nam cum ab infinita
+temporis aeternitate optimus maximus fuerit6, melior aut beatior scipso
+fieri non potuit, alioquin optimus et beatissimus antea non fuisset.
+Deteriorem factum esse, tanta sui status ac conditionis conversione
+fateri oportet7, quo nihil capitalius cogitari potest.
+
+1. 1 Sam. XV, 11. 2. Alius: _illum_. 3. 1 Sam. 15, 29. 4. Alibi:
+_nulli_. 5. Alius: _poeniturum dicatur_. 6. Alibi: _fuit_. 7. Alibi:
+_cogeretur_.
+
+CORONAEUS: Nec melior nec deterior factus est, ac ne mutatus quidem ab
+illo, qui semper antea exstiterat, qualis semper futurus est. Consimili
+fere argumento Proclus1 mundum aeternum statuebat, ne si principium
+ortus haberet, Deus ab alta quiete ad motum, ab otio ad negotium
+excitatus videretur.
+
+1. Philoponus in libris, quos adversus Proclum scripsit.
+
+SALOMO1: Illud quidem constat ex abditis legum divinarum arcanis, Deum
+perpetua mundorum creatione ac recreatione gaudere nec quicquam sub
+sole novum esse2, quod antea non fuerit, nec fuisse, quod non sit
+futurum, nec propterea Deum sui status ullam pati conversionem aut
+mutationem, sed eundem humanae naturae copulatum et carneam massam
+induisse, non ita pridem, i.e. paulo ante saecula quindecim3, non modo
+contra Dei naturam et essentiam est, verum etiam contra suae majestatis
+decus.
+
+1. Omittitur in aliis. 2. Eccles. 1, 9. 3. Deest in alio codice.
+
+FRIDERICUS: Incredibile quidem est incredulis, sed iis quos divinus
+intellectus afflaverit1, facillime2 persuaderi potest.
+
+1. Alibi: _afflavit_. 2. Alius: _facile_.
+
+251 OCTAVIUS: Certe graecae et latinae initio nascentis ecclesiae
+christianae non ita difficile fuit persuadere, ex homine Deum fieri,
+quippe qui Deorum et hominum amplexus et puerperia ita crediderunt, ut
+non modo agrestibus et imperitis hominibus, sed etiam Graecorum et
+Romanorum1 disciplinarum omnium laude florentibus quasi certissimum
+quiddam et exploratissimum haberetur. Argumento sit nobilis historia2
+de Mundo, cive Romano, qui summa pietatis specie sacerdotum detestabili
+lenocinio matronae pudicissimae stuprum intulit, cui persuasum erat
+aeque ac marito, Herculem ipsum in templo, ad stirpis divinae
+propagationem, cum ea concubuisse. Comperta fraude, quam Mundus celare
+non potuit, Tiberius Augustus templum solo aequari et sacerdotes
+ultricibus flammis exuri jussit. Itaque nihil mirum, si Christum, qui
+vitae integritate ac miraculorum multitudine clarus exstiterat, de Deo
+ac virgine natum paganis, consimili3 Deorum generatione jam imbutis,
+persuaserunt.
+
+1. Alius: _Graecis et Romanis_. 2. Josephus in Antiq. jud. lib. 18 et
+4. 3. Alibi: _consimilium_.
+
+SENAMUS: Certe puerperia Deorum ac Dearum non modo θεογονίαν, verum
+etiam imperatoribus et pontificibus Romanis mirabiles ἀποθεώσεις
+invexerunt: quas Bessario Cardinalis cum Romae fieri vidisset1, veterum
+divorum historias valde sibi suspectas esse praedicabat.
+
+1. Alibi: _vidissent_.
+
+TORALBA: Imperitis illa non persuaderi, eruditis potuisse miror. Nam si
+cognitis extremis media non propterea cognoscuntur, etiamsi fuerint
+essentiali causarum ordine cohaerentia, quis Christum, quem ex humana
+divinaque natura constare dicunt, animo percipere queat, cum Deus
+homini nullo naturae ordine cohaerere ac multo minus quam coelum terrae
+uniri possit?1
+
+1. Alibi: _potuerit_.
+
+CORONAEUS: Veteres Academici hominem coelestis et elementaris mundi
+vinculum esse tradunt ac propterea solum ex omnium animantium genere ad
+Dei similitudinem et imaginem conformatum. Quae cum ita sint, quis
+naturae ordinem turbari putet, si Deus homini uniatur in Christo?
+
+TORALBA: Comprehensio infinitae rei est infinitum quoddam1, quod
+naturae finitae congruere nequit. Neque enim verum est, quod theologis
+quibusdam video placuisse, scilicet mentem humanam infinitorum
+intelligibilium successionum capacem esse, oportet enim mentem
+hominibus aeternam aut certe sempiternam esse suapte natura, contra
+quam superius demonstratum est. Quodsi mens humana ne cogitatione
+quidem Deum infinitum assequi possit, qui fieri possit2 ut infinitam
+Dei essentiam capere eique actu et re ipsa uniri queat?
+
+1. Alius: _quiddam_. 2. Alius: _potest_.
+
+FRIDERICUS: Quod humanae mentis imbecillitas assequi non possit,
+Christi mirabiles actiones et stupenda facta praestant.
+
+252 OCTAVIUS: Si miracula Deos faciunt, quid obstat, quin maximus
+quisque magus Deum se ferat? Quid enim sortilegi non moliuntur? Quid
+sagarum turba non1 facit? Cujus tam2 perspicacis oculos non
+perstringit? Testes svmt magi Pharaonis, Orpheotelestae, Medea, Circe,
+Cleomedes Astypalaeus, Apollonius Thyanaeus. Atque hic tanta
+prodigiorum varietate mirabilis exstitit, ut veteres illum non modo
+ipsi Christo, verum etiam omnibus Christianorum Diis longe anteferrent.
+Is enim dicitur a mortuis complures excitavisse, morbos populares
+sedavisse, saepe moribundos curavisse, saepius futura praedixisse,
+saepe daemones sua praesentia fugavisse, semper ab esu animantium,
+quamdiu vixit, abstinuisse, eruditione ac sapientia3 clarissimus
+exstitisse4, sapientiae praeceptis divinissimus fuisse, verbo lamias
+frequentes abegisse, Ephesum exitiali peste liberavisse, paenulatum5
+senem lapidibus obrui jussisse, obrutum detegi, detectum leonem mortuum
+demonstravisse, annos 140 in terris vixisse, et ex ipso Dianae templo
+in coelum abreptum ascendisse, ab ipsis arboribus curvato cacumine ac
+voce diserta loquentibus salutatus esse, denique ab universa Graecia et
+Asia pro Deo habitus fuisse memoratur. Profecto tanta laudum
+contentione6 acceptus est ab antiquis, ut ex ejus7 statuis oracula
+quasi ab ipso Apolline peterentur. Nec tantum paganis, sed etiam
+Christianis clarus et admirabilis exstitit, atque inprimis Hieronymo et
+Justino Martyri8, quod maris tempestates, ventorum impetus, murium
+populationes, incursiones ferarum istius Apollonii dictatis prohiberi
+tradit9.
+
+1. Deest alibi: _non_. 2. Alibi: _etiam_. 3. Alius: _doctrina_. 4.
+Desunt alibi haec quinque antecedentia verba. 5. Deest in aliis
+codicibus. 6. Alibi: _consensione_. 7. Alii: _ipsius_. 8. Philostratus
+Lemnius. Justinus Martyr qu. 245 ad orthodox. Hieron. ad Rufinum. 9.
+Alibi: _tradunt_.
+
+FRIDERICUS: Multa quidem Philostratus de Apollonio, sed ea tantum quae
+a Damide audierat, Damis item ab Apollonio ἀκροάσει1 ἐκ τῶν ἄλλων
+ἀκροαμάτων. Ea tamen octo libris ab Eusebio Caesariensi ut fabulosa
+refelluntur2. Hic autem magia quam doctrina fuit clarior, cum velare
+sagarum in modum et vincula ferrea daemonum ope perrumpere consuesset,
+ac propterea Domitiani Augusti jussu depilatus ac nudus causam dicere
+coactus est, cum reus magicae impietatis argueretur3.
+
+1. Alii: ἀκροάματα. 2. Alibi: _referuntur_. 3. Alibi: _teneretur_, vel:
+_haberetur_.
+
+OCTAVIUS: Videtis tamen istius magi tantum valuisse miracula, ut
+aliquot saeculis pro Deo coleretur et Christianis objiceretur,
+Apollonium rerum gestarum miraculis longe superiorem Christo fuisse;
+fuit enim Christo1 fere aequalis aut non multo junior2.
+
+1. Alius: _Christi_. 2. Alius idem: _minor_.
+
+SALOMO: Foecundissima profecto fuit aetas illa magorum ubertate et
+copia; nam praeter Apollonium peperit etiam Dositheum, Theudam, Judam
+Galilaeum, Simonem Magum, qui divinitatis nomina et opinionem sibi
+asseruerunt1. 253 Quin etiam in Arabia quidam magus2 cum se pro Messia
+ferens quam plurimos stupendis prodigiis ad se pellexisset, rex Arabum
+rogavit, quo miraculo se probare Messiam vellet: Caput meum, inquit,
+truncari jube, tum ni reviviscam, ne Messiam me arbitrere. Rex accepta
+conditione caput hominis spectante populo amputari jussit, nec3 revixit
+tamen.
+
+1. Alibi: _asseverarunt_. 2. Moses Rambam in epistola ad astrologos. 3.
+Alibi: _non_.
+
+CURTIUS: Tanta fuit amentia dicam an impietas multorum, ut non modo
+deitatis famam sibi vindicarent, verum etiam Deum ipsum de coelo
+praecipitem deturbare conarentur, ut olim conjurati coelum conscendere
+fratres. Quin etiam Heraclides Ponticus1 Pythiacos sacerdotes pecunia
+corrumpere non dubitavit, ut se Deum esse praedicarent, ac serpentem in
+feretrum, quo elatus est, imponi jussit. Sed fraude comperta, non
+qualem se vellet, sed qualis erat, judicatus est. Talem quoque fuisse
+tradunt Psaphonem Africanum2, qui aviculas haec verba proloqui
+docuerat: _Psapho Deus est_; deinde volare patiebatur. Sed omnes omnium
+fraudes Simon Magus superare videtur, quia portentis ac prodigiis
+famosissimus non modo a mortuis plures excitavit, sed etiam se ipsum in
+frusta concisum tertio die erexit, atque ita sublimis in aëra sublatus
+est, populo Romanorum ac principum spectante corona, eoque prorupit
+hominis istius impudentia, ut se Deum appellaret, ac in hunc mundum3
+venisse jactabat, ut qui ab angelis corrupti4 fuerant, emendaret et
+eos, qui in se crederent, ab interitu sempiterno, non meritis
+cujusquam, sed sua gratia servaret.
+
+1. Laërtius in Heraclidis vita. 2. Clemens Alexandrinus, Irenaeus,
+Justinus Martyr. [Philosophumena Origenis. N.] 3. Alius: _modum_. 4.
+Alii: _quae ... corrupta_.
+
+FRIDERICUS: Qualem igitur exitum habuit, nisi quod ex aëre sublimi
+dejectus praecipiti casu crepuit!
+
+SENAMUS: Si casu crepuisset, cur senatus populusque Romanus, cur
+collegium pontificum annuente imperatore statuas ei cum inscriptionibus
+divinis erexisset? Nam ejus statua inter utrumque Tiberis pontem,
+imperante Claudio Augusto, collocata hunc titulum prae se ferebat:
+Simoni Mago Deo, quam Justinus Martyr1 se vidisse confitetur. At in
+Deorum numerum nemo referri poterat sine senatusconsulto, ut
+Tertullianus de Christo scribit, scilicet Tiberium imperatorem ad
+senatum scripsisse, cum suffragio sui praerogativa, de Christo, ut
+inter Deos censeretur. Noluit Senatus vel quia non probabat2, vel quia
+pigebat, hominem Judaeum supplicio affectum in albo Deorum inscribi.
+Tiberius tamen, ut est apud Tertullianum, in sententia mansit. Ex quo
+intelligitur, Simonem Magum rerum gestarum et miraculorum stupendorum
+magnitudine Christo videri clariorem.
+
+1. In apolog. I. 2. Alibi: _nihil probaverat_.
+
+OCTAVIUS: Nemini dubium est, quin magus ille caeteros praestigiorum
+vanitate1 superarit, haec tamen omnia daemonum ope facta esse, quis 254
+non videt? Nihil autem mirabilius videtur, quam a mortuis excitari2 et
+in sublime ferri, utrumque tamen necromanticis usitatissimum est. Nam
+Apollonius3 ab extrema4 Aethiopia et5 Nili fontibus Romam brevi delatus
+est, quo se imperatoris Domitiani jussu acciri sciebat, inde momento
+Corinthum et ex Smyrna6 Ephesum. Item Pythagoras7 a Thuriis Metapontum
+advolavit, nec aliam ob causam Romulus in Deorum numerum relatus est,
+quam quod in coelum, exercitu et senatu spectante, sublatus ab hominum
+conspectu disparuisset. Idem Aristaeo8 Proconnesio, idem Cleomedi
+Astypalaeo contigisse, veteres historici scripto prodiderunt9. Hos
+omnes sortilegorum impietate ac scelere obligatos fuisse constat.
+
+1. Alibi: _varietate_. 2. Alius: _mortuos excitare_. 3. Philostratus l.
+VI. 4. Pro his duobus verbis legitur alibi: _ex_. 5. Addit alius: _a_.
+6. Alibi: _exinde_. 7. Dionysius Halicarnass., Livius, Plinius l. VII,
+Plutarchus in Romulo. 8. Alibi: _Anithaeo_. 9. Plinius, Hugo
+Floriacenus de comit. Martyr.
+
+CURTIUS: Ita quidem si daemonibus seipsos sponte1 mancipaverint, sed
+interdum divino concessu viri pietate atque integritate clarissimi
+exercentur et cruciantur, ut de Jobo dictum est, item de Christo, qui
+tametsi totius pietatis ac divinitatis exemplar esset, a daemone tamen
+in templi pinnaculum, inde in montem transvectus est, ut de illius
+virtute ac praestantia periculum proderetur; sed explorata Christi
+constantia, pietate, divinitate cacodaemon fractus discessit. Itaque
+Christus jam inquit2: _Princeps mundi hujus ejicietur foras, nullum
+triumphum de me laturus._
+
+1. Alibi: _sponte se_. 2. Joh. 12, 31.
+
+CORONAEUS: Ut simia purpura induta, sic magus, qualemcunque se ferat,
+sibi semper similis futurus est. Nam Vespasianus imperator etiam arti
+magicae deditissimus fuisse dicitur et Christum imitari voluisse, in
+prodigio coeci a nativitate, cui visum dedit, oculis sputo ac luto
+leviter oblitis, spectante populi Alexandrini corona; sic enim
+Tranquillus et Tacitus historicorum probatissimi scripserunt1. His
+etiam artibus addictissimum fuisse Neronem Plinius scribit. Sed ad
+veram religionem dijudicandam argumentum certius nullum est, quam quod
+Gamaliel praescripsit2. Cum enim Christiani apostoli a magistratibus et
+pontificibus impietatis postularentur, quod Christo divinitatis aliquid
+tribuerent, Gamaliel ad populi concionem: _Attendite_, inquit, _ad ea
+quae decreturi estis; antea exstitit quidam Theudas, qui cum multa de
+se jactaret ipso, 400 circiter discipulos ad se pellexit, non multo
+post tamen cum toto comitatu caesus est. Alius item impostor Judas
+Galilaeus, qui plebem aliquamdiu seduxerat, tandem cum suis omnibus
+prostratus est. Nolite igitur in homines istos saevire. Nam si est ab
+hominibus haec disciplina, brevi dissolvetur, si a Deo, frustra illius
+voluntati obsisteremus!_ Hac oratione persuasi pontifices 255 apostolos
+periculorum metu liberarunt. Quid enim profuit Apollonio, quid Simoni
+Mago, quid Cleomedi Astypalaeo, quod a mortuis se ipsos excitavissent?
+Quid3 Empedocli, quid Romulo, quod in coelum abrepti fuisse feruntur?
+Sed cum Christi doctrina toto terrarum orbe divulgata sit, ac jam
+saeculis amplius quindecim, renitentibus populis ac principibus,
+altissime radices egerit nec ullis suppliciis aut tormentorum
+crudelitate aboleri potuerit, nullis haereticorum innumerabilium
+flatibus everti, quis dubitet, quin omnium religionum optima sit ac
+divinissima?
+
+1. Tranquillus in Vespasiano. Tacitus histor. IV, 83. 2. Act. V, 34
+sqq. 3. Omittuntur haec cetera interlocutoris verba in alio codice.
+
+SALOMO: Nihil renitente Deo fieri posse confido, nec dubito, quin omnes
+religiones, quae Deum auctorem non habent, tandem aliquando sint
+interiturae; sic enim majores nostri quasi communi consensu testatum
+reliquerunt.
+
+SENAMUS: Adversus Deum immortalem nulla temporis diuturnitate
+praescribi potest, ut olim Themistocles Athenis1 ac M. Cato Censorinus
+pro concione populi Romani dixisse feruntur2. Nam qui sola vetustate ac
+diuturnitate religionis praestantiam metiuntur, paganorum religionem
+optimam esse declarant, cum jam inde usque a Belo et Nimrodo annorum
+fere quatuor millibus toto terrarum orbe claruerit3 atque his etiamnum
+temporibus apud Indiae populos orientales floreat. Illis enim sol,
+luna, sidera, ignes, boves, elephantes, statuae mortuorum hominum pro
+Diis coluntur. Nec ita pridem apud Americanos4 occidentalis Indiae
+populos altaribus daemonum homines mactabantur. Et quidem avorum
+memoria in Brasilia5 regione viginti amplius hominum millia eodem anno
+sacrificari visa sunt. Quo nihil usitatius Amorrhaeis et Ammonitis
+fuisse legimus, neque his tantum, sed etiam Latinis, Graecis, Germanis,
+Gallis, Afris. Ac tametsi Darius Persarum rex vetuisset edicto,
+Carthaginienses humana carne vesci et humanas hostias immolare; atque
+item eo foedere, quod Gelo percussit cum Carthaginiensibus ad Himeram6,
+uno capite cautum sit, ne Poeni deinceps humanas hostias sacrificarent,
+nihilominus cum ab Agathocle jussi7 essent, ut Deos sibi propitios
+redderent, ducentos nobilium liberos Diis mactarunt8. Ac ne Romani
+quidem ipsi ab humanis sacrificiis abstinuerunt, ante Cornelii Lentuli
+et P. Crassi consulatum. His enim consulibus cautum est, ne amplius
+humano sanguine litaretur. Galli vero non ante desierunt, quam dominatu
+Tiberii9, qui primus hoc vetuit. Si tanta impietas toto terrarum orbe,
+tot saeculis, religiosissima visa est, quis temporum diuturnitate
+religionis veritatem probari posse putet?
+
+1. Alibi: _Atheniensis_. 2. Plutarchus in Themistocle et Catone
+Censorino. 3. Alibi: _claruit_. 4. Alius: _Americos_. 5. Alius:
+_Messina_, id quod forte emendandum esset: _Mexicana_. [N.] 6. Alius
+false: _Smyrnam_. 7. Alii: _victi_. 8. Justinus in historiis. Plinius
+h. nat. l. 7. Cicero pro Fontejo. 9. Addit alius: _Augusti_.
+
+CORONAEUS: Paulatim haec impietas omnis sublata est et christiana 256
+religio in utramque Indiam longe lateque dissipata, ut nunc iisdem
+finibus quibus solis cursus contineatur, quod verae religionis maximum
+est argumentum, i.e. catholicae Romanae ecclesiae, quam utraque India
+sponte suscepit.
+
+CURTIUS: Optimae religionis argumenta posuimus in ecclesia vera, veris
+tabulis, veris oraculis, veris rationibus, vera pietate; non in
+temporis diuturnitate, aut immensitate regionum, aut ceremoniarum
+multitudine, aut numero Deorum. Ac forsitan cum utraque India commodius
+ageretur, si christianarum sectarum, quae plurimae sunt, simplicissimam
+ac purissimam, i.e. Helveticam, Hispani eo detulissent1. Praeclari
+quidem illi, quod deterrimas hominum mactationes sustulerunt, quod
+ἀνθρωποφαγίαν crudelissimam vetuerunt, quod execrandas inferias
+daemonibus fieri prohibuerunt, quod statuas daemonum dejecerunt, sed
+probare non possum, quod idola idolis commutarunt.
+
+1. Alibi: _deduxissent_.
+
+OCTAVIUS: Cum Franciscus Pizarrus intimos Indiae Peruvianae recessus
+nostra aetate penetrasset, incolae Deum praeter solem nullum fere
+adorabant1. Et cum Franciscanus quidam ad Christum oratione sua
+pertrahere Athabalibam2 regem et a cultu solis revocare conaretur,
+illudque saepius ingereret3, Christum pro generis humani salute mortuum
+esse, hic Athabaliba: Itane vos, inquit, Deum mortalem et supplicio
+crucis affectum colitis? At ego Deum illum immortalem ac sempiternum
+(solem indigitans) non suspensum adoro. Et quemadmodum post aeterni Dei
+majestatem nihil sole admirabilius in hac rerum omnium universitate,
+nihil praestantius, nihil divinius, non mirum est, si omnes ubique
+terrarum populi solem adorare necdum plane destiterunt4. Ac siquidem
+ulla idolatriae excusatio est, minus certe peccant, qui pulcherrimum
+illud divinae majestatis simulacrum, quam qui hominem mortuum adorant,
+ut Christiani; sed ab hac superstitione jam pridem Asia et Africa pene
+tota, magna pars Europae recessit, Muhammedis saniorem ac meliorem
+amplexata disciplinam, quae jam mille circiter annos floret et florebit
+aeternum. Quantum vero antiquitati religionum tribuere debeant
+Christiani, docuit religio antiquissima paganorum. Quis enim hoc
+tempore non admiretur, Jovem nescio quem Cretensium tyrannorum
+parricidiis5, incestibus, ac stupris delibatum hominem, toto6 terrarum
+orbe pro Deo, tot annorum millibus creditum atque adoratum fuisse?
+
+1. Alius: _nullum coluerunt_. 2. Alius: _Atabalippam_. 3. Alius:
+_urserit_. 4. Alibi: _desierunt_. 5. Desunt sex haec sequentia verba in
+alio codice. 6. Idem alius: _isto_.
+
+SALOMO: Semper excipiendi sunt Israëlitae1, qui non solum monstrum
+illud scelerum, Jovem inquam, exsecrati, sed etiam eorum, qui in tanta
+superstitione acquieverant, miserti pro iis in templo sacratissimo
+quantum licuit expiaverunt apud Deum immortalem, quem unicum ab orbe
+condito ad haec usque tempora colendum nobis majores nostri
+proposuerunt. Ex 257 quo intelligitur, Israëlitarum2 religionem
+antiquitate, veritate, constantia, caeteris3 omnibus longe superiorem
+esse, quae nec Jovem nec Christum nec Muhammedem, sed Deum aeternum sui
+auctorem habet. Quam quidem religionem olim amplexaturi sunt omnes
+terrarum populi, ut Deus ipse apud Jesaiam contestatur, gentes omnes
+tandem aliquando sacra facturas Deo Israëlis4.
+
+1. Alius: _excusandi ... Ismaëlitae_. 2. Alius idem: _Ismaëlitarum_. 3.
+Alius; _veteribus_. 4. Jesaiae 60, 1 sqq. 66, 23.
+
+FRIDERICUS: Putasne, Salomo, Deum immortalem tot annorum millibus
+passurum fuisse, ut Christus ab omnibus pro Deo coleretur, nisi Deus
+esset?
+
+SALOMO: Eadem ratione atque iisdem argumentis daemonum atque
+demortuorum hominum cultus in Deum regeri oportebat, si temporum
+diuturnitate ac decursu1 annorum veritatem religionis metiri fas esset.
+At istam impietatem Deus clara voce exsecratur: _Perditio_, inquit2,
+_tua ex te, salus autem ex me est, Israel!_3
+
+1. Alibi: _discursu_. 2. Hos. XIII. 3. Deest hoc verbum in aliis.
+
+TORALBA: Exitium hominum hominibus ipsis, non creatori tribuendum sic
+interpretor, quod homines a lege naturae, quae unius aeterni Dei cultum
+continet, sponte discesserunt et errore cognito ad officium revocari
+non patiuntur. Et quidem intuenti mihi Christianorum cum Ismaëlitis et
+paganorum inter ipsos infinitam prope sectarum varietatem, nulla
+veritatis certior norma videtur, quam recta ratio, i.e. suprema naturae
+lex1 hominum mentibus ab immortali Deo insita, qua nihil stabilius,
+nihil antiquius, nihil melius fieri ac ne cogitari quidem potest. Et
+cum hac lege naturae ac religione vixerunt2 Abel, Sethus, Henochus,
+Noëmus, Jobus, Abrahamus, Isaacus, Jacobus, qui summam pietatis,
+integritatis ac justitiae laudem gravissimo testimonio Dei aeterni,
+quem unum coluerunt, retulerunt3, ea inquam religione nullam ex omnibus
+video meliorem et antiquiorem.
+
+1. Alibi: _lege_. 2. Alibi: _vixerint_. 3. Alius: _consecuti_.
+
+CURTIUS: Si naturae leges sequimur, christiana religio maxime omnium
+naturae consentanea videri debet, quia non alium nobis ad colendum et
+imitandum proponit, quam Deum illum aeternum, mundi parentem, qui ad
+salutem hominum hominis naturam assumserit.
+
+CORONAEUS: Video nos ad quaestionem, quam pridie hujus diei
+proposueramus, de unione et conjugatione utriusque naturae, scilicet
+divinae et humanae, sensim delapsos1, quae propter argumenti dignitatem
+diligenter a nobis est explicanda.
+
+1. Alibi: _dilapsos_.
+
+TORALBA: Sed priusquam de utriusque naturae, divinae et humanae,
+conjunctione disseramus, explicandum illud est, an necesse fuerit ad
+humani generis salutem, Deum aeternum carne convestiri? Nam si nihil
+necesse fuit1, longe facilior est exitus disputationis de unione
+utriusque naturae.
+
+1. Alibi: _non necesse fuerit_.
+
+258 FRIDERICUS: Cur facilior?
+
+TORALBA: Quia nihil statuendum est in natura universitatis, quo non1
+posito nihil perfectionis desit universitati ac summae felicitati2. At3
+nihil perfectionis vel summo bono vel universitati deerat, antequam
+Deus hominem, ut vultis, induisset. Igitur Deus frustra sanguine
+concretum hominis exuvium induisset, quia nihil erat necesse.
+Pluralitas enim natura nunquam admitti debet, nisi necessaria. Illud
+autem in universa natura perpetuum est, nec deesse necessaria, nec
+abundare superflua.
+
+1. Deest in alio codice. 2. Aristot. libr. 1. phys. 3. Alibi: _Ut_.
+
+CORONAEUS: At prius Toralba demonstravit, potestatem divinam ita
+liberam esse, ut nulli subjungatur necessitati1. Potuit igitur Deus ea,
+quae non fuere necessaria, facere2, itaque restaret illa quaestio: an
+Deus voluerit3, quod potuit.
+
+1. Alius: _potestati_. 2. Deest in alio codice. 3. Alius: _noluerit_.
+
+TORALBA: Deum noluisse personam divinam producere1 argumento
+efficacissimo planum est, quod scilicet creatura sola potest esse et
+non esse, non item persona divina, quae ab aeterno tempore fuit, ante
+id omne, quod esse potuit. Igitur Dei voluntas fuit producere creaturam
+tantum, non etiam personam divinam increatam2, quia theologos inter
+ipsos illud convenit, duas tantum personas productas ab una producente
+ut3 ab auctore. Quod argumentum ut declinarent quasi scrupulum4,
+necessariam productionem in Deo acutissimi quique theologi posuerunt5.
+
+1. Desunt in alio codice proxima haec triginta sex verba. 2. Addit idem
+codex: _corpus creatum assumere patet_. 3. Alius: _et_. 4. Alius:
+_scopulum_. 5. Scotus quaest. 6 in prolegom. sentent. l. 1.
+
+CURTIUS: Ista quidem nimis argute ac subtiliter, cum arcana Dei inquiri
+quidem, non tamen inveniri possint nisi ab eo, cui declaraverit1 Deus
+ipse2. Sed ex iis, quae facit opifex, satis intelligitur, quid
+voluerit3. Itaque magister sententiarum4: Pater, inquit, in divinis
+genuit filium, non necessitate, cum non cadat in Deum necessitas aut
+coactio, non voluntate, cum5 non cadat in Deum mutatio: dicitur tamen
+Deus genuisse filium voluntate praecedente aut antecedente, quasi prius
+voluerit6 aut postea genuerit, ut haeretici posuerunt. Haec ille.
+
+1. Alius: _declaravit_. 2. Rom. 5 et 9. 3. Alibi: _noluerit_. 4. Lib. 3
+distinct. 6. 5. Desunt sequentia haec duodecim verba in alio codice. 6.
+Alibi: _noluerit_.
+
+TORALBA: De duobus tamen alterum1 necesse est, quia tertium nihil est
+ac2 ne cogitari quidem potest, quin3 personarum productio divina quadam
+voluntate aut necessitate facta sit. Quod si neutrum exsistit4,
+sequitur, nullam in essentia divina, sui natura simplicissima,
+personarum productionem esse potuisse.
+
+1. Alii: _alterutrum_. 2. Alibi: _at_. 3. Alius: _quam_. 4. Alii:
+_exstitit_, vel: _sit_.
+
+FRIDERICUS: Omissa divinae potestatis ac voluntatis disputatione, quae
+mentis humanae imbecillitatem excedit, his utamur rationibus, quae ad
+259 humanum captum propius accedunt1. Si cuiquam obtigerit ea facere,
+quae uni tantum Deo conveniunt, hunc profecto Deum esse fateamur. At
+uni mortalium omnium, Christo, obtigit aequalis Deo potestas, essentia
+eadem, summa2 sanctitas, admirabilis sapientia, bonitas infinita. Hunc3
+igitur Deum confiteri oportet.
+
+1. Alibi: _accedant_. 2. Alibi: _divina_. 3. Alius: _Tunc_.
+
+TORALBA: Si verum antecedens, profecto necessarium erit consequens. Sed
+illud assumitur, quod concludi oportet. Itaque a destructione
+antecedentis sequitur ruina consequentis, quoniam creatura creator esse
+non potest, igitur Christus, cum verus homo, vera creatura fuerit, sui
+ipsius creator esse non potuit. Neque enim natura permittit, neque
+ratio admittit, ut, qui ab alio est, sit idem ipse, a quo est. At
+Christus est creatura tum ratione carnis, quia conceptus in utero
+foeminae, tum ratione animae creatae, ut Christiani theologi
+confitentur, tum ratione productionis secundae personae, quae primam
+sequatur necesse est. Non potest igitur idem, qui creatus est, creator
+esse, et quemadmodum caetera quidem, quae lucida sunt, ab ipsa luce
+solis splendorem ac lucem habent, nihil tamen horum aut lux aut sol
+esse potest: sic etiam angeli, sidera, mentes humanae virtutis ac lucis
+intellectualis participes sunt, Dii tamen ut sint, nullo modo fieri
+potest, quia principium aliud suae originis habent. Sic enim Plato
+divinus a solis, Dionysius ab ignis similitudine ad Dei cognitionem
+quodammodo manuduci rectissime judicarunt.
+
+FRIDERICUS: Quis ambigit Deum, quatenus creator sit, creaturam esse non
+posse, sed quoniam in uno Christo natura duplex est, etiam in eo
+contradictoria simul vera sint oportet, ratione diversâ. Christus,
+inquit Damascenus1, est creatus et increatus, patibilis et impatibilis,
+creator et creatura propter idiomatum communicationem.
+
+1. Ep. 50 et 97.
+
+CORONAEUS: Labyrinthum inexplicabilem video nos subire ac prope dixerim
+praecipitium profundum. Melius enim ex ipsius Christi actionibus, qui
+qualisque fuerit, quam ex argutiarum subtilitate intelligitur, i.e. ex
+vitae instituto, sanctitate, doctrina, miraculorum stupendorum
+multidudine atque ex ipsius Dei immortalis testificantis voce, quae
+mortalium nemini contigisse videmus.
+
+SALOMO: Quae fuerit vitae sanctitas in Christo, quis affirmare potest,
+cum ex apostolorum scriptis appareat1, illum cum sceleratis et
+meretricibus familiare contubernium2 habuisse. Et quidem Origenes
+scribit3, hanc Celsum scribendi occasionem adversus Christianos
+arripuisse, quod Barnabas Christi discipulus in epistola quadam ad
+catholicos diceret, Christum discipulos sceleratissimos ac nequitia
+ipsa nequiores sibi ascivisse. At sapientum omnium summa confessione
+nihil gravius praecipitur4, quam a sceleratorum 260 consensu,
+contubernio, convictu quam longissime recedere, quod psaltes lyricus
+principio laudationum: _O beatitudo_, inquit5, _illius qui non abiit in
+consilium impiorum et in via peccatorum non stetit et in consessu
+derisorum non assedit._6
+
+1. Matth. 9 et 11. Marc. 11. Luc. 5. 6. 15. 19. 2. Alius: _commercium_.
+3. Libr. 1. contra Celsum. 4. Eph. 5. Rom. 1. 5. Psalm 1, 1. 6. Alii:
+_cedit_, vel: _stetit_.
+
+CURTIUS: Id quidem crimini dabatur Christo, quod cum flagitiosis ac
+sceleratis conversaretur, quam criminationem honesta oratione
+refellens1: _Non veni_, inquit, _vocare justos, sed peccatores._ Quam
+vero innocenter vixerit, satis Pilatus Pontius praeses declaravit, cum
+diceret, nullam sibi accusationis causam compertam esse, quam ob rem
+illum damnaret2, dicitur tamen verberibus caesum populo ad spectaculi
+fructum exhibuisse, ut quacunque ratione accusatores ad commiserationem
+excitaret. Quod cum obtinere nequiret, majestatis crimen, quod sibi
+propter Christum ingerebatur, metuens, tandem morti addixit.
+
+1. Matth. IX., 13. Luc. V. VI. XV. XIX. 2. Joh. XIX, 8 sqq.
+
+OCTAVIUS: Ita quidem theologi christiani, sed in eo peccant, quod non
+intelligunt, Romanorum moribus supplicio affici consuevisse neminem1,
+quin prius verberibus ac fustibus caederetur. Prodigia vero Christi
+tribus fere generibus continentur, scilicet resuscitatione duarum
+foeminarum, (nam de Lazaro nemo praeter Johannem testificat), ejectione
+daemonum et curatione aliquot morborum. Postremum est, quod super aquas
+deambulasse et in coelum abreptus esse dicitur.
+
+1. Dion. Halicarn. l. II. VI. et VII. Tranquillus in Nerone.
+
+SENAMUS: Omittis, Octavi, primum omnium ac solenne prodigium1
+μεταμορφώσεως aquae in vinum, cum exhaustis cantharis reliqui nihil
+esset.
+
+1. Joh. 2, 1 sqq.
+
+SALOMO: Commodius mihi facturus fuisse videtur, si ad sobrietatem
+convivas assuefecisset. Haec omnia tamen atque his multo plura Simonem
+Magum, Apollonium et innumerabiles id genus facere ac saepissime ex
+aridis stipitibus vinum forma, colore, odore, sapore elicuisse. Galenus
+vero, ubi agit de hermetica medicatione, miratur, quamplurimos curari
+aliter non posse, quam si certissimam habeant fiduciam salutis, qui
+curari cupiant. His enim verbis utuntur sortilegi: _Crede et sanaberis,
+fides tua te salvum fecit._1
+
+CURTIUS: Inanes et pudendas Judaeorum calumnias, qui Christum daemonis
+ope et opera uti criminabantur, efficacissimis argumentis refutans
+ipse: _Si a daemonibus_, inquit1, _daemones fugerentur, daemonum vim
+atque potentiam brevi ruituram videretis_, non aliter quam familiae et
+imperia quaeque maxima bellis intestinis collapsa dissipantur.
+
+1. Matth. 9, 22. Marc. 5, 34. 10, 52. Luc. 7, 60. 8, 48. 17, 19. 18,
+42. 2. Matth. 9, 33 sqq.
+
+SALOMO: Argumentum istud levissimum esse experientia diuturna
+saepissime comprobavit. Nihil enim frequentius, quam a daemonibus
+obsessos 261 magorum verbis liberari, aut levi contactu, aut circulo in
+fronte descripto, aut susurro in aurem illato. At saepius daemones
+obsistere aut reniti simulant; sed Polycrates1 hanc simulationem
+refutans: Mali daemones, inquit, faciunt sponte, quod inviti facere
+videntur, et simulant se coactos vi exorcismorum, quos fingunt in
+nomine trinitatis, eoque illudunt2 hominibus, donec crimine sortilegii
+poena damnationis involvunt. Haec ille. Item Leo Afer de magis
+Africanis scribit, saepissime daemones a sortilegis fugari circulo in
+fronte. Quanquam daemonum ejectiones plus nocuisse, quam profuisse
+videmus. Ut cum daemones e corporibus exirent, misit eos Jesus in
+greges porcorum, quos daemones eodem momento praecipites egerunt in
+aquas, non sine magno domesticae rei ac publico detrimento. Non aliter
+dives quidam nobilis sortilegus apud Anglos, cum in Belgio Hispanum
+daemoniacum liberaret, misit in armenta boum, quae seipsos mutuis
+vulneribus contrucidarunt, pastoribus etiam occisis, deinde a
+magistratu ad supplicium conquisitus disparuit.
+
+1. Lib. II, c. 14. 2. Alius: _tradunt_.
+
+FRIDERICUS: Sed Christus vitae sanctitate ac integritate mirabili omnes
+omnium criminationes facile refellit, quanquam Josephum, Mathatiae
+filium, testem omni exceptione majorem, rejicere non possunt, sic enim
+de Christo scribit: quasi de homine sapientiae studiosissimo, si
+hominem appellare fas est.
+
+SALOMO: Caput illud Josepho tributum est, sed adjectitium esse et
+brevitas ipsa et scribendi ratio docet. At Josephus, Gorionis filius,
+qui eandem quam ille historiam scripsit et iisdem temporibus, ne verbum
+quidem ullum de Christo, quia scilicet hebraice scripsit, nec Latini
+potuerunt, nec Graeci hebraicae veritatis fidem imperitia linguae
+hebraicae violare.
+
+TORALBA: Quando curationes morborum, ejectiones daemonum, suscitationes
+mortuorum, volatus in aëre sublimi caeteraque id genus sortilegis
+usitata sunt, non modo ad deitatis probationem, sed etiam ad impietatis
+conjecturam magnum habent argumentum.
+
+OCTAVIUS: Ismaëlitae Christo non deitatem quidem, sed divinitatem
+tribuunt, ut Mosi, Heliae, Samueli, quin etiam his omnibus et Mahummede
+majorem fuisse summaque vitae sanctitate, doctrina singulari ac pietate
+floruisse confitentur.
+
+CURTIUS: Quae igitur pervicacia est, quem tot ac tantis virtutibus,
+tanta divinitate claruisse, quem denique Messiam fuisse fatentur, eidem
+eripere deitatem. Illud enim verissime mihi videor esse dicturus,
+Christum edicto omnium brevissimo principum ac magistratuum omnium
+edicta, decreta, leges complexum fuisse, hoc scilicet1: _Alteri ne
+feceris, quod tibi fieri nolis._ Quod Alexander Severus imperator tanti
+ponderis ac momenti 262 existimavit, ut pro edicto perpetuo promulgari
+juberet2. Ac primus quidem exstitit, qui Christum in larario sibi
+proposuit pro Deo colendum.
+
+1. Luc. 6. 31 (Matth. 7, 12). 2. Lampridius in Alex.
+
+CORONAEUS: Quanta vis esset doctrinae Christi, imperator ille
+declaravit; cum enim educatus esset una cum Heliogabalo sobrino et cum
+eo simul adolevisset, hic tamen flagitiorum ac foeditatum omnium
+sentina, ille virtutum omnium heroicarum singulare decus.
+
+SENAMUS: Si Alexander huic edicto paruisset, neminem meritis suppliciis
+affici pateretur, nec lictores judicata exsequerentur, quia nec judices
+nec lictores se crucibus affigi1, ac ne verberibus quidem caedi
+vellent. Consimile aliud edictum Christi: _Quaecunque vultis, ut
+faciant vobis homines, eadem facite illis._2 Opes enim et honores sibi
+tribui ac suis voluptatibus ab omnibus indulgeri cupiunt omnes, quibus
+tamen sine flagitio et scelere obsequi nemo potest.
+
+1. Alii: _affici_. 2. Matth. VII, 12.
+
+CURTIUS: Vetant leges1 legibus fraudem fieri, ac verborum apices
+consectando2 in contrariam sententiam detorquere et, quae de virtutibus
+dicuntur, ad vitia convertere.
+
+1. Alibi: _Jurisconsulti_. 2. Alius: _consecando_.
+
+FRIDERICUS: At illud quanti est, quod Christus unus inter tot et tam
+multos legislatores, principes, philosophos ab omni injuriarum ultione
+non tantum abstinere, verum1 etiam pro inimicis vota facere suasit2.
+
+1. Alii: _imo_, vel: _sed_. 2. Matth. V, 44. Luc. VI, 27. Alibi:
+_jussit_.
+
+SENAMUS: At Davidem locis omnibus ac prophetas ipsos inimicis mala
+omnia precari videmus. Aut igitur Christus, aut illi gravissime
+peccant, qui tam contraria edicta fingunt, quae nulli theologi
+conciliare queunt. Quis autem tot et tam multos prophetas impietatis
+accuset? Sic enim David adversus inimicum: _Constitue super eum
+peccatorem, et diabolus stet a dextris, cum judicatur exeat
+condemnatus, et oratio ejus fiat peccatum. Fiant filii ejus orphani et
+uxor ejus vidua, et non sit qui miseretur pupillis ejus, et in una
+generatione exscindatur nomen ejus!_ Et ad extremum illud subjicit:
+_Haec merces eorum, qui detrahunt mihi._1
+
+1. Num. X. fin. Ps. 47.
+
+SALOMO: Certe Davidem ac prophetas de hostibus Dei potius, quam de suis
+ultionem reposcere videmus. _Surge domine_, inquit Moses, _et
+dissipentur hostes tui!_1
+
+1. Psalm. 68, 2. Numer. 10, 35.
+
+SENAMUS: Hic quidem aperte contra hostes Dei, sed infinitis prope locis
+prophetae suorum hostium interitum cupidissime expetunt, ut superiore
+psalmo, postquam execrabilem in modum inimicis imprecatus esset: _Haec
+merces_, inquit, _eorum qui detrahunt, non qui Deo, qui Christo
+detrahunt, sed mihi._
+
+SALOMO: Nemini dubium est, quin prophetae sanctissimi ac summae
+pietatis et integritatis viri perniciem suis inimicis optent ac
+precentur, non 263 aliam ob causam, quam ut doceant ab omni injuria
+atque ultione esse abstinendum, et uni Deo ultionem relinquendam; vetat
+enim lex divina privatas injurias ulcisci, sed earum ultionem Deus ipse
+deposcit. Est autem ejus orationis, qua ultionem a Deo repetimus, haec
+utilitas, ut illum integritatis ac innocentiae testem habeamus et ab
+injuria inferenda ultionis specie abstineamus1. _Quoniam_, inquit
+Hieremias, _ultio Dei est._2 Sed ferendum non est, quod Lucas3 divinae
+legi fraudem facere videtur his verbis: _Dictum est antiquis, diliges
+proximum tuum et odio habebis inimicum tuum._4 Haec postrema verba
+nusquam in lege divina aut ullis prophetis reperiuntur, sed interdictum
+plane contrarium. _Ne oderis_, inquit lex5, _odio intestino quenquam,
+sed aperte illum increpa._ Item: _Ne sis injuriarum memor, ne ulciscare
+te ipsum._ Nec vero est majus et melius antidotum adversus vindictae
+furentis libidinem et ultionis cupiditatem, quam6 in ipsius Dei sinum
+effundere totam, qui nullam nisi justissimam ultionem accepturus est.
+At novus legislator, ut legibus divinis derogaret: _Si quis_, inquit7,
+_maxillam dextram palma caedat, obvertito illi sinistram, et ei qui
+tunicam rapuerit, concedito quoque pallium, nec vim vi repellas_, quod
+tamen omnibus divinis et humanis legibus semper licuit ac licebit, vim
+injustam a capite honesta ratione propulsare. Illud etiam minus
+ferendum, qui proximum appellaverit fatuum, reus sit incendii
+gehennae8; quae interdicta non modo sapientibus, sed etiam Juliano
+imperatori9, qui religionem christianam a se desertam oppugnavit, tam
+absurda visa sunt, ut ea libris provulgatis omnino repudiaret. Nam si
+legibus istis, quas christiani principes ac magistratus jam pridem
+valere jusserunt, ulla vis esset, nusquam innocentiae contra vim
+improborum locus relinqueretur, sceleratis in bonos omnia, bonis contra
+in sceleratos nihil liceret.
+
+1. Levit. 19. Deuter. 32. Ezech. 9 et 25. 2. Jerem. 50, 15. 3. Apud
+Matthaeum potius reperiuntur haec verba. 4. Matth. 5, 43 sqq. 5. Levit.
+19, 17. Ezech. 9 et 25, 10 sqq. 6. Alibi: _sed_. 7. Matth. V, 39 sq.
+Lucas VI, 29. 8. Matth. V, 22. Lucas VI. 9. Apud Cyrillum.
+
+SENAMUS: Longissime abest Aristoteles1 ab illa Christi sententia, quin
+etiam scribit, eos, qui ultionem non2 reposcant, sibi ipsis injuriam
+inferre.
+
+1. L. V. Ethic. 2. Deest in alio codice.
+
+FRIDERICUS: Julianus quidem apostata nimis impudenter ac impie Christi
+doctrinam calumniatus est, cum diceret: Latronibus ac sicariis
+impunitatem a Christo proponi, nec cuiquam ullos hostium impetus
+propulsare licere. Aliud enim est, officia perfecta tradere, aliud
+mediocritatem1 officiorum tueri. Quis enim legibus omnibus se
+innocentem profiteatur? Et ut sit aliquis, quam augusta est innocentia,
+ad legem bonum esse2, quam multa pietas, humanitas, justitia, fides
+exigunt, quae extra tabulas publicas 264 sunt. Nam vim illatam vi
+propulsare, bestiis quidem est, et eorum qui ab ira sibi nequeunt
+temperare, sed patienter injuriam ferre ac pro caedentibus vota facere,
+consummatae et perfectae justitiae est, quam Christus, Davide et
+prophetis omnibus superior, hominum generi patefecit. Id autem planum
+facit oratione sua Jobus3. Cum enim multa de sua justitia dixisset,
+illud etiam4 subjecit: _Si gaudium_, inquit, _percepi ex infortunio
+inimici mei et exsultavi cum malum ei obvenisset; sed ne verbo quidem
+malum ei sum imprecatus._5 Haec illa est consummatae justitiae summa
+laus, quam Jobo Deus ipse gravissimo testimonio tribuit.
+
+1. Ita omnes. 2. Seneca l. II de benef. 3. Alii: _Job_. 4. Alius:
+_enim_. 5. Jobi 31, 29.
+
+CORONAEUS: Haec certe disciplina Platonis decreto quodammodo congruit.
+Sic enim Plato: μᾶλλον ἀδικεῖσθαι ἤ ἀδικεῖν. Tritum est illud: Parum
+abest, quin Academici fiant Christiani! Neque tamen si quis pallium
+eripienti tunicam non concesserit, reprehensione dignum putaverit
+legislator Christus, cujus doctrina, non edicta prodita sunt, sed prius
+jacturam vir integerrimus patietur, quam ictibus aut litibus
+experiatur. Ex quo intelligitur, Christi doctrinam, non vulgarium
+philosophorum ac legislatorum, sed consummatae sapientiae et
+integritatis verum archetypum esse.
+
+OCTAVIUS: Demus illud, quod Salomo non concedit, Christi doctrinam
+eximiam, vitam sanctissimam, clarissimam nominis sui famae
+existimationem, miranda denique non magica, sed plane divina fuisse.
+Demus etiam id quod Azora quarta scriptum est, Christum pro caeteris
+omnibus prophetis spiritum clarissimum ac divinissimum habuisse, haec
+tamen omnia cum in hominem cadere possint, non video quid sit,
+quamobrem Deum fateri debeamus. Et quidem multo clariores fuere tum
+doctrina, tum vitae sanctitate, tum miraculis Moses, Helias, Samuel,
+Josua, qui non haec terrestria Christi miracula magorum1 fere communia
+fecerunt, sed qui maria diviserunt, fluminum cursus cohibuerunt, coelum
+quominus plueret clauserunt, clausum precibus aperuerunt, solem ac
+lunam2 suis sedibus immobiles reddiderunt; Helias item et Henochus non
+dubia testium fide post mortem, sed ante mortem divina potestate ab
+hominum conspectu abrepti fuerunt, quos tamen pro Diis habere ac colere
+impietatis esse Christiani confitentur.
+
+1. Alii: _majorum_, vel: _majores_. 2. Additur alibi: _horas_.
+
+CURTIUS: Christum prophetas istos longissimo intervallo superare,
+argumentum est illud potissimum, quod omnia omnium prophetarum oracula
+in Christum ut in scopum diriguntur, nec magis illi coelestia prodigia
+quam Mosi, quam Josuae, quam Heliae defuerunt. Quin etiam in illa
+visione montis Thabor Moses et Helias hinc et illinc triumphanti
+Christo adstiterunt1, quibus praesentibus Dei vox audita de coelo est:
+_Hic est filius dilectus, in quo mihi complacui, ipsum audite!_ Cum
+Heliam et Mosem jubet audire Christum, an illis exaequandum aut
+comparandum 265 putavit? Jam vero cui mortalium unquam morienti sol
+mori et obscurari amisso splendore visus est, nisi Christo, neque enim
+per naturam id fieri poterat, cum in ipso meridiei momento id
+contigerit, luna e diametro soli opposita, ut verissime dictum sit a
+Dionysio Areopagitarum senatore: aut Deus naturae patitur, aut naturae
+ruinam minatur! Hujus autem eclipseos admiranda prodigia Phlego
+Trallianus Adriani Caesaris libertus 4 anno 2202 Olympiadis, i.e. 18
+Tiberii Augusti contigisse scribit. Quibus ea confirmantur, quae
+Matthaeus 27, Marcus 15, Dionysius Areopagita in epistolis, Eusebius
+historicus in demonstratione evangelica, demonstratione undevigesima,
+Origenes contra Celsum, Suidas in verbo Dionysius, Tertullianus in
+Apologetico de solis illius deliquio meridiano scripserunt.
+
+1. Matth. 17, 1 seqq. 2. Alius: _240_; alius: _210_.
+
+SALOMO: Ut apotheosin Thaboritanam illam, non satis dignam quae refelli
+mereatur, omittam, graviter peccatur in historiam ab illis solaris
+deliquii inventoribus; annus enim 4. Olymp. 2201, quem Phlego notavit,
+penultimus est Neronis, Silio Nerva et Julio Attico consulibus, 32
+circiter annos post Christi supplicium, ut ex ipsis Romanorum fastis et
+Olympiadum circulis, quae M. Varro, Dionysius Halicarnasseus,
+Cuspianus, Sigonius, Onuphrius, Mercator, Funccius summa cura ac
+diligentia sic conjunxerunt, ut neminem dubitare patiantur. Hanc autem
+Phlegonis eclipsin, quae post annos 322 contigit, cum Christus mortuus
+est, ordinariam ac naturalem in synodo solis ac lunae, non in objectu,
+quod isti volunt, secuta est, clades illustrium senatorum, quos Nero
+interfici jussit, Thraseam, Senecam, Pisonem, caeteros et parricidia
+matris et utriusque uxoris, paulo post civilia bella ac tres eodem anno
+imperatores Romanorum3. Illud etiam ad errorem istorum convincendum
+accedit, quod solem in piscium sidere tunc fuisse tradunt, id quod
+fieri nullo modo potuit, cum paschalis victima nunquam immolaretur,
+nisi luna 14. mensis Nisan, quo sol sidus arietis subire solet4.
+
+1. Alius: _200_; alius: _210_. 2. Alius: _35_. 3. Alius: _ac trium
+eodem anno imperatorum Romanorum_. 4. Exod. 12, 6 sqq.
+
+CURTIUS: Cur igitur Dionysius Areopagita ad Polycarpum scribens
+Apollophanem sophistam coarguit his verbis1: _Nescio_, inquit, _quo
+spiritu afflatus ad divinationem prorupisti, Apollophanes, quod una
+mecum aspiciens eclipsin solis, contra naturae ordinem, tempore Christi
+patientis, conversus ad me dixisti: hae praclarae sunt vicissitudines
+rerum divinarum!_
+
+1. Dionys. epist. 7.
+
+TORALBA: Omissa temporum ac scriptorum controversia rationibus
+perspicuis inquiramus, Christus Deus sit necne? Nam si generis humani
+auctor est et servator, profecto Deum esse oportet. Si Deus non est, ne
+hominum quidem servator esse potest.
+
+CURTIUS: Necessarium profecto argumentum, quo argute refelluntur 266
+Ariani, qui si quem generis humani servatorem confitebantur, eundem
+tamen Deum esse negabant.
+
+SALOMO: Nihil saepius in sacris litteris admonemur, quam ab unius
+aeterni Dei potentia salutem pendere omnium1: _Ego Deus aeternus et
+praeter me non est alius._ Item: _Redemtor noster Jehovah, Zebaoth
+nomen ejus._ Item: _Ego Deus aeternus solus salvator, qui solus mortem
+inferre et a morte solus eripere possum, nec alius est a me._ Item:
+_Ego Deus aeternus, qui deleo iniquitates tuas propter me._ Non dixit:
+propter Jesum filium, supplicio afficiendum, aut: propter Messiam
+futurum, illud autem ineffabile et sacratissimum numen יהוה aeternus
+nulli creaturae communicabile esse, utriusque religionis theologi
+confitentur. Si ergo servatoris dignitas ei congruit,2 cui nomen illud
+sanctissimum divina lege tributum est, quonam modo illud mortali3
+creaturae conveniret?
+
+1. Jesaiae 30 et 42. Jerem. 43. 45. 47. 31. 32. Genes. 16. Exod. 6. 20.
+29. Psalm. 7. 49. Ezech. 32. 2. Rabbi Moses 1. 2. Calvinus c. 1.
+harmon. in Psalm. 83. 3. Alibi: _divinae_.
+
+FRIDERICUS: At illud ipsum nomen Jesus seu Jehovah1 servatorem
+significat, eique maxime datum est, quia genus humanum servaturus
+esset, itaque Paulus non obscure aut ambigue scripsit, uni Christo
+inditum esse nomen Jesu2, quo audito3 omne genu flectatur coelestium,
+terrestrium ac infernorum. Item:4 _Non est aliud sub coelo nomen datum
+hominibus, in quo oporteat servari._ Item tanto praestantior angelis,
+quanto excellentius est nomen adeptus.
+
+1. Jehosua. 2. Luc. 1. 2. Phil. 2, 10. 3. Alibi: _edito_. 4. Acta 4,
+12. Hebr. 1, 4.
+
+SALOMO: At quid ista? Cum nomen Jesu et Jehovah1 vulgaria sint ac
+communia, nusquam tamen ineffabile nomen יהוה? Itaque argutus quidam
+theologus2 christianos veteres magistros jure coarguit, quod illa
+verba: _Non est aliud nomen sub coelo_ etc., sic interpretantur, ut
+servandi majestas inter creaturas soli Christo conveniret: _Quoniam_,
+inquit, _homines in coelum conscendere nequeunt._ Quae reprehensio
+probabilis est, nec tamen reprehensioni congruit solutio, sed quia
+incongruum est existimare, vim et praestantiam generis humani ulli
+creaturae communicari posse, cum soli Deo tantum conveniat. Petrus
+autem in concione populi Christum a Deo factum praedicavit3. Clemens
+etiam, proximus Petri successor in eodem pontificatu, de quo Paulus
+ipse laudabile testimonium tulit, librum promulgavit, qui ἀναγνωρίσμος
+inscribitur, ubi Jesum creatum fuisse scribit, Eunomium secutus.
+
+1. Jehosua. 2. Calvinus in c. 14. 12 Actorum. 3. Actorum 4, 10 sqq.
+
+CURTIUS: Jesum etiam1 creaturam fuisse fatemur, quatenus corpore ac
+mente constat, conceptum in utero virginis, genitum, educatum, mortuum,
+267 sepultum, neque quatenus est creatura servator dicitur, sed
+quatenus creator. Tametsi ad pariendam hominibus salutem humano corpore
+usus est. Ac tametsi Deus simul et homo sit, non tamen divina essentia
+cum humana mente confusa est, neque alteri naturae altera concreta aut
+mista2, sed quodammodo utraque utrique copulata sub unam et eandem
+Christi hypostasin.
+
+1. Alibi: _quoque_. 2. Alius addit: _nec tamen omnino altera divulsa_.
+Alibi pro mista legitur: _infinita_; pro _divulsa_ alibi: _dimista_.
+
+SENAMUS: Dubitavi saepe, quid esset, quam ob rem Petri Lombardi aetate
+verum erat hoc enunciatum1: Deus assumsit humanam naturam ut
+indumentum; nihilominus tamen falsum et haereticum postea esse coepit,
+quia indumentum corpori non copulatur, at humanam naturam divinae
+copulari credunt.
+
+1. Scotus l. III. dist. dicit, hoc enunciatum haereticum esse coepisse
+post Lombardi aetatem.
+
+TORALBA: Nulla dualitas, inquit Dionysius, principium esse potest, sed
+et unitas dualitatis initium est1. Quod si utraque natura, scilicet
+divina et humana, non est in unum et idem concreta, nec altera penitus
+ab altera discreta, certe copulata dualitas erit, cui opus est vinculo
+quodam ac nexu, quoniam illae duae naturae majore intervallo a se
+invicem distant, quam contraria, quae sub eodem genere continentur. At
+infinitum et finitum eodem genere coërceri nequeunt nec ulla copula
+possunt uniri. Nam eorum, quae uniuntur, ratio quaedam est, infiniti
+autem in finitum nulla, ex quo sequitur, utramque naturam ab utraque
+avulsam esse. Nam si utraque confusa esset, utramque perire oporteret,
+ac tertium quoddam ex utraque constituendum, ut superius demonstratum.
+Quodsi natura divina simplicissima est, nullam omnino compositionem
+ferre potest, alioquin ajentia et negantia simul esse vera aut simul
+esse falsa oporteret de una et eadem re.
+
+1. Desunt haec sex antecedentia verba in uno codice.
+
+FRIDERICUS: Utramque naturam uniri docuit Christus, cum diceret: _Ego
+et pater unum sumus._1
+
+1. Joh. 10, 30.
+
+OCTAVIUS: Ariani dictum illud ad concordiam et mutuum utriusque
+consensum pertinere contendebant, ut illud quoque1: _Pater, da ut sicut
+ego et tu unum sumus, ita isti in nobis unum sint; alioquin apostoli
+ipsi Dii fuissent._ Item illud: _Qui plantat, et qui rigat, unum sunt._
+Item2: _Qui adhaeret domino, unus spiritus est._ Quam Arianorum
+interpretationem etiam christiani theologi probant.
+
+1. Joh. 17, 20 sq. 2. 1 Corinth. 6, 17.
+
+SENAMUS: At Hilarius nos ipsos cum Christo unum et idem esse affirmat,
+non tantum adoptione et consensu, sed etiam naturâ.
+
+CURTIUS: Ea sententia omnium judicio repudiatur, omnes enim Dii essemus
+et impeccabiles, si ejusdem naturae et essentiae cum Christo.
+
+CORONAEUS: Id quidem plerique arbitrantur fieri assumtione corporis 268
+Christi sacramenti ope, cum ejus caro et sanguis cum nostra miscetur,
+mens etiam ejus et divinitas credentibus communicatur1.
+
+1. Erasmus paraphr. in Lucam.
+
+TORALBA: Non capio, quaenam unio creatoris cum creatura fieri possit,
+cum Dei natura simplex et incorporea sit, non multa nec multiplex nec
+mutabilis. Quid si multiplex non sit, quomodo triplex erit? Nam
+quicquid cadit in naturam, scindi necesse est. Aut enim, inquit
+Evagrius, natura patris, filii et spiritus sancti simplex est aut
+composita; non hoc, illud igitur. Si simplex, numen etiam expers est.
+
+CORONAEUS: Nemo Deum triplicem esse putat, trinum quidem in unitate et
+unum in trinitate fatemur, triplicem aut duplicem negamus.
+
+TORALBA: Si trinitas est in divinitate, pluralitas est in deitate,
+numeralis enim distinctio, non essentialis, quia posito binario, non
+sequitur ternarius. Quare distinctio numeralis, cum ab unitate
+receditur, efficit deitatis divisionem, et compositio numerosa
+corrumpit simplicitatem deitatis. Illud etiam absurdius sequitur, quod
+Dei potestas, quae est infinita, solvitur ac debilitatur numerali
+divisione. Nam vis ac potestas cujusque rei eo major est, quo magis
+unita in sese, et eo debilior, quo longius ab illa unione simplicissima
+discedit. Quare cum sola unitas sit omnipotens, nec quicquam
+simpliciter aut absolute unum sit praeter Deum, sequitur trinitatem non
+esse omnipotentem.
+
+CURTIUS: Numerus non refertur ad essentiam, sed ad hypostasin
+personarum, nec dividitur essentia divina propter hypostaseos personae
+cujusque divisionem.
+
+SALOMO: Si Deus trinus esset, cur Moses coacta populi concione
+orationem sic auspicatur: _Audi Israël, Deus noster Deus unus est!_1
+Cur in re tanti ponderis et momenti omisisset epitheton illud tam
+necessarium _trinus et unus_? At ne quis dubitaret, ut prospiciebat
+futurum, litteras grandiores in extremo primi ac postremi verbi
+apposuit, contra scribendi usum, hoc enim unde nisi ut planum faceret
+omnibus, nec infinitos esse Deos, nec plures uno esse posse, in quem
+nullus numerus cadat.
+
+1. Deuter. 6, 4.
+
+CURTIUS: Argumenta, quae a negantibus ducuntur, fere sunt captiosa, non
+dixit: est trinus, ergo non est trinus, nihil ex eo sequitur.
+
+TORALBA: Nulla videtur argumenti fallacia, cum1 altero posito alterum
+excludi sit necesse est. Nam qui dicit _Unum_, excludit _trinum_,
+alioquin contraria simul vera sunt, unius et ejusdem ratione2, scilicet
+Deus unus est, Deus non est unus. Illud ab3 omnibus theologis
+christianis usitatum est, Deum efficere non posse, ut contraria eadem4
+ratione simul vera sint, non quod ulla sit impotentia Dei, sed quod
+subjectum incapax sit affirmationis simul et negationis. Nec illud
+Plato voluisse videtur 269 in Parmenide, ubi de Ente et Uno
+copiosissime disserit, quam ut doceat, unum illud naturae principium
+simplicissimum esse, nec praeter unitatem quicquam admittere posse.
+Xenophanes item et Melissus, qui libros etiam de Ente et Uno
+scripserunt, nihil aliud voluerunt, quam rerum omnium principium
+unitatem simplicissimam esse. Eadem Pythagoreorum vox est. Finis,
+inquit Jamblichus, totius contemplationis est, attollere mentem a
+multitudine ad unitatem: τέλος πάσης θεωρίας, τοῦ ἕνος θεορητικὸν
+ἀνάγειν ἑαυτὸν ἀπὸ πληθοῦς ἐς τὸ ἕν. Itaque Academici cum Dei proprium
+nomen inquirunt, appellant τὸ ἓν, τὸ ἀγαθὸν, τὸ ἀλήθες, τὸ ἁπλοῦν, i.e.
+unum, bonum, verum, simplex, quem Proelus vocat ἓν θείων ἐνάδων
+ὑποστατικόν, unum divinarum unitatum fundamentum.
+
+1. Alibi: _cur_. 2. Alibi: _rationis_. 3. Alius: _autem_. 4. Alibi:
+_ejusdem_.
+
+CORONAEUS: Nullam video in his enunciatis contradictionem: Deus est
+unus, Deus non est unus; quia non ratione ejusdem, primum enim ratione
+essentiae, alterum ratione personarum. Nec vero in ipsa ratione
+personarum aliud est trinitas, quam unitas, omnipotens, non divisa, non
+composita, non numerabilis, sed suapte natura simplicissima. Etiam si
+essentiae ratione unus est, ratione personarum trinus.
+
+TORALBA: Igitur duas ὑποστάσεις subesse necesse est, quoniam de uno et
+eodem subjecto dici non potest creator et creatura, mortale et
+immortale, sempiternum et fluxum, stabile et caducum, genitum et
+ingenitum. Oportet enim motum, nexum, qualitatem, quantitatem, corpus
+denique Deo aeterno copulari.
+
+FRIDERICUS: Non fit unio corporis humani cum natura divina, sed naturae
+divinae cum mente humana.
+
+TORALBA: At fieri non potest, ut quae uni1 tertio uniuntur, inter se
+uniantur, et quae una sunt, eadem inter se sunt eadem, ex2 ipsis
+philosophiae principiis et decretis. Igitur si divina mens humanae
+menti unitur, et humana meus corpori, divinae mentis et corporis eandem
+unionem fore necesse est. Hoc absurdum, illud igitur quanquam fleri
+nullo modo potest, ut mens humana cum aeterno Deo eat3 in unum, cui nec
+mens humana est ὁμοούσιος, ac ne ὁμοιούσιος quidem, nec infinita,
+quanto minus divinam naturam humano corpori misceri putabimus.
+
+1. Alibi: _una_. 2. Additur alibi: _se_. 3. Alius: _coëat_.
+
+SALOMO: Certe Moses Rambam graviore blasphemia putat obligari, qui Deo
+corporeum quiddam inesse arbitratur, quam qui colit idola.
+
+FRIDERICUS: Cur nobis theologos thalmudistas, christianae religionis
+eversores, opponis, qui Christo deitatem, Deo rationem, memoriam,
+veritatem, quas cum homine quodammodo communes habet, modis omnibus
+eripere conantur?
+
+CURTIUS: Salomonis et Toralbae hunc video scopum esse, ut Dei naturam
+ac trinitatis arcana rationibus et argumentis assequantur, fide opus
+270 est: ad ea, quae sola fide nituntur, si rationem aut
+demonstrationem adhibeas, nihilo plus efficies, quam si cum ratione
+insanire velis. Itaque Plato1, vir divinus, cum de Deo quicquam
+scribere metueret, quod ab ejus majestate esset alienum, credi jubet
+iis, quae a majoribus prodita fuerant, sine ulla demonstratione. Quod
+etiam Aristoteles affirmat his verbis: προςήκει ἐμπειρῶν καὶ
+πρεσβυτέρων ἢ φρονίμων τοῖς ἀναποδείκτοις2 φάσεσι καὶ δόξαις οὐχ ἥττον
+τῶν ἀποδείξεων. Quare nec probare possum Eusebii, Galatini, Augustini,
+Eugubini scripta, e quibus Mornaeus demonstratioues evangelicas promere
+conatur. Non enim prospexerunt, scientiam et fidem, quam infusam
+appellant, simul stare non3 posse.
+
+1. In Timaeo. 2. Alius: ἀποδείκτοις. 3. Alii: _nullo modo_.
+
+TORALBA: Valeat illud quidem inter Christianos, sed prospiciendum est,
+quid philosophis, quid paganis, quid Epicuraeis, qui fidem infusam aut
+evangelium respuunt, responderi possit, ne illis idem objiciatur, quod
+olim Julianus imperator Galilaeis, eos scilicet ad omnia argumenta
+physica, demonstrationes nihil aliud in ore habuisse praeterquam illud:
+πιστεύσον. Praestabilius est igitur, cum philosophis, quid ratio
+possit, experiri, quam vadimonium deseruisse videri. Nam si essentia
+sive ὀυσία illa, quae pater est, filius sit: idem sibi pater est et
+filius, idem genitus et ingenitus.
+
+FRIDERICUS: Unus est ingenitus pater, unus filius ab aeterno tempore
+genitus.
+
+TORALBA: Si non est idem genitum et ingenitum, diversa est patris et
+filii substantia.
+
+FRIDERICUS: Essentia unum et idem, non hypostasi.
+
+OCTAVIUS: Cur ergo in concilio Toletano decretum est, solum verbum
+carnem factum, solum hominem induisse? Nam ex eo sequitur, paternam
+essentiam non eandem esse cum essentia filii.
+
+FRIDERICUS: Illud admonendi sumus, aliam esse hypostasin ab essentia,
+quae ab imperitis confusa densissimam hac in disputatione caliginem
+pepererunt.
+
+TORALBA, Si pater genuit Deum, aut se Deum genuit aut alium Denm,
+tertium nihil est. At nulla res seipsam gignit, nec sui ipsius causa
+esse potest. Ac tametsi Platonici saepius usurpant illa de Deo:
+αὐτόγονος, αὐτοτελὴς, αὐτογενὴς, αὐτοφυὴς, nihil tamen aliud
+significatur, quam Deum aeternum sua scilicet potentia, natura,
+majestate, beatitate contentum, nihil alienis opibus egere. Non autem
+putandum est, quicquam a se ipso gigni. Ob id enim Plutarchus Deum
+antiquissimum esse scribit, quia sit ingenitus, πρεσβύτατον θεὸν εἶναι,
+ἀγέννετον γάρ. Ex quo sequitur, aeternum id esse non posse, quod
+genitum sit. Et quidem Hilarius scribit1, id quod nascitur, non fuisse
+antequam nasceretur.
+
+1. Libr. 12 de trinitate.
+
+271 CURTIUS: Igitur argumento a contrariis sequitur, id semper fuisse,
+quod ab aeterno tempore genitum est, ut de filio credimus.
+
+TORALBA: Si quid seipsum genuisset aut fecisset, id quod gigneretur et
+quod gigneret, imperfectum esset, quoniam oporteret totum non esse, ut
+gigneretur a seipso. Si enim esset, non fieret, quia jam esset; si non
+existeret, non gigneret, quia non esset. Igitur Deus de se ipso non
+genuit filium seipsum. Quo fit, ut alius sit a patre, non relatione
+personarum, sed tota substantiae ratione. Quod Christus aperte his
+verbis comprobans: _Alius est_, inquit, _qui me misit pater._1 Quod de
+homine dici non potest, qui nondum erat homo, quum mitteretur.
+
+1. Joh. 5, 23. 12, 45.
+
+FRIDERICUS: Argute quidem et subtiliter, sed utramque argumenti partem
+negat Augustinus1, negat Lombardus2, et recte: Neque enim sequitur,
+inquit Scotus3, si sol murem generat, igitur se murem, aut alium murem
+a se, sed alium qui est mus.
+
+1. Libr. 7 de trinit. 2. Libr. 1 dist. 4. 3. Libr. 1 dist. 4.
+
+OCTAVIUS: Augustinus igitur sui oblitus est: Pater, inquit, ut haberet
+filium de seipso, non minuit se ipsum, sed ita de se alterum generat,
+ut totus maneret in se, esset in filio tantus, quantus est solus. Quae
+certe implicant contradictionem cum superioribus, quoniam tota natura
+dissentanea sunt idem et alterum. Item alibi: Deus cum verbum genuit,
+id quod est ipse genuit; Deum autem, inquit Basilius1, μήτε παρ᾽
+ἑαυτοῦ, μήτε παρ᾽ ἑτέρου γεγονέναι2, neque a seipso, neque ab alio
+gigni.
+
+1. In symb. libr. contra Eunom. 2. Alii: γένεσθαι.
+
+FRIDERICUS: In eo ipso Lombardus Augustinum refellit, ubi substantiam
+Dei filium scribit genuisse. Aut filius, inquit Lombardus, de
+substantia patris, aut de nihilo conditus est; non hoc, ergo illud, aut
+omnino alius est Deus.
+
+OCTAVIUS: Lombardus huic argumento subjicit haec verba1: Vehementer nos
+ista movent, quae quomodo intelliguntur, mallem ex aliis audire, quam
+tradere. Alterutrum tamen confiteri necesse est: Si de substantia
+patris filium genitum dicamus, erit idem Deus aut alius Deus, et
+utrumque absurdum est. Neque vero sunt duae filiationes, ut theologorum
+verbis utamur, sed una filiatio Dei aeterni, tum ad Deum filium, tum ad
+hominem. Itaque posteriores theologi Lombardum refellunt, quod negavit
+substantiam a substantia gigni, cum veteres theologi sic sentiant:
+Pater, inquit Tertullianus, tota substantia est, filius autem derivatio
+totius et portio.
+
+1. Libr. 3 dist. 8.
+
+TORALBA: Nihil a Deo tam alienum, quam partem ei tribuere aut detrahere
+portionem, cum sua natura nullas partes habere possit, alioquin corpus
+esset et quidem dividuum, contra quod superius demonstratum est.
+Absurditas autem veri et falsi certissimus est judex1, cum eo 272
+deducimur, ut quod per naturam fieri non possit, confiteri, aut de
+suspecta sententia decedere cogamur.
+
+1. Alii: _index_.
+
+CORONAEUS: Igitur omnia quae fiunt praeter naturae cursum ac tenorem,
+quae multa sunt, a Toralba superius allata, etiam absurda videri
+oportet.
+
+TORALBA: Multa quidem non ordinario aut consueto naturae cursu
+feruntur, non tamen pugnant cum natura divina.
+
+CURTIUS: Cum nihil proprie et apposite de Deo dici possit, sed omnia
+commode negari, frustra his enunciatis utitur Toralba, Deus est
+substantia, quia Deus nullis accidentibus subjungitur et substat, quod
+substantiae maxime proprium.
+
+TORALBA: Pater essentiae nomen est, aut actus, si actus, profecto
+filius creatus est, si essentiae nomen est, filius tota substantia
+alius est patre.
+
+CURTIUS: Aliud argumentum est Aëtii, cui tametsi Basilius1 non
+respondeat, utrumque tamen inficiatione subvertitur, quia patris vox
+relationem tantum significat.
+
+1. Orat. V.
+
+OCTAVIUS: Scribit Epiphanius, Aëtium trecenta argumenta collegisse
+contra Christi deitatem, quae partim extant, vix ullum tamen est
+efficacius eo, quo a junioribus adversus Hilarium et Athanasium
+concluditur1. Cum enim Deum Deo genitum, lumen de lumine acceptum
+dicerent: Christus, inquit, ex sese Deus est, non ex alio. Nam si habet
+ab alio2, ut Deus sit, Deus esse nequit. Cui argumento non video, quid
+responderi possit.
+
+1. Hilarius l. 6 de trin. Athanasius in symb. 2. Alibi: _uno_.
+
+FRIDERICUS: Superius dictum est, non alium esse Deum, qui a patre
+genitus est. Neque enim in divinitate pater causa efficiens est filii,
+sed causa essentiae quae ab efficiente plurimum aufert1.
+
+1. Damasc. l. 4 phys.
+
+TORALBA: Si Christus est Dei filius, est ejusdem essentiae, aliquando
+genitum esse oportet; si genitus est aliquando, fuit tempus illud, quo
+nondum erat, quod quidem originem ac tempus principii habuisse
+declarat.
+
+CORONAEUS: Hoc argumentum Augustinus1 et Hilarius2 sic diluunt, ut
+patrem agnoscant, aeternum sine auctore, filium etiam aeternum, sed non
+sine autore, ut calor ab igne, lux a sole. Christus, inquit
+Tertullianus3, a patre prodiit, ut radius a sole, rivus ex fonte,
+frutex e semine.
+
+1. L. 1 de trin. 2. L. 12 de trin. 3. Adv. Praxeam.
+
+TORALBA: Effectio saepe cum causa concurrit, ut lux ipsa, nec prior est
+nec posterior sole, sed nunquam sunt eadem, cum sol sit substantia, lux
+autem accidens, quod de patre et filio dici nullo modo potest. Nam si
+quid nascitur ut sit, tempus antecedere oportet, quo nondum erat. Ex
+quo sequitur, filium aut nondum fuisse genitum, aut si genitus est,
+aeternum non esse1.
+
+1. Alii: _esse non posse_.
+
+273 FRIDERICUS: Jam diximus patrem esse causam essentialem filii et
+principii, ut Augustinus, Hilarius, Gregorius Nazianzenus, Basilius
+confitentur, sed patrem aeternum aeternae cujusdam effectionis. Nec
+video, cur in eo haerere debeamus.
+
+OCTAVIUS: Cur ergo magister sententiarum ita haesit, ut exclamet hunc
+in modum: Hoc humanum sensum excedit et intelligentiam mundi, quae non
+capit ratio.
+
+TORALBA: Imo ratio, quae divina lux est, uniuscujusque menti insita,
+videt, sentit, judicat, quod1 rectum, quod pravum, quod verum, quod
+falsum.
+
+1. Alius: _quid ... quid ... quid ... quid_.
+
+FRIDERICUS: Ita quidem eas res, quarum capax est. Sed Deus aeternus ac
+infinitus humanae mentis gurgustio capi nequit, quia impervestigabilis,
+divinissimus, supremus, i.e., ut elegantioribus Theophrasti verbis
+utamur, ἀναισθητὸς, θειότατος, ὑπερβατός.
+
+SALOMO: Illic1 agit Theophrastus de Deo, hic autem agitur de homine
+Jesu, neque enim pro argumento sumendum id, quod concludendum est,
+nempe2 Jesum esse Deum. Nam Deus non obscure aut ambigue, sed sua voce
+declarans, quis esset: _Ante me_, inquit, _non est Deus et post me non
+erit._ Item: _Ego primus exstiti et postremus ero._3 At christiani
+theologi confitentur4, personam creatam esse et antequam hominem
+induisset in utero foeminae, personam habuisse filii, quis dubitet, an
+filius sit creatura? Non igitur creator, non Deus.
+
+1. Alius: _Illis_. 2. Alius: _scilicet_. 3. Jes. 48, 12. 4. Scotus l.
+1. dist. IV.
+
+OCTAVIUS: Magister sententiarum1 negat, personam filii constare ex Deo
+et homine, ut ex partibus; deinde subjicit2: Inexplicabilis est istius
+unionis ratio, negat tamen utramque naturam misceri, et idololatriam
+vocat adorare corpus et animam Christi, quoniam, inquit, corpus et
+anima Christi creaturae sunt. Eadem est Philippi Melanchthonis3
+sententia.
+
+1. Lib. II. dist. 9. 2. Libr. III. dist. 90. 3. Contra Stancarum.
+
+CURTIUS: Uterque recte, quoniam Ephesina Synodus decrevit, Christum una
+λατρείᾳ1 colendum esse.
+
+1. Alii: _latria_.
+
+OCTAVIUS: Si non est confusa utraque natura unione hypostatica in
+Christo, non debuit cultus confundi, ut cum creatore creatura
+misceretur ac simul coleretur, cum sacrilegio proximum sit, putare
+patrem et filium singularem Deum esse, ut inquit Hilarius, in patre et
+filio duos credere impium, ac tertium nihil est.
+
+FRIDERICUS: Si quis est, qui subtilius ista exquirat, nec tamen penitus
+intelligat, cogitet ea, etiamsi1 certissimis demonstrationibus
+nitantur, saepius tamen percipi non posse. Ἀντίχθονας2 esse omnes
+theologi et 274 philosophi praeter Augustinum et Lactantium
+confitentur, idque tum perspicua minimaque dubia demonstratione, tum
+etiam experientia diuturna exploratissimum, nemo tamen id cogitatione
+persequi potest, ut Moses Rambam3 acutissimus philosophus confitetur,
+ut mirum videri non debeat, si Lactantius et Augustinus astrologos ut
+imperitos et insanos irriserint, qui ista crederent. Quin etiam
+Augustini autoritate adacti4 plerique theologi haereticos esse
+judicarunt, qui ἀντίχθονας esse arbitrarentur. Inter quos quidem
+Vigilius quidam episcopus Salisburgensis a pontifice maximo quasi
+haereticus damnatus est, quod ita sentiret A.C. 7455. Quanto minus
+igitur divinae naturae unionem cum humana percipiemus. Itaque Hilarius
+ipse, eloquentia atque eruditione clarissimus: Extra sermonem est,
+inquit6, quod exigitur, extra sensum non enunciatur, non attingitur,
+non tenetur. Idem paulo post7: Mihi in sensu labes est, in
+intelligentia stupor, in sermone silentium. Idem, Deum ex uno, non
+portione, non sectione, non diminutione, non derivatione, non
+protensione, sed incomprehensibili modo esse. Quid Justinus Martyr?
+Unitas in trinitate et trinitas in unitate nascitur8, id quomodo sit9,
+nec alios scrutari velim, nec ipse mihi satisfacere possum, cum arcanos
+sermones sordida lingua enunciare nefas existimem. Si igitur tantos ac
+tales viros piget, rem omnium sacratissimam vel primoribus attingere
+digitis, quid nobis faciendum putemus?10
+
+1. Alii: _etiam quae ... nituntur_. 2. Alii: _Antichtonas_. 3. In ep.
+contra astrologos. 4. Alius: _adducti_. 5. Aventinus annal. l. III. 6.
+Libro I. de trin. 7. Libro VI. cod. 8. Alibi: _nescitur_. 9. Alius:
+_fiat_. 10. Alius: _putamus_.
+
+OCTAVIUS: Non scio atque haud miror1, an major obscuritas sit de
+spiritu sancto, quem Athanasius2 et Chrysostomus3 a patre et filio
+procedere scripserunt, cum tamen in conciliis Graecis anathematis poena
+sit ei, qui hoc crediderit. Et quidem Damascenus: Spiritum sanctum
+inquit, a patre procedere, in filio quiescere dicimus. Quam opinionem
+cum inter discrepantium varietatem Johannes agnomento Scotus conciliare
+nequiret: Quis, inquit, Damascenum, Basilium, Gregorium Nazianzenum,
+Gregorium theologum, Justinum Martyrem, Cyrillum haereseos damnaret?
+Quis etiam Hieronymum, Augustinum, Hilarium, Ambrosium, Latinos omnes
+erroris coargueret? Alterutros tamen aut etiam utrosque insigniter labi
+ac decipi necesse est.
+
+1. Alius: _Non miror atque haud scio_. 2. In symb. 3. In epistolam ad
+Corinth. cp. 12.
+
+FRIDERICUS1: Ecclesia occidentalis catholica, symbolum Athanasii
+secuta, spiritum sanctum ab utroque prodire confitetur. Quia nec
+genitus est, inquit Augustinus, nec ingenitus, nec sint duo filii, si
+genitus, aut duo patres, si ingenitus, et consequenter duo principia2,
+duo sunt innascibiles, ut eorum verbis utamur.
+
+1. Alibi: CORONAEUS. 2. Addit alius: _si_.
+
+OCTAVIUS: At magister sententiarum hanc Augustini sententiam sic 275
+refutans: Quis, inquit, hoc explicare potest? Nam si ingenitus est,
+spiritus erit sine principio, ac duo principia futura sunt; si genitus,
+erunt duo filii et inter se fratres; si ex filio genitus, jam nepos ex
+filio patri futurus est.
+
+FRIDERICUS: Ut ergo ambiguitas illa dilueretur, Latini commodius ab
+utroque spiritum producere tradunt.
+
+TORALBA: Processio illa spiritus a filio, qui patrem habet autorem et
+generis principem, valde dissimilis est et inaequalis ei quae a patre,
+qui nullum habet auctorem. Sed cur potius processio spiritus quam
+generatio1, aut cur potius generatio filii, quam processio, cum trium
+sit una et eadem essentia? Profecto consimiles sunt illae Scoti2
+argutiae, cum patrem et filium scribit unum spiratorem, non tamen unum
+spirantem, sed duos spirantes.
+
+1. Desunt alibi quatuor haec antecedentia verba. 2. Libr. I.
+sententiar. dist. 12.
+
+CORONAEUS: Ad haec utcunque1 intelligenda patefacit aditum Hilarius,
+cum trinitatem soli, radio, luci comparavit.
+
+1. Alibi: _utrumque_ vel: _utraque_.
+
+TORALBA: Nullo modo rei propositae congruit illa comparatio, cum radius
+et lux ipsa sunt accidentia, sol vero corpus, substantia constans, at
+illi ὁμοουσίους ajunt tres personas. Praeterea Deo nihil accedere aut
+decedere potest. Denique si gigni, sive procedere, sive derivari filium
+et spiritum sanctum a patre dicamus, infinitum ab infinito manare
+confitendum erit, quae absurditas est omnium maxima1. Cum enim
+quaeritur, cur Deus Deum facere non possit, nihil aliud responderi
+potest, quam infinitum ab infinito decerpi non posse. Itaque laudatur
+Anselmus, qui rogatus a discipulo, cur hominem impeccabilem Deus non
+fecisset: Quoniam, inquit, Deum facere non potuit2. Ex quo sequitur,
+absurdum esse illud enunciatum: „Deus factus est homo“, quia Deus in
+hominem mutaretur et homo in Deum, utrobique enim est actio et passio.
+Jam vero inexplicabilis est talium enunciatorum complexio, deitas sive
+aeternitas est ingenita quatenus pater, genita vero quatenus filius,
+nec genita nec ingenita quatenus spiritus sanctus, quae de una et eadem
+essentia nullo modo dici potest.
+
+1. Aristoteles l. II. phys. 2. Scotus l. III Sentent. dist. 7.
+
+CORONAEUS: Si res inter se comparatae usquequaque convenirent, non
+esset rerum similitudo, sed res ipsa. Quare Basilius1 aliter atque
+Hilarius tribus solibus trinitatem comparat, ut a re ipsa propius
+abesset.
+
+1. Ep. 15. contra Eunomium.
+
+OCTAVIUS: At Hieronymus1 sacrilegium vocat, tres in Deo substantias
+collocare, cum tamen nihil apud Hilarium2 frequentius reperiatur, quod
+juniores theologi mirantur. Quin etiam Hilarius3, cum scripsisset
+aeternitatem esse in patre, reprehensus est a junioribus. An, inquit
+ille, hoc ab Hilario dictum est, ut Christo eripiat deitatem?4.
+
+1. Ad Damascenum. 2. Libr. de trin. 3. In harmonia c. XIII. 4. Calvin.
+l. 1. institut. cp. 13.
+
+FRIDERICUS: Hoc Hilarium noluisse testatur ipsa repetitio frequens 276
+in ejus scriptis, Christum esse Deum, sed Graeci commodius ad
+personarum distinctionem verbo hypostaseos utuntur.
+
+OCTAVIUS: At Hieronymus in voce hypostaseos venenum1 latere suspicatur.
+Et quidem Paulus alio sensu videtur uti hac voce, ubi spiritum sanctura
+appellat characterem hypostaseos patris.
+
+1. Alii: _vere unum_.
+
+TORALBA: Hypostasis est accidens aut substantia, tertium nihil est, et
+Deo nihil accedere potest, igitur substantiam esse oportet. Sin
+hypostasin pro essentia accipiamus, tres erunt essentiae aut tres
+substantiae in Deo, quia unicuique personae suam hypostasin singularem
+tribuunt.
+
+CURTIUS: Essentiae verbo accidens aut substantia significatur, neque
+enim scholastici hoc enunciatum: „filius est de patris essentia“,
+perinde accipiunt ac illud: „est de patris substantia“, quia hoc modo
+filius patri consubstantialis exprimitur, illo non item. Hypostasis
+autem personis tribuitur, ne tres in unam et eandem confusae videantur,
+cum sit quaedam cujusque personae proprietas, alteri non
+communicabilis.
+
+OCTAVIUS: Cur igitur primo capite confessionis Augustanae vox personae
+ullam partem aut qualitatem significare negatur, sed id quod proprie
+subsistit? Nam proprietas personarum est ea, ut pater a se ipso
+potestatem habeat, non ab alio, ut voluit Augustinus1; filius vero non
+a se ipso, sed a patre. Idem quoque tradit, patrem sine principio, sine
+auctore, filium vero non sine principio, sed a patre essentiam habere.
+Quis autem serio putet, hunc Deum esse, qui ortus sui principium,
+essentiam, potestatem alteri ferat acceptam? Ac ne quis illud Augustino
+aliud cogitanti excidisse arbitraretur, apertius repetens2: Pater,
+inquit, a nullo habet, ut Deus sit, filius autem, ut Deus sit, habet a
+patre. Idem quoque Basilius scribit3.
+
+1. Libro III. de trin. c. 12. 2. Ep. 66. 3. Epist. 15. cont. Eunom.
+
+TORALBA: Si filius originis suae primordia patri debet, aeternus esse
+non potest. Nam si pater genuit filium, gignendi finem simul fecit aut
+semper gignit (ut videtur iis, qui ad Christum referunt haec verba1:
+_Ego hodie genui te_), imperfecta semper est filii generatio. Sin
+gignere desiit, etiam aliquando coepit; si coepit gigni filius, non est
+aeternus, non est infinitus, non est Deus.
+
+1. Psalm 2, 7. cf. Actor. 13, 23 et 33. Hebr. 1, 5. 5, 5.
+
+CORONAEUS: Eodem revolvimur, illud enim cogitandum, non tres aeternos,
+non tres infinitos, non tres Deos, sed unum Deum aeternum, infinitum,
+personarum tamen varietate distingui, ac proprium quoddam personae
+cuique convenire1, ut cum Lombardus negat, spiritum principium esse,
+nisi ad creaturas.
+
+1. Alii: _convenitur_.
+
+SALOMO: Igitur ante annorum sex millia spiritus sancti nullo modo
+principium erat, cum nihil adhuc creatum existeret. Atque ob id
+Macedoniani 277 spiritum creaturam appellabant, quem1 Christiani ex
+symbolo2 Deo coaeternum et Deum asseverant.
+
+1. Addit alius: _tamen_. 2. Symb. Athanas.
+
+FRIDERICUS: Haec verba magistri sententiarum ad relationem et
+nominationem personarum, non ad essentiam referuntur.
+
+OCTAVIUS: Si spiritus habeat a patre et filio principium, cur
+Athanasius, Chrysostomus1, Augustinus2 tres esse coaequales et
+coaeternos affirmant?
+
+1. Ep. 1. ad Corinth. cp. 12. 2. Lib. V. de trin.
+
+CURTIUS: Recte illi quidem propter essentiam coaeternam, personarum
+vero relatione pater filio natura prior dicitur ac major, quo pertinet
+illud: _Pater major me est._1
+
+1. Joh. 14, 28.
+
+SALOMO: Imo spiritum patre et filio superiorem faciunt Matthaeus,
+Marcus, Lucas1, qui quae peccantur in patrem et filium, ignosci
+affirmant, quae vero peccantur in spiritum sanctum, ignosci negant. At
+cum Moses Deum placare conaretur, aut se de libro vitae deleri2, en
+divina vox ad illum: _Qui peccaverit in me_, inquit3, _hunc ego de
+libro vitae delebo._ An filium et spiritum sanctum, si patri aequales
+essent, praetermissurus fuisset? Nullum etiam trinitatis argumentum
+exstat in lege divina, at ne in prophetis quidem vestigium ullum.
+
+1. Matth. 12, 31 sq. Marc. 3, 29. Luc. 12. 10. 2. Ita omnes; unus codex
+legit: _ut se deleret_. 3. Psalm. 69, 29.
+
+CURTIUS: Quid ais, Salomo! An non1 ullum caput, ulla pagina antiqui
+foederis prophetarum, ubi non aliud sacrosanctae trinitatis vestigium
+compareat?2
+
+1. Alii: _est_. 2. Alii: _comperiatur_.
+
+OCTAVIUS: Certe Martinus Lutherus, cum multa de supplicationibus
+Romanis, tum vero carmen hoc vulgatum delere non dubitavit: _sancta
+trinitas, unus Deus, miserere nobis!_ quia trinitas Deus esse non
+potest, cum sit foeminea vox, secundae intentionis, ut dialectici, vel
+collegii, ut juris consulti loquuntur1, qui collegium de tribus
+personis definiunt; at nec in ullum collegam conveniunt, quae de toto
+collegio dicuntur. Itaque Origenes, quem Hieronymus magistrum
+ecclesiarum appellat, trinitatis verbum supra modum execratur, ac
+τριονύμων sectam supra modum acerbissime insectatur2. Quin etiam
+Rufinus ejus interpres scribit, multa, quae ab Origene contra
+trinitatem scripta fuerant, a se correcta fuisse. Sed cum bona Rufini
+venia dictum sit, non decuit interpretem correctoris officio fungi, nec
+mirum videatur, si Origenes3 corruptus eadem quae Athanasius interdum
+scribere et vocem ὁμοούσιος, quae nondum exaudita erat, usurpare de
+filio videatur. Eadem licentia Cypriani epistolis suppositus est
+Tertulliani liber de trinitate, ut monuit Rufinus4.
+
+1. Leg. Neratius de V. S. 2. Prologo libri περὶ ἀρχῶν. 3. Cap. 11 et 12
+in libr. Numerorum. 4. In Apolog. Origenis.
+
+CORONAEUS: Tametsi verbum trinitatis sive triadis in sanctis litteris
+278 inusitatum videamus1, nihilominus baptismum fieri oportere legimus
+in nomine patris, filii et spiritus sancti, et quidem proximus
+apostolis Justinus Martyr librum scripsit περὶ ἁγίου καὶ ὁμοουσίου
+τριάδος.
+
+1. Alius: _videmus_.
+
+OCTAVIUS: Libellum hunc esse supposititium, ratio perspicua temporum
+convincit. Floruit enim M. Aurelio principe, cui apologiam nuncupavit.
+At in quaestionibus CXXIV ad orthodoxos libri illius quaerit auctor,
+cur eversa et fracta sit superstitio paganorum, cum tamen aetate
+Justini maxime floreret. Verbum autem ὁμοούσιος primum sub Constantino
+principe usurpare coeperunt, ducentis circiter annis post aetatem
+Justini. Eadem licentia prodiit in vulgus missa D. Jacobi Graece
+scripta, in qua sanctae trinitatis, apostolorum, confessorum, virginum
+ordines ac voces saepius ingeruntur, cum tamen is Jacobus excepto
+Stephano primus martyrium passus sit. Consimilis est missa Chrysostomi,
+in qua Chrysostomus ad Chrysostomum preces fundit1, quo quid ineptius?
+
+1. In fine missae Graece expressae.
+
+CORONAEUS: Eodem igitur morbo omnes omnium libri laborarent! Sed ne
+videar Testamenti Novi tabulis aut interpretibus niti, aut theologis,
+permulta in veteribus tabulis sacrosanctae trinitatis mysteria latent.
+Et quae ab aliis1 copiose perscripta, levissime attingam, ut illud
+Deuteronomii2: _Quae gens est, quae audiverit vocem Deorum viventium_
+i.e. אלהים החיים, ubi plurali verbo Deum unum significat. Item illud
+Josuae3; אלהים קדשים i.e. Dii sancti, pro Deus sanctus. Item4: _Si
+domini ego, ubi est timor meus?_ Item5: _Faciamus homines ad imaginem
+nostram._ Et paulo post: _Faciemus adjutorium simile sibi._
+
+1. Petrus Galatinus. Augustinus Eugubinus c, 5. 2. Deuter. 5, 24. 3.
+Josuae 24, 19. 4. Maleach. 1, 6. 5. Genes. 1, 26. 2, 18.
+
+SALOMO: Vox אלהים pro אלוֹה saepissime usurpatur. Sed Chaldaeus
+interpres Jonathas, quoties ad Deum unum refertur, fere singulari verbo
+explicat, ut apud Malachiam usus est voce chaldaea רבוך, ut planum sit,
+nusquam de trinitate cogitasse prophetam. Id enim: _Faciamus hominem_,
+ad angelos conversio est. Hos enim1 humanae creationis ministros
+placuit adhiberi, ut elementis et elementariis rebus ad hominem
+confirmandum necessariis uterentur, quibus natura divina vacat.
+
+1. Alibi: _quos_.
+
+CURTIUS: Cur igitur in convalle Mamre tres apparuerunt Abrahamo, tamen
+sermo est unius ad unum?
+
+SALOMO: Illud est arcanum; Deus enim sedere dicitur inter vel super
+Cherubim, quoniam duorum angelorum, qui proxime ab ejus majestate
+obstant, officiis ac ministeriis orbem moderatur, quod Zacharias1
+eleganti visione declarat. Unde vetus illud de Abrahamo jactatur: Tres
+vidit et unum adoravit. Quo ex loco omnia, quae de Deo plurali voce
+enunciantur, explicari facile possunt.
+
+1. Zach. 4, 1 seq.
+
+279 FRIDERICUS: Cur igitur Rabbi Simeon Johai filius in libro Zohar,
+quem arcanorum thesaurum vocant, haec verba: _Audi Israel, Deus dominus
+noster Deus unus est!_ trinitatis significare mysterium affirmat? Nomen
+enim אלהים filio tribuit, nomen יהוה geminatum patris et spiritus
+sancti.
+
+SALOMO: Locus hic a Galatino et junioribus decerptus et laceratus
+quibusdam praebuit occasionem, ut filii et spiritus sancti voces
+subjicerentur. Cur enim sanctissimum1 nomen יהוה spiritui, non filio,
+qui dignitate praestat, tribueretur, aut cur locus ille veteribus
+tabulis, quo Dei natura simplicissimae unitatis declaratur, trium
+Deorum sive personarum adjunctione conturbaretur?
+
+1. Alius: _sacratissimum_.
+
+CURTIUS: Illud tamen a Jesaia, ter vocem illam קָדֹש repetente,
+confirmatur: Sanctus, sanctus, sanctus. Item psaltes lyricus יהוה,
+אלהים, אל i.e. Deus, Deus varietate vocum apud Ebraeos idem prope
+significantium. Item alibi1: Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat
+nos Deus! quid aliud quam sacrosanctae trinitatis mysterium est? Quin
+etiam ab Aegyptiis veteribus principium rerum appellantibus triplex
+erat repetitio, ut Damascenus Platonicus scribit.
+
+1. Psalm. 67, 7 sq.
+
+SALOMO: Oportuisset igitur sextilitatem1, quam trinitatem colere, quia
+praeter tria illa Sanctus, sanctus, sanctus sequuntur quoque tria Dei
+nomina: Deus, dominus, Zebaoth, contra vero dualitatem, quoties duo
+nomina Dei occurrunt; Deus Zebaoth aut Eloha Zebaoth.
+
+1. Alii: _pluralitatem_.
+
+FRIDERICUS: Sed pergamus Salomonem obruere vi argumentorum! Josephus
+Castilionaeus et Jeremias1, filius Halcanae, nomen litterarum duodecim,
+scilicet אב בנ רוח הקדוש i.e. pater, filius, spiritus sanctus, tria in
+uno et unum in tribus contineri interpretantur.
+
+1. Alius: _Nehemias_.
+
+SALOMO: Facile est, alienis nominibus subjectis libros pervulgare, ut
+libri magorum nomine Salomonis editi. Quin etiam trinitatis
+propugnatores Zoroastrem et Orpheum, magorum parentes, ab infernis
+locis arcessere non dubitant atque etiam Jamblichum ipsum, qui conscius
+impietatis, ne capitali supplicio periret, exsorbuit venenum. Plenus
+est his autoribus Galatini liber et Augustinus Eugubinus. Nam quae
+Galatinus hausit partim ex sacris litteris, partim ex libris
+Talmudicis, partim ex illa porta tenebrarum potius quam lucis, non
+conversa, sed perversa, non correcta, sed detorta ac pro seriis
+suscepta sunt, quae ad ironiam trinitatis scripta fuerant. Argumento
+sit, quod cum serio theologi Ebraei de Jesu scribant, ne appellari
+quidem dignantur, sed epitheto תֹלְדוֹת suspendiosum1 contumeliose
+denotant.
+
+1. Deest in aliis codicibus.
+
+CURTIUS: Adjungamus Philonem Ebraeum1, philosophiae laudibus ac rerum
+divinarum scientia clarissimum. Sic enim de mysterio trinitatis: 280
+Duo sunt, inquit, primo Deus et verbum, principium et finis voluntatis.
+Quid clarius dici potest?
+
+1. In tract. de mundi opificio, et in libro de agricult., et in caput
+secundum Geneseos.
+
+SALOMO: Sit verbum, sit voluntas in Deo, quid ad tres personas? Idem
+Philo mundum vocat filium Dei, secundo genitum, primogenitum vero
+exemplar ipsius mundi, i.e. ἀρχέτυπον. Non magis tamen ineptum sit,
+exemplar Deum appellare, quam exemplum aut verbum Dei Deum vocare, ut
+Johannes1 verbum Dei Deum esse scribit, non minus incongrue, quam qui
+sapientiam Dei Deum esse putant. Iidem tamen creatum esse tradunt ex eo
+Salomonis: _Ab initio et ante saecula creata sum._2 Nec vident, ex eo
+sequi, filium sive sapientiam creaturam dici. Et certe Tertullianus3,
+ut doceret Jesum creaturam esse: Audis, inquit, sapientiam creatam
+esse. Item: Lex Dei nihil est aliud, quam verbum ore Dei prolatum et
+creatum, quae eadem ratione Dei filius ac Deus dici deberet. Et quidem
+Valentiniani verbum Dei sive filium prolatione patris natum
+affirmabant, item spiritum sanctum mox amorem, mox etiam voluntatem Dei
+vocant, quae essentia, natura, tempore verbum antecedunt. Ex quo
+intelligitur, verbum coaequale et coessentiale patri non esse. Ac cum
+displiceret Augustino Eugubino4, verbum Dei filium appellari, emendavit
+vel potius corrupit locum Philonis5, ac pro νόμου λόγον scripsit,
+repugnantibus omnibus typographorum exemplis. Consimile est illud, quod
+intelligens, intellectum et intellectionem i.e. ומששל, משכל, שכל
+trinitatis esse ajunt, ut amantem, amorem et amatum. At fieri nullo
+modo potest, ut equus qui intelligitur et amatur, idem sit cum homine
+qui eum mente percipit ac intelligit, nisi accidentia substantiis,
+coelestia terrestribus, supera inferis misceantur.
+
+1. Ev. Joh. 1, 7. 2. Proverb. 8, 22. 3. Contra Praxeam ex cap. 8.
+Proverb. 4. De perenni philosophia. 5. In libro de mundo.
+
+FRIDERICUS: Quicquid est in Deo, id totum est essentia ipsius, nihil ei
+accidit, nihil decedit, ac propterea et verbum et cogitatio Dei et Deus
+rectissime a Johanne filius appellatur.
+
+TORALBA: Quis tam inepte disseret, ut quae foras ab homine procedunt
+edicta, leges, actiones, verba, essentiam hominis esse arbitretur? Quae
+etiamsi1 cum creatore eadem sint, creatoris et creaturae nullum
+discrimen esse oportet, nam quae uni sunt eadem, inter se sunt eadem.
+
+1. Alibi: _quodsi_.
+
+CURTIUS: Cum Johannes dicit, verbum Dei filium esse, non vocis
+prolationem intelligit, sed intimam ejus essentiam, sapientiam,
+cogitationem. Huc enim illa spectant: _Et verbum erat apud Deum._1 Nam
+quod Tertullianus2 filium Dei creatum dixit, errore lapsus est, quod
+sapientiam Dei, quam filium Dei vocant, creatam arbitraretur. At
+Basilius3: Essentia Dei, inquit, semper fuit, nec unquam genita est,
+i.e. ἡ γὰρ αὐτοῦ σοφία οὐκ ἐγένετο, ἀλλ᾽ ἦν ἀεί. Nam si creata fuisset
+sapientia, tempus exstitisset, 281 quo nondum erat, quanquam Salomo
+scribit, ante saecula fuisse. Itaque omissis interpretibus, a quibus
+errores manare solent, audiamus Salomonem4 sua verba resonantem. Sic
+enim scribit: _Ab aeterno ordinata sunt, ab initio, ab antiquis
+terrae._ Alioqui si creata fuisset, sequeretur Deum sine sapientia
+prius exstitisse, quod non minus absurdum aut impium est, quam patrem
+sine filio cogitare.
+
+1. Joh. 1, 1. 2. Contra Praxeam. 3. Contra Eunom. 4. Proverb. 8, 23.
+
+CORONAEUS: Cum igitur sacrosanctae trinitatis mysteria tot scripturae
+locis perspicua sint, adhibeamus etiam ad philosophos erudiendos
+philosophorum antiquissima decreta.
+
+FRIDERICUS: Certe Proclus Academicus, tametsi libros1 duodeviginti
+adversus Christianos scripsit, nihilominus tamen tria principia
+fatetur: bonum, mentem et animam. Numenius2 primum appellat patrem,
+secundum creatorem, tertium opificem. Amelius3 quoque triplicem facit
+opificem, sive mentos tres, sive tres reges, scilicet eum qui est, qui
+habet, qui aspicit. Trismegistus tamen ut antiquitate, sic
+perspicuitate caeteros superavit: Deus, inquit, qui est intellectus,
+vita, lux, androgyne genuit verbum, qui alius est intellectus,
+fabricator omnium rerum, et cum verbo spiritum, Deum igneum. Item
+Plotinus libro περὶ τριῶν ἀρχικῶν ὑποστάσεων: Tres sunt, inquit,
+ὑποστάσεις, unum sive bonum intellectus et anima mundi, de quibus non
+ante disserendum quam sacris rite peractis et tranquilla mente. Quin
+etiam Theophrastus libro de mundo ad Alexandrum, qui falso tribuitur
+Aristoteli, arcanum trinitatis denotavit, cum in aeterno Deo
+principium, medium et finem collocaret.
+
+1. Cf. Suidas. 2. Alius addit: _vero_. 3. Alius false: _Amelus_.
+
+CURTIUS: Ex omnibus paganorum monumentis, quae ad trinitatis mysterium
+afferri possant, vix ullum est illustrius aut nobilius oraculo, quod
+Heraclides Ponticus in templo Serapidis scriptum fuisse narrat, his
+verbis:
+
+Πρῶτα θεὸς, μετέπειτα λόγος καὶ πνεῦμα σὺν αὐτοῖς,
+
+i.e. Principio Deus est, tum verbum, his spiritus una est. Congenita
+haec tria sunt, cuncta haec coëuntia in unum.
+
+OCTAVIUS: Istud oraculum ex eadem officina christiana prodiisse non
+dubito, ex qua prodierunt consimilia, quae pridie allata sunt ex
+Apolline.
+
+TORALBA: Caetera quidem Academicorum scripta, quae refutatione minus
+egent, omitto, quia ὀυδὲν1 πρὸς ἔπος. Sed quisquis tandem fuerit
+Trismegistus ille, quem et Isidis magistrum et Aegyptium scriptorem
+omnium post Mosen antiquissimum esse Isidis statuae inscriptio et ratio
+temporis2 cogit confiteri. Qui vero libri Trismegisti nomine
+circumferuntur, non nisi graece exstitisse, cum latine redderentur,
+planum est, et auctorem ex junioribus Academicis plura3 Platonis
+decreta descripsisse. Nam qui minus fabulantur, libros ei tribuunt
+36525, Jamblichus vero 110004, et quae 282 ex illis libris excerpta
+fuere a Jamblicho, Plotino, Proclo, Cyrillo, modis omnibus dissimilia
+leguntur ab iis, quae in Pimandro et Poëmate scripta legimus. Quae
+autem ad trinitatis argumentum allata sunt a Friderico, ad verbum
+descripta videntur, non tam a Trismegisto, quam ex epistola Platonis ad
+Hermiam et Dionysium, ubi Deum universitatis principem facit, secundam
+vero intelligentiam a prima creatam i.e. mentem mundi totius, tertiam a
+secunda, quam mundi animam Platonici5 omnes interpretantur, quartam a
+tertia, atque ita deinceps ad extremam mentem. Peripatetici vero mentes
+omnes ab eodem principio simul derivari tradunt. Sed utramvis
+sententiam sequamur, necesse est, ab uno principio caetera omnia manare
+ac propterea composita, creata, fluxa, caduca judicari. Quoniam, inquit
+Plotinus,6 omne quad non est primum, non est simplex, πᾶν γὰρ τὸ οὐ
+πρῶτον οὐχ ἁπλοῦν.
+
+1. Alii: μηδὲν. 2. Alius: _temporum_. 3. Alii: _pura_. 4. Alii:
+_110000_. 5. Platonici in Timaeum. Jamblichus in lib. de myst. l. III.
+Plotinus de anima. Leo de amore. 6. In libro g. Prognost.
+
+FRIDERICUS: Quid tum? Neque enim in trinitate quicquam tempore prius
+aut posterius, sed tantum ordine relationis, nec minus est creator
+filius quam pater, aut spiritus sanctus quam uterque. Id autem
+significatur prîmo verbo libri originum בְרֵשִּׁת ברָא i.e. in
+principio creavit pater, filius et spiritus sanctus, nam vox ברא tribus
+litteris tres personas innuit, scilicet אב, בן, רוּח patrem, filium,
+spiritum sanctum, quod ex arcanis sanctis Ebraeorum et Kabbala
+diviniore promi non negabit Salomo, et ex verbo ברשת litteris
+commutatis, transpositis, compositis, sejunctis haec verba conflari:
+pater per filium principium finem creavit, caput, ignem, fundamentum
+magni hominis foedere bono. לב saepe pro טב accipitur. Juvat enim
+Ebraeos suis pugionibus et gladiis jugulare.
+
+SALOMO: Quis non videt, ex iisdem litteris diversissimas sententias
+fingi posse? Nunquam enim majores nostri Kabbalae genus istud valde
+probarunt. Ac multo probabilius esset, ex nomine tetragrammato
+quaternitatem comminisci, quam trinitatem, ut Basilides evangelista,
+cujus sententiam Noëtiani ac Lombardus ipse, sententiarum magister,
+secuti videntur, ut Johannes Abbas scriptum reliquit, quod praeter
+personas tres quartam subjecerunt, quam ὑποκράτορα1 vocabant. In qua
+sententia fuisse videntur Pythagoraei, qui sanctam quaternitatem jurare
+consueverant, i.e. τὴν ἁγίαν τετρακτύαν, quam tetragonali pyramide
+mundorum multa millia continere denotabat Timaeus Locrensis. Et quidem
+magistri sententiarum de quaternitate efficax et arguta ratio aut
+statuit quaternitatem, aut trinitatem evertit, quia duabus rationibus
+producentium duas productorum opposuit, scilicet rem generantem, rem
+genitam, rem spirantem, rem nec genitam, nec generantem, nec spirantem.
+Cui opinioni aptius convenirent quatuor rotae totidemque animalia
+divinae visionis2 et illa Dei vox ad Mosen, 283 divina nomina quater
+repetentis, scilicet3: _Deus patris tui, Deus Abraham, Deus Isaac, Deus
+Jacob._
+
+1. Alii: ὑποπάτορα. 2. Ezech. 1, 15 sqq. 3. Exod. 3, 6.
+
+OCTAVIUS: Principio nascentis ecclesiae christianae cum veteres Dii
+paganorum de antiqua possessione divinitatis deturbarentur, unus tantum
+Deus a Christianis colebatur. Sed cum imperator Constantinus Magnus
+templa Deorum concludi jussisset, Christo deitas tributa est in synodo
+Nicaena, non sine acerrima pontificum inter se dissidentium
+contentione. Nihil tamen adhuc de spiritus sancti deitate decretum
+erat, ac ne mentio quidem ulla in symbolo, nec Deus credebatur, ut
+Gregorius Nazianzenus scribit1. Quin etiam Arianorum sententia, quae
+Christum inter creaturas statuebat, tantum valuit, ut octo conciliis
+Tyri2, Sardis, Mediolani, Smyrnae, Seleuciae, Nicaeae, Tarsi, Arimini
+habitis, ac praecipue synodo Ariminensi, in qua sexcenti pontifices
+coaluerant, confirmata fuerit3. Ac tametsi vigesimo post anno deitas
+Christi restituta fuerit concilio Constantinopolitano, nihil tamen de
+tertia persona quisquam suspicatus4 erat, ut Deum novum fabricaret, nec
+de trinitate ullum verbum, sed tandem anno Christi 430 spiritus sanctus
+in numerum Deorum relatus est Ephesina synodo et sequentibus5, quibus
+subrogata sunt symbolo Nicaeno aliquot capita de spiritu sancto,
+scilicet: Credo in spiritum sanctum sine ulla Dei appellatione, quo
+minus recentis Dei novitas offensionem religiosis auribus praeberet. Ex
+quo intelligitur, Athanasium, qui sub Juliano Caesare florebat, symboli
+vulgaris auctorem esse non potuisse, nisi centum triginta annos aetatis
+explevisset. Omitto quod Graecus homo, solus omnibus dissentiens,
+spiritum ab utroque, scilicet patre et filio, procedere6 diceret,
+contra poenam anathematis, conciliis graecis subjectam, quod aliunde
+spiritum quam a patre derivari arbitraretur.
+
+1. Ep. II. ad Chelidonium. 2. Desunt sequentia haec novem verba in
+aliis codicibus. 3. Sozomen. ad a. 363. l. III. cp. 19. 4. Alibi:
+_supplicatus_. 5. Niceph. libro XIV, 34. Tres autem sunt synodi Ephesi
+coactae. 6. Alius: _prodire_.
+
+FRIDERICUS: Non tamen1 propter hominum coetus aut disputationes
+Christus coepit aut desiit Deus esse, nec item spiritus sanctus, sed
+quae ab haereticis in dubium revocabantur, altissimis sapientum
+decretis confirmata fuerunt. Et certe memorabile est, quod in
+ecclesiasticis historiis proditum legimus de duobus episcopis2, qui cum
+Nicaeni concilii decretis subscribere noluissent, a mortuis excitati,
+re planius comperta subscripserunt.
+
+1. Deest in alio codice. 2. Niceph. Callist. l. 2. c. 13.
+
+OCTAVIUS: Sacris litteris, inquit Chrysostomus, potius quam angelis de
+coelo vel resurgentibus hominibus credendum. Et quis tam stupidus aut
+demens reperiatur, qui daemonibus arte magica pellectis et Manibus
+necromantica impietate evocatis credendum putet, cum impietates illae
+magicae non solum divinis, sed etiam humanis legibus prohibeantur
+capitali poena. Et si ulla esset, quae esse nullo modo potest, in
+Christo deitas, 284 talium sacrilegorum ac daemonum assertione penitus
+everteretur. Illud autem1 pontificibus Romanis usitatum est, cum
+aliquem in divorum numerum inscribi volunt, Manes ope νεκρομαντείας
+evocare, unde mirabiles ἀποθεώσεις ac daemonum praestigia sequuntur,
+quibus imperitis conceptam πολυθεότητος opinionem confirmant.
+
+1. Alii: _a_.
+
+CORONAEUS: Quae a pontificibus Romanis religiose fiunt, bona fide
+interpretari debemus.
+
+CURTIUS: Daemones etiam, si evocati adessent, non dubito quin Christi
+veri Dei nomen ac numen revereantur, cum in terris viventem ac
+spirantem metuerent ac timerent, quanquam quoque Sibyllarum
+antiquissima vaticinia Jesum Dei omnipotentis et Mariae virginis filium
+apertissime declaraverunt, multis ante saeculis, quam nasceretur, quae
+testimonia ab Eusebio et Lactantio Firmiano prodita videmus, ne1 sim
+infinitus in illis enumerandis.
+
+1. Alibi: _nec_.
+
+OCTAVIUS: Quid mirum, cum Proba Falconia Christi vitam ab ipso Marone
+conjunctis centonibus descriptam reliquerit posteritati? Sed iniquum
+est, bibliorum majestatem Sibyllarum et Orpheotelestarum versibus
+foedissime conspurcari, cum saepius demonstratum sit, Sibyllas daemonum
+contubernio infames esse ac semper fuisse.
+
+CORONAEUS: Satis abundeque factum opinor, si cuique argumentis,
+demonstrationibus et auctoritate satisfieri potest, Jesum Dei filium ab
+aeterno tempore genitum Deum esse et una cum patre et spiritu sancto
+deitatem in unitate essentiae ac unitatem in personarum trinitate
+tueri.
+
+SENAMUS: Mihi quidem, qui de rebus divinis omnia omnibus assentior,
+satis ac plus etiam quam satis est; sed adhuc restat quaestio multo
+difficilior, etiamsi demus ante quindecim saecula personam1 filii patri
+coaequalem fuisse et coaeternam, quanam ratione humanam carnem
+assumserit? Deinde si demus, divinam essentiam foeminae uterum et
+viscera subire voluisse, quid ad generis humani redemtionem necessarium
+esset? Nam si Deus humanum genus servare et omnibus sceleribus expiare
+potuit, sine hominum aut humanae carnis ope, caede ac sanguine
+cujusquam, nihil necesse fuit, filium a coelestibus illis sedibus in
+terras delapsum foeminae viscera subire, deinde utero clauso egredi et
+in ipsa aetatis flore acerbissimis cruciatibus ac suppliciis addici,
+cum solo nutu omnia omnium scelera diluere facile potuisset2. Id enim
+frustra pluribus tentatur, quod paucioribus confici possit3.
+
+1. Alius ita: _personam divina ratione humanam carnem assumsisse_. 2.
+Alius: _posset_. 3. Alius: _queat_.
+
+OCTAVIUS: Alius modus, inquit Augustinus1, Deo non defuit homines2
+redimendi, ac tametsi quis putet Deum ita decrevisse, nulla tamen
+necessitas eum obligaret ad sua decreta exsequenda. Itaque nec
+antecedens nec consequens necessitas ulla fuit, quamobrem Deus
+vilissimam hominis carnem 285 indueret, ut turpi morte caderet, quoniam
+vel angelus vel alius homo satisfacere potuit oblata hostia, quam Deus
+gratam habuisset, quia non plus est oblatio, quam quanti Deo collibuit
+illum aestimare. Quodsi quis dicat, neminem ab originis labe purum
+fuisse, Deus id quoque praestare potuit, ut quisquam ab omni scelerum
+contagione purus nasceretur, quod de matre Christi praedicant
+recentiores3, qui in Synodo Tridentina4 contra veterum sententiam,
+scilicet Anselmi, Bernhardi, magistri sententiarum, Thomae Aquinatis,
+Augustini, Hieronymi, decreverant.
+
+1. Lib. 3. de trin. 2. Alius: _hominis_. 3. Scotus, qui primus in ea
+sententia fuit, lib. 3, dist. 8. 4. Canon. 5. sess. 5.
+
+TORALBA: Illud quidem valde mirum mihi videtur, tot ac talium virorum
+mentes beatissimas ab ecclesia Romana nunc impietatis ac haereseos
+damnari.
+
+CORONAEUS: Ecclesia labi non potest, quia1 nondum haeresis erat saeculo
+Bernhardi et Lombardi.
+
+1. Alius: _atque_.
+
+TORALBA: Quod verum sit, nullis temporum conversionibus falsum esse
+potest.
+
+OCTAVIUS: Ne in his haereamus! Poterat Adamus erga Deum amore singulari
+veniam mereri, quia multo praestabilior est amor erga Deum, quam omnes
+oblationes ac victimae, quas ex creaturis percipere potuisset1. Quid
+igitur tanta rerum conversione, tam crudeli supplicio innocentissimi
+hominis opus erat?
+
+1. Scot. l. 3. dist. 19.
+
+CURTIUS: Etiamsi nulla Deum necessitas ad agendum impellit, sic tamen
+ei placuit. Cur autem ei placuerit inquirere scelus, disputare nefas
+est.
+
+CORONAEUS: Negat Ambrosius1, profundam immensitatem arcanorum Dei
+exquiri oportere; mihi tamen voluntas Dei semper exquirenda, non autem
+cur hoc vel illud voluerit? At si ullam2 de voluntate divina
+conjecturam capere fas est, quid illum impulerit, ut naturam humanam
+susciperet ac supplicio contumeliosissimo caderet, ea potissimum causa
+videtur, ut nos a vitiorum foeditate ad virtutes revocaret. Sic enim,
+quantum a sceleribus abhorreat, intelligimus. Deinde, ut homines ad
+ejus amorem ardentius inflammaret, quos majore quam angelos dignitate
+ac praestantia cumularet.
+
+1. L. 1. c. 4. de vocat. gent. 2. Alibi: _nullam_.
+
+TORALBA: Id quidem Christianis et imperitis facile, philosophorum certe
+nemini persuasum iri opinor, Deum aeternum infinitis saeculorum
+myriadibus immutabili natura semper exstitisse, eundem tamen non ita
+pridem de naturae sublimi excellentia deturbatum, humani sanguinis
+concretionem ac novam formam induisse, ut acerbissimos cruciatus ac
+mortem turpissimam ab iniquitatis carnificibus sustineret, resurgeret,
+ac corpoream molem, ossibus, carnibus, ligamentis, humoribus ac pulpa
+concretam, in coelum, ubi nunquam antea visa erat, subveheret.
+
+FRIDERICUS: At Justinus Martyr, Athenagoras, Basilius, Origenes, 286
+uterque Gregorius, Cyrillus, Augustinus philosophiae studiis ac
+disciplinis clarissimi exstitere, item Boëthius, latinorum
+philosophorum decus, qui etiam de trinitate libros scripserunt; et
+consequentibus saeculis innumerabiles, Albertus Magnus, Philoponus,
+uterque Picus Mirandulanus, Scotus, Thomas Aquinas, qui Peripateticos
+veteres disserendi subtilitate longe superarunt, trinitatis symbolum
+amplexantur. Quod etiam divina mens passa fuerit, nemo theologus unquam
+putavit, praeter Eutychem, haereseos damnatum.
+
+OCTAVIUS: Si Deus passus et mortuus est, naturam divinam passam et
+mortuam confiteri necesse est. Et Tertullianus1 his utitur enunciatis:
+Nonne Deus vere mortuus est?
+
+1. Contra Praxeam.
+
+CURTIUS1: Non sequitur, divinitatem pati, quia divina mens abstractum
+quoddam est, Deus vero Christus concretum. Nam cum Sabellius
+praedicaret, Deum patrem induta specie humana filium dici coepisse, et
+cum in apostolorum2 coetum delaberetur, spiritum sanctum (ne si aliter
+sentiret, naturam divinam tripartito dividere putaretur), haereseos
+damnatus est, quod personarum nullum adhiberet distinctionem. Nestorius
+vero naturam divinam ab humana sejunxit omnino, cum ita conciones
+haberet: Noli gloriari Judaea, non enim Deum cruci affixisti, ac suam
+sententiam in Ephesina synodo acerrime defendit. Ejusque sectatores
+Flavianum Constantinopolitanum3 pontificem verberibus caesum ejecerunt.
+Tametsi loquendi ratio in Chalcedonensi concilio mutata est, ne
+deinceps diceretur: Natura divina passa est aut mortua, sed Deus natus,
+passus, mortuus est, ut in concreto diceretur, quod alteri4 tantum
+naturae conveniret in abstracto, quam loquendi figuram idiomatum
+communicationem appellarunt, ac vicissim Jesum immortalem, aeternum,
+omnipotentem propter deitatis cum humanitate conjugationem. Mediatoris
+vero nomen aut regis aut sacerdotis ita definierunt, ut nihil aliud
+quam officia significarent. Itaque de sententia utrique depulsi sunt,
+et qui5 naturam divinam ab humana penitus sejunxerunt et qui6 utramque
+confuderunt. Unionem tamen utriusque naturae in Christo fieri fatemur,
+sed incomprehensibili mentibus humanis ratione.
+
+1. Alius: CORONAEUS: 2. Alibi: _angelorum_. 3. Alius:
+_Constantinopoleos_. 4. In alio: _alibi_. 5. Alii: _quod_. 6. Alii
+iidem: _quod_.
+
+TORALBA: Nihil a natura divina, quae a mundi contagione libera est,
+alienius quam concretio. Quodsi ex duabus illis naturis tertiam fieri
+demus1, Deus sic2 concretus erit; sin utramque ab utraque penitus
+avulsam, i.e. si divina mens humanae menti non sit mista, Christus
+nihil aliud quam homo futurus est.3
+
+1. Alibi: _facere debemus_. 2. Alibi: _tamen_. 3. Alius: _erat_.
+
+FRIDERICUS: Ita quidem si Deus ab homine Christo plane disjunctus erit,
+nec ulla copula cohaerebit, sed aliud est unum uni misceri et confundi,
+aliud copulari et conjungi.
+
+287 TORALBA: Concreta semper unum efficiunt, copulata vero non magis in
+unum coëunt, quam oleum et aqua eodem vasculo infusa. At mirari saepe
+subiit disputatio Lutheranorum, quos Ubiquitarios vocant, et
+Helvetiorum, qui Sacramentarii appellantur,1 et Catholicorum, quos
+Papistas appellant. Ubiquitarii proprietatem non egredi subjecto
+confitentur, verbi gratia omnipotentiam, ut pinguius loquamur,
+omniscientiam, omnipraesentiam congruere humanae naturae, non per se,
+non essentialiter, non formaliter, non subjective, (his enim verbis
+utuntur) i.e. non esse de carnis essentia aut accidentibus: easdem
+tamen proprietates divinas carni realiter convenire. Quaenam magis
+contraria, quam haec sibi fingi possunt? Nam quicquid de re aliqua
+dicitur, id ipsum est substantia aut accidens, tertium nihil est.
+Sacramentarii hominem Christum ubique esse per deitatem, carnem autem
+ipsius neque per se, neque per deitatem. Hoc libenter discam ab illis,
+quaenam carnis humanae deitas fingi possit? Ubiquitarii hominem
+Christum et humanitatem omnipotentem esse ajunt, hominem autem non
+etiam humanitatem esse aeternam. At rebus abstractis aeterna multo
+magis, quam concretis convenient. Hoc etiam absurdius: Christi corpus,
+inquit Brentius,2 quod Hierosolymae omnibus spectantibus de cruce
+dependebat, etiam Romae simul praesto erat cum deitate. Quid hoc? Nam
+si caro Christi reapse ubique est omnipotens ac omniscia, certe caro
+est Deus aeternus, nec tamen erit caro vera i.e. humana, quod utrique
+negant, praeter Eutychem et Schwenckfeldium. Aliter Catholici, qui
+corpus Christi ubique esse negant, fatentur tamen pluribus in locis
+simul et eodem momento esse posse. At non ubique et pluribus in locis
+eodem tempore et simul, sunt ἀντιστρέφοντα, nec Christus magis duobus
+quam omnibus locis simul esse potest. Quodsi Christus ascendit in
+coelum, non est ubique, ac ne multis quidem in locis, aut si erat
+ubique, non ascendit nec descendit unquam. Neque etiam naturam humanam
+ubique extensam esse volunt.3 Corpus enim illius ubique totum esse, non
+habens partes extra partes, sed partes omnes in omnibus, i.e. ut
+planius intelligatur, pedes in cerebro, manus in visceribus,
+nihilominus tamen humanitatem ubique esse negant; at humanitas
+abstractum quiddam est, homo vere concretum. Cur igitur ab his et illis
+concluduntur? Quia metuunt, ne duae illae naturae, divina et humana, a
+se invicem divellantur, nisi corpus Christi fuerit ubique. Oportuit
+igitur simul et semel in utero, in cruce, in coelo, in praesepio
+visibile, invisibile, verum et phantasticum corpus esse; quae quis
+aequo animo ferre aut patienter audire queat? Jam vero confitentur,
+divinitatem ab atheo in hostia consecrata non sumi, etiamsi corpus
+Christi ab eo devoretur et calore ventriculi conficiatur, igitur in eo
+ipso utramque naturam divelli confitentur. 288 Nam Ubiquitarii non
+solum animam Christi, sed etiam carnem deitati conjunctam esse
+affirmant, quod Sacramentarii negant. Ubiquitarii fingunt, proprietates
+deitatis humanitati reapse communicari, non autem proprietates
+humanitatis deitati; cur tam varie? cum unum et idem ὑποκείμενον esse
+fateantur, imo unam et eandem hypostasin, quae aut utrumque, aut
+neutrum admittat oportet.
+
+1. Alius: _usurpantur_. 2. De personarum unione p. 12. 3. Gabr. Biel l.
+IV. c. 12. qu. 1.
+
+CORONAEUS: Omnes illae ambiguitates tolluntur, si teneamus id, quod M.
+Tullius Cicero scripsit, nihil esse in animis concretum, nihil mistum.
+Quanto magis igitur concretio a natura divina rejicienda venit?
+Interdum tamen in Christo dicitur concretio πρὸς τί, propter naturae
+duplicis mirabilem et humanis mentibus incomprehensibilem unionem, in
+una et eadem hypostasi, quam Hilarius quodammodo similem esse scribit
+unioni mentis humanae cum corpore, a quo tamen Academici, Stoici,
+Peripatetici avulsam nec corpori concretam admittunt.
+
+TORALBA: Si igitur mens humana simplex est ac penitus a corpore
+abstracta, nefas est, ullam in natura divina concretionem arbitrari, si
+utraque natura est ab utraque avulsa et divisa, i.e. copulata divina
+mens cum humana mente, ut nunquam in unum et idem coëant, Christus
+nihil aliud erit, quam homo, qui Deo adhaerebit, ut optimi cujusque
+mens integerrima ac Dei amantissima Deo adhaeret,1 quo pertinet illud:
+_Mihi adhaerere Deo bonum est._2
+
+1. Alius: _adhaerebit_. 2. Ps. LXXII, 28.
+
+FRIDERICUS: Toralba philosophorum1 ponderibus res divinas exigi putat
+oportere, nec arbitratur Christum Deum esse. Neque enim si sciret
+perspicuam rei veritatem, subtilitate argutiarum oppugnaret, ut Paulus
+Judaeos ac gentiles suos excusans: _Si Deum_, inquit,2 _cognovissent,
+nunquam dominum gloriae cruci affixissent._
+
+1. Alibi: _ratiocinationum_. 2. 1 Corinth. 2, 8.
+
+SALOMO: Videre mihi videor Caligulam Augustum legatos Judaeorum urbana
+quadam ratione excusantem, cum diceret, viros bonos ac valde simplices
+sibi videri, non enim reputare, Caligulam Deum esse.1 Itaque quoque
+Fridericus nostrorum simplicitatem2 excusat, quod fabri filium non
+arbitramur Deum esse.
+
+1. Philo de legatione ad Caligulam. 2. Alibi: _felicitatem_.
+
+OCTAVIUS: Non video, cur Ismaëlitis irasci debeamus, quod Christum
+mortuum esse inficiantur, quod manibus hostium ereptum putant, cum
+Christiani fateantur, deitatem pati nihil posse.
+
+CURTIUS: Nullum fraudis arcanum majus a Muhammede excogitari potuit, ut
+Christo deitatis opinionem et humanae salutis curam eriperet, quam quod
+supplicio affectum esse negat, ne quis in ejus morte salutis spem ullam
+collocaret aut de humano genere quicquam meritus esse videatur.
+
+289 TORALBA: Frustra mortis Christi meritum1 praedicatur, si nihil
+mereri potuit. At Christus mereri non potuit, cum semper fuerit in
+summo felicitatis culmine collocatus et optimo fini, hoc est aeternae
+deitati, convinctissimus, ut quidem illi jactant. At ne angelos quidem
+aut beatas mentes mereri dicimus, quia praemium illis datum minus esset
+merito, cum tamen praemia Deus semper tribuit meritis ipsis majora.
+Majus autem praemium adipisci nemo potest, quam coeleste regnum, quam
+Dei fruitionem, quae omnia illis obtigerunt. Ita Christus optimo fini
+conjunctus mereri nihil potuit; nam si mereri potuisset, etiam errare,
+peccare, labi potuisset, quia mereri nemo potest, qui semper in eo
+statu est, ut si velit peccare, non possit2; Christum autem, si maxime
+vellet, peccare tamen nullo modo potuisse ajunt. Postremo infinita
+praemia merito Christi finito darentur, quia meritum Christi,
+quantumcunque est, finitum sit oportet, cum ejus cadaver mortuum sit,
+non etiam mens humana Christi, natura vero divina nihil penitus passa
+fuerit. At peccata sunt infinita ut hominum infinitorum. Quod si
+hominis tantum supplicio peccata dilui potuerunt, nihil necessum fuit,
+Christum mori.
+
+1. Alius: _merita_. 2. Scotus lib. III. dist. 18.
+
+FRIDERICUS: Deum quidem nulla necessitate ad hominum scelera expianda
+naturam humanam induisse dictum est, sed quoniam ita decreverat, ita
+fieri necesse fuit, non Dei quidem intuitu, sed hominis ipsius, nam
+Christus ut homo mereri potuit. Atque eo pertinent ea, quae saepe in
+sacris litteris occurrunt: _Oportuit Christum pati_; item: _Oportebat
+haec fieri_; item: _Expedit unum hominem mori._1
+
+1. Marc. 8, 31. Matth. 16, 21. Lucas 9, 22. 17, 25.
+
+SALOMO: Si necessum fuit, Jesum supplicio affici, quid est, quam ob rem
+Christiani majorum nostrorum crudelitatem accusant, quae tamen1 humano
+generi peperit salutem?
+
+1. Alii: _quod totam_ vel: _cum tamen_.
+
+FRIDERICUS: Quaedam mala male dicuntur, quaedam bona bene, quaedam mala
+bene. Sed hoc bonum a Judaeis male dicitur, profuerunt enim inviti tum
+maxime, cum nocendi voluntatem impiam haberent.
+
+TORALBA: Istud quidem est, opinor, τὸ ἐξ ἀρχῆς, quoniam illud ipsum
+assumitur pro argumento quod erat in quaestione; prius enim
+discutiendum fuit, an illud a Deo decretum esset?
+
+CURTIUS: Si evangelicis et apostolorum scriptis ea, quae summa esse
+debet, fides tribuenda sit, nihil frequentius reperiatur1, quam illud
+statutum fuisse, Deum scilicet hominis amictu fragili indutum iri, ut
+genus humanum ab interitu sempiterno liberaret. Quae novarum tabularum
+ac evangelii auctoritas oraculis nititur certissimis ac divinissimis
+veterum tabularum ac prophetarum.
+
+1. Matth. 8, 17. Lucas 2, 28. Joh. 2, 18 sqq. Marc. 6, 34. Ebr. 9, 15.
+1. Cor. 15, 22 sqq.
+
+SALOMO: Ubinam vero1 tam multa oracula tam diu delituerunt?
+
+1. Alii: _verbi gratia_, vel: _igitur_.
+
+290 CURTIUS: Permulta quidem huc atque illuc dispersa, nullum tamen
+aeque perspicuum est, ut Danielis1, qui non modo Messiam interficiendum
+divino afflatu praedixit, sed etiam annos, menses, dies, momenta sic
+notavit, ut non tam calamo tragoediam scripsisse, quam rem ipsam
+penicillo depinxisse, et quae Jesaias2 trecentis circiter annis ante
+adumbrarat, coloribus perspicuis illustrasse videatur. _Virum_, ait
+Jesaias, _aspectu contemptibilem, qui aegritudines ac imbecillitates
+nostras pertulit, quem nos arbitramur a Deo percussum et afflictum.
+Ipse graviter vulneratus est propter improbitates nostras, et attritus
+propter flagitia nostra, supplicia quae nos luere decuerat, imposita
+illi fuere, ac livoribus ejus curati sumus. Idem sicut ovis ad
+mactationem deducta non aperuit os suum, sed ad supplicium raptus est.
+Generationem ejus quis enarrabit? Cognitione sui multos justificabit,
+justus servus meus, quorum flagitia ipse sustinebit._ Et eadem
+Zachariae verbis confirmantur ac Hieremiae versibus3: _Spiritus_,
+inquit, _oris nostri Christus dominus captus est in peccatis nostris._
+
+1. Danielis 8 seq. 2. Jesaias cap. 53. 3. Zach. 12, 10. Jerem. 23, 5
+sq. 32, 15 sq.
+
+SALOMO: Hic certe locus, quem potissimum ex omnibus urgent Christiani
+et in quo plerique1 haeserunt, nihil ad Messiam, nihil ad filium Dei,
+multo minus ad Jesum pertinet, neque idem filius Dei, sed servus ab
+Esaia vocatur. Et quidem falsum et absurdum esset, quod pontifices
+Romani solenni carmine pridie paschatis2 usurpant: O rem mirabilem! ut
+servum redimeres, filium tradidisti. At Jesaias appellat servum, non
+filium. Quomodo agitur ista cohaerebunt? Videmus autem in sacra
+scriptura complures Messias, scilicet Mosen, Josuam, Jephtem, Gedeonem,
+Samuelem, Davidem, Saulum, qui omnes Messiae vocantur, nullum tamen ex
+his pro expiatione populi supplicio affectum. Nec tamen dubito, quin
+Deus ob unius integerrimi et innocentissimi civis virtutem interdum
+totam civitatem ac regionem absolvere velit, eoque forsitan pertinet
+Jesaiae dictum, cui consimile est illud Salomonis3: _Oppidum_, inquit,
+_angustum et in eo pauci cives, quod a rege potentissimo cinctum est
+obsidione, aggestis undequaque substructionibus ac turribus maximis ad
+ejus expugnationem. In qua tamen civitate egentissimus quis ac
+sapientissimus exstitit, qui oppidum ab excidio servavit, nec civium
+quisquam suspicatus est, i.e. unius interdum civis integritas et eximia
+virtus ac probitas quanquam ignoti ac ignobilis, totam civitatem ab
+ultione4 et ira Dei potentissimi regis, a bello, a fame, a popularibus
+morbis servavit._ Quod autem attinet ad Hieremiae 291 versum, vulgaris
+interpretatio ab ebraica locutione plurimum differt. Sic enim ad
+verbum: _Spiritus narium nostrorum unctus dominus captus est in retibus
+eorum, quae nihil ad Jesum._
+
+1. Alibi: _plurimum_. 2. Alii: _Pascha_. 3. Eccles. 9, 14 sqq. 4.
+Alibi: _ustione_.
+
+FRIDERICUS: Quam belle detorta haec oracula videmus, quanquam Salomonis
+haec interpretatio tota ratione differt ab interpretatione Rabbi
+Davidis Kimchi, qui hunc locum non quidem ad Messiam, sed ad populum
+Israëlem referendum putat, quasi populus Israel pro flagitiis aliorum
+populorum expiaret; sed huic interpretationi repugnant haec verba:
+_Vulneratus est pro peccatis populi Dei_;1 quomodo enim populus Dei pro
+populo Dei trucidatus esset?
+
+1. Jesaias 53, 5.
+
+SENAMUS: Julianus Augustus ut Christi supplicium expiatorium
+extenuaret,1 Aesculapium Jovis filium humanam naturam induisse scribit,
+ut corporeis morbis perinde mederetur atque Plato aegritudini animorum,
+non tamen ut pro generis humani incolumitate caederetur. Et certe
+bonorum caedem Deus ingenti calamitate ulcisci, sceleratorum vero
+suppliciis totam regionem ab exitio servare consuevit. Itaque
+Athenienses2 die Aprilis septima duos homines totius regionis
+sceleratissimos per omnia civitatis loca circumducebant, ac septies
+arborum infelicium ramis ac fustibus caesos, iisdem lignis exurebant,
+cineribus etiam in mare disjectis. Et quoniam id singulis annis pro
+solenni voto fiebat, ad scelera civium expianda, diem illum κάθαρμα
+vocabant. Nec aliter Galli veteres ad Tiberium usque flagitiosos ac
+perditos homines ad Aras Laetas3 provinciae (quod oppidum ejus nominis
+ad haec usque tempora floret) lignis, statuis et colossis ingenti
+magnitudine fictis4 inclusos exurebant, ut aliorum scelera expiarentur.
+
+1. Alibi: _existimaret_. 2. Pausanias in Atticis. 3. Alii:
+_Araselatas_. 4. Alibi: _pictis_.
+
+TORALBA: Aequius erat, sui quemque sceleris poenas a seipso reposcere,
+ut Herodotus1 veteres Aegyptios fecisse scribit. Tantisper enim bos
+mactabatur, multitudo populi scapulas nudata caedebatur, qui mos ab
+Aegyptiis et Amorrhaeis ad Thessuatas2 et Hieronymitas dimanavit. Sic
+quoque Camari3 sacerdotes Bahalis, fuligineis vestibus amicti,
+tantisper dum sacrificaretur hostia, seipsos gladiis ac pugionibus
+dilacerabant. Quem morem Aegyptiorum non satis percipiebat Xenophanes,
+cum verberationes istas intuens: Si Deos, inquit, esse creditis hos,
+qui lugetis? Sin homines fuisse putatis, cur illis sacra facitis? Id
+enim fiebat ad sceleris cujusque expiationem. Argute tamen hominum
+dementiam insanam castigabat, quod homines demortuos pro Diis colerent.
+
+1. Herod. V, 2. 2. Alius: _Jesuitas_. 3. Alibi: _camari_.
+
+SALOMO: Id fere perpetuum est, sceleratos pro suis, ac saepe quoque pro
+bonorum peccatis expiare, bonorum1 vero mactationem pro impiis fieri,
+plane inauditum. Nos2 quidem sacrarum sortium diem mense Februario, 292
+quem Latini expiatorium et purgatorium interpretantur, quotannis
+recolimus, quasi sors a Deo jacta fuisset, utrum aequius videretur,
+flagitiosissimum ac superbissimum Ammanum,3 an Mardochaeum virum4
+optimum, cum universa Israelitarum gente interire et, sortibus quasi ex
+urna ductis, Deo ipso urnas movente, Ammanum sorte ductum, foedissimo
+supplicio affectum, pro Israelitis expiavisse. Sic enim Salomo impium
+pro justis expiaturum scribit. Cum enim Moabitidis meretricula populum
+Dei ad cultum Bahalis Peoris libidinum illecebris pertraxisset, populus
+ingenti clade affectus est,5 nec ante clades cohibita, quam Pinehas
+sacerdos, hastam vibrans, Israelitam cum Moabidite conjugatum nefario
+complexu transfixisset, testante Deo, posteros Pinehae sempiternum
+sacerdotium habituros, quod impiorum caede iram suam placavisset. Non
+aliam ob causam lex jubet,6 parricidam ab altaribus sacris divelli ac
+palam jugulari, ne tota civitas exscindatur, quoniam saepe ob unius
+impietatem inultam in omnium improbitates animadvertitur. Cum enim
+Achas7 praedam execratam rapuisset, exercitus Dei fugatus est ab
+hostibus, Deo ipso testante, propter unius flagitium id contigisse.8 Ex
+quo intelligitur, Deum supplicio sceleratorum placari, bonorum vero
+caedem injuria petita ulcisci. Quae cum ita sint, quis putet, Deum
+optimum maximum optimi atque integerrimi viri supplicio delectatum?
+
+1. Alius: _boum_. 2. Alius ita: _More quidem sacrarum litterarum
+testium diem_ etc. 3. Alius: _Hamananum_. 4. Alius: _civem_. 5. Numer.
+25, 7 sqq. 6. Deuteron. XIX, 11 sqq. 7. Alius: _Achan_. 8. Josua VIII,
+22 sqq.
+
+FRIDERICUS: Quandoquidem Salomo legibus divinis nos oppugnat, legibus
+retundi debet. Lex autem divina vetat,1 hostias pecudum sibi offerri,
+quae vel maculosae vel scabiosae vel languidae vel claudae vel oculis
+aliove membro captae sunt. Ex quo intelligitur, si sceleratorum justa
+supplicia Deo grata sunt, non tamen sceleratorum victimis delectari.
+
+1. Numer. 15, 3 sqq. Levit. 22, 20 sqq.
+
+SALOMO: Divina lex hoc sibi vult, oblationes Deo ingratas esse eorum
+qui claudicant in lege Dei exequenda, qui coecutiunt ad indigentium
+inopiam, qui surdi sunt ad voces afflictorum.
+
+CURTIUS: Cum igitur omnes homines flagitiosi sint, improbi, maculosi,
+lepra superbiae impuri, nec ullus unquam praeter Christum immaculatus
+exstiterit, in quem velut in agnum purum et omni ex parte candidum ad
+immolationem omnia omnium scelera superponantur, haud mirum, si hanc
+sibi gratissimam hostiam Deus immolari voluerit.
+
+OCTAVIUS: Si hominum aut pecudum caedibus flagitia aliena expiarentur,
+cur Deus toties et tam saepe1 execratur eos, qui sua scelera
+sacrificiis ac sanguine ablui confidebant?
+
+1. Psalm. 4. 40. 50. 51. Oseae 6. 1. Sam. 1. 2. 3. Jerem. 7. Ebr. 9. 2.
+Joh. 1.
+
+FREDERICUS: Ut Judaei monerentur,1 sacrificia cruoris2 umbram et
+imaginem fuisse illius aeterni sacrificii, quod Christus pontifex
+omnium maximus pro totius universitatis incolumitate oblaturus erat. Et
+certe Philo 293 Ebraeus cum inquireret, cur relegatis reditus in
+patrias sedes interclusus sit, quoad pontifex maximus mortuus esset,
+hunc pontificem non hominem futurum, sed Dei verbum ab omnibus peccatis
+purum interpretatur, cujus pater sit Deus aeternus, mater vero sapien
+tia. Quibus verbis acu rem tetigisse videtur, Jesum3 scilicet
+pontificem illum futurum, qui sua morte genus humanum in avitas
+coelestium sedes revocaturus esset.
+
+1. Alius: _admonerentur_. 2. Alius: _crucis_. 3. Alibi: _ipsum_.
+
+SALOMO: Qui fieri potest, ut Philo de morte Jesu cogitaverit, tanquam
+de pontifice animarum, qui ante occiderat, quam Philo pubertatem
+attigisset? Aut cur Jesum illum recens mortuum ne suo1 quidem nomine
+tot ac tam multis libris dignaretur? At ne quis sanguine peccata dilui
+posse arbitraretur, Michaeus2 vates in haec verba prorumpens: _Num_,
+inquit, _dabo primogenitum meum pro expiatione sceleris aut fructum
+ventris mei pro hostia peccati animae meae? Indicavi tibi, o homo, quid
+bonum sit et quid Deus de te exquirat, scilicet facere judicium,
+diligere benignitatem et humilem te praebere Deo tuo._ Itaque Abrahami
+obsequio ac voluntate eximia contentus, filium, quem jusserat mactari,
+vetuit,3 quae tamen hostia integerrima atque innocentissima Deo
+gratissima futura videretur, si humano sanguine placari vellet.
+
+1. Alibi: _nescio_. 2. Michae 6, 7 sqq. 3. Genes. 22, 1-49.
+
+OCTAVIUS: Quanto minus caede Christi filii Deus aeternus oblectaretur?
+an non potius detestabile hoc sacrificium execraretur? Nam cum Salomo
+abominatur eos, qui, bonis tenuium et egentium ereptis, partem in
+victimas conferunt, perinde facere scribit, ut si pater filium
+immolaret; ut planum faceret, nihil execrabilius Deo futurum, quam si
+filium suum sibi carissimum quisquam immolaret. Id autem absurdius est,
+Deum hominibus iratum a se ipso ultionem exigere, non aliter quam si
+quis vulneratus graviter vindictam non ab hoste, sed a seipso
+deposceret, ac veluti desperatus suspendio vitam finiret.
+
+CORONAEUS: Christi mors non solum ad expianda scelera improborum
+proficit, sed etiam, ut a flagitiis eo libentius abstineamus, cum
+intelligamus, immortali Deo scelera impiorum tam displicuisse, ut
+carissimum sibi filium mortem foedissimam ob aliena peccata luere
+velit. At non tantum Christi pretiosissimus cruor hominum generi
+sempiternam peperit salutem, verum etiam crucis ipsius simulacrum
+improbos genios repente fugare ac pestes aërias deturbare quis nesciat?
+Nam Juliano, daemones interroganti, cur fugerent, confiteri non
+dubitarunt, se admirabili signo crucis fugatos esse, ut quidem
+scriptores ecclesiastici1 prodiderunt. Ut non immerito ecclesia Romana
+soleat usurpare carmen illud: O crux ave, spes unica, auge piis
+justitiam reisque dona veniam!
+
+1. Nicephorus Callistius. Cyrillus. Gregorius Nazianzenus.
+
+CURTIUS: Haec quidem a Coronaeo pro ea qua imbutus est religione,
+praeclare dicuntur, non video tamen, ut truncus ligneus veniam scelerum
+294 indulgere cuiquam possit, sed his, opinor, terriculamentis
+cacodaemones imperitos obligare et1 a Dei cultu avertere consueverunt.
+
+1. Desunt haec sequentia Curtii verba in aliis codicibus.
+
+SALOMO: Sed exanimis crucibus omissis, ad crucifixum ipsum redeamus,
+non modo in quo, sed etiam a quo salus in omne genus humanum dimanare
+putatur. Aut enim morte illius mortuorum aut viventium aut eorum, qui
+tunc nascituri erant, flagitia sunt expiata, cedo quorum sint?
+
+FRIDERICUS: Omnia omnium peccata Christi morte purgata sunt et eorum
+qui venturum crediderant et qui venientem exceperunt et qui mortuum
+sincera mente coluerunt.
+
+OCTAVIUS: Nullus, opinor, pontifex tantae fuit impietatis, ut futura
+scelera ignosci putaret. Nam quid aliud esset, quam scelerum omnium
+deterrimam proponere impunitatem. Itaque Paulus praeterita quidem
+peccata Christi morte obliterata scribit1, non tamen futura.
+
+1. Rom. 3, 25.
+
+SALOMO: At ne praeterita quidem Christi supplicio fuisse diluta,
+constat lege divina, quae inanis fuisset, si usque ad Christi tempora
+venia dilata esset et inania Dei promissa, quibus toties pollicetur1,
+se poenitentibus propitium fore. Cum autem solenni die jejunii Deus
+jubet de peccatis confiteri ac poenitere, subjicit haec verba: Eo die
+expiabuntur omnia peccata vestra, ac mundi eritis ab omnibus flagitiis
+vestris. Nam si quae flagitia decipi voluisset, (ut Romani pontifices
+robustioris impietatis scelera ad indulgentiam sibi referri jubent,
+indicta poena pontificibus minoribus, si graviorem cognitionem sibi
+assumant) si quae scelera2 in Christi futuri adventum, distulisset, non
+erat in lege ferenda omissurus; sed nihil excepit. Ac si quis putet,
+prophetas antiquos ad majores nostros in legis interpretatione minus
+fuisse diligentes, cognoscite, si placet, eorum doctrinam. Si enim
+statuunt, peccata quidem adversus leges jubentes poenitentia primum3
+expiari4, puta si quis egentem non juverit5, cum facile posset; qui
+vero contra legem vetantem peccaverit, puta qui nomen alterius injuria
+violaverit, poenitentia quidem peccatum sustineri, die tamen
+expiationis aboleri. Sed si sceleris poena fuerit capitalis, ut
+adulterium, poenitentia rursus et expiationis die peccatum suspendi6,
+castigationibus vero, quae tum a judicibus, tum a Deo irrogantur, si
+judices ultionem dissimulaverint, penitus obliterari, eoque pertinere
+dictum illud7: _Visitabo plagis et verberibus peccata eorum et
+flagellis scelus eorum._ Quod si quis Dei nomen sacratissimum
+contumelia laceraverit, poenitentia primum, deinde expiationis die,
+post etiam castigationibus suspendi ac tandem die occasus aboleri.
+Poenas tamen flagitio debitas praeclaris actionibus omnino dilui, aut
+certe 295 nimia fatentur, praesertim religione erga Deum, pietate
+adversus parentes, caritate in egenos;8 ex quibus perspicuum fit, ad
+hominum impietates expiandas inutilem fuisse Jesu mortem. Haec autem
+copiosissime a nostris explicantur, qui tamen in eo sibi conveniunt,9
+nullum esse tam immane flagitium, quod diuturna poenitentia et
+praeclaris virtutum actionibus non eluatur.
+
+1. Deuteron. 32. Psalm 77. 78. 98. Jer. 5. 31. 36. 50. Amos 7. Psalm
+129. Exod. 30. Levit. 33. Psalm 24. 64. 102. Levit. 16. Numeri 23. 29.
+2. Alibi: _affirmant_. 3. Alii: _sola_. 4. Levit. 16. Jerem. 3. 5.
+Alibi: _paverit_. 6. Alii: _sustineri_. 7. Psalm. 89, 33. 8. Ezech. 18.
+Daniel 12. 9. In libr. Talmud.
+
+CORONAEUS: Imo vero inania sunt opera, inanes actiones et
+supplicationes nostrae sine pretiosissima illa Christi morte. Et
+quoniam tanti beneficii, tantae salutis memoriam latinis versibus non
+satis pro dignitate assequi potui, graecis hymnis sanctius id me
+consequi posse speravi1: i.e. Christe, Dei filiorum flos tenelle,
+aeterne sacerdos, super mundos circumvolutos invectus, dominator campis
+aetheriis, ubi potestatis tuae robur est defixum, indeque omnia
+despicis et praeclaris auribus audis. Tua super mundum ac coelum
+sidereum aurea supereminet ingens aeterna potestas, qua elatus tuo te
+splendore excitans perennibus rivis foves animum infinitum. Qui
+producis informans materiam incorruptibilem, quam generatio
+circumvagatur, quoniam formis illam obligasti, ex eademque mente
+fluxerunt origines sanctorum regum, qui te circumstant, potentissime!
+ex te nati, legationibus profecti ad te legatorum genitorem tuamque
+potentiam2 feruntur. Ad haec quoddam tertium regum genus creasti, qui
+tuas laudes continuate celebrant. Tu morte vitam, optime, mortalibus
+dedisti.
+
+1. Graeca verba in omnibus, quos contulimus, codicibus adeo corrupta
+sunt, ut ea plane haud enucleanda omittere mallem. 2. Alibi: _tuaque
+potentia_.
+
+OCTAVIUS: Graecis dedit ore rotundo Musa loqui, nobis non licet esse
+tam disertis. Neque enim versibus Latinis haec reddi posse puto, non1
+si Veronensis ille vir2 reviviscat,3 qui ex uno versu heroico sexaginta
+se fecisse jactavit.
+
+1. Alibi: _etiam_. 2. Alius: _vester_. 3. Julius Caesar Scaliger.
+
+SALOMO: Egregia quidem ista laus, si non ab homine ad hominem
+proficiscatur. Sed si verum est, Christi morte vitam dari et peccata
+dilui, cur poenitentiam, cur scelerum confessionem, cur etiam
+satisfactionem christiani pontifices ab improbis exigunt? Aut quid
+magis divina lex ab homine exquirit? Quare auriculari Romanorum
+confessione non potuit perniciosius cogitari, sive quod homini ab
+homine flagitia remitti putant, quae summa erga Deum impietas est, sive
+quod ea persuasione licentia flagitiis omnibus, proposita veniae spe,
+indulgetur, sive quod robustissimae quaeque impietates semper silentur,
+sive quod conscientia1 desperationem affert iis, quos pudet foedissima
+quaeque peccata confiteri, quae si sciantur, capite luenda sunt, sive
+quod ad sceleratissima expianda pontificem maximum adire necesse sit,
+sive quod tyrannis faciles aditus ad proscriptiones et crudelitates
+aperiantur.
+
+1. Alii: _veniae_.
+
+CORONAEUS: Ego vero sic statuo, confessione auriculari nullum esse 296
+adversus omnia flagitia efficacius amuletum. Quis enim graviter peccare
+ausit, qui sciat, nullam, nisi de scelere admisso confiteatur, veniam
+sperandam1. Et quidem Indos et Peruanos ante Hispanorum adventum rudes
+adhuc2 et solis cultores ista confessione apud sacerdotes uti
+consuevisse, testis est historia Indorum3, quin etiam capitale esse
+apud illos sacerdoti, scelera divulgare.
+
+1. Addit hoc loco alius codex: SALOMO. 2. Addit alius: _siderum_. 3.
+Alius hoc loco addit nomen interlocutoris: SALOMO.
+
+CURTIUS: Cum daemonibus inservirent, cui dubium esse potest, quin etiam
+hunc morem ab iis didicerint et expresserint, ut ab hominibus, non a
+Deo veniam peterent ac sperarent? O mirabile improbitatum amuletum!
+scilicet ipsi Deo tot saecula antea ignotum, ut homines a flagitiis
+coërceantur? At eo processit impietas, ut etiam sine poenitentia,
+solius sacerdotis verbo atrocissima quaeque scelera plerumque
+obliterari putent. Poenitentia vero quanta sit ad veniam adipiscendam,
+docet1 Manasse rex Judaeorum eleganti ac efficaci oratione ad Deum.
+_Tu_, inquit, _poenitentiam infinita bonitate decrevisti, ut eos ab
+interitu servares, qui justissimis legibus ac judiciis fuissent
+perituri._
+
+1. Alius: _docuit_.
+
+FRIDERICUS: Christi mors ea scelera non expiavit, quae jam pridem
+poenitentia vel justa ultione prius vindicata fuerant, nec eorum
+peccata, qui1 nullam futuri Messiae spem conceperant, nec item eorum,
+qui oblatam a Christo salutis recuperandae medicinam repudiarunt, sed
+qui beneficium Christi gratuitum acceperunt2, ii non modo culpam, sed
+levissimas effugiunt poenas omnium improbitatum.
+
+1. Alius _quae_. 2. Alius: _receperunt_.
+
+OCTAVIUS: Profecto decretum illud valde perniciosum mihi videtur, ut ex
+fiducia, quam de Christi supplicio flagitiosissimus quisque temere
+accipiat, peccatorum veniam adipisci mereatur. Nam quid aliud est,
+quam, tanta flagitiorum impunitate omnibus proposita, viam latissimam
+ad omnes impietates audacissimo cuique munire?1
+
+1. Alius: _aperire_.
+
+FRIDERICUS: Christi mors potissimum necessaria fuit humano generi ad
+expurgandam1 teterrimam originis labem.
+
+1. Alius: _depurgandam_.
+
+TORALBA: Si peccatum nullum est nisi voluntarium, ut quidem omnes
+theologi1 confitentur, peccatum originis nullum esse potest, quia nulla
+est in nascente peccandi2 voluntas. Quod si ita est anxia de trinitate
+disputatio, ac multo difficilior de incarnatione divinitatis, item de
+ascensione Dei hominis in coelum ac de caeteris id genus divinis ac
+naturae legibus valde contraria diluuntur.
+
+1. Augustinus, l. 1. de libero arbitrio. Lombardus l. III. 2. Alibi:
+_peccati_.
+
+CURTIUS: Ut nullum sit originale peccatum, fieri nullo modo potest,
+quia nihil frequentius in Veteris et Novi Testamenti tabulis reperitur.
+
+SALOMO: Non dubito, in eo Adamum peccavisse, non quod poma 297 vetita
+decerperet, ut vulgus puerili errore opinatur, sed quia mentem, ab
+intelligibilium rerum contemplatione abductam, cupiditatum ac sensuum
+illecebris inescari et obrui pateretur. Sic enim Ebraeorum theologi
+acutissimi1 mulieris appellatione sensus corporeos, mariti vero nomine
+intellectum significari ajunt, ut serpentis verbo voluptatem, quae
+quasi serpens corporis latebras subire ac meatus omnes sensuum et
+orificia tentare, vim tamen praecipuam dentibus exserere et in ventre
+reptare solet. Sed utcunque peccavit Adamus, cur peccatum illud ad
+posteros innocentes redundaret? aut si vitia transferantur ad posteros,
+virtutes quoque transferri necesse est, ac multo magis quam vitia, cum
+in universa natura bona malis semper fuerint potentiora, ut superius
+demonstratum est. At omnes philosophi aeque ac theologi2 diuturna
+experientia duce compertum habuerunt, nullas parentum virtutes ad
+posteros traduci. Non poterunt3 igitur transfundi peccata, cum sit
+eadem contraria disciplina, ex quo sequitur, nullum esse originale
+peccatum.
+
+1. Philo legg. alleg. I. II. III. de Mos. II. de gigantibus. Rabbi
+Ruben in libro Aboth Nathan c. 16. [N.] 2. Aristotelis Ethic. Plato in
+Menon. Scotus sentent. l. II. 3. Alius: _possunt_.
+
+CORONAEUS: Ista quidem fuit Pelagii haeresis,1 jam pridem theologorum
+summa consensione repudiata et conciliorum decretis explosa, nostraque
+aetate Tridentini concilii2 summa autoritate fracta ac rejecta. Sic
+enim decretum est: Eum qui peccatum Adami ad posteros propagatum negat,
+aut ei solum nocuisse aut corporeas tantum imbecillitates transfusas
+aut aliter quam Christi morte aboleri potuisse3 putat, anathema esto.
+Quae dicta Pauli verbis ac sententiis nituntur. Quemadmodum enim ait
+Paulus:4 _Mors imperium habuit ob unius peccatum, ita unius morte
+gratia latissime propagatur ad salutem._ Cur etiam quereretur David his
+verbis:5 _Ecce in sceleribus conceptus sum et in peccatis concepit me
+mater mea._
+
+1. Augustinus l. XI. de nupt. et l. II. contra Pelag. 2. Sess. V. c. 2.
+3. 5. 3. Deest in alio codice. 4. Rom. 5, 17 sq. 5. Psalm. 51, 7.
+
+OCTAVIUS: Manichaeorum haeresis est, inquit Augustinus,1 peccatum
+originis defendere.
+
+1. Augustinus l. II. de nupt. c. 19 ad Valerian.
+
+FRIDERICUS: Hic innuit Augustinus haeresin Manichaeorum, qui ab
+aeternitate infinita duo bonorum et malorum principia posuerunt, Deum,
+inquam, bonorum et Deum malorum aequa potestate, in qua haeresi
+diutissime Augustinus haesit, illud enim1 est peccatum. Sed ne quis
+putet, Augustinum originis humanae labem negare, pleni sunt ejus libri,
+plenae epistolae originis peccato. Sic enim adversus Pelagium: Omnes
+homines, inquit, originis peccato tenentur.
+
+1. Alius: _non_.
+
+TORALBA: Si plus auctoritati conciliorum, quae tamen ab Helvetiis et
+Germanis rejiciuntur, quam rationi tribuamus, nullus disputationi,
+nullus 298 demonstrationi locus futurus est, sed omnia temere assentiri
+oportet, quia Augustinus, quia Hieronymus, quia Scotus, quia Galatinus1
+dixit. Sed obsecro rationibus et argumentis perspicuius disseratur. Nam
+qui Pelagii2 sententiam omnium verissimam pejus3 tueretur, vidi
+neminem. Subtilius igitur omnia hujus quaestionis argumenta, si placet,
+discutiantur, cum ab ea innumerabilium quaestionum fructus explicentur.
+Quid enim est peccatum originis, nisi quia mater in conceptu paterve4
+plus aliquando5 libidini ac voluptati, quam decuit, indulsit? Ut ita
+sit, cur filio fraudi futurunt sit?
+
+1. Ep. ad P. Diaconum. 2. Alius: _Pelagio_. 3. Alius idem: _prius_. 4.
+Alius: _patri_. 5. Alius: _aliquanto_.
+
+CURTIUS: Nonne rationi consentaneum est, quando ratione1 Toralba2
+contendit, ut filius haeres parentum obligatione teneatur? Id enim3
+Plutarchus, quantumvis paganus, naturali aequitati consentaneum esse
+scripsit.
+
+1. Alibi: _Nonne ratio consentanea est, quando ratione etc._ 2. Deest
+in alio codice. 3. Alius: _etiam_.
+
+OCTAVIUS: Debita quidem haereditaria lui1 oportere concedo, sed quis
+unquam audivit, scelerum ultionem aut exactionem poenarum ab haeredibus
+repeti?
+
+1. Alius: _solvi_.
+
+SALOMO: Legibus divinis disertissime cavetur, ne filius parentum ulla
+culpa teneatur, idque saepius repetitum videmus1.
+
+1. Deuter XIV, 4. Reg. II, 2 et 4. Paralip. II, 25. Ezech. XVIII.
+
+CORONAEUS: Non modo labem originis Christi cruore delebilem, sed etiam
+privati cujusque sceleris poenas a posteris repeti1 testatum habemus.
+
+1. Alius: Deum _repetiisse_.
+
+SALOMO: Sua quisque fraude plectitur, non aliena. Nam cum Israëlitae
+conquererentur, majores nostros uvas acerbas degustavisse1, Deus clara
+voce populum contestatur2, suam cuique integritatem profuturam, vitia
+cuique sua, non aliis, nocitura. Quod autem sui nominis hostes ulturum
+minatur tertia quartaque progenie, hanc recipit interpretationem
+theologorum consensu3, ut si scelestum parentem sequatur filius nequam,
+hunc nepos, ni sit patre et avo melior, tunc Deus, parentum, avorum et
+proavorum memor, ultionem ita persequetur4, ut nulla deinceps eorum
+posteritatis memoria sit futura et5 penitus a stirpe deleantur, sui
+vero cultorum et amantium etiam6 millesimam progeniem amplexaturum
+jurejurando spopondit, ut omnes intelligant, quanto Dei misericordia
+major sit acerbitate. Neque tamen posteros patitur parentum
+improbitatem luere, sed sua quemque, non aliena poena tueri.
+
+1. Addit alius: _ac filiorum dentes obstupuisae_. 2. Ex. XX. Deuter. I,
+4. 3. Rabbi Salomo, Rabbi Levi in Exod. 10. Abraham Aben Ksra in cap.
+2. de cal. 4. Alii: _perseiquuntur_. 5. Alius; _sed_. 6. Alius: _in_.
+
+FRIDERICUS: Cur igitur denunciatum est Heli pontifici maximo, de
+posteris suis neminem senem aut locupletem futurum, propterea quod
+filiorum impietatem inultam reliquisset?
+
+299 SALOMO: Non est hoc, punire posteros, qui nondum nati erant, et
+qui, ne nascerentur, prohiberi potuissent1, sed minus beare. Consimile
+est illud Davidis propter caedem Abneris, quem Joabus nefarie
+trucidarat, gravi exsecratione imprecantis, ut esset in ejus posteris
+inopia, ulcus, lepra, hoc est Joabi posteros2 minus beari. Et quoniam
+nihil carius3 esse potest, quam sui cuique liberi, nihil quod ardentius
+amari possit, propterea Deus gravissimas minas addit, scilicet injurias
+sibi allatas in tertiam usque generationem ulturum. Summa tamen Dei
+beneficia4 recordari fas est, quia praestat ad breve tempus nasci,
+florere, vivere, quam nullo tempore nasci, et loripedem esse, quam
+nunquam exstitisse.
+
+1. Alii: _prohibere potuissent_. 2. Alius: _Jacobi posteros_. 3. Alius
+sine dubio false: _clarius_. 4. Alibi: _summi ... beneficii_.
+
+FRIDERICUS: Sed agitur de peccati labe originaria, ab Adamo1 ad
+posteros transfusa, quam pagani ipsi confitentur; quo pertinet illud
+lyrici:
+
+Nam vitiis nemo sine nascitur, optimus ille est,
+Qui minimis1 urgetur2.
+
+1. Alibi: _Abrahamo_. 2. Alius: _nimis_. 3. Horatius. Sat. I, 3, 69.
+
+TORALBA: Ista liceant poëtis. Certe qui naturam ullius sceleris
+incusant, non in seipsos1, sed in naturae parentem2 scelus regerunt,
+quo nihil fieri capitalius potest. Quis enim peccat in eo ipso, quod
+declinare nequit? An vero peccatum ullum fingi potest, nisi summa
+peccantis voluntate susceptum?3 At utroque vacat infans, nec bona
+expetere, nec mala declinare potest, nec effugere, ac ne perspicere
+quidem, quae sibi natura insita essent. Nullum igitur infanti peccatum
+imputari potest. At ubi nulla est culpa, nulla debet irrogari poena.
+Quae cum ita sint, nihil est quam ob rem filius ab aeterno tempore
+genitus sit, aut cur incredibilis ac stupenda illa incarnatio Dei fingi
+debuerit, frustra denique Christus pro expurganda originis macula
+supplicium passus esse putatur4.
+
+1. Alii: _seipsis_. 2. Alius idem: _natura parentum_. 3. Scotus l. II.
+dist. Sentent. dist. 30. Augustinus de lib. arbit. l. III. 4. Alius:
+_putetur_.
+
+FRIDERICUS: Ista quidem philosophis incredibilia, nova, ficta et
+inaudita sunt, sed cum Pelagius rationibus a philosophis petitis
+uteretur, ut peccatum originis nullum esse demonstraret, Hieronymus
+philosophorum haereticorum patriarchas nominavit. Nam si philosophorum
+argutiis assentiamur, fidem ac pietatem ejurare oportet, quanquam
+argumentum illud levissimum est, cum originis labes illa non sit ab
+infante, sed ab Adamo profecta, qui sciens peccavit, cum ab usu
+rationis sponte descivit. Radix autem quocumque colore semel imbuta1,
+stipitem, ramos, folia, flores, fructus eodem imbuit sapore, odore,
+colore, veneno. Ita fit, ut hominis natura funditus eversa nullam
+ullius boni aut virtutis scientiam habere videatur. _Quis_, inquit
+sapientiae magister2, _dicere audeat, mundum est cor meum? purus sum
+sceleris?_ Quanto verius est illud3: _Omnis homo mendax, i.e._ 300
+_peccator! Nam si dicam_, inquit ille, _nos peccato vacare, ipsi nos
+seducimus._ Salus autem uno verbo denunciatur: _Crede et salvus eris!_
+
+1. Alius: _infecta_. 2. Proverb. 1, 10. 3. 1 Joh. 1, 8.
+
+OCTAVIUS: Quorsum ista, nisi ut improbi, qui levissima fide coelum se
+rapturos confidunt, foedissimo voluptatum omnium coeno volutati naturam
+accusent et in Deum ipsum naturae1 parentem improbitatum omnium causas
+effectrices desperata virtute regerant? Nam ut omnes jam adulti recta
+via deflexerunt, illa tamen de infantibus intelligi possunt, sed de
+iis, qui judicio suscepto ac sponte a naturae legibus aberrarunt. Et
+vero quis Illyricum theologum ferat, cum originis peccatum intimam
+animorum substantiam pervadere et ab ipso diabolo procreari ac
+transformari scribit, idque sola fide obliterari? Capitalis ista quidem
+vox esse mihi videtur2. Quid igitur Paulus voluit, cum diceret3: _Nos
+eramus natura filii irae_; nisi originis labes illa significatur?
+
+1. Deest in alio codice. 2. Alius addit: FRIDERICUS, ita ut huic
+sequens interlocutio tribuatur. 3. Ephes. 5, 5. Coloss. 3, 6.
+
+TORALBA: Omittamus hominum auctoritatem ac necessariis argumentis
+disseratur! Quis enim laudem et vituperationem mereatur ex iis, quae a
+natura ipsa contraxit? Quis non potius commiseratione, quam ulla poena
+dignus videatur? Nos quidem piget coecorum ac miseret surdorum, qui sic
+nati sunt, at istos non miseret infantulorum. Jam vero quis putet, non
+modo ante partum primi parentis scelere nos obligari, verum etiam
+scelus illud tantum ac tam grave esse in ipsis infantibus, ut Deum
+foeminae uterum subire, carnis humanae conceptionem pati ac supplicia
+mortis teterrimae perferre necesse fuerit, ut scilicet puellos1
+innocentissimos tanta sceleris immanitate liberaret?
+
+1. Alibi: _pullos_.
+
+CORONAEUS: Audite Cyprianum1 theologum ac martyrum suae aetatis facile
+principem: Mori plane timeat, inquit, qui ex aqua et spiritu non
+renatus gehennae ignibus mancipatur. Quibus verbis ne infantes quidem
+ipsos excepit. Baptismo vere maculam illam originis penitus aboleri
+confidimus, quia sanguinis Christi baptismus aquae infusione
+significatur.
+
+1. Lib. III. de mortal.
+
+TORALBA: Si sanguine Christi fuso labes originis omnino abstersa erat,
+quid opus Christi supplicio? Quanquam saepius admiratus sum baptizandi
+ritum. Quaerit sacrificulus ab infante1 vagiente, utrum baptizari velit
+necne? Quorsum haec?
+
+1. Alius: _sacrificus ab infantulo_.
+
+CORONAEUS: Propinquorum ac parentum fides aeque proficit1 ac si
+puellus2 ipse responderet: _Assentior._
+
+1. Alius: _perficit_. 2. Alibi: _pullus_.
+
+OCTAVIUS: Absurdum mihi videtur, quod parentum fides infantulo vagienti
+prosit ad eluendam originis labem, quam ab ipsissimis parentibus
+contraxisse affirmant.
+
+301 CURTIUS: Ea vis est effusi sanguinis e pretiosissimis vulneribus
+Christi Dei et hominis, cujus lavacro irrigati sunt parentes.
+
+SALOMO:1 At Paulus2 Christi necem ad eluenda tantum peccata praeterita
+profuisse scribit. Frustra igitur, qui post Christum nati sunt, ullam
+in ejus supplicio fiduciam habent. Jam vero si parentes vestri lavacro
+sanctiore et cruore Christi servatoris expurgati omnino fuere, qui
+fieri potuit, ut rursus labem illam pestiferam ad posteros traducant?
+
+1. Alius: OCTAVIUS. 2. Rom. III. IV. quod notandum.
+
+CURTIUS: Non sic eluitur baptismo vel cruore Christi, ut non resideat
+insita peccati radix in ipsis cupiditatum latebris et involucris.
+
+TORALBA: At longius Christiani progrediuntur, neque enim labem tantum
+originis, sed etiam alia quaeque peccata Christi morte dilui
+arbitrantur. Vel enim1 levissima quaeque delicta, quae errore
+imprudentibus exciderunt, vel a scientibus nullo errore contracta, vel
+robustiorum improbitatum scelera ignoscuntur. Leviora quidem2 prius
+lege divina demonstratum est sola poenitentia deleri, graviora autem,
+puta adulteria, stupra, caedes, veneficia, parricidia, sortilegia,
+idolatria, contumelia nomini Dei illata, poenas habent divinis et
+humanis legibus constitutas, quae post Christi mortem frustra
+decernerentur,3 si falsarius, si fur, si adulter, si parricida
+exciperent apud praetores ac judices talium quaestionum, se baptizatos
+esse, ac fide constanti persuasum habere, omnia flagitia, tum
+praeterita tum futura, Christi pretiosissimo cruore dilui. Si igitur a
+vivis aut mortuis justa scelerum supplicia exiguntur, inane est illud
+beneficium, inanis Christi mors ad scelerum impunitatem.
+
+1. Alius: _igitur_. 2. Alius addit: _ut_. 3. Alibi: _discernuntur_,
+vel: _decernentur_.
+
+CORONAEUS: Baptismus quidem propter Christi supplicium diluit omnem
+originis labem, ac tametsi libido et cupiditas, peccati fames
+relinquitur, nemini tamen baptizato nocere potest, si modo ratione duce
+obsistere velit, ut sanctionibus Tridentinae synodi cavetur.1
+
+1. Can. 3. sess. 5.
+
+FRIDERICUS: Concilia quatuor, scilicet Nicaenum, Constantinopolitanum,
+Ephesinum, Chalcedonense, quae et Gregorius1 pontifex maximus perinde
+habet ut evangelia, respuere nolim, nec principum aut pontificum, qui
+affuerunt aut praefuerunt, potestatem elevare.2 Caetera vero concilia,
+quibus pontifices ambitiosa decreta fingere ac nova refingere3
+consueverunt, probare non possum. At enim Gregorius Nazianzenus aperte
+scripsit,4 se nullius unquam synodi felices exitus vidisse, i.e.
+μηδεμίας συνόδου τέλος ἑωρακέναι χριστόν. Et certe Nicolaus Panormi
+pontifex, ecclesiae Romanae cultor maximus, conciliorum autoritatem
+extenuans: Plus, inquit, vel simplici laico, scripturam sacram
+profitenti, quam toti concilio credendum. Tutius est igitur, in eo
+genere Augustini sententiam probare, sic enim ille ad Maximianum: 302
+Neque ego5, inquit, Ariminensi Synodo, quae Arianam sectam probavit,
+neque Nicaena teneor, sed auctoritate sacrorum scriptorum nitimur6,
+i.e. prophetarum, apostolorum, martyrum, quibus originis peccatum summa
+consensione probatur.
+
+1. Lib. 1. cp. 24. 2. Alius: _enervare_. 3. Alius: _figere ...
+refigere_. 4. Ep. 42 ad Procop. 5. Alius: _nego_. 6. Alii: _nitamur_,
+vel: _utamur_.
+
+TORALBA: Ne, obsecro, conciliabulorum aut levium scriptorum atque
+imperitorum hominum auctoritate rationis aut intelligentiae nostrae
+lumen extingui aut obrui patiamur.
+
+CURTIUS: Sed quibus, Toralba, rationibus res divinas ac sanctissima
+patrum antiquissima decreta, tot saeculis confirmata, evertere te posse
+confidis?
+
+TORALBA: Si peccatum actuale Adami non tantum peccanti nocuit,
+quantamcunque1 poenam pertulerit2, sed etiam in omnes posteros
+transfusum est, aut a corpore in corpora, aut ab animis in animos, aut
+ab utroque in utrumque transfundi oportuit. At corpus ipsum nullius
+peccati3 coargui potest, alioquin bruta quoque ipsa peccarent. Sin
+peccatum omne a voluntate et rationis lapsu proficiscitur4, summa
+theologorum christianorum consensione profecto peccatum originis5 in
+animis infantium esse non potest6, cum planum sit inter Christianos,
+Ismaëlitas et Ebraeos, omnes omnium animas a Deo mundissimas ac
+purissimas creari et creatas illabi momento in corpus humanum. Quodsi
+mens a Deo pura proficiscatur, unde labes ad infantis animam irrepere
+potest? Quae ratio fecit, ut sententiarum magister ad stuporem usque
+miraretur, undenam labes illa derivaretur? Non peccat, inquit, qui
+creat animam, non peccant parentes, qui progenerant corpus, cum id
+universae naturae consentaneum sit7. Per quas igitur rimas inter tot
+innocentiae praesidia peccatum penetrare potuit?8 At ne Aristoteles
+quidem hominis mentem semine traduci putavit, extrinsecus infundi, ut
+satis aperte declarat his verbis: Λείπεται τὸν νοῦν μόνον θύραθεν
+ἐπεισίεναι καὶ θεῖον εἶναι μόνον. Ego τὸ θύραθεν interpretor θεόθεν,
+οὐρανόθεν, ὑψόθεν, divinitus, coelitus, superne.
+
+1. Alibi: _quantumcunque_. 2. Alius: _damnumque ipse pertulit_. 3.
+Alius: _At corporis ipsius nullum peccatum_ etc. 4. Alius:
+_proficiscatur_. 5. Alius: _originale_. 6. Petrus Lombardus. Thomas
+Aquinas. Scotus. Albertus. Durandus. 7. Libro de generatione mentem
+extrinsecus ingredi scribit et hanc solam esse divinam. 8. Haec
+antecedentia undecim verba desunt in alio codice.
+
+SALOMO: David Kimchi et Rabbi Saadias cum interpretantur illa verba1:
+formans spiritus in medio ejus, tradunt animam a Deo formari in ipsa
+corporis perfectione. Idque confirmat non modo Rabbi Moses Aegyptius2,
+sed etiam cum Christianis et Ismaelitis theologis Stoici conspirant,
+repudiata opinione Platonicorum, qui a Deo quidem animas prodire
+fatentur, sed initio mundanae originis omnes simul ac semel conditas
+fuisse ac vicissim corpora subire putant.
+
+1. Zach. cap. XII, 1. 2. In epistola contra astrologos.
+
+303 TORALBA: Si tamen verum esset, quod Epicureis videtur, animos
+hominum aeque ac bestiarum cum ipso semine traduci, quodque necesse est
+confiteri, si originis peccatum admittamus, oporteret peccata in
+infinitam vim ac multitudinem excrescere et ad posteros omnes derivari.
+Hoc autem absurdum esse, experientia atque usus, rerum omnium magister
+optimus, cogit confiteri. Videmus enim Josiam1 nepotem. Manassis,
+crudelissimi tyranni, qui principes suae gentis omnes impietate
+superaverat, pietate ac justitia paucissimos sibi pares, superiorem
+habuisse neminem. Quodsi anima non traducitur semine, sed divinitus
+delapsa diffunditur in corpus, nulla peccati originis macula fingi
+potest.
+
+1. 2 (4) Regum 21, 24 sqq. 22, 1 sqq. 1 Chronic. 33, 25 sqq.
+
+FREDERICUS: Fatemur quidem, animas non traduci semine, sed carnis
+contagione conspurcari, propter arctissimam corporis atque animae
+conjunctionem. Quaeris, inquit Augustinus1, culpam in pueris, invenies
+ex carne traductam. Eadem est Petri Lombardi et eorum, qui ab ejus
+schola profecti sunt, sententia.
+
+1. Ad Bonifacium epist. 25.
+
+TORALBA: Hoc ipsum est rustice philosophari, cum hoc ipsum sit contra
+naturam, ut materia in formam, h.e. ut corpus agat in animam. Est enim
+materia patibilis, forma vero actuosa. Et quidem Augustinus1 ipse ex eo
+naturae decreto concludit, nullam esse corporum in mentes actionem.
+
+1. In cap. 2 Geneseos.
+
+CURTIUS: Quoniam Augustini verbis utitur Toralba, ejusdem auctoritate
+facile refellitur. Sic enim Augustinus1: Firmissime teneas et
+nullatenus dubites, eos, qui sine baptismo de hoc saeculo transeunt,
+aeternis suppliciis puniendos, quae verba de Cypriani2 scriptis
+descripsisse videtur.
+
+1. Cap. 3. enchirid. 2. De mortalitate.
+
+OCTAVIUS: Idem tamen eodem libro negat, infantes sine baptismate
+mortuos ullas perferre poenas, quia nullam sensuum delectationem
+gustarunt1. Ex quo sequitur, nullum esse peccatum originis, si nulla
+poena irrogatur, nec ullam fuisse causam, cur putemus Christum tam
+acerba supplicia pro peccato Adami ad posteritatem transfuso, quod
+nullum est, perpeti debuisse ac sapienter Muhammedem hominibus
+persuasisse, nunquam Christum supplicio affectum fuisse, ut inveteratam
+ac penitus insitam Christianorum mentibus opinionem de salute humano
+generi parta ob Christi supplicium refutaret, ut deinceps ab hominis
+spe ad immortalem Deum fiducia traduceret.
+
+1. Idem sentit Petr. Lombard. lib. II. dist. 34.
+
+FRIDERICUS1: Nullam tamen poenam putas infantum animabus infligi,
+quibus omnino divinae visionis spes est erepta?
+
+1. Duae hae sequentes interlocutiones et Friderici et Octavii desunt in
+alio codice.
+
+OCTAVIUS: Cur igitur infantum Herodis jussu caesorum festa coluntur
+Christianis, quasi divorum, nisi Dei1 visione fruerentur?
+
+1. Alius: _divina_.
+
+FRIDERICUS: Quoniam Christi sanguine abluti censentur, ut martyres
+innumerabiles, qui prius caesi sunt, quam baptizari potuissent.
+
+304 OCTAVIUS: Si martyres supplicium excusat, quominus baptizari1
+licuerit, cur infantes morbus ac mors praematura non excusabunt, cum
+saepe gravius crucientur qui morbo, quam qui gladio cadunt?
+
+1. Desunt haec antecedentia octo verba in alio codice.
+
+CURTIUS: Quia nec morborum nec gladiorum ictus, sed causa martyrem1
+efficit.
+
+1. Alius: _martyrium_.
+
+OCTAVIUS: Non video, quid lotiones illae aquae lustralis momenti
+habeant in baptismo, praeterquam quod sacerdotes sordes corporis, nec
+tamen omnes, levissime abluunt. Quanquam si baptismus salutem parit,
+etiam nolae tinnientes ac naves, quas baptizari saepissime et inditis
+nominibus, aquae lustralis aspersione et unctione, plerumque vidistis,
+salutem adipiscerentur.
+
+FRIDERICUS: Ea baptismi vis est, ut sordes humanae originis peccati
+penitus eluantur, quibus sublatis restituatur hominibus illa, quam
+Adamus originis suae principio habuit, justitia et integritas.
+
+OCTAVIUS: Si ablutio illa lustralis aqua, oleo, sale ac sputo condita,
+tantum naturae dedecus eluit, quid amplius Christi mors efficere
+potuit? Quamvis Christiani pontifices non sibi constant, qui peccatum
+illud Adami mox execrantur, quod in universam ejus posteritatem
+manarit, mox tamen necessarium fuisse ajunt. Hoc enim carmine solenni
+pridie paschatis utuntur: O necessarium Adami peccatum, quod Christi
+morte deletum est! Cur scelus illud tam detestabile dicitur
+necessarium? aut si necessarium, cur detestabile est?1
+
+1. Deest in alio codice.
+
+CORONAEUS: Dicitur necessarium, quia sapientia divina, quae falli non
+potest, multis ante saeculis praevisum erat.
+
+TORALBA: Istud quidem omnibus, qui ullam sensus partem habent,
+miserabile videri debet, innumerabiles animas angelorum officiis ac
+divina bonitate creari et ab ipso puritatis fonte derivari, creatas
+corporibus illabi,1 illapsas cordium2 labem carnis contagione momento
+contrahere, sine ulla concretione animorum, contractis sordibus, quae
+alioquin indelebiles putantur, aquae aspersione levissima expurgari ac
+justissimos fieri infantes, qui sensu carent. Cum tamen videmus,3 lotis
+et illotis, Christianis aeque ac4 caeteris omnibus, eadem esse vitiorum
+instrumenta,5 nec procliviores alios aliis honesta prosequenda aut
+turpia declinanda, sed uti quisque paganus aut Christianus doctrina
+ornatus6 sit, et ad verum decus a puero educatus, ita virtutibus
+excellere et praestare, eoque magis, si praestantia quaedam vis
+animorum quibusdam insita sit, quales accepimus Aristidem justum,
+Themistoclem, Socratem, Periclem, Phocionem, Rutilium Torquatum,
+Papirium Cursorem, Fabios, Scipiones, Catones, quos viros! Inter
+philosophos plurimi 305 quoque magna virtute atque integritate viri,
+quibuscum nulli Christiani sunt conferendi! Nec immerito Erasmus:
+Parum, inquit, abest, quin dicam: Sancte Socrates, ora pro nobis! Et
+quidem Julianus Augustus Socratem capitis damnatum scribit, cum pro
+aeterno Dei cultu propugnaret, ut qui angelum vitae ducem ac magistrum
+haberet. Quis igitur adeo desipit, ut naturalia bona in hominibus
+propter primi parentis lapsum corrupta, supernaturalia vero penitus
+exhausta fuisse putet? Sic tamen magister ipse sententiarum7 ex
+opinione Augustini scribit.
+
+1. Alius: _illi_. 2. Alius: _sordium_. 3. Alius: _videamus_. 4. Alibi:
+_atque_, omisso verbo _aeque_. 5. Alius addit: _atque incrementa_. 6.
+Alii: _a doctrina subordinatus_. 7. L. 1. dist. 32.
+
+CORONAEUS: Qui subtilius ista disserunt, nullam justitiam infantibus
+ope lotionis sacrae restitui, sed reatum modo tolli tradunt, nec
+infantes justitiae debitores esse, ut Adamus, qui acceptam originis
+primordio justitiam dicitur deseruisse, non labe originis, quam nullam
+habuit, sed actuali peccato. In caeteris labem originis elui, reliquas
+vero peccati scintillas ac fomites1 restare. Sic enim Augustinus2:
+Sunt, inquit, in baptismo peccata deleta, sed non plane exstirpata.
+
+1. Alius: _fortes_. 2. Lib. II. de libero arbit.
+
+TORALBA: Haec certe opinio singularis probabilior est, quam eorum, qui
+justitiam atque integritatem originis infantibus baptismate restitui
+arbitrantur, qui tamen dicuntur innocentes, quia nullam justitiae aut
+injustitiae partem combiberunt1. Sed hoc habet haec sententia
+incommodi, quod peccati fomitem in carne relinquit, cum tamen sit in
+sens2, in appetitu sensitivo. Ac inter utrumque plurimum interest, quia
+voluntas imperat corpori dominatu herili3, appetitus vero dominatu
+civili ac liberali. Qua quidem ratione nulla caro traduci potest,
+fomite conspurcata. Et recte quidem Anshelmus4 scribit, non magis
+semine quam sanguine animam conspurcari ac sordidari. At in puris
+naturae causis delectatio propria est sensitivi appetitus et in
+subjecto delectabili.
+
+1. Alius: _combibunt_. 2. Desunt duo haec verba in alio codice. 3.
+Desunt tria haec sequentia verba in alio codice. 4. C. 6 et 7 de
+conceptu virginis.
+
+CURTIUS: Demus id quidem; sed sine originis macula non esset immoderata
+vis illa voluptatis, uti est.
+
+TORALBA: Igitur post baptismum semper esset moderata, quod falsum est.
+Neque enim1 est in potestate appetitus sensitivi non delectari, nec in
+eo est modus delectationis, sed quantum potest, appetitus delectatur in
+eo, quod summopere delectabilis est. Quid igitur addere potest libido
+supra id, quod in summo voluptatis gradu sensum oblectat?
+
+1. Alii: _vero_.
+
+CORONAEUS: Si appetitus illi ratione1 non regerentur, nihil homo
+differret a judicio ferarum.
+
+1. Alius addit: _duce_.
+
+TORALBA: Quid? imo feras videmus semper naturae legibus obsequi.
+
+SALOMO: Tota haec disputatio de originis labe, quae nulla esse mihi
+videtur, a primoribus christianae religionis initium duxit. Ut enim 306
+animos imperitorum ad se traherent, supplicium sui magistri atque
+autoris salutare medicamen exstitisse peccatis expiandis persuaserunt,
+et ne peccandi licentiam deinceps addere1 viderentur, posuerunt, Adami
+peccatum, quod in ipso resedit, in infinitam posteritatem propagari
+eique poenas sempiternas deberi, quibus omnes in solidum tenerentur.
+Haec2 errorum semina longe lateque per hominum mentes serpere
+coeperunt, quia totum hominem ista contagionis labe corruptum fuisse
+judicabant, ut nec recte quisquam agere ac ne cogitare quidem, aut
+ullam justitiae partem posset adipisci. Quin etiam putarunt, animantes
+bestias propter Adami peccatum obsequii naturalis, quod homini antea
+praestare consueverant, jugum excussisse, quo nihil ab historia sacra,
+nihil a rei veritate potuit alienius cogitari. Nam post aquarum omnium
+diluviones3 Deus Noachum4 bono ac forti animo esse jussit,5 se omnibus
+bestiis hominis terrorem incussisse. Hinc illam hominis inter caeteros
+animantes praestantiam ac dignitatem et in feras quoque belluas
+dominatum quendam eximium psaltes lyricus6 supra modum extollit, ne
+quis tam absurde imperium ex Adami lapsu hominibus in bestias etiam
+ereptum arbitretur.
+
+1. Bucerus in cap. 4. ad Rom. et cap. 2 Conf. August. 2. Alii: _Hinc_.
+3. Desunt haec quinque antecedentia verba in alio codice. 4. Alius:
+_Noëmum_. 5. Genes. 7, 1 sqq. 6. Psalm 8, 7 sqq.
+
+CURTIUS: Quorsum igitur divina illa Adami historia, lapsus, comminatio,
+castigatio, tam diserte sacris litteris testata ac consignata?1
+
+1. Gen. 3, 1 sqq.
+
+SALOMO: Non vides, Curti, elegantem ac divinam esse allegoriam?1
+Quisque sibi est Adamus et quaecunque Adamo contigerunt, eadem
+contingunt in omnibus, qui sensuum illecebris ac voluptatis praeter
+modum lascivientis cupiditate ac suavitate delectantur, et qui in illa
+sensuum suavitate bonorum extremum, in doloribus vero et aerumnis
+adeundis malorum finem posuerunt. Et quemadmodum dicitur Adam ad se
+rediisse et resipuisse i.e. a sensuum oblectatione ad intelligibilium
+rerum contemplationem revertisse, i.e. ligno vitae frui, quam Salomo2
+veram sapientiam interpretatur, deinde Sethum plane divinum hominem ad
+sui ipsius imaginem progenuisse: sic nobis accidit, cum aberrantes a
+recta via, in sordibus ac coeno libidinum immersi, tandem aliquando
+emergimus et in rectam salutis viam regredimur. Ac tametsi Deus Adamo
+praedixisset, hunc moriturum cum fructu arboris prudentiae boni et mali
+indicem degustavisset, non praeterea tamen aeterna morte damnavit, sed
+uti Deus misericors est, ita quoque poenas semper irrogat peccatis ac
+legibus leviores. Quin etiam3 Adamo salutarem medicinam indicavit, cum
+diceret: Fortassis vitae lignum decerpet et vivet in aeternum.
+
+1. Philo Ebraeus Allegoriar. leg. Leo Ebraeus de amore. 2. Proverb. 3,
+12 sq. 3. Alius: _enim_.
+
+FRIDERICUS: Salomo suis se retibus involvit; non1 vides, ligno 307
+vitae salutare crucis lignum aperte significari, in quo summam salutis
+spem collocare debemus?
+
+1. Alius: _num_.
+
+SALOMO: Haec interpretatio non magis congruit verbo quam rotunda
+quadratis. Est enim vox Ebraica עצ, qua fructus, non lignum
+significatur. Et quemadmodum Adamo resipiscentia peperit salutem
+aeternam, ita cuique licuit et semper licebit, ope divina, quae deesse
+nemini potest, a pravis cupiditatibus ad rectam rationem, a sensibus ad
+intelligibilia redire ac vitam illam salutarem ac sempiternam adipisei
+sine ulla bestiarum aut hominum caede ac mactatione.
+
+OCTAVIUS: Me quidem istius opinionis indignitate et peccati ficta
+propagatione commotum, divina mens nescio quomodo afflavit, ut flebiles
+Phaleucos flebili querimonia Christianorum effunderem:
+
+Humani generis querelas
+Coelestis pater audiit1 gravate
+Excusantis originem malorum,
+Quod primi vapulet parentis ergo,
+Quodsi nunc redivivus a sepulcris
+Surgat, sic proba diluet2 nepotum:
+Tandem absistite criminatione
+Inani violare dignitatem
+Meam, qui generis parens et auctor
+Humani meliore stirpe cretus
+Filios docui viam salutis,
+Virtutes docui scientiasque
+Doctrinam quoque liberaliorem,
+Quam primus didici Deo docente3:
+Quod defleximus a via magistri
+Pellecti illecebris cupiditatum,
+Istud fragilitatis est fatemur,
+Sunt haec lecta suaviora poma
+Non ab arbore delectationis4.
+Sed a sensibus eruditiores
+Facti, ad poma libidinum fovenda5
+Nec non ad Veneres cupidinesque,
+Deserta meditatione mentis,
+Quae tamen moribunda languisset6,
+Nisi tunc revocaret7 a magistro
+Ad verum decus ideae supremae,
+Ut coelestia cogitatione
+
+308
+
+Quasi pabula veriora mentis
+Ducerem. Hoc sapientiae latentis
+Arcanum exhibet arborum figura.
+Hic me cultus amoris ac timoris
+Divini cumulavit ac beavit.
+Hinc cadaverum usibus carentem
+In altissima templa collocavit.
+O incredibilem stuporem eorum,
+Qui tot Iliadas sibi malorum et
+Contigisse suis calumniantur,
+Quod8 fructus vetiti sapore linguam
+Oblectarimus9 et palata gustu.
+Nec patris facinus nocet nepoti,
+Nec parentibus acta liberorum,
+Quo10 minus pariant sibi salutes
+Divinisque opibus fruantur ipsi.
+Fraude quisque sua, furore quisque
+Suo plectimur, ac bono beamur.
+
+1. Alius: _audit_. 2. Alius: _diluat_. 3. Alibi: _ducente_. 4. Alius:
+_delicatiore_. 5. Alibi: _fruenda_. 6. Alius: _tandem moritura
+languescit_. 7. Alius: _revocaretur_. 8. Alius: _Qui_. 9. Alius:
+_Oblectavimus_. 10. Alius: _Qui_.
+
+SALOMO: Haec mea quoque sententia est. Nam qui fieri potuisset, ut Abel
+immortali Deo tam gratus haberetur, si labes aeternas atque
+indelebiles1 maculas foeditatis parentum ab utero contraxisset? Cur
+tanta laus pietatis, integritatis, justitiae ab ipso Deo tribuitur
+Noacho, Henocho, Jobo, Mosi, Samueli, Eliae, si parentum peccatis ita
+contaminati essent, ut non aliter expiari potuerint, quam si Deus
+hominem induisset, ac turpissimo supplicio damnatus moreretur? Si
+scelus illud originis hominem a Dei conspectu arcuisset, quod nulla
+infantis miselli culpa contrahi potest, cur Mosi spiranti ac viventi
+Deus ipse de facie, ut dicitur, ad faciem et quasi amicus amico
+colloqueretur?2 Cur etiam Abrahamum nostrae gentis principem tot ac
+tantis beneficiis cumulavisset, ut propter eum populis omnibus divinae
+bonitatis fontes aperiret, si conspurcatum tanta tamque funesta labe
+judicasset?3 Num potius tot ac tanta bona illi divinitus obtigerunt,
+quod mortales omnes singulari erga Deum amore et fiducia superaret?
+Quod non in credulitate quadam inani et in praemiis humanis spem rerum
+suarum, sed unius Dei aeterni bonitate ac potentia collocaret. Cur
+denique Deus tot ac tam multis prophetis,4 si ab ipsa origine scelerati
+essent, se contuendum ac fruendum praebuisset? Quae visio et fruitio
+divini vultus carne contectis, quam illi pollutissimam putant, obtigit,
+quanto minus exuvio carnis detracto frui licuit? At Christiani fingunt,
+sanctissimos illos heroas apud inferos atque adeo in ipsis terrarum
+profundissimis ac densissima caligine squalentibus 309 locis tria
+quatuorve annorum millia delituisse, nec μέγαν ὄλβον καταγεύσαι5 prius
+potuisse, ut de Tantalo Pindarus scribit, quam Jesus mortuus6 et ad
+inferos delapsus illos ex immanibus et teterrimis carceribus ereptos in
+coelum manu duxisset. Inferos enim Tertullianus7 fossam definit, in
+ipsis terrae visceribus ac profunditate abstrusam, non autem mundum
+hunc sublunarem, ut Origenes existimavit, quamquam in descensu
+inferorum omnes fere ab omnibus dissentiunt. Discrepantia tamen multo
+major est, quam quod Lazari, fame ac inedia consumti ac mortui, animam
+ab angelis in Abrahami sinum et complexum subvectam tradunt
+evangelistae, Jesu nondum mortuo.8 Abrahamum vero ad rogationes et
+suspiria mali divitis obsurduisse, cum apud inferos cruciaretur atque
+his eum9 verbis increpuisse: _Inter vos_, inquit, _et nos hiatus ingens
+intercedit, ut neque hinc ad vos, neque illinc ad nos aditus patere
+possit._ Paucis tamen post mensibus Lazari animam de sublimi coelestium
+loco in foetidum et semiputre cadaver relapsam, ut pristinis mancipata
+carceribus iterum Lazarus moreretur. Qui tot ac tanti errores ab ea
+peccati originis concepta opinione dimanarunt.
+
+1. Alibi: _incredibiles_. 2. Exod. 33, 1 sqq. 3. Genes. 15 et 22. 4.
+Exod. 3, 24. Num. 12, 14. Jos. 5. Jes. 6. Ezech. 1, 10. 5. I.e. summam
+felicitatem gustasse. 6. Alibi: _mortuos_. 7. L. 1. de anima. 8. Luc.
+16. 20 sqq. 9. Alius: _illum_.
+
+FRIDERICUS: Si capita singula refutare velim, longius evagari
+oporteret,1 quam vestra patientia ferre possit. Ac tametsi disputare
+prohibentur2 mathematici adversus eos, qui scientiarum quamvis
+certissimarum principia labefactant ac convellunt, ita nec adversus
+Salomonem aut Toralbam disputandum esset, quippe qui in dubium revocant
+christianae religionis fundamentum et ab radice3 omnia convellunt,
+scilicet peccati originalis in posteros propagationem. Si tamen erroris
+opinione fallimur, quid est cur Esdras4 tam ardentibus querelis
+exclamavit: _O Adam, quid fecisti, quod non in tuum unius casum
+redundavit, sed in nostrorum quoque, qui ex te orti sumus!_ Nam unus
+hic locus a principe gentis Judaeorum Esdra omnibus omnium haereticorum
+ac Pelagianorum argutiis satis abunde facere potest. Nemo tamen
+Christianorum arbitratur, originale dedecus illud tantum esse, ut
+hominem ab intuitu divinae lucis segregare debeat. Caetera quae de
+carceribus patrum ante Christi mortem feruntur, neque decretis ullis
+comprehensa et in arcanis divinae scientiae posita, curiosius scrutari
+nefas est. Illud modo teneamus, morte Christi labem illam originalem
+elui atque emendari.
+
+1. Alius: _oportet_. 2. Alius: _prohibent_. 3. Alius: _absurde_. 4.
+Lib. IV, cap. 7, 48.
+
+SALOMO: Neminem latere opinor, duos posteriores libros, qui Esdrae
+tribuuntur, inter sacras litteras non censeri ac ne inter ea quidem,
+quae Hieronymus1 ἀπόκρυφα vocat. Ac siquidem talibus libris ulla fides
+esset, multo commodius sapientiae libro crederetur, qui inter ἁγιόγραφα
+recensetur, 310 ubi autor Salomonem Regem ita loquentem inducit2:
+_Eram_, inquit, _puer bono ingenio praeditus, bonam sortitus indolem,
+imo bonus ipse cum essem, corpus incontaminatum adeptus sum._ Hic
+Salomo ex matre prius adultera conceptus erat, nihilominus tamen puram
+eum animam, purum corpus induisse testatur.
+
+1. In prologo Galeato. 2. Sapi. 8, 9 sqq.
+
+FRIDERICUS: Quanti sint ea scripta, satis indicat auctor Jesus Sirach,
+qui pro suo Salomonis regis nomen subjecit. At quanto verius pater
+Salomonis1: _Ecce_, inquit, _in flagitiis conceptus sum, et in peccatis
+concepit me mater mea._ Quanto verius etiam Jobus2: _Quasi_, inquit,
+_mundus erit, de impuro semine conceptus._
+
+1. Psalm. 51, 7. 2. Jobi 15, 14.
+
+SALOMO: Demus illud, matrem in concipiendo peccavisse, quod tamen
+christiani theologi1 negant, quoad partum sit impura mater, impurus
+foetus, an propterea peccator tantisper infans? Ac ne sol quidem ipse
+nec angeli puri sunt apud Deum, non tamen propterea peccati originalis
+labem contraxerunt.
+
+1. Petrus Lombardus II Sentent. et Scotus ib.
+
+OCTAVIUS: Summa disputationis est, Adamum a peccato resipuisse, ut
+quidem omnes confitentur, nec peccatum illius ad posteros fuisse
+propagatum, cum Caini parricidium modis omnibus gravius esset, quod
+tamen in eo ipso resedit nec manavit ad nepotes. Neque vero Adamus ob
+id mortuus est, quod ab intelligibilium rerum contemplatione ad
+sensibilia delapsus fuerit, qui etiamsi in illa, in qua creatus fuerat,
+innocentia atque integritate vitae perstitisset, moriturus tamen erat.
+Nam qui Henochum et Heliam mortuos fuisse negant, quanquam ab Adamo
+genus duxerant, falluntur. Quod enim divinissimis illis hominibus
+supplicium atrocius contingere potuisset, quam cadavere sempiterno
+concludi?1 Sed divina potestate viventes adhuc et spirantes abrepti
+fuere, ne propter summam integritatis ac virtutis opinionem pro Diis
+colerentur. Sic quoque Mosen mortuum Deus sepelivisse dicitur2, sic
+tamen ut mortalium nullus sciverit ubinam. Nec profecto Adami
+posteritatem, si esset immortalis, mille terrarum orbes caperent.
+Quemadmodum igitur innocentia non fecisset immortale cadaver, ita nec
+peccatum fecit ut mortale esset.
+
+1. Genes. 5, 18 sqq. Sirach 44, 16. 49, 16. 1 Regum 17-19. Sir. 48, 1.
+4. 18. 2. Deuter. 34, 6 sqq.
+
+CURTIUS: Haec pugnare videntur cum Pauli sententia1: _Per unum
+hominem_, inquit, _peccatum in mundum intravit, unde mors secuta, et
+per alterum justificatio ad vitam._ Item2: _Ab Adamo usque ad Mosen
+mors regnavit in illis quoque, qui non peccaverunt, propter Adami
+transgressionem._
+
+1. Rom. V, 17 sqq. 2. Rom. 5, 14.
+
+SALOMO: Quod ad legem usque a Mose promulgatam Paulus protulit imperium
+mortis, satis significat, in lege illa certissimam hominum salutem 311
+extitisse. Idem Paulus appellat1 legem Mosis sanctam et sancta jussa,
+et legis adjutores legis actionibus justificari scribit.
+
+1. Rom. 7, 12. 1 Tim. 1, 9.
+
+CURTIUS: Perspicua sunt Pauli decreta, nec quenquam sua sententia
+dubitare patiuntur, scilicet ob unius hominis peccatum mortem in orbem
+irrepsisse, quae omnes oppressit usque ad Mosen; quod non de morte
+cadaveris dictum est, sed de morte animorum, qui sempiternis poenis
+illigantur; deinde oblata salus est ex lege, quae jussa legis
+exequentes salutem adepturos aperte declarat. Sed quoniam nemo fuerat
+aut futurus sperabatur, qui satis legi facere posset, propterea
+efficacibus argumentis Paulus conficit, legis actionibus justificari
+potuisse neminem. Hinc illa manant: _Lex iram operatur. Nemo justus
+erit de operibus legis. Evacuati estis a Christo, qui ex legibus
+justificamini. Lex neminem ad perfectionem adducit. Lex a Mose data
+est, gratia vero per Jesum Christum_,1 quem locum sic interpretatur
+theologus quidam,2 ut nec veritas, nec ulla gratia in lege Mosis fuisse
+videatur.
+
+1. Rom. 4, 15. Gal. 2, 16 sqq. 5, 4 sq. Ebr. 9, 14. 28. 1 Joh. 5, 37.
+2. Calvinus in 1 Joh. 5, 37.
+
+SALOMO: Quis unquam fuit tantae impietatis atque amentiae, ut divinae
+legis majestatem ita proculcaret? At quoties David exclamat: _Omnia
+mandata tua veritas!_1 Quin etiam Paulus ipse scribit, eos, qui legem
+ipsam exequuntur, legis actionibus justificari.2 Idem Christum frustra
+mortuum declarat, si ex lege justificamur.3 Quod autem gratia, vita,
+salus legem amplectantibus proposita sit, millies repetitum legimus:
+_Hoc fac et vives, haec est tua vita, haec tua salus est._ An illa Dei
+promissa pro mendaciis habemus? Quid? Sapientissimus Salomo4 legem
+divinam appellat lignum vitarum, scilicet praesentis ac futurae vitae,
+אצ חיים. Et certe cum divina quaedam ac coelitus infusa vis olim me ad
+divinae legis laudes inflammaret, haec adolescens carmina profudi:
+
+Purpureo mammas qui sugitis ore tumentes,
+Unde sibi pater altitonans sua cantica promit,
+Tum vos qui linguas didicistis habere solutas,
+O pueri, molles animis teneraeque puellae,5
+Dicite6 divinos sacrosanctae legis honores!
+Et vos, puberibus qui primum existis ab annis,
+O adolescentes, semper decet ore diserto
+Dicere divinos sacrosanctae legis honores.
+Vos etiam strenui juvenes, et robore corpus
+Et fortes animos plenis jam viribus aucti,
+Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
+
+312
+
+Et quibus acta prior cum laude maturuit aetas,
+Illustresque humilesque viri, matresque pudicae,
+Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
+Quosque graves annis aetas jam fracta caducis,
+Urget ac occasum, precibus devota sacratis,
+Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
+Vos itidem, quibus est sapientia summa tributa,
+Munere coelesti, ut vultus spectare latentes
+Sanctae scripturae liceat formamque venustam,
+Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
+Angelici properate chori, quibus addidit alas
+Pagina sancta leves, distinctas ordine triplo,
+Ut doceat motus celeres ad jussa paratos,
+Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
+Et vos flammiferi splendentia sidera coeli,
+Quae regis magni nutu componitis orbem,
+Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
+
+1. Psalm 119, 86 (151). 2. Rom. 7, 8 sq. 3. Gal. 2, 4 sq. 4. Proverb.
+3, 18 cf. Jes. 30, 4. Deuter. 28, 30. Num. 14. Levit. 27. 5. Duae hae
+antecedentes strophae desunt in alio codice. 6. Alius idem: _Dicere_.
+
+CORONAEUS: Haec divina carmina legem divinam decent1 et eos, qui legem
+exsequuntur.2 Sed quis umquam hoc praeter unum Christum praestitit? Ob
+id enim Paulus legem appellat paedagogum ad Christum, qua veluti
+manuducimur ad ipsum; ut non immerito Justinus Martyr3 quaerat, quid
+sit lex? Praenunciatum4 evangelium! Quid est evangelium? Lex impleta!
+
+1. Alibi: _docent_. 2. Alius: _legi obsequuntur_. 3. Quaest. c. 1, ad
+Orthodox. 4. Alius: _pronunciatum_.
+
+SALOMO: Cur ergo ad legem amplectandam legislator omnes ordines
+excitans, ingentibus praemiis propositis, ad extremum populi concione
+coacta, jam moriturus hanc orationem haberet: _Ecce1 tibi proposui
+vitam et bonum, mortem et malum._2 Idem paulo post: _Contestor hodie
+coelum et terram, me tibi vitam et mortem, beatitatem et exitium
+proposuisse. Elige igitur vitam, ut vivas tu et liberi tui, scilicet
+Deum ames obediasque voci ejus adhaereasque illi, quoniam ipse est vita
+tua._3 Cum autem leges de rebus omnibus clara voce tulisset et
+quaecunque ad Dei cultum, ad mores conformandos, ad cupiditates
+coërcendas, ad tuendam hominum inter homines societatem, denique omnia
+maxima, media, minima, quae ad sacrificia, vota, ritus, expiationes
+pertinent, disertissime tradidisset, an omissurus fuerat praecipuum
+illud, quod a vobis jactatur, humanae salutis caput, scilicet unius
+hominis ac Dei supplicio humani generis peccata atque illam quam utero
+contraxerant originis labem, post annorum millia expiatum iri? Quis 313
+putet, eum qui de tota sanctuarii structura, de cortinis, de vestibus,
+de fibulis, de claviculis deque ciborum omnium delectu tam diligenter
+et studiose cavisset, rem tanti momenti ad salutem adipiscendam fuisse
+omissurum? Cum igitur in lege divina salus divina posita sit, frustra
+Christus aut quisquis alius sua morte salutem pollicetur4, ut homines a
+virtute5, a pietate, ab integritate, a legis observantia, a vero
+aeterni Dei cultu seducat ad inertiam, ad vitia, ad hominum mortuorum6
+impiam adorationem, quasi non in hominis cujusquam potestate positum
+exsequi divina jussa et liberum exsequendae legis arbitrium, Adami
+scelere posteritati ereptum fuisset.
+
+1. Alius addit: _inquit_. 2. Deuteron. 30, 15. 3. Deuter, 40, 19. 4.
+Alius: _polliceatur_. 5. Alius: _virtutibus_. 6. Deest in alio codice.
+
+CURTIUS: Quis dubitet, quin Adamus suo scelere liberum arbitrium, sibi
+divinitus tributum, amiserit ac posteris quoque eripuerit?
+
+CORONAEUS: Ita quidem Augustana confessione decretum, in eamque
+sententiam quamplurimos nova religione imbutos homines convolare,
+contra quam ecclesiae Romanae sententiis omnibus decretum videmus. Et
+vero quid a judicio ferarum differt homo, si voluntas ei praeripiatur?
+
+FRIDERICUS: Male quidem agendi voluntas Adamo non est erepta, sed bene
+agendi. Nonne inquit Paulus: _Quod volo bonum, hoc non ago, sed quod
+nolo malum, hoc facio?_1
+
+1. Rom. 7, 19 sqq.
+
+TORALBA: Expendite, cedo1, quid Paulus velit. Si enim illi assentiamur,
+nec bene nec male agendi locus ullus homini relinquitur, nec etiam ulla
+praemia bonis aut ulla peccatis supplicia constituere oportebit. Quis
+enim arguat necessario peccantem?2 Quis vel minima mulcta dignum putet,
+cum scelus nisi voluntarium, imo nisi spontaneum nullum esse possit?
+Sin flagitiosos jure plecti confitemur, quia liberam agendi voluntatem
+haberent, qua quidem lascivientibus cupiditatibus frena injicere ac
+sideribus ipsis, ut ait ille3, superiores esse queant, quae tandem ista
+sententia est, hominem usu rationis, i.e. libera voluntate, penitus
+exuere, quanquam voluntas dici nullo modo potest, si cogatur, ac
+propterea legibus soluti sunt, quosvis aut justus metus aut furor
+impulit ad actionem.
+
+1. Alius: _quaeso_. 2. Augustinus l. III de libero arbitr. 3. Ptolem
+ni. _centiloquo_.
+
+CORONAEUS: Ego quidem sic statuo, eos, qui liberum bene agendi
+arbitrium hominibus adimunt, sceleribus suis latebras quaerere, ac
+flagitiis omnibus portas aperire fatalemque Stoicorum necessitatem,
+omnium theologorum ac sapientum sententiis profligatam vel jugulatam,
+revocare. Inde illa paradoxa, quamplurimos sempiternis ignibus
+addictos, qui si maxime cupiant, nihil boni tamen moliri possint,
+quosdam vero sic ad salutem destinatos, ut si maxime velint, improbi
+tamen fieri nequeant.
+
+TORALBA: Hic quidem ἀργὸς λόγος ignavorum ac inertium hominum, non tam
+rationibus, quam risu debet explodi, ut quidem Academicus Stoicum 314
+illum, an uxorem duceret liberorum causa, dubitantem elusit hac
+ratione: Ad quid uxorem domum ducas? Nam si liberos suscepturus es,
+etiam sine uxore suscipies.
+
+SALOMO: Ut uno errore posito innumerabiles consequuntur, ita ex
+originis peccato, quod nullum est, Christiani1 liberam bene agendi
+voluntatem eripi, tum ex eo mortales suppliciis sempiternis obligari
+arbitrantur. At frustra leges jubent et inania forent divina promissa
+praemia, si leges divinas exsequi non sit humanae potestatis ac ne
+voluntatis quidem.
+
+1. Addunt alii: _homini_ vel: _hominibus_.
+
+CURTIUS: Ita quidem praeclare, sed non video, qua ratione liberum
+arbitrium hominibus tribuatur post Adami lapsum, cum ne ante lapsum
+quidem liberum haberet. Nam si praescientia divina falli non potest,
+necesse fuit Adamum peccare. Deus autem non modo dicta factaque, sed
+etiam omnes omnium cogitationes longissime prospicit, nec unquam falli
+potest. Consequens est igitur, nos bene vel male agere non voluntate,
+sed necessitate, nec ullam liberi arbitrii potestatem cuique unquam
+fuisse.
+
+SENAMUS: Tametsi Deus velut de specula sublimi prospicit, viatorem in
+latronum manus venturum, cum a recta via deflexit, non tamen propterea
+id futurum esse oportet, sed potius quia id futurum esse Deus
+prospexit. Ex quo intelligitur, nou necessario evenire, quae Deus
+praevidit.
+
+CURTIUS: Si Dei providentia sequeretur res humanas, ut tu quidem,
+Sename, putas, aeterni Dei praescientia ab hominum opinione mutabili ac
+fallaci dependeret, quod absurdum est. Nam ut scientia rei praesentis
+se habet ad praesentia, sic Dei providentia sese habet ad futura. Jam
+vero id quod scio, nunc necesse est ipsum esse. Igitur praescientia
+futuri aeque necessaria est in Deo, qui nunquam opinatur, quo posito
+liberum arbitrium perimi necesse est. Alioquin si providentia Dei non
+sit necessaria, fallax est ejus opinio, quod vel cogitare nefas.
+Frustra igitur turpia declinamus, aut prosequimur honesta.
+
+TORALBA: Non video, qui Aristoteles Stoicorum argumentis satisfaciat;
+nam ut futura contingentia potuerint aliter atque aliter evenire,
+divina tamen praescientia excidere non potest1, quia rem prospicit non
+ut futuram, sed ut praesentem, cum omnia Deo sint praesentia, nilul ei
+praeteritum, nihil futurum esse potest, omnia tamen homiuibus sunt
+libera. Nec2 a tua voluntate providentia pendere videatur, ut mutabilis
+sit, sed tuas quoque mutationes prospicit futuras, nec propterea
+liberum arbitrium cuique est aderatum. Qua quidem ratione omnibus
+fatalibus Stoicorum argumentis satisfactum opinor.
+
+1. Alibi: _possunt_. 2. Alius: _ne_.
+
+SALOMO: Ego nec Stoicorum argutias, nec Peripateticorum rationes
+expendo, sed divinae legis oracula. Moses enim, coacta populi concione,
+contestatus est coelum ac terram, se populo vitam et mortem
+proposuisse. 315 Elige, inquit, vitam, ut vivas. Haec scripta,1 prolata
+sunt duobus millibus annorum post Adamum ac totidem millibus ante
+Christum. Ad quid populus vitam eligeret, si ad sempiternum supplicium
+destinatus esset, aut si nullam eligendae salutis potestatem haberet?
+Aut quam ob rem divinis legibus omni studio intentum vellet hominem,
+quem re ipsa suppliciis aeternis destinavisset? Inutilis labor,
+ridicula praecepta2 Dei, promissa ejus inania, spes inanis, inane
+studium, inanes virtutum actiones, omnis denique pietas hominis, quem
+isti reprobatum arbitrantur. Item falsum esset illud, quod Deus creavit
+hominem, eumque arbitrio suae voluntatis permisit, legibus ei
+patefactis: _Si volueris_, inquit,3 _mandata servabis et ipsa servabunt
+te. Ignem et aquam tibi proposuit, ad utrumvis manum porrige, vita et
+mors, simul bonum et malum, homini sunt proposita, utrumvis ei
+placuerit, consequitur._ Haec ille. Item Ezechiel:4 _Da eis edicta mea,
+quae qui facit, vivet in illis._ Et quidem Deus Mosi pro populo poenam
+deprecanti ac petenti, ut se potius de libro vitae pateretur reduci,
+reposuit illud:5 _Qui peccavit in me, hunc ego de libro vitae delebo._
+Sic autem in universum psaltes lyricus: _Omnes_, inquit, _in libro tuo
+scribuntur._6 Item: _Deleantur_, inquit, _de libro viventium._7 Denique
+ut uno verbo argutiae futiles refellantur, Dei voce exclamantis:
+_perditio tua ex te Israel, salus vero tua ex me est._8
+
+1. Addunt alii: _dicta_. 2. Alius: _edicta_. 3. Ecclesiastici (Sirach)
+15, 15 sq. 4. Ezech. 20, 11. 5. Exod. 20, 13. 6. Psalm. 139, 16. 7.
+Psalm. 69, 29. 8. Oseae 13, 9.
+
+OCTAVIUS: Ex his sequitur, Deum omnes homines salvos fieri velle et ad
+sui cognitionem perduci.1
+
+1. Tim. 2, 4.
+
+CURTIUS: Hunc locum Octavius ex evangelicis scriptis, si fatetur, mutuo
+accepit, si negat, furtum est.
+
+FRIDERICUS: Imo sacrilegium!
+
+SALOMO: Oportet rem sacram e sacro loco invitis custodibus surripi,
+quanquam quicquid utile est in apostolorum ac discipulorum scriptis,
+quantumcunque est, ex majorum nostrorum litteris ac libris excerptum.
+Id autem, quod Paulus scripsit: _vult omnes salvos fieri_1, plerosque
+impulit in errorem, quasi voluntate2 imperiosa Deus3 hoc jussisset,
+cujus imperio et voluntati, quia nihil obsistere potest, consequens
+esset, exitio periturum neminem. Quod cum christiani theologi absurdum
+putarent, ne quid inepte a Paulo scriptum videretur, sic
+interpretantur4 illa verba, ut Deus velit omnes salvos fieri, qui salvi
+fiunt, eadem ratione qua dicitur, illustrare hominem venientem in hunc
+mundum, i.e. quemcunque illustrat. Sed praestaret, illa verba Pauli et
+Johannis una litura5 inducere, quam sic interpretari.
+
+1. 1 Tim. 2, 4. 2. Alibi: _voce_. 3. Alibi: _Dei_. 4. Petr. Lomb. Sent.
+II. dist. 46. 5. Alius: _litera_.
+
+316 SENAMUS: Ut Deus ad aeterna supplicia designarit quenquam,
+priusquam nasceretur, mihi persuaderi non potest, cum apud Ezechielem1
+aperte scripserit, se impiorum exitio nunquam delectari, quanto minus
+innocentissimos infantes ad caedem, ad gehennam, ad aeterna tormenta
+destinaret.
+
+1. Ezech. 33, 11. cf. 18, 23.
+
+SALOMO: Utrumque igitur absurdissimum, alios quidem ad aeternam vitam
+sic comparari1, ut si maxime velint, perire nequeant, alios autem a Deo
+sic repudiari, ut nullis virtutibus, nulla integritate ad salutem
+perduci possint. Cognoscite, quaeso, non hominis cujusquam, sed aeterni
+Dei vocem ad prophetam: _Dic_, inquit2, _populo huic, cum homini justo
+dicam: vives, isque integritate et justitia fretus ad scelera se
+converterit, nulla prioris integritatis aut virtutum suarum memoria
+futura est, sed in flagitiis suis plane morietur. Rursus si homini
+flagitioso dicam: certissime peribis, is tamen ab impietate ad
+integritatem deflexerit, superiorum impietatum obliviscar, ut salutem
+consequatur._ Atque illud est, quod saepius diximus, omnes libro vitae
+ac beatorum albo conscriptos esse, nisi sua sese improbitate deleri
+patiantur. Quod autem psaltes lyricus3 optat, ut impii de libro vitae
+deleantur, fieri non potuisset, nisi prius impii in beatorum albo
+inscripti fuissent. At etiam Deus saepissime decretas suo judicio
+poenas omnino eluit aut minuit. Cum enim denunciasset David, totam
+regionem popularibus morbis funestatum iri, cum tamen in urbem
+Hierosolymorum angelus Dei gladium exertum intentaret, Deum poenitere
+coepit ac pigere tantae stragis, itaque angelum caede abstinere
+jussit4.
+
+1. Alius: _comparatos_. 2. Ezech. 3, 20 sqq. 3. Ps. 69, 29. 4. 2 Par.
+21. 2 Sam. 24.
+
+CURTIUS: Si Deus a se repulit neminem, cur Jacobum dilexisse, fratrem
+autem odio persecutum esse videmus1, antequam nascerentur?
+
+1. Rom. 9, 13.
+
+SALOMO: Haec verba „_antequam nascerentur_“ Paulus ut pleraque alia
+subjecit. Neque enim apud prophetam1, quem Paulus dicit auctorem, ista
+leguntur. Nam duodecim duces ac populos armisque ac legibus florentes,
+in posteris Esau excitavit2. Item uno capite legis: _Idumaeum_, inquit,
+_non abominabere, quia frater tuus est._3 Ac tametsi per desertissima
+ac aridissima loca Idumaei rogantibus Israelitis aquas pretio
+denegarent, vetuit Deus eis nocere aut eorum agros invadi. Sed cum
+nepotes ac posteri populum Israelem exscindere conarentur ac daemonibus
+mallent quam immortali Deo sacrificare, tum Deus odio justo illos
+persequutus est. Huc enim pertinent Malachiae dicta, qui circiter
+septimo et decimo saeculo scripsit post Esavi mortem. Et quidem si Deus
+alios aliis anteferat, hos quidem opibus, illos dignitate, plerosque
+formae 317 excellentia4, quosdam roborata5 valetudine, alios judicii
+praestantia, nonnullos imperii majestate aut pontificatus honore
+decorare, denique paucissimos quosdam in coeleste domicilium sibi
+adoptare velit, quis quo jure sibi querendum putet, si plus minusque
+his, quam illis tribuit? _Dicetne argilla figulo: cur me fecisti sic?_
+Hoc enim sermone Esaias6 docet, sua quemque conditione7, divinitus sibi
+concessa, contentum8 esse oportere.
+
+1. Malach. 1, 2 sq. 2. Gen. 36, 15 sqq. 3. Deuter. 23, 7. 4. Alius:
+_diligentia_. 5. Alius idem: _explorata_. 6. Jesaias 45, 9. cf. Rom. 9,
+21. 7. Alibi: _devotione_. 8. Addunt alii: _quemque_.
+
+FRIDERICUS: At1 cum omni aetati, omni ordini, omni sexui patet porta
+salutis, quoniam non tantum homines, quos orbi terrarum praefecit,
+verum etiam creaturas omnes, complectitur summa caritate. Illud autem
+„_Esau odio habui_“ non eo pertinet, ut Deus ex utero quenquam oderit,
+sed ut minus amare, minus etiam beare hos, quam illos intelligamus.
+Quis enim vel momento subsisteret, si Deus illum odio persequeretur?2
+
+1. Alii id omittunt atque sequentia verba antecedenti interlocutori
+tribuunt. 2. Alius: _prosequeretur_.
+
+CURTIUS: Haec quaestio1 de praedestinatione ac repudiatione, deque
+libero arbitrio nobis est cum Romanis theologis disputanda. Sed ad
+Salomonem redeamus.
+
+1. Alibi: _quae_.
+
+CORONAEUS: Non modo cum ecclesia Romana, sed etiam cum Hebraeis et
+philosophis omnibus, praeter Stoicos, disputatio vobis est. Erubescant,
+inquit Origenes1, qui negant, in homine liberum arbitrium inesse.
+
+1. In cap. 5 Deuter.
+
+SALOMO: Moses Rambam in epistola, quam adversus astrologos scripsit:
+Omnes, inquit, theologi confirmant, hominem liberum salutis arbitrium
+habere. Deinde subjicit haec verba: Magnam propterea gratiam immortali
+Deo habemus.
+
+CURTIUS: Ne propositam quaestionem deseramus, an scilicet quisquam
+legis actionibus possit salutem adipisci, etiamsi libera arbitria
+cuique darentur honesta prosequendi et turpia declinandi. Nego tamen,
+legibus divinis satisfacere quenquam potuisse praeter Christum, a quo
+praesidia salutis petenda ac speranda sunt, ut lege Mosis jam antiquata
+nos absolveret1, deinde legibus veteribus solutos, in unius sui morte
+ac sanguinis effusione fiduciam omnem collocare doceret. Cum enim
+detestabilium hominum exsecrationes legislator Moses complecteretur,
+postremo capite hanc2 subjicit: _Exsecratus esto, qui non exacte
+praestiterit verba legis, ut ea exsequatur._3 Ad quae respondebit
+universus populus: Esto! Unde Paulus colligit, eos, qui in legis
+actionibus salutem posuerunt, huic exsecrationi subjacere, quasi nullus
+unquam divinis legibus innocens exstiterit4.
+
+1. Matth. 5, 20 sqq. 2. Alibi: _haec_. 3. Deut. 28, 15 sqq. 4. Phil. 3,
+9 sqq.
+
+OCTAVIUS: Cur igitur Paulus gloriatur, se in justitia legis
+irreprehensibilem 318 fuisse? Nam ex eo sequitur, nihil ei mortem
+Christi profuisse, sed pro eo Christum hanc exsecrationem pertulisse,
+cum in cruce pependit. _Factus est_, inquit Paulus1, _exsecratio et
+maledictum, ut nos eriperet exsecrationi et maledicto._
+
+1. Gal. 8, 10, 13.
+
+SALOMO: Saepe deprehenditur verba legis et prophetarum Paulus truncare
+vel augere vel plane in alienam sententiam interpretari. Exsecratio
+divinae legis his verbis concepta est: אָרוּר אֲשֶׁר לֹא יָקִים
+אֶת-דִּבְרֵי הַתּוֹרָה הָזּׁאת1 i.e. _execratus esto, qui rata non
+habet verba legis hujus, ut ea exsequatur._ Vox enim יָקִּים significat
+_confirmare, ratum habere_, ut Jonathan et Onkelos Chaldaeus uterque
+interpretantur. Id autem Hieremias apertius explicat: _Execratus_,
+inquit2, _esto qui non audierit verba foederis, quod percussi cum
+majoribus vestris._ Quae interpretatio tota sententia differt a Pauli
+verbis. Hic enim exsecrationem imprecatur iis, qui non impleverint
+legem, quod nusquam in lege divina scriptum reperias, sed is habetur
+exsecrabilis, qui nec audit legem divinam nec foedus ratum habet. Hinc
+etiam alius error manavit, ut plerique putent, eum, qui vel ab uno
+capite legis aberraverit, omnibus legibus reum teneri. Sic enim Jacobus
+in epistola scribit3, quam tamen Eusebius et Hieronymus4 a sacris
+litteris rejecerunt. Ἰστέον, inquit Eusebius5, ὡς νοθεύεσθαι, cum de
+hac epistola statuerit uterque. Et quidem qui bovis alieni furtum
+fecisse convictus erit, quinque boves, qui ovem, quatuor oves
+restituere lege divina jubetur, qui autem non convictus, sed sponte
+furtivum bovem reddit, adjecta tantum quinta parte pretii, quia
+poenituit facti, peccatum ignoscitur, qui autem moechatur, occidit aut
+quid aliud peccavit, deinde moerore ac poenitentia vitae ante actae
+ductus, priora scelera virtutum actionibus rependit, in ea conditione
+est, ut nihil deliquisse videatur, sed poenitendo legem ipsam
+explevisse, ut quidem6 superius Ezechielis auctoritate confirmatum est.
+Nam si verum esset, quod Paulus scribit, neminem unquam praeter
+magistrum suum satis legi facere potuisse, neminem legis actionibus
+perfectionem adeptum, insigni mendacio David obligaretur, cum ita Deum
+contestatur7: _Legem tuam custodivi, a lege tua non aberravi, a
+mandatis tuis non declinavi._ At sui mendacii Deum ipsum testem cieret.
+Adulterium tamen homicidio cumulaverat8, sed quia poenituit, partim
+etiam facti poenas dedit, veniam adeptus est. Id enim est legi obedire,
+legem exsequi, legi parere, denique legem implere. Falsum est autem,
+legibus omnibus reum teneri, qui vel in unam commiserit.
+
+1. Deuter. 27, 26. 2. Jerem. 11, 3. 3. Jacob. 2, 10. 4. Cap. 2 in
+Catal. 5. Lib. II cap. 23 in Catal. 6. Alius: _id quod_. 7. Psalm. 118,
+14 sqq. 8. Alibi: _cumulavit_.
+
+CURTIUS: Certe, si legum actionibus justificaremur, non autem beneficio
+319 Christi, _nulla omnino est gratia_, inquit Paulus1, _et frustra
+Christus, humani generis redemptor, mortuus est._ Item: _Gratia Dei
+salvati estis, per fidem, non ex vobis, ne quis glorietur._2 Item: _Ut
+justificati istius gratia haeredes simus._3 Item: _Sine me nihil
+potestis facere._4 Quid igitur per te ipsum merearis, si nihil per te
+ipsum sine Christo praestare possis? Infinitum sit, omnia Augustini
+aurea dicta in hanc sententiam colligere. Omnes homines, inquit,
+naturalem potentiam in Adamo perdiderunt et liberum arbitrium peccando
+amiserunt. In qua sententia vides fuisse hos viros: Ambrosium5,
+Chrysostomum6, Hieronymum7, Gregorium8, Bernhardum9, Augustinum10.
+
+1. Gal. 2, 21. 2. Eph. 2, 9. 3. Tit. 8, 7. 4. Joh. 15, 5. 5. Epist.
+ult. ad Demetr. l. 1. cap. 7 de Caino et Abel. et in Exod. l. 1. cap.
+5. L. 12 de voc. Gent. 20 ad pop. Hom. 9. 6. Ad Demetriad. 7. In Ezech.
+12. 8. De libero arbitr. 9. Serm. 2 et 15. 10. De libero arbitrio s.
+Homil. 7.
+
+OCTAVIUS: Si testium ac theologorum multitudine et doctrinae
+praestantia dimicandum est, ego doctoribus istis addam Ismaëlitarum
+theologos et quidem Christianis omnibus longe clariores, Solymam1,
+Zeidum, Odmannum, Homarum2, Balarem, Abacherimum, Calbanum,
+Zepheninium, Elsarinum, Azebaram, Achemulam3, Abaniphanum, Elfaridum4
+ac innumerabiles alios, qui toto pene terrarum orbe legem Muhammedis
+divulgarunt atque homines a caligine densissima ad clarissimam unius
+aeterni Dei lucem et cultum revocarunt. Qui tametsi virtutibus ex
+praeclaris actionibus plurimum, plus tamen divinae bonitati ac
+beneficientiae tribuendum arbitrantur ac selectos quosdam esse ad
+salutem, caeteros ad exitium designatos arbitrantur.
+
+1. Alii: _Scalidum_ vel _Halymum_. 2. Alius: _Pomarum_. 3. Deest in
+alio codice. 4. Alius: _Elsaridum_.
+
+FRIDERICUS: Non video cur theologorum christianorum clarissima lumina
+cum ista Mahummedanorum fece debeant comparari.
+
+SENAMUS: Si autoritati plus tribuatur quam rationi, cur non etiam
+Verrii Flacci libros de jure pontificio, et quae veteres Jovis mystae
+ac theologi, quae iterum Camarim Bahalis et Sabaeorum sacerdotes libris
+ritualibus prodiderunt, arcessere possimus?
+
+TORALBA: Si pergitis auctoritatibus agere, ego philosophorum familias
+omnes excitabo, qui eruditionis ac doctrinae praestantia minutos istos
+theologos facile vincant, sed praestat sensibus ipsis et perspicuis
+rationibus argumentari.
+
+SALOMO: Ita quidem, nisi in rebus obscuris et ambiguis, in quibus mens
+humana nullos exitus reperire potest. Jam certe tragoedos multari
+oportet, qui θεον ἀπὸ μηχανῆς et oracula divina audire ex ore
+prophetarum et libris sacris, quos non modo Ebraeorum, sed etiam
+Christianorum et Ismaëlitarum theologi jam pridem sua quisque religione
+comprobarunt.
+
+320 FRIDERICUS: Tantum abest, ut innumeratos Arabum et Judaeorum
+errores, qui suis se virtutibus ac legum actionibus, quasi fortissimo1
+praesidio, justitiam adipisci posse confidunt, exaudiam, ut ne Curtii
+quidem mihi opinio comprobari possit, in eo quod salutis summam a fide
+pendere arbitratur, tametsi pluribus id video placuisse. Nam si fide
+nostra justi sumus, nihil gratia cuiquam proficit, quoniam id totum,
+quantumcunque est, quod credimus, totum inquam nostrum est. Nihil actio
+decerpit ex illa assensione, quia nisi ab animi liberi summa assensione
+pendeat, fides esse desinit. Verius est igitur, nos ipsa justitia
+Christi, veri Dei et hominis, justos fieri, quicunque ad Deum
+accesserunt.
+
+1. Alii: _munitissimo_, vel: _tutissimo_.
+
+CORONAEUS: Videtur Augustinus1 inter utraque medium2 ferire, cum
+statuit, praeclaras actiones, quae fidem antecedunt, nihil proficere,
+sed eas, quae fidem sequuntur.
+
+1. Qu. 76 et 85. 2. Deest in alio codice.
+
+TORALBA: Illud quidem prorsus ab omni ratione alienum mihi videtur,
+nuda assensione confiteri, Christum pro generis humani salute supplicio
+affectum, ut immanium flagitiorum non modo veniam, sed etiam summam
+justitia et integritatis laudem adipiscatur. Aristidem vero justum,
+Solonem, Lycurgum, Socratem, Chilonem,1 Phocionem, Platonem, Camillum,
+Fabricium, Scipiones, Catones, Rutilios,2 Papirios, qui ob virtutes
+eximias immortale decus mortalium omnium judicio adepti sunt, quasi
+sceleratissimos ac funestissimos sempiternis inferorum flammis ac
+suppliciis crudelissimis torqueri et cruciari.
+
+1. Alii: _Philonem_. 2. Deest in alio codice.
+
+FRIDERICUS: Aut damnati sunt aut aeternis inferorum suppliciis, quibus
+mortales omnes primi parentis fraude obligantur, erepti et servati. At
+sine servatore servari vel salvi fieri non possunt; igitur sempiternis
+cruciatibus addictos esse, aut ut mitius agatur cum iis, qui virtutibus
+heroicis claruerunt, in teterrimis ac retrusis terrarum cavernis,
+densissima caligine obsitos coerceri oportet.
+
+OCTAVIUS: Profecto ne Christianis quidem, qui modo aliquid judicii
+habent, haec probari puto. Nam si qua virtus hominem Deo gratissimum
+efficere possit, non fides ac inanis credulitas de Christi morte, sed
+constans in Deum aeternum fiducia praestat, et qui sic affectus est, ut
+neque in seipso neque in praemiis1 humanis spem ponat rerum suarum,
+hunc oportet, singulari quadam Dei amore flagrantem, verae2 felicitatis
+suavissimos decerpere fructus. Haec illa fides est, vel potius
+singularis erga Deum fiducia, quae virtutes omnes amplexa fovet ac
+tuetur.
+
+1. Alius: _rebus_. 2. Alius idem: _vitae_.
+
+SENAMUS: Ego praeclaris quemque actionibus beari statuo, et quo quisque
+majore erga Deos religione, pietate in patriam, caritate in propinquos,
+benignitate erga egentes, justitia in omnes exstiterit, eo beatiorem
+321 ac immortali Deo, tametsi Deos peregrinos bona fide ac justo errore
+colat, gratiorem futurum. Quid enim aequius, quid naturae magis
+consentaneum, quam maxima iis praemia decerni, qui maxime de republica,
+de parentibus, de propinquis, de tenuibus, denique de toto genere
+hominum mereantur? Quoniam de immortali Deo mereri nihil ac ne gratias
+quidem pro sua erga nos beneficientia habere possumus.
+
+CORONAEUS: Ego vero semper assentior sanctissimis ecclesiae Romanae ac
+potentissimis Tridentinae synodi decretis, quibus anathematis
+exsecratione urgentur ii, qui fidem sine operibus et qui opera sine
+fide justificare putant. Quid vero vates ille1 ex oraculo divino
+exclamat? _Justus est, fide vivit!_2 satis declarat, justis, non
+injustis fidem profuturam, alioqui daemones et sceleratissimi quique
+inani credulitate de morte Christi coelos raperent.
+
+1. Hab. II, 4. 2. Alius: _Justus e fide vivit_.
+
+CURTIUS: Quoniam in justificatione salutis summa consistit, nihil
+opinor accuratius nobis disserendum est.
+
+FRIDERICUS: Cum imperialibus comitiis Ratisbonae coactis Carolus V.
+imperator de principum Germanorum consensu sex utriusque religionis
+theologos rectissimos1 adhibuisset,2 ut Romanorum et Germanorum
+religionis controversias componerent ac parati3 simul coirent, a capite
+justificationis humanae auspicandum putaverunt. In qua disputatione cum
+tres Augustanae confessionis theologi Pflugium, Fabrum et Groppeum
+Catholicos in suam sententiam pertraxissent et cardinali Contareno,
+Romanae sedis legato, idem persuasissent, scilicet hominem sola fide,
+nullo suo merito beari, Eckius vero, unus e Catholicis, tanta in
+collegas ira exarsit, ut pontifices ac principes catholici ab eo
+persuasi Carolum V. coëgerint, disputationem solvere, vigesima post die
+quam inchoata fuerat, idque potissimum Azoti, Hispanici theologi
+veteratoris,4 oratione adducti, cum diceret, brevi futurum, ut
+ecclesiae Romanae majestas collapsa difflueret, quoniam in praecipuo
+religionis capite tot saeculis se de via deflexisse confiterentur. Et
+versutissimus homo Germanis, quos ut barbaros et rudes irridebat,
+similitudinem lignatoris proposuit, ligna findentis, a quo primum
+exiguam fissuram fieri, deinde impulso ferreo cono5 repente trabem in
+partes dissilire docebat. Qua similitudine pontificii6 adducti
+perniciosissimam hanc disputationem dissolvere principes coëgerunt,
+Contarenus vero cardinalis, Venetorum patriciae gentis dictissimus, qui
+Lutheranis assentiri dicebatur, non sine maxima veneni suspicione paulo
+post interiit. Deinceps ecclesiae Romanae antistites modis omnibus
+antiquas caerimonias ac veteres ritus augeri ac tueri proposuerunt, ne
+latum quidem unguem ab ecclesia primitiva discessisse viderentur,
+tametsi 322 plerosque pigeat tot ac tantarum ineptiarum ac praesertim
+reliquiarum, lactis inquam virginei, cujus infinita copia tot saeculis
+nondum exaruit; pudet referre caetera, quae vobis quam mihi ipsi
+notiora sunt.
+
+1. Alibi: _doctissimos_. 2. Acta conventus Ratisb. Sleidan. ad a. 1530.
+3. Alius: _jurati_. 4. Alius: _visitatoris_. 5. Alibi: _cuneo_. 6.
+Alius: _pontifices_.
+
+SALOMO: Male jactis fundamentis, quaecunque super exstruas, uno ruunt
+et eodem momento. Cum enim christianae religionis autores a vero1 Dei
+cultu deflexissent et homines mortuos pro immortali Deo sibi colendos
+proposuissent, ne supplicium illud suo Deo jure a magistratibus illatum
+videretur, humano generi salutare ac necessarium fuisse praedicarunt.
+Ac tantum abest, ut supplicio Christi aut crudelitate erga eum justitia
+mortali cuiquam parta sit, ut ea fide Christianorum quam longissime a
+vera religione discedatur. Huic errori proximum est, quod omnes
+theologi2 Christiani et Agareni actionibus virtutnm aut fide aut
+utrisque justificari posse opinantur, non modo apud homines, sed etiam
+apud Deum immortalem. Nam saepe fit, ut sceleratissimus quisque apud
+Deum habeatur justissimus hominum opinione. Sed ut Deus hominibus
+eriperet arrogantiam et supercilium,3 clara voce contestatur: _Nemo
+viventium_, inquit, _coram me justificabitur._4 Quae vox viventium non
+modo ad homines pertinet, sed etiam ad angelos. Id autem apertius
+confirmatur his verbis: _Num justior erit homo suo conditore?_5 Ecce in
+ministris suis non reperit stabile opus, et angeli sui vesani sunt,
+impuri coeli, immundae stellae, si cum eo conferantur. Et quo minus
+ambigeretur, id saepius repetitum legimus; deinde subjicit: Quanto
+longius a consummata perfectione aberrant, qui luteas domos incolunt,
+homines a luto concretos innuens. Item: _Quis purus esset de muliere
+natus?_6 At ne clarissima sidera quidem coram Deo pura sunt, quanto
+minus frivoli ac futiles homines, qui quasi vermiculi putres censeri
+possunt. Hic me rapit impetus, de admirabili Dei majestate ac
+sanctitate cogitantem:
+
+O quis erit sceleris purus? quis crimine liber
+Ante Deum? cui sol obscuro squallet amictu!
+Mundities illi tanta est, ac tantus in ore
+Majestatis honos, ut ei nitidissima quaeque
+Aligerum facies tabe polluta7 notetur.
+O ter sancte parens!8 o non violabile numen
+Aeternae mentis, cujus tam augusta potestas!
+
+1. Alius: _veri_. 2. Deest in alio codice. 3. Alius: _superbiam_. 4.
+Psalm 51 (52) 2. 4. 5. Jobi 4, 9. 15. 6. Jobi 25, 4. 5. 7. Alius:
+_maculis labefacta_. 8. Alius: _pater_.
+
+TORALBA: Haec quoque Salomonis sententia philosophorum sanctiorum
+decretis explicatur, quaecunque scilicet materiae concretionem ullam
+habent, impura esse, ut merito Porphyrius1 dixerit, nihil esse
+materiale,2 quod immortali Deo pollutum non sit, i.e. ὀυδὲν γὰρ ἔνυλον,
+ὁ μὴ τῷ ἀνωτάτῳ 323 θεῷ εὐθὺς ἀκαθάρτον. Non quod3 ullum sit in ipsa
+materia malum aut vitium, ut plerique philosophi arbitrantur,
+quodκακοποιόν τι appellant, id enim superius falsum esse demonstratum
+est; sed quoniam materia a4 summa illa puraque divinae naturae
+substantia quam longissime abest, quia fluxa, quia labilis, quia
+caduca.
+
+1. Περὶ ἀπωλείας τῶν ἐμψύχων. 2. Alius: _immateriale_. 3. Alius:
+_quia_. 4. Alii: _in_.
+
+CURTIUS: Nec justitiam Deo parem exigimus in homine, ac ne fore quidem
+speramus, homines enim Deos esse oporteret, sed quantum humana vita ac
+natura ferre potest. Ac tametsi homines non tantum materiae
+concretione, verum etiam illa, quam saepe diximus, originis macula ac
+propriis sceleribus conspurcantur, gratia Dei tamen propter Christum,
+Deum simul et hominem penitus emundantur1, ut quodammodo justi
+videantur.
+
+1. Alibi: _emendantur_.
+
+SALOMO: At gratia Dei et beatitate multo majore fruuntur angeli, qui ab
+aeterno Deo propius absunt, qui tamen puritatis ac justitiae scintillam
+erga Deum nullam ferunt.1 Itaque cum Noacho2 summam justitiae atque
+integritatis laudem ipse Deus tribueret,3 subjecit illud in suo genere,
+i.e. strabo inter luscos. Quae cum ita sint, quis jure assentiatur
+Johanni tam confidenter scribenti: _Scimus_, inquit, _quod si Deus
+apparuerit, similes ei futuri simus, et quisquis hoc sperat, purificat
+seipsum, sicut Deus purus est._4 At ne Adamus quidem, si in collata
+sibi divinitus integritate ac innocentia, quanta maxima in homine esse
+potest, perstitisset, propterea justus apud Deum haberetur. _Deus
+solus_, inquit ille, _justus est, ac praeter eum alius nemo._5 Si nemo
+integer, nihil purum, nihil mundum, non sol ipse, non angeli, qui
+proxime ad immortalis Dei numen accedunt, nitidi sunt, tota illa de
+hominis justificatione disputatio, an a fide pendeat, an vero ab
+actionibus honestis, an ab utrisque, an etiam ab unius Dei gratia plane
+inanis est, cum in hominem justificatio cadere non potest. Multo etiam
+levius est, quod illam summam integritatem non Dei, sed hominum
+ponderibus exigi putant oportere. Qui vero justitiam se suis actionibus
+adepturos confidunt, audiant ad hominem omnium gravissimo testimonio
+laudatissimum acerbam reprehensionem, qua nititur Elihu: _Si justus es,
+quid tum?6 aut7 quid ad Deum tua seu turpia seu laudabilia facta?_
+Aliis quidem aut tibi ipsi profueris aut nocueris, nihil tamen Deo
+accedit aut decedit.
+
+1. Ita omnes. 2. Alii: _Noëmo_. 3. Gen. 6 et 7. 4. 1 Joh. 3, 2. 5.
+Eccles. (Siracid.) 18, 2. 6. Job. 35, 7. 7. Alius: _an_.
+
+TORALBA: Si nihil boni mereas agendo bene, nullam quoque poenam male
+agendo ferre debes. At superius dictum est, actiones uniuscujusque
+justissimis ponderibus exigi oportere.
+
+OCTAVIUS: Ismaëlitae Christianos potissimum virtutis actionibus,
+pietate inquam, justitia, caritate, fortitudine, temperantia, longo
+intervallo 324 superare mihi videntur, quod ita instituti sunt ac
+imbuti, ut summam salutis in virtutum actionibus positam confidant.
+Omnium tamen teterrimi sunt, qui missarum vi, quas pecuniis
+promereantur, improbitates omnes dilui arbitrantur, aut qui salutem in
+sola fide collocarunt, quae sane1 opinio in perniciem rerum publicarum
+longe lateque redundat.
+
+1. Alius: _certe_.
+
+CORONAEUS: Ab hac sententia abhorrui semper, ac profecto leges omnes
+divinas ac humanas pessum ire oporteret, si nulla rerum praeclare
+gestarum praemia1, nulla supplicia peccatorum exstarent. Ac cur2 Deus
+Abrahamo diceret: _Per memet ipsum juravi, quia fecisti hoc, benedicam
+tibi et propter3 te populis omnibus._4 Non dixit: Singulariter ac
+gratis propter me tibi benedicam, sed: ob id quod fecisti. Item:
+_Quisquis laudibus me cumulavit, ego illum honoribus cumulabo._5 Item:
+_Reddet homini secundum justitiam suam._6 Item: _In observandis
+mandatis tuis retributio multa._7 Item: _Noë, Job, Daniel sua justitia
+liberarunt animas suas._8 Item: _Peccata tua eleemosyna redime._9 Item:
+_Vidit Deus opera eorum, qui conversi sunt, et misertus est eorum._10
+Item: _Nonne benefacio ei, qui recte ambulat?_11 Infinitus sim, si
+omnia loca recenseam, quibus aperte declaratur, ex ipsis operibus
+quemque praemia suppliciave laturum.
+
+1. Alibi: _merita_. 2. Alibi: _ad quid enim_. 3. Gen. 22, 16. 4. Alius:
+_in_. 5. Psalm. 8, 6. 6. Hiob 34, 11. 7. Proverb. 13, 13. 8. Daniel 9,
+5 sqq. 9. Psalm. 51, 3. 10. Jesaiae 55, 7. 11. Psalm. 84, 12. 28, 10.
+
+FRIDERICUS: Officio nulla merces debetur. Qui juste vivit, si1 tamen
+ullus est, sed nullus est, nihil nisi ex officio agit. Igitur qui juste
+vivit, nulla mercede dignus est; est enim contraria officio merces. At
+qui scelerate quid agit, contra officium facit; qui contra officium
+facit, poenam meretur; igitur scelerati jure plectuntur, nec tamen
+justi, si qui sint, ulla praemia merentur. Ac propterea Christus, Deus
+verus et homo, cum ad salutem homines cohortatur: Cum feceritis,
+inquit, omnia quae fieri oportet, tum dicite: servi inutiles sumus,
+sive quod ex officio id debemus, sive quod nulla penitus ad Deum
+utilitas ex his actionibus derivatur. Nulla igitur justitia cuiquam ex
+actionibus praeclaris comparari potest.
+
+1. Desunt haec sedecim sequentia verba in aliis codicibus.
+
+SALOMO: Concedo illud, ex actionibus, quantaecunque sint dignitatis,
+justum fieri neminem, multo minus ex inani credulitate in Jesum
+mortuum, sed ex honestis actionibus ab aeterno Deo quemque beari, et
+quo quis justius et honestius vixerit, eo beatiorem et immortali Deo
+fore gratiorem. Omnes enim creaturae ac daemones quoque beantur plus
+minusve pro largientis effusa bonitate, aut suscipientis capacitate,
+aut respuentis oblatam lucis affluentiam indignitate. Aliud est enim
+beari, aliud justificari, quae, 325 a theologis christianis confusa aut
+panim perspecta, graves in hac disputatione tam obscuritates quam
+errores pepererunt. Nam si nulli nisi justi bearentur, nemo bearetur
+unquam. At omnes creaturae beantur, nulla tamen justificatur, nulla
+tamen caret immunditia ac impuritate. Quarum rerum differentia confusa
+ut planius intelligatur, fingamus verbi gratia, regem potentissimum
+equos celeres servis dono dedisse, alios quidem aliis praestantiores,
+pro sua erga quemque benevolentia, ut quemque plus minusve dilexerit,
+ea tamen lege, ut omnes in stadio currant, recusantibus vero aut cursum
+detrectantibus metu vel inertia, equos ademtum iri, proposita capitis
+poena ei qui alterius equum violarit aut socium supplantarit, quo minus
+curreret, aut furto dicto domino equum averterit. Currentibus etiam
+praemia varietate dissimilia proposuisse, scilicet aerea, argentea,
+aurea, vestes pretiosasque gemmas, eoque praestantiorem cuique
+mercedem, quo quisque citius metam attigisset; peracto cursu regem
+praemia quae promiserat, et iisdem legibus, quas dixerat, bona fide
+dedisse; qui cursum detrectaverant, ut inertibus equos ademisse,
+caeteros qui non solum currere noluissent, sed etiam aliis impedimento
+fuissent, aut equos abegissent, persequi jussisse, comprehensos
+supplicio addixisse, num dicemus, merita quemque praemia tulisse?
+
+CURTIUS: Sic opinor.
+
+SALOMO: Cur ita? Cum rex servis nihil deberet, quippe sui essent, quos
+pro suo jure sine ullis praemiis ad cursum cogere, vendere, necare1
+potuisset2.
+
+1. Alibi: _vetare_. 2. Alius: _possit_.
+
+FREDERICUS: Demus illud, sed quoniam promisit, fidem fallere contra
+decus et dignitatem esse judicaret.
+
+SALOMO: Debitum igitur est, non quia Deus debitor sit hominis, homo
+creditor quasi suo jure praemia reposcat, sed quia dignitas
+promittentis agitur in pollicitatione rerum earum, quas promisit,
+etiamsi nullo jure deberet. Quodsi equites illi, qui graviter ac
+strenue cucurrerunt, honeste quia sunt educati, non modo gloriam sibi
+nullam arrogabunt, sed etiam eleganti oratione regi praemia largienti
+gratias agent, victoriam illi acceptam ferent, tum quia servos educarit
+et ad cursum non modo instruxerit, verum etiam equos citatissimos et ad
+cursum adeundum velocissimos donarit. Quanto magis immortali Deo nos
+omnia ferre accepta debemus, quod de nihilo nos creavit, quod corpus et
+mentem dedit, bene currendi leges praescripsit ac docuit, currentes in
+stadio virtutum adjuvit, labentes sustinuit, lapsos saepius erexit,
+erectos ad metam perduxit. Sic enim sapientiae magister oratione
+eleganti1; _Noli_, inquit, _coram rege superbire!_ Quod alibi apertius
+his verbis: _Noli te justificare ante Deum, ab eo enim nostra salus
+dependet._ Cum Jobus, mortalium omnium Dei judicio, integerrimus,
+graviter quereretur, quod cum justissime ac sanctissime semper
+vixisset, 326 attamen ingenti calamitatum omnium multitudine
+premeretur, Elihu collegarum et amicorum errores coarguens, quod illum
+suo merito ac peccatorum conscientia plecti dicerent, graviter
+disseruit ac docuit, Deum injuriam afferre nemini. Ac tametsi Jobus
+summa semper integritate vixisset, Deum tamen quae sua erant quaeque
+Jobo fruenda precario dederat, suo jure repetere ac vindicare potuisse,
+scilicet opes, liberos, servos, aedes, salubritatem, imo etiam mentem
+ac vitam ipsam, idque sine injuria cujusquam. Cum tandem ejus
+constantiae ac fortitudinis periculum fecisset, ea quae repetiverat
+Jobo abundanter ac cumulate rependit, opes inquam, greges, armenta
+duplicavit, uxorem etiam liberorum foecunditate beavit, denique vitam
+ejus cum exploratissima corporis ac mentis incolumitate in annos centum
+quinquaginta propagavit2. Sed hoc ad summum felicitatis fastigium3,
+quod sese illi fruendum ac visendum dedit, in quo quidem non
+justificationis aut justitiae, quae homini contingere non potest, sed
+beatitatis humanae summa consistit. Postremum illud admonendi sumus,
+justitiae decus nullum clarius esse, quam eorum qui toto mentis impetu
+Deum amant ejusque edicta exsequuntur, nulla sperata mercede, tametsi
+certo sciant, nunquam bonis defuturam.
+
+1. Ecclesiastici (Siracid.) 10, 29. 11, 4. 2. Jobi 42, 10 sqq. 3.
+Alius: _praecipuum vero_.
+
+CURTIUS: Praeclara et ista quidem, nisi Salomo a capite aberraret, cum
+Christum inficiatur Deum esse, qui non ex debito, sed ex gratia omnibus
+praemia largiatur, qui sanguine originis maculas et omnia omnium
+flagitia solus abstergat. Nam ex eo, quod Salomo omnes homines
+injustos, impuros, immundos etiam ab utero prodire confitetur, labem
+originis quodammodo agnoscit.
+
+OCTAVIUS: Si peccatum est in homine, quod a conditoris sui puritate et
+sanctitate quam longissime abest, angelos etiam et sidera, quae impura
+sunt apud Deum, originis peccato dicemus obligari. Quae si absurda
+sunt, et ea quae ex his sequuntur, absurda videri necesse est, eoque
+absurdiora, quo minus illa imperfectio perfici potest, nisi creatura
+Deus fiat. Ex quo efficitur, Christum si mortuus esset, quod Ismaëlitae
+constanter negant, immunditiem illam seu labem originis, ut libet
+appellare, curaturum1 non fuisse ac ne potuisse quidem, si maxime
+voluisset: non etiam si Deus fuisset, ut Christiani fuisse credunt,
+quoniam quod genitum sit, mundum ac purum fieri non potest. Multo minus
+id quod de muliere genitum sit, ut Christus, nisi de creatura quasi
+fiat creator, quod ne Deus quidem facere potest.
+
+1. Alii: _creaturum_.
+
+CORONAEUS: Prospiciendum est, ne quid nobis excidat, quod sit alienum a
+majestate divina. Neque enim comprobare1 possum haec scholasticorum
+decreta, quae impietatem sapere mihi videntur, scilicet Deum non 327
+facere posse Deum, non posse contradictoria simul et semel vera
+efficere. Verius ac temperantius dici decuit, opinor, creaturam non
+posse Deum fieri, neque enim creatoris potestas imminuitur ob creaturae
+ac subjecti debilitatem ac impotentiam. Non igitur impotentia Deo
+tribuitur2, quod nec homines, nec ne angeli quidem justi sint aut
+fuerint unquam aut futuri sint olim, sed quia nec angelica nec humana
+creatura perfectae ac consummatae justitiae capax est, multo minus
+divinae illius praestantiae ac puritatis, quam ne cogitatione quidem
+attingimus, at ne bonum quidem illud, quod optimus quisque cupit,
+efficere aut praestare potest, ut Paulus de scipso queritur3.
+
+1. Alii: _probare_. 2. Alius: _tribuatur_. Alius: _Dei creatur_. 3.
+Rom. 7, 19.
+
+SALOMO: Nihil divina lege jubetur, quod praestare si velis, non facile
+possis. Ac miror, Paulum, quem tanti fecisti, hoc scripsisse, cum alibi
+jactet et glorietur1, se justitia legis irreprehensibilem fuisse. Quis
+vero tam crudelis legislator exstitit unquam, qui, quod fieri non
+posset, suis imperaret? Ac si quis uspiam exstitit adeo2 crudelis, quam
+scio neminem, illud tamen de legislatore omnium optimo ac mitissimo
+sentire scelus, cogitare nefas, dicere capitale est. _Gustate_, inquit
+ille, _et videte, quam suavis est Deus!_3 Ac tantum abest, ut quicquam
+quod fieri nequeat imperet, ut reum faciat totius legis, qui ab uno
+capite aberraverit4; ut etiam is, qui omnia praecepta5 legis violaverit
+et poenitentia ductus ad honesta persequenda redierit, omnium
+improbitatum veniam consequatur. _Non prius_, inquit David6, _differam,
+confitebor de peccato7 quod tu jam ignoveras._ Contra quid Paulus8?
+_Recognoscite quaeso, si volentes_, inquit, _peccaverimus, post
+acceptam veritatis cognitionem, nulla restat amplius hostia pro
+peccatis, sed formidabilis expectatio9 judicii et ignis vehementis10,
+qui nos devorabit._ Videtis, ut ne confessioni quidem aut poenitentiae
+locum homo iste relinquat. Et sunt qui legem divinam christiana putant
+acerbiorem, nec ipsi a vero deflexisse mihi videntur.
+
+1. Phil. 3, 9 sqq. 2. Alius: _tam_. 3. Psalm 34, 9. 4. Alius:
+_aberraret_. 5. Alius: _capita_. 6. Psalm. 32, 5. 7. Alibi: _peccata_.
+8. Ebr. 10, 26 sqq. 9. Alius: _expiatio_. 10. Alius: _vehementia_.
+
+SENAMUS: Hic unus Pauli locus est, qui multos in salutis1 desperationem
+adduxit. Nec defuerunt, qui hanc ad Ebraeos epistolam non modo Pauli
+esse negarent, sed etiam rejicerent omnino.
+
+1. Deest in alio codice.
+
+FRIDERICUS: Ego rejiciendam non puto, cum summa conciliorum consensione
+probata sit, sed ὑπερβολικῶς scriptum opinor hunc locum ad improbatoram
+terrorem, cum omnibus scripturae locis venia poenitentibus1
+proponatur2. Nec verum, a Deo quicquam juberi, quod fieri3 non possit.
+Sic enim Cyprianus4: Qui dicit, Deum impossibilia imperare, maledictus
+328 esto. Haec ille5. Sed tanta est imbecillitas humanae fragilitatis
+et cupiditatum impotentia, ut advocato et mediatore Christo, vero Deo
+et homine, semper egeamus. Is autem, abrogatis morte sua bestiarum
+sacrificiis ac ritibus veteribus Judaeorum, quasi vepribus expurgatis,
+viam reddidit multo faciliorem et planiorem, novarum tabularum, quibus
+omnia flagitia diluuntur, promulgatione. Itaque peccatores ad se
+convocans et quasi ad epulas invitans: _Venite_, inquit, _ad me omnes,
+qui onerati estis, ego reficiam vos; jugum meum suave est et onus meum
+leve._
+
+1. Alius: _petentibus_. 2. Jerem. 7, 7. 3. Alibi: _aut prohiberi_. 4.
+In serm. de bapt. Petr. Lomb. dist. 39. l. 3. 5. Alius: _Haec illius
+vox est_.
+
+OCTAVIUS: Non video, Christum lege ulla jussisse aut imperandi
+potestatem habuisse, ac multo minus leges a Deo latas abrogavisse. Id
+autem his verbis aperte declaravit: _Non veni, leges solvere, sed
+adimplere._1 Veteris enim summa legis est in duabus decalogi tabulis,
+quas Christus non magis abrogare voluit aut potuit quam naturae leges,
+cum nihil aliud duabus tabulis quam naturae lege aequissima
+contineatur, ut superius demonstratum est. Non satis mirari possum,
+quid sit, quam ob rem Martinus Lutherus decalogum nihil ad Christianos
+pertinere affirmabat, nisi quod judicabat, Christianam legem stante
+decalogo stare nullo modo posse.
+
+1. Calvinus abrogasse negat in cap. V, 12. 15 ev. Matth., negat etiam
+fuisse novum legislatorem.
+
+FRIDERICUS: Lutherum omnibus laudum generibus cumulatissimum summa
+pietate ac eruditione Christianos aberrantes in rectissimam ac
+tutissimam viam deduxisse confido, ut ejus scripturae1 et actiones
+aperte declarant. Ne quis putet, decalogum abrogare voluisse, sed ut
+omnes intelligerent, non satis esse in decalogo praesidii ad
+sempiternae salutis adeptionem, nisi prius in Christi veri Dei ac
+servatoris optimi maximi, supplicio acquiescamus, quandoquidem2 leges
+Mosis nemo exsequi potuit unquam.
+
+1. Alii: _scripta_. 2. Alius: _quoad_.
+
+SALOMO: Profecto disciplinae, quae litteris evangelicis continentur,
+non modo lege divina sunt acerbiores ac difficiliores, sed etiam
+ejusmodi, quas mortalium nemo praestare queat, ut Trypho Ebraeus
+disserit apud Justinum1. Nam ut pauca de multis, vetant ulla divortia
+fieri, nisi uxor adulterii convicta fuerit. Quod quam difficile sit,
+satis intelligunt, qui judicia tractant. Et ut adultera non sit uxor,
+quid2 iniquius est, quam cum hoste domestico invictum vincere, aut
+insidias innocenti struere, ut capitali supplicio circumveniatur, aut
+uxoris et familiae alterius existimationem in apertum discrimen vocare,
+aut efficere ut venenis aut occultis insidiis alteruter pereat, Christo
+divortia vetante. Illud etiam contra naturam est, ut adulterii causa
+segregatis matrimonia prohibeamus. Nam ista ratione aut turpiter
+moechari, aut publice fornicari, aut foedissime pollui, aut aliquid
+turpius his omnibus tentari necesse est. At lex divina de divortiis,
+nunc omnium populorum, praeterquam Christianorum, communis ac veterum
+Romanorum justissimis legibus comprehensa, non tantum3 uxores
+temperatiores, sed etiam viros 329 obsequentiores afficiebat, divortii
+metu. Caedes etiam violentas ac venena domestica et latentia penitus
+sustulerat. Quid autem a natura, quid a puritate sacrorum, quid a
+sanctitate divina magis alienum, quam quod a Christianis videmus
+interdici sacerdotibus jura connubiorum? Quid exitialius, quam puellas
+innumerabiles continentiae votis sempiternis, natura vetante, obligari?
+Inde libidines utriusque sexus effusae, inde violenti abortus,
+parricidia, adulteria, stupra et in ipsis templis meretricia lenocinia
+et foeditatibus inexpiabilibus sacra omnia conspurcata, quae ne paganis
+quidem licuissent. Quin etiam Romani olim flaminibus Jovis vetuerant,4
+repudiare uxorem et uxore mortua sacerdotio abdicare jusserant.
+
+1. In dialogo cum Tryphone. 2. Alius: _quod_. 3. Alius: _tamen_. 4.
+Alius: _vetuerunt ... jusserunt_.
+
+CORONAEUS: Vos coelibatum in sacerdotio Christianorum utriusque sexus
+video improbare, propter impendentia pericula, quae Augustinum
+coëgerunt, ut aperte1 scriberet, meretricia non esse de republica
+tollenda. Aufer, inquit,2 meretrices de rebus humanis et turbaveris
+omnia libidinibus. Sed si lege divina prohibetur sacerdos, sanctuarium
+ingressurus, triduum ab uxoris contactu abstinere, quanto justius est,
+pontifices christianos, qui quotidie sacratissimum illud corpus
+Christi, Dei et hominis, contrectant, et in illo sanctum sanctorum
+quotidie ingrediuntur, vivere in perpetuo coelibatu.
+
+1. Deest in alio codice. 2. Lib. II. de ordine.
+
+SALOMO: Divina lex vetuit, sacerdotem, qui populum expiaret, uxorem
+triduo ante contingere. At expiationis dies singulis tantum annis semel
+occurrebat, at isti toto sacerdotii tempore interdicunt nuptiis, non
+tamen meretricibus. Consimile est illud, quod lege divina sacerdotibus
+usu vini interdixit, cum in sanctuarium ingrediuntur; cur igitur
+christiani sacerdotes vino in perpetuum, uti uxore et connubiis non
+abstinent? A meretricibus tamen non abstinent, ut nec a vino, sed
+continuis lenociniis et commessationibus, scorta utriusque sexus mutare
+et commutare, non sine maximo totius ecclesiae christianae dedecore
+consueverunt, ne legibus connubialibus, quibus caeteros obligant, ipsi
+teneantur, quo fit, ut e templis exeuntes, aqua lustrali seipsos
+conspergant. Sic enim Lycurgus1 orator Alexandri Magni adulatoribus,
+quem Deum esse praedicabant: O qualem Deum, inquit, a cujus aedibus
+exeuntes aqua lustrali conspergi oportet! Ex omnibus tamen christianis2
+decretis nullum magis ἀδύνατον, quam quod ei, qui maxillam dextram
+caedat, jubentur obvertere sinistram et ei qui pallium rapuerit,
+tunicam quoque permittere diripiendam, et qui fatuum aliquem
+appellaverit, sempiternis inferorum ignibus obligari.
+
+1. Plutarchus in apophthegm. 2. Alius: _Christianorum_.
+
+TORALBA: Illud profecto contra naturam est, eum, cui quis alapam1
+inflixerit, rursus ad se percutiendum et spoliandum invitare.
+
+1. Alii: _buccam_.
+
+SALOMO: At quanto faciliora sunt divinae legis mandata? quae etiamnum
+Paulus ipse ita observasse gloriatur, ut justitia legis esset
+irreprehensibilis. Item Lucas testatur, Zachariam et Elisabetham coram
+Deo in 330 omnibus praeceptis ac mandatis irreprehensibiles
+exstitisse.1 Quibus argumentis Justinus martyr2 aperte convincit, lege
+divina nihil prohiberi aut juberi, quod ab homine praestari non possit,
+modo velit. Quid autem tota legis justitia? Diligere Deum plus seipso,
+proximum vero ut seipsum, quod facere quisque potest. Deinde subjicit,
+quod igitur dici solet justificari neminem ex lege? Non dicitur quia
+non possunt, sed quia nolunt, voluntate enim ad ea, quae fieri possunt,
+uti solemus. Est igitur christiana lex multis partibus difficilior,
+quam divina. Omitto ritus inanes, quorum multitudine factum est, inquit
+Augustinus,3 ut Christianorum conditio nulla deterior quam Judaeorum
+videatur. Quid si Augustinus caeremonias hodiernas ecclesiae Romanae
+videret? Nam qui pecorum sacrificia jam pridem antiquata nobis
+objiciunt, ipsi Jesum in sacrificio, sic enim vocant, continuo vorant,
+dilacerant, diripiunt.
+
+1. Luc. 1, 6. 2. Qu. 103 ad orthod. 3. Ad Januar.
+
+CURTIUS: Nos ecclesiam Helvetiam secuti amplexamur illas ἀναιμάτους
+θυσίας καὶ δοξολογίας, ut Cyrilli1 et Eusebii2 verbis utamur, vel
+tauros labiorum nostrorum, ut Amos propheta loquitur, Deo aeterno
+mactamus. Sed ne a proposita quaestione discedatur, miror cur Salomo
+tantopere divortia cupiat, cum Valerius Maximus Romanos ob id
+potissimum laudet, quod annos plus amplius quingentos divortia nulla
+vidissent, ac probro datum fuisse Spurio Camillo, quod ab uxore prius
+divertisset. Quid autem perniciosius, quam corruptorem publicum
+quascunque volet puellas connubii specie fraudare et corruptas a se
+ablegare posse?
+
+1. Ad Regin. 2. Demonst. evang. l. I.
+
+SALOMO: Pluribus propositis incommodis, graviora semper fugienda.
+Gravius est ac periculosius,1 necari veneno, aut moechari, quam
+divertere. Quis autem locare velit puellam ei, qui sine causa
+diverterit ab honesta et pudica uxore?
+
+1. Alius: _perniciosius_.
+
+CURTIUS: Omissa divortiorum disputatione, non tam1 de facilitate
+exsequendae legis Christi, quam de legislatoris praestantia quaerendum
+est. Nam si quid peccatum erit, praesto semper est advocatus, orator,
+patronus idemque legislator Christus, quo Judaei et Ismaëlitae miseri
+destituuntur. Unde vero salutem sperare potest is, qui Christum verum
+Deum et hominem venientem ad se, non excepit, oblatum respuit?2 _Ipse
+est_, inquit Paulus,3 _sanctificatio4 nostra._ Item: _Mortuus est
+propter delicta nostra et resurrexit propter justificationem nostram._
+Quid Hieronymus?5 Oratio, quae non fit per Christum, peccatum est. Haec
+ille. Cum igitur sine Christo Deo nulla salus homini cuiquam speranda
+sit, cur amplius in legibus Mosaicis, quae jam pridem sua vetustate
+extabuerunt, haeremus? Per Christum solum, inquit Cyrillus,6 patet
+aditus ad regna coelorum.
+
+1. Alius addit: _opinor_. 2. Alius: _rejecit_. 3. 1. Cor. 1, 30. Rom.
+4, 24 sq. 4. Alius: _justificatio_. 5. In Psalm. 59. 6. In cap. 3. Joh.
+
+331 OCTAVIUS: Si Christum oratorem et exoratorem unum habetis, cur
+Christus discipulos consolatur? _Rogate patrem meum_, inquit, _et alium
+advocatum vobis dabit?_1 Cur praeter istos oratores et patronos
+infinita millia, i.e. totidem fere, quot homines mortuos, Christiani
+invocatis, cum invocatio religiosa soli Deo debeatur? Invoca me et
+eruam te! Invoca me et vivetis. Id autem saepius repetitum legimus2.
+Omnium tamen angelorum ac divorum ordines precibus ac solennibus
+festis, non aliter ac Deum aeternum prosequimini, ac plerique multo
+ardentius ac studiosius, quam Deum ipsum, cui nulla dies vacua
+sacrorum3 relinquitur in fastis. Quanto melius Ismaëlitae, qui non modo
+unius aeterni Dei cultum sibi proposuerunt, sed etiam tabulam pictam ad
+spectaculi fructum habere capitale ducant!
+
+1. Joh. 14, 16. 26. 15, 26. 16, 7. 2. Psalm. 41. 140, 5. Jerem. 29.
+Joel 2. 3. Alius: _sociorum_.
+
+FRIDERICUS: Ista quidem controversia nobis est cum ecclesia Romana,
+quae angelorum coetus ac beatorum mentes votis complecti docet, cum
+tamen unus tantum advocatus proponi debeat, Christus Deus, cujus nomine
+vota concipimus, per quem fausta omnia precamur et adversa deprecamur.
+
+CORONAEUS: Ego quidem sic a doctrina informatus, sic a majoribus
+imbutus sum, ut ab ecclesiae Romanae, quae sola Dei ecclesia restat,
+decretis vel latum unguem discedere nefas ducam. Mediatorem quidem
+unicum, generis humani pontificem maximum agnoscimus Christum, sed quid
+vetat, Christo patronos inferiores habere? Oratores angelos inquam,
+virginem Mariam, apostolorum et martyrum coetus, non quidem ut salutem
+nobis tribuant, quoniam unus est servator hominum Christus1, sed ut pro
+nobis rogationes ferant. Quanquam vester Lutherus, Friderice! beatorum
+mentes revereri oportere confitetur2, cujus auctoritatem sequitur
+Bucerus3. Cum enim Christianorum opibus Judaei oppressi sedibus
+Hierosolymorum exacti fuissent4, Deum immortalem! qui concursus fuit
+hominum ad loca religiosa, quae urbis sanctitas, quae sepulcri, quae
+praesepii, quae crucis, quae monumentorum omnium! Cur autem Hieronymus
+non modo pro divorum honoribus, sed etiam pro eorum reliquiis tam
+accurate contra Vigilantium scripsisset, ut etiam daemones reliquiarum
+ope fugari confirmaret? Cur Ambrosius5, Gregorius Turonensis6,
+Augustinus7, caeteri tantis honoribus ac laudibus divos prosequerentur,
+si scelus id esse putarent?
+
+1. Desunt sex haec antecedentia verba in uno codice. 2. _Lutherus_ in
+purgatione, qua queritur, aliquot articulos falso sibi ab adversariis
+impositos. _Oecolampadius_ in Chrysostomum divos pro nobis assiduo
+orare scribit. 3. In defensione ad Abrinensem episcopum. Ep. 8. 4.
+Alius: _cessissent_. 5. Ep. ad Episc. et ad Col. l. X. cp. 85 et Serm.
+91. 6. De Gloria Martyr. 7. Lib. III. de cruce Dei.
+
+CURTIUS: De viris illustribus honorifice et sentire et scribere
+praeclarum est, nec verbis illorum dignitatem extenuare, aut ullo
+dicendi genere elevare velim, non tamen precari, colere, invocare, quae
+tamen praecipua sunt adorationis argumenta. _Deum aeternum_, inquit
+lex, _adorabis_ 332 _eique soli inservies!_1 Ac tametsi virgo Maria
+Christum verum Deum et hominem utero concepit ac peperit, ab ejus tamen
+adoratione abstinemus. Nam cum Epiphanius2 sua aetate proclivos
+christianae plebis animos ad ejus cultum prospiceret, ac potissimum
+colliridianos, oratione acerrima in eos invectus est: Si enim, inquit,
+angelos colere prohibemur, quanto magis Mariam, Annae filiam. Et
+Julianus Augustus nihil gravius Christianis objecit, quam quod martyres
+pro Diis adorarent, ac divinitatis proposita spe martyrium ardenter
+expeterent, ut in deorum albo inscriberentur. Quo quidem arcano cum
+nullum amplificandae religionis majores majus habere perspexisset,
+christianorum caedes ac supplicia repressit. Cyrillus3 vero ad haec
+respondens: _Sanctos martyres_, inquit, _neque Deos esse dicimus, nec
+colere consuevimus._ Item Chrysostomus4: _Vide prudentiam_, inquit,
+_Cananaeae, non rogat Jacobum, non obsecrat Johannem, non pergit ad
+Petrum, nec intendit ad apostolorum coetum, nullum quaerit sibi
+mediatorem, sed pro omnibus comitem accepit poenitentiam, qua deserti
+advocati locum implevit._ Idem paulo post5: _Ubicunque Deum
+appellaveris, audit te, non ostiario, non mediatore, non ministris opus
+est, non est opus ope patroni._ Item6: _Solent_, inquit, _misera uti
+excusatione, per istos iri posse ad Deum, ut per comites perveniatur ad
+regem, ac deserto Deo conservos adorant._ Ad Deum suffragatore nihil7
+opus. Hic apertissime omnia atque illud maxime, quod adorationem
+appellat, cum advocatis et mediatoribus divis utimur.
+
+1. Deuter. 6. Exod. 34. Levit. 26. Deut, 48. Matth. 4. Lucas 4. 2.
+Contra haereses. 3. Lib. 6. adv. Julianum. 4. Homil. 12. 5. In homil.
+de fructu evangelii. 6. Ep. ad Rom. 7. Alius: _non_.
+
+CORONAEUS: Sunt haec Lutheranis usitata loca, quibus facile responderi
+potest, nos Deum adoratione τῆς λατρείας pro jure majestatis suae
+prosequi, qui cultus a creatura soli creatori debetur. Itaque
+interpretes1 ad haec verba: Adorate scabellum pedum ejus, subjiciunt:
+adoratione latriae, quia soli Deo convenit. Scabellum vero carnem
+Christi vocant, quam Damascenus et Scotus adorari negant oportere, cum
+sit creatura, contra Petri Lombardi sententiam2. Sed veneratio quaedam
+est τῆς δουλείας, quaedam vero ὑπὲρ δουλείας, quarum altera beatae
+virgini Mariae, altera divis et angelis tribuitur. Alioquin etiam3, si
+verborum apices sectabimur, quis dubitet, quin verbum adorationis
+homini etiam ab homine in sacris litteris tribuatur? Abraham adoravit
+populum terrae, Jacobus fratrem, Josephum sui fratres, socerum Moses
+ipse4.
+
+1. Alius: _interpres_. 2. Lib. III. Sent. dist. 3. 3. Deest in alio
+codice. 4. Gen. 22. 33. 42. Exod. 18.
+
+FRIDERICUS: Si λατρεία pro cultu et honore ubique accipitur, δουλεία
+vero pro servitute, minus aeterno Deo quam angelis ac divis
+concederemus, 333 quia illum veneraremur, angelis vero ac divis
+inserviremus. At servile obsequium multo vilius et abjectius est ipso
+cultu. Vox enim hebraica תִשְּׁתַחָוֶה idem significat, quod _tisgur_
+Chaldaeis, προσκυνεῖν Graecis, adorare Latinis, i.e. inclinare corpus,
+ubi de salutatione mutua scribit Plinius, quod Galli adorantes corpus
+circumagant. Sed quibus verbis utamur, aut quocunque gestu abutamur,
+nemini dubium est, quin religiosa veneratio sive cultus et adoratio
+immortali tantum Deo debeatur, cum ex eo capite legis: Deum tuum
+adorabis et illi soli servies, genus omne δουλείας et λατρείας
+complectatur.1 Honoris autem vox et servitutis in rebus divinis soli
+Deo debetur, id quod Deus clara voce testatur: _Gloriam meam_, ait,
+_alteri non dabo._ Ita Augustinus2: Honoramus3, inquit, sanctos
+caritate, non servitute. Quod enim lege divina prohibemur, gradus ad
+altaria Dei construere, secretiori sensu vetamur rogationes ad
+creaturas dirigere, quibus ad conditorem perveniatur. Nam illud
+interdictum decalogo mox subjicitur, ubi nihil omnino de sacrificio aut
+altaribus caretur, ut omnes intelligant, recta nos ad Deum proficisci
+oportere, etiamsi certum haberemus, angelos ac beatorum mentes
+sempiternas4 rota nostra audituras.
+
+1. Ps. 49, 28. Prov. 27. Jes. 10. 2. Contra Ep. Pelagii ad Bonif. l.
+III. c. 8. 3. Alibi: _honorans_. 4. Alius: _semper_.
+
+CURTIUS: Ego quidem existimo, angelo a Deo cuique concessum, rogationes
+ferte pro iis, quibus additus custos; sic enim vox oratoris1 in sacris
+litteris usurpatur, cum agitur de rebus divinis angelo duce ac custode,
+non propterea tamen nobis orandus aut adorandus est, ut rogationes
+ferat. Quod cum Johannes facere tentaret: _Cave_, inquit angelus, _hoc
+facias, conservus enim tuus sum, Deum adora_2; idque bis repetitum
+legimus. Idque David, cum Deum laudibus omnibus prosequeretur, ad
+angelos conversus: _Adorate eum_, inquit, _omnes angeli ejus!_3 Hic
+tantum abest, ut angelos orare aut adorare velit, ut eos etiam sui
+officii cohortetur, i.e. ut Deum metuant et revercantur. Ac propterea
+saepius legimus, angelos in sacris litteris sua nomina revelare4, ne
+ullam sui adorandi occasionem praebuisse videantur.
+
+1. Deest in aliis codicibus. Jobi 33, 23. 2. Apoc. 19, 22. 3. Psalm.
+148, 2. 4. Alius: _celare_.
+
+CORONAEUS: Num vobis scelus videtur, si a vobis petam, quod
+libentissime facio, ut pro me apud Deum immortalem vota faciatis? Sic
+etiam Pharao Mosen et Aaronem, populus Samuelem interpellat. Orate,
+inquit, pro nobis Deum vestrum; cujus rogationi acquieverunt. Cur non
+igitur angelos ac divos orare liceat, ut pro nobis vota concipiant?
+
+FRIDERICUS: Quoniam hoc interdictum est, illud non item, quanquam quis
+affirmare ausit, divi nos audiant, necne? aut si audiant, velint pro
+nobis orare, necne? Non orare pro nobis, testatur Deus apud Jeremiam:
+_Si starent_, inquit1, _Moses et Samuel coram me, non inclinaret_ 334
+_animus meus ad populum istum_, ac eo maxime tempore, quo civitas ab
+hostibus undique cingebatur, Mosen et Samuelem decuerat, votis et
+precibus in coelo Deum compellere, cum in terris toties non rogati tam
+ardenter id fecissent. Sed his mortuis, qui pro populi felicitate
+rogationem ferret, cum regionem Chaldaei vastarent, Deus testatur
+fuisse neminem. _Quaesivi virum_, inquit2, _qui interponeret sepem3 et
+staret oppositus contra me pro terra, ne dissiparet eam, et non
+inveni._
+
+1. Jer. 15, 1. 2. Ezech. 22. 30. 3. Alii: _septum_.
+
+CORONAEUS: Quoniam divorum coetus sciebat (quid enim eos lateret?) Dei
+decretum, quo statuerat evertere civitatem. Nam cum Samuel adhuc vivens
+ac spirans Sauli necem doleret, Deus ad illum conversus: _Quousque_,
+inquit, _Saulum lugebis? Ego illum repudiavi, quominus regnaret._
+
+CURTIUS1: Absurdum est arbitrari, divorum mentes intimos hominum sensus
+intueri, ut Salomo satis apte2 docet in oratione dedicatoria templi:
+_Tu solus_, inquit, _aeterne Deus, omnes omnium cogitationes
+intueris._3 Nec tamen, si divi omnes omnia audirent ac intuerentur,
+propterea nobis precandi venirent.
+
+1. Alius: _Fridericus_. 2. Alius: _aperte_. 3. 2 Chron. 6, 30.
+
+CORONAEUS: Cur igitur Moses, cura pro flagitio propuli precatur:
+_Memento_, inquit1, _domine Abrahami, Isaaci, Jacobi?_
+
+1. Exod. 32, 13.
+
+CURTIUS: Non precatur ab Abrahamo, ut Deum exoret, sed a Deo petit, ut
+sit memor foederis, quod cum illis percusserat, et populo ignoscat.
+Quanquam, quis inter divos censeri debeat, tamen periculosum est
+affirmare, ut non immerito theologus1 quidam exclamaverit, multa
+cadavera coli a Christianis, quorum mentes in infernis locis
+torquerentur. Et Cyprianum quidem ut martyrem in divinorum album
+relatum Romani colunt, quem tamen haereticum et anabaptistam appellant.
+Recte igitur Augustinus: Honoramus, inquit, divos propter imitationem,
+non adoramus propter religionem.
+
+1. Augustinus.
+
+CORONAEUS1: Nunquam me pigebit Davidis vocem usurpare: _Laudate_,
+inquit, _Deum in sanctis ejus._2
+
+1. Omittitur in alio codice. 2. Psalm. 9, 12. 66, 8. 96, 2. 100, 4.
+103, 1. 117, 1. 134, 1. 150, 1.
+
+CURTIUS: Vox ebraica significat: ob sanctitatem ejus, בִקְדְשׁוֹ, ut
+recte Pagninus et Campensis1 tradunt. Chaldaeus autem interpres: in
+aede sanctuarii sui. Ex quo perspicitur, pleraque a theologis
+christianis depravari. Nam interpretes LXXII vertunt τοῖς ἁγίοις,
+quoniam τὰ ἅγια sanctuarium Graeci vocant, Latini vero τοὺς ἁγίους
+intellexerunt.
+
+1. Alius: _Campanensis_.
+
+FRIDERICUS: Divorum at angelorum cultus a veteribus paganis manavit,
+potissimum Epiphanii aetate, ut planum fit ex iis, quae adversus
+Colliridianos scripsit, qui virginem Mariam primi colere coeperunt.
+Post 335 etiam Augustinus cultores illos Marianos saepius abominatur1.
+Ac ne angelis quidem ipsis, qui dignitate divis omnibus superiores
+sunt, rogationes ullas passus est exhiberi, nec ullos ad patrem aditus
+nisi per filium patere putavit. In eandem sententiam ivere
+Chrysostomus2, Ambrosius3, Theophylactus4.
+
+1. Ad Marcellum. l. 10, c. 49. et 55. de vera relig. et ad Coloss. c.
+II. Ad Apocal. 19 et 22. In Joh. c. 14. l. 9. L. II c. 7 et 16 in Joh.
+2. Homil. 12 de cananaea. 3. Ad Romanos. 4. Ad Colossenses.
+
+CORONAEUS: Jam saepe dictum est ac dicendum saepius, nullum cultum
+exhiberi, sed illud tantum, quod ab amicis adhuc spirantibus petitur,
+ut pro nobis vota faciant et rogationes ad Deum ferant. Neque enim ab
+illis salus aut corporis aut animi petitur aut speratur, sed ab ipso
+fonte salutis.
+
+FRIDERICUS: Cur igitur sacrificuli aperto capite, flexis genibus ad
+divos adeunt? Ad Mariam vero in festo conceptionis1: Tu levamen
+oppressorum, tu medicamen2 infirmorum, tu omnibus es omnia. Quid
+relinquitur immortali Deo?
+
+1. Desunt haec tria antecedentia verba in uno codice. 2. Alii:
+_medicina_.
+
+OCTAVIUS: Nihil penitus. At etiam cum in Graecia versarer inter
+Christianos, in eam diem incidi, qua apud Romanos visitatio Mariae
+celebratur, apud Graecos vestis virginis Mariae, et pridie Calendarum
+Januarii festa dies agitur Zonae virginis Machumis1, quae aedes erat
+Constantinopoli Mariae consecrata, quo nihil absurdius a paganis factum
+memini.
+
+1. Alii: _In Blachernis_.
+
+TORALBA: Fuit illa vetus Academicorum superstitio, qui non aliter ad
+Deorum omnium perveniri posse parentem putabant, quam si gradatim ad
+heroas preces converterent, ut ab heroum mentibus ad daemones, a
+daemonibus ad minores Deos, ab his ad Deos majorum gentium iretur, ut
+eorum emendicatis suffragiis Deorum omnium et hominum parentem ad se
+pellicerent. Sic enim Jamblichus1, magorum suae aetatis maximus, quem
+Porphyrius in aëra sublatum se vidisse scribit, cum Isidi sacrificaret,
+daemonibus tamen familiariter utebatur. Sed cum ἀλεκτρομαντείαν
+adhibuisset, ut praesciret ecquisnam imperatori Valenti substitueretur,
+re comperta, cum impietatis et sortilegiorum socii capite plecterentur,
+hausto veneno sibi mortem accivit2.
+
+1. In libro de mysteriis Aegypt. 2. Nicephorus Callist. et Gregor.
+
+FRIDERICUS: Audistis, opinor, Magdalenam Curaeam, monasterii
+Cordubensis abbatissam, omnium sagarum suae aetatis nobilissimam, cum
+sacra fierent, a daemone in ipso templo festis solennibus sublatam
+saepius fuisse, tandem sceleribus compertis a Paulo III. pontifice
+maximo veniam, confessione flagitiorum rescripto comprehensa,
+obtinuisse.
+
+TORALBA: At quanto facilius est et praestabilius, antiquissimum illud
+principium rerum omnium et causam Deorum inferiorum effectricem adire?
+336 Nam eo pellecto (quid autem facilius ad pelliciendum?)
+intelligentiarum et angelorum ordines, imo et omnes creaturae praesto
+adsunt; nam in inferioribus Diis, qui sunt innumerabiles, conciliandis
+infinitum opus est. Praeterea quis affirmare potest, an daemones boni,
+heroes, inferiores Dii, superiores Dii sive angeli et ministri proximi
+Deo, vota et preces nostras audiant? aut si audiunt, an exaudiant? an
+velint? an possint? Quanquam non illis tantum Diis ac divis majorum ac
+minorum gentium sacra fiant, sed et cineribus, ossibus, statuis, idque
+flexis genibus, manibus passis, oculis ardentibus, etiam facibus ac
+cereis non sine largitionibus effusis. Deus vero aeternus vix unquam
+colitur, nisi forsitan dicis causa, i.e. προφάσεως χάριν. Minus certe
+peccatur, si potius creatores1 imaginum ac statuarum colerent, quam
+ipsorum creaturas. Quis enim non pluris faciat Phidianae Palladis
+opificem, quam Palladem ipsam, quantumvis ex ebore sit vel auro
+constructa?
+
+1. Alius: _creaturas_.
+
+CORONAEUS: Sunt illae veteres iconomachorum querelae, quibus uno verbo
+responderi potest, statuas virtuti deberi, ut ad imitationem imperitis
+proponantur. Hic propterea laudatur Gregorius M. pontifex maximus, quod
+statuas libros illitteratorum appellavit. At vos, qui vestem1 Mariae,
+qui Zonae festa ridetis, non audistis, Eliae pallium, ossa Elisaei,
+Christi fimbriam, imo etiam umbram Petri tanta miracula, tanta prodigia
+excitasse, ut sacris litteris testata relinquerentur? Quid est igitur,
+quamobrem honores divorum reliquiis haberi non debeant?
+
+1. Alius: _vestrae_.
+
+CURTIUS: Si docti non egent imaginibus et iisdem imperiti ad cultus
+nefarios abutuntur, quid commodius fieri potest, quam omnino dejici,
+cum locis omnibus sacrae scripturae imagines tantopere prohibeant1.
+Nulla, inquit Lactantius2, religio est, ubi simulacrum exstat, sed non
+modo statuas, verum etiam artem illam pestiferam, acerrime exsecratur
+sapientiae magister3, et quidem saepe mihi mirum visum est, civitates
+Balticas inferioris Germaniae, quae Romanorum ritus abjecerunt, statuas
+adhuc in templis omnibus intueri posse.
+
+1. Alii: _prohibeantur_. 2. Lib. II, c. 19. 3. Sap. 15, 16.
+
+SENAMUS: Agrestes itaque et imperiti homines, quique sunt ingenio
+hebetiores, ad id tantum, quod adest, feruntur, non aliter ac bestiae,
+quae nihil sapiunt nisi quod sub sensum cadit. His igitur hominibus si
+statuas et imagines, quae sunt quasi mentis appendices, eripias, non
+putabunt ulla sese religione obligari. Quanquam in ipsis quoque
+beatorum statuis vim mirabilem docet inesse Eusebius eo loco, ubi
+narrat Christi statuam Caesareae fuisse; cum statua mulieris illius,
+quae profluvio sanguinis curata fuerat, columnae suppositae, ubi herba
+succreverat, quae ad morborum omnium curationem efficacissimam vim prae
+se ferebat, posteaquam eo usque excrevisset, 337 ut Christi statuae
+fimbriam attingeret, nec ante contactum fimbriae vim ullam habuisse.
+
+OCTAVIUS: Hujusmodi fabulis uti solent, qui plebem imperitam in
+erroribus densissimis consenescere volunt. Opus igitur est exemplis e
+doctrina sincera.
+
+CORONAEUS: Miror ego te, Octavi, ab imaginibus tantopere abhorrere, cum
+Deus ipse non modo sacrarii cortinas angelis, i.e. pullorum volucrium
+figuris exornari, verum etiam statuas aureas utrimque Cherubim,
+propitiatorio imminentes atque aeneum quoque serpentem conflari
+jusserit, ut ejus intuitu, qui a serpentibus icti fuerant, morbi
+periculo eriperentur.
+
+SALOMO: Haec oratio non minus ad me pertinet, quam ad Octavium; voluit
+igitur Deus innuere, ab angelorum cultu quam longissime decedendum, cum
+ad ministerium adhibeantur; serpentem vero aeneum ab Israëlitis
+aspici1, non tamen adorari voluit, mirabili arcano, ut scilicet
+libidine insana cupediarum, quae serpentis verbo2 significatur, in
+nobis extincta, vitam aeternam adepturos significaret, vis autem
+praecipua serpentis est in dentibus. Et quoniam populus ciborum
+affluentiam ac foetores Aegyptiorum in deserta solitudine ardenter
+optabat, Deus immiserat serpentes, quorum morsibus multi periere, ut
+purissimis mannae cibis divinitus delapsis, priscarum cupediarum obliti
+vescerentur. At cum rex Ezechias intellexisset, serpentem illum aeneum
+pro Numine adorari ab imperitis, publice uri jussit3.
+
+1. Numer. 21, 8 sq. 2 Regum 18, 4. Joh. 3, 14. 2. Alius: _figura_. 3. 2
+(4) Regum 18, 4.
+
+CURTIUS: Cur non igitur Christiani principes Ezechiae tam praeclarum
+facinus imitantur?
+
+OCTAVIUS: Tanto intervallo absunt a regis illius pietate ac sanctitate,
+ut etiam idololatriam magis atque magis adaugeri patiantur. Quid enim
+mirabilius, quid incredibilius, quid a sensibus, quid denique ab omni
+ratione alienius quam quinque verbis, puta: _hoc est enim corpus meum_,
+vel ut sciolus quidem curio in multitudine crustularum, ne non satis
+congrue loqueretur, Haec sunt enim corpora mea, sexcenta millia Deorum
+ex totidem crustulis momento confici posse. Id enim christiani theologi
+tot ac tam multis populis persuaserunt, ut dubitari possit, num
+posteritas creditura sit ab homuncione sacrificulo1 δῆμον θεῶν, ut
+Basilius loquitur, i.e. populum Deorum, momento ut fieret potuisse
+persuaderi. Multo minus credent futuri nepotes, haec verba publicis
+libris ac litteris mandari potuisse, quae a sacrificulis christianis
+jactantur: Qui creavit me, creatur mediante me.
+
+1. Alius: _sacrificato_.
+
+CORONAEUS: Sacramentum istud omnium sacratissimum admirari potius ac
+suscipere ex ipsius Christi veri Dei praeceptis ac institutis, quam
+subtilius quale sit exquirere debemus ac temperanter1 de rebus tam
+arduis tamque a sensu mortalium remotis loqui ac sentire. Et quidem
+Thomas 338 Aquinas, theologus clarissimus, argutiarum radices ac fibras
+impietatis eludens: Is, inquit, omnipotentiae derogat2, qui dicit
+aliquid posse intelligi in creaturis, quod a Deo fieri non possit.
+
+1. Alii: _temperantes_. 2. Alius: _deroget_.
+
+TORALBA: At illi sacrificuli creatorem creare se arbitrantur. Neque
+enim de potestate divina sed de sacerdotis potestate quaeritur, an
+scilicet Deum efficere possit ex ea materia, quae antea Deus non erat.
+
+SALOMO: Certe rerum divinarum arcana, quae minus assequor, admirari
+soleo, nec debemus ea curiosius insectari. Sed quemadmodum agni
+paschalis reliquias et ossa, quae devorare nemo potest, flammis
+injicere lex divina jubet, quod Latini veteres imitari solebant, cum in
+sacrificiis proterviam facerent; ita quoque rerum arduarum arcana, quae
+capere non possum, divini amoris incendio absumere consuevi. In hoc
+tamen sacramenti arcano miror, in voluntate et potestate sacerdotis
+positum esse, ut quidem illi jactant, Deus sit necne? Nam si levissimus
+curio voluerit, crustulum Deus erit, si noluerit, Deus non erit, si
+carmen illud sacrum pronunciarit et alio mentem averterit, nihil
+efficiet. Si nolit creari Deum, i.e. si nolit consecrari creaturam,
+panis relinquitur, si velit, momento Deus erit, qui antea non erat.
+
+CURTIUS: Sed qui sacrificio adsunt, cum hostia illa salutaris altius
+elata proponitur et ad intuendum et adorandum, quid faciet populus a
+tergo, si dubitet, an sacrificus voluerit, Deum esse? Nam saepissime
+mens ejus sponte, saepius etiam casu alio distrahi potest.
+
+SENAMUS: In hac dubitatione Asthosanus1 theologus hac conditione
+orandum putavit: Si tu es Deus, adoro te, sin minus, non adoro.
+
+1. Alius: _Astosanus_.
+
+CURTIUS: At ne legitimum quidem actum adjecta conditione fieri patimur.
+Certe memini Lugdunensem curionem, qui ut paroecos, quibuscum litem
+susceperat, ulcisceretur, carmen illud sacrum θεοποιητικὸν in liturgia
+se proferre simulabat. Tandem judicio victus, paroecos omnes
+idololatras esse, clara voce pronunciavit, quod panem purum pro Deo
+coluissent. Re comperta, capitali supplicio damnatus, flammis
+ultricibus ustulatus est.
+
+CORONAEUS: Vos ego per Deum immortalem obsecro, ne de rebus
+sacratissimis nisi summa veneratione disseratur. An putetis, eum qui
+verbo sidera fulgentia, solem istum, elementa condidit, qui res
+stupendas verbo vel nutu confecit, potestate imminutum1 fuisse?
+
+1. Alius: _minutum_.
+
+CURTIUS: Nemo certe ambigit, quin quod velit facere possit, praeterquam
+seipsum; sed quid ad sacrificulum? fatentur enim in verbis istis
+mysticis: _Hoc est corpus meum_1, nullam esse Dei vim effectricem, quia
+si curio aliud agat, dum ista pronunciat, nihil efficit2.
+
+1. Matth. 26, 26. Luc. 22, 19. 1 Cor. 11, 24. 2. Alius: _effecit_.
+
+CORONAEUS: Si de potestate Dei non ambigitis, quanto minus de voluntate
+dubitare potestis, cum ipsius Pauli1 perspicua interpretatione planum
+339 sit, Christum verum Deum et hominem seipsum panis et vini specie
+discipulis vescendum praebuisse, idque in sempiternam sui memoriam
+fieri jussisse. Illud autem potissimum est, posse multo plura, quam
+velit2.
+
+1. 1 Corinth. 11, 24. 2. Aug. lib. 7 de symb. fidei. Lomb. l. 1 dist.
+42.
+
+CURTIUS: Haec opinio ab acutissimis theologis refutata minus desiderat
+orationem meam. Plenae sunt tabulae, pleni libri, plena bibliothecarum
+volumina. Nemo tamen efficacius aut brevius quam Augustinus1: Ea demum,
+inquit, miserabilis servitus est; signa pro rebus accipere. Si ergo
+flagitium jubetur, figurata locutio est; cum Christus carnem suam
+comedi et sanguinem bibi jubet, figurata locutio est. Quod cum
+Christiani ad rem ipsam, non ad signum traducerent, Ismaëlitis ac
+Judaeis sui irridendi occasionem infinitam praebuerunt. Christus,
+inquit Tertullianus2, acceptum panem corpus suum fecit, dicens: Hoc est
+corpus, i.e. figura corporis mei. Haec antiquissimi ac sanctissimi
+theologi verba.
+
+1. L. de doctr. christ. c. V. 10. 11. 2. Contra Marcionem.
+
+SALOMO: Si fas esset adorare Jesum jam pridem mortuum, ut Romani, sub
+panis figura, vel cum pane, ut Germani1, vel sine pane, ut Zwingliani
+fieri putant oportere, multo magis licuit Israëli, ad vitulos
+conflatiles Deum adorare2; nam pontifex Aaron, vitulo conflato, tuba
+proclamari jussit, festam diem aeterno Deo sanctam postridie futuram.
+Utitur enim nomine tetragrammato, creaturis non communicabili, addito
+etiam eum esse, qui populum crudeli servitute eripuerat. Deum igitur
+colebant sub aurei vituli specie, quod sanctissime vetitum erat. Et si
+capitale scelus illud tanta iracundia Deus ultus est, ut momento tria
+millia hominum, qui flagitium illud admiserunt, propinquorum manibus
+trucidari jusserit, ac manus fratrum suorum sanguine cruentas
+sempiterno foedere Deo consecrarit: quantam ultionem fore credatis
+eorum, qui non creatorem sub imagine vituli, sed hominem supplicio
+affectum panis et vini specie singulis momentis ubique se mactare posse
+confidunt, ac pro aeterno Deo summa prosequuntur oratione?
+
+1. Alius: _Helvetii_. 2. Exod. 32, 4 sqq.
+
+CORONAEUS: Non mactatur Christus in sacrificio sanctissimo missae, sed
+sacerdos supplex altaribus Christum offert aeterno patri, ab eoque
+postulat, ut filii beneficio vitam aeternam precantibus largiatur. Non
+aliter ac Themistocles profugus precabatur ab Admeto rege Molossorum,
+ad aras filium amplexatus, ut sibi parceret pro suo erga filium amore1.
+
+1. Plutarchus.
+
+OCTAVIUS: Adoratur tamen sive Christus sive hostia sive figura sive,
+quod verius est, panis siligineus. Nec tantum adoratur summa cum
+veneratione omnium ac facibus ardentibus; sed etiam pro Deo vivente et
+spirante; manibus ac dentibus laceratur, comeditur, devoratur, ut in
+hominis carnem ac pulpam convertatur; sic enim Christum, quem Deum ac
+hominem praedicant, unum et idem fieri cum assumente arbitrantur.
+Caeteri, qui haec verborum monstra ferre nequeunt, Christum ab
+accipientis ore in coelum revolare 340 putant, ab improbis autem ne
+accipi quidem, tametsi ea de re gravis controversia est inter ipsos.
+Certe Averroes valde novum sibi videri dicebat, quod Christiani tot
+millia Deorum, quos momento se creare jactarent, pietatis specie
+avidissime deglutirent. Nam Moses vitulum conflatilem, in pulverem
+contusum inque aquam infusum, cultoribus in contumeliam potandum
+propinavit1. Nullum autem crudelitatis ac odii argumentum majus est,
+quam hostium carnibus vesci.
+
+1. Exod. 32, 35.
+
+CORONAEUS: Averrois athei nomen oblivione sempiterno deleatur. Illud
+autem in summa confiteri necesse est, in coena sacratissima Christi Dei
+et hominis veram carnem et sanguinem pretiosissimum panis et vini
+specie nobis exhiberi, aut sempiternis flammarum cruciatibus torqueri.
+
+TORALBA: Quemadmodum creatura incapax est deitatis, ita quoque
+sempiterni cruciatus.
+
+FREDERICUS: Nemo est, opinor, qui creaturam fieri posse Deum putet.
+Sempiternis tamen suppliciis impie pervicaces torqueri, toties ac tam
+saepe in sacris litteris occurrit1, ut illud in dubium vocare nefas
+esse videatur.
+
+1. Matth. 17, 25. Marc. 3, 9. Luc. 3. Jud. 1. Apocal. 19 20 Thessal. 1.
+Ebr. 6.
+
+CORONAEUS: Non tantum qui omni pervicacia quaedam jura divina et humana
+violarunt, nec unquam poenituerunt, sempiternis inferorum poenis
+cruciabuntur, sed etiam ii, qui vel uno scelere capitali sese
+obligarunt ac prius vita defuncti sunt, quam poenituissent.
+
+SENAMUS: Prius igitur definiendum, cujusmodi sit peccatum illud, quod
+mortale sive capitale vocant, quoniam adhuc sub judice lis est. Et
+certe acutissimus quidam theologus1 se valde dubitare scribit, an sit
+ullum capitale scelus, concessis etiam omnibus, quae ab interpretibus
+afferuntur. Nam Hieronymus definit peccatum mortale: transgredi
+mandatum Dei. Alii: peccare in spiritum sanctum; alii: nec de peccato
+confiteri nec poenitere velle; alii aliter.
+
+1. Scotus l. 1. sentent. dist. 1. qu. 2; l. II. dist. 28. qu. 1.
+
+CURTIUS1: Christus ipse definire videtur, quod neque in hac vita
+remittitur, neque in futura, cum scilicet peccatur in spiritum
+sanctum2.
+
+1. Omittitur in aliis codicibus. 2. Matth. 12, 31 sq. Marc. 3, 29. Luc.
+12, 10.
+
+SALOMO: Superius dictum est, ex ista definitione spiritum sanctum a
+patre et filio, ex quibus derivari dicitur, majorem fieri, quia
+peccatum eo majus ac gravius est, quo major et gravior est is, quem
+contra peccatur.
+
+OCTAVIUS: Hoc amplius habet incommodi haec definitio, quod peccatum
+ejusmodi esset, quod nulla poenitentia, nullis meritis aboleatur,
+contra quam theologi fere omnes decreverunt1. Ac tametsi Augustinus
+aliquanto aliter sentit, sponte tamen a sententia descivit.
+
+1. Thomas. Scotos. Albertus lib. II. sent. dist. 49; lib. I. retract.
+Petr. Lomb. lib. II. sent. dist. 49.
+
+TORALBA: Si nihil suapte natura est sempiternum praeter Deum, ut
+superius demonstratum est, nulla potest poena sempiterna irrogari.
+
+341 SALOMO: Illud summa theologorum consensione planum est,1 Deum
+majora semper praemia bonis, breviores poenas improbis infligere, quam
+mereantur. _Ego Deus aeternus_, inquit,2 _qui facio judicium, justitiam
+et misericordiam; atque his verbis unice delector._ Judicio quidem
+poena decernitur, justitia vero praemium, sed misericordia eo pertinet,
+ut praemia merito majora, poenae peccato leviores tribuantur. Item Mosi
+precanti pro populo reposuit illud:3 _Ego Deus aeternus, misericors,
+beneficus, lenis, infinitae bonitatis ac veritatis, qui fidem et pacta
+conventa inviolabiliter tueri soleo in millesimam usque progeniem
+quique aboleo scelera ac peccata, nec tamen desero impunita flagitia,
+verum in tertiam et quartam progeniem exquiro._ Nam eo pertinet dictum
+illud Davidis,4 misericordiam a dextris Dei assistere, ut doceat
+acerbitatem acerbiorem esse. Sic enim Salomo scribit,5 sapientiam
+habere a dextris vitae diuturnitatem, a sinistra vero opes et gloriam,
+quae imbecilliora sunt, quam sit beata vita. Quodsi misericordia divina
+potentior acerbitate, profecto nulla poena sempiterna esse potest.
+
+1. Scot. l. m. sentent. dist. 18. 2. Jerem. 9, 24. 3. Exod. 34, 6. 4.
+Psalm. 16, 11. 5. Proverb. 8, 20 sqq.
+
+SENAMUS: Ob id, opinor, Athenienses misericordiae templa dicaverant,
+acerbitati nulla, ut Pausanias scribit.1 Ac tametsi veteres Graeci tres
+Deorum ultrices fingerent, Ποινὴν, Δίκην, Ἐριννύν, primam, quae peccata
+bonorum amissione puniat; secundam, quae corporibus salubritatem aut
+vitam spirabilem eripiat; tertiam, quae mentibus aegritudines
+innumerabiles inferat, poenas tamen sempiternas nullas decreverunt.
+
+1. In Atticis.
+
+CURTIUS: Spirantium hominum dolores corporea vita diuturniores1 esse
+nequeunt, quos ut oratione molli extenuaret Epicurus, leviores fore
+dicebat, si2 diuturni essent, acerbiores autem hominis3 interitu brevi
+desituros. Sed cum sempiterna sit animorum vita, poenas quoque
+sempiternas fore, non dubito.
+
+1. Alius: _duriores_. 2. Alius: _qui_. 3. Alius: _his_.
+
+TORALBA: Animas cadaveribus superstites esse nemini praeterquam
+Epicureis dubium esse opinor, sed ut sint sempiterni, suapte natura
+fieri non posse, superius demonstratum est, Dei tamen voluntate1 ac
+potestate posse fieri sempiternos.
+
+1. Alii: _bonitate_.
+
+CURTIUS: Id quidem auctoritate Christi certissimum est, cum praedicat,
+eum esse metuendum, qui non modo corpus, verum etiam animam occidere
+potest.
+
+SALOMO: Tametsi Ebraei poenas a sceleratis tum vivis tum mortuis exigi
+tradunt, nullas tamen certas definierunt iis, qui vita defuncti essent,
+ne quid in rebus tam arduis temere affirmarent, sed corporibus varias
+pro scelerum varietate poenas decreverunt. Aut enim ab invitis, aut ab
+errantibus, 342 aut volentibus, aut a pervicacibus peccatur. Qui
+peccavit invitus, nulla poena obstringitur, quia ne peccatum illud
+quidem suum dici potest. Qui errore peccavit, non quidem punitur, sed
+purgatur applicatione.1 Qui doceri non vult, hujus poena est Maltut aut
+Marhut,2 pecuniaria gravior. Qui animi pervicacia quadam et contemtu
+divinae legis peccat, capite plectitur, etiamsi levissima parte legis
+offendat. Qui vero contumeliosior fuerit erga Deum, non modo gravissima
+morte punitur, sed etiam ejus pecunia, suppellex, vestis, quantaecunque
+sit aestimationis, incendio absumitur, ne suis haeredibus ullum sui
+fructum aut desiderium relinquat, quin etiam ejus praedia quasi
+exsecrabilia inculta3 deseri jubentur.
+
+1. Alius: _admonitione_. 2. Moses Rambam l. III. more nebochim. 3.
+Deest in alio codice.
+
+CORONAEUS: Supplicia sempiterna pervicacium hominum improbitati decreta
+esse, Christus ipse clara voce denunciavit.1
+
+1. Matth. 18. Lucas 4. Marc. 3.
+
+SENAMUS: Haec quidem utiliter et ad impiorum terrorem.
+
+CURTIUS: Ego quidem nihil utilius ac melius fieri posse puto, quam
+sempiternos improborum flagitiis cruciatus proponere, vel quod ita
+futurum sit, ut quidem confido, vel ad terrorem sceleratis incutiendum,
+vel ad utrumque. Qui aliter sentiunt, nae1 illi magno rerum publicarum
+ac religionum detrimento peccandi licentiae indulgere videntur.
+
+1. Alii: _ne_.
+
+TORALBA: Qui semel improbitatis fines transierunt, graviter et
+imprudenter impios esse oportere putant, ac terrores istos imperitis ac
+mulierandis propositos arbitrantur. Caeteri qui tormentorum inferorum
+cruciatus pro veris habent, desperatione fracti, veniam se posse
+consequi diffidunt et in perpetua improbitate consenescunt, ut de
+Caino1 proditum est, qui gravius se peccasse querebatur, quam ut veniam
+consequeretur.
+
+1. Gen. 4, 5 sqq.
+
+FRIDERICUS: Ego Christi verba non tam ad terrorem, sed etiam ad rei
+veritatem statuo pertinere, quoniam infinita quadam poena plectendus
+est, qui peccatum infinitum commisit. At qui peccat in Deum, profecto
+is infinitum quicquam peccat.1
+
+1. Lomb. lib. 3. sentent. dist. 19. lb. Scotus.
+
+TORALBA: Hac quidem ratione non modo omnia peccata sunt infinita, quia
+semper in Deum peccatur, sed etiam aequalia, quoniam omnia infinita
+inter se sunt aequalia, nihil enim quod infinitum sit, suscipit
+intensionem aut extensionem, magis aut minus. Item illud sequeretur,
+infinitum malum infinito bono contrarium esse, et actu duo essent
+infinita, contra perspicuas naturae demonstrationes, quas superius
+attigimus. Quare1 nec sententiam illorum probare possum, qui Deo nihil
+quidem formaliter contrarium esse testantur,2 ut eorum verbis utar, sed
+virtualiter tantum.3 Oportet enim mali vim ac potentiam infinitam summo
+ac infinito bono exaequari, quod naturae decus ac majestatem
+mirabilemque concordiam perpetuis bellis conturbaret,4 343 cum item
+contraria sint sub eodem genere, Deum quoque generi subjungi oporteret.
+Quae cum absurda sint, sequitur nullum peccatum esse infinitum, ac
+verius diceretur, sceleratorum mentes penitus interire post exacta
+supplicia, ut Jobi verba declarant: _Ut calor nives_, inquit, _sic
+flagitiosos infernus consumit._5
+
+1. Alii: _Quanquam_. 2. Alii: _fatentur_. 3. Scotus II. dist. 2. qu. 2.
+4. Alii: _conturbare_. 5. Jobi 24, 19.
+
+FRIDERICUS: Ex eo quod gehennae incendio dignus pronunciatur Christi
+sententia, qui fatuum quemquam appellavit, sequitur, omnia peccata esse
+aequalia et mortifera, Deo judice, ea tamen proposito levius puniri.
+
+SENAMUS: Eadem erat Draconis sententia, qui et parricidam et qui furto
+pomum decerperet, capitali supplicio exaequavit. Atheniensibus vero de
+legis acerbitate querentibus reposuit, graviorem capitali poenam, si
+quam haberet, parricidis se fuisse allaturum. Itaque Demosthenes
+apposite leges illius sanguine esse scriptas dixit.
+
+SALOMO: Jam pridem Stoicorum de peccatis aequalibus opinio refutata
+jacet. Et quidem divina lex, omnium optimarum legum exemplar singulare,
+pro facinoris magnitudine poenarum gravitatem irrogavit. Qui falsum
+testimonium tulit, eadem poena obstringitur, quam in alium derivare
+conatus est, sive ad levissimam pecuniae mulctam, sive ad capitalem
+poenam testimonium pertineret. Sunt autem poenarum gradus septem in
+pandectis1 Ebraeorum: lapidatio, combustio, capitis truncatio,
+suffocatio, excidium, repentina mors, verberatio nervis bubulis2
+inflicta,3 quae ictibus ad summum quadraginta definitur lege divina, ne
+quis ictibus contrucidatus plane inutilis reddatur. Excidium appellant
+מָוֶת, i.e. cum ante constitutum vitae terminum quis moritur ultione4
+divina. Quo pertinet illud, quod saepius in sacris litteris occurrit:
+_Excidentur e populo suo qui hoc facient_, quod Christiani theologi pro
+sempiterna damnatione falso interpretantur. At cum poena divina peccato
+semper levior sit, si poena esset infinita, gravior esset poena delicto
+et acerbitas commiseratione dignior, contra quam locis omnibus
+scripturae docemur. Si igitur peccato supplicium levius est sive
+temporis extensione sive doloris intensione, constat, infinitum dici
+non posse.
+
+1. Lib. 8. tract. V. Talmud. 2. In alio legitur: _puris_. 3. Alius:
+_inficta_. 4. Alius: _ratione_.
+
+CORONAEUS: Aliud est, poenam mereri, aliud infligi. Non enim si
+sempiterna supplicia Christi veri Dei judicio mereatur, qui quenquam
+fatuum appellavit, propterea sequitur, ob id aeternas poenas luiturum.
+
+TORALBA: Ac si poenarum est aequalitas, profecto est etiam aequalitas
+flagitiorum. Item sempiternum supplicium, si non doloris intensione,
+tamen extensione temporis est infinitum. At omnia omnium peccata, si in
+eundem actum cumularentur, nihil tamen infinitum efficere possent, nec
+item actio et passio infinita in creaturam finitam cadere ullo modo
+potest. Cum igitur creatura, quae semper est finita, poenam doloris
+intensione aut temporis 344 extensione infinitam perpeti non possit,
+cum origine et occasu creaturae omnes concludantur, sequitur,
+sempiterna supplicia nulla fore. Ob id forsitan Origenes daemones
+tandem aliquando salutem adepturos affirmavit.
+
+FRIDERICUS: Haec haeresis jam pridem theologorum sententiis est et
+calculis omnibus rejecta et repudiata.
+
+SENAMUS: Cum absurda sit peccatorum aequalitas et peccatorum infinita
+gravitas, cum etiam legibus et divinis et humanis alia sint aliis
+graviora delicta, nec tamen illa sint omnino multa, quippe aut
+benefactis consequentibus, aut poenis aut aliqua satisfactione oporteat
+aboleri, atque omnia omnium facta in judicium deduci, ut ecclesiastes
+orationem concludit, sequitur necessario, varias esse poenas, varia
+quoque genera praemiorum, nec improbos omnes iisdem inferorum poenis,
+nec item bonos iisdem coelestibus praemiis exaequari. Quod satis innuit
+Paulus,1 cum sidera quidem alia aliis lucidiora scribit atque eandem
+esse beatorum conditionem.
+
+1. 1 Cor. 15, 41.
+
+CURTIUS: Duplices sunt exitus animarum, aliis quidem ad vitam beatam,
+aliis ad supplicia sempiterna, tertium nihil est. Id autem pluribus
+scripturae sacrae locis1 confirmari potest, in quibus haec saepius
+occurrunt, aliis ad vitam, aliis ad exitum sempiternum viam patere. Qui
+crediderit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur.2
+Quodsi ab inferis ad superos omnia munita essent, cur Christus
+Abrahamum de coelo ad mali divitis querelas sic induceret loquentem:3
+_Ingens est hiatus inter nos et vos, ut neutri ad alterutros transire
+possint._ Cur item Augustinus:4 Binae sunt, inquit, habitationes, una
+in igne aeterno, altera vero in regno aeterno. Item alibi: Fides
+catholica credit regnum coelorum, secundum Johannem; tertium penitus
+ignoramus.
+
+1. Matth. 25. Marc. 3. Luc. 10. 2 Thess. 1. Ebr. 6. Marc. 16. Joh. 3.
+2. Marc. 16, 16. cf. Hebr. 10, 39. 3. Luc. 16, 26. 4. Contra Pelagium
+l. V.
+
+OCTAVIUS: Certe Ismaëlitae duas tantum sedes animalium immortalium
+statuerunt, ex Azora Alcorani 45, alteram quidem deliciarum ac
+voluptatum, alteram cruciatus ac dolorum, mediam nullam putant.
+
+SENAMUS:1 At occidentales Indi praeter inferos ac superos purgatorium
+quendam locum esse praedicabant, non flammis et ignibus noxium, sed
+frigoribus gelidissimis. Quae persuasio ab radice convellit quaestiones
+eorum, qui negant purgationis ignes sine materia subsistere, aut
+materiam inveniri, quae quasi lapis ἄσβεστος καὶ ἀμίαντος, alumen
+plumaceum vulgo appellatur2 nullis ignibus limari3 aut absumi possit,
+quia frigoris nulla vis est consumendi.
+
+1. Deest in alio codice. 2. Alii: _vulgus appellat_. 3. Alius:
+_liquari_.
+
+TORALBA: Inepte dicam an inique philosophantur, qui materiam
+purgatoriis ignibus sempiternam esse negant, videmus enim Aetnaeos
+ignes et incendium Hiberniae, Islandiae, Peruanarum1 atque Australium
+regionum, 345 quae terra ignea a perpetuis flammis nomen traxerunt,
+quibus materia non deficit.
+
+1. Alius sine dubio false: _Romanorum_.
+
+CORONAEUS: Undenam igitur tot ac tam diuturna pabula flammarum?
+
+TORALBA: Equidem putavi, aliquando ab aquis subterraneis saxa
+continenter irrigantibus alimenta suppeditari, quemadmodum in
+fornacibus lapis gagates pingui materia concretus ardentius urit aqua
+superfusa, sed adipe lapidis penitus exusto1, nihil amplius aqua
+proficit2, neque enim ignis pascitur aqua, sed uligine pingui, alioquin
+moles aquarum jampridem incendio consumta fuisset. Itaque videmus ab
+Aetna lapides spongiosos, quos pumices vocant, eructari, exusta materia
+pingui, ac nihilominus incendia durare.
+
+1. Alius: _deusto_. 2. Alius: _perficit_.
+
+OCTAVIUS: Sed ut a physicis ad metaphysica redeamus, consentaneum est,
+varia esse pro scelerum varietate genera poenarum, sive immortalis
+anima1 diuturnitate temporis sive doloris acerbitate sive ardoribus
+sive horrore frigoris sive caligine tenebrarum sive odorum teterrimo
+foetore sive perturbationibus secum dissidentibus2 sive ministeriis
+foedissimis ac vilissimis plus minusve plectatur. Est autem3 divina
+quaedam vis ubique terrarum diffusa, quae improborum impietatem
+ulciscitur, nec usquam inulta scelera esse possunt, ne hominis cruci
+affixi fiducia latebrae flagitio quaerantur. Illud autem perspicuum
+est, improbos homines saepissime post diuturnam et in omnibus
+voluptatum generibus exactam vitam sine ullo sensu doloris interire4,
+tametsi viri boni saepe in carceribus et cruciatibus moriantur, cum
+maximo luctu bonorum: hos5 ad vitam meliorem, illos ad supplicia
+denotari consentaneum est, ut Salomo innuit, cum dicit6 quosdam de
+vinculis et carceribus ad regnum, regem vero ad inopiam pergere.
+Oportet igitur exstare supplicia quaedam post hanc vitam, quibus
+improbi plectantur; neque enim Deus judex aequus videretur, si tam
+multa flagitia relinqueret inulta et virorum illustrium atque optimorum
+delicta omnia ulcisceretur, quamdiu spirant in terris. Quodsi non sunt
+supplicia sempiterna omnibus flagitiis post hanc vitam proposita,
+oportet esse temporibus ac locis terminata, quibus exactis aut
+moriendum mentibus est, aut beatius jucundiusque vivendum, quia tertium
+nihil cogitari potest.
+
+1. Alii: _mortales animi_ vel _mortuorum animi_. 2. Alius:
+_discedentibus_. 3. Alius: _enim_. 4. Job. 21. Jerem. 12. Psalm. 36,
+38. 73. Habac. 1. 5. Alius: _quos_. 6. Eccles. 4, 14.
+
+TORALBA: Vetus est et ab omni antiquitate tracta opinio1, animos eorum,
+qui sese corporeis voluptatibus dediderunt eorumque impulsu jura divina
+et humana violarunt, corporibus elapsos circa terram volutari ac
+cruciari, nec in coelestem illum locum ac sedes beatorum, i.e. ut
+Plato2 loquitur εἰς καθαρὰν οἴκησιν, nisi multis exagitatos saeculis
+reversuros. Itaque 346 veteres praeclare cum iis agi putabant, eosque
+malis ingentibus eripi, qui poenas in terris, tantisper dum hoc
+spirabile lumen hauriunt, graviores dedissent, sicut idem Plato
+scribit: τὴν δίκην διδόναι μεγίστου κακοῦ ἀπαλλαγὴν πονηρίας εἶναι. Ex
+quibus sententiis significabant, nec inulta scelera, nec supplicia fore
+sempiterna.
+
+1. Alius: _ratio_. 2. In Phaedone.
+
+CURTIUS: Si purgatorios ignes aut gelidissima loca poenis subeundis ac
+peccatis expiandis statuamus, ut hinc aditus muniatur ad beatorum
+sedes, prospiciendum nobis erit, ne infinita genera suppliciorum apud
+inferos admittamus, abhorret enim universa natura infinitatem. Praestat
+igitur, duo tantum loca statuere, unum praemiorum, alterum poenarum.
+
+CORONAEUS: Si qua immortali Deo juris ac justitiae cura est, quam
+summam esse confidimus, in extremo vitae spiritu poenitentium scelera
+non quidem abolitione1 penitus deleri, sed quodammodo extenuari2
+confitendum sit. Demus enim duos homines, alterum illustri virtute ac
+pietate totum vitae tempus floruisse3, nihil unquam injuriae fecisse,
+ac ne praemiorum quidem ulla spe Deum aeternum, sed divini amoris solo
+intuitu coluisse, in quo justitiae consummata perfectio consistit, ad
+extremum tamen in adulterio deprehensum, sine poenitentia caesum esse;
+alterum vero stupris, adulteriis, caedibus, parricidiis, contumeliis ac
+impietate summa erga Deum totam vitam exegisse, extremo tamen spiritu
+poenituisse vitae ante actae et humili scelerum confessione peracta
+exspirasse. Hunc quidem Curtius ac Fridericus in altissimas beatorum
+sedes ab angelis subvehi credunt, illum vero aeternis inferorum
+suppliciis cruciari. Perpendite, si quid injustius decerni possit?
+
+1. Alius: _absolutione_. 2. Alius: _exterminari_. 3. Alius:
+_peregisse_.
+
+CURTIUS: Haec vetus est Israëlitarum querela, qui Deum iniquitatis
+insimulare non dubitarunt ob eam causam. At ille per vatem:1 _Anima_,
+inquit, _quae peccaverit, ipsa morietur, nec filius sustinebit scelera
+parentis, nec parens flagitia filiorum. Quodsi aversus impius a
+flagitiis omnia edicta mea amplexatus fuerit, judicium et justitiam,
+vivet ille quidem, nec praeterita peccata illius commemorabuntur. Ita
+quoque si justus converterit se ab integritate ad impietatem,
+superiorum virtutum nulla futura est commemoratio, sed in peccatis suis
+morietur. Vos tamen dixistis: Judicia Dei non sunt aequa. Audite, domus
+Israelis, num judicia mea aequa non sunt? Num vos potius aequi non
+estis?_ Ex his sequitur, duos tantum esse exitus animorum.
+
+1. Ezech. 18, 19 sqq.
+
+SALOMO: Non dixit Ezechiel impium illum omnibus flagitiis ac sceleribus
+detestabilem, si extremo spiritu piguerit vitae ante actae, salutem
+adepturum, sed si reversus ab impietate juste vixerit, Deum superiores
+347 impietates obliturum, nec item virum integerrimum, qui extremo
+vitae momento scelus admiserit1, propterea suppliciis sempiternis
+torquendum, sed ita demum exitio periturum, si ad impietates et
+improbitates totus deflexerit.
+
+1. Alius: _admisit_.
+
+CORONAEUS: Ego illum, quem poenituerit scelerum, purgatoriis ignibus
+expiatum iri confido, idque non modo sacris litteris1, sed etiam ipsius
+Martini Lutheri2 autoritate fretus.
+
+1. 2 Macc. 12. Mal. 3, 12. 1 Cor. 3. Phil. 2. 2 Tim. 1. Joh. 5. Apoc.
+5. 2. Lutheri resol. conclus. 10.
+
+SALOMO: Ego poenitentiam illam extremo vitae spiritu nihil profuturam
+sceleratis opinor.
+
+CORONAEUS: At qui sacerdotis potestate divinitus ei tributa veniam
+consecutus est, eum tamen a culpa liberum esse credimus.
+
+SALOMO: Nihil exsecrabilius mihi videtur, quam sacerdotes ecclesiae
+Romanae veniam scelerum sibi arrogare aut confitentibus peccata
+ignoscere, cum id uni aeterno Deo pro jure suae majestatis conveniat.
+
+CORONAEUS: At Christus hanc apertissime discipulis potestatem largitur,
+ut quaecunque vincirent et solverent in terris, eadem forent soluta et
+colligata in coelis1.
+
+1. Matth. 15, 19. 18, 18.
+
+CURTIUS: Nescio quamobrem Romani pontifices haec verba ligandi et
+solvendi detorserint ad scelerum abolitionem, nisi quod augustiores se
+fore putarunt, si in jure divinae majestatis nulli creaturae
+communicabilia involarent et ex indulgentia vitiorum omnium infinitam
+auri vim corraderent. Ut quidem videmus illos ignoscere non tantum
+admissa scelera, sed etiam admittenda, cum legibus divinis et humanis
+non sine ingenti mercede solvant imperitos, nec leviorum, sed
+robustiorum impietatum veniam saepissime soluta pecunia largiantur.
+Inde1 venalium indulgentiarum pontificiis nundinationis copia, inventum
+Gregorii pontificis Romani, quae paulatim infinitum acceperunt
+incrementum, ut interdum mille annorum veniam isti largiantur2.
+
+1. Caetera haec interlocutoris verba desunt in alio codice. 2. Liber de
+taxis Cancellariae, c. de absol. et dispensationibus.
+
+CORONAEUS: Culpa quidem ignoscitur, quo minus sempiternis suppliciis
+teneantur, qui poenituerunt, sed purgatoria flamma expiati, ut Paulus
+ipse loquitur1, vitam aeternam aliquando adipiscantur2.
+
+1. Alius: _pollicetur_. 2. 2 Thess. 2, 8.
+
+CURTIUS: Ego poenitentibus sceleraque Deo confitentibus vitam coelestem
+patere judico, sine expiationis ignibus, qui nulli sunt, sed lotis
+vestibus pretiosissimo Christi Dei cruore1 ac lavacro, quo nos lavit ab
+omnibus flagitiis, ad nuptias coelestes acciri. Alioqui incongruum
+esset, eum quem ad convivia nuptiarum solennium excipere voles, ante
+verberibus, sectionibus, tormentis, ustionibus, crudelissime torquere.
+
+1. Apoc. 1, 5.
+
+TORALBA: Hypothesis superior a Coronaeo proposita eo pertinet, ut ab
+utroque merita supplicia prius exigantur, antequam sordidatos
+peccatorum maculis in sanctissimas angelorum aedes intrudi fateamur.
+
+348 SALOMO: Ita quod sentio, nullum esse scelus inultum, ultionem vero,
+quamdiu hic vivitur, praestabiliorem fore, ut sapientiae magister
+significat his verbis: _Ecce justis in terra expenditur, quanto magis
+peccatoribus?_1 i.e. a justis poenas improbitatum exigi, quamdiu hic
+vivitur, a sceleratioribus autem post mortem, utrosque tamen levius
+quam pro merito plecti. Nam si pro merito omnia delicta exigerentur et
+supplicia decernerentur, ecquis ea perpeti posset? Sed resipiscentia
+pleraque peccata abolentur aut levissime puniuntur, eoque magis, si ad
+resipiscentiam accedant praeclarae virtutum actiones, officia erga
+pupillos, viduas, peregrinos et summa erga tenues benignitas.2 Itaque
+Daniel regem Nabochodonosorem hortabatur, ut poenas divino judicio
+decretas benignitate dilueret, cum nulla re peccata citius aboleantur.3
+Tametsi enim veniam precantibus ac poenitentibus ignoscat, non tamen
+impunitos fore testatur, his verbis: _purgando nos purgabit_; quod
+David Kimchi sic interpretatur: Deus ignovit, punit tamen quodammodo,
+tametsi Rabbi Abraham et Chaldaeus interpres penitus ignosci putent,
+quod de culpa interpretandum est. Quum enim rogatione Mosis se
+ignovisse dixisset nihilominus declarat, se populi scelus ac
+diffidentiam ulturum4, uti fecit; omnes enim qui ex Aegypto egressi
+fuerant, duobus exceptis, in deserta solitudine perierunt. Item Davidi
+poenitenti ignoscit5, poenam tamen irrogavit, tum adulterini filii
+morte, tum etiam incestibus ac adulteriis liberorum.
+
+1. Proverb. 11, 31. Ecclasiast. (Sirach) 12, 4. 6. Nahum. 1, 2. 2.
+Ezech. 18, 8 sqq. 3. Daniel 4, 24. 4. Numerorum 15, 30. 5. 2 Sam. 11,
+sqq.
+
+OCTAVIUS: Scelerati quidem bonorum caede pascuntur ac diuturnam saepe
+vitam in summa bonorum ac voluptatum omnium affluentia transigunt, quae
+praemia sunt eorum, quae ab illis recte gesta fuerunt, ne ullum exstet
+benefactum, cui Deus justam non retribuat mercedem et quidem meritis
+majorem, quia nemo fere tam improbus est, qui nihil boni gesserit. De
+utrisque vero, probis inquam et improbis, jam mortuis ita scribit
+sapientiae magister:1 _Prodibunt_, inquit, _impii praeteriti scelerum
+suorum recordatione. Tum justus coram oppressoribus suis stabit, cujus
+aspectu scelerati pavore percussi et inopinato stupore ac doloribus
+afflicti exclamabunt: an ille est, quem ludibrio habuimus olim; stulti
+qui vitam ejus insaniam et exitum putavimus ignominiosum. Itane in albo
+filiorum Deorum conscriptus est et inter sanctos sortem adeptus? At
+nobis opes et superbia nil profuerunt._
+
+1. Sap. 5, 1-5.
+
+SENAMUS: Est verum genus eorum, qui quod bestiarum more nullam omnino
+aut divinorum aut humanorum curam habuerint, corporis ac animi occasum
+simul pati dicantur. Deus enim utrumque necare potest1.
+
+1. Psalm. 42 (41), 5. Matth. 10, 28.
+
+349 CURTIUS: De his quidem statuere difficile est, eorum tamen animas,
+qui non innocentem bestiarum more vitam transegerunt, sed facinoribus
+et flagitiis vitam contaminarunt, non prius morituras confidimus, quam
+justissimas dederint poenas detestabilium improbitatum. Quo pertinent
+extrema Esaiae verba1: _Videbunt_, inquit, _cadavera eorum, qui a me
+defecerunt, quoniam vermis eorum non morietur et ignis eorum non
+exstinguetur, sed omnibus fastidio sunt futuri._ Quibus verbis
+sempiterna eorum supplicia fore testatur.
+
+1. Jessiae 66, 24.
+
+SALOMO: Rabbi Elieser planius aliquanto: Certo scis, inquit, omnia
+dicta factaque hominum justis suis ponderibus exigenda, nec te in
+fraudem impellat malus genius, quasi sepulcrum tibi sit securitatis ac
+impunitatis1 perfugium futurum, stabis enim coram aeterno Deo, judice
+totius orbis.
+
+1. Alius: _immunitatis_.
+
+CURTIUS: Magnam vobis gratiam debet ecclesia Romana, quod purgatorios
+ignes pene exstinctos argumentorum vi atque eloquentia1 videmini
+excitavisse. Nam in iis ignibus legatorum2 ac donationum vis prope
+immensa, quasi in causa non tantum impulsiva, ut jurisconsulti
+loquuntur, sed etiam finali consistere videtur, ut scilicet sacrificia
+missarum anniversaria fiant pro salute animae testatoris.
+
+1. Alius: _eloquentiae ardoribus_. 2. Alius: _legationum_.
+
+FRIDERICUS: Etiamsi demonstratione perspicua planum esset, post1 hanc
+vitam expiari scelera improborum ultricibus flammis, non propterea
+tamen sequeretur, sacrificia mortuis profutura.
+
+1. Deest alibi.
+
+CORONAEUS: Cur non?
+
+FRIDERICUS: Quoniam divina decreta vetant. Qui, inquit Ambrosius1, non
+accipit hîc veniam peccatorum, illic non erit. Non erit autem ei, quod
+ad vitam aeternam noluerit pervenire. Item Cyprianus2: Quando isthinc
+excessum fuerit, non poenitentiae relinquitur ullus, nec
+sanctificationi locus. Hîc vita amittitur aut retinetur. Item
+Augustinus3: Post hanc vitam id quisque habiturus est, quod in ea
+conquisierit; nunc misericordiae, post judicii tempus erit. Item
+Hieronymus4: Cum ante tribunal Christi veneris, inquit, nec Jobus nec
+Daniel pro te orare poterunt. Item Chrysostomus5: Simul discesserimus,
+hinc non est in nobis situm poenitere aut delere peccata. Item qui in
+praesente vita peccata non eluet, nullam postea consolationem habiturus
+est. Atque eo pertinet Salomonis dictum de arbore caduca, quae eo quo
+ceciderit loco, sive ad Aquilonem sive ad Austrum, illic perpetuo
+residebit6.
+
+1. Libro de bono more. 2. Contra Dem. 3. Ad Maced. ep. 54. 4. Homil. X
+in Joh. qu. 2 et 13. 5. Conc. 2 de Lazaro. ad Ebr. 2. Rom. 4. 6.
+Eccles. 11, 3.
+
+CORONAEUS: Ne vobis theologis theologos opponam, satis est sacrae
+scripturae locum de Maccabaeis singularem denotare1: _Nisi_, inquit,
+_revicturos sperarent, qui mortui sunt, frustra pro mortuis vota_ 350
+_conciperentur._ Itaque Judas princeps Judaeorum mortuos pro patriae
+salute, solennibus sacris expiari jussit, ut peccatorum noxa
+solverentur.
+
+1. 2 Macc. 12, 40. sqq.
+
+CURTIUS: Libri Maccabaeorum non modo ab Ebraeis, sed etiam ab omnibus
+veteribus christianis theologis inter ἀπόκρυφα censentur et
+sanctissimis Laodicaeensis synodi1 decretis repudiantur.
+
+1. Const. 55.
+
+CORONAEUS: At posterioribus conciliis, ipsiusque Tridentinae synodi
+decretis, quasi sacratiores probantur mirum in modum.
+
+TORALBA: Ego quidem non modo theologorum1 et academicorum auctoritate,
+sed etiam argumentis certissimis animorum purgationes et expiationes
+scelerum post hanc vitam fore non dubito. Sed ut votis aut rogationibus
+ullis eluantur, probare nullo modo possum. Nec vero Plato2 quicquam
+perniciosius aut capitalius hominum generi persuaderi posse scribit.
+Nam quo quisque sceleratior exstiterit, quo majores opes furtis aut
+rapinis pupillorum ac viduarum congesserit, eo confidentius alienis
+precibus ac sacrificiis flagitiorum suorum diritatem dilui putabit.
+
+1. Athanasius. Cyprianus. Hieronymus. Epiphanius. Augustinus l. 15 c.
+15. de civ. Dei. 2. De legibus.
+
+SALOMO: Legibus divinis saepe admonemur, nullis sacrificiis
+improbitates expiari1 praeterquam eas, quae errore probabili
+admittantur; direpta vero bona praesertim egentium, viduarum ac
+pupillorum quasi flagrans incendium absumunt rapientium opes omnes.
+Quae cum ita sint, quis putet, sacrificia ulla aut preces mortuis
+proficere posse?
+
+1. Desunt in aliis codicibus.
+
+CORONAEUS: Si nihil proficiunt mortuis viventium rogationes, cur Judaei
+mortuos in sepulcra deferentes canerent suam1 השֻובה (accubationem) in
+qua his verbis utuntur: Spiritus domini quiescere faciat N. in horto
+Eden, in pace, ipsum ac omnes defunctos Israëlitas, ad cujus precantis
+vocem populus respondet Amen! Cur etiam Augustinus pro matre Monica sic
+precatur: Dimitte, domine, dimitte, obsecro, ne intres in judicium cum
+hac?2 Cur etiam Muhammedistae ipsi, qui supplicia inferorum quidem
+sempiterna fore credunt, tam ardenter precarentur ut amici vita
+defuncti ab interrogatione utriusque angeli atri eripiantur?
+
+1. Alius addit; _sacerdotes cantionem_. 2. Alius: _ea_.
+
+OCTAVIUS: Ista quidem precatio fit a Muhammedistis, priusquam judicium
+subeunt, non quod judicio semel damnatos unquam eripi putant.
+
+SALOMO: Nec Maccabaeorum, nec Augustini autoritatem moror; nos vero nec
+anniversariis solennibus, nec sacrificiis, nec rogationibus illis
+utimur pro animis defunctorum, quia scimus nihil profuturum sed illa
+השֻובה1 nihil aliud est, quam vox optantium, ut beati sint amici,
+propinqui, parentes.
+
+1. Alius: _cantio_.
+
+CORONAEUS: Si dubia res esset, an mortuis viventium vota proficiant, ut
+quidem prodesse confido, nonne tutius tamen foret id facere, 351 quod
+mortuis nihil nociturum sit, quam illos dubia spe flammis cruciandos
+deserere? Nam ut sapientes vetant id facere, quod dubites justum sit,
+necne? ita quoque jubent nos id facere, quod dubites, profuturum sit,
+necne? Ac propterea laudatur Cato Censorius, qui de animarum
+immortalitate disputans, quorum vim et sensum exstingui morte putabant
+levissimi quidam Epicuraei: Si1, inquit Cato, in hoc erro, quod
+immortales animos esse credo, hunc errorem, quo delector, quamdiu vivo
+mihi eripi nolo, sive mortales sint animi, ut minuti quidam philosophi
+putant, non vereor, ut illi mortuum me irrideant. Quanto nos accuratius
+ac libentius pro amicis mortuis supplicare debemus, si certum est, ut
+spero, Romanam ecclesiam a pietate vera aberrare non posse.
+
+1. Alibi: _Quodsi_.
+
+SENAMUS: Ego a pontificibus Romanis1 didici, haereticum esse neminem,
+qui ex duabus vel pluribus inter se de religione discrepantibus
+doctorum virorum sententiis, utram libet, tueatur.
+
+1. Innocens IV. in c. Si invitaveris de constitutione Thom ... lib. 4
+sent. dist. 3. qu. 2 etc. si per duos, de Simonia.
+
+CORONAEUS: Ita quidem opinor, si disputatio est περὶ τῶν ἀδιαφόρων, non
+tamen si de summa religionis aut de fidei capitibus quaeratur.
+
+SENAMUS: At in eo ipso controversia gravis est, quae sint capita fidei?
+Nam Sorbonici theologi duodecim Christianae fidei capitibus centum
+viginti subrogarunt et capitalibus suppliciis addixerunt, qui contra
+sentirent, inter quae capita illud etiam conscriptum est, beatum Petrum
+non Petrum, beatum Paulum non Paulum dici oportere.
+
+TORALBA: Video Judaeos a Christianis, Agarenos ab utrisque de summa
+religionis dissidere, graves etiam Agarenos inter ipsos controversias
+fidei existere, nec pauciores1 centum viginti haereses a Tertulliano et
+Epiphanio inter Christianos commemorari, nec tantum haereticos majorum
+gentium a se invicem dissidere, verum etiam eos, qui plus caeteris
+sapere videntur, Damascenum inquam a Chrysostomo, Cyprianum a
+Tertulliano, Epiphanium ab Eusebio, Hieronymum ab Augustino, Gregorium
+ab Hieronymo, Origenem a caeteris, Abaelardum a Bernhardo, Thomam a
+Scoto, Henricum a Durando, Albertum ab Henrico et postremo quemque
+superiorum scriptorum sugillare. Quin etiam magistrum sententiarum
+haeresium viginti quinque a junioribus Sorbonicis denotari, Graecos
+Christianos a Latinis, Romanos a Germanis, Helveticos et Gallos ab
+utrisque, Lutherum a Zwinglio, Calvinum a Stanckaro, Bezam a
+Castellione, in summa fere singulos a singulis, ut omnes ab omnibus,
+mutuis maledictis et execrationibus refutari. Ac tametsi Judaei suae
+religionis puritatem constantia majore tueri videantur, orientales
+tamen ab occidentalibus in ritibus discrepant. Quae cum ita sint, nonne
+praestat simplicissimam illam et antiquissimam eandemque verissimam
+naturae religionem, uniuscujusque mentibus ab immortali Deo insitam, a
+qua 352 dissidendum non erat, amplexari, illam inquam religionem, in
+qua Abel, Enochus, Lothus, Sethus, Noëmus, Jobus, Abrahamus, Isaacus,
+Jacobus, Deo carissimi heroës vixerunt, quam inter tot ac tam varias
+opiniones incertum quemque vagari, nec habere certam animi sedem, in
+qua acquiescat?
+
+1. Alius: _potiores_.
+
+SALOMO: Si heroibus illis similes essemus, nihil ritibus ac caerimoniis
+opus esset, plebem vero ac vulgus ignarum sine ritibus ac caerimoniis
+nuda verae religionis assensione contineri, vix ac ne vix quidem fieri
+potest.
+
+CURTIUS: Caerimoniarum multitudo mihi non placet, quae veri Dei cultum
+evertit, ut paganorum et qui propius a paganis absunt, Catholicorum.
+
+OCTAVIUS: Non video de toto genere religionum, quae purioribus
+caerimoniis1 Deum aeternum colendum sibi proponat quam Ismaëlitarum.
+
+1. Alius: _quae potioribus ceremoniis puriis_.
+
+SALOMO: Sed jam de via deflexerunt ac sepulcra Naphissae1 Muhammedis,
+ac nescio quorum2 prophetarum, continuis peregrinationibus fatigant.
+Judaei solas divinae legis caerimonias, non hominum arbitrio confictas,
+cum veri aeterni Dei cultu sic amplectuntur, ut plebis animos aeque ac
+eruditorum facile in officio sine ullis sacrificiis contineant.
+
+1. Alii: _Navissae_. 2. Alius: _quot_.
+
+CORONAEUS: Veram religionem Romanos pontifices jam inde a Christo Deo
+vero et sanctissimis apostolis ac discipulis continua serie
+posteritatem docuisse confido ac suae dignitatis splendorem ac decus
+inter haereticorum, Judaeorum ac Turcarum, Paganorum, Epicuraeorum
+naufragia constanti fide tueri. Et quoniam id vobis persuaderi non
+potest, quod tunc fore non despero, non desistam, verum Deum et hominem
+Christum ejusque inviolabilem parentem, virginum decus, omnes angelorum
+legiones, martyrum, confessorum ac beatorum omnium ordines obsecrare,
+ut Deum aeternum vobis propitium reddant ac pro vestra omnium salute
+rogationes ferant.
+
+1. Ita omnes.
+
+Footnote reference number missing: may be anywhere in the three
+paragraphs between preceding and following footnotes, or may refer to
+overall paragraph sequence.
+
+SALOMO: Magnam profecto gratiam Coronaeo pro tot ac tam multis
+beneficiis ac potissimum pro sua erga nos pietate singulari et caritate
+debemus, quam vicissim imitari nos oportet, ac singulos pro singulis
+supplicare Deo aeterno, ut nos in rectum salutis iter, omnibus errorum
+vepribus ac spinis purgatum, deducat.
+
+FRIDERICUS: Qui de sua religione dubitat, vera sit necne, aut qui
+falsam pro vera profitetur, nec pro caeteris utiliter vota facere posse
+videtur; qui vero certus ejus religionis, in qua sit acquiescendum, si
+veram habet, utiliter quidem pro aliis, non item pro seipso
+supplicabit, aut in rectum iter, quod securius tenet, Deo praelucente
+ingredietur.
+
+SALOMO: Nullus unquam mortalium certior fuit de voluntate divina, quam
+Moses, qui tametsi Dei leges ad populum tulisset, attamen precibus
+fusis: _Ostende_, inquit1, _mihi vias tuas, ut cognoscam te._ Item
+David, divinarum legum peritissimus interpres: _Vias tuas_, inquit,
+_ostende_ 353 _mihi_2; qui tamen alibi dixerat3: _Notas mihi fecisti
+vitae vias, ut scilicet Deus illis praeluceret ad arcana legis
+intelligenda._ Nam quadragesimo post anno quam lata lex erat, Moses
+coacta populi concione, illud etiam4 addidit: _Non dedit Deus vobis cor
+ad intelligendum, nec oculos ad videndum, nec aures ad audiendum
+hactenus._5 Ex quo intelligitur, sine ope ab luce divina Dei leges aut
+jussa intelligi aut percipi non posse. Itaque vates lyricus exclamans6:
+_Revela_, inquit, _oculos meos, ut intueri possim admirabilia tuae
+legis arcana._ Quanto nos igitur studiosius quam illi preces mutuas ad
+Deum immortalem fundere debemus, in tanta opinionum de vera religione
+discrepantium varietate.
+
+1. Exod. 33, 13. 2. Psalm. 76, 48. 3. Psalm. 5, 26. 86. 4. Deuteron. 5,
+29. 5. Deest in alio codice. 6. Psalm. 119, 18.
+
+SENAMUS: Quid vetat igitur, quo minus omnes simul ac semel pro omnibus
+ardenti animo illud ab immortali Deo precemur, ut recta via pergamus,
+si modo veram nacti sumus, sin a vera via sive vita defleximus, divina
+bonitate praeeunte dirigamur. Nam ut bellica tormenta sigillatim emissa
+non tanta vi quatiunt arces, quam si multa simul eodem impetu ferantur:
+ita preces multitudinis1 coelum ipsum tanto impetu feriunt, ut ipsi Deo
+vim afferre videantur.
+
+1. Alius: _precum multitudines_.
+
+SALOMO: At unius hominis integerrimi oratio plus habet apud Deum
+ponderis ac momenti, quam populi totius, ut quidem Moses, Samuel et
+Elias saepe declaraverunt, quoniam etiam in multitudine unius impietas
+caeteris obest, preces tamen bonorum semper exaudiuntur.
+
+OCTAVIUS: Multitudinis quidem rogatio efficax est, si mente sincera
+Deum aeternum appellaverit; sin pro vero Deo falsum colat, aut creatori
+creaturam cultus communione conjungat, idem illi objici possit, quod
+Elias populo1: _Quousque claudicabitis mox in hanc, mox in illam
+partem? Si Bahal rex est, hunc colite_ etc. Idem sacerdotibus Bahalem
+contentissima voce acclamantibus: _Altius_, inquit, _exclamandum est,
+quia Bahal vel sopore, vel rationibus domesticis implicatur._2 Pejus
+etiam si dubitent, Deus sit necne, quem interpellant, quoniam dubitatio
+in cultu divino semper impietatis opinionem affert. Quid enim ferat3
+Athesani4 theologi amuletum, quod adoraturus hostiam siligineam, quam
+dubitent consecrata sit necne, quod manibus contrectat: Si Deus es,
+inquit, adoro te, sin minus, non adoro.
+
+1. 1 (3) Regum 18, 21. 2. 1 (3) Regum 18, 28. 3. Alibi: _Quid referat_.
+4. Alius: _Astesani_.
+
+SENAMUS: Omnes homines, quantum quidem opinor, Deum deorum omnium
+parentem agnoscunt, ac tametsi plerique communicatis honoribus
+creaturas cum creatori copulant, principem tamen confitentur, quem
+Porphyrius et Plato1 τῶν θεῶν πατέρα καὶ παντοκράτορα vocant, quem
+Octavius, 354 Salomo, Toralba, unice caeteris omniis repudiatis,
+colendum proponunt, Fridericus et Curtius caetera quidem omnia
+assentiuntur, hoc tamen differunt, quod Deum illum naturae parentem
+vel, quod idem, filium ejus coëssentialem, coaeternum carnem humanam in
+utero virginis induisse contendunt ac pro generis humani salute mortem
+pertulisse; in caeteris prope consentiunt, excepta coena, confessione
+et statuis; Coronaeus2, ut religiosissimus est, ne latum quidem unguem
+ab ecclesiae Romanae caerimoniis putat esse discedendum. Ego vero, ne
+usquam offendam, omnes omnium religiones probare malo, quam eam, quae
+fortassis vera est, excludere.
+
+1. περὶ ἀποχῆς τῶν ἐμψυχῶν. 2. Alius addit: _vero_.
+
+SALOMO: Mallem ego, Sename, calidus esses aut frigidus, quam in
+religione tepidus. Quanquam quî fieri potest, omnium religiones simul
+tueri, i.e. confiteri aut credere Christum Deum esse et negare Deum
+esse, morte affectum et supplicio ereptum, panem Deum fieri et non
+fieri, quae per naturam simul stare non possunt.
+
+SENAMUS: Ego nec assentiri leviter nec temere negare volo, quae inter
+theologos dubia disputatione contravertuntur, sed Pauli1 sententiam
+sequi praestabilius duco: _Factus sum_, inquit, _Judaeis Judaeus,
+Ethnicis Ethnicus et iis qui lege vacant, quasi legis expers essem.
+Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucri facerem._ Itaque gratissima
+mihi visa est Hierosolymitanorum civium concordia, ubi tamen sunt octo
+christianae sectae, Latini, Graeci, Jacobitae, Armenii, Gregoriani,
+Coptitae, Abyssini, Nestoriani, exin Judaei, Muhammedistae, et sua
+cujusque sectae templa, in quibus sacra seorsim fiunt, ritibus ac
+caerimoniis distincta, quae tamen publicam tranquillitatem summa
+consensione colunt. Ego vero Christianorum et Ismaëlitarum et
+Judaeorum, ubicunque licet, atque etiam Lutheranorum et Zwinglianorum
+templa subeo, ne cuiquam quasi atheus offensionem praebeam aut quietum
+reipublicae statum videar conturbare. Deorum tamen principi optimo
+maximo omnia fero accepta. Quid igitur vetat, quo minus communem
+naturae totius auctorem et parentem precibus communibus flectamus, ut
+nos omnes in verae religionis cognitionem perducat.
+
+1. 1 Corinth. 9, 20 sq.
+
+SALOMO: Ferendum quidem illud, ut pro singulis rota omnes et singuli
+concipiant, sed omnes simul in tanta religionum varietate, salva
+cujusque pietate, stare non possunt. At ne Moses quidem ferre potuit1,
+ut populus in Aegypto sacra faceret, cum id Pharao permitteret: _Non
+est_, inquit, _consentaneum, ut abominationem Aegyptiorum sacrificemus
+Deo nostro; sin coram id fieret, lapidibus obrueremur._ Ac propterea
+majores nostri non sine ingenti mercede a principibus extorserunt, jam
+inde ab ultima memoria, ut in sacellis ac templis seorsim sacra
+faciamus. Ob id enim et aurum coronarium Romanis pontificibus et
+imperatricibus 355 dependere consuevimus ac Zonarum jura imperatoribus
+Germanis. Nam cum in insula Delo sacra facere majorum nostrorum colonia
+prohiberetur ab incolis, quod Apollini et Dianae insula sacra
+videretur2, Caesareus dictator rescripsit: Non mihi placet, inquit,
+decretum, quo Judaeos amicos nostros sacris patriis uti prohibetis, aut
+in sacra pecuniam conferre, cum id ne Romae quidem facere prohibeantur.
+In eandem sententiam exstat Dolabellae proconsulis ad Ephesios
+epistola, ne Judaeos sacra facere in oppidis ac civitatibus Asiae
+prohibeantur. Nihilominus tamen sacris saepe disturbati sumus ac
+furentis plebis injuria violati.
+
+1. Exod. 8, 26. 2. Josephus lib. 14, c. 17. Philo de legat ad
+Caligulam.
+
+CURTIUS: Res omnium difficillima mihi semper visa est, in eadem
+civitate religionum inter se discrepantium auctoritatem publicam tueri.
+Sed fere plebs in eo genere dominatum sibi vindicare consuevit, cui
+obsistere ne principibus quidem tutum est. Cum enim Phocas1 imperator2
+Graecorum statuas dejici jussisset, ab ipsa fece plebis in Sophiae
+templo mactatus est. Privata autem sacrificia exercere periculosius
+est, quam publica, propter occultas civium conjurationes, quae tandem
+aliquando in reipublicae perniciem erumpunt. Ob id enim Trajanus Plinio
+Asiae proconsuli rescripsit3, ut nocturnos Christianorum conventus
+prohiberet. Quod cum magistratus Monasterii4 civitatis Anabaptistarum
+sectariis permisisset, paulatim ita creverunt, ut imperium urbis
+invaderent. Est etiam in privatis ac potissimum in nocturnis sacris,
+ubi conveniunt viri et foeminae, maxima suspicio lenociniorum.5 Quae
+cum in sacris Bacchanalium Romae comperta fuissent, et stupri
+libidinesque utrius sexus effusae et caedes permistae perpetuo decreto
+in tota Italia vetita fuere. Quam suspicionis infamiam Christiani, qui
+sacra nocturna metu magistratuum procurabant, cum maxime vellent
+effugere, tamen nunquam potuere, ut ex apologeticis planum fit6.
+
+1. Alius: _Thomas_. 2. Deest in uno codice. 3. Plinii Epp. 10, 96 sq.
+Cal. 97 sq. 4. Alius: _Munsterae_. 5. Alius: _lenociniorum frequentia_.
+6. Tertullianus in apologet. Athenagoras in apol. Justinus Martyr in
+apol. Origenes contra Celsum.
+
+SENAMUS: Si omnibus id persuaderi posset, quod Ismaëlitis, quod mihi,
+quod Octavio, scilicet omnia omnium vota, quae a pura mente
+proficiscuntur, Deo grata vel certe non ingrata esse, ubique terrarum
+eadem concordia vivi posset, qua vivitur sub imperatore Turcarum vel
+Persarum.
+
+CORONAEUS: Principes hujus civitatis peregrina quidem Judaeorum et
+Graecorum sacra fieri publica patiuntur, non tamen caeteris sunt eadem
+privilegia tributa, sed tamen uti libertate cuique licet, dum nihil de
+tranquillitate civitatis statu detrahatur, nemo sacris adesse cogitur
+aut prohibetur.
+
+OCTAVIUS: Sapienter istud quidem, ut omnia hujus civitatis instituta,
+quibus in optimatum statu diutissime floruit ac florebit, in quo
+civitatis genere nulla pestis perniciosior exoriri potest, quam
+discordiae civium inter ipsos.
+
+356 CORONAEUS: Utilitati tamen publicae pietas anteferri debet ac de
+religione inquiri, nolentes etiam ad sacra publica cogi, ut
+sanctissimis ecclesiae Romanae decretis cavetur1. Huc enim pertinet
+illud: _Compelle eos intrare._2
+
+1. C. urgente: de haereticis. 2. Luc. 14, 23.
+
+OCTAVIUS: Illic agitur, opinor, de vocatis ad nuptias, quos, si adesse
+nollent, valde ineptum minimeque decorum videretur fustibus aut
+subjecta poena capitali cogere velle, si quidem voce ἀναγκάζειν
+interpretamur τὸ βιάζεσθαι.
+
+CURTIUS: In eam sententiam Tertullianus1 ita scripsit: Non est
+religionis cogere, quae sponte suscipi debet, non vi. Et quidem
+concilio Nicaeno, Constantinopolitano, Ephesino, Chalcedonensi
+sanctissime ita decretum est, haereticos non armis esse, sed doctrina
+expugnandos, nec zizania ante messen convellenda. Idem video placuisse
+Augustino2, Hieronymo3, Bernhardo4. Deus, inquit Hilarius, non eget
+obsequio necessario, nec requirit coactam confessionem, non nisi
+volentem recipit. Simplicitate quaerendus est, confessione discendus,
+caritate amandus, timore venerandus, voluntate probitatis retinendus.
+At sacerdotes Deum timere vinculis coguntur, poenis jubentur,
+carceribus continentur, virgines nudantur ad poenam, sacrata Deo
+corpora ad fructum spectaculi et quaestionis aptantur. Haec ille. Atque
+ob id Priscilliani haereseos damnati sunt, quod haereticos poenis
+cruciandos esse arbitrarentur.
+
+1. Ad Scapulam. 2. L. 4. confess. c. 19. l. 6 c. 2 de civ. Dei. l. 1.
+contra Manich. c. 1. Contra Pelag. l. 2, c. 22. 3. C. 14 M. et l. 3.
+contra Pelag. 4. Serm. 64 in canticum.
+
+SALOMO: Jubet quidem lex divina1, masculos omnes singulis annis coram
+Deo se sistere, solennium festorum diebus, nec muneribus vacuos venire,
+neminem tamen cogi voluit. Quae enim contumelia gravior in Deum
+cogitari potest, quam ad illius obsequium quenquam cogere velle, cum
+nemo satis alacri mente ad eum amplexandum accedere possit. Nefas est,
+Deum ab invitis et nolentibus coli, si quis nostrae gentis, deserto Dei
+cultu, Deum peregrinum, peregrina sacra sibi quaerat, lapidibus obrui,
+civitas vero solo exaequari jubetur. Eadem poena sequitur eos, qui
+summo pontifici imperanti non acquieverunt. Atque eo pertinet foedus
+illud, quod Asa2 rex cum tribubus Juda et Benjamin percussit, quo caput
+ejus, qui Deum aeternum deseruisset, sacratum3 est, sed eo foedere
+nihil de peregrinis cavetur. Ac tametsi populus Israel jussus est, cum
+in regionem sibi promissam venisset, populos exscindere, templa, locos,
+altaria funditus evertere, non tamen finitimos populos religionem
+mutare coëgerunt. Nam cum David Ammonitas, Moabitas, Idumaeos sub
+imperium suum subjunxisset4 ac vectigales fecisset, suis tamen
+religionibus ac sacris uti passus est. Atque illud est, opinor, quod
+Julianus5 in libro, quem adversus Galilaeos scripsit, innuere videtur,
+357 cum legibus Mosis cautum fuisse putat, ne aliarum gentium templa ac
+delubra exscinderentur.
+
+1. Deuter. 16, 16. 2. 2 Par. 15, 3 sq. 3. Alius: _damnatum_. 4. Alius:
+_subegisset_. 5. Apud Cyrillum in librum Juliani.
+
+CURTIUS: Haec quaestio, an quisquam suam religionem ejurare cogendus
+esset1, magnis contentionibus agitata fuit in senatu Lusitanorum,
+Emanuele rege. Cum enim Ferdinandus,2 Castiliae rex, Judaeos omnes
+finibus imperii sui exegisset, pars in Galliam Narbonensem, unde postea
+a Francisco rege depulsi fuere, exceptis oppido paucis, qui
+proscriptionis metu religionem mutarunt vel simularunt, pars maxima in
+Lusitaniam concessit. Rex Emmanuel coacto concilio decerni jussit, an
+cogendi essent, christianam religionem profiteri. Tandem decretum est,
+cogendum esse neminem nec tamen ferendum esse, Judaeos sua religione
+uti, sed edicto cautum est, ut brevi finibus excederent, ni vel
+religionem ejurare vel durae servitutis jugum subire mallent. Quibus
+non erat exeundi potestas, propter navigiorum difficultatem vel
+inopiam, metu servitutis impendentis baptizari maluerunt. Sed cum
+haberetur concio Vlysipone urbe metropoli, plaga Christi crucifixi
+minio picta, cruore fluenti similis apparebat, adversa luce solis. Quod
+concionator cum prospiceret, clare vociferans: Advertite, inquit,
+Christi salvatoris vulnera, ut sanguine diffluunt. Plebs admirari et
+assentiri, quousque Judaeus quidam νεόφυτος, qui religionem christianam
+simulabat, clara voce plebem attonitam objurgans: Ecquid nos, ait,
+lignea isthaec mortui hominis imago movet? Qua voce audita concionator
+hominem ut perfidum ac detestabilem, totamque gentem acerrima oratione
+exsecratus, quod simulatione fucata Christianum se mentiretur. Quibus
+vocibus percita plebs ac furenti similis hominem fano detractum
+lapidavit, nec eo contenta per urbem Judaeos undique conquirens, tria3
+circiter millia trucidavit. Rex intellecta re graviter tulit, quod
+Judaeos ad suae religionis desertionem compulisset, ac seditiosorum
+capita una cum concionatore in crucem egit.
+
+1. Alius: _ejurare posset_. 2. Alius addit: _Arragoniae et_. 3. Deest
+in aliis codicibus.
+
+SALOMO: Nihil est, quod gravius feram, quam pietatem altissimis
+radicibus insitam irrideri, unde calamitosae civitatum conversiones
+atque eversiones oriuntur, quas infinitum est commemorare. Sed pauca de
+multis: Cum in urbe Hierosolyma Judaei solenni festo sacra facerent,
+quidam e militibus praesidianis terga in ipso templo nudavit ac
+foedissima verborum contumelia sacratissimos ritus conspurcavit. Hic a
+plebe ad supplicium raptus est, non tamen id prius fieri potuit, quam
+viginti circiter hominum millia necarentur.1 Sed plerique principes
+pietatis speciem impie obtendunt, ad innocentium opes diripiendas, ut
+Ludovicus Hungariae, Dagobertus et Philippus Augustus Francorum,
+Ferdinandus Arragonum reges, falsis criminationibus circumventos
+Judaeos proscripserunt, et ubi defuit materia calumniandi, vim apertam
+adhibuerunt, ut et Cracoviae Judaei omnes avorum memoria caesi 358
+sunt, praeter impuberes, qui religione christiana imbuti fuere,
+caesorum etiam domos incenderunt, quo incendio tota Cracovia
+deflagravit.
+
+1. Josephus de bello jud.
+
+Footnote reference missing in original: position at “necarentur” is
+conjectural.
+
+OCTAVIUS: At Ferdinandus rex Arragonum iniqua quadam pietate vel potius
+inexplebili pecuniarum aviditate, postquam Judaeos exegisset, et qui
+metu opum amittendarum baptizati fuerant, simulata religione
+spoliasset, Mauros Granatenses Arabicae1 religionis, Mahummedem ejurare
+coëgit. Non prius tamen id fieri potuit, quam ut Alsagnynum2 pontificem
+Maurum baptizari, carceribus ac tormentis diu cruciatum, compulisset,
+librorum etiam 5000, quos Ismaëlitae pro sacris habent, comburi jussit.
+Deinde mutata religione, quadruplatoribus oblata occasio est eos
+proscribendi, qui religionem christianam simulare dicebantur, quae
+omnia facta sunt Ximene Cardinale suadente, quem cum Toleti pontifex
+esset, monuisse decuerat concilii Toletani decreto cautum esse, ne quis
+invitus religionem Christianam profiteri cogeretur.
+
+1. Alius: _Hebraicae_. 2. Alius: _Alfagninum_.
+
+FRIDERICUS: Theodorici, Romanorum et Gothorum imperatoris, sententia
+digna est, quae litteris aureis pro foribus principum inscribatur. Cum
+enim a senatu Romano admoneretur, ut Arianos suppliciis ad fidem
+catholicam adigeret, ita rescripsit: religionem imperare non possumus,
+quia nemo cogi potest, ut credat invitus.
+
+CURTIUS: Praeclare ille quidem, melius etiam Jovianus imperator, qui
+edicto unionis proposito, quod Henoticon appellabat, Paganos,
+Christianos, Arianos, Manichaeos, Judaeos ac prope ducenta sectarum
+genera ad concordiam aggregans, oratores ad modestiam assidue
+cohortabatur, ne plebem seditiosis concionibus ac reipublicae statum
+perturbarent, sed ad pietatem, integritatem, caritatem mutuam
+invitarent.
+
+Quae cum omnibus probarentur, Coronaeus jussit me pueros arcessere,
+quibus obtulit canticum1: Ecce, quam bonum et quam jucundum, cohabitare
+fratres in unum, non diatonicis vulgaribus aut chromaticis, sed
+enharmonicis rationibus, diviniori quadam modulatione compositum, quo
+suavissime omnes delectati ac seipsos mutua caritate amplexati
+discesserunt. Deinceps mirabili concordia pietatem ac vitae
+integritatem communibus studiis ac convictu coluerunt, sed nullam
+postea de religionibus disputationem habuerunt, tametsi suam quisque
+religionem summa vitae sanctitate tueretur2.
+
+1. Psalm. 133 (132), 1. 2. Alius: _coleret_.
+
+Finis.
+
+359 Ad pag. 295 lin. 10 pertinet subsequens carmen graecum, quod ibi
+non nisi latine versum legitur.
+
+The transliteration is given in a separate block.
+
+Χριστὲ θεοῦ τέκνον, τέρεν ἄνθος, ἀένναε μίστα,
+Κόσμων ἀμφιδρόμων ἐποχούμενε κοίρανε νώτοις
+Αἰθερίοις, ἀλκῆς ἵνα σοι σθένος ἐστηρίκται,
+Πάντ᾽ ἐπιδερκομένῳ καὶ ἀκούοντ᾽ οὔασι καλοῖς.
+Σὴ γὰρ ὑπὲρ κόσμον τε καὶ οὐρανὸν ἀστεροέντα,
+Χριστ᾽, ὑπερεκτανύται πολλὴ αἰώνιος ἀλκή,
+Ἧι ὑπερηωρήσας ὀρίνων φωτὶ σεαυτὸν,
+Ἀενάοις ὀχετοῖσι τιθήνεις νοῦν ἀπέραντον,
+Ὅς ῥα κύεις τόδε πᾶν, τεχνώμενος ἄφθιτον ὕλην,
+Ἧς γένεσις δεδόκηται, ὄτι σφε τύποισιν ἐδήσας‧
+Ἔκ σου ἀπορρεύσαντ᾽ ἁγίων γεννήματ᾽ ἀνάκτων,
+Οἳ σε μὲν ἀμφίστασι, κρατίστ᾽, ἔκ σου γεγαῶτες
+Πεμπόμενοι τῇ καὶ τῇ ὑπ᾽ ἀγγελίησιν, ἕκαστα
+Πρεσβυγενεῖ διάγουσι νόῳ καὶ κάρτεϊ τῷ σῷ.
+Πρὸς δέ τι καὶ τρίτον ἄλλο γένος ποίησας ἀνάκτων,
+Οἳ σ᾽ ἄδουσι κατ᾽ ἦμαρ, ἀεὶ μνήσκοντες ἀοιδῆς,
+Ὅς θανάτῳ ζωὴν, βέλτιστε, βροτοῖσιν ἔδωκας.
+
+Christe theou teknon, teren anthos, aennae mista,
+Kosmôn amphidromôn epochoumene koirane nôtois
+Aitheriois, alkês hina soi sthenos estêriktai,
+Pant’ epiderkomenô kai akouont’ ouasi kalois.
+Sê gar huper kosmon te kai ouranon asteroenta,
+Christ’, huperektanutai pollê aiônios alkê,
+Hê huperêôrêsas orinôn phôti seauton,
+Aenaois ochetoisi tithêneis noun aperanton,
+Hos rha kueis tode pan, technômenos aphthiton hulên,
+Hês genesis dedokêtai, hoti sphe tupoisin edêsas;
+Ek sou aporrheusant’ hagiôn gennêmat’ anaktôn,
+Hoi se men amphistasi, kratist’, ek sou gegaôtes
+Pempomenoi tê kai tê hup’ angeliêsin, hekasta
+Presbugenei diagousi noô kai karteï tô sô.
+Pros de ti kai triton allo genos poiêsas anaktôn,
+Hoi s’ adousi kat’ êmar, aei mnêskontes aoidês,
+Hos thanatô zôên, beltiste, brotoisin edôkas.
+
+
+
+
+Notes on spelling and consistency:
+
+
+This is a 19th-century edition of a 16th-century text. Latin
+orthography follows modern conventions. The pairs i:j and u:v
+distinguish vowels and consonants; ligatures and diacritics—including æ
+and œ—are not used.
+
+The editor appears to have regularized the spelling. Any remaining
+variations were left unchanged in this e-text:
+
+The name FRIDERICUS sometimes appears as FREDERICUS.
+Similarly: “Muhammed” (and derivatives) / “Mahummed” / “Muhamed” /
+“Mahomed”
+“Ptolomaeus” / “Ptolemaus”
+“Origen” / “Origin” / “Oregin”
+
+The word “auctor” and its derivatives also appear as “autor”.
+Similarly: “mist-” / “mixt-”
+“Epicurae-” / “Epicure-”
+“imo” (the conjunction) / “immo”
+“praelium” / “proelium” and many other ae:oe pairs.
+
+Dieresis in words such as “Israël” and “coëgit” is used randomly.
+
+Greek accents have been left unchanged even where obviously wrong; only
+errors in spelling have been corrected. In Hebrew, only errors
+involving consonants have been noted. Impossible or unpronounceable
+vowel signs attached to the Name יהוה are as in the original. Quotation
+marks in the printed text follow the German „high-low“ pattern.
+
+Citation format is as in the original. For example (adjoining pair from
+Book V):
+
+2. Origenes l. 3 contra Celsum.
+3. Orig. c. Celsum. Lib. III.
+Homeric citations vary between Roman numerals and Greek letters, so “X”
+may mean either 10 (X) or 22 (Χ).
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis, by Jean Bodin
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES ***
+
+***** This file should be named 17859-0.txt or 17859-0.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/7/8/5/17859/
+
+Produced by Louise Hope, Carlo Traverso and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions will
+be renamed.
+
+Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
+law means that no one owns a United States copyright in these works,
+so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
+States without permission and without paying copyright
+royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
+of this license, apply to copying and distributing Project
+Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm
+concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
+and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive
+specific permission. If you do not charge anything for copies of this
+eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook
+for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports,
+performances and research. They may be modified and printed and given
+away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks
+not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the
+trademark license, especially commercial redistribution.
+
+START: FULL LICENSE
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full
+Project Gutenberg-tm License available with this file or online at
+www.gutenberg.org/license.
+
+Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project
+Gutenberg-tm electronic works
+
+1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or
+destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your
+possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
+Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound
+by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
+person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph
+1.E.8.
+
+1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement. See
+paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this
+agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm
+electronic works. See paragraph 1.E below.
+
+1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the
+Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
+of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual
+works in the collection are in the public domain in the United
+States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
+United States and you are located in the United States, we do not
+claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
+displaying or creating derivative works based on the work as long as
+all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
+that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting
+free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm
+works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
+Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily
+comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
+same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when
+you share it without charge with others.
+
+1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
+in a constant state of change. If you are outside the United States,
+check the laws of your country in addition to the terms of this
+agreement before downloading, copying, displaying, performing,
+distributing or creating derivative works based on this work or any
+other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no
+representations concerning the copyright status of any work in any
+country outside the United States.
+
+1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
+immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear
+prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work
+on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the
+phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed,
+performed, viewed, copied or distributed:
+
+  This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
+  most other parts of the world at no cost and with almost no
+  restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
+  under the terms of the Project Gutenberg License included with this
+  eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the
+  United States, you'll have to check the laws of the country where you
+  are located before using this ebook.
+
+1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
+derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
+contain a notice indicating that it is posted with permission of the
+copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
+the United States without paying any fees or charges. If you are
+redistributing or providing access to a work with the phrase "Project
+Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply
+either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
+obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm
+trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
+additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
+will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works
+posted with the permission of the copyright holder found at the
+beginning of this work.
+
+1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
+any word processing or hypertext form. However, if you provide access
+to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format
+other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official
+version posted on the official Project Gutenberg-tm web site
+(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
+to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
+of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain
+Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the
+full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works
+provided that
+
+* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+  the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+  you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
+  to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has
+  agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
+  within 60 days following each date on which you prepare (or are
+  legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
+  payments should be clearly marked as such and sent to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
+  Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg
+  Literary Archive Foundation."
+
+* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+  you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+  does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+  License. You must require such a user to return or destroy all
+  copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
+  all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm
+  works.
+
+* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
+  any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+  electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
+  receipt of the work.
+
+* You comply with all other terms of this agreement for free
+  distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
+Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than
+are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
+from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The
+Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm
+trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
+Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm
+electronic works, and the medium on which they may be stored, may
+contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
+or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
+other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
+cannot be read by your equipment.
+
+1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from. If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium
+with your written explanation. The person or entity that provided you
+with the defective work may elect to provide a replacement copy in
+lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
+or entity providing it to you may choose to give you a second
+opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
+the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
+without further opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO
+OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of
+damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
+violates the law of the state applicable to this agreement, the
+agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
+limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
+unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
+remaining provisions.
+
+1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in
+accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
+production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm
+electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
+including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
+the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
+or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or
+additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any
+Defect you cause.
+
+Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of
+computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
+exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
+from people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future
+generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
+Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
+www.gutenberg.org
+
+
+
+Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
+U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the
+mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its
+volunteers and employees are scattered throughout numerous
+locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt
+Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to
+date contact information can be found at the Foundation's web site and
+official page at www.gutenberg.org/contact
+
+For additional contact information:
+
+    Dr. Gregory B. Newby
+    Chief Executive and Director
+    gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment. Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements. We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
+DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
+state visit www.gutenberg.org/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations. To
+donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
+
+Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
+Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be
+freely shared with anyone. For forty years, he produced and
+distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of
+volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
+the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
+necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
+edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search
+facility: www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
diff --git a/17859-0.zip b/17859-0.zip
new file mode 100644
index 0000000..34193b5
--- /dev/null
+++ b/17859-0.zip
diff --git a/17859-8.txt b/17859-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..0891ee6
--- /dev/null
+++ b/17859-8.txt
@@ -0,0 +1,20162 @@
+The Project Gutenberg EBook of Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium
+arcanis abditis, by Jean Bodin
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis
+
+Author: Jean Bodin
+
+Release Date: February 26, 2006 [EBook #17859]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES ***
+
+
+
+
+Produced by Louise Hope, Carlo Traverso and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Biblioth�que nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+
+
+
+
+[Transcriber's Note:
+
+Greek words and phrases have been transliterated and placed between
++marks+. Hebrew is shown between #marks#.
+
+Words in [brackets], including notations marked [N.], are from the
+original text. Typographical errors are listed at the end of the text,
+along with notes on the more important spelling variations.]
+
+       *       *       *       *       *
+
+                JOANNES BODINUS
+
+                   COLLOQUIUM
+                 HEPTAPLOMERES
+
+                       DE
+
+        RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS
+
+            e codicibus manuscriptis
+Bibliothecae Academicae Gissensis cum varia lectione
+aliorum apographorum nunc primum typis describendum
+                    curavit
+
+                LUDOVICUS NOACK
+
+
+                      1970
+               Georg Olms Verlag
+             Hildesheim � New York
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+Dem Nachdruck liegt das Exemplar der Herzog August
+Bibliothek Wolfenb�ttel zugrunde. Signatur: Li 565
+
+ Die fehlerhafte Paginierung wurde beibehalten.
+
+  [Transcriber's Note:
+  There were no apparent problems with the _Paginierung_, but footnote
+  numbering was occasionally _fehlerhaft_; see Errata at end of file.]
+
+
+     Reprografischer Nachdruck der Ausgabe
+           Schwerin/Paris/London 1857
+
+               Printed in Germany
+
+Herstellung: fotokop wilhelm weihert, Darmstadt
+               Best.-Nr. 5103 211
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+                 JOANNIS BODINI
+
+            COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES
+
+                       DE
+
+        RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS.
+
+            E CODICIBUS MANUSCRIPTIS
+
+       BIBLIOTHECAE ACADEMICAE GISSENSIS
+    CUM VARIA LECTIONE ALIORUM APOGRAPHORUM
+         NUNC PRIMUM TYPIS DESCRIBENDUM
+
+                    CURAVIT
+
+                LUDOVICUS NOACK,
+
+ PHILOSOPHIAE DOCTOR, IN UNIVERSITATE GISSENSI
+           PROFESSOR EXTRAORDINARIUS.
+
+
+
+
+           Suerini Megaloburgiensium,
+Typis et Impensis Friderici Guilelmi B�rensprung,
+               Typographi Aulici.
+
+   Parisiis,         1857.           Londini,
+Fr. Klincksieck.                     D. Nutt.
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+                 LUDOVICO III.
+
+        MAGNO DUCI HASSIAE ET AD RHENUM
+
+     Principi ac Domino Suo Indulgentissimo
+      Literarum Artiumque Patrono Sapienti
+
+   Hanc Operis Bodiniani Editionem Principem
+
+               Venerabunda Mente
+
+                     D.D.D.
+
+                    EDITOR.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+PRAEFATIO.
+
+
+Joannes Bodinus, Andegavensis, atheismi sua aetate se suspectum reddidit
+cum libris quibusdam editis tum opere, quod quasi cygneam cantationem
+inedilum reliquit. Liber autem inscribitur colloquium heptaplomeres,
+non quod in septem partes distributus esset, sed quod septem viros,
+operam inter se partitos interlocutores, introduxit. Quorum primo
+Coronaeo Romano-Catholicorum, deinde Friderico Lutheranorum, Curtio
+Calvinianorum, Senamo omnium sectarum ethnicarum, Salomoni Judaeorum,
+Octavio Muhammedanorum, Toralbae denique naturalistarum causam tuendam
+commisit, qui omnes ita de fidei controversiis disputant, ut Toralbae
+ratio, quam autor ipse confiteri videtur, triumphet.
+
+Leibnitius nobilissimus philosophus, quum recte perspexisset, quanta
+esset auctoritate et gravitate hoc Bodini colloquium ad cognoscendam
+et philosophandi rationem atque formam et religionis sensum rationemque
+aetate reformatoria usitatam, jam senex hujus libri editionem parari
+voluit. Quem laborem aggressus Polycarpus Leyserus, Jurisconsultus
+Helmstadiensis, quominus perficeret, prohibitus est magistratuum
+interdicto. Sub finem saeculi superioris Liber Baro Henricus Christianus
+de Senckenberg, collatis compluribus libris manuscriptis, exemplar hujus
+operis quam correctissimum perfecit, quod praeter alia duo ejusdem
+colloquii exemplaria, quae quidem minoris pretii sunt, inter ornamenta
+bibliothecae academicae Gissensis enumeratur[A].
+
+    [A.] Cf. Adriani, viri nobilissimi ac doctissimi, qui est
+    bibliothecae academicae primus praefectus, catalogus codicum
+    manuscriptorum bibliothecae Gissensis. Francofurti a. M. 1840.
+    p. 189 sq.
+
+Quum igitur, probante Neandro, illustrissimo historiae sacrae auctore
+doctissimus vir Guhrauer libro singulari, qui anno 1841 prodiit, denuo
+virorum doctorum animos in Bodini colloquium advertisset, non inutilem
+me suscepturum sperabam laborem, si librum illum famosum, qui propter
+periculum, quod religioni recte colendae afferre videbatur, diu in
+bibliothecis ineditus latuit, typis describendum curarem. Hunc autem
+laborem, quo colloquium Bodinianum ad codices correctiores, quantum meae
+vires valebant, emendatum accuratius exprimendum pararetur, ita mihi
+perigendum censui, ut textu codicis Senckenbergiani quasi pro fundamento
+posito compluria exemplaria, quae et in bibliothecis Gissensi et
+Gottingensi Altonanaque asservantur, conferrem et scripturae
+discrepantiam ad marginem libri enotarem.
+
+Haec suffectura esse spero ad introducendum librum nomine quidem et fama
+viris doctis et nostratibus et externis diu notum.
+
+Dabam Gissae d. XXI m. Maii anni 1857.
+
+
+
+
+LIBER PRIMUS.
+
+
+Ad N. T.
+
+Quod per litteras a me petis, ut de mea peregrinatione ad te scribam,
+omnia ex animi voto contigissent, si tuo complexu frui potuissem,
+quem si semel nactus ero, nunquam me patiar a te divelli. Nam cum
+Adriatici[1] maris littora post difficilem navigationem legissemus,
+Venetiam appulimus, omnium fere gentium vel potius[2] orbis universi
+portum communem, quia non modo adspectu et hospitio peregrinorum Veneti
+delectantur, sed etiam illic summa cum libertate vivi potest; et cum
+caeteris civitatibus et regionibus civilia bella aut tyrannorum
+metus aut vectigalium acerbae exactiones aut studiorum cujusque[3]
+molestissimae inquisitiones impendeant, haec sola propemodum civitas
+omnibus his servitutum generibus immunis et libera mihi videtur.
+Quo fit, ut illuc[4] undique confluant, qui summa cum libertate ac
+tranquillitate[5] vitam agere decreverunt, seu ad mercaturam seu
+ad opificia seu ad otia liberis hominibus digna animum adjungant.
+Percommode vero accidit, quod cum litteratos homines ac virtutis
+studiosos conquirerem, _Paulum Coronaeum_ nactus sum, qui per omnes
+urbis angulos litterarum et antiquitatis monumenta omnia studiose
+investigabat seque litteratissimis hominibus et illos sibi arctissima
+societate sic conjunxerat, ut domus ejus sacrarium Musarum ac virtutum
+haberetur. Et quoniam corporis habitu admodum tenui ac viribus
+imbecillior erat, quam ut maris jactationes aut longas
+peregrinationes[6] ferre posset, at incredibili desiderio teneretur,
+diversarum gentium linguas, studia, ingenia, mores, virtutes
+percipiendi, ac convictum domesticum adsciverat, homines peregrinos
+_Fridericum Podamicum_, _Hieronymum Senamum_, _Diegum Toralbam_,
+_Antonium Curtium_, _Salomonem Barcassium_[7], _Octavium Fagnolam_[8],
+qui tametsi bonarum artium instructissimi essent disciplinis, singulari
+tamen quisque scientia caeteris praestare videbantur. Cura autem in
+aedibus Coronaei simul habitarent, ex omnibus fere orbis regionibus si
+quid novum aut scitu dignum contigisset, facile ab amicis, quos Romae,
+Constantinopoli, Augustae, Hispali, Antwerpiae, Lutetiae conquisierant,
+litterarum ope intelligebant. Nec vero solum urbanitate sermonis ac
+morum suavitate, verum etiam innocentia atque integritate tanta
+vivebant[9], ut nemo tam sui similis quam omnes omnium viderentur;
+quippe nulla contentione verborum aut vincendi[10] cupiditate, sed
+omnes studio discendi ferebantur, itaque omnes cogitationes ac studia
+ad verum decus traducebant. Illud autem optimum, quod Coronaei domus
+cum infinita librorum ac veterum monumentorum varietate ac copia, tum
+etiam instrumentorum seu ad musicam seu ad omnes artes mathematicas
+refertissima esset; nihil tamen rarius mihi visum est, quam pantotheca
+quadrata sex pedum. Divisio cujusque pedis in sex apothecas numerum ex
+quadrato triginta sex in se ducto conficiebat capsulas 1296. Senarium
+autem selegerat, quod is numerus solus inter reliquos[11] perfectus
+esset ac latissime in universa natura pateret, non modo ad plurium
+animantium aetates, quae in hoc numero terminantur, verum etiam quod
+in tota natura sex corpora tantum sint perfecta, sex tantum colores
+simplices, sex sapores simplices, sex harmonici concentus, sex tantum
+metalla simplicia, sex locorum situs, sex etiam sensus cum sensu
+communi.
+
+    [1.] Alius: _Hadriatici_. [2.] Alius: _totius_. [3.] Alius:
+    _cuique_. [4.] Alius: _illic_. [5.] Alius addit: _animi_.
+    [6.] Alibi: _peragrationes_. [7.] Alius: _Barcassum_. [8.] Alius:
+    _Tagnolam_. [9.] Alibi: _vigebant_. [10.] Alius: _vivendi_.
+    [11.] Alius: _digitos_.
+
+Pantothecam ex olea i.e. ex incorruptibili prope materia fabricari
+jusserat, ut mundi universitatem ejusque suppellectilem et omne
+instrumentum contineret. Principio imagines sexaginta[1] inerrantium
+siderum, deinde planetarum, cometarum similiumque impressionum,
+elementorum, corporum, lapidum, metallorum, fossilium, stirpium,
+animantium quaeque nancisci poterat, ordine[2] quaeque suo aptaverat.
+At quoniam stirpium et insectarum omnium forma exigu� pantothec� nec
+contineri nec haberi propter raritatem poterat, pictur� vel scriptur�
+vel genere quaeque suo capsulis denotabantur, ut rhinoceros, caper[3]
+indicus hisque similia. Caetera vel inferri curaverat vel illata
+co�merat.
+
+    [1.] Alii 48 aut 84; alius plane numerum non addit. [2.] Alibi:
+    _genere_. [3.] Alius: _cobras_ et ad marginem: _cuber_; alius:
+    _cabras_.
+
+Seorsim autem stirpes integras aut radices grandioribus chartis
+contentas habebat, sic tamen, ut particulam stirpium et animantium
+quaeque capsulae continerent, eo tamen ordine, ut extrema primis, media
+utrisque, omnia omnibus apta serie cohaererent, quippe terram inter et
+lapides argillam et cretam utriusque[1] naturae media collocarat, inter
+aquam et adamantes crystallum, inter lapides et metalla pyritem sive[2]
+marcasitharum genus, inter lapides et plantas corallium, inter animantes
+et stirpes ea quae zoophyta dicuntur, inter animantes aquatiles et
+terrestres amphibia, inter aquatilia et volatilia pisces volatiles,
+milvum inquam et loliginem, inter volatilia et terrestria bruta
+vespertilionem.
+
+    [1.] Alibi: _utrisque_. [2.] Alius legit: _sed margaritarum genus
+    inter_ etc.
+
+Sic autem compleverat pantothecam, ut sex coloribus simplicibus
+capsulae distinguerentur ad memoriam firmiorem[1], et adversa luce ita
+collocarat, utomnia facile perspicerentur, nec enim ad angulos rectos
+dirigebatur, ne quid ex capsulis excideret, nec rursus in plano jacebat,
+quo minus lucis reciperet, sed hypotenusae[2] modo innixa parieti
+species omnes eminus intuenti reducto velo proderet, ut[3] temporis
+diuturnitate singula saepius legendo fideli memoriae commendarentur. Et
+quidem in eo tantum profecerat Coronaeus, ut omnes loculorum[4] species
+animo comprehensas haberet: quae utilitas non modo in iis quae
+pantotheca continebantur, sed etiam in rebus omnibus quas audiret et
+legeret se ostentabat[5]. Neque enim scribendo vel loquendo tempus
+terebat, ne tantundem de valetudine detraheret, sed audiendo,
+disserendo, meditando judicii vim acerrime sibi comparaverat; et
+cum cibum caperet, aderat anagnostes, qui tantisper aliquid legeret,
+dum fames et sitis commodius jucundiusque expleretur nec[6] ullis
+sermonibus obrueretur. Neque vero Peripateticorum in morem[7] ambulando
+disserebatur, quia corporis motum judicio ac memoriae officere putabat,
+nec Stoicorum qui stantes disputabant, quod diu sine taedio et
+articularis morbi periculo fieri posse negabat, nec Academicorum
+cubantium more, quod mollitiem ac somnum exciret[8], sed sedendo. Me
+vero anagnostem inter domesticos asciverat, Romanorum morem secutus,
+qui etiam inter epulas lectionibus[9] rerum memorabilium animos una
+cum corporibus pascebant. Sed cum Romani[10] non satis accurate rem
+propositam eodem momento definirent, Coronaeus in sequentem diem, si
+quid difficilius occurreret, quaestionem differebat, ne quis imparatus
+sententiam eam diceret, a[11] qua discedere incongruum[12] arbitraretur.
+Ipse vero compendiosissimis notis, ut olim[13] +tachugraphoi+, omnia[14]
+fere excipiebam et excepta seorsim describere solebam, quod cum
+aliquamdiu[15] fecissem, multas de natura quaestiones, multas etiam de
+mathematicis, de legum praestantia, de optime genere civitatis, de
+medicina, de fide historiarum collegi. Nulla tamen disputatio uberior
+aut argumenti praestantia dignior mihi visa est, quam quae ab Octavii
+navigatione initium duxit.
+
+    [1.] Alibi: _faciliorem_. [2.] Alius: _hypothemati_. [3.] Alibi:
+    _et_. [4.] Alius: _locorum_. [5.] Alibi: _ostendebat_. [6.] Desunt
+    haec proxima verba in alio codice. [7.] Alius: _in modum_.
+    [8.] Alius: _afferret_. [9.] Alibi: _lectione_. [10.] Alius:
+    _amici_. [11.] Alius: _aut_. [12.] Alius: _congruum_. [13.] Alibi:
+    _quondam_. [14.] Alibi: _verba_. [15.] Alius: _aliquando_.
+
+
+Cum enim Coronaeus ad coenam una cum iis quos diximus consedisset et
+ego[1] Phaedonem Platonis, quem antea legere coeperam, persequi jussus
+eum locum attigissem, quo Socrates Aegyptiorum cadavera tanto artificio
+condita fuisse diceret, ut incredibile tempus a putredine vindicarentur,
+Octavius petiit a Coronaeo, ut locum relegerem, quod a me factum est.
+Nam consequentia aeque ac praecedentia[2] pertinent[3] ad immortalium
+animorum vim ac potestatem, de quibus copiose ab illius superioribus
+diebus disputatum erat. Hic igitur CORONAEUS: Non satis, inquit, de
+animorum immortalitate nobis disseruisse videmur?
+
+    [1.] Duo haec verba desunt in aliis codicibus. [2.] Alibi:
+    _antecedentia_. [3.] Deest in uno codice, sine dubio per lapsum
+    manus vel memoriae.
+
+Plus, inquit SALOMO, quam satis est inter nos ipsos, quibus etiamsi
+nullae demonstrationes exstarent, persuasa jam pridem est immortalitas
+animorum et sempiterna bonis praemia, supplicia sceleratis decreta.
+
+Ego vero, inquit TORALBA, utilissimum duco, perspicuas[1] omnium
+rerum et earum praecipue, quae ad pietatem pertinent, demonstrationes
+exquirere, ne ab Epicuraeis rerum divinarum irrisionibus[2] imparati
+offendamur.
+
+    [1.] Alius: _perspicuitatem_. [2.] Alius: _irrisoribus_.
+
+Tum SENAMUS: Multos Deorum contemptores, plures etiam qui nihil a
+belluis nisi figura differunt[1], Epicureum tamen adhuc reperi neminem,
+i.e. qui Deos nulla praemiorum spe religiose coleret, qui frugalissime
+ac temperatissime viveret[2], qui continentiam, justitiam, fidem, morum
+integritatem, ut Epicurus, amplecteretur[3] mortales tamen animos
+crederet, nec ullum ab immortali Deo negotium cuiquam impendere
+arbitraretur, qui demum[4] summum hominis extremumque bonum non in
+corporis voluptatibus, sed in animi excelsi tranquillitate collocaret
+serena.
+
+    [1.] Alius: _differrent_. [2.] Laertius in Epicurum; Seneca in
+    epistolis passim. [3.] Alius: _amplexaretur_. [4.] Alius: _denique_.
+
+Tum TORALBA: Demus Epicurum his omnibus virtutibus excelluisse, quid
+tamen illi profuerunt, cum divini numinis metum et venerationem quasi
+securi quadam a radice amputaret? Nam sublata praemiorum spe, sublata
+numinis ac poenarum metu, hominum inter homines societas nulla stare
+potest; quis enim fidei et[1] justitiae locus esse potest apud eos, qui
+nihil nisi testem aut judicium metuant? Fuit itaque in Epicuro ficta
+opinio integritatis, cum adversus Deum immortalem tam injustus esset[2],
+ut omnem illi justitiam eriperet, i.e. praemiorum ac poenarum
+potestatem, neque enim aliam ob causam libros de religione[3] scripsit,
+quam ut Diagorae ac Protagorae poenas effugeret.
+
+    [1.] Alius: _aut_. [2.] Alius: _est_. [3.] Alius: _religionibus_.
+
+Tum SENAMUS: Quid est igitur, quamobrem ab aliis sectarum generibus ad
+Epicureos plerique deficiant, ab Epicureis tamen ad alias nulli redeant?
+
+[1]CORONAEUS: Non magis mirum videri debet, quam ex viris castratos
+quidem posse, sed ex castrato virum fieri neminem, ut a pudicitia molles
+sunt et faciles aditus ad impudicitiam, reditus vero ad pudicitiam omnes
+interclusi[2] obsidentur[3].
+
+    [1.] Alius addit: _Tum_. [2.] Alius: _reclusi_. [3.] Deest in alio
+    codice.
+
+Tum[1] OCTAVIUS: Meminisse juvat periculorum praeteritorum, ac Neptunum
+procul a terra spectare furentem[2], ut ab hominis istius teterrimi
+cogitatione quam longissime discedamus, nam ut lyricus ille scribit.
+Quae enim[3] ex Phaedone Platonis mox legit anagnostes, recordationem
+mihi excitarunt periculosissimae navigationis, quam nisi molestum esset,
+libenter vobis enarrarem.
+
+      me tabula sacer
+  Votiva paries indicat humida
+      suspendisse potenti
+  Vestimenta maris Deo[4],
+
+    [1.] Alius: _Posthaec_. [2.] Horatii Epist. I, 1. [3.] Horatii Carm.
+    Od. I, 5. [4.] Alius: _etiam_.
+
+CORONAEUS: Quis non libenter Octavium audiret?
+
+[1]OCTAVIUS: Cum in Aegypto urbem Cairam, quam incolae a civium
+multitudine et urbis magnitudine gallinam incubantem interpretantur, et
+circa urbem pyramides antiquas lustrarem, Genevensis quidam empiricus,
+quem mihi socium adjunxeram, persuasit, ut Amomiam[2] legeremus; sic
+enim appellabat Aegypti cadavera, quae antiquitus amomo, cardamomo,
+sala, aceto, melle, myrrha, alo�, nardo, cassia[3], resina caeterisque
+id genus venenis a putredine vindicantibus condita et macerata diu
+fuissent, quorum cadaverum tantam vim subesse affirmabat[4], ut morbis
+fere omnibus mederentur. Ego tametsi hominibus empiricis dubia fide
+assentior[5], ei tamen acquievi et uterque utriusque ope inter
+pyramides, quam plurimis erutis sepulcris, cadaver obvolutum corio
+bubulo detraximus. Sub corium innumerabiles fasciolae densissimisque
+lini replicationibus singulae singulis adjunctae, nec ulla sui[6] parte
+detritae, inauratam cutim contegebant; aurum enim, ut minime ignoratis,
+a corruptione non cadavera modo, sed etiam ligna, metalla caeteraque
+diutissime tuetur. Caro ipsa cum cute flavescens ac fusca e duritie ac
+hypostasi videbatur, qua saccharum vetus Creticum: interiora visceribus
+exenteratis siccissima et in cordis sede imago lapidea insculpta, nomine
+Isidis, Aegypti quondam reginae, cujus sepulcrum est in urbe Nysa
+superioris Arabiae et in marmorea columna[7] hoc epitaphium
+insculptum[8]:
+
+  Ego Isis sum Aegypti regina
+    A Mercurio[9] erudita;
+  Quae ego legibus statui,
+    Nemo solvet;
+  Ego sum mater[10] Osiridis,
+  Ego sum prima frugum inventrix,
+  Ego sum Hori[11] regis mater;
+  Ego sum in astris canis refulgens;
+  Mihi Bubastis urbs condita est.
+  Gaude, gaude Aegypte,
+  Quae me nutristi!
+
+    [1.] Alius addit: _Tum_. [2.] Alius: _Ammoniam_. [3.] Alius:
+    _Caesia_. [4.] Alibi: _inesse confirmabat_. [5.] Alibi: _assentiam_.
+    [6.] Alius: _sua_. [7.] Alius: _tabula_. [8.] Alius: _inscriptum_.
+    [9.] Herme scilicet trismegisto. [10.] Mulier s. uxor. [11.] Alius:
+    _Ori_.
+
+Sacra Isidis abrogata sunt, ni fallor, Constantini Magni dominatu, ex
+quo constat, cadaver illud ante MCCC annos conditum fuisse, et fieri
+potest, ut ante annorum duo triave millia sepultum fuerit. Erat autem
+virile cadaver et plane inodorum ob nimiam siccitatem. Nam muliebria
+cadavera foetorem ac putredinem contrahere potuissent[1], tum quia
+foeminarum adeps et pulpa plenior ac humidior est, tum etiam quod
+virginum ac mulierum, quae senecta nondum contabuerant cadavera, non
+ante triduum pollinctoribus et pharmacopolis permittebantur[2], ne
+stuprum cadaveribus inferrent, ut quidem apud Herodotum legistis.
+
+    [1.] Alius: _contrahunt facilius_. [2.] Alius: _promittebantur_.
+
+SALOMO: Incredibilis ista libido mihi videtur.
+
+CORONAEUS: Pleraque apud Herodotum fabulosa leguntur, quae Plutarcho
+adversus eum[1] scribendi occasionem praebuerunt.
+
+    [1.] Alius: _Herodotum_.
+
+FRIDERICUS: Cum a sceleribus istiusmodi abhorreamus[1], incredibilia
+putamus, quae temporis diuturnitas verissima comprobavit. Ac ne
+longius[2] ab hac urbe progrediamur, Malatesta nescio quis princeps
+Ariminensium avorum memoria nobilem cujusdam Germani comitis uxorem, cum
+religione obligata Romam iter haberet, hospitio excepit, sed cum oblato
+illi stupro nullis blanditiarum illecebris, nulla vi adhibita pudicitiam
+eripere potuisset, gladio crudelissime jugulum clausit, ut quam in
+vivente non poterat, in truncato et quidem cruento cadavere[3] libidinem
+satiaret.
+
+    [1.] Vide Joh. Pontanum Bandellum. [2.] Alius: _Ne longe_.
+    [3.] Alius: _corpore_.
+
+CURTIUS: Non in Aegypto aut in Italia tanti sceleris immanitas resedit,
+sed in Galliam usque pervasit. Ipse quidem vidi Tholosae chirurgum,
+qui in cadavere mulieris, peste mortuae, dicebatur nefariam libidinem
+explevisse +kai arthra en arthrois ech�n+, ut jurisconsulti verbis
+utamur, deprehensus flammis ultricibus stupente populo addictus fuisse,
+quae quidem Herodoti scripta satis confirmare videntur.
+
+SENAMUS: Plutarchus patriae decus ac dignitatem, quam Herodotus acerbe
+sugillarat[1], cum tueri vellet, Herodotum contumeliose accepit[2], qui
+tamen a M. Tullio historiarum[3] parens est appellatus. Et quidem ea
+quae apud Herodotum plerisque fabulosa videbantur, temporis diuturnitas
+verissima comprobavit, ut quae de lycanthr�pia Nerviorum deque ventorum
+eruptione[4] etiamnum hac aetate usitata comperiuntur, quae itidem de
+maritandis puellis, ut ex formosarum pretio deformes dotari possint,
+translatum est in potentissimam ac florentissimam rempublicam Sinarum.
+
+    [1.] Alius: _jugularat_. [2.] Alius: _excepit_. [3.] Alibi:
+    _historiae_. [4.] Alius: _emptione_.
+
+CORONAEUS: Audiamus igitur Octavium caetera persequentem.
+
+OCTAVIUS: Vobis cadaver ipsum ex istis[1] sepulcris erutum
+obtulissem,[2] si mihi per Tritonios daemones licuisset. Cum enim domum
+cadaver importari curavissem et in arcam quasi palladium surreptum
+condidissem, Pistacus mercator, qui onusta nave ventorum opportunitatem
+in Alexandriae portu exspectabat, quo quidem me receperam, ut in Italiam
+post diuturnas peregrinationes redirem, vectores acciri jussit, ut vela
+facerent spirante Vulturno. Ego repente arcam in navim; et quia navigium
+erat capacissimum, magnam nautarum et vectorum multitudinem admisit.
+Est enim, ut scitis, Alexandriae civitas populosissima et mercatorum
+peregrinorum multitudine abundantissima. Cum portu solveremus, flabat
+Vulturnus, quem Graeci Euronotum, ni fallor, Aegyptii Syrochum a Syria,
+unde spirat, Horatius[3] album Notum vocat, illamque serenitatem nobis
+invexit, quam ille describit hoc versu:
+
+  Albus ut obscuro detergit nubila coelo
+  Saepe Notus
+
+qui ab Homero eodem sensu +argest�s+ vocatur,
+
+    [1.] Alius: _ipsis_. [2.] Pro sequentibus alius ita legit: _et
+    in arcam quasi Palladium surreptum condidissem, Pistacus_ etc.
+    [3.] Horatii Od. I, 7.
+
+CURTIUS: Idem tamen Argestes[1] nostras Galliae Narbonensis regiones
+tanta vi quatit, ut saxa volvere, silvas et domos eruere consueverit,
+quem incolae etiamnum Albanum vocant, eodem quo a majoribus nostris
+nomine appellatum fuisse scribit Plinius.
+
+    [1.] Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice.
+
+OCTAVIUS: At vim ejus venti principio leniorem ita progressu temporis
+percipimus vehementiorem, sed cum longius ab omnibus littoribus
+abessemus, Circius inter Coros omnes rapidissimus, qui ob id ab Homero
++argest�s dusa�s+[1] appellatur, Vulturno plane contrarius tempestatem
+excitavit, unde commoti fluctus tanto impetu latera navis quatere
+inceperunt, ut contractis velis jacturam[2] facere cogeremur mercium
+graviorum. Jam procella diem noctemque navigium afflixerat, cum
+desituram nautae sperarent, quia tempestatem validiorem eo spatio
+finiri, rarissime biduum, nunquam triduum excedere affirmabant; multo
+violentius tamen quam antea fluctus intumuerant, contrario flatu
+conspirantibus ventis.
+
+    [1.] Eustathius in Odyss. lib. 3. [2.] Alius: _jactum_.
+
+SENAMUS: Didiceram ab Aristotele[1], ventos impetu contrario simul
+numquam spirare.
+
+    [1.] Aristoteles, in problem. Sect. de ventis.
+
+OCTAVIUS: Hoc forsitan Aristoteles scripsit in umbra Lycei, non in
+scholis nautarum, qui gravissimas procellas non aliter quam contrario
+ventorum flatu cieri tradunt. Hinc[1] illa Maronis:
+
+  Una Eurus Notusque ruunt creberque procellis
+  Africus:
+
+    [1.] Alius: _Secundum_.
+
+Item Horatii:
+
+  Nec timuit praecipitem Africum
+  decertantem Aquilonibus;
+
+Item Virgilii:
+
+  Luctantes ventos tempestatesque sonoras;
+
+Nec aliter Homerus Africum et Aquilonem conspirantes facit:
+
+  +h�s d' anemoi duo ponton orineton ichthuoenta,
+  bore�s kai zephuros+.[2]
+
+    [2.] Homeri Il. X, vs. 4.
+
+Quae cum satis intelligeret nauclerus, qui nos antea forti animo meliora
+sperare jusserat[3], attonitus et, ut ait ille,
+
+  Victus violento navita Coro.
+
+    [3.] Alius: _jussit_.
+
+omnes ad vacuandam navim compulit, quae continuis fluctibus complebatur.
+Cum autem vehementi jactatione fracta corpora laborem refugerent, jactis
+anchoris, unumquemque ad preces divinas gemebunda oratione excitavit.
+Qua voce exaudita quidam Florentinus Catharinam Senensem, alius virginem
+Lauretanam, huic civitati notissimam, plerique Nicolaum, alii Clementem
+appellare, nonnulli vero lugubri voce canere: "Ave maris stella" etc.,
+Graeci mercatores vulgari sermone +s�son h�mas kurie, ele�son h�mas,
+eisakouson despota+, Judaei suum #sh'ma Adonai# saepius ingeminabant,
+Isma�litae Alexandrini: Ejuche nahbudu, alla, alla, alla, malah,
+ressulala[4]. Venetus quidam sacrificus in cista vitrea circulari
+hostiam consecratam flexis genibus e sinu extollens, inquit:
+
+  O salutaris hostia,
+  Quae coeli pandis ostia[5].
+
+    [4.] Alius Codex: _eiache nohbuem, eiache nostinu, allah_; alius:
+    _ill alah resullala_. [5.] Alius: _ostium_.
+
+Caetera nostis. Calaber nescio quis clara voce erumpens: A te solo, a te
+o dio peccato habbiamo, il soccorso non gia della creatura, ma del grand
+dio: habia pietado[6] iddio di noi mortali ciechi. Massiliensis[7]
+mercator:
+
+  L' esprit, si Dieu le mande,
+  Souffle tempestueux,
+  Et s' enfle en la mer grande
+  Le flot[8] impetueux;
+  Mais si a-t-il besoin,
+  Crians � Dieu lamentent,
+  Subit il les met loin
+  Des maux qui les tourmentent,
+  Fait au vent de tempeste
+  Sa fureur appaiser,
+  Fait que la mer s' arreste,
+  Fait les ondes cesser,
+
+    [6.] Alius: _piet�_. [7.] Alius: _Massal ensis_. [8.] Alius: _les
+    flots_.
+
+et caetera, quae non memini. Ego cum vota in periculis adeundis semper
+efficacissima fuisse intellexeram, in ora procumbens ab[9] immortali Deo
+veniam flagitiorum precatus, votum feci, si periculis ereptus in portum
+incolumis invaderem, diem illum annua festivitate me consecraturum. At
+Hispanus miles ingenti fluctu madefactus Deum consuetis Hispanorum
+contumeliis nefarie execrabatur: In despecho etc. Non dicam caetera:
+malgrado etc. pere etc. et: � la virgen sa madre; postremum illud
+subjecit: no es poderio che sia comparado � el diabolo, insanum carmen
+illud cogitans:
+
+  Flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.
+
+Quae scelera cum audiisset mercator quidam, ira motus nauclerum
+compellavit, ut tantam impietatem maledici supplicio ac jactu
+vindicaret, alioqui futurum ut omnes ob unius flagitia perirent.
+
+     [9.] Alius: _et_.
+
+SALOMO: Veteres oborta tempestate, si precibus sedari non posset, sorte
+jacta demergebant eum, in quem sors cecidisset. Sic enim vate Jona
+demerso, cui sors obtigerat, tempestates repente conquieverunt; idem
+futurum fuisse de Hispano opinor tot ac tantas contumelias in Deum
+evomente, atque utinam mos ille in usum revocaretur; sed quoniam sors in
+potentissimum saepius, nunquam tamen nisi[1] in meritum[2] cadebat, qui
+suorum satellitio stipatus sacrarum sortium fidem eluderet, ideo[3]
+sortes nauticae desierunt. Sic tamen confirmo nisi suo scelere periturum
+neminem, quin etiam saepe fit, ut unius integritas reliquos a
+praestantibus periculis eripiat, aut solus a naufragiis, ab incendio, a
+popularibus morbis eripiatur.
+
+    [1.] Deest, ut videtur, _raro_. [2.] Alius: _merentem_. [3.] Alius:
+    _ob id_.
+
+OCTAVIUS: Cum frustra preces fudisse videremur, bonus genius nauclerum
+impulit, ut Aegyptia cadavera, si quae in navim invecta essent, demergi
+juberet, capitis indicta poena. Hoc ego[1] edicto perterritus et ipsa
+noctis caligine tectus cadaver de arca detractum in mare dejeci, sed ita
+ut nemo senserit. Derepente ventorum vis conquievit ac secundis ventis
+salvi in Cretam pervenimus. Hic venerabili[2] canitie senex expansis
+ad coelum manibus, immortali Deo gratias agens, caeteros suo exemplo
+impulit ad laudes divinas. Nos vero voti memores hoc dithyrambo lusimus:
+
+    [1.] Alius: _enim ... dejecit_. [2.] Alius: _venerabilis_.
+
+  Nunc effunde Deo carmina suavibus
+  Linguis � sacra, qui[3] littora fluctibus
+  Ereptus gracili succutiens pede,
+  Miraris fremitus aequoris ardui.
+  Vos impura procul numina cedite.
+  Praestanti maris ac terribili Deo
+  Qui suprema ferit sidera vertice,
+  Qui moles aqueas sustinet in globum
+  Suspensas liquida materia ...
+  Constringente sinu pondera terrea
+  Conspirant Zephyri Corus[4] et Africus
+  Vulturnique leves et gravis imbribus
+  Auster qui rabidis flatibus undique
+  Tempestatis ab imo rapidae[5] vado
+  Tetram colluviem crebrius excitant.
+  Tunc[6] immane strepens et gemitu gravi
+  Auras[7] verberat et fervida confluit
+  In naves aqua nautis trepidantibus.
+  Sed si quis metuens Te precibus sacris
+  O ter magne Parens aequoris invocet,
+  Extemplo revocans Halcyonum quiem[8]
+  Nautas incolumes littore collocat
+  Qui claris geminant cantica laudibus.
+
+    [3.] Alius: _per_. [4.] Alius: _Eurus_. [5.] Alius: _stupida_.
+    [6.] Alius: _Tum_. [7.] Alius: _Aures_. [8.] Alius: _quies_.
+
+SALOMO: O si periculis erepti omnes in hunc modum immortali Deo gratias
+agerent! Sed ingratorum spes tabescet, ut divinissime scriptum est a
+sapientiae magistro.
+
+OCTAVIUS: Ego senem illum, qui diuturno navigandi usu caeteris prudentia
+mihi praestare videbatur, rogavi, cur nauclerus Aegyptia cadavera[1], si
+qua illa[2] fuissent, immergi jussisset? Illud mihi reposuit, cadaverum
+Aegyptiorum vectura tempestates semper cieri, cujus rei fidem toties
+exploratam asseverabat, ut nauticis Aegyptiorum legibus cadavera
+transvehi sanctissime prohiberentur; eum[3] enim, qui contra faceret,
+mercium jacturam et omnia detrimenta mercatoribus dependere solitum. Qua
+re intellecta flagitii conscius tacendum hactenus mihi putavi, ne quis a
+me reposceret detrimenta accepta.
+
+    [1.] Alius: _corpora_. [2.] Alius: _si quae illata_. [3.] Alius:
+    _is ... sollicitaretur_.
+
+CORONAEUS: Hujus navigationis historia non modo grata, sed etiam
+perutilis mihi videtur, et quae dicendi materiam nobis, si nullam
+haberemus, abunde suppeditaret. Primum, cur ab Aegyptiis cadaveribus
+procellae oriantur, cum aliis alio transvectis cadaveribus nihil tale
+contingat? Haud tamen scio, an sepulcro violato in alienis cadaveribus
+idem futurum sit. Deinde, an daemonum ope maria commoveantur? an vero ab
+exspirationibus, ut physici tradunt. Postremo, cujus precibus in tanta
+religionum varietate navim incolumem Deus in portu collocavit?
+
+Sic[1] omnes conticuere, et cum caeteri Toralbam intuerentur, quod esset
+in physicis accuratissime versatus, nihil tamen ausus est in rebus tam
+arduis.
+
+    [1.] Alibi: _Hic_.
+
+Sed CORONAEUS, rupto silentio: Satis est, inquit, ea proposuisse, de
+quibus crastina die disputaturi sumus, ut, quod in aliis quaestionibus
+a nobis fieri consuevit, paratiores redeamus. Caeteris annuentibus
+evocati pueri, divinarum laudum suavissima modulatione fidibus, fistulis
+ac vocibus erudite confusa, ut moris erat, uniuscujusque animos
+demulserunt, quibus peractis accepta quisque abeundi venia discessere.
+
+
+
+
+LIBER SECUNDUS.
+
+
+Postera die redeuntes, cum humanissime se consalutassent et[1]
+quod quisque didicerat colloquio contulissent, paulo post laeti[2]
+consederunt. Hic CORONAEUS litteras quas a Corcyraeo mercatore acceperat
+mihi pro Phaedone legendas dedit, quibus ea continebantur, quae
+Constantinopoli gesta fuerant in circumcisione primogeniti Turcarum
+regis, qui principum, qui legatorum conventus, quae frequentia
+peregrinorum, qualis pompa ludorum Circensium, quae convivia, quae
+largitiones, quantus rerum omnium apparatus et quo quaequae ordine gesta
+fuissent. Et quoniam admirabilia videbantur ac prope incredibilia, nisi
+acta essent in theatro ac conspectu tantae hominum multitudinis, quanta
+unquam in illa urbe fuisse memoratur, jussit CORONAEUS ea relegere, quae
+maxime ad mirabilitatem facerent, scilicet funambulorum alacritatem et
+audaciam, qui semper funes ab altissimis pinnaculorum summitatibus
+aptatos ac distentos levissime currerent ac saltarent. Item equitis
+illius, qui soleas ferreas pedum ejusdem equi posteriorum quo vehebatur
+pernicissime currentis a tergo sagitta transfigeret; item ejus, qui
+erectus in pedes super duorum equorum rapidissime currentium sellas[3]
+ferebatur. Item, ut duo equites super sellas duorum equorum stantes in
+pedes erectum gestarent alium sagitta ferientem tantisper, dum equi, in
+quibus stabant, incitatissimo cursu raperentur. Item, ut alius trabem
+ferream ictu vehementi ad tibias nudas adjecto[4] rumperet sine cruore
+ac livore, ut etiam soleas ferreas equorum manibus frangeret ac partes
+ruptas dentibus dissecaret, ut etiam jacenti trabes ingentes brachiis
+supponerentur et super incude ferrea superposita pectori malleis
+gravissimis tunderent, nihilosecius tamen omnibus renitentibus levissime
+resurgeret, ac pleraque his similia litterae complectabantur, quae
+pridie Idus Iulias datae fuerunt Corcyrae et Idibus allatae Venetiam,
+quae a Corcyra milliaribus circiter CCL distat[5].
+
+    [1.] Sequentia haec sex verba in alio codice, desunt. [2.] Deest in
+    alio codice. [3.] In codicibus: _soleas_. [4.] Alius: _advecto_.
+    [5.] Alius: _quia Corcyra milliaribus circiter CCL_, ita ut desint
+    quaedam ad sensum.
+
+Hic FRIDERICUS: Oportuit igitur, inquit, horis singulis navigium decem
+milliaria percurrere.
+
+CURTIUS: Illud spatium horis singulis Euro spirante confici posse
+non dubito, si modo actuaria[1] navis aut myoparo pluribus velis
+incitaretur, qualibus utuntur Piratae, cum naves onerarias
+insequuntur[2].
+
+    [1.] Alius: _vectuaria_. [2.] Cf. Cic. Verr. I, 34. [N.]
+
+SENAMUS: Non satis compertum habeo, quo quaeque temporis spatio navis
+decurrat; illud tamen constat, Pauli Aemilii[1] victoriam de Perseo
+Rege[2] adeptam in Macedonia quarto post die divulgatam Romae fuisse
+ludis theatralibus, auctore tamen incerto. Consimilis victoria Romanorum
+ad Sagram[3] fluvium eodem die in Peloponneso praedicabatur. Aliud autem
+praelium adversus Medos ad[4] Mycalem Asiae superioris urbem scitum est
+eodem die in castris Graecorum ad Plataeas. Item imperante Domitiano
+fama Romam perlata est, Antonium qui contra Domitianum arma ceperat, eo
+ipso die quo fractus ac caesus est, in Germania victum fuisse, tametsi
+ab urbe abesset milliaribus MMCCCC, et eodem momento, quo Romani
+Tarquinios ac Latinos ingenti praelio fuderant, id ipsum Romam perlatum
+est, auctore incerto.
+
+    [1.] Plutarchus, Aemilius p. 286. [2.] Alii: _Persio regio_ vel
+    _Persiae rege_. [3.] Codices: _Sayram_, sine dubio falsissime.
+    _Sagra_ autem erat nomen fluminis inter Locros et Caulonem, Bruttias
+    urbes, siti. [N.] [4.] Alius: _ante_.
+
+FRIDERICUS: Haec antiquis mirabilia visa sunt, cum tamen nihil
+frequentius magorum ope ac daemonum fieri soleat, qui etiam in speculis
+arte magica conflatis vel punctis ea, quae toto terrarum orbe geruntur,
+spectanda proponunt. Alii canes emissarios habent, qui omnia dicta,
+facta, gesta, victorias, offensiones denunciant humano sermone, qualem
+habuisse Cornelium Agrippam Wierus discipulus[1] ac Paulus Jovius
+scripsere, quem etiam hero mortuo frequens hominum multitudo in flumen
+Rhodanum nulla vi adactum demergi vidit.
+
+    [1.] Deest in uno codice.
+
+SENAMUS: Hujusmodi canem loquacem educarat Franciscus[1] Senensis, qui
+avorum memoria populo Romano spectante ac sermonem canis audiente
+flammis est exustus.
+
+    [1.] Alius: _Francisca ... quae ... exusta_.
+
+FRIDERICUS: Multa quidem incredibilia putantur, quibus tamen nihil
+usitatius. Ad extremas Aquilonis oras homines scilicet quasi volucres
+mirabili celeritate remotissimas regiones obire, ut de Apollonio Tyanaeo
+Philostratus scribit[1], ab ultima Aethiopia et Nili fontibus Romam
+brevi transvolatum[2]. Idem Plutarchus de Romulo[3], de Aristaeo
+Proconnesio, de Cleomede Astypalaeio, ac Hugo Floriacensis[4] de comite
+Matisconensi. Plenus est Sprengerus, pleni Olaus Magnus ac[5] Paulus
+Grilandus, Sylvester Prierias, Molitor, Wierus consimilium in a�re
+sublimi transvectionum narrationibus, quae non modo theologorum
+decretis[6], sed etiam legibus divinis et humanis confirmantur. Et
+quidem Plato libro secundo de legibus cum poenas in eosdem decerneret,
+qui sceleratis magorum artibus uterentur, ab illis incredibilia fieri
+scribit, quae tamen ut[7] certissima confirmat Apulejus et[8] ipsae[9]
+magicae artis sive impietatis reus ac propterea publico judicio
+postulatus. Minus, inquit, calles pravissimis opinionibus ea putari
+mendacia, quae vel auditu nova vel visu rudia vel supra captum
+cogitationis ardua videntur. Quae si paullo accuratius contemplaris[10],
+non modo comperta evidentia, sed etiam factu facilia senties. Idem paulo
+post: Prius, inquit, dejerabo solum istum videntem Deum, me vera et
+comperta narrare ne ulterius dubitetis. Ex quibus intelligitur, ea quae
+nec a natura, nec ab humanis viribus proficiscuntur, divina aut daemonum
+ope exerceri.
+
+    [1.] Alius: _scripsit_. [2.] Alius: _transvectum_. [3.] Plutarchus,
+    in Romulo 1, 4. [4.] Malleus malefic. P. II, qu. 1. cp. 3. p. 250
+    sqq. Fd. Francof. 1588. [5.] Deest in alio cod. [6.] Augustinus
+    l. 10. de Civit. Dei. [7.] Deest in alio codice; alius habet: _et_.
+    [8.] Deest in alio codice. [9.] Alius: _ipse_. [10.] Alius:
+    _explorantur_.
+
+SENAMUS: Volatiles illos nuncios optavi saepe videre, qui sine ullis
+equis aut navigiis immensas[1] regiones momento transvolarent.
+
+    [1.] Alius: _in magnas_.
+
+CURTIUS: Memini Petrum Corsum, cum auxiliares copias una cum Vinea
+Francorum legato peteret a rege Turcarum, speculum habuisse, in
+quo quidem uxorem Massiliae cum adulteris ex urbe Constantinopoli
+moechantem[1] videbat, et adultera vicissim maritum in speculo
+contuebatur, quem cum portu solveret ac pridie quam Massiliam appelleret
+redeuntem perinde aspiciebat, ac[2] si praesens adfuisset. Sed antequam
+rediret maritus, sui sceleris conscia fugit Antipolim, quo maritus illam
+persecutus una cum liberis adulterio quaesitis et ancilla contrucidavit.
+Recens est[3] ac toti provinciae notissima historia, nec absimile est,
+quod iisdem fere temporibus ad Aquas Sextias ejusdem[4] provinciae
+contigit. Cum enim Guarinus fiscalis advocatus discederet ab uxore, ut
+capitis causam diceret in Senatu Parisiorum, pollicitus est uxori, suam
+se necem, cum moreretur, renunciaturum. Eo die quo carnifex gulam illi
+fregit, uxor in palma dextrae manus imaginem mariti leviter expressam
+pluribus[5] praebuit spectandam. Cujus portenti Grignanus provinciae
+praeses Henricum II.[6] Franciae regem fecit certiorem.
+
+    [1.] Alius: _morantem_. [2.] Alius: _ut_. [3.] Deest in alio codice.
+    [4.] Alius: _ejus_. [5.] Alius: _quampluribus_. [6.] Alius: _X_.
+
+FRIDERICUS: Eo pertinet illud, quod Thomas Aquinas scribit, necromantiae
+genus esse, si quis a moribundo stipuletur, ut se mortuo denunciet, quo
+in statu sit futurus.
+
+SENAMUS: Optandum quidem esset illud, ut in libris catoptricis earum
+rerum demonstrationes[1] exstarent.
+
+    [1.] Alius: _rationes_.
+
+CURTIUS: Rerum gestarum historia sensibus ipsis nititur, i.e. +hoti
+esti+, sed causarum demonstratio, scilicet +to dioti+, altius est ab
+intimis philosophiae arcanis repetenda. Mihi tamen videtur memorabilius
+his omnibus, quae literis ipsis Corcyraeis continentur, id quod a
+Suetonio Tranquillo, Plinio, Dione Cassio, Xiphilino memoriae proditum
+est, notissimum Romanum equitem in publicis ludis spectante populi[1]
+corona per catadromum decurrisse insidentem elephanto. Catadromum
+interpretatur Xiphilinus funem ex altissimis turrium pinnaculis
+extentum[2]. Maxime tamen attonitus est populus Romanus, descendente[3]
+per funem elephanto, ut Plinius scribit. Hinc veteribus funambuli
+elephantes, quibus nihil admirabilius fieri potest.
+
+    [1.] Alius addit: _Romani_. [2.] Alibi: _extensum_. [3.] Alius:
+    _descenso_.
+
+CORONAEUS: Causas earum rerum arduas et in abditis naturae arcanis
+latentes aut Toralbam nobis explicaturum aut video[1] neminem.
+
+    [1.] Alius: _vides_.
+
+Hic TORALBA, mista pudore modestia: Nae, inquit, ineptus sum[1], si
+agnoscam eas laudes, quas mihi Coronaeus injuria tribuit, quanquam si
+arcana naturae tenerem, quae Coronaeus abdita esse fatetur[2], eas tamen
+quaestiones physici dissolvere non esset, qui tantum ea, quae in natura
+posita sunt, intuetur. Daemonum autem et angelorum actiones scrutari
+ad physica mihi pertinere non videntur, sed eos qui +ta meta physika+
+conquirunt, cum a divina pendeant voluntate aut impulsu ac potestate
+daemonum geri planum[3] sit. Sed cum Fridericus, mathematicarum
+disciplinarum praestantia clarus, ea quae sunt artibus magorum
+comprehensa studiose legerit, ut quidem ex ejus disputationibus saepius
+audistis, non video quis melius ac certius earum rerum nobis aperire
+causas, quam ipse, possit, modo velit.
+
+    [1.] Alius: _sim_. [2.] Alius: _confitetur_. [3.] Alius: _palam_.
+
+FRIDERICUS: Saepe jurisconsultis jure succenseo, qui principia legitima
+scientia quam profitentur hujusmodi providere: Error jus facit, licet
+se invicem decipere, jus esse etiam cum praetor inique decernit. Sed
+nunquam justius illis iratus sum, quam quod mathematices et magiae i.e.
+sapientiae divinae nomina foedissimis ac facinorosissimis hominibus
+concedant. Est enim titulus in Codice Justiniani Augusti de maleficis
+et mathematicis, et utrique eadem scelerum[1] immanitate aut impietate
+damnati, quo quid iniquius fieri potest?
+
+    [1.] Alius: _sceleris_.
+
+CURTIUS: Hanc jurisprudentiam, quam profitemur ac tuemur, Fridericus
+sugillare consuevit, quod in mathematicorum[1] perspicuis ac certissimis
+demonstrationibus educatus cum ab Euclide ad Accursium delabitur, a luce
+clarissima in atram caliginem et labyrinthum[2] errorum inexplicabilem
+delapsus sibi esse videtur. Toralbam quoque saepe audistis hanc
+legitimam scientiam aspernari, qui ita se comparavit ad veri
+cognitionem, ut nec falsum dicere nec audire possit, quod usu venit his,
+qui omnem animorum caliginem perspicuis rationibus[3] absterserunt; sed
+quemadmodum nutrices cum infantibus balbutire solent, ita legislatores
+cum plebe saepius errare necesse est. Cum enim Chaldaei magiam i.e.
+rerum divinarum ac sublimium scientiam ad foedissimam cum daemonibus
+societatem traduxissent, errore populari factum est, ut Chaldaei, magi
+et mathematici pro maleficis usurparentur. Sed omissa verborum
+subtilitate rem teneamus.
+
+    [1.] Alibi: _mathematica_. [2.] Alius: _labyrinthos ...
+    inexplicabiles_. [3.] Alius: _canonibus_.
+
+SENAMUS: Libenter audirem, sive magum sive maleficum appellare licet, de
+sua scientia disputantem, quia vix alius ea capere possit, quam qui re
+ipsa sit expertus.
+
+FRIDERICUS: Periculum est, ne idem tibi contingeret, Sename, quod non
+ita pridem legato Pontificis Clementis[1] accidisse narrat Sylvester
+Prierias. Cum enim sagarum multitudinem carceribus contineret, quae
+solitas per a�ra transvectiones ac[2] foedissimas cum daemonibus
+copulationes, saltationes, epulas, adorationes daemonum confiterentur,
+quae physici ac medici ludibria dementium esse affirmabant, judex ipse
+cum vicario quaestionum impietatis collega periculum facere decrevit,
+pacta impunitate uni sagarum, quae[3] in locum a daemonibus designatum
+illos deduxisset. Locus erat urbi proximus; eo igitur a saga deducti,
+paulo remotius ramis arborum contecti delituerunt. Sub mediam fore
+noctem conventum advolantis utriusque sexus multitudinis et quasi e
+nubibus delapsarum avium intuentur et ea geri vident, quae ab eis gesta
+verissime narraverant. Postea vero quum adoratis daemonibus venena tum
+animantibus tum frugibus perimendis consueto more accepissent, nec
+amplius quid[4] restaret quam +d�mou aphesis+, ut Apulejus
+loquitur, princeps illius concionis legatum illum Pontificis
+Clementis[5] uno cum vicario acciri mandavit, quod adyta[6] sagarum
+temerare et sacra profanis oculis intueri non erubuissent. Itaque e
+latebris in concionem protracti et contumeliis omnibus affecti, ad
+extremum, etiam tot et tantis fustium ictibus caesi et trucidati
+fuerunt, ut domum aegre redeuntes octavo[7] post die exspirarent.
+
+    [1.] Alius: _Comensis_. [2.] Haec sequentia quinque verba desunt in
+    alio codice. [3.] Alibi: _si_. [4.] Alius: _aliud_. [5.] Alius:
+    _Comensis_. [6.] Alius: _abdita_. [7.] Alius: _uno_.
+
+CORONAEUS: Memini, cura ad urbem de inopinato eorum casu allatum est,
+Pontifex Clemens[1] rem, uti gesta fuerat, divulgari jussit, ne quis
+postea tam incredulus esset, ut dubitare, aut tam impius, ut periculum
+facere auderet.
+
+    [1.] Alius: _Comensis_.
+
+CURTIUS: Certe quidem incredibili antea desiderio captus sum, sagarum
+transvectiones et conventus cum daemonibus his oculis intueri; sed cum
+hujus argumenti scripta omnia veterum Graecorum et Latinorum legumque
+divinarum et humanarum[1] ab ultima antiquitate repetitarum cum
+nostrorum sortilegorum historiis, indiciis, confessionibus et hujusmodi
+societatis compositionibus[2] testium[3] contulissem, tum certe
+assentiri necesse habui +hoti esti+ nec tanto capitis mei periculo
+experiendum putavi,[4] vera essent nec ne, quae vulgo ferebantur, memor
+vulpis Aesopiae, quae cum a leone invitaretur, ut ejus antrum epulandi
+causa subiret, noluit,
+
+                 quia me vestigia terrant
+  Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum[5].
+
+    [1.] Alius: _legesque divinas et humanas_. [2.] Alius:
+    _repositionibus_. [3.] Alius: _testis_. [4.] Alius: _tentavi_.
+    [5.] Alius: _Horat. Ep. 1, 1, vs. 74. Caeterum in uno codice haec
+    verba desunt_.
+
+FRIDERICUS: Ut simia tametsi purpura induta sui semper similis est, ita
+quoque daemonum vis ac potestas est ubique terrarum eadem.
+
+OCTAVIUS: Multi multa in universa rerum natura mirantur, nihil tamien
+admirabilius est ea, quae frequens est ubique terrarum +lykanthr�pia+ et
++onanthr�pia+. Ridiculum antea putaram, quod in urbe Caira ferebatur,
+homines in asinos converti et incredibilia populo spectante facere.
+Fabulosum[1] etiam videbatur, quod de Ammonio proditum est, cum asinum
+philosophiae auditorem habuisse, quaeque a Luciano et Apulejo prodita
+sunt de asino aureo ludicra fuisse. Sed cum portu Arciones[2], quae
+nunc Kueza[3] vocatur, solverem et Arabiae felicis littora legerem,
+frequentes vidimus sagarum praestigias, quae homines in asinos ac lupos
+converterent ac rursus humanae figurae restituerent, ut ea quae Homerus
+de Circe, Herodotus de Nerviis, Varro, Pausanias, Plato, Pomponius Mela
+de Arcadum et Lycaonum lycanthr�pia scripserunt, non modo verisimilia,
+sed pro certis et compertis haberem.
+
+    [1.] Alius: _Ridiculum_. [2.] Alius: _Antinaes_. [3.] Alius:
+    _Zaela_.
+
+CORONAEUS[1]: Aeque mihi ut vobis incredibilia ac ne oculis quidem istis
+ac sensibus fidem habuissem, nisi sacris litteris confirmatum legissem
+Nabochodonosoris[2] ab humana figura in pecudum, item[3] virgarum in
+serpentes conversionem. Nihil tunc amplius dubitandum putavi, nisi quis
+putet, Circem et magos facinum oculis fecisse.
+
+    [1.] Deest in alio codice. [2.] Alius: _Nebucadnezari_. [3.] Deest
+    in alio codice.
+
+SALOMO: Si esset illa fascinatio ac vecordia mentibus injecta[1], non
+mera +metamorph�sis+, non virga Mosis virgas magorum vorare potuisset,
+nec arrogantiae poenas lueret Nabochodonosor[2], quem unguibus ac pelle
+villosa contectum, totum septennium pecudis figuram indutum ac mente
+captum, foeno etiam pastum fuisse, in sacris litteris testatum habemus.
+Nam Moses Aegyptiorum magos eadem fecisse scribit, quae ipse divina
+potestate fecerat, i.e. serpentes, ranas, sanguinem. At Moses fascinabat
+neminem, igitur nec illi, cum eadem ab ipsis facta fuisse scribat, nec
+mentem Nabochodonosoris cum humana figura ereptam ac restitutam fuisse
+Daniel vates omnium clarissimus prodidisset.
+
+    [1.] Alius: _invecta_. [2.] Alius: _Nabuchdonosor_.
+
+CURTIUS: Videtur Homerus his consentanea scribere de procis illis, quos
+Circe in porcos mutarat, quibus capita, vox, pili porcorum videbantur,
+mens tamen ipsa[1] constans ac figura manebat[2].
+
+  +Hoi de su�n men echon kephalas, ph�n�n te, demas te,
+  Kai trichas, autar nous �n empedos+[3].
+
+Bo�thius ita reddidit: Voce et corpore perditis, sola mens stabilis
+semper monstra, quae genuit, patitur.
+
+    [1.] Alius: _ita_. [2.] Alius: _restabat_. [3.] Homeri Odyssea
+    +K+, 239.
+
+FRIDERICUS: At non solum corporis figuram mutare saga potest, sed etiam
+mentis ac rationis vim eripere, humana stante figura, ut Philo Ebraeus
+scribit[1] quod antea persuadere mihi non poteram, nisi plane exploratum
+haberem, magi cujusdam capitali maleficio mentem adolescenti affinitate
+mihi conjuncto penitus ereptam fuisse ac plane dementem postea semper
+vixisse, quod Actius Sincerus his versibus significat:
+
+  Illum illum magicis conabor adurere sacris,
+  Qui miserum tota spoliatum mente relinquit,
+
+quae his versibus Lucani consentanea sunt:
+
+  Mens hausti nulla sanie polluta veneni
+  Excantata perit[2].
+
+    [1.] Philo de specialibus legibus. [2.] Alius: _fuit_.
+
+SENAMUS: Quid facilius erat Circae, quam procos suos in porcos mutare?
+Id enim fit unius litterae translatione.
+
+CORONAEUS: Facilius est procorum in porcos mutatio ex morum, quam ex
+litterarum similitudine. Eos enim, qui se ventri ac libidini penitus
+addixerant Circaeisque illecebris mancipaverant, ratione ac mente
+caruisse nec praeter figuram humanam quidquam hominis habuisse opinor,
+contra quam Homerus scripsit, humanam quidem figuram amisisse, mentem
+vero stabilem et inconcussam[1] retinuisse.
+
+    [1.] Alius: _inconfusam_.
+
+FRIDERICUS: Argute id ac vere; sed si hanc solam interpretationem
+feramus, caetera divinis et humanis legibus comprehensa in dubium
+revocabuntur. Neque enim Herodoto, Maroni, Homero, Platoni metamorphosis
+illa hominum in pecudes, sed etiam Moysi, Jesaiae, Danieli, theologis
+clarissimis[1], narratur. Quin etiam his ipsis temporibus apud eosdem
+Nervios Herodoti, quos Livonas appellamus, singulis annis circa
+solstitium hibernum magna sortilegorum multitudo flumine regionis
+trajecto in lupos mutantur, tum in greges, homines, armenta crudelissime
+grassantur ac duodecimo post die eodem flumine transmisso rursus humanam
+recipiunt figuram. Qua de re quaestiones a magistratibus capitales
+constituuntur, qui cum transmutantur in hunc modum, pro sortilegis
+convictis tenentur. Id autem potissimum accidit iis, qui humana carne
+vescuntur, ut[2] primum Lycaoni regi Arcadum[3] contigisse Pausanias
+scribit, cum humanam hostiam Jovi Lycaeo sacrificans libaret, post etiam
+Demarcho Parrhasio, quem M. Varro et Copas, qui Olympionica[4] scripsit,
+cum eidem Jovi humanis hostiis sacrificaret, gustato sacrificio
+derepente in lupum evasisse ac decimo post anno humanam figuram
+recepisse, denique pugillatu olympico[5] certaminis praemium tulisse
+tradunt. Id cum Arcades saepius exploratum et compertum habuissent,
+sacratis legibus[6] vetuerunt, poena capitali subjecta, ne quis Lycaei
+Jovis templum ingrederetur.
+
+    [1.] Addit alius: _pro verissima_. [2.] Alius: _et_. [3.] Alius:
+    _in Arcadiis_. [4.] Alius: _Olympiaca_. [5.] Alius: _pugillatum
+    olympici_. [6.] Alius: _litteris_.
+
+SENAMUS: Istud quidem mihi videtur persuaderi posse, neminem ex homine
+pecudem sine hominis interitu fieri posse, ac verius putarem, fallaces
+hominum oculos, velut Heracleoticos falsos martyres, fascino
+praestringi.
+
+FRIDERICUS: Praestigias magos facere non dubito, nec tamen semper nec
+omnibus. Cum enim Thuringiam Germaniae inferioris obirem[1], circulator
+quidam in oppido erat, qui spectaculis inanibus plebem imperitam accepta
+mercede pascebat. Is igitur quadrigam onustam foenis una cum equis
+et quadrigario turba spectante devoravit. Deinde cum coelum scandere
+se velle dixisset, repente a terra sublatus est, hunc pedibus uxor
+apprehensum sequitur, dein ancilla heram pedibus apprehensam secuta est,
+servus ancillam, qui sublimes in a�re suspensi, quasi acus a magnete
+tracti, omnibus attonitis[2] aliquamdiu constiterunt.
+
+    [1.] Wierus de praestigiis. [2.] Desunt duo haec verba in alio
+    codice.
+
+CURTIUS: Devorationem quadrigae et quadrigarii ad fascinam pertinere
+judico, sed ascensionem et subvectionem illam daemonis ope factam non
+dubito. Nam Simon magus[1], spectante Nerone cum ceteris principibus et
+aulicis, in membra secari se jussit, deinde membratim concisus revixit,
+post etiam sublimis in a�ra subvectus est ac divinos honores et statuam
+a Caesare adeptus. Quid est enim tam arduum, tam contra naturae vim[2],
+quod saga illa se facturam profiteatur:
+
+  Cum volui, ripis ipsis mirantibus amnes
+  In fontes redire suos, concussaque sisto,
+  Stantia concutio, cantu freta nubila pello,
+  Nubilaque induco, ventos abigeque vocoque.
+  Vipereas rumpo verbis et carmine fauces,
+  Et silvas moveo[3] jubeoque tremiscere montes
+  Et mugire solum Manesque exire sepulcris,
+  Te quoque, Luna, traho.
+
+    [1.] Justinus Martyr, Clemens et Irenaeus. [2.] Alius: _viam_.
+    [3.] Alius: _foveo_.
+
+CORONAEUS: Num tibi, Toralba, videntur haec per naturam, an vero
+daemonum ope fieri potuisse?
+
+Hic TORALBA: Ingenue, inquit, aperiam quae sentio, sed illud abs te,
+Coronaee, peto, ne in rebus tam arduis amplius exigas, quam quod possum.
+
+CORONAEUS: Valde amens sim, si scire velim, quae tu nescias.
+
+TORALBA: Aliarum quidem artium veritatem[1] cum assequi me posse
+diffiderem, res ipsas et rerum abditas in natura causas omni studio
+scrutari[2] conatus, idem mihi ipsi quod navigantibus usu venit. Nam
+quo longius a littoribus discedunt, eo vada sentiunt profundiora,
+quousque[3] ab omnibus terris longissime remoti[4] molybdaenarum[5]
+propter maris altitudinem usum amittant. Ita quoque me in naturas
+elementorum, fossilium, metallorum, stirpium, animantium ac coelestium
+corporum intuentem, postremo in angelorum ac daemonum mirabilem
+potestatem altius mentis agitatione[6] subvectum ratio penitus
+deseruisse videtur. Quo etiam plura scire cupio, quoque attentius et
+cautius subtilissima quaeque persequor, eo me imperitiorem agnosco.
+
+    [1.] Alibi: _varietatem_. [2.] Deest in alio codice. [3.] Alius:
+    _cogunturque_. [4.] Alibi: _revecti_. [5.] Sunt plumbaginas quibus
+    arena e fundo maris detrahi consuevit a nautis, ut intelligant, quas
+    in regiones devenerint. [6.] Alius: _cogitatione_.
+
+CDRTIUS: Id profecto non nisi doctissimis hominibus contingere solet.
+Cujus rei causam cum inquirerem, Franciscus Fuxaeus, mathematicorum
+decus, qui a rege Francorum Carolo IX. evocatus, multis spectantibus
+Lutetiae docuit, quod Archimedes olim proposuerat, datum pondus morere
+i.e. +dothen baros kin�sai+, is, inquam, ignorandi scientiam certissimum
+scientiarum perfectiorum principium asseverabat nec ullos[1]
+imperitiores, quam qui se omnia scire arbitrarentur. Id autem exemplo
+docebat eorum, qui semper in gurgustio vel Socratis specu conclusi
+jacuissent, aut quibus pateat coeli spatium non amplius tres ulnas; cum
+evadunt in loca superiora, proximas regiones, quas nunquam adspexerunt,
+mirantur, post etiam in altissima montis cacumina subvecti non modo
+terras remotissimas ac maria, sed etiam coelestia sidera libere
+contemplantur ac pristinam ignorantiam attoniti stupent. Plerosque etiam
+inanis auctoritas trahit, quos ratio ducere debuisset. Atqui hi pecorum
+in modum properant, non qua aut quo eundum est[2], sed quocunque itur.
+
+    [1.] Alius: _omnes_. [2.] Alibi: _sit_.
+
+TORALBA: Hoc certe modo plerique meant[1]. Quis enim petenti, unde tanta
+vis procellarum, unde ventus sit, non respondeat, ab exhalatione calida
+ea gigni? Jam si rationem quaeris, Aristoteles ita decrevit, ut de
+Pythagora quondam discipuli +Autos epha+, ipse dixit. Nemo tamen est
+adeo demens, ut putet, calidas siccas exhalationes hieme rigidissima
+in altissimis[2] oceani gurgitibus versus utrumque polum, quoties
+tempestatibus intumescunt, vim ullam habere. Non desunt tamen, qui nulla
+auctoritate, sed ratione sola moventur; rerum omnium tamen causas sese
+reddituros confidunt, cum ne rerum quidem leviorum rationes attingere
+possint, carum inquam, quae in nobis sitae sunt, quaeque in omnium
+oculos incurrunt. Quanto modestius a Plinio, rerum naturalium venatore
+sagacissimo, scriptum est, in plerisque naturae majestatem ac numen
+admirari, quam subtilius exquirere nos debere! Quod etiam Alexander
+Aphrodisias Peripateticus accuratissimus confiteri non erubuit, naturam
+abdidisse causas, cur dentes ferrum lima agitante[3] obstupescant.
+Omnium autem errorum, qui sunt innumerabiles, nullus est, in quo gravius
+a physicis nostris peccari possit, quam existimare, omnia quae extra
+hominum[4] potestatem posita sunt, a natura, a causis necessariis,
+aut a fortuna pendere. Qui enim ita sentiunt, Deo aliud aliter agendi
+arbitrium penitus adimere coguntur, qui nec daemonum nec angelorum ullam
+vim necessariam esse ac ne daemones quidem subsistere[5] putant, sed ea
+tantum quae brutis[6] sensibus obvia sunt, et eorum, quae sub sensus[7]
+cadunt, si causas ignorant, confiteri turpe arbitrantur, aut si negare
+nequeant, ineptissimam quam nullam causam prodere praestabilius
+opinantur. Ut igitur propositarum quaestionum exitus aliquis reperiatur,
+illud, ni fallor, contra Peripateticos statuendum et principiis ac
+perspieuis demonstrationibus confirmandum est, scilicet nulla
+necessitate primam causam ad agendum obligari, sed ea libertate
+omnia moderari, ut[8] hominum ac belluarum impetus co�rcere, naturas
+exanimes regere, ignes quominus ardeant prohibere, rerum universitatem
+nutu quatere ac rursus erigere, si velit, possit; contra quam
+Peripateticorum, Epicureorum ac Stoicorum tota natio decrevit, qui non
+modo causam primam necessitate trahi ad agendum, verum etiam ea quae
+natura fiant, a Deo prohiberi posse negant[9].
+
+    [1.] Alii: _meantur vel necantur_. [2.] Alius: _altis_.
+    [3.] Alii: _ad ferri limam agitatam_, vel: _ad ferream limam
+    agitati_. [4.] Alius: _humanum_. [5.] Alius: _existere_. [6.] Alius:
+    _brutorum_. [7.] Alius: _sensum_. [8.] Alius: _et_. [9.] Alexander
+    Aphrodis. l. 1. p. 17.
+
+FREDERICUS: Nemo est eorum, qui modo ullam pietatis opinionem iniverunt,
+qui sentiat, Deum ulla[1] necessitate teneri; sed iisdem de rebus aliter
+physici, aliter theologi statuunt.
+
+    [1.] Alius: _illa_.
+
+SALOMO: Quod verum est, semper unum et idem sit oportet[1], nec potest
+res eadem modo vera theologis, modo falsa physicis esse, etiamsi
+theologorum ac physicorum de rebus iisdem judicia saepe contraria
+occurrant.
+
+    [1.] Alius: _Quod verum est, semper verum sit oportet_.
+
+CORONAEUS: Perge igitur, Toralba, nisi molestum est, demonstrationem
+ejus rei perspicuam aperire.
+
+TORALBA: Multa quidem Aristotele[1] non ferenda de Deo scribit, ut
+cum[2] eum animal vocat, contra quam decuit non tantum physicum, sed
+etiam metaphysicum, i.e. rerum sublimium ac divinarum indagatorem ac
+speculatorem, quoniam isto modo Deum confitetur corporeum esse, cum
+animal ipse definiat corpus animatum. Nihil tamen absurdius, quam causam
+primam rerum omnium effectricem ac conservatricem profiteri[3] eandemque
+servili officio ac necessitate obligare[4], ac nihilominus sibi ipsi
+liberum arbitrium tribuere. Liberum, inquit,[5] hominem diximus,
+quia causa sui est et quem aliena potestas cogere non potest. Quid
+arrogantius aut alienius a physicis decretis? Neque enim majus
+argumentum habuit Plutarchus, ut fatalem Stoicorum opinionem everteret,
+quam quod posita necessitate mundi gubernacula Deo adimerentur, i.e. +ei
+anank� memiktai tois pragmasin, oute pant�n kratei ho theos, oute panta
+kata tou ekeinou logou dioikeitai.+
+
+    [1.] Aristotelis Metaphys. lib. 12. de generat. lib. 2. [2.] Alius:
+    _ac cum_. [3.] Alius: _confiteri_. [4.] Libr. 8 Physic. Libr. 2 de
+    generat. [5.] Libr. 4 Metaphys.
+
+FRIDERICUS: Est in rebus elementaribus quidem magna varietas et
+inconstantia, sed orbium coelestium mutuis sese complexibus rapientium
+certissimae ac immutabiles conversiones ab immutabili[1] causa pendere
+convincunt.
+
+    [1.] Alius: _immortali_.
+
+TORALBA[1]: Immutabilem Deum esse, physicis omnibus ac theologis inter
+ipsos convenit. At illi putant, inferiorum causarum vi ac potestate
+superiores cohiberi. Probabilius poetae, qui flectis fabulis Jovem
+imperio deorum inferiorum absolvi confitentur, superioribus tamen
++t�s adrasteias+ legibus teneri affirmant. Hanc +adrasteian+ seu fatum
+Parmenides mundum complecti dicebat. Chrysippus vero motum aeternum
+concinne ac decenter aptatum, Zeno providentiam, Augustinus fatum uni
+Deo putat congruere aut nemini.
+
+    [1.] Sequentia haec verba usque ad vocem _convenit_ desunt in alio
+    codice.
+
+SALOMO: Ebraeus interpres his consentanea scribens: fatum seu #kodesh#
+est illud, quo sanctitas sanctitatum continetur, Deus inquam, omnia
+intra se recipiens[1] ac libera voluntate co�rcens.
+
+    [1.] Alii: _despiciens_.
+
+TORALBA: Si verum est, quod Aristoteles scribit, laude ac vituperio
+dignum esse neminem ob ea quae necessario facit, profecto Deum aeternum
+nullam laudem aut gratiam pro suis erga nos meritis judicat promereri,
+quoniam haec necessario facere cogitur. Ex eo quoque sequitur, rerum
+universarum procuratione Deum absolvi, quoniam providentia duabus tantum
+in rebus cernitur, primum ut res unaquaeque sit, deinde ut bene sit.
+At utrumque necessitas excludit, quia series causarum necessaria rerum
+ordinem stabilem et immutabilem efficit, ut nec flammarum incendio,
+qui[1] in fornace fuerit, eripi nec saluti cujusdam contra naturae vim
+prospici possit. At sublata providentia (qua quidem omnia stant, quae
+videmus et quae non videmus) mundum ipsum subverti necesse est. Quod
+Aristoteles ne confiteri cogeretur, Platonis dictum ex Phaedone
+usurpavit, scilicet rationi consentaneum esse, Deum nullam curam habere,
+i.e. +eulog�s echei ho theos, oute epimel�n men h�m�n+. Idem Plato in
+Politico Deum humani generis pastorem vocat, i.e. +anthr�pin�s agel�s
+poimena+.
+
+    [1.] Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice.
+
+SENAMUS: Hoc argumentum probabile quidem videri potest, non[1] tamen
+necessarium, ut sublata providentia mundus concutiatur. Quia si Deus
+prospicit universitati, aut propter se id facit, aut propter mundum; non
+propter se, quia mundo carere facile potest, alioquin non esset se ipso
+contentus i.e. +autarkestatos+, ut non modo a Platone et Aristotele, sed
+etiam a se ipso #shaddai#, quod idem est, appellatur. Non enim providet
+mundo propter mundum, quia mundus Dei finis esset, ac propter mundum
+bearetur; semper enim finis praestat iis, quae ad finem diriguntur.
+
+    [1.] Alius: _ut_.
+
+TORALBA: Hoc quidem, Sename, argumento usus est Alexander, ut
+Aristotelis decreta tueretur. Idem tamen longissime ab hac sententia
+discedens: Dicere, inquit, nolle Deum res nostras procurare, alienum a
+majestate divina; invidi enim est et iniqui, cum possis nolle meliora;
++to de legein m� boulesthai ton theon t�n entautha pronoein, pantel�s
+allotrion theou, phthonou tinos kai alogou physe�s+.
+
+SALOMO: Senami argumentum una sui parte convincere[1] videtur, quia non
+congruit divinae majestati quicquam agere, ob aliud primo et praecipue,
+quam propter se ipsum. Omnia, inquit, creavi propter me[2], etiam impium
+ad diem ultionis, nec mundi creatione aut procuratione melior futurus
+erat aut beatior, quia nec optimus ante nec beatissimus fuisset. In eo
+ipso tamen sibi placet, ut potentiam creatis rebus ac intelligentibus
+perspicuam faciat, nulla vi, nulla necessitate, nulla denique
+felicitate[3] potiore ductus. Nec potest invidiae tribui, si non
+efficiat meliora quam possit. Nec satis apte Proclus ex eo mundi
+aeternitatem statuit, quoniam ea est rerum caducarum natura, ut creatori
+optimo temporis aut felicitatis gradu nulla possit aut debeat exaequari.
+
+    [1.] Alius: _corruere_. [2.] Alius: _creavit propter se_.
+    [3.] Alius: _facultate_.
+
+CORONAEUS: Nondum explicata quaestio mihi videtur, quonam modo prima
+causa sit immutabilis, si causarum inferiorum series ac progressus
+mutatur. Quodsi progressio causarum inferiorum immutabilis est, mundum
+hunc necessario stare et ea quae fiunt immutabili superiorum vi ac
+potestate necessaria concludi confitendum erit.
+
+SALOMO: Deus quidem de se ipso testimonium ferens: Ego dominus[1]
+aeternus, inquit; et non mutor[2]; item: _Coeli tabescent et peribunt,
+tu autem idem ipse es, semper tui similis_[3], quae verba majestatem ac
+naturam divinam semper stabilem ac aeternam significant, non tamen
+eripiunt, sed potius confirmant liberam Dei voluntatem.
+
+    [1.] Alius: _Deus_. [2.] Jesaias 40, 27. [3.] Ps. 102 (101), 27 f.
+
+SENAMUS: Quid igitur hoc carmine volunt:
+
+  Fata regunt orbem et cert� stant omnia lege?
+
+TORALBA: Recte equidem: aut fatum nihil est, aut Deus est, qui certas
+omnibus naturis leges praescripsit, quas unus mutare et evertere[1]
+potest; naturae legislator suis legibus solutus non a senatu aut populo,
+sed a se ipso. Cur enim terra non contegitur aquis, cum tamen gravior
+sit? Id Aristoteles ad animantium salutem factum tradit. Honestius erat
+tragoedos imitari, qui cum rei difficultatem explicare nequeunt, Deum a
+machina, +ton theon apo m�chan�s+ eliciunt. Ex hac igitur demonstratione
+colligimus, nihil in natura necessarium esse, quod non aliter fieri
+possit. Quod Algazel, Arabum philosophorum acutissimus, erudite
+perspexit, contra quam Averro�s putavit. Quid enim frequentius quam ex
+secali siliginem nasci? ex frumento non semper, sed tamen nimis saepe
+lolium; contrave ex homine serpentem gigni; saepissime monstra ex omnium
+animantium genere oriri, novos etiam et inauditos morbos grassari, tum
+aquarum ingentes eluviones, incendia terrarum inopinata, prodigiosos
+animantium partus, imbres lapideos, sanguineos, lacteos, siligineos[2],
+portenta denique stupenda nasci vidimus, quorum plena est antiquitas,
+pleni libri, plenae Graecorum, Ebraeorum Latinorumque litterae, ut non
+modo praeter naturam, sed etiam repugnante natura fieri sit necesse[3].
+
+    [1.] Alius: _aut convertere_. [2.] Alius: _saligineos_. [3.] Julius
+    Obsequens de prodigiis. Polydor. Vergil. de prodig. Joachim
+    Camerarius de portentis. Livius et Plinius passim.
+
+OCTAVIUS: Hippocrates noster, cum popularium et incredibilium et
+incurabilium morborum vim praeter naturam semper animadvertisset,
+divina quadam potestate cieri scripsit. Id axioma Fernelius
++archiatros+[1] variis ac stupendis daemonum actionibus illustravit,
+idque contra naturalium causarum et affectionum progressiones consuetas.
+
+    [1.] In abditis causis morborum.
+
+TORALBA: Alexander ipse, qui pro Aristotele pugnare consuevit[1],
+a magistri scriptura[2] discedens scribit[3], naturam saepe mutari tum
+vi, tum moribus, tum votis erga Deum conceptis, quibus morbos et mala
+mitigari et converti[4] asseverat. Quae[5] vero maleficorum flagitiis
+assidue fieri legimus, quaeque a Friderico narrata et superioribus
+mensibus Constantinopoli, stupente populo, gesta legit anagnostes,
+quae quidem tota pugnante natura facta intelligitis, num satis arguunt
+naturae vim necessariam et immutabilem non esse? Nam quae aliter
+eveniunt, necessaria ut sint, nullo modo fieri potest, ut Aristoteles
+ipse confitetur[6], qui tamen casum et fortunam in natura statuens, ex
+opinione plebis necessitatem sustulit de natura.
+
+    [1.] Alius: _decrevit_. [2.] Alius: _sententia_. [3.] Alibi:
+    _scripsit_. [4.] Alibi: _averti_. [5.] Alius: _Quod_. [6.] +Peri
+    herm�neias+ III., cp.15.
+
+SENAMUS: Quid ergo Platoni[1] fiet, qui ex Homeri sententia auream
+catenam fingit a Jove demitti coelitus, nisi causarum naturalium seriem
+inviolabilem ac plane immutabilem demus?
+
+    [1.] In Theaeteto.
+
+TORALBA: Satis, opinor, Homerus seipse explicat, cum Deos illos
+inferiores a superiore[1] quidem sursum trahi posse agnoscit, supremum
+ab inferioribus non item.
+
+    [1.] Alius: _supremo_.
+
+SALOMO: Ego catenam Homericam nihil aliud esse existimo, quam in visu
+nocturno Jacobi Patriarchae scal�[1] expressum, cujus vertici Deus
+imminet, qua descensus est angelis a coeli vertice in terras et hinc
+rursus ascensus ad coelum.
+
+    [1.] Gen. 28, 12.
+
+OCTAVIUS: Certe Salomonis interpretationem confirmare videtur Proclus
+Academicus et Plutarchus, qui daemones inter deorum et hominum
+naturam[1] collocarunt, +tous porthmeuontas ta t�n anthr�p�n pros tous
+theous[3] kai ta t�n the�n pros tous anthr�pous+, i.e. portantes divina
+ad homines et humana ad Deos[4]. Hoc tamen interest, quod appellatione
+daemonum deum appellavit, +kakodaimonas+ tantum complectuntur. Quin
+etiam Plato maximum omnium daemonum Deum appellavit. Juniores tamen
+Academici saepius daemones +phaulous kai kakous+ usurparunt.
+
+    [1.] Alius: _cathedram_. [2.] Alius: +ta t�n the�n pros anthr�pous
+    kai ta t�n anthr�p�n pros tous theous+. [3.] Desunt haec verba
+    interpretantia in aliis codicibus.
+
+TORALBA: Ex utraque interpretatione sequitur, angelos ac daemones
+vim habere deo minorem, hominibus vero majorem[1], quae tamen vis
+ac potentia dei potestati aequalis esset, si Deus agendi necessitate
+obligaretur, quoniam causa quaeque quo potentior est, eo majores
+parit effectus[2], si autem prima causa necessario ageret, omnium
+consequentium causarum potestas esset infinita et rei finitae vis
+infinita esse nequit[3].
+
+    [1.] Desunt tria haec verba in alio codice. [2.] Scoti argumentum
+    acutissime collectum lib. II. Sententiarum. [3.] Duo haec verba
+    desunt in alio codice.
+
+CORONAEUS: Efficacissinum quidem illud esset argumentum, si antecedens
+demonstratione concluderetur.
+
+TORALBA: [1]Quicquid naturaliter agit, ad[2] extremum suae potestatis
+ac facultatis agit, v. gr. ignis urit ad summum, non modice aut intra
+modum, sed quantum illi a natura tributum est, Ergo si prima causa
+naturaliter agit, ut Aristoteli placet, vim suam omnem, quae quidem est
+infinita, in causam secundam infundere oportet, eadem ratione causas
+secundas vim infinitam tertiis tribuere, has item consequentibus ad
+extremas usque communicare, hoc est ea quae sunt finita, fluxa, caduca,
+locupletare et augere infinita quadam vi ac potestate, cum omnes
+philosophorum familiae ad Epicureos usque primam causam infinitae
+potestatis ac bonitatis esse fateantur. Atque isto quidem modo causarum
+omnium exaequata esset potestas, item secunda causa cum infinita ista
+potentia coelo finito ac terminato cohaerens, nec ageret nec moveret
+in tempus[3]. Quod quidem Averroi adeo absurdum visum est, ut ab
+Aristotelis sententia discedens primam causam, quod esset infinita,
+segregaverit a coeli agitatione ac secundam causam orbi primo ac finito
+conjugarit, ne[4] finita infinitis, sempiterna caducis necessaria
+connexionis serie copularet. Quae connexio necessaria eo absurdior est,
+quo mentes omnes ac formas a materia segregatas[5] simul ac semel a
+prima causa pendere scripsit Aristoteles[6], quam sententiam Avicenna et
+Averro�s Academicos secuti repudiarunt, quia secundam causam a prima,
+tertiam a secunda certa serie derivari tradunt.
+
+    [1.] Addunt alii: _Sic autem conficitur_. [2.] Sequentia sex verba
+    desunt in alio codice. [3.] Alius: _in tempore_. [4.] Alius: _nec_.
+    [5.] Alius: _segregatis_. [6.] Metaphys. l. 9.
+
+SENAMUS: Haec quidem Toralbae demonstratio subtiliter et argute est
+conclusa, sed ex eadem demonstratione subvertitur tota naturalis
+disciplina[1].
+
+    [1.] Alexander Aphrodisias, Metaphys. l. 11.
+
+CORONAEUS: Quonam modo?
+
+SENAMUS: Quarum enim rerum habetur ulla scientia, causas earum
+necessarias esse oportet. At Toralbae demonstratio causarum necessitatem
+tollit, omnem igitur de natura scientiam funditus subverti oportet,
+quoniam eorum quae casu feruntur aut aliter fieri possunt, scientia non
+magis constare potest, quam reperiendi thesauri disciplina.
+
+TORALBA: Res naturales nec casu, nec temere, nec ordine coeco fiunt,
+sed iisdem legibus et eodem tenore[1] progrediuntur, ut posita causa
+sequatur effectus, nisi divina voluntate in omnibus, aut humana in
+quibusdam, aut vi daemonum in pluribus prohibeantur. Neque enim si
+lapidem sustines, quo minus deorsum feratur, aut ignem quo minus
+sursum[2] abripiatur, propterea subrervitur demonstratio, lapidem
+deorsum vergere, quia gravis, ignem sursum, quia levis sit.
+
+    [1.] Alius: _tempore_. [2.] Alii: _seorsum_.
+
+OCTAVIUS: Ex ratione Toralbae colligimus, primam causam liberam esse,
+non naturalem, non violentam. Nam si cogeretur, non esset voluntas
+libera in Deo, quam aut a superiori causa aut ab aequali aut ab
+inferiori cogi oporteret. Non a superiore, quia supremo nihil superius,
+non ab aequali, quia non esset aequalis, si cogi posset; a se ipso cogi
+non potest, multo minus[1] ab inferiori aut imbecilliori causa, cum
+suprema causa tot ac tantis opibus locuples sit, ut excelsior esse
+nequeat. Non esset autem Dei natura praepotens et excellens, si
+subjungeretur ei necessitati vel naturae, qua coelum, maria, terrae ac
+totus hic mundus regatur, eaque vis ac potestas majore ac meliore vi
+praedita esset quam Deus ipse.
+
+    [1.] Alius: _magis_.
+
+SALOMO: Gravis quidem haec Toralbae demonstratio, gravior tamen mihi
+videtur, quae ab ipsius Dei omnipotentis ore prodiit: _Omnia_, inquit,
+_quae volui, feci_[1].
+
+    [1.] Jesaiae 46, 11 sq.
+
+CORONAEUS: Haec quidem perspicua sunt, unum modo restat, quod juniores
+Peripatetici diviniori doctrina imbuti, Aristotelis impia decreta
+minuentes, Deo quidem voluntatem non eripiant[1], sed idem putent esse
+in Deo Velle et Esse, ita ut illud sit quod vult, et quod sit, id ipsum
+velit.
+
+    [1.] Alius: _eripiunt ... putant_.
+
+TORALBA: Ut aegris cubilia mutantur et loca, morbus tamen sequitur, ita
+quoque posteri eodem quo primi relabuntur, quia etiam graviora ex his,
+quam ex illis incommoda sequuntur, quia Dei substantia mutari non
+potest. At Dei voluntas, si mutari nequit, non est voluntas, non est ad
+hoc vel illud libera, sed ad hoc tantum praecise[1]. Potuit enim Deus
+duos tresve soles facere, noluit tamen. Ita Deus multa vult, est tamen
+unus, non multa. Non igitur idem est in Deo Esse et Velle, quia vult
+multas et varias formas, non tamen infinitas[2] neque aeternas aut
+simplices existere, cum tamen sit ipse infinitus, simplex, aeternus,
+non multus nec multiplex. Idem Deum modis omnibus esse[3] necesse est;
+quodsi mundum quoque necessario esse dicamus, ut illi arbitrantur, non
+potest in Deo esse idem Esse ac Velle, quia mundi existentia necessaria
+Dei voluntatem penitus excludit, nihil enim voluntarium fieri potest,
+ubi violenta necessitas urget.
+
+    [1.] Alius: _praecisa_. [2.] Alius: _tantum infirmas_. [3.] Alibi:
+    _existere_.
+
+CORONAEUS: Demus igitur, Dei voluntate omnia existere, nec idem haberi
+in Deo Esse et Velle, quid ex eo sequitur?
+
+TORALBA: Illud imprimis, mundum ab alio quam a sese servari.
+
+SENAMUS: Etiam[1] a prima causa servari mundum scribit Aristoteles[2].
+
+    [1.] Deest haec Senami interlocutio in alio codice. [2.] De
+    generatione et corruptione, lib. II, cp. 10.
+
+TORALBA: Ita quidem, sed necessario putat servari atque ob id aeternum
+esse statuit. Si enim a voluntaria causa mundus pendet, ut demonstratum
+esse confido, suapte natura sempiternus esse non potest. Cum enim sint
+agendi principia duo, alterum impetu naturae, alterum nulla necessitate
+fertur, sive ad generationem sive ad rerum genitarum procurationem[1]
+ac tutelam. Cum igitur causam mundi effectricem[2] ac conservatricem a
+fatis et Adrastiae[3] legibus liberum ac solutum demonstratum sit, nec
+eandem esse cum essentia voluntatem, sequitur opificium illud ab eo
+deseri posse, quandocunque velit. Desertionem interitus sequatur necesse
+est, cum nihil a seipso servari et[4] fieri possit, non est igitur
+aeternum id, cujus salus ab alterius arbitrio ac voluntate pendet. Quod
+cum intelligeret Avicenna, princeps eruditione clarissimus: Creatura,
+inquit, nihil est et ex nihilo, secundum essentiam quidem a prima causa
+existit. Prima autem causa nulla esse potest, si mundus est aeternus.
+Ex quo sequitur altera demonstratio, non minus efficax et utilis, quam
+superior. Sed vereor, ne vobis taedio sim oratione longiori.
+
+    [1.] Alius: _conservationem_. [2.] Aliua: _fictricem_. [3.] Alibi:
+    _naturae_. [4.] Alibi: _aut_.
+
+CORONAEUS: Neque certe nos pigebit hujus dissertationis, ex qua non modo
+voluptatem summam, sed etiam consequimur utilitatem multo majorem.
+
+TORALBA: In rebus aeternis nulla est prima, nulla item[1] postrema
+causa, ut ipse Alexander[2] confitetur. At mundus primam causam habet,
+omnium consensu physicorum, non est igitur mundus aeternus. Quod cum
+Aristoteles[3] vidisset, omnes causas posuit aeternas, maxime tamen,
+inquit, primas. Cur primas potius, quam medias, quam postremas? Cum
+omnes[4] sint aeternae ac eodem momento existere coeperint. Aut si una
+est prima, quomodo[5] consequentes aeternae sint ac simul cum prima, cum
+prioris ac posterioris ratio non ad tempus, sed ad ordinem spectat, ut
+quidem ipsi tradunt. Quae cum absurda sint, confitendum mundum aeternum
+non esse. Si non est aeternus, originem habuisse oportet et exitum
+quoque habiturus est. Id enim omnibus et divinis[6] et naturae
+legibus[7] decretum est, quaecunque exitum habitura sunt, ortum
+habuisse, et quae ortus sui principium habuere, tandem aliquando
+interitura. Nam si quod semper esse quit[8], naturam habet
+immutabilem[9], suapte haec[10] nunquam mutari poterit; si nunquam
+mutari potuit, ac ne gigni quidem potuisse[11] constat; sin genitum est,
+mutari quoque oportuit, ut a potentia abiret in actum. Ergo si quid
+suapte natura mutabile, sempiternum esse nequit. Itaque cum Plato
+nascendi principium mundo tribueret, obiturum intellexit, eundem Dei[12]
+tamen bonitate, non suapte natura, sempiternum fore putavit. Sunt igitur
+omnia, quae ortum habuerunt, occasura, nisi opificis nutu arbitrio,
+voluntate, potestate fulciantur. Ex quo planum fit, nulla ratione
+Galenum[13] scripsisse, non sibi necessarium videri principium illud:
++pan to genn�ton phtharton+[14].
+
+    [1.] Alibi: _est_. [2.] Alexander Aphrodisias l. 12 Metaph.
+    [3.] Libr. 6 cp. 8 Phys. libr. 7 Metaph. et 12. [4.] Alibi: _res_.
+    [5.] Alibi: _quonam modo_. [6.] 4 Esdr. 9. [7.] Plato in Timaeo,
+    in Phaedone. Aristotoles, l. 1. de coelo et l. 2 et 6 Metaph.
+    [8.] Alius: _queat_. [9.] Alii addunt: _si vim habet immutabilem_.
+    [10.] Alius: _natura_. [11.] Alibi: _posse_. [12.] Deest in aliis
+    codicibus. [13.] De tuenda valetudine libr. 4. [14.] Alii:
+    +phtheir�tai+.
+
+SALOMO: Si decrevit opifex, hoc a se conditum aedificium[1] tandem
+aliquando collapsurum, nihil contra sua decreta stare potest[2]. At
+opifex aeternus mundum aliquando interiturum decrevit. At tametsi Philo
+noster Ebraeus Platonis sententiam secutus putat, coelorum accidentia,
+non essentiam mutatum iri ac flagitiosissimum vel de mundi obitu
+cogitare; amicus tamen Plato, amicus Philo, sed magis amica Dei vox,
+quae neminem dubitare patitur. Antiquissima quidem[3] sidera sunt,
+antiquissimi coeli, non tamen aliter ac indumentum veterascent atque
+interibunt.
+
+    [1.] Alius: _opificium_. [2.] Scotus lib, 2 sentent. disp. 2.
+    quaest. 1 et 2. [3.] Alius: _quaedam_.
+
+CORONAEUS: Epicuraei ac Stoici mundum inflammatum iri affirmabant, sic
+enim ille Lucretius Epicuraeus[1]:
+
+  Una dies dabit exitio, multosque per annos
+  Sustentata ruet moles et machina mundi.
+
+Quae illi nulla demonstratione subjecta scripserunt, cujus tamen
+maximum pondus est ac momentum, non modo[1] ad evertenda Peripateticorum
+decreta, quae nec legibus divinis ullum, nec auctoritati locum
+relinquunt[2], sed etiam ut ii, qui seipsos ac mundum universum tam
+praeclara origine niti ac servari intelligunt[3], Dei O. M.[4]
+ardentiore desiderio rapiantur atque[5] in illius laudes erumpant.
+
+    [1.] Desunt haec duo verba in alio codice. [2.] Alius: _tamen_.
+    [3.] Alii: _reliquere_. [4.] Philo in libro de profusis. [5.] Alibi:
+    _ad Deum O. M._ [6.] Alius: _et_.
+
+CURTIUS: Mundi labem ac senium tota natura sentit, ac scriptores
+continuis querelis homines nec magnitudine nec robore[1] cum majoribus
+conferri posse tradunt, ut etiamnum ossium monumenta testantur atque
+aetates homuncionum ac pusionum prae illis gigantea magnitudine
+hominibus, qui tribus[2], qui septem, qui octo, qui novem cubitis
+veteris cubiti altitudinem superabant, quae testantur mundi senectam et
+interitum futurum.
+
+    [1.] Alius: _Nec robore nec magnitudine_. [2.] Desunt haec duo verba
+    in alio codice.
+
+TORALBA: Non minus necessaria est demonstratio interitus mundi ex ejus
+motu, quam ex ipsius creatoris voluntate. Cum enim coelum moveatur,
+corporeum esse oportet; quicquid autem corporeum est, idem quoque
+divisibile, patibile nec indissolubile esse, physici aeque ac theologi
+summa consensione[1] fatentur. Quod autem coelum sit corporeum, non
+modo perspicitur ex eo, quod mobile est, sed etiam quod suis finibus
+et terminis comprehensum, caetera suo complexu ambiat[2], partes
+habens extra partes, figuram etiam et quantitatem[3] finitam et
+commensurabilem. At quantitas[4] corporea motum[5] in se continet, item
+motus figurans[6] qualitatem, quae ipsa sunt accidentia. Materiam
+vero[7] sine forma usquam consistere negant[8]. Cum dico coelum, inquit
+ille[9], tum dico formam, cum[10] dico coelum hoc, dico formam hanc in
+hac materia. Quibus verbis coelum ex materia, forma et accidentibus
+coalescere confitetur, ut etiamnum ejus interpretes.
+
+    [1.] Alius: _confessione_. [2.] Alius: _co�rceat_. [3.] Alius:
+    _qualitatem_. [4.] Alius: _qualitas_. [5.] Alii: _materiam_.
+    [6.] Alius: _figuram_. [7.] Alius: _autem_. [8.] Alius: _nequit_.
+    [9.] Alius: _Aristoteles_. [10.] Desunt sequentia haec Aristotelis
+    (l. 4 de coelo) verba in alio codice.
+
+CORONAEUS: Primum igitur disputationis caput copiose et perspicue
+explicatum tenemus, scilicet rerum universitatem et[1] quae amplissimo
+orbis sinu coercentur[2], opificis aeterni arbitratu dissolvi ac
+propterea tot monstra, quae stupore homines afficiunt, tot praestigias
+et volatus[3] maleficorum, non a natura, sed praeter naturam aut contra
+naturam[4], angelorum ac daemonum vi ac potestate fieri.
+
+    [1.] Desunt sex haec sequentia verba in uno codice. [2.] Alibi:
+    _co�rcentur_. [3.] Alibi: _conatus_. [4.] Haec tria verba desunt in
+    alio codice.
+
+SENAMUS: Si daemones corporales[1] essent, minus ambigeretur.
+
+    [1.] Alii: _aspectabiles_.
+
+TORALBA: Disputatio de animorum immortalium natura, i.e. de angelis ac
+daemonibus perdifficilis ac obscura semper visa est. Ac tametsi
+Aristoteles[1] ubique fere daemonia vocat +z�a+, non tamen explicat,
+corpora sint necne, quia Deum quoque animal appellat[2] aeque ac
+daemones. Quaerat, inquit, aliquis, quamobrem anima, quae[3] in a�re
+vagatur, melior sit ac magis immortalis, quam quae est in animantibus:
++h� en to aeri psych� tais en tois z�ois belti�n esti kai
+athanat�tera+[4], quo loco vel daemones vel hominum mentes a
+cadaveribus segregatas in a�re vagari confitetur. Plato vero mentis
+humanae captum egredi daemonum disputationem agnoscit; majorum tamen
+sententiis acquiescendum: +peri de t�n daimon�n eipein kai gn�nai t�n
+genesin, meizon ei kath' h�mas, pisteon de tois eir�kosin
+emprosthen+[5]. Frequens tamen est apud Platonem disputatio de
+daemonibus in Symposio, Protagora, Clitia, Politico, Epimenide,
+Phaedone, Sophista et in libro de legibus. In Theagene quoque apertius:
+Nos, inquit, sicut oves mira divinorum[6] pastorum custodia semper
+egemus; ac tam ineptum putat[7], homines hominum custodiae committere,
+quam ovium et caprarum curam ovibus et capris. Laudat etiam in Cratylo
+Hesiodi sententiam, quod viros bonos et sapientes vita functos daemones
+appellat, quos in Symposio medios inter Deos et homines collocavit,
+a�rea natura constantes. Aperte vero in Phaedone angelos, quos[8] ubique
++theous+ vocat, curatores nostros esse asseverat: +theous einai h�m�n
+tous epimelomenous+. Quin etiam in Sophista angelum genialem, quem
+juniores[9] Academici +daimona paredron+ appellant, nos quocunque[10]
+proficiscamur, comitari et cogitationes nostras explorare scribit: +ton
+xenion ouk h�kista theon synopadon gignomenon, hubreis kai eunomias t�n
+anthr�p�n kathoran.+ Et in Theagene: Adest, inquit, mihi divina quadam
+sorte daemonium quoddam, ab ineunte pueritia me secutum. Cujus argumenti
+occasione accepta omnes Academici disputationes[11] varias de natura
+daemonum instituerunt. Illud autem inter ipsos convenit: unicuique[12]
+daemonium ab ortu vitae ducem divino munere concessum. Huc[13] Menandri
+illud:
+
+  +Hapanti daim�n andri t� genomen�,
+  Hapasin esti metag�gos tou biou+
+
+Nam Socratis adhuc puelli pater oraculum accepit, eum habere ducem
+sexcentis paedagogis meliorem, ut quidem Plutarchus scribit in libro
++Peri tou daimoniou tou S�kratous+. Empedocles, qui vivus et spirans in
+jugo montis Aetnae a daemonibus sublatus dicitur, unicuique +kalon kai
+kakon daimona+ contigisse dicebat.
+
+    [1.] Libr. 4 et 12 Metaphys. [2.] Libr. 4 et 12 Metaphys.
+    [3.] Alii: _animalia, quae_. [4.] Graeca haec desunt in alio codice.
+    [5.] Graeca haec desunt in alio codice. [6.] Alius: _divorum_.
+    [7.] Alibi: _putari_. [8.] Deest alibi. [9.] Alius: _minores_.
+    [10.] Alius: _quoque_. [11.] Alius: _disputatores_. [12.] Desunt
+    haec sequentia duodecim verba in alio codice. [13.] Alibi: _Hic_.
+
+SALOMO: Rabbi Moses Aegyptius non quidem ab Empedocle, sed a majoribus
+institutus, etiam unicuique bonum ac malum angelum adesse confirmat.
+
+SENAMUS: Si tanta vis daemonum ac angelorum extitisset[1], quantam esse
+vultis, mihi mirum videtur, quamobrem Epicuraei daemonum hypostasin de
+natura sustulerint?
+
+    [1.] Alibi: _existeret_.
+
+CURTIUS: Epicuraei non tantum ex albo philosophorum, sed etiam hominum
+eximendi nobis sunt, tum quia nihil aut parum[1] differunt a judicio
+ferarum, tum etiam quod solo sensu feruntur.
+
+    [1.] Alius addit: _admodum_.
+
+CORONAEUS: Quando igitur constat, philosophorum ac theologorum vel
+potius mortalium omnium consensu daemones esse, ut ab eorum perspicuis
+actionibus planum est, disseratur illud, si placet, an daemones
+essentia et qualitate sensibili, an vero sola boni et mali discrepantia
+differant, quibus item actionibus ac negotiis implicentur. Quibus
+perspectis ac cognitis perspicuum erit, quid de ostentis, prodigiis,
+fascino, quid denique de sagarum stupendis actionibus ac +lukanthr�pia+
+sentire debeamus. Et quoniam Fridericus studiose videtur daemonum vim ac
+naturam conquisivisse, haud dubito quin haec omnia nobis facili sermone
+sit explicaturus.
+
+FRIDERICUS: Si tot ac tam multi philosophi tantaeque eruditionis tot
+saeculis de natura daemonum nihil asseverare potuerunt aut voluerunt,
+quid de homine minime philosopho sperare potestis? Libros quidem de
+strigibus ac sortilegiis[1], quotquot nancisci potui, curiose legi, ut
+maleficarum actiones utcunque intelligerem, quae vobis enarrare pigebit,
+cum ex iisdem fontibus, quibus ego hausi, illa ipsa haurire cuique
+integrum sit. De natura vero ipsaque daemonum origine ac essentia
+quicquam affirmare[2] si velim, ineptus sim.
+
+    [1.] Alibi _sortilegis_. [2.] Alius: _afferre_.
+
+TORALBA: Duae sunt omnino demonstrandi artes, una quidem a causis,
+altera vero ab effectibus; itaque si obscurae sint causae, ex ipsis
+tamen effectis eas venari licet, ut si daemonum naturam, +to dioti+,
+capere nequeamus, certe ex eorum actionibus +to hoti estin+
+intelligamus.
+
+FRIDERICUS: Nudam historiam, ut vobis morem geram, enarrare non recuso,
+ne quid a me amplius exigatis. Tametsi enim Apulejus sortilegii ac
+veneficii accusatus et qui +onanthr�pian+ in seipso expertus
+fatetur, multo subtilius quam caeteri daemonum essentiam explicare
+potuerit, dubito tamen an voluerit necne, quod potuit. Sic autem
+definivit daemones: sunt genere animalia, ingenio rationabilia, animo
+passiva, corpore a�rea, tempore aeterna. Quam descriptionem miror
+Augustinum[1] locis omnibus secutum fuisse atque in eo potissimum, quod
+eorum naturam scribit esse aeternam, cum tamen Porphyrius, Plutarchus,
+Plotinus mortales esse tradant, idque Apollinis oraculo, i.e. ipsius
+daemonis maximi testimonio confirmans: Hei mihi tripodes lugete, obiit
+Apollo, excessit, flamma[2] coelestis mihi vim affert! Quin enim
+Plutarchus Ciceronis sententiam secutus ob id oracula defecisse scribit,
+quod daemones, qui olim oracula reddebant, interierint[3]. Quodsi
+daemones hominum generi contubernales ac socii tam multa de[4] ipsis[5]
+mentiuntur, quid nobis sperandum est de angelorum coelestium sublimiore
+ac diviniore natura? Tametsi vero Philo Judaeus angelos appellat
+diviniores quasdam ac secretiores[6] naturas, Dei praepotentis imperio
+subjectas, quibus quasi legatis utitur; idem tamen in libro de mundo
+angelos ac daemones essentia scribit eosdem[7] esse, licet qualitate
+boni differant a malis[8].
+
+    [1.] Libr. 7 Gen., libr. 8 et 9 de civit. Dei, libr. 3 de trinit.
+    [2.] Quinque haec sequentia verba desunt in alio codice. [3.] Alibi:
+    _interierunt_. [4.] Alius addit: _se_. [5.] Alibi: _ipsi_.
+    [6.] Alius: _sacratiores_. [7.] Alibi: _ejusdem_. [8.] Alius addit:
+    +angeloi de eisi psuchai kat' a�ra petomenai+.
+
+SENAMUS: Libenter audirem; neque enim dissimulare possum, quando primum
+nati daemones sint[1], quibus nutricibus educati, quamque diuturna sit
+uniuscujusque vita?
+
+    [1.] Alius: _fuerint_.
+
+FRIDERICUS: Non esse daemones aeternos, Toralba belle demonstravit, cum
+uni[1] Deo rerum omnium parenti docuerit convenire, sed quam diuturna
+sit eorum vita, mortalium nemini compertum opinor, tametsi Plutarchus,
+Proclus, Porphyrius mille annos definiant ad summum, ex ipsius
+Herodoti[2] sententia, qui nymphas decem Phoenicum secula explere
+scribit, Hieronymus vero Cardanus de Facio[3] patre suo[4] scribit,
++daimona paredron+ habuisse annos amplius triginta ab eoque didicisse,
+daemonum vitam trecentis aut ad summum quadringentis annis terminari,
+quod perinde est ac si dicerent, hominum vitam annis centum definiri aut
+ad summum 969, quia Methusalem, qui omnium diutissime vixisse fertur,
+non diutius vitam protraxit[5].
+
+    [1.] Deest in aliis codicibus. [2.] Alii legunt: _Hesiodi_.
+    [3.] Alii: _Tajo_ vel _Pacro_. [4.] Deest in aliis. [5.] Cf. 1 Mosis
+    5, 21 sqq. [N.]
+
+SENAMUS: Mira varietas est Apuleji, Porphyrii et Cardani, cum alius
+daemonum vitam trecentis finiat annis, alius mille, alius aeternos esse
+putet.
+
+CURTIUS: Certe immortales non esse constat ex ipsius Toralbae perspicua
+demonstratione, quod etiamnum Eusebii Caesariensis episcopi sententia
+confirmatur, quam ex Plutarcho transtulit in librum +proparaskeu�s
+euangelik�s+[1], cum ad Echinades insulas navigium, Tiberio imperatore,
+translatum esset, exauditam fuisse vocem Thamus[2]! Ad quam cum Thamus
+nauclerus respondisset, rursus exauditam vocem haec verba resonantem:
+Cum ad Paludes delatus fueris, denuncia clara voce, Panem mortuum esse!
+Nauclerum metu naufragii perterritum, nisi Diis imperantibus paruisset,
+cum ad Paludes appulisset, clara voce denunciasse, Panem[3] mortuum
+esse. Quo dicto repente voces ejulantium ac suspirantium hominum, qui
+tamen nulli erant, exauditas fuisse.
+
+    [1.] Libr. V. cap. 17. [2.] Addit alius iteratum: _Thamus!_
+    [3.] Alii: _Pana_.
+
+SALOMO: Nihil mirum, si Panem mortuum denunciarent, cum Leviathanem[1],
+daemonum principem, sacrae litterae moriturum testificarentur[2].
+
+    [1.] Alii: _Leviathan_. [2.] Ezechielis cp. 29, 3 sqq. Jobi cp. 40,
+    20. Jesaiae cp. 27, 1.
+
+SENAMUS: Audieram antea daemones et terras et maria tranare, et quasi
+celerrimis equis homines ipsos transvehere momento. Quae si vera sunt,
+cur daemones Echinadum insularum ab hominibus principis sui occasum
+didicerunt, cum daemones dicantur non +para tou deimainein+, ut putat
+Eusebius, sed quasi +da�mones+, eodem sensu Ebraei #yideonim# a verbo
+#yada#, quod _scire_ significat.
+
+FRIDERICUS: Ego daemones ea scire opinor, quae persuaderi[1] possunt,
+sed verius est, eis[2] ab immortali Deo regiones ac loca circumscripta
+esse, quae praetergredi nequeant. Argumento sit, quod Caesarius scribit,
+presbyteri cujusdam Coloniensis filiam a daemone obsessam patris[3]
+jussu ultra Rhenum transvectam fuisse ac eodem momento a daemone
+desertam, patrem vero tot ac tantis ictibus verberatum et contrucidatum,
+ut paulo post mortuus sit. Ex quo intelligitur, daemonis illius
+potestatem ultra[4] flumen terminatam fuisse. Consimile quiddam scribit
+Hermias: cum quidam parricida matrem interfecisset et a daemonibus
+acerbe torqueretur, consultus Apollo respondit, aliam regionem ei
+quaerendam esse, atque ita illum in insulam e gurgite fluminis emersam
+transvectum cruciari desiisse.
+
+    [1.] Alibi: _quo pervadere_. [2.] Alii: _illis_. [3.] Alibi:
+    _patrio_. [4.] Alius: _citra_.
+
+SALOMO: Certe Friderici sententiam confirmare videtur id, quod in sacris
+litteris[1] legimus, angelum Dei alligavisse in Aegypto superiori
+daemonem Asmodeum[2], qui septem Sarae[3] maritos antea necarat. Nam in
+eo quoque summa Dei bonitas conspicua fit, quod non modo serpentes et
+feras saeviores, verum etiam nequiores daemones in desertissima loca
+deportari jussit, quo minus hominum coetibus ac societatibus noceant,
+nec nisi ad justissimam ultionem impiorum[4] solvi. Et quidem lege
+divina solenni expiationum die pontifex hircos duos sortiri jubetur,
+alterum quidem aeterno Deo sacrificandum, alterum vero Zazali[5]
+dedendum, quem LXXII interpretes appellant +apopompaion+, quem in
+verticem montis deduci mos erat ac de monte praecipitem dare. Locum vero
+rubrum[6], quo quidem vinctus erat, candidum fieri dicebant, si Deus
+placatus esset[7], quod a caprario buccina solebat significari laeto
+clangore, ac proximas quasque regiones consimili clangore gratulationem
+publicam significare, nec tamen caper dictus Azazel[8] usquam terrarum
+reperiebatur. Quo pertinere ajunt illud ex Jesaia[9]: _Si scelera vestra
+coccino rubicundiora fuerint, nive candidiora fient._ Quibus sane
+congruit, quod R. Moses ex litteribus ritualibus Chaldaeorum et
+Sabaeorum tradit,[10] veteres Idolatras in loco deserto daemones
+conquisivisse atque iis sacrificare solitos, devotionibus in scrobes
+procuratis, effuso cruore, tum epulari et convirari[11] consuevisse,
+quod sanctissima divina lege prohibetur ac propterea hostiarum sanguis
+ad plagam altaris aquilonarem[12] effundi jubetur. Non quidem desunt
+ubique daemones, qui omnia[13] omnium dicta, gesta, facta diligentissime
+explorant, pars tamen maxima circa sepulcra aut patibula, aut in antris
+aut in montibus aut per silvas aut circa littora oberrant, quos Graeci
+Satyros, Sylvanos, Tritones, Manes, Nymphas, Dryadas, Hamadryadas,
+Oreadas appellant.
+
+    [1.] Alibi: _libris_. [2.] Tobiae VIII, 3. [3.] Alii: _Annae_ vel
+    _Susannae_. [4.] Alius: _carceribus_. [5.] Alibi: _Azazeli_.
+    [6.] Alibi: _coccinum_. [7.] Cf. de hoc Azazelo 3 Mosis 16, 8. 10.
+    26. [N.] [8.] Duo codices legunt: _dicatus Zazeli_. [9.] Jesaiae 1,
+    18. [10.] Alius: _tradidit_. [11.] Duo Codices habent: _copulari_.
+    [12.] Alius: _aquilonaris_. [13.] Deest in alio codice.
+
+OCTAVIUS: Num igitur daemones illi sepulcrales et cadaverum Aegyptiorum
+custodes vinculis soluti, fines sibi destinatos praetergressi maria
+trajiciunt ac procellas excitant, ut erepta cadavera sibi
+restituantur[1]?
+
+    [1.] Responsum huic quaestioni in omnibus Codicibus deesse, adnotat
+    Senckenbergius.
+
+SENAMUS: Si verum est, daemonem[1] illum Agrippinensem, qui deserta
+puella parentem necavit, latissimam Rheni fossam trajicere non potuisse,
+nec vada rapidissimi fluminis tranare, praesens remedium haberemus
+adversus daemones, qui tantam foeminarum multitudinem obsident, ut uno
+die plures octoginta Romae videremus acerbissime cruciatas, quae nullis
+exorcistarum execrationibus liberari potuerunt.
+
+    [1.] Alius false: _daemonium_.
+
+FRIDERICUS: Nunquam[1] vis ac natura daemonum magis conspicua fuit,
+quam in obsessis, quos Graeci +endaimoni�ntas kai entheous kai
+enthousiastikous kai engastrimuthous kai engastrimanteis kai
+sternomanteis kai Eurykleas+[2] appellant, quorum maximam copiam olim
+ubique fuisse legimus. Vidimus ipsi in monasterio Kentorpio Germaniae
+inferioris virgines devotas[3] a daemonibus sursum deorsum jactari ac
+interdum altius a terra sublevatas, casu levissimo relabi, sine sensu
+doloris, tum assiduo risu cachinnos movere, seque ipsas mutuis ictibus
+contundere bacchantium in modum ac foetidissimo halitu a�rem ambientem
+conspurcare. Id enim daemonum fere proprium est, ut teterrimo foetore
+proxima quaeque loca quasi sulphuris ac putrium cadaverum odore imbuant.
+Contra vero angeli ambrosium spirant vertice odorem. Illud etiam
+deprehensum, si quis coram daemoniacis illis vestalibus sacris[4] preces
+funderet aut divinis laudibus exerceretur, doloribus acerbissimis
+obsessas cruciari, si ipsae horarias preces latinis verbis enunciarent
+aut fabellam narrantibus audientiam facerent, cruciatu levari. Cum a
+magistratu rogarentur, ecquis illas daemonibus mancipasset, Elsam Kamam.
+Coenobii ancillam, incusabant, quod illa non erubuit confiteri, ac
+sortilegii damnata rogis ardentibus exusta est.
+
+    [1.] Alibi: _Nusquam_. [2.] +Eurukl�s+ erat nomen celeberrimi
+    cujusdam ventriloqui saepiusque pro ventriloquo in universum
+    usurpatum. [N.] [3.] Alius: _totas_. [4.] Alius: _sacras_.
+
+SENAMUS: Memini Romae Benedictinum exorcistam obsessas a daemonibus
+rogantem, quem id fecisse suspicarentur, daemones respondisse, Judaeorum
+id ope factum, quod indignarentur Judaei, foeminas a sua religione ad
+christianam defecisse.
+
+SALOMO: Quod a Gentili avorum religione ad peregrinam defecissent,
+forsitan daemonibus sui obsidendi occasionem praebuerunt, sed Judaeorum
+id ope[1] factum, nemini credibile videatur. Daemones potius falsis
+accusationibus et criminibus[2] Judaeos, quibus infestissimi semper
+fuerunt, circumveniri cupiebant.
+
+    [1.] Alius: _opera_. [2.] Alii: _criminationibus vel
+    incriminationibus_.
+
+FRIDERICUS: Nobilior extat historia Antonii Segneti[1] Belgae, equitis
+aurati ac senatoris, cujus filius cum saga contubernium traxerat[2]. Sed
+cum jussu patris uxorem nobilem sibi despondisset, saga non aliter quam
+Medea zelotypiae furore saucia, quod Jason Creontis regis Corinthiorum
+filiam duxisset, daemonis ope rivalem ita conturbavit, ut saepius in
+sublime veheretur, deinde huc illuc agitata dejiceretur. Cum vero
+parturiret, saga cubiculum parturientis ingressa illam in tantum soporem
+ac stuporem egit, ut sine sensu parienti foetum[3] eriperet.
+
+    [1.] Alius: _Sequeti vel Suqueti_. [2.] Alius: _contraxerat_.
+    [3.] Alibi: _infantem_.
+
+SALOMO: Quid si pater filium ab utero voverat daemonibus, id enim
+sortilegis fere consuetum est, ac propterea divina lex execratione
+gravissima detestatur eos, qui liberos voverint deo Molocho.
+
+FRIDERICUS: Non minus memorabile est, quod in monasterio montis Hessorum
+virgines sacrae a daemonibus tanta vi obsessae fuerunt, ut cum canibus
+atris copulari viderentur, deinde sursum deorsum jactari ac teterrimos
+foetores exspirare.
+
+SALOMO: Quid si Deus ultionem istam daemonibus permisit, quod
+forsan[1] canibus, ut interdum contigit, copularentur. Nihil enim
+detestabilius[2], quam votam Numini virginem immundissimae bestiae
+prostituere, ac propterea divina lex[3] eodem capite vetuit offerri Deo
+pretium canis ac mercedem meretricis, tum sequens caput[4] supplicium
+extremum irrogat eis qui pecudibus copulantur.
+
+    [1.] Alius: _forsitan_. [2.] Desunt haec quinque sequentia verba in
+    uno codice. [3.] Deuteron. 23, 18. 27, 21. coll. Levit. 18, 23. 20,
+    13 sq. [4.] Alius: _sequenti capite_.
+
+CURTIUS: Immane scelus istud a monialibus mutum scelus appellatur. Neque
+id novum, si Aeliano[1] credimus, qui civem Romanum scribit accusationem
+instituisse adversus canem[2] adulterum uxoris. Et in Aremorica Celtarum
+bos puellam peperit, quae nihil bubulum habuit praeter alterum pedem,
+unde graves controversiae extiterunt.
+
+    [1.] De varia hist. [2.] Deest in alio codice.
+
+FRIDERICUS: Non tam mirum est, hominem pecori quam daemoni copulari. At
+non ita pridem in monasterio Coloniensi Gertrudis puella daemonem habuit
+concubinum, et in ejus scrinio litterae amatoriae illius et ejus ad
+daemonem[1] repertae[2] fuerunt, nec multo post omnes[3] moniales a
+daemonibus obsessae.
+
+    [1.] Alibi: _ad eum daemonem_. [2.] Alibi: _compertae_. [3.] Alibi:
+    _sociae_.
+
+TORALBA: Earum rerum historias mirari facilius est, quam qua ratione
+fieri possint exquirere. Nam memini, cum essem in Hispania, Magdalenam
+Cruciam,[1] monasterii Cordubensis principem, a Paulo III. Pontifice
+Maximo veniam impetrasse, quod annos amplius triginta cum atro daemone
+Ephialte concubuisset, tametsi tantam vitae ac religionis integritatem
+prae se ferret, ut quasi ab angelo, dum sacra fierent, sublimis
+veheretur a terra, quod Porphyrius etiam Jamblicho sacra facienti
+contigisse tradit; quin etiam in hostia exadorea post consecrationem
+ab altaribus,[2] fisso pariete,[3] in buccam monialis evolare videatur.
+Ab ea non aliter, quam ab oraculo patres ac pontifices[4] responsum[5]
+quaerebant. Notissima est ubique pervulgata historia, nec dissimile est,
+quod Franciscus Picus scribit, se vidisse Benedictum Bernam sacerdotem
+flammis ambustum,[6] quod annos amplius quadraginta cum Hyphialte (ut
+illa cum Ephialte) concubuisset.
+
+    [1.] Alius: _Cruceam_. [2.] Alius: _alterius_. [3.] Alibi: _fuco
+    pari_. [4.] Alius: _principes_; alibi: _princeps et pontifex_.
+    [5.] Alius: _responsa_. [6.] Alibi: _combustum_.
+
+SENAMUS: Etiamnum[1] daemones utriusque sexus incubos et succubos Italia
+parit? vereor, ne[2] medicis plane haec deliria videantur.
+
+    [1.] Alibi: _Etiamne_. [2.] Alius: _ut_.
+
+FRIDERICUS: At Fernelius, clarissimus Henrici II. Francorum archiater,
+nobilissimum adolescentem a daemone obsessum scribit, qui tametsi
+litteras nunquam didicisset, Graece tamen loqueretur. Et Philippus
+Melanchthon tradit, mulierculam quandam, cum a daemone cruciaretur,
+graece loqui solitam ac bellum sacrum, quo Germania pene tota
+deflagravit, hoc carmine denunciasse: +estai anank� epi t�s g�s kai
+horm� en t� la� tout�+. Qua de re cum inter theologas ac medicos varie
+disputaretur, sciolus quidam medicus, ne nihil ignorasse videretur, a
+melancholia peregrinam linguam excitari posse contendebat, sed non sine
+risu ac sibilo palam explosus est.
+
+OCTAVIUS: Illud facile refelli poterat, cum +engastrimuthoi kai
+sternomanteis+ bucca conclusa aut etiam exserta lingua, mox etiam e
+vulva diserte loquerentur.
+
+CORONAEUS: Sed mirum est, obsessos a daemonibus lustralis aquae
+conspersionem abhorrere, ut quidem Cyprianus scribit et experientia
+saepissime expertum est. At Philippus Melanchthon[1] aliquando se
+daemoni fucum fecisse jactavit, cum obsessum a daemone aqua pura
+aspersisset, aeque enim[2] hanc atque illam refugiebat.
+
+    [1.] 2 ep. ad Mycon. [2.] Alibi: _idem_; alibi: _eum ... refugisse_.
+
+SALOMO: Ego daemones lustralem aquam duplici de causa detestari opinor,
+primo quod sua puritate labes abstergit, daemones vero impuritate
+delectantur ac propterea frequentes lotiones lex divina jubet, quas
+sortilegi execrantur. Deinde aqua lustralis sale conspergitur, quo res
+omnes a putredine servantur, officium vere daemonum est perdere ac
+corrumpere. Itaque divina lex[1] omnibus sacrificiis salem inspergi
+jubet, cujus vim cum intelligeret Plato, salem Diis gratum esse scribit.
+
+    [1.] Levitici 2, 13. Cf. Marci 9, 48.
+
+CORONAEUS: Ita disserendi ratione quodammodo quae qualisque sit
+daemonum vis ac natura perspicitur. Nam Paulus Grilandus jurisconsultus,
+quaestionum impietatis judex, scribit, quendam neophytum ab uxore ad
+sortilegorum convivia daemonis ope procul a domo subvectum sub nucem
+Beneventanam,[1] et cum ferculis appositis ad epulandum saepissime salem
+peteret, tandem aliquid salis simile allatum esse eumque in haec verba
+erupisse: Lodato sia Dio, pure evenuto questo sale! Qua voce daemones ac
+sagarum concionem epulasque fictas disparuisse et cum solus neophytus
+restitisset,[2] domum, a qua milliaribus circiter quinquaginta distabat,
+nudum rediisse.
+
+    [1.] Alius: _sub arborem nucis Beneventanae_; alius: _sub urbem_
+    etc. [2.] Alius: _extitisset_.
+
+FRIDERICUS: Usitatissimum omnibus rusticis est, salem infantium ori
+admovere, quasi praesens amuletum adversus maleficia sortilegorum.
+
+OCTAVIUS: An quia veteres uno consensu tradunt, maris naturam omnes
+impuritates expiare; scribit enim Hippocrates,[1] suae aetatis
+exorcistas maleficia expurgare[2] solitos, demersis in mare his omnibus,
+a quibus maleficia impendere dicebantur.
+
+    [1.] In libro de morbo sacro. [2.] Alius: _purgare_.
+
+CURTIUS: Ego quidem illos exorcistas, qui Ulpiano[1] impostores
+vocantur, ob id suspectos impietatis habeo, quod cum daemonibus
+colloquium[2] serunt et ridicula seriis miscentes sacris devotionibus
+abutuntur, saepius tamen temere lascivientes a daemonibus corripiuntur
+aut acerbe cruciantur, ut septem illos exorcistas legimus in Actis,[3]
+cum daemonium[4] in obsesso interpellarent his verbis: Adjuro vos per
+Jesum, quem Paulus praedicat, et respondit daemon: Jesum novi et Paulum
+scio, vos autem qui estis? Et irruens daemonium omnes ad furorem adegit.
+
+    [1.] Libro 1. de variis cognitionibus et l. 21. de decurionibus.
+    [2.] Alii: _colloquia_. [3.] Actorum 19, 13. [4.] Alius: _daemonem_.
+
+OCTAVIUS: Memini, me apud Gregorium Pontificem Maximum legisse,
+presbyterum quendam a daemone correptum fuisse, cum sacram stolam
+puellae obsessae superposuisset. Et certe Origines in Matthaeum,
+daemones in obsessis interrogari summopere vetat.
+
+TORALBA: Primus Hippocrates exorcistas ut impurissimos homines, qui
+prius sanctissimi putabantur ac divinissimi, scriptis dilaceravit,
+cumque rebus inanissimis ad expiationes uti videret, Deus, inquit, solus
+est nostra[1] salus et liberatio. Ac tametsi tantus vir fuit, ut parem
+sua aetate habuerit[2] neminem, nondum tamen ulla[3] aetas perceperat,
+quantum inter morbum sacrum sive comitialem et daemoniacum furorem
+interesset. Posteri subtilius symptomata pleraque similia[4], pleraque
+dissimilia animadverterunt, atque illud inprimis, quod qui morbo
+comitiali tenerentur[5], per buccam spumam egerunt, non item daemoniaci.
+Hi foetidissimos[6] halitus spirant, illi non item; hi[7] vaticinantur
+vera falsis admiscendo, illi obmutescunt; hi daemonum arbitratu
+carpuntur et liberantur, illi non item. Ac si quis sortilegus in aurem
+insusurraverit haec verba: exi daemon, quia Ephimolei praecipiunt[8]!
+derepente daemoniaci quasi sopore intermortui concidunt, deinde paulo
+post resurgunt[9] et[10] ea quae procul gesta fuere, quasi praesentes
+affuissent, narrare consueverunt. Postremo, qui comitiali morbo
+laborant, nunquam[11] linguis peregrinis utuntur, ut daemoniaci.
+
+    [1.] Alibi: _postea_, vel: _natura_. [2.] Alibi: _paremque ...
+    habuit_. [3.] Alius: _illa_. [4.] Desunt alibi haec duo verba.
+    [5.] Alius: _compererentur_. [6.] Alibi: _foedissimos_. [7.] Proxima
+    sedecim sequentia verba desiderantur in aliis codicibus. [8.] Alius
+    emendandi gratia legit: Epileptici percipiunt. [9.] Alius:
+    _exsurgunt_. [10.] Alius: _ut_; alius: _etsi_. [11.] Alibi:
+    _numquid_.
+
+FRIDERICUS: Unum[1] est quod medicos angit, quod morbis sortilegio datis
+nulla ratione mederi possunt, nec sortilegi morbis qui sine maleficio
+contingere solent, ut[2] olim Philo Ebraeus et nostra aetate judices
+impietatis saepissime deprehenderunt. Utrum vero morbus maleficio an
+naturae imbecillitate contigerit, explorant sortilegi ferventis[3]
+plumbi infusione in vasculum aegrotanti superpositum, et quidem Galenus,
+ubi de Homerica medicatione scribit, imperitos homines morbis curari[4]
+verborum vi, eoque efficacius quo plus fidei adhibeatur. Vidimus enim,
+sortilegos non aliter curare posse ideoque[5] prius haec verba ingerunt:
+Crede et sanaberis!
+
+    [1.] Alibi: _Tuum_. [2.] Alibi: _et_. [3.] Alius: _ardentis vel
+    furentis_. [4.] Alius: _curare_. [5.] Alius: _Ideoque_.
+
+SENAMUS: Vereor, ut falsa pro veris habeamus, ut illi, quorum oculos
+sic fascinaverat ille, qui quadrigam foeno plenam una cum equis et
+quadrigario devorasse videbatur.
+
+FRIDERICUS: Non dubito fascinum oculis fieri posse, aures tamen fascinum
+negant[1], ut Graeca pro Latinis habeantur, nec tempestates ac procellas
+pro cadaverum Aegyptiorum rapina fictas, sed verissimas, hominumque ac
+navigiorum certos interitus excitari, perspicuum est.
+
+    [1.] Alius: _fascinari nequeunt_.
+
+CORONAEUS: Etiamsi demus, quadrigam illam devorari non potuisse, contra
+naturam tamen est, oculos praestringere fascino aut vecordiam injicere
+maritis, ne vel uxoribus copulari vel liberos suscipere possint.
+
+SENAMUS: Ego substantiam omnem in corpus et spiritum dividi puto atque
+hujus generis angelos esse daemones, mentes cadaveribus ereptas. Quod
+si ita est, qui fit, ut incorporei daemones cadere aut caedi[1]
+certisque[2] locis ac sedibus ligari et constringi queant? nihil enim
+nisi corporeum constringi loco, nec nisi a corpore pati potest: sin
+daemones, angelos, mentes demus esse corporeas, etiam patibiles ac
+dissolubiles confiteri oportet ex illa Toralbae demonstratione, quae
+docuit, mundum vel ob id interiturum, quia corporeus sit.
+
+    [1.] Alibi: _cadi_. [2.] Alius: _certisve_.
+
+TORALBA: Utrumque superius demonstratum esse confido, nihil sempiternum
+esse posse, quod non sit aeternum, nec rursus quicquam aeternum cogitari
+posse praeter primam omnium causam; quare ne angeli quidem suapte natura
+sempiterni futuri sunt, sed sola Dei bonitate sustinentur.
+
+CORONAEUS: Explicandum igitur est, an daemones corporei sint, propter
+varias doctissimorum hominum inter[1] se dissidentium opiniones.
+
+    [1.] Tria haec sequentia verba desunt in alio codice.
+
+TORALBA: Prospiciendum nobis est, opinor, quae quamque rem res
+sequantur[1], ut[2] cuique consentaneum sit; plurimum enim refert
+intelligere, utrum daemones corporei sint, ut[3] plerique affirmant,
+angeli vero incorporei, ut[4] uno vere consensu theologi tradunt, an
+vero et hi et illi corpoream naturam ad omnes opportunitates induant
+et exuant, cum sint incorporei, ut velle videtur Homerus, qui daemones
++pantoious+[5] appellat. Nam si demus corporeos esse, multo magis mentes
+humanas, his cadaveribus ereptas, corporea natura constare concedendum
+erit. Sin putemus, angelos ac[6] coelites omnes corpore vacare, ut
+Aristoteles, qui angelos formas separatas et intelligentias, coelestium
+orbium motrices, appellat, haec disputatio non ad physicam, sed ad
+metaphysicam spectabit.
+
+    [1.] Alius: _sequatur_. [2.] Alii: _quod_ vel _quid_. [3.] Alibi:
+    _et_. [4.] Alibi: _et_. [5.] Alibi: +pantopous+. [6.] Sequentia haec
+    novem verba desiderantur in aliis codicibus.
+
+CURTIUS: Non video quicquam ab Aristotele de mentibus separatis
+constanter definiri, sed Apulejus[1], Porphyrius[2], Jamblichus[3],
+Psellus[4], Plotinus[5], Philoponus[6], Ammonius[7], Alexander[8],
+Augustinus daemones corporeos esse, summa consensione[9] affirmant. Id
+autem velle videtur Hesiodus hoc versu: _A�raque induti tota tellure
+vagantur._ Orpheus sortilegorum pontifex daemones partim coelestes,
+partim terrestres, partim a�reos, partim aqueos, partim subterraneos,
+partim vagos et circuitores facit. Ex quo innuit, mentes tum coelestes,
+tum elementares corporeas esse, cum locus nisi corporibus convenire non
+possit. Daemon, inquit Plotinus, +kath' hoson daim�n meta tinos s�matos
+einai dei+. Ac tametsi Augustinus angelos incorporeos esse scripserit,
+saepius tamen corpore constare oportet, ut affirmet: Constat, inquit,
+quod omnis spiritus sit corpus et spiritualis materiae. Item Damascenus:
+Omnia, inquit, quae creata, si cura Deo comparentur, crassum et
+materiale quoddam habent, solus autem incorporeus et sine materia est
+Deus. Basilius[10] vero, qui angelos animalia vocat rationalia[11],
+mentem loco[12] vacare[13] scribit, i.e. omnino incorpoream esse;
+caeteri tamen theologi non modo angelos, sed etiam daemones et mentes
+hominum incorporeas esse tradunt.
+
+  [Transcriber's Note:
+  See Errata section at end of file.]
+
+    [1.] In asino aureo. [2.] In libro de abstinentia. [2.] In libro
+    de mysteriis. [3.] In libro de anima. [4.] In libro de anima et
+    daemonibus. [5.] Contra Alexandrum Aphrodisiam. [6.] Contra
+    Alexandrum Aphrod. [7.] In libro de anima. [8.] In libro de anima.
+    [9.] Alibi: _contentione_. [10.] In Homil. de Paradiso. [11.] Alibi:
+    _rationalem_. [12.] Alibi: _vero_. [13.] Alibi: _carere_.
+
+OCTAVIUS: Magnorum virorum auctoritas plurimum ponderis habet, ut
+fidem faciat omni opinione stabiliorem, sed ut pauci hoc vel illud[1]
+assentiuntur, quia sic collibitum est, ita plerique argumentis ad
+assentiendum necessariis, quasi quaestione adhibita, cogi volunt[2], ut
+omnem adepta scientia exuant[3] opinionem, quae simul stare non magis
+possunt quam fides et scientia.
+
+    [1.] Alibi: _huic_ vel _illi_. [2.] Alibi: _nolunt_. [3.] Alius:
+    _eruant_.
+
+TORALBA: Si demonstratum erit, nullam praeter Deum essentiam incorpoream
+esse, illud etiam perspicuum erit, Dei solius essentiam esse infinitam,
+quod Joh. Scotus[1] demonstrari posse negavit. Et certe acutissimus
+theologus demonstrationem de infinita Dei essentia sibi deesse
+confitetur. Illud tamen hac demonstratione de incorporea Dei natura
+consequimur, atque hoc amplius Thomistarum atque Averroistarum opinio
+valde perniciosa, quam[2] Albumazar[3] Maurus nimis pertinaciter tuetur,
+de una omnium hominum mente funditus subvertetur. Posuerunt enim, omnes
+mentes impiorum aeque ac piorum in unam et eandem animam coire, quo
+nihil absurdius ac sceleratius dici potest. Postremo ex hac
+demonstratione, omnem scilicet substantiam, praeter Deum, corpoream
+esse, perspicua sunt[4] supplicia improborum, quae ab Epicureis[5]
+negantur, ob id tantum, quod nullam admittant actionem in corpora, nisi
+a corporibus ipsis, nec patibiles esse a corporibus incorporeas naturas
+arbitrantur.
+
+    [1.] Liber sententiarum IV, disp. 4. [2.] Alibi: _opiniones ...
+    perniciosae, quas_. [3.] Alius false: _Albumezor_. [4.] Alibi:
+    _sint_. [5.] Alibi: _Epicuro_.
+
+CORONAEUS: Cedo igitur, Toralba, nisi molestum est, hanc quae tot
+utilitates complectitur demonstrationem.
+
+TORALBA: Hoc igitur primum, si placet, statuamus: omnis substantia, quae
+maximi orbis ambitu[1] coercetur, est finita. Mentes humanae, angeli,
+daemones orbe coelesti continentur, igitur sunt[2] finiti, quia nihil
+infiniti orbe finito concludi potest.
+
+    [1.] Alius: _circuitu_ vel _sinu_. Alibi: _maximo orbe coeli_.
+    [2.] Alii: _sint_.
+
+CORONAEUS: Istud quidem sua luce perspicuum est.
+
+TORALBA: Quidquid finitum usquam existit, terminos habet, quibus
+finitur, locum in quo[1] concluditur, et[2] nihil incorporeum terminis
+aut locis illis[3] continetur, igitur angeli non[4] sunt incorporei, cum
+suis sedibus ac terminis finiantur. Si non sunt incorporei, sequitur
+corpoream habere naturam, cum omnis substantia sit vel corporea vel
+incorporea; non hoc, igitur illud. Item illud[5]: omnis substantia,
+praeter Deum, habet finitam potestatem; omnis potestas finita terminatam
+habet substantiam[6]; ex quo sequitur, daemones, angelos, mentes quae
+desertis cadaveribus emigrarunt, terminatis sedibus co�rceri, nec
+ubique, nec pluribus locis simul, eodem existere momento, ut[7]
+nimirum[8] illi ipsi, qui angelos vel[9] mentes corpore vacare putant,
+confitentur. Nam si eadem substantia finita duobus locis simul et semel
+existeret, etiam moveri et quiescere simul posset, contra perspicua
+philosophorum[10] decreta[11].
+
+    [1.] Alius: _locum etiam, quo_. [2.] Alibi: _at_. [3.] Alius:
+    _ullis_. [4.] Deest in uno codice. [5.] Deest in alio codice.
+    [6.] False alius: _distantiam_. [7.] Alibi: _et_. [8.] Alius:
+    _etiamnum_. [9.] Alius: _et_. [10.] Alius: _physicorum_.
+    [11.] Scotus liber sententiarum I, disp. 2, qu. 4. Damascenus
+    lib. 2.
+
+SENAMUS: Ut haec vera sint, nondum tamen video, quibus terminis ac
+finibus daemones concludantur.
+
+TORALBA: Nullius substantiae fines aut termini cogitari possunt[1] extra
+superficiem, superficies autem solius corporis[2] propria; igitur omnis
+substantia finita ac terminata corporea sit oportet, alioquin esset
+infinita, quia tertium nihil est. Absurdum autem est, mentes humanas,
+daemones, angelos, qui mundi finibus ac terminis co�rcentur, infinitos
+esse, alioquin finitis infinita concluderentur.
+
+    [1.] Alibi: _posse_. [2.] Alibi: _solis corporeis_.
+
+SENAMUS: Quid obstat quominus angeli, daemones, mentes humanae certa
+quadam et determinata sede, non tamen superficie conclusa co�rceantur?
+
+TORALBA: Ita quidem est eorum opinio, qui angelos, daemones, mentes
+separatas in loco esse confitentur, non tamen circumscriptive, ut eorum
+verbis utamur, sed definitive. Quae distinctio[1] cum plerisque inanis
+videatur, nec definitive nec circumscriptive in loco esse voluerunt,
+sed[2] effective tantum. Quae sententia quidem minus habet erroris, quam
+illa, quia non implicat[3] ajentia simul et negantia, ut illa; sed
+hoc[4] habet incommodi, quod angelos ac daemones loco dimoveri negat.
+Qua ratione nec bonis ad superos, nec malis[5] ad inferos aditus
+pateret, quoniam ubique esse congruit tantum substantiis incorporeis.
+
+    [1.] Alius: _definitio_. [2.] Deest in aliis codicibus. [3.] Alius:
+    _ampliat_. [4.] Alibi: _id tamen_. [5.] Alibi: _impiis_.
+
+SENAMUS: Vereor ut argumentum a[1] te propositum consimile sit huic
+Aristotelis argumento: Si forma, inquit, non finitur ad materiam, extra
+materiam est infinita; quod[2] non magis sequitur, quam si dicat quis:
+si corpus non finitur corpore, est infinitum, nam ista ratione supremus
+orbis, qui nullo finitur corpore, esset infinitus.
+
+    [1.] Alius: _abs_. [2.] Alibi: _quia_.
+
+TORALBA: Clarius id explicabo: omnem substantiam, quae amplissimi orbis
+sinu co�rcetur, finitam esse posuimus, id quod omnes confitentur; fines
+autem[1] substantiae finitae nullos esse praeter superficiem, quae
+solius corporis propria est, quod geometricis principiis perspicuum
+est[2]. Item mentes omnes definitum habere ac determinatum locum, i.e.
+neque in quantumlibet maximo[3], neque in quantumlibet minimo, sed
+exaequato[4] suae essentiae finiri loco. Ex his ergo efficitur, mentes
+separatas et angelos corporea quadam natura coagmentari. Quare si demus,
+corpus illud esse spirituale, ut Paulus ipse et Damascenus loquuntur,
+corpus tamen erit, quantumcunque subtile esse dicamus, nec cum alio
+corpore ejusdem naturae magis esse poterit[5], quam a�r subtilissimus
+cum aquea terreave natura.
+
+    [1.] Alius: _ac_. [2.] Alibi: _quod geometricis est principium
+    perspicuum_. [3.] Desunt haec sequentia quatuor verba in alio
+    codice. [4.] Alius: _determinato_. [5.] Deest in aliis codicibus.
+
+SENAMUS: Adeone discrepat a natura, quicquam incorporeum esse in loco,
+cum puncta incorporea ipsaque accidentia suis quaeque sedibus ac locis
+contineantur?
+
+TORALBA: Tu, Sename, agis de punctis et accidentibus, quae quod per se
+ipsa et sine corporibus nullam habent hypostasim, nunquam[1] per se,
+nec ullo loco existere possunt et ne moveri quidem nisi ad corporum
+agitationem. Hic autem[2] agitur de substantia, puta de angelo, de mente
+cadaveri superstite, quam finitam esse fatentur, incorpoream tamen
+statuunt, quod nullo ingenii humani captu fingi potest, nisi demus
+ajentia et negantia esse vera, quia substantiam illam, quam incorpoream
+fingunt, uno tantum loco statuunt, eoque definito, extra quem nihil sui
+reperiatur, nec ubique esse volunt, vel suam habere circumstantiam, vel
+ut eorum verbis utamur, suam ubietatem, ut si quaeramus[3], ubi est
+angelus? responderi possit: in coelo vel in terra, non tamen utroque in
+loco, sed illic tantum, ubi sit ejus actio vel perpessio, nec usquam
+alibi. Loco tamen circumscribi, locum mutare negant, cum vel a superis
+locis ad inferos praecipites deturbantur, vel ab inferis praecipites ad
+superos revolant. Ex quo sequitur, utrumque pronunciatum verum esse:
+angelus est in coelo, angelus non est in coelo, quae[4] cum tota natura
+pugnant. Quid autem est aliud, locum definire, quam loci terminos
+corpori[5] circumscribere? Quodsi loco definiri vel circumscribi sunt
+eadem, etiam in loco esse circumscriptive et definitive eadem erunt,
+quod Damascenus duobis locis[6] fatetur. Itaque Thomas[7] repudiatis
+superiorum definitionibus[8] angelum in loco esse scripsit non
+ratione[9], sed applicatione, quem Scotus refellens angeli praesentiam
+ante rationem[10] necessariam esse concludit et quidem in loco
+commensuratire; sic enim loquitur, quoniam nec ubique nec in loco
+quantumlibet maximo, nec minimo, sed suae substantiae exaequato, quo nec
+majorem queat occupare, nec minorem. Ex quibus etiam illud sequitur,
+descensum et ascensum separatis mentibus necessario tribuendum. Quicquid
+autem movetur a loco in locum, corporeum esse oportet, quia prius
+transit[11] spatium sc ipso minus, deinde spatium sibi aequale, antequam
+in spatium se[12] majus decurrat. At substantia incorporea inanisque,
+quia nihil incorporeum magnum aut parvum dari potest, itaque necesse
+est, quaecunque moventur, corpora esse confiteri. Item motus omnis fit
+in tempore, et quovis tempore minus recipiendum erit, quo minus mobile
+moveatur. Igitur omni mobili accipietur in infinitum aliquod[13] minus
+mobile, ex quo fit, ut nihil incorporeum aut divisibile moveri possit.
+Item motus successio, quae in motu intercipitur, sit resistentia mobilis
+ad[14] moventem, vel intervalli ad mobile vel motoris ad intervallum.
+At nulla resistentia esset in angelo, si esset incorporeus, non enim
+resisteret intervallo, nec intervallum illi, nec sibi ipsi ut motori. At
+nullo humanae mentis captu cogitari potest, ut ab extremis ad extrema
+sine decursu intervalli medii perveniatur. Quare si locus, si corpus,
+si spatium divisibile est, angelos quoque, mentes humanas, daemones
+corporeos ac divisibiles esse oportet, contra quam illi et scribunt et
+sentiunt.
+
+    [1.] Alius: _nusquam_. [2.] Alius: _enim_. [3.] Alius: _quaeratur_.
+    [4.] Alibi: _quia_. [5.] Alibi: _terminis corpora_. [6.] Lib. 2 cap.
+    13. 16. [7.] Parte I, qu. 8, art. 1. [8.] Alius: _distinctionibus_.
+    [9.] Alii: _actione_. [10.] Alius: _actionem_. [11.] Alius:
+    _transilit_. [12.] Alius: _sibi_. [13.] Alius: _aliquid_.
+    [14.] Sequentia haec sedecim verba desunt in alio codice.
+
+SENAMUS: Cur igitur Peripatetici tam anxie a physicis metaphysica
+dividunt, cum physicorum argumentum omne circa[1] corpus naturale
+esse velint, metaphysicis vero tribuant substantias ab omni corporum
+oneratione[2] liberas, quo[3] verbo separatas mentes atque
+intelligentias contineri tradunt?
+
+    [1.] Deest alias. [2.] Alii: _concretione_. [3.] Alibi: _quae_.
+
+TORALBA: Graviter certe peccatur ab iis, qui[1] metaphysica physicis
+conturbant, i.e. naturalia divinis, nisi ut ex aliis alia melius
+intelligantur. Nullum autem metaphysici argumentum praeter primam causam
+incorpoream esse potest. Nam cum Aristoteles Platonis[2] ideas locis
+omnibus evertere conaretur, quod hypostasim nullam in natura[3]
+haberent, intelligentias tamen seu mentes separatas in natura
+incorporeas statuit his verbis:[4] An, inquit, ad physicam pertinet, de
+omni anima disputare? an vero de ea tantum, quae materia vocatur?[5] Hoc
+postremum tam absurdum visum est Alexandro Aphrodisiensi, ut nullam
+omnino substantiam corporis expertam affirmaret. Recte ille quidem, si
+primam causam excepisset, quam ob id incorpoream esse oportet, quia sit
+infinita.
+
+    [1.] Alibi: _quod_. [2.] Alius: _Platonicas_. [3.] Alius: _naturam_.
+    [4.] Libro ultimo de nat. anim. [5.] Alius: _vacat_.
+
+OCTAVIUS: Argute quidem, Toralba; sed me scrupulus angit, quod cum
+angelus particula quaedam sit et quasi scintilla divinae mentis illius
+ac aeternae, qui fit ut corporea mens ex incorporea natura existere
+possit?
+
+TORALBA: Assumis tu quidem, Octavi, quod in quaestione positum est,
+an scilicet mens humana sit particula divinae mentis, ut quidem video
+placuisse nonnullis, qui Plotinum auctorem citare[1] non dubitant, quod
+hominis mentem +homoousion+ esse dixerit ipsi Deo. At[2] ne +homoousios+
+quidem est, tantum abest ut sit +homoousios+. Falsum item, quod Arrianus
+ad Epictetum scribit, quem[3] ad hominem ita loquentem inducit: Tu
+delibatio[4] Dei habes in te ipso partem illius: +su men apospasma ei
+tou theou, echeis te en seaut� meros ekeinou+. Longe aliter Trismegistus
+ad Asclepium: Mens, inquit, non est abscissa de substantia Dei, sed[5]
+explicata, ut lux solis. Nam[6] si angelus, si humana mens ab essentia
+Dei decerpta esset, i.e. si particula Dei esset, Deum corpus esse
+oporteret, quod absurdum esse omnes confitentur. Item totus homo Deus
+esset; totum enim esse necesse est, cui pars detrahi nequit. Item Dei
+natura divisibilis ac dissolubilis esset, si partes haberet; itaque
+litterae sacrae mentem hominis non Dei substantiam, sed spiraculum
+appellant i.e. #ruach#[7] et imaginem, non partem illius, quae nulla
+in natura divina incorporea fingi potest.
+
+    [1.] Alibi: _ciere_. [2.] Desiderantur haec decem sequentia verba
+    in alio codice. [3.] Alibi: _cum_. [4.] Alius: _deliberatio_.
+    [5.] Desiderantur haec viginti sex verba in alio codice. [6.] Alibi:
+    _Non_. [7.] Alius: #neshamah#
+
+SALOMO: Sapienter illi quidem, qui a Dei natura corpus omnino[1]
+sejunxere, id enim praecipuum caput est symboli nostri.
+
+    [1.] Alibi: _omne_.
+
+SENAMUS: Quid igitur hoc sibi vult[1], Deum esse ubique? Etsi enim
+ubique est, est in loco, si in loco, etiam corporeum esse oportet.
+
+    [1.] Alius: _haec sibi volunt_.
+
+FRIDERICUS: Deus ubique est et[1] nusquam est.
+
+    [1.] Alibi: _ut_.
+
+SENAMUS: Igitur contradictoria simul vera sunt: si Deus est hic, Deus
+non est hic.
+
+CHRTIUS: Nos, inquit Augustinus, credimus ubique Deum esse praesentia,
+essentia, potentia, in omni loco sine circumscriptione, in omni tempore
+sine mutatione.
+
+OCTAVIUS: Rectius[1] et optime, opinor, Chrysostomus, qui, quomodo Deus
+ubique sit, capere se non posse confitetur.
+
+    [1.] Alibi: _Modestius_.
+
+SALOMO: Recte ille quidem, etenim Deus de se ipso loquens: Ego, inquit,
+coelum et terram impleo. Item: Coelum mihi sedes est, terra autem
+scabellum pedum meorum[1].
+
+    [1.] Jeremiae 23, 24. Jesaiae 66, 1.
+
+SENAMUS: Haec ad potentiam ejus infinitam pertinere videntur, non ad
+essentiam, ut Helias Thesbites his verbis innuit[1]: Deus, inquit, non
+est in a�re, non est in commotione, non est in igne; alioquin creatoris
+et creaturae una esset et eadem essentia, si utraque promiscue
+confunderetur, idem etiam creatoris et creaturae cultus haberetur. Ob id
+Deus altissimus, h.e. Eljon, #elyon# appellatur, quia in coelis est. Et
+ab interpretibus Hebraeis Deus #makom#, i.e. locus beatorum[2], quia
+mundus in Deo est, non autem Deus in mundo vastissimo quidem, sed
+prae illa essentia infinita corpusculo exiguo; non quia mundi aditu
+excludatur, sed ut intelligamus, nulla mundorum innumerabilium
+capacitate includi aut illius purissimam et incomprehensibilem essentiam
+cum rebus foedis, fluxis ac caducis permisceri. Est enim mundus
+usquequaque corporum plenissimus, nec quicquam in natura[3] vacuum. Quis
+autem et qualis sit Deus, (quanquam in eo nulla sit qualitas), mortalium
+nemo, quamdiu spirabit[4], intelliget. Nam Mosi roganti, ut se Deus illi
+contuendum exhiberet: Nemo, inquit Deus, vivens Deum videbit, i.e. plane
+cognoscet. Ac propterea dicitur in atra caligine versari et in tenebris
+latibula sua posuisse, h.e. obscurissimam et difficillimam ejus
+cognitionem videri hominibus in caligine densissima constitutis, cum
+ipse lucis auctor omnia suo compleat splendore. Ac tametsi praeclarum
+est, ejus omnia opera, dicta, facta, leges praedicare et crebris
+canticis usurpare, nihil tamen est, quo verius vel melius, quam
+contemplantis silentio laudari possit. Ac propterea David[5] illud
+sapienter usurpat: Tibi silentium laus! Quod vulgaris interpretatio
+non explicat his verbis: Te decet hymnus Deus in Sion. Sic enim voces
+hebraicas #lekha dumiyah tehillah# erudite Rabbi Moses interpretatur,
+ut etiam Chaldaeus paraphrastes: Coram te, inquit, laus reputatur
+silentium; quia Deus, quis qualisque sit, nullo sermone explicari aut
+ne cogitatione quidem capi potest.
+
+    [1.] 3 Regum 19, 11 sqq. [2.] Alius: _vocatur_. [3.] Alius pro his
+    duobus verbis: _materia_. [4.] Alius: _scrutabitur_. [5.] Psalm.
+    64, 2.
+
+CURTIUS: Illud quidem symbolo Pythagoras significat, cum silentio Deum
+laudandum esse ac puro animi affectu jubet colendum, quia sermo ipse
+inquinatus est nec veras Dei laudes assequi potest. Quod silentium
+Porphyrius et Jamblichus sic interpretantur, quando pura mens hominis in
+ecstasin divini amoris sublata immortali Deo mactatur, quod veteres in
+sacrificiis significabant, cum dicerent: Favete linguis! vel ut Homerus:
+Praecidite linguas, +temnete gl�ssas+ ut rerum sublimium ac divinarum
+contemplatione sursum corda raperentur, supra coelos omnes, ubi Dei[1]
+essentia ab omni mundi cogitatione disjuncta versatur. Id autem tum
+maxime fit, cum Dei agnoscendi causa potentiam ejus, bonitatem,
+sapientiam atque illius omnia dicta, facta, judicia, res gestas
+discutiendo, immensa rerum admirabilium ac sublimium infinitate
+perterriti silemus.
+
+    [1.] Alibi: _mundi_.
+
+TORALBA: Ego tamen silentio rupto laudes immortali Deo canere nunquam
+desistam, et quidem Heroicis numeris:
+
+  Me tua gestarum rapit ingens gloria rerum,
+  O Deus omnipotens! procul hinc peregrina deorum
+  Turba fugit fictaeque simul pietatis imago.
+  Angelici properate chori, properate po�tae,
+  Quotquot mente pia sacratum nomen adorant,
+  Ac Domini laudes puris efferte[1] labellis!
+  Ast ubi[2] verborum vis ac sapientia tanta,
+  Quae mare, quae terras, quae coeli temperet orbes
+  Legibus aeternis, percurrens cuncta momento?
+
+    [1.] Alius: _afferte_ vel _offerte_. [2.] Alius: _Est ibi_; alii:
+    _Est ubi_.
+
+CORONAEUS: Tenemus igitur Deum extra mundi concretiones et contagiones,
+sedem suam posuisse supra quicquid est coelorum, ut etiam visio
+Ezechielis ac prophetarum LXXII, quos de spiritu Mosis Deus afflaverat,
+aperte declarat.
+
+SALOMO: Apertius tamen significatur hominis conditione, quem Deus ad
+imaginem sui creavit, quod Rabbi Moses sic interpretatur, quod[1]
+quemadmodum intellectus agens seu adeptus[2] extra hominem et ab hominis
+concretione liber est, sic etiam Deus a mundi[3] concretione et
+contagione liber sit.
+
+    [1.] Alius: _ut_. [2.] Alibi: _occupatus_. [3.] Desunt alibi haec
+    tria sequentia verba.
+
+CORONAEUS: Habemus Toralbae demonstrationem, non modo de angelorum ac
+daemonum corporea natura, verum etiam praeter Deum nullam substantiam
+incorpoream esse; sed quaeri possit, an daemonum et angelorum cum
+mentibus humanis essentia sit eadem?
+
+CURTIUS: Puriorem esse angelorum quam daemonum essentiam et corpora
+lucidiora, docet Augustinus[1]: Angelis, inquit, malis mutata sunt in
+casu corpora in deteriorem qualitatem a�ris spissioris. Idem: Tenuia,
+inquit, angelorum corpora in deteriora ac spissiora transformata sunt,
+quibus ab igne pati possint.
+
+    [1.] In Genesin cp. 8.
+
+TORALBA: Porphyrius in antro Homerico scribit, angelos ac daemones a�reo
+corpore constare ac vestiri, ut ab ignibus patiantur, idque affirmans
+Philoponus[1]: Alioquin, inquit, intellectualis natura[2] nihil
+pateretur.
+
+    [1.] Contra Alexandrum Aphrodisium. [2.] Alius: _ratio_.
+
+SENAMUS: Si nulla sunt organa sensuum, nulla visus, tactus, gustus
+instrumenta et ne ulli quidem in a�re nervi, a quibus sensum haberemus,
+nullum cerebrum, unde nervi oriuntur; quonam modo a�reae mentes ab
+ignibus paterentur? Item si mentes humanae ignea constant natura, ut
+ille[1] innuit hoc versu:
+
+  Igneus est illi vigor et coelestis origo,
+
+nihil ignis ab igni pati potest. Multo minus si a�rea compage
+coalescunt; alioqui totus a�r quantus est, pridem flammis consumtus
+interiisset. Sin mentes separatae aquea constant natura, flammas potius
+exstinguerent, quam ignium vim sentirent.
+
+    [1.] Virgilius Aen. VI.
+
+OCTAVIUS: Vetustissima est opinio, animas ignea[1] constare natura, ac
+propterea Synesius in epistola quadam ad Cyrenesium pontificem eos, qui
+extrema naufragia extimuerant, siccas exeruisse[2] vaginas[3] scribit,
+ut animam, ne mergeretur[4], ejicerent, idque ab Homero significari, ac
+propterea Philostratum scripsisse, nunquam ante Ajacem O�leum, qui
+submersus interierat, demersis hominibus parentari consuevisse. Inde vox
+Sibyllae ad Palinurum[5]:
+
+  Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum
+  Eumenidum inspicies ripamve injussus[6] adibis?
+
+Num igitur Philo[7] verius, qui daemones appellat chorum corporis
+expertium animorum, aut cur Ebraei animam, quae corpori superstes
+evolavit, viduam appellarent, si alio adhuc[8] corpori conjuncta esset,
+cadavere priori deserto? Neque enim recte diceretur mens vidua, si
+relicto cadavere alteri corpori quasi secundis nuptiis copularetur.
+
+    [1.] Alibi: _igne_. [2.] Alibi: _exemisse_. [3.] Alius: _sicca
+    evasisse vagina_. [4.] Alius: _mergerentur_. [5.] Virg. Aen. VI.
+    [6.] Alius: _invisus_. [7.] In libro de mundo et in libro: quod
+    somnia mittantur a Deo. [8.] Alibi: _ad haec_.
+
+FRIDERICUS: Si Senami argumentum necessarium esset, quo sensibus animas,
+daemones, angelos vacare concludit, ne Deus ipse quidem audiret aut
+videret. Quid autem stupidius[1], quam eum, qui mirabili aurium et
+oculorum fabrica visum et auditum brutis etiam animantibus indidit,
+coecum et surdum arbitrari, quia sic oculis, auribus ceterisque sensuum
+careat instrumentis? At nemini dubium esse opinor, quum angelorum ac
+daemonum voces ab aliis, qui daemones +paredrous+[2] i.e. domesticos
+habeant, audiantur, quos tamen his sensibus carere fatentur. Quin etiam
+daemonum voces mox acutae et graciles, mox etiam graves et terribiles
+videntur[3], et quasi ex utre[4] verba facerent. Inde ab Ebraeis malus
+daemon ob id #Ov# appellatur[5] ab utre. Memoria subit Hermolai Barbari
+Patricii, qui ab hac civitate exilio pulsus est, quod legatus Romam
+missus a summo pontifice cardinalis honorem injussu senatus acceperat.
+Is cum entelechiae vocem in animi definitione non satis intelligeret,
+placuit daemona +paredron+, quem cum Georgio Placentino quaestionis
+arbitrum receperat, interrogare; hic voce tam gracili ac tam obscure[6]
+respondit, ut quid vellet nullo modo intelligi potuerit.
+
+    [1.] Alibi: _turpius_. [2.] Alius: +paroikous+. [3.] Alius:
+    _videantur_. [4.] Alius: _a�re_. [5.] Levit. 20, 27. [6.] Alibi:
+    _obscura_.
+
+TORALBA: Non sunt igitur ad vocem articulatam necessarii pulmones,
+larynges, lingua, palatum, sed confitendum est, vim sensuum[1] aliam
+esse in Deo, aliam in coelo, aliam in angelis ac daemonibus, aliam in
+animantibus.
+
+    [1.] Alius: _sensitivam_.
+
+OCTAVIUS: Si nullus esset sensus in mentibus separatis, nulla essent
+supplicia sceleratorum, ac praemia[1] quaeque bonorum jacerent.
+
+    [1.] Alius: _gaudia_.
+
+SALOMO: Illud abs te, Sename, scire cupiam, num saepius in somniis sola
+mente, oculis conclusis ac sensibus omnibus stupefactis, rerum imagines
+videris[1] perinde ac si oculos apertissimos haberes[2]? Quod quidem si
+fateris, cur dubitas aciem mentis, quam oculorum, ad contuendum
+acutiorem confiteri? Ac M. Tullius non minus eleganter quam vere
+scripsit, mentes ipsas tum maxime sentire ac vigere, cum e corporibus
+excessissent.
+
+    [1.] Alibi: _videri possint_. [2.] Alibi: _quis haberet?_
+
+CORONAEUS: Frustra res antea perspicue demonstratas a calce ad caput[1]
+revocaremus: nam ex illis Toralbae demonstrationibus deque corporea
+daemonum ac animorum natura, hunc etiam fructum decerpimus, quod
+Thomistarum[2] ac Averroistarum perniciosa opinio diluitur; posuerunt
+enim, unam esse omnium animam in singulos homines diffusam ac rursum
+occasu cadaverum segregatam in sese coire. Ita argumenta illa triginta,
+quae ad stabiliendum hunc errorem Averroistae denotant, uno ruunt et
+eodem momento, quibus tamen satis apte fieri non poterat ab iis,
+qui animos corporum expertes esse posuerunt, quoniam substantiae
+incorporeae, si ullae existerent, facile[3] avulsae a corporibus coirent
+in unum, corpora vero ut se ipsa penetrent, fieri nullo modo potest.
+Restat igitur, ut intelligamus, quemadmodum ex ea demonstratione Dei
+essentia et potestas infinita[4] colligatur, quod superius Toralba
+demonstraturum se, ni fallor, spopondit.
+
+    [1.] Alius: _carceres_. [2.] Themistianorum. [3.] Alius:
+    _facillime_. [4.] Alius: _indistincta_.
+
+TORALBA: Dixi quidem, ut ille in re levissima, sed non promisi. Quis
+enim hoc sibi aut alteri promittere se posse confidat? Obsequor tamen
+Coronaeo, cui nihil denegari potest; ineptus enim malo, quam non
+obsequens videri. Omnis substantia corporea est finita, cum incorporea
+nullis terminis co�rceatur. Quae autem substantia nullis finibus
+concluditur, infinita est. Hoc enim corollarium ex superioribus[1]
+demonstrationibus colligitur. At omnium theologorum et philosophorum
+summa consensione prima causa est incorporea, igitur sola est essentia
+infinita; si[2] essentia est infinita, et potestas et bonitas et
+sapientia est infinita. Quia si vis finita subjecto infinito congrueret,
+etiam visin finita subjecto finito conveniret, et creatura finita
+infinitae potestatis esset. Absurdum consequens, igitur et antecedens.
+Ex eo sequitur, nihil in Deo infinito finitum cogitari posse. Hoc
+amplius scilicet, si Deum solum simplicem esse, cum omnia corporea
+ex partibus coalescant, ac propterea Deum solum impatibilemet
+indissolubilem esse, contra quam usu venit substantiis compositis, quae
+ex iis constant in quae dissolvuntur, et in ea ipsa dissolvuntur, ex
+quibus conflantur. Id autem quod simplex est, in partes, quas nullas
+habet, dividi aut in alia principia dissolvi nequit.
+
+    [1.] Alibi: _supremis_. [2.] Desunt haec duodecim sequentia in aliis
+    codicibus.
+
+SENAMUS: Si Deus est incorporeus, quid est quam ob rem aures, oculi,
+nasus, digiti, pedes, brachia, facies ei tribuantur?
+
+SALOMO: Etiam ira et furor saepissime, an propterea iracundum et
+furiosum esse dicemus? Sed nutrices et parentes oportet cum infantibus
+balbutire et ad Deum humana transferri, quando ad homines divina traduci
+non possunt. Illud autem animadversione dignum, quod cum caeteri sensus
+Deo tribuantur, nunquam tamen gustus et tactus, quia corpori semper
+inhaerent, nec sine corporibus sensibilia tactus et gustus percipi
+queant, ut caetera sensibilia, ut magis ac magis appareat, Deum plane
+incorporeum esse. Angelus autem si incorporeus esset, ut Aristoteles cum
+plerisque theologis opinatur, ejus substantia existeret omni in loco et
+extensionem infinitam haberet et[1] essentiam, quin etiam intelligentias
+ac daemones unum et idem cum Deo esse oporteret atque ita bona malis,
+aeterna caducis, fluxa sempiternis, purissima foetidissimis, Creator
+denique creaturis promiscue confunderetur. Quae non modo absurda, sed
+dictu nefaria sunt. Ita quoque si angelus aeternus esset, nunc haberet
+totam durationem, quam habiturus est[2], et ut pinguius loquamur,
+formaliter infinitam[3]. Illud enim philosophorum ac theologorum
+consensione constat, _esse et posse_ in essentia divina nihil differre;
+item _esse, fuisse et fore_ in rebus aeternis unum idemque haberi, quia
+nec prius nec posterius est in Deo, ut rectissime Rabbi Moses[4]
+scribit. Idem autem significat Jesaias[5], cum utrique angelo seraphino
+sex alas fuisse scribit ac duabus quidem faciem tegere, duabus pedes,
+reliquis volare, ut intelligamus, angelos ortum habuisse et occasum
+habituros, tametsi hominibus utrumque sit ignotum, Deum vero solum
+principio et fine et omni temporis successione carere. Nam ubi est
+successio, ibi est novatio ac mutatio, ut angelus se habeat aliter quam
+prius, quoniam non angelus habet, quod praeteriit, et exspectat, quod
+futurum est, igitur mutabilis ac propterea terminum habiturus. Nisi
+enim aliud atque aliud esset in motu, ne in tempore quidem prius ac
+posterius perciperetur. Motum autem angelis inesse, perspicue Toralba
+demonstravit; id enim sacris litteris saepe significatur, quae non modo
+angelis motum inesse, sed etiam motus[6] celeritatem ac pernicitatem
+significant, cum alas quatuor sexve angelis tribuant, quod satis innuit,
+mutabilem esse[7] ac dissolubilem eorum naturam.
+
+    [1.] Deest in alio codice. [2.] Alibi: _esset_. [3.] Alibi: _nisi
+    vitam_. [4.] In libro More nebochim. [5.] Jessiae 6, 2 et 6.
+    [6.] Deest in aliis codicibus. [7.] Deest in aliis.
+
+CORONAEUS: Habemus igitur perspicuam minimeque dubiam demonstrationem
+de potestate atque essentia Dei, omnibus modis infinita, eumque solum
+aeternum esse, +ai�nion, aperanton, anarchon+, angelos vero, daemones,
+mentes corporeas esse ac finitas, suaque natura mutabiles ac solubiles.
+Quae aditum aperire mihi videntur ad ea, quae de actionibus daemonum, de
+funambulis elephantibus, de arboribus et brutis loquacibus, de sagarum
+transvectionibus feruntur.
+
+SENAMUS: Prospiciendum nobis est, opinor, ne pro argumento capiamus
+id ipsum[1] quod in quaestione positum est, scilicet ea miracula quae
+spectantur a daemonibus cieri. Neque etiam si demus, corporeos esse
+daemones, propterea sequitur, transvectiones sagarum veras esse.
+
+    [1.] Deest in alio codice.
+
+TORALBA: Quod nec a natura nec ab hominibus fieri potest[1], id vel a
+Deo vel ab angelo vel a daemonibus fiat[2] oportet. At neque per naturam
+neque per hominum gestionem transvectiones illae sagarum[3] per a�ra[4]
+fieri possunt; igitur a Deo vel ab angelis daemonibusque fieri necesse
+est.
+
+    [1.] Alius: _possit_. [2.] Alibi: _fieri_. [3.] Alius: _hominum_.
+    [4.] Tria haec antecedentia verba desunt in alio codice.
+
+OCTAVIUS: Post mundi conditionem[1] Deum ab omni actione conquievisse
+docemur, nec quicquam nisi causis intercedentibus agere; quanquam de
+rebus tam arduis et ab hominum sensu et captu remotis quicquam[2]
+statuere valde periculosum mihi videtur.
+
+    [1.] Alius: _creationem_. [2.] Alius: _quicquid_.
+
+TORALBA: Si Deum mobilem fatemur, et patibilem et mutabilem confiteri
+oportet; hoc absurdum, illud igitur. Sed ut angelorum ac[1] daemonum
+actiones melius intelligantur, demonstrandum est, primam causam non
+solum immobilem esse, sed ne moveri[2] quidem, contra quam[3] putat
+Aristoteles, qui aeterno motu Deum obligavit.
+
+    [1.] Desiderantur haec quinque sequentia verba in aliis codicibus.
+    [2.] Alius: _movere_. [3.] Alius: _quam_.
+
+CORONAEUS: Age igitur, Toralba, uti facis, ea quae vagis minutorum
+philosophorum erroribus jam pridem implicata sunt, explicare.
+
+TORALBA: Inveteratus Aristotelis error plerosque fefellit, qui si
+acutius mobilium ac moventium ordinem intuerentur, a suscepta sententia
+discessissent. Quaedam enim moventur tantum ut materia, quae quasi
+faex[1] omnes motus patitur, nec tamen movet ipsa; quaedam tantum[2]
+movent et[3] moventur, ut forma et corpora naturalia; quaedam movent nec
+moventur, ut primus motor, qui movet quidem primum mobile, nec movetur
+tamen. Hoc ordine mobilium et moventium posito, necesse est, aliquod[4]
+extremum esse, quod nec moveat nec moveatur. Id autem est prima omnium
+mobilium ac moventium causa, quae perfruitur[5] quiete sempiterna.
+
+    [1.] Alius: _sex_. [2.] Alius: _vero_. [3.] Haec sequentia undecim
+    verba desunt in alio codice. [4.] Alius: _aliquid_. [5.] Alius:
+    _perfinitur_.
+
+OCTAVIUS[1]: Pulcherrimus quidem hic ordo mobilium ac moventium; non
+video tamen, ut sit necessarius.
+
+    [1.] Deest in alio codice.
+
+TORALBA: Non desunt aliae demonstrationes, quibus necessario
+conficitur[1], primam omnium causam nec moveri nec movere.
+
+    [1.] Alius: _conficiatur_.
+
+CORONAEUS: Cedo igitur, nisi molestum est, cum in re tanti ponderis ac
+momenti omnia nos tentare oporteat, ut sit[1] quo Epicurei efficacibus
+argumentis et ad assentiendum necessariis refellantur.
+
+    [1.] Alii: _si_.
+
+TORALBA: Tam absurdum est, essentiam infinitam finito corpusculo ad
+finitum modum adjungere, quam vim infinitam finitae naturae tribuere,
+cum sit eadem contrariorum disciplina. At ineptum est et ab omni ratione
+alienissimum, vim infinitam tribuere corpori finito; igitur ineptum
+quoque, essentiam Dei infinitam corpusculo, mundo finito copulare. Atque
+illud quidem Averroi tam incongruum visum est et abhorrens a natura, ut
+Aristotelis sententia repudiata secundae causae tribueret primi mobilis
+conversionem. Idem tamen hic sui[1] oblitus mundum aeternum statuit, qua
+quidem ratione causam secundam, quam finitam esse fatetur, aeterno (id
+est infinito) motui[2] alligavit, et eodem relabitur, quo[3] Aristotelem
+delapsum criminibatur.
+
+    [1.] Deest alibi. [2.] Alius: _motu_. [3.] Alius: _unde_. Ceterum
+    haec sequentia Toralbae verba in aliis codicibus desunt.
+
+CORONAEUS: Haec quidem demonstratio non minus efficax[1] est ad
+convellendam Aristotelis et Averrois de mundo aeterno sententiam, quam
+superior illa de corporea daemonum et angelorum natura. Deum autem
+motorem inquietum[2] statuere, non modo a natura divina, sed etiam
+ipsius Aristotelis scriptis inter se dissidentibus alienum est. Deos,
+inquit[3], arbitramur felices ac beatos, sed cum nullis actionibus
+impediantur, nec Endymionis in morem[4] dormire consentaneum sit,
+relinquitur[5], ut contemplatione aeterna fruantur. Si Aristoteles Deum
+contemplatione, quae a motu quam[6] longissime abest, si quiete beata
+perfrui[7] arbitratur, cur illum irrequieto motu fatigat? Dicitur enim
+post mundi creationem[8] conquievisse, quid a mundo alienius, quam
+quies? Quae quum ita sint, consequens est, coelos[9] per sese et a forma
+sibi insita aut ab angelis moveri.
+
+    [1.] Alibi: _minimae efficaciae_. [2.] Alii: _irrequietum_.
+    [3.] Lib. 10 Moralium ad Eudemum. [4.] Alius: _in modum_. [5.] Deest
+    in alio codice. [6.] Deest in eodem codice. [7.] Desunt haec sex
+    sequentia verba in eodem codice. [8.] Alius: _conditionem_.
+    [9.] Alius: _coelum_.
+
+OCTAVIUS: Video nos sensim a metaphysicis ad physica delapsos,
+siquidem demonstratum est, angelos, daemones, mentes humanas corporea
+coagmentatione vigere, nec ullam omnino essentiam praeter Deum
+incorpoream existere.
+
+TORALBA: Omne metaphysici argumentum ac subjectum ad essentiam
+incorpoream spectat. Caetera quia[1] corpora naturalia sunt, physicorum
+propria dicamus. Angelorum tamen aut daemonum actiones, quae voluntariae
+sunt, quis ad naturam pertinere dicat? Perinde non[2] est, ac si quis
+putet, liberas hominum actiones a voluntate profectas[3] naturales esse,
+tametsi homo, quatenus corpus naturale, physicorum subjectum erit.
+
+    [1.] Alius: _qui_. [2.] Alius: _enim_. [3.] Alibi: _perfectas_.
+
+CURTIUS: Ambigit Aristoteles de mente humana, cujus disputationem a
+physicis libris retraxit[1].
+
+    [1.] Alius: _litteris detraxit_.
+
+TORALBA: Succurrit in mentem Helvetii cujusdam opinio, qui eleganti
+nomine se Theophrastum Paracelsum appellavit, qui medicorum omnium
+decretis a stirpe revulsis nova somnia invexit, summa doctorum virorum
+consensione repudiata, quibus etiam illud subrogavit, daemonum actiones
+naturales esse.
+
+CORONAEUS: Statuendum igitur prius est, quae naturalis actio dici
+mereatur.
+
+TORALBA: Actio naturalis esse non potest, quae vel a Deo, nullis
+causarum inferiorum interjectis opibus, vel ab angelo vel a daemone vel
+a divinae[1] voluntatis arbitrio vel denique casu fiat. Casum appello
+plurium causarum concursum ad effectus inopinatos: caetera, his
+exceptis, natur� fieri dicemus.
+
+    [1.] Alius: _humanae_.
+
+FRIDERICUS: Nemo certe, nisi demens, arbitratur[1] hominis ascensum in
+coelum, aut per a�ra volatus sagarum naturales esse, cum id potius fiat
+repugnante natura, quae gravia[2] deorsum impellit, nisi quid fuga[3]
+vacui sequatur, ut cum e lacubus[4] aqua pluvialis sursum abripitur,
+tunc enim gravia sursum, leviora[5] deorsum feruntur, ad universitatis
+totius incolumitatem.
+
+    [1.] Alius: _opinatur_. [2.] Alius: _graves_. [3.] Alibi: _nisi
+    prius fuga_. [4.] Alibi: _vel cum elicibus_. [5.] Alius: _levia_.
+
+CURTIUS: Ego mundum hunc[1] perinde ac rempublicam ad illius reipublicae
+mundanae imaginem temperari oportere statuo, vel potius nostram
+civitatem exemplar esse debere illius exemplaris et archetypi mundanae
+civitatis. Nam qui universitatis ordinem penitus perspexit, suae
+civitatis statum multo melius temperabit. Et quemadmodum in republica
+bene constituta sunt quaedam majestatis et imperii perpetuae leges,
+quaedam vero[2] per varia tempora ac rerum opportunitate mutantur, item
+ordinarii quidam sunt magistratus lege creati ad jurisdictiones, ad
+aerarii tutelam, ad sarta tecta civitatis, ad annonae procurationem,
+ad salutis publicae curam, item ministri magistratuum locis omnibus
+dispositi, ad exsequenda principum ac magistratuum jussa: ita quoque
+consentaneum est, providum naturae parentem Deum leges quasdam perpetuas
+et inviolabiles sanxisse, ratos scilicet orbium cursus ac recursus,
+quorum tanta constantia est, ut ab ortus sui primordio ne momento quidem
+aberraverint a tramite. Nec dubium est, quin angelos quasi principes in
+coelo, his inferiores in elementis collocarit, alios ad obeunda sacra,
+qui quasi sacrifici mentes puriores ac sanctiores, velut hostias, Deo
+immortali sacrificant ac vota precesque offerunt[3], quosdam civitatibus
+ac imperiis praepositos, quos Graeci[4] +kosmag�gous+, Latini Deos
+tutelares appellabant ac persuasum habebant, non prius civitates
+expugnari aut capi posse, quam tutores illos ac praefectos urbium votis
+ac supplicationibus evocarent[5], quo pertinet illud: Excessere Dii,
+quibus hoc imperium steterat.
+
+    [1.] Addit alius codex: _a Deo_. [2.] Additur alibi: _quae_.
+    [3.] Alius: _afferunt_. [4.] Alii: _Proclus_. [5.] Evocatio est apud
+    Curtium lib. 2.
+
+FRIDERICUS: Civitatum moderatores +angelous+, +daimonas+ vocat Plato[1],
++kata topous hupo the�n archont�n panta ta tou kosmou mer� dieil�mmena+.
+
+    [1.] In politicis.
+
+SALOMO: Illud arcanum, ut optima quaeque[1], Plato ab Ebraeis acceperat;
+sic enim in sacris litteris legimus, Deum terminos ac fines populorum
+pro angelorum numero statuisse; nec dubitandum est, angelorum partem
+coelestibus, partem elementis, partem hominibus praefici, alios quidem
+ad praemia bonorum, alios ad supplicia impiorum. Huc enim pertinet
+carmen illud Davidis[2]: _principes populorum congregati sunt cum Deo
+Abrahami, quoniam in Deum intenti sunt tutores terrarum._ Id enim
+proprie[3] significant haec verba #maginnei eretz# quos eodem versu
+#nedivei ammim# principes populorum appellat. At tametsi[4] Plato a Diis
+praefectos[5] scribit, horum tamen omnium ducem ac principem exercituum
+daemonum ac Deorum ter maximum Deum appellat, cujus currum caeteri
+consequantur: +ho men d� megas h�gem�n en ouran� Zeus pt�non harma
+echei, t� de hepetai stratia the�n te kai daimon�n.+ Quod idem a Davidis
+odis expressum est hoc versu[6]: _currus Dei exercituum multiplex
+viginti millia laetantium_. Quem locum sic reddidit Chaldaeus
+paraphrastes: currus Dei viginti millia ignis ardentis, duo millia
+angelorum ducunt illos, divinitas Dei est[7] super illos, ut
+intelligamus, Deum placida quiete fruentem angelorum ac daemonum
+ministeriis ac obsequiis uti.
+
+    [1.] Alius: _quoque_. [2.] Psalm 46 (47), 10. [3.] Alius:
+    _praecipue_. [4.] Alibi: _attamen etsi_. [5.] Alius: _profectos_.
+    [6.] Psalm 67 (68), 18. [7.] Alius: _quiescit_.
+
+CURTIUS: Illud etiam in natura videmus, quod in republica, bene
+constituta scilicet, leges interdum mutari ac pro curatoribus[1]
+ordinariis extraordinarios constitui, idque ad reipublicae salutem.
+Ita quoque naturae leges suspendi[2] ac nova quaedam praeter naturam,
+ostenta, prodigia, morbos populares, incendia terrarum, diluviones
+aquarum cieri, ne quis putet, ulla legum naturalium necessitate Deum
+alligari, ut ante[3] Toralba demonstravit. Quid enim absurdius esset,
+quam in civitate regem suis imperiis ac legibus solutum, ut leges
+pro temporum varietate corrigere et emendare possit, Deum vero mundi
+principem ac parentem suis legibus obligari? Non debent igitur angelorum
+ac daemonum naturales actiones censeri, quae[4] praeter ordinem naturae
+consuetum fiunt, ut flumina retroferri, maria scindi, flammas deorsum
+dejici, quae non nisi divina potestate ac consensu[5] fieri possunt.
+
+    [1.] Alius: _magistratibus_. [2.] Alius: _sustineri_. [3.] Alibi:
+    _acute_. [4.] Alibi: _cum_. [5.] Alibi: _concessu_.
+
+SENAMUS: Nihil bonum mihi videtur, quod praeter naturam fiat, ut
+Aristoteles scribit: +ouden de tou para phusin kalon+.
+
+SALOMO: Ignoscendum opinor Aristoteli, rerum divinarum imperito, imo
+potius contemptori.
+
+SENAMUS[1]: Quid vetat igitur, quominus omnia quae natur� fiunt,
+a daemonibus et angelis fieri dicamus?
+
+    [1.] Alii rectius: FRIDERICUS.
+
+SALOMO: Pleraque nasci ac paulatim augeri videmus ab ea vi, quam
+originis cujusque principio Deus indidit, sine ulla daemonum aut
+angelorum actione, puta stirpes et animantia, quae suapte vi, primordio
+sui generis divinitus tributa, suum genus propagant[1]. Idem judicandum
+de lapidibus, metallis, fossilibus, quae terra modice culta et etiam
+inculta sponte profert. Sed praeter hanc animantium ac stirpium
+generationem est alia[2] quaedam ordinaria et solennis, quae[3] solet
+quotannis recurrere, attamen praeter naturae leges, quibus quidem ex
+semine genera propagantur, ut omnia illa piscium examina, quae derepente
+stata magnitudine eodem tempore, iisdem littoribus[4] exoriuntur,
+quorum[5] nec semina in vadis aut littoribus aut saxis aut alga usquam
+apparent, nec ulla vestigia parentum. Nam eorum, quae a parentibus
+originem habent, sua sunt semina, sua incrementa, et ut paulatim
+exsurgunt, ita quoque sensim tabescunt. Illa vero momento in justam
+magnitudinem erumpunt ac paulo post, nisi capiuntur[6], evanescunt,
+ut thynnorum agmina, quae cubica figura tanta vi ac multitudine in
+Hellespontum tranant e Ponto, ut saepe naves ac retia validissimis
+viribus subvertant, neque tantum in Hellesponto, sed etiam apud Rhodios
+Elopes[7] ejusdem magnitudinis tantis agminibus prodeunt, ut Rhodiorum
+alimento diu sufficere possint. Nec dubito, quin aliis quoque littoribus
+consimilis piscium annona divinitus[8] tribuatur accolarum inopiam ac
+tenuitatem sublevatura.
+
+    [1.] Alius: _propugnant_. [2.] Alibi: _lux_. [3.] Alius: _quia_.
+    [4.] Alibi: _littore, iisdem temporibus_. [5.] Desunt haec tredecim
+    sequentia in alio codice. [6.] Alius: _capiantur_. [7.] Vel:
+    _helopes_. [8.] Deest in alio codice.
+
+FRIDERICUS: Ego quidem apud Batavos salmonum ac sturionum, quos siluros
+appellant, tantam piscationem vidi, ut in finitimas regiones[1] non sine
+ingenti quaestu transveherentur, nec procul a Batavia circa fretum
+Ixium, haleces tot ac tantis legionibus Octobri mense prodire, ut iis
+capiendis piscatorum copia, quae maxima est, sufficere nullo modo
+posset, unde in universam Galliam, Germaniam utramque, Britanniam cum
+uberrimo quaestu transvehi. Sed illud mirum, quod cum justa magnitudine
+momento prodirent, nulla tamen semina, nulli foetus ac ne ulla
+quidem vestigia videantur. Quae quum a piscatoribus et mercatoribus
+exquirerem[2], narrabant illi, ad Orcades insulas arcarum multitudinem
+admirabilem annuis piscatoribus redundare[3] et in littore Celtico
+statam esse galeorum piscationem mense Martio[4], deinde Aprili
+scombrorum; unde tamen tot agmina prodirent, scire neminem.
+
+    [1.] Deest in alio codice. [2.] Alius: _conquirerem_. [3.] Alius:
+    _redundari_. [4.] Alius: _Martis_.
+
+CURTIUS: Ipse vidi saepius in Galliae Narbonensis littore examina
+mugilum stato anni tempore semper remeare et in proximo littore
+Massiliensi apicarum[1], item in adversis Africae littoribus
+trissarum[2], quas accolae juratas[3], nostri alosas appellant,
+copiam ceteris[4] littoribus inusitatam.
+
+    [1.] Alius: _aprarum_. [2.] Alius: _frissarum_. [3.] Alius:
+    _ejuratas_. [4.] Alius: _nostris_.
+
+CORONAEUS: Etiam Cretenses nostri annuas habent gobionum legiones,
+quibus insula mirifice sustentatur, sed ea multitudine[1], ut ab eodem
+utero, eadem hora, eodem momento natae aut coelitus delapsae aut ex
+intimis terrae visceribus erutae videri possint. Item e littore Siculo
+muraenarum maxima copia quotannis exsurgit.
+
+    [1.] Alius: _magnitudine_.
+
+TORALBA: Non vestris tantum hominibus, sed nostris quoque liberalissimus
+naturae parens providit. Nam Calaei[1] circa Lusitaniae littora solennes
+habent chalcidum, quas sardinias[2] vocant, piscationes, et procul a
+littoribus Europae in Atlantico asellorum ingens erumpit copia, paulo
+post aestivum solstitium, non sine magna piscantium admiratione. Sed cum
+intentos[3] lucro piscatores aspiceremus, nec tamen, unde tanta ubertas
+tam repente prodiret, admirari[4] his iambicis invecti sumus in avaros
+piscatores:
+
+  Avare piscator, freta
+  Qui trajicis ferventia,
+  Piscationis aemulus!
+  Dic, si potes, (sed quis potest?)
+  Vis unde tanta piscium
+  Fulgentibus per aequora
+  Squamis[5] repente prodeat?
+  Est omnibus ac singulis
+  Ab ortu magnitudo par,
+  Est aequa moles corporis,
+  Adepta mox originem
+  Et incrementa partium.
+  Nusquam ulla partus semina,
+  Nec ulla sunt vestigia[6],
+  Nec alga vilis cochleas
+  Progerminat[7] a caudice,
+  Profunda nec maris vada,
+  Nec altis saxa rupibus,
+  Nec pura gignunt littora,
+  Nec Aphrodites candidae[8]
+  Genetrix spuma[9] procreat.
+  Quis agmen illud cubica
+  Figura piscium regit[10],
+  Aut unde lucidus fretum
+  Invadit halec Ixium,
+  Distenta rumpens retia[11]
+  Revulsis ante navibus?
+  Recenseamne cetera?
+  Vix orbe toto littus est,
+  Quod non abundet piscibus,
+  Largitione coelica,
+  Et quae[12] marinis sedibus
+  Procul[13] pascuntur alites,
+  Aut delicatioribus
+  Cicadum legionibus,
+  Cum fruge pingues evolant
+  Nomadum[14] ad solitudines,
+  Ut improborum poena sint,
+  Bonorum justa praemia.
+  O numen admirabile!
+  O celsitudo maxima
+  Procuratoris optimi,
+  Qui nutu nutrit omnia!
+
+    [1.] Alius: _Colesiaci_. [2.] Alius: _serdunas_, vel: _sardumas_.
+    (Cf. Plin. h. n. 32, 53.) [3.] Alibi: _intentione_. [4.] Alibi:
+    _admirari_. [5.] Alibi: _alis_. [6.] Alius codex quinque haec
+    antecedentia versus ita legit:
+      Adepta moles corporis
+      Aqua mox incrementa et
+      Originem partium nusquam,
+      Sec ulla partus semina,
+      Nec sunt ulla vestigia etc.
+    [7.] Alius: _progermines_. [8.] Alius: _candida_. [9.] Alius:
+    _spumae_. [10.] Alius: _regitur_. [11.] Alius: _ilia_. [12.] Alius:
+    _qui_; alius: _aquae_. [13.] Alius: _nova_. [14.] Alius: _Modo dum_.
+
+OCTAVIUS: Video ego vos plus otii piscationi[1], quam aucupio dedisse.
+Saepe cum Volaterranis finitimis nostris non sine admiratione spectavi,
+advolantes exercitus palumbarum, cum tamen in continenti nullae aut[2]
+ne ovorum quidem aut nidorum ulla usquam imago reperiatur, multo minus
+etiam in proximis insulis. At si quis ab Africa[3] trajecto mari
+mediterraneo evolare putet flantibus[4] austris, facile refellitur
+immani spatio milliarium MCC; omnibus tamen accolis[5] constat, a plaga
+maritima involare in continentem.
+
+    [1.] Alibi: _otio piscationis plus_. [2.] Alius: _ac_. [3.] Alibi:
+    _Austria_. [4.] Alii legunt: _santis_, id quod sine sensu.
+    [5.] Deest in alio codice.
+
+CURTIUS: Cum agerem in Gallia, callidus quidam auceps noctu facibus[1]
+accensis palumborum multa millia[2], quae ab oceano in littus Rhotomagum
+versus advolaverant, nullo negotio venabatur. Cum ab illo percontarer,
+unde tanta vis palumborum? illud reposuit, illis[3] tantum annis
+advolare, quibus abundaret fagina glans, qua pascantur. Item liviarum et
+earum[4] avium[5], quas ipse patria lingua _"pluviers"_[6] appellabat,
+e genere columbarum, examina infinita in Aurelianorum agros impluere,
+nusquam tamen nidos ac ne ciborum quidem in ingluvie aut ventriculo
+argumentum[7] exstare. Et in pagis[8] Andium anseres sylvestres coelitus
+accedere et, gramine pascuorum[9] momento saginatos, proventus uberrimos
+incolis afferre.
+
+    [1.] Alibi: _fascibus_. [2.] Alius: _vim_. [3.] Alius: _iis_.
+    [4.] Alius: _Luciarum et Acarum_. [5.] Alibi: _ranium_. [6.] Alii:
+    _pluvieres_. [7.] Addit alius: _aliquid_. [8.] Alius: _agris_.
+    [9.] Alius: _pascuarum_.
+
+SENAMUS: At in littore Neapolitano coturnicum annuam piscationem
+videre potuistis, quae cum flantibus coris in Mediterraneum transvolare
+conantur, demergi ac mortuae in littus ejici[1] solent. Ita quoque avium
+greges opinor avolare et revolare, tum flumina, maria, montes trajicere,
+ut[2] grues, hirundines, ciconiae, accipitres, anseres et anates
+sylvestres[3], coturnices vero alarum brevitate debiles et adipe graves
+merguntur. Ut[4] enim regiones omnes hieme conquiras, nusquam[5] tamen
+hirundinem reperias.
+
+    [1.] Alius: _rejici_. [2.] Alibi: _et_. [3.] Desunt quatuor haec
+    antecedentia verba in alio codice. [4.] Alibi: _Et_. [5.] In eodem
+    codice desunt sequentia haec quatuor verba.
+
+SALOMO: Senamus omnia argute derivare conatur ad naturae causas. At[1]
+quidem originis initio Deus jussit[2], aquas non solum aquatilia, sed
+etiam volatilia promere. Itaque in sacris libris legimus[3], coturnices
+a plaga maritima ad Isra�litarum castra spiritu Dei disjectas tanta
+multitudine, ut spatio itineris diurni duobus cubitis in altitudinem
+undeque castra complecterentur. Castra vero quanta fuerint, intelligi
+potest ex eo, quod 600000 civium, qui arma ferebant, censa[4] fuerunt.
+Ex quo intelligitur[5], seniorum, juniorum, foeminarum, servorum
+peregrinorum, quae censa non fuere, multitudinem triplo majorem
+exstitisse. Ac nihilominus tantae multitudini[6] coturnices non
+solum mense toto suffecisse constat, verum etiam cupiditatem carnium
+vorandarum[7] ad nauseam usque explevisse. Quod igitur legimus, tot
+examina coturnicum spiritu Dei ab oris maritimis abrepta fuisse, satis
+intelligitur, fuisse extraordinariam generationem, angelis divino
+concessu ac munere procurantibus, non aliter quam illa, quae dixistis,
+piscium ac avium repentina examina, angelorum officiis ad hominum
+alimenta, mirabili Dei procuratione ac bonitate comparantur, ut etiam
+illud manna, quo Isra�litae in deserta solitudine annos amplius XL pasti
+fuere, qui cibus angelorum[8] diserte vocatur, non quod manna vescantur
+angeli, sed quia nullis naturae causis ordinariis angelorum curatione
+quotidie fuerit praestitum[9].
+
+    [1.] Alius: _Et_. [2.] Genes. 1, 20. [3.] Numerorum 19 sqq.
+    [4.] Alius: _secuta_. [5.] Numerorum 1 et 2. [6.] Alius:
+    _multitudinis_. [7.] Deest in alio codice. [8.] Psalm. 77 (78), 25.
+    Sapient. 16, 20. [9.] Alius: _quotidie implueret_.
+
+SENAMUS: Non video, cur angelorum vel daemonum procuratione sit opus,
+si sola Dei voluntate[1] ista fieri possunt[2].
+
+    [1.] Alius: _bonitate_. [2.] Deest haec Senami interlocutio in alio
+    codice.
+
+SALOMO: Aliud est de divina voluntate, aliud de potestate disputare;
+Deus enim post mundi creationem[1] ab omni opere conquievisse et locis
+omnibus angeli Deo diligenter[2] inservire ac jussa ejus[3] exsequi
+produntur[4]. Huc enim spectat illud, quod dicitur, Deum coetus
+angelorum convocare, quod Rabbi Moses[5] interpretatur: angelorum
+officiis ac muneribus uti. Nam cum dixisset, se primogenitos Aegyptiorum
+trucidaturum, eodem tamen capite subjecit[6], se non passurum,
+carnificem in illa clade populi sui tecta subire. Idem: _Increpabo_,
+inquit, _aquilonarem istum cacodaemona, quominus fruges absumat_[7].
+
+    [1.] Alius: _conditionem_. [2.] Alius: _semper_, id quod vero in
+    alio codice deest. [3.] Addit alius: _diligenter_. [4.] Ps. 103
+    (104), 20 sq.; 147 (148), 2. [5.] Libro III More Nebochim.
+    [6.] Exodi 12, 23. [7.] Malach. 3, 11. Jo�l 2, 20. Amos 3. 4, 6 sq.
+
+SENAMUS: Cur igitur toties ac tam saepe contestatur populum, saepe
+pestem, famem, calamitates omnes a se invectas[1]?
+
+    [1.] Levit. 26. Deuteron. 28. Alii legunt: _immissas_, alii:
+    _inventas_.
+
+SALOMO: Ne ad angelorum ac daemonum cultum prolaberentur, sed ab unius
+Dei manu ac potestate omnia pendere persuasum haberent, cujus tamen
+decreta daemones[1] nunquam[2] injussi exsequantur. Argumento sit, quod
+cum Rex Achabus multa nefarie[3] gessisset, tandem[4] a sortilegis
+persuasus tertio praelio[5] contra Syriae regem dimicare, Michaeam
+prophetam prius consulendum putavit. Hic vates consultus: _Vidi_,
+inquit, _Deum in sublimi solio sedentem et omnes exercitus angelorum
+circumstantes; ad quos ille: Quis vestrum_, inquit, _persuadebit Achabo,
+ut praelium committat et occidatur[6]? Cumque alius aliud diceret,
+prodiit quidam spiritus et coram Deo stans: Ego_, inquit, _persuadebo!
+Ad quem Deus: Qua in re? Hic: Ego ero spiritus mendax in ore prophetarum
+ejus. Tum Deus ad illum: Persuadebis simulque conficies, abi igitur et
+facito!_ Quidam theologi tradunt, spiritum illum fuisse Nabothum[7],
+quem Jesabella regina calumniis circumventum, annuente rege,
+crudelissime trucidari jusserat, ut rex agro, quem nec prece nec
+pretio extorquere poterat, capitali fraude frueretur.
+
+    [1.] Deest in aliis codicibus. [2.] Alius: _neque_. [3.] Alius:
+    _nefaria_. [4.] Alii: _id_. [5.] Alius: _bello_. [6.] 1 (3) Reg. 22,
+    19. 22. [7.] 1 (3) Regum 21, 1 sq. 2 (4) Regum 9, 21. 25 sq.
+
+CURTIUS: Illud quidem Academicis ac Platonicorum[1] principi persuasum
+est, qui ultionis cupiditate incensi trucidantur, mortuos ultionem modis
+omnibus reposcere.
+
+    [1.] Alius: _Platoni_.
+
+SALOMO: Poterat Deus solo nutu Achabum regem perdere, sed videtis belli
+occasionem falsos vates angelorum consilium accersitum, ultorem denique
+divini decreti administrum. Consimile concilium coactum dicitur,
+priusquam ulla potestas diabolo[1] fieret in Jobum, cui concilio dicitur
+Satan adfuisse. Qua loquendi similitudine satis intelligitur, non
+congruere divinae majestati, per se agere, quae[2] angelorum officio[3]
+possit. Cui congruit illud, quod Jedacus[4] Levita in Porta lucis[5]
+scripsit, ab infernis terrae sedibus usque ad summum coeli verticem
+omnia daemonum et angelorum plenissima esse. Idem alibi a coeli
+cardinibus ac decumanis angelos spirare scribit, a bonis quidem bona,
+a noxiis bella, sterilitates, populares morbos ac bestias nocentissimas
+ad scelerum vindictam procurari.
+
+    [1.] Alius: _daemoni_. [2.] Desunt haec sequentia quatuor verba in
+    alio codice. [3.] Alibi: _ministerio_. [4.] Alii: _Bedacus_.
+    [5.] Liber rabbinicus.
+
+FRIDERICUS: Cum in rerum natura nihil frustra conditum sit, si omnia
+solo nutu Dei fierent, ut principio sola voluntate Dei omnia creata
+sunt, tot angeli ac daemones frustra exstitissent.
+
+TORALBA: Quaedam animantia generantur ad breve tempus, quae officio
+defuncta penitus evanescunt. Et quidem Plinius[1] ad stuporem usque
+miratur, Seleucidas aves in montem Casium, sole cancrum subeunte,
+advolare, ut[2] insectorum multitudinem populentur[3], quo minus viva
+noceant frugibus, vel odore mortua. Quibus depastis ita disparent, ut
+nusquam terrarum reperiantur. Neque enim singulis, sed statis quibusdam
+annis, cum insectorum vis abundantius excrevit, advolare consueverunt.
+Aristoteles quoque cum Plinio tradit[4], murium agrestium examina, quae
+non saepe, sed tamen judicio agricolarum nimis saepe spectantur,
+populatis frugibus sic evanescere, ut nec in superficie nec in
+visceribus terrarum vel unus quidem reperiatur.
+
+    [1.] Hist. nat. 10, 39. [2.] Alibi: _et_. [3.] Alibi: _populari_.
+    [4.] Alibi: _tradunt_. (Plinii hist. nat. 10, 85.)
+
+SALOMO: Illud etiam in sacris litteris testatum habemus, cum locustarum
+multitudine totam Aegyptum Deus contexisset, poenitentia Pharaonis et
+Moysis precibus omnes eodem impetu sic avolarunt, ut ne una quidem in
+tanta ac tam late patenti regione restaret.
+
+SENAMUS: Nihil mirum[1], si avolarunt bene pastae, quae famelicae
+advolarant. Quis autem intimas terrarum cavernas et latebras subiit,
+ut demortuorum murium[2] cadaveribus parentaret? Multa popularibus
+erroribus implicantur, quae tandem vidimus explicari. Hirundines enim,
+quae ad internecionem natae sunt, flantibus ventis[3] aquariis[4]
+involant, spirantibus Africis autem[5] revolant[6] ac totas hiemes
+subter maritimas rupes delitescunt, ut saepius in mari Suecico a
+piscatoribus deprehensae dicuntur[7], quoniam loca maritima caeteris
+semper tepidiora sunt, propter calorem, qui jactatione maris oritur[8]
+ac saepe impetu procellarum perinde ut subjectis ignibus effervescunt.
+Sunt etiam qui putant, hirundines profundissima vada maris penetrare.
+
+    [1.] Alibi: _minus_. [2.] Deest in alio codice. [3.] Deest in alio
+    codice. [4.] Alibi: _austris_, vel _aviariis_. [5.] Deest in alio
+    codice. [6.] Alius: _evolant_. [7.] Alius: _dicantur_. [8.] Alius:
+    _cietur_.
+
+TORALBA: Ut in intimis vadis hirundines delitescant, nulla ratione
+fieri potest[1], cum intercluso spiritu animalia, quae pulmones habent,
+repente moriantur. Nam etsi glires[2] sopore oppressi totas hiemes
+dormiant, nec ullis ictibus aut vulneribus excitentur, si tamen aquis
+demergantur, derepente[3] absiliunt.
+
+    [1.] Desiderantur antecedentia haec undecim Toralbae verba in alio
+    codice. [2.] Alibi: _glirides_. [3.] Deest in alio codice.
+
+CURTIUS: Sed ut redeant[1] hirundines, grues, ciconiae, nidos tamen et
+ova videmus, piscium tamen aut palumbarum aut anserum sylvestrium ova
+nusquam reperiuntur. Ut enim demus, stirpes, scarabaeas, locustas,
+bruchos[2], mures, ranas sine semine solo putrido ortum debere, fieri
+tamen nequit, ut tanta piscium et avium examina statim incrementum
+derepente per naturam adipiscantur, et[3] neglecta penitus evanescant.
+
+    [1.] Alius false: _credant_. [2.] Deest in alio codice. Est autem
+    bruchus locustarum seu gryllorum quaedam species. (N.) [3.] Alius:
+    _ut_.
+
+TORALBA: Quoniam Senamo persuaderi nequit, animantium ortus et obitus
+alios esse, quam a naturalibus causis, illud ab omnibus physicam
+tractantibus serio libenter discam, unde tanta ranunculorum multitudo,
+ordientibus aestate caloribus ac siccitate, momento cum imbre gravi
+decidat. Neque[1] enim semine, neque parentum coitu[2], nec limo
+terrarum aut aquarum in a�re sublimi gigni possunt.
+
+    [1.] Alibi: _Non_. [2.] Alibi: _e vita_.
+
+SENAMUS: Ego semper existimavi, calidissimos imbres in pulveream terram
+delapsos materiam aptissimam ad ranunculos gignendos nancisci.
+
+TORALBA: At generatio perfectissimorum animantium momento per naturam
+fieri nequit, cujus rei periculum saepe feci, cum fossam ardenti aestate
+aqua complerem, menstruo spatio exsiccata fossa rudimenta ranunculorum
+folliculo nigro contecta et caudata apparebant[1], cujusmodi examina
+natare vidimus in palustribus locis, in quibus est copia ranarum;
+sequenti mense ruptis follibus, quadrupedes ranunculi absilierunt. Sed
+ut brevissimo unius horae spatio ranae quadrupedes partibus omnibus
+absolutae gigni queant, per naturam fieri non posse[2] existimo, et ut
+planum sit in a�re sublimi repente[3] procreari ranunculos, argumento
+sit, quod saepissime in arboribus ipsis ac potissimum in salicibus,
+quarum resecta capita sunt calidiora[4], ranunculi caduci post imbres
+aestivos reperiuntur aeque ac humi.
+
+    [1.] Alii: _appareant_. [2.] Alibi: _non potest_. [3.] Alibi:
+    _derepente_. [4.] Alius: _latiora_.
+
+CORONAEUS: Probabilius videtur, pulveris et atomorum copiam cum
+exspirationibus ac vaporibus impetu ventorum in mediam regionem subvehi,
+unde ranae ac lapides geniti saepe depluant. Cum enim Cremae tempestas
+me adolescente orta esset, lapides caducos cum imbribus depluisse
+constat, atque unum tanti[1] ponderis exstitisse, ut decem libras
+aequaret[2], glauci coloris ac sulphurei odoris; sed brevitas temporis,
+quo imbres in a�re coguntur, aperte convincit, ea aeque[3] daemonum opus
+esse ac[4] ranunculi, quos in Aegypto coram Pharaone sortilegi
+excitarunt.
+
+    [1.] Alius: _tantum_. [2.] Alius: _exaequaret_. [3.] Alius: _eaque_.
+    [4.] Alius: _ut_.
+
+FRIDERICUS: Si Deus animantibus sui generis propagandi potestatem dedit
+atque etiam ipsis[1] elementis stirpium atque[2] animalium producendorum
+vim indidit, quanto magis angelis ac daemonibus vim eandem adjecit?[3]
+Id enim planum fuit[4] ex illa ranarum procreatione apud Pharaonem[5],
+quam verissimam fuisse scribit Moses.
+
+    [1.] Alibi: _ipse_. [2.] Alius: _et_. [3.] Alius: _indidit_.
+    [4.] Alibi: _fit_. [5.] Alius: _coram Pharaone_.
+
+SENAMUS: Quid autem vetat, quominus procellas, tonitrua, fulmina, ventos
+a daemonibus cieri fateantur, si haec ab illis fieri concedimus? Sin
+haec ipsa naturae occulta conspiratione ac numine sine daemonibus fiant,
+illa quoque a natura pendere consentaneum est.
+
+OCTAVIUS: Antea semper existimaveram, ventos ac procellas a natura ipsa
+excitari, quousque cadaver illud Aegyptium, quod a me in navim illatum
+est, ex edicto naucleri in mare dejecissem; mox enim procellae
+violentissimae acquieverunt. Neque propterea id contigisse putarem, nisi
+nautarum omnium vocibus ac usu diuturno[1] ipsisque nauticis legibus ac
+judiciis[2] comprobatum et exploratum haberem.
+
+    [1.] Alibi: _diurno_. [2.] Alii: _indiciis_.
+
+FRIDERICUS: Recordor veteres Heracliti, Theophrasti ac Plutarchi[1]
+querelas, hominum diffidentiam et +apistian+ obesse, quominus
+certissimam de rebus maximis et abditis cognitionem assequamur. Neque
+enim temere ac leviter assentiendum opinor, neque nimis pertinaciter
+dissentiendum.
+
+    [1.] In vita Coriolani in fine. Plotinus in libro de anima et
+    daemonibus.
+
+TORALBA: Cum diutissime in Peripateticorum decretis acquievissem ac
+multa plus auctoritati quam rationi tribuendum putarem, nihil me ab
+his erroribus aeque liberavit ac motus elementorum ac praecipue maris.
+Posuit enim Aristoteles[1] quasi naturae miraculum, illud scilicet
+moventium ac mobilium extrema simul esse; quo fundamento concusso cetera
+quoque impulsu levissimo ruinam minantur et eo nos deducunt, ut
+angelorum ac daemonum immortaliumque omnium[2] actiones alienas a
+natura[3] confiteri cogamur.
+
+    [1.] Physicor. l. VII, c. 4. [2.] Alibi: _animorum_. [3.] Alius:
+    _terra_.
+
+SENAMUS: Decretum illud non modo Aristotelis et philosophorum pene
+omnium autoritate, verum etiam tot ac tantis rationibus niti videtur,
+ut subverti difficillime possit. Nam si causas effectrices praesentes
+effectibus esse convenit, profecto moventis ac mobilis extrema simul
+esse necesse est; verum illud, hoc igitur. Cuncta quidem spiritum,
+spiritus musculos, musculi brachia, brachia fundam, funda lapidem, lapis
+bestiam aut quid aliud movet, fit tamen ut mobilium ac moventium extrema
+sint simul.
+
+TORALBA: Demus, hoc verum esse in exemplis his, falsum tamen est in
+magnete ferrum attrahente, in succino paleas eliciente, in naphta[1]
+ignes eminus concipiente, in torpedine piscatores stupefaciente, in
+hoste hosti pallorem aut ruborem excitante, in luna oceanum commovente,
+a qua tamen spatiis pene[2] infinitis est avulsa.
+
+    [1.] Alius: _nephite_. [2.] Deest in aliis.
+
+SENAMUS: At vim illam seu magnetis seu torpedinis seu lunae ab extremis
+ad extrema per media penetrare, quis non videt? Argumento sit, quod
+ferrum a magnete longius aliquando distans, quam ut vis lapidis eo
+pervenire possit, non movetur.
+
+TORALBA: Sit ita, non propterea tamen piscatoris retia aut virga
+stupefiunt, nec item mare a luna, a�r ab igne, aqua ab a�re agitatur,
+sed in summa coeli puritate ac tranquillitate oceanus fluit ac refluit,
+non quidem totus, ut plerique arbitrantur oceanum quasi animal spirare
+ac respirare, sed partes tantum littoribus propiores, aut quae non
+longissime a littoribus[1] distant, oceanum aeque immobilem percipiunt,
+coelo tranquillo ac sereno, ut marmoream tabulam.
+
+    [1.] Alibi inseritur: _discedunt, nam quae longissimis spatiis a
+    littoribus_.
+
+SENAMUS: Aristotelis dictum ex[1] ipsius scriptis sic interpretari
+possumus, ut mobilium partem moveri, partem quiescere velit, nam
+alterius pedis motus alterius quies futura est.
+
+    [1.] Alibi: _ab_.
+
+TORALBA: Id etiam falsum in avium volatu reperietur, in telis
+missilibus, quae tota moventur, nulla sui parte stabili, falsum
+in coelestibus globis, qui toti circumaguntur, nec ulla pars eorum
+quiescit, ut perspicuis demonstrationibus docui[1] et usu ipso compertum
+est. Jam autem ab ultima memoria exploratum habemus, exoriente luna
+supra horizontem exundare oceanum in aestuaria consueta sex horas,
+quibus ad circulum meridianum luna progreditur, declinante luna a
+meridiano, redire oceanum in alveos totidem horarum spatio, post occasum
+ab horizonte usque ad meridianum noctis circulum, influere rursus in
+eadem littora eodem temporis decursu, ac tum[2] in alveum, luna ad
+horizontem redeunte, mirabili utriusque naturae consensu redire.
+
+    [1.] Alii: _Eudoxi_ vel _edocti_. [2.] Alius: _tandem_.
+
+SENAMUS: Neque constans mihi videtur, neque aequabilis ille motus,
+cum sole et luna conjunctis et oppositis fluxus oceani multo magis
+intumescat.
+
+FRIDERICUS: Hujus varietatis causas cum exquirerem, animadverti, lunam
+in coitu vel oppositu supremam excentrici[1] apsida pertingere, in
+quadratis vero hypogaeum, quasi secum una[2] traheret oceani gurgites,
+quo altius subvehitur a terris, quoniam non magis distat hypogaeum lunae
+ab oceano[3], quam apsis[4] lunae ab hypogaeo. Ex quo intelligitur,
+duplo[5] intervallo lunam a terris abesse in auge[6] excentrici, eoque
+magis situm fuerit in apside epicycli, sed[7] in mari mediterraneo ac
+potissimum in Adriatici carceribus et augustiis nullus fere fluxus
+percipitur, tantisper luna in hypogaeo excentrici versatur, h.e. in
+trajectionibus quadratis, quibuscum luna propinquius[8] abest a terris.
+
+    [1.] Alius: _ex centri_. [2.] Alius: _luna_. [3.] Ptolomaeus lib. V,
+    cap. 7. [4.] Alii: _ipsis_. [5.] Alibi: _duplici_. [6.] Alius:
+    _hypogaeo_. [7.] Alius: _seu_. [8.] Alius: _propius_.
+
+SENAMUS: At efficacius mobile agitatur, quo propius est motori, vel[1]
+in magnete vidimus graviores acus magnetem contingere, leviores a
+consequentibus contactu trahi.
+
+    [1.] Alibi: _ut_ vel: _et_.
+
+FRIDERICUS: Imo lunam altius a terris subvectam oceanum quasi secum
+evehere consentaneum est.
+
+TORALBA: Hujus ergo agitationis oceani causam effectricem ad lunam
+referri videmus, quandoquidem motus aquarum ut rerum omnium gravium,
+rectus est ad centrum; alius est enim[1] aquarum motus ab a�ris[2]
+agitatione, alius item sine ulla commotione, tametsi rarior, ut Plinius
+de quodam Italiae lacu scribit, turbari[3] ac fluctibus intumescere non
+modo sine ulla ventorum vi, sed etiam in summa coeli tranquillitate.
+Jam vero cum nulla res exanimis moveatur a seipsa, confitendum est, a
+daemonibus hanc agitationem aquarum cieri, atque eo pertinet illud[4]
+de sagarum mirabili potestate:
+
+  Et tonat ignaro coelum Jove vocibus isdem,
+  Humentes late nebulas numerisque solutis
+  Excussere comas ventis cessantibus, aequor
+  Intumuit rursus, vetitum sentire procellas,
+  Conticuit turbante Noto[5].
+
+    [1.] Alius: _etiam_. [2.] Deest alibi. [3.] Addit alius: _eum_.
+    [4.] Lucani Phars. 4. [5.] Alius: _voto_.
+
+SENAMUS: Ut haec vera sint, quae mihi quidem ignota sunt, atque haud
+scio an cuiquam re ipsa comperta plane fuerint, non tamen ad exemplum
+debent trahi.
+
+CORONAEUS: Ne in singulis haereamus, demonstrandum est, opinor, a�ris
+agitationem vel a sole vel ab animantibus vel a daemonibus excitari,
+quartum nihil est.
+
+TORALBA: Quemadmodum oceanum a luna, sic a�rem a sole[1] cieri ac moveri
+statuo. Et quemadmodum oceani fluctus augentur vel minuuntur a�ris
+agitatione violenta, sic a�ris motus ordinarius et naturae congruus
+saepe extraordinaria daemonum vi ac potestate conturbatur.
+
+    [1.] Alibi: _Jove_.
+
+SENAMUS: Si ventus oritur ab exhalatione calida sicca, quae[1] Noto[2]
+obliquo proximam sibi deinceps impellit, ut Aristoteles tradit, non
+video, quam ob rem extraordinarias agitationes a�ris impulsu daemonum
+constituere debeamus.
+
+    [1.] Desunt haec septem sequentia verba in alio codice. [2.] Alius:
+    _motu_.
+
+OCTAVIUS: Antiquorum definitio visa mihi est multo verior, ut scilicet
+ventus sit a�ris fluxus; plerique fluctum legere malunt, sed Graeca
+vox +rheusis[2] tou aeros+, cum fluctu, quo +kuma+ significatur,
+ambiguitatem tollit.
+
+    [1.] Alius: +rhusis+.
+
+TORALBA: Hanc definitionem, ut omnia[1] physicorum decreta, convellens
+Aristoteles nulla probabili ratione ad exspirationes fumosas refert[2],
+quibus tamen nihil magis insensibile, tempestate vero[3] nihil
+violentius fieri potest. Quod autem natura fit, violentum esse nequit;
+videmus enim procellarum tantos impetus, ut silvae revellantur[4],
+turres dejiciantur, aedificia subruantur, ingentes arbores turbinibus
+coelo delapsis distorqueantur, naves vorticibus rapidissimis in orbem
+circumactae demergantur, cum tamen a�ris motus nec circularis sit, nec
+per naturam deorsum fereatur.
+
+    [1.] Alibi: _omnium_. [2.] Alius: _effugit_. [3.] Alibi: _tamen_.
+    [4.] Alius: _releventur_.
+
+SENAMUS: Etiam vidistis, opinor, ac saepe legistis, exiguo pulvere nitri
+ac sulphuris, igne concepto, turres ingentes ac moenia funditus everti.
+
+TORALBA: Id quidem nec in subterraneis locis, ne penetratio[1] corporum
+sequatur, sed nulla existere potest in a�ris immensa raritate, ac
+propterea in turribus ac moenibus succutiendis ac evertendis per
+cuniculos illud praecipue cavetur, ne qua[2] rima pateat aut fissura[3].
+Jam vero expirationes illae non modo subtiles, quae propter sui
+tenuitatem sensum oculorum fugiunt, sed atra caligine densiores sursum
+rapiuntur levissime et graviorem superant a�ris naturam. Ventus enim[4]
+obliquo modo[5] fertur aut rapidissima vi deorsum e nubibus dejicitur.
+Non est igitur ventus ab exspiratione, quae suapte natura sursum
+nititur, unde nubium origo, quae cum vapore simul et exhalatione in
+regione gelida superioris a�ris concreverunt, a quibus ventorum impetus
+sedari, non cieri consueverunt. Item[6] si ventus esset ab exspiratione,
+cum semper a terris exoriatur, semper ab eadem plaga, non a contrariis
+aut diversis agitaretur. Item omnis exhalatio est calida, nullus ventus
+est calidus, ergo[7] nulla exhalatio ventura ciere potest. Quin etiam[8]
+eo frigidiores sunt venti, quo vehementiores; non est igitur ventus
+ab exhalatione[9] calida. Item si ventus esset ab exspiratione, eo
+vehementius perciperetur, quo major est exspirationum copia, i.e.
+aestate, qua terrae dehiscunt, ac potissimum meridianis horis. At
+utroque tempore venti conquiescunt, hieme vero et autumno violentissimae
+tempestates exoriuntur, tunc enim[10] navigantibus clausa maria
+dicuntur, ut Plinius annotarit. Item vis procellarum in altissimis
+oceani gurgitibus saepius excitatur, ubi nulla exspiratio calida, sicca,
+sed omnia frigida, humida. Quibus argumentis tametsi Aristotelis opinio
+aperte convellitur[11], apertius tamen demonstrari potest communi
+physicorum omnium decreto, quod scilicet nihil a se ipso movetur,
+alioquin unum essent[12] actus et potentia simul et semel, ac si
+moveretur a�r ab exspiratione, a se ipso moveretur[13], cum nihil sit
+aliud[14] exspiratio quam a�r calidus fumosus. Non est igitur ventus ab
+exhalatione.
+
+    [1.] Alius: _ne in subterraneis locis penetratio_. [2.] Alius:
+    _quae_. [3.] Alibi: _scissura_. [4.] Alius: _autem_. [5.] Alius:
+    _motu_. [6.] Deest alibi hic sequens locus usque ad verba: _Item
+    si_. [7.] In codicibus: _ea_. [8.] Alii: _in_. [9.] Alius:
+    _exspiratione_. [10.] Alius: _etiam_. [11.] Alius: _divellitur_.
+    [12.] Alius: _esset_. [13.] Alibi: _movetur_, vel: _moveatur_.
+    [14.] Alibi: _cum sit aliud_.
+
+CURTIUS: Haec argumentorum copia satis evincit, ventorum origines
+exhalationibus non deberi, ac praecipue illud, quod hieme rigidissima,
+terris et aquis gelu concretis, ventorum vis multo major est, quam
+aestate hiantibus terris, ac meridie ipsa fervente aestate venti
+summa tranquillitate conquiescunt, ut etiam Aristoteles[1] scribit
+et experientia cogit confiteri. Ac propterea pastor ille Theocriti[2]
+meridie vetat fistula ludere, quod et Pana metueret a venatione
+redeuntem, ne in greges et armenta bilem exerceret, quem Aristophanis
+interpres +empousan+ interpretatur ac daemonium meridianum, +to
+daimonion mes�mbrinon+, quia cum ab a�ris agitatione daemones
+conquiescunt[3], tunc in armenta, fruges, homines grassantur. Ob idem
+enim veteres atram meridie hostiam olim immolabant, ut Festus Pompejus
+scribit.
+
+    [1.] Problem. Sect. de ventis. [2.] Idyll. 4. [3.] Alius:
+    _interquiescunt_.
+
+SALOMO: Rabbi Salomo Jarchi, Gersonis filius, illud e Psalmis[1] de
+daemonio meridiano interpretatur #middever# daemonem, qui nocte media,
+#mikkeshev# vero, qui meridie a nocte media interficit, inde mos
+inolevit, meridie ac nocte media precibus Deum placare. Sic enim lyricus
+psaltes[2]: _Media nocte exsurgebam, ut laudem dicerem nomini tuo._ Idem
+alibi: _Vespere et mane et meridie narrabo mirabilia tua._ Illud etiam
+animadversione dignum, quod venti locis fere omnibus scripturae sacrae
+Deo tribuuntur. Quin etiam de thesauris suis dicitur ventos promere et a
+quatuor coeli plagis ventos accire. Quo significatur, non ab ordinariis
+naturae causis ventorum vim ac impetum originem habere.
+
+    [1.] Psalm. 90 (91), 6 sq. [2.] Psalm. 118, (119), 62, 64, (55), 18.
+
+SENAMUS: Cur non eodem modo quo fluctus fluctum, ita fluxus a�ris fluxum
+impellere possit?
+
+TORALBA: Illud quidem est Aristotelis captiosum argumentum; fluctus enim
+fluctum protrudit; sed ita cum a�re prius, vel ab animantibus vel a luna
+propellitur, ut saepius demonstratum est: ita quoque a�r a�rem impellere
+potest, sed oportet ab alio prius quam a seipso motus principium habere,
+scilicet a sole, vel ab animante, vel a daemone, alioqui et aqua et a�r
+aeque immobilia consisterent, ut saxa congruentem suae gravitati et
+naturae nacta sedem.
+
+OCTAVIUS: Illud quidem ab ultima antiquitate proditum scribit Seneca[1],
+peculiarem quendam cuique regioni ventum attributum, quod fieri nullo
+modo posset, si ab exhalatione ventus ortum haberet.
+
+    [1.] In quaest. naturalibus.
+
+CORONAEUS: Ego semper hac opinione tractus sum, praeter naturalem rerum
+ordinem singulari quoque Dei munere et concessu singulis regionibus et
+hominibus prospici et provideri, procellas vero ac tempestates
+violentissimas ad improborum ultionem a daemonibus excitari.
+
+TORALBA: Nil tam a natura alienum, quam quid violenter fieri, ex quo
+intelligitur, tempestates ac procellas, quibus elementa conturbantur,
+natura fieri non posse.
+
+SENAMUS: Si ventus daemonibus tribuitur a�rem agitantibus, non
+exspirationibus calidis, quid est quam ob rem validissima tempestas ac
+ventorum violentia imbre levissimo sedatur? Nam ex eo perspicuum fit,
+vim illam calidam et siccam ab humida natura et frigida restingui[1].
+
+    [1.] Alibi: _restringi_.
+
+FRIDERICUS: Verum[1] est, daemonum impurissimorum naturam aquarum
+puritatem[2] abhorrere, et a daemonibus obsessi nil magis exsecrantur,
+quam aquae aspersionem[3], nec ullo certiore argumento sortilegi
+indicantur[4], quam si aquae vinctis manibus ac pedibus supponantur,
+nunquam enim demergi posse usu diuturno exploratum est. Atque hoc
+indicio[5] Germani judices adversus sagas uti consueverunt, quod
+Julianus Augustus[6], cum in Germania fieri vidisset, spurios a
+legitimis hac ratione[7] judicari[8] scripsit; cum tamen sortilegorum
+periculum fieret, atque eorum qui a parentibus daemoni prius[9] dicati
+fuere, quam nascerentur, quos Veronenses Acheronticos pueros appellant.
+
+    [1.] Alibi: _Verius_. [2.] Alius: _aquam_; alius: _aquarum
+    aspersionem_. [3.] Alii: _respersionem_, vel: _puritatem_.
+    [4.] Alibi: _judicantur_. [5.] Alibi: _judicio_. [6.] In ep. ad
+    Antiochum. [7.] Desunt alibi haec duo verba. [8.] Alii addunt:
+    _a Germanis_. [9.] Alibi: _primum_.
+
+TORALBA: Illud etiam mirabilius, quod Typhones venti, qui a Latinis
+turbines vocantur, non obliquo motu, sed e nubibus maxima[1] vi dejecti,
+circumvolvuntur in orbem et excelsas arbores saepe contorquent, aceti
+conspersione fugantur.
+
+    [1.] Alibi: _magna_.
+
+OCTAVIUS: An quia talium daemonum substantia est ignea? Nihil autem igni
+tam contrarium, quam acetum. Et quidem cum ea qua[1] dixi tempestate
+jactaremur, apparebat quaedam ignea species, quae navem sursum deorsum
+lustrando aliquamdiu prostitit[2] in prora, quam nautae tanquam daemonem
+infestum exsecrabantur.
+
+    [1.] Alius: _quam_. [2.] Alibi: _consistit_.
+
+FRIDERICUS: Veteres Helenam appellabant, mali ominis certissimum
+argumentum. Sin flamma duplex aspicaretur, Castorum et Pollucem
+salutaria numina esse judicabant. Et quae flammae circa sepulcra,
+patibula, paludes vagantur, quas vulgus fatuos ignes appellat, daemones
+esse non dubito, quia homines nocturnis itineribus in aquas et[1]
+praecipitia deducunt, quique vocibus ac sibilis evocati derepente
+advolant ac temere vocantes enecant.
+
+    [1.] Alius: _aut_.
+
+SALOMO: Nullum ad fugandas ejusmodi pestes a�rias efficacius
+remedium[1], quam humi prostrato vultu Deum adorare.
+
+    [1.] Alius: _amuletum_.
+
+OCTAVIUS: Quaerenti mihi, cur spectra illa[1] circa patibula ac sepulcra
+vagarentur, nihil verius occurrit, quam daemones illos esse cadaverum
+custodes, ut mihi persuasum sit, cadaveris furtum daemonem custodem
+persecutum fuisse ac me ipsum procellis excitatis[2] ulcisci voluisse.
+Cujus rei argumentum nullum certius exstitit, quam quod ejecto e navi
+cadavere, non aliter quam Jona demerso validissimae tempestates momento
+conquieverunt, quae profecto vim daemonum ventos excitantium apertissime
+testantur.
+
+    [1.] Alius: _species illae_. [2.] Alibi: _exectatis_.
+
+FRIDERICUS: Multa physicis incredibilia sunt ob id, quod nihil praeter
+naturam in natura fieri gravissimo errore arbitrantur, ne abditas[1]
+sibi causas ignorare videantur. At Olaus Magnus scribit, in Lapponia
+ultra mare Suecicum sagas et sortilegos cum nautis pacta mercede ventos
+vendere consuevisse, quod mihi fabulosum videretur[2], nisi nautarum
+summa consensione pervulgatum[3] esset experientiaque jam inde usque ab
+Homero compertum. Is enim[4] Ulyssem scribit[5] ab Aeolo rege vento
+donatum utre[6] incluso, quo securius Ithacam navigaret. Sic quoque in
+Sardinia[7] nauclerus funiculum a saga triplici nodo[8] constrictum
+accipit, pacta prius mercede. Cum a portu solvens vela facit, levis
+ventus flare incipit primo nodo soluto; si velocius ac plenis velis
+navim ferri velit, secundum nodum solvit; si procellas rapidissimas
+concitare, tertium nodum expedit.
+
+    [1.] Alius: _incognitas_. [2.] Alius: _videtur_. [3.] Alibi:
+    _provulgatum_. [4.] Alius: _Ipse enim etiam_. [5.] Hom. Odyssea X.
+    [6.] Alius: _vitro_. [7.] Alii: _Scandinia_, vel; _Scandinavia_.
+    [8.] Alii: _modo_.
+
+CURTIUS: Antea mihi fabulosa videbatur consimilis historia, quam apud
+Herodotum legere potuistis, ubi scribit magos Persarum incisionibus
+factis ventos ac tempestates compescuisse, cum regia classis in Graeciam
+invasisset.
+
+FRIDERICUS: Graeci, qui rerum veritatem fabulis texerunt, Aeolum regem
+ventorum conclusos ventos in antris habere fingebant; huc enim illud
+Horatii[1]:
+
+  Sic te Diva potens Cypri,
+  Sic fratres Helenae, lucida sidera,
+  Ventorumque regat pater,
+  Obstrictis aliis, praeter Japyga.
+
+    [1.] Libro I. carm. Od. 3.
+
+CORONAEUS: Ex hac disputatione illud, opinor, colligimus: quoniam nihil
+a seipso moveri potest, oceanum a luna placido ac naturae congruente
+motu[1], a�rem a sole moveri, et cum nihil tam sit a natura alienum,
+quam quid violenter et impetu fieri, procellas ac tempestates daemonum
+vi ac potestate commoveri.
+
+    [1.] Alius: _modo_; alius: _motio_.
+
+SENAMUS: Hoc quidem etsi concedamus, eadem ratione terrae concussionem,
+fulmina, tonitrua, lapsus ignium, daemonum actionibus[1] tribuenda nobis
+erunt.
+
+    [1.] Alii: _daemonibus_.
+
+OCTAVIUS: Quum terra suapte natura stabilis, ignis vero sursum rapiatur,
+consequens est lapsus ignium deorsum ac terrae labes et hiatus violenter
+fieri non suapte natura. Si non sunt haec naturalia, sequitur daemonum
+actionibus tribui oportere.
+
+SENAMUS: Saepe gravia sursum, levia deorsum feruntur, fuga vacui, aut
+ne corpora seipsa impediant eodem loco. Ita quoque fulmina, in mediis
+nubibus a calida sicca exhalatione concepta, cum frigidi et humidi
+vaporis mediaeque regionis naturam diu ferre non possint, fragore tandem
+erumpere oportet ac deorsum praecipiti casu[1] ruere, unde tonitrua ac
+fulmina exoriuntur.
+
+    [1.] Alibi: _cursu_.
+
+TORALBA: Senamus acceptam disciplinam a Peripateticis tueri pulcrum,
+deserere turpe putat. Et quidem ipse ea in sententia diu[1] acquievi,
+sed ab ea vis argumentorum ac certissimarum demonstrationum me discedere
+co�git. Nam qui fieri potest, ut tenuissimae ac mollissimae nubis
+fragore tanta tonitrua exaudiantur? Quod si fragore nubis tonitrua
+cierentur, semper tonaret, cum nubes vento rumpuntur ac dissipantur.
+Praeterea flammis e nimbo caliginoso erumpentibus, semper tonaret, at
+saepe usu venit, nimbos densissimos hiatu ingenti subito aperiri ac
+coruscationes ac fulgura clarissima sine ullo tonitru fieri. Postremo si
+fragore nubium tonitrua cierentur, nunquam tonaret sine fragore nubis,
+at saepissime tonat sine ulla nubium scissura aut ruptura, et continuo
+quidem tonitru, imo etiam sine ullis nubibus sereno coelo ac sine
+fulgure tonitrua exaudiuntur.
+
+    [1.] Alibi: _dudum_.
+
+CURTIUS: Profecto Herennius duumvir[1] Pompejorum coelo sereno ictus est
+fulmine[2], quod cum Seneca[3] saepius fieri animadverteret, testatum
+posteritati reliquit, ne quis Plinio ac Valerio idem scribentibus fidem
+derogare possit. Unde Lucanus:
+
+  Et tonat ignaro coelum Jove.
+
+    [1.] Alius: _decurio_. [2.] Plinius hist. natural. II, 48. 51.
+    [3.] Quaest. natur. I, 31.
+
+FRIDERICUS: Ita[1] quidem Toralbae argumenta mihi videntur frangere ac
+debilitare penitus Aristotelis de tonitru opinionem. Et quidem illi
+ipsi, qui sagarum coetibus affuerunt, summa consensione affirmant, si
+quis ritibus daemoniacis nondum initiatus illuc deferatur et exsecrandas
+devotiones abhorreat, repente daemonum ac sortilegorum concionem non
+sine ingenti tonitru dissolvi. Quin etiam antra sunt quam plurima,
+in quibus in summa coeli[2] tranquillitate tonitrua ab accolis
+et praetereuntibus exaudiuntur. Legistis, opinor, in labyrinthum
+Aegyptiacum ingredientes tonitrubus[3] domesticis perterrefactos.
+Et quemadmodum coetus sortilegorum, ac dira sagarum venena sulphur
+resipiunt[4], ita quoque loca illa, in quibus delapsa sunt fulmina,
+sulphuris odore teterrimo infestantur, ac lapides ipsos fulmineos[5],
+daemonis[6] arte fabrefactos, nihil nisi sulphur redolere vidimus.
+Jam vero quis adeo coecus, qui daemonum actiones in lapsu fulminis
+non perspiciat, cum tamen flamma, quo major est, eo velocius sursum
+abripiatur? Nec solum in casibus fulminum contra naturam daemonum vis[7]
+perspicitur, verum etiam in obliquo et circulari et vago motu, neque
+tantum[8] in eo, sed etiam in liquatione[9] gladiorum integra vagina,
+in exustione suppellectilis arca clausa et illaesa, in pilorum e
+pudendis[10] abrasione intacta cute, neque in iis modo, sed etiam
+in avulsione uxoris a[11] complexu mariti et in[12] innumerabilibus
+actionibus, quae alienissimae sunt a rerum natura, ut ea non nisi
+daemonum vel angelorum vi ac potestate, contra naturam fieri posse
+confitendum sit.
+
+    [1.] Alius: _Illa_. [2.] Deest in alio codice. [3.] Alii:
+    _tonitruis_. [4.] Alibi: _recipiunt_. [5.] Alibi: _ipsi fulminei ...
+    fabrefacti_. [6.] Alius: _daemonum_. [7.] Desunt haec duo
+    antecedentia verba uno codice. [8.] Alibi: _tamen_. [9.] Alius: _in
+    liquefactione_. [10.] Desunt haec in eodem codice. [11.] Alius: _e_.
+    [12.] Deest in alio codice.
+
+CURTIUS: Triplices Jovis manubias antiqui theologi denotarunt, scilicet
+candidas, rubras, atras; primas quidem solius Jovis consilio fieri
+dicebant, quod essent innoxiae et quasi cohortatoriae. Id solum fulmen,
+inquit Seneca, placabile est, quod mittit Jupiter. Ad secundum credebant
+adhiberi Deos minores, i.e. inferiores Jove planetas, quod fulmen
+tametsi vulnus infligeret, attamen fiebat sine caede cujusquam. Ad
+tertium accieri Deos superiores, i.e. superiores stellas, non tamen sine
+hominum clade. Quod Plinius cum satis non perciperet[1], re vera putavit
+ab ipsius Jovis corpore candidas decidere flammas, quod levius est, quam
+ut refelli mereatur.
+
+    [1.] Alius: _perspiceret_.
+
+OCTAVIUS: Hunc integrandi[1] supplicii modum secutum fuisse audio
+Timurbecum[2], quem nostri Tamerlanem vocant, qui[3] in urbium
+obsidionibus tentorio candido primo die utebatur, ut impunitas
+deditionem sequeretur, die sequenti rubro, quo denotabat caedem priorum
+ac magistratus futuram, tertio die atra tentoria stragem omnium
+significabant, si urbs expugnaretur.
+
+    [1.] Alii: _irrogandi_. [2.] Alius: _Temisculum_. [3.] Alibi: _is
+    enim_.
+
+SALOMO: Graeci fabulis rerum veritatem ab Hebraeis acceptam
+contexerunt. Quod enim Junonem a�ris praesidem furias praecipites de
+medio a�re deturbare[1] finxerunt, ne in coelum evolarent, nihil aliud
+significaverunt, quam inferiores mentes ac daemones suis quibusdam
+limitibus conclusos, ne supra nubium regionem erumpant, et a
+superioribus angelis ac potestatibus dejici ac deorsum in terram
+deturbari, eaque dejectione mortales terreri et admoneri candido
+primum[2] fulmine, innoxio tamen, post in fulminis vulneribus castigari,
+nonnunquam etiam clade illata sive uni homini, sive uni familiae, sive
+uni civitati, ut poena quidem ad paucos, metus ad omnes perveniret.
+Et innoxia fulmina Jovis consilio fieri dicebantur, ut bonitas Dei
+optimi maximi conspicua foret, quia per se veniam, largitiones, opes,
+scientias, omnia denique bona tribuat, magistratibus vero ac lictoribus,
+i.e. angelis ac daemonibus, judicia ac poenas irrogandas relinquat.
+
+    [1.] Alius: _deturbari_. [2.] Alibi: _primo_.
+
+SENAMUS: Ista quidem a vobis eleganter et peraccurate[1] sunt explicata,
+sed non intelligo, cur daemones sequantur potius Aegyptiorum cadavera
+quam Graecorum, aut cur procellas ereptis illis cadaveribus potius quam
+aliorum excitare soleant. Nemo enim est, qui nesciat, cadavera navibus
+evehi et invehi sine tempestate consuevisse tum in Asia, tum in Graecia,
+tum etiam in Italia.
+
+    [1.] Alius: _peracute_.
+
+FRIDERICUS: Ista quidem cadavera nondum sepulta; cum enim[1] Theanus ex
+urbe Locrensium Thebas navigio delatus[2] esset, ut Lysidis Pythagoraei
+cadaver, non ita pridem ab Epaminonda sepultum, in Italiam amicis
+flagitantibus reveheret, sacris manibus rite[3] factis, admonitus est
+in somnio a Lyside, +akin�ta m� kineisthai+ nec sepulcra esse violanda
+nec[4] immobilia movenda.
+
+    [1.] Plutarchus de daemonio Socratis. [2.] Alibi: _perlatus_.
+    [3.] Deest in alio codice. [4.] Desunt tria haec sequentia verba in
+    alio codice.
+
+OCTAVIUS: Forsan daemones Aegyptii salutaria hominum generi medicamenta,
+quae ex illis cadaveribus eruuntur[1], invident. Argumento sit, quod
+thesauros reconditos mira diligentia custodiunt et effodientes enecant.
+Scribit enim Philippus Melanchthon, Magdeburgi duodecim[2] sortilegos
+thesaurum effodientes casu turris obrutos et in argentifodina[3]
+Rosae[4] plerosque a daemonibus subterraneis caesos[5] fuisse. Plenus
+est Georgius Agricola historiarum ejusmodi narrationibus, ac saepissime
+in fodinis daemones, pygmaeorum cubitali magnitudine, ab omnibus
+conspici tradit, quasi in metallis eruendis valde impeditos, huc illuc
+frusta terrae ac saxa volvere, nihil tamen metallarios terrere, modo ne
+rideantur[6]; id enim aegre ferre jam pridem Apulejus maximus sortilegus
+ac veneficus[7] admonuit. Illud autem mihi mirum[8] est, neminem unquam,
+qui daemonis consilio[9] thesaurum conquisivisset[10], reperisse aut
+reperto ditari potuisse.
+
+    [1.] Alii: _capiuntur_, vel: _eximuntur_. [2.] Alii: _sex_. In alio
+    codice deest numerus. [3.] Alius: _aurofodina_. [4.] Deest in alio
+    codice. [5.] Alius: _caecos_. [6.] Alii: _videantur_. [7.] Desunt
+    duo haec verba in uno codice. [8.] Addit alius: _visum_. [9.] Deest
+    in uno codice. [10.] Alibi: _inquisivisset_.
+
+CURTIUS: Profecto legibus Romanis denegantur pecuniae iis, qui
+exsecrandis sacrificiis aut alia quavis arte prohibita scrutantur
+thesauros.
+
+FRIDERICUS: Daemones terrestres, qui thesauris et cadaveribus custodes
+esse dicuntur, mendaciores et crudeliores esse Chaldaei tradunt, quia
+longius a puritate lucis et cognitione divina discedunt: +Hoi de
+Chaldaioi pseudein phasi tous prosgaious daimonas, h�s porr� theias
+apoikithentas gn�se�s+. Atque hos quidem Porphyrius[1] sanguinis
+nidoribus supra modum inhiare scribit. Sic[2] enim Ulysses, a Circe
+eruditus, scrobem complet cruore victimarum, nec sinit ullum
+circumvolitantium daemonum, quos Homerus[3] +psuchas+ vocat, haustu
+cruoris[4] ante satiari, quam Tiresias[5] libasset.
+
+    [1.] Libro II +peri apoch�s t�n empsuch�n+. [2.] Alibi: _Hic_,
+    vel: _Hinc_. [3.] Odyssea II. [4.] Alibi: _cineris_. [5.] Addit
+    alius: _ante_.
+
+SALOMO: Hanc impietatem ac diritatem sortilegis usitatam divina lex[1]
+supra modum execratur, eosque qui cum daemonibus sic epularentur #al
+damim# super sanguines.
+
+    [1.] Levit. 19, 26. Ezech. 33, 26.
+
+FRIDERICUS: Quid si daemones illi sunt sceleratorum hominum[1] animae,
+qui aut rapinis collectas opes, tenuibus[2] utiles futuras, humi
+recondiderant atque in iis spem omnem collocarant, aut qui corporis
+sui saginandi suarumque libidinum explendarum nimiam curam haberent,
+cadaveribus quae olim adamaverant ac thesauris semper intenti, justa
+supplicia diuturno, cruciatu luant;[3] aut qui[4] in aedes ac turres
+cruore plebis construendas omnia studia contulerunt, iisdem turribus
+quasi carceribus[5] conclusi ac vincti poenas dependant? Nec mirum,
+si cum ad ea loca pervenitur, voces, tonitrua, suspiria, gemitus
+exaudiantur. Denique impuras mentes circa coenosas foedasque regiones
+versari ac vagari et tempestates ac procellas ciere non dubito.
+
+    [1.] Deest in aliis. [2.] Deest in alio codice. [3.] Alius:
+    _diluant_. [4.] Alius: _quasi_. [5.] Desunt haec duo verba
+    antecedentia in alio codice.
+
+TORALBA: Causas earum rerum explicare difficile; illud tamen mirum
+mihi visum est, quod cum ex Hispaniis in Gallias iter haberem omniaque
+maxima, mediocria, minima lustrarem, juga Pyrenaeorum totius Europae
+altissima superans,[1] multa comperi naturae arcana, nihil tamen
+mirabilius eo lacu, in quem si saxum dejeceris, paulo momento coelum
+serenum atra caligine obscuratur ac fulminibus gravissimisque imbribus,
+grandine permistis, regionem totam infestat. Est etiam in monte Sacone
+Pyrenaeorum ara vetustissima, male cohaerentibus sibi lapidibus
+exstructa, quorum si quis vel unum loco moverit, repente tonitrua ac
+fulmina gravesque imbres excitantur. Et quoniam id saepe compertum erat
+gravi totius regionis detrimento, legibus sanctissime cavetur, ut
+peregrini ab accolis admoneantur, ne quid auderent,[2] capitali poena
+subjecta. Quae mihi cum incredibilia riderentur nec tamen capitis
+periculo[3] experiri vellem, eo me scrupulo socius liberans:[4] Jam,
+inquit, collectis frugibus licet id impune experiri. Itaque lapidibus
+altaris huc illucque disjectis, nemine conscio diffugimus. Non prius
+tamen in proximam vallem descenderamus, quam validissima fulmina ac
+tonitrua coelum omne imbribus ac grandine miscuerunt, ut non immerito
+Thomas Aquinas, clarus etiam[5] inter physicos, scripserit, daemones
+fulgura ac tonitrua ciere.
+
+    [1.] Alius: _superarem_. [2.] Alii: _audeant_. [3.] Alius:
+    _periculum_. [4.] Alibi: _liberavit_. [5.] Alius: _enim_.
+
+CURTIUS: Consimile est id, quod Plinius et Strabo narrant, tacta[1] rupe
+Cyrenaica aut lapide in antrum Dalmaticum injecto, coelum nivibus[2] ac
+fulminibus conturbari, quae nunc tamen desiisse accepi, perinde ut
+oracula Delphica, quaeque ex antro Trophonio et Lebadio exaudiri
+consueverunt, jampridem conticuere, ut Tullius[3] scripserit: nihil
+sua aetate iis contemptius fuisse. Causas tam diuturni silentii[4]
+Plutarchus[5] ad daemonum occasum referri putat oportere.
+
+    [1.] Alius: _fracta_. [2.] Alii: _nubibus_, vel: _nimbis_.
+    [3.] Libro II de divinat. [4.] Alius: _Cujus silentii tam diuturni
+    causam_. [5.] Libro de oraculorum defectu.
+
+SENAMUS: Si daemones hoc spectabile[1] coelum, maria, terras, ignes
+conturbant, si territanto hominos tonitruis, fulminibus, procellis,
+turbinum impetu, terrae hiatibus ac portentorum inopinato concursu[2],
+si legationibus divinis et humanis oberrant[3], si denique imperia,
+civitates, urbes, pagos, familias moderantur et evertunt, postremo
+hominibus singulis custodes et ultores adjecti sunt: videte, quanta
+daemonum et angelorum multitudo sursum[4] deorsum in omnibus mundi
+plagis et in singulis stationibus collocanda vobis sit. Prospiciendum
+etiam, unde nobis tot angelorum ac daemonum promptuaria sufficere
+possint, ut sint ubique terrarum et coelorum quasi ministri ordinarii,
+vicarii, mediastini, quando nihil aeternum ac ne sempiternum quidem esse
+praeter Deum statuistis. Itaque providendum est de maritandis angelorum
+ac daemonum ordinibus, ut ex eorum connubiis soboles in demortuorum loca
+substituantur, aut[5] magistratibus[6] abdicantibus, aut stato tempore
+abscedentibus, aut munere simul et vita defunctis, novi veteribus
+substituantur[7]. Posuit enim Fridericus daemones utriusque naturae
+ac sexus, ephialtas inquam et hyphialtas, in sagarum cum incubis et
+sortilegorum cum succubis conjugatione.
+
+    [1.] Alius: _spirabile_. [2.] Alibi: _concussu_. [3.] Alius: _si
+    legationes divinas et humanas oberrant_. [4.] Alibi: _seorsum_.
+    [5.] Alius: _ac_. [6.] Alius: _magistratu_. [7.] Alius:
+    _sufficiantur_.
+
+CURTIUS: Hic Platonis dignitas agitur; cum enim posuisset, omnes animas
+simul creatas fuisse ad immortalitatem, ut vicissim corpora cadaverum
+occasu subirent, subjecit haec verba: Non, inquit, pauciores erunt
+unquam animi, nullo pereunte, neque plures. Quin etiam animos
++autokin�tous+ appellat. Quodsi mens est +autokin�tos+, erit etiam
++autophy�s kai autark�s kai autagathos+, quae tamen uni tantum Deo
+convenire Toralba demonstravit.
+
+TORALBA: Plato Phaedonem adhuc adolescens scripsit, Timaeum vero cum
+aetas ingravesceret jam sua, in quo sententiam mutasse videtur. Sic enim
+Deum loquentem inducit: Ego satum[1] animorum dabo, satus[2] dimittam in
+corpus. Certum enim animorum immortalium a Deo genitorum numerum nec
+augeri nec interitu minui scribit, sed perpetua quadam +metempsych�sei+
+e corporibus ad corpora migrare.
+
+    [1.] Alii: _statum_. [2.] Alii: _satis_, vel: _satas_.
+
+CORONAEUS: Rem profecto difficilem Senamus, sed justam proposuit[1],
+quam si explicaverit Toralba, ut omnia argute solet, non tantum Senamo,
+nobis omnibus, ut confido[2], rem gratissimam facturus est.
+
+    [1.] Alius: _poposcit_. [2.] Alibi: _quod confidat_.
+
+TORALBA: Tibi, Coronaee, quicquam denegare nefas esse semper duxi, ac
+propterea meas ineptias mea[1] facilitate proponere malo, quam illud[2]
+onus abs Te meis humeris impositum recusare. Sed cum disputatio
+de angelorum ac daemonum origine, statu, conditione, occasu a
+demonstrationibus procul abesse videatur, profecto haec ab Ebraeis, qui
+arcana divina ex ipsis fontibus et sacris laticibus hauserunt, earum
+rerum explicatio petenda nobis est, nec video, quis melius quam Salomo
+hoc praestare possit. Quod etiam Porphyrius ad Bo�thium et Aristoteles
+ad Callisthenem, uterque diversis aetatibus, scripsere, rerum omnium
+origines ac reconditas scientias a Chaldaeis profectas, Chaldaea
+appellatione complectuntur Ebraei, qui origine Chaldaei sunt, sed arcana
+illa rerum divinarum, quasi thesauros, occulta quadam disciplina, quam
+illi[3] Cabalam, Graeci autem, ni fallor, +akroama+ appellant, sed
+abdiderunt, ut aditus paucissimis patere possit.
+
+    [1.] Alius: _nimia_. [2.] Alibi: _ullum_. [3.] Alius: _ipsi_.
+
+SALOMO: Video Toralbam id, quod magna nostrorum omnium expectatione a
+Coronaeo ipsi delatum[1] est, honesta specie excutere velle. Majores
+quidem nostrae gentis Chaldaeos[2] fuisse agnosco et in Phoeniciam
+primum migrasse, unde Cadmus, quae vox ebraica Orientalem significat,
+litteras in Graeciam advexit[3] ac rursus in Chaldaeam ab hostibus
+abductos multa divinitus didicisse, sed nihil accepimus, quod non sit
+omnibus omnium vocibus ac linguis toto terrarum orbe dissipatum ac
+pervulgatum, ut latere possit neminem.
+
+    [1.] Alius: _delatum illi_. [2.] Alius: _Chaldaicae_. [3.] Alius:
+    _invexit_.
+
+Quae cum Salomo dixisset, caeteri conticuerunt, quod hominem aetate
+gravem interpellare contra decus et dignitatem arbitrarentur. Sed
+CORONAEUS rupto silentio: Nihil abs Te, inquit, Salomo, scire
+desideramus, quam quod vestri mores, vestra disciplina, vestrae leges
+patiantur, et quoniam angustiae[1] temporis longiorem disputationem
+ferre non possunt, differendum mihi commodius videtur, ut paratiores
+redeamus. Tum laudatorio cantico, fidibus, vocibus ac fistulis
+suavissime animos oblectati[2], mutua consalutatione[3] accepta
+discesserunt.
+
+    [1.] Alibi: _angustia ... potest_. [2.] Alius: _animum delectati_.
+    [3.] Alibi: _consolatione_.
+
+
+
+
+LIBER TERTIUS.
+
+
+Cum ad coenam Salomo tardius venisset, CORONAEUS illum intuens: Tuae te,
+inquit, salutis deinceps curam habere oportet, Salomo, ne cum tanto
+studio mentem pascis, corpus ipsum inedia contabescere patiare.
+
+SALOMO: Vereor, ut vobis, cum aetas ingravescat, jam in eo molestus sim,
+quanquam nihil prohibet, quominus me absente, dum[1] tardius redeo,
+sessum eatis et ut jubeas, abs Te, Coronaee, peto.
+
+    [1.] Alius: _cum_.
+
+Cum itaque consedissent, Coronaeus coeptam superioribus diebus Phaedonis
+lectionem persequi jussit, et cum eo loci venissent[1], ubi Plato animas
+solutas corporibus a daemonibus eorumque ducibus judicio sisti et ad
+supplicia suis sceleribus digna trahi[2] scribit, locum relegere, deinde
+finem legendi facere jussit.
+
+    [1.] Alius: _venissem_. [2.] Alius: _capi_.
+
+Tum coena peracta post laudatoria cantica ita orsus[1]: Loci hujus
+obscuritas, inquit CORONAEUS, mihi dubitationem injecit, cur antiqui tum
+Graeci tum Ebraei tanta obscuritate et caligine velarint sua scripta, ut
+vix ac ne vix quidem a sapientibus intelligerentur, quae tamen percepta
+mirabilem afferunt tum utilitatem, tum oblectationem. Nam Aesopus,
+fabularum scriptor antiquissimus, illecebris quibusdam animantium[2]
+universam[3] humnanae vitae rationem complexus est. Sic Pythagoras
+symbolis quibusdam allegoricis et illis carminibus, quae ob suam[4]
+praestantiam +chrusea ep�+ dicta sunt, Orpheus, Homerus, Hesiodus,
+Trismegistus[5], Terpander et antiquissimi denique philosophi sapientiae
+suae[6] decreta obscuritatis caligine contexerunt, quin etiam
+sacratiores litteras allegoriarum plenissimas vidimus.
+
+    [1.] Alius: _exorsus_. [2.] Alibi: _animantibus_. [3.] Alius:
+    _universae_. [4.] Alius: _sui_. [5.] Deest in aliis codicibus.
+    [6.] Deest ibidem.
+
+OCTAVIUS: Nihil verius ab Augustino[1] dici potuit, quam illud: Ea demam
+miserabilis animae[2] servitus est, signa pro[3] rebus capere et supra
+corpoream naturam mentis oculum ad hauriendum lumen aeternum attollere
+non posse. Idem alibi[4]: Utilis est, inquit, scripturae auctoritas,
+cum diversas sententias parit.
+
+    [1.] De doctrina christiana cap. 5, 10 et 11. [2.] Alibi: _vitae_.
+    [3.] Alibi: _sine_. [4.] Lib. II de civit. Dei.
+
+FRIDERICUS: Cum nihil perspicuitate utilius sit, haud scio an ullum
+in scriptore gravius sit vitium, quam, quae facillime possis, ea
+obscura tradere, ut liber Apocalypseos, qui tanta verborum ac rerum
+obscuritate[1] implicatur, ut ne auctor quidem ipse, si reviviscat
+(quis qualisque fuerit, nondum constat inter eruditos), sua scripta
+quid velint, liquido affirmare ausit. Atque haec obscuritas Juliano
+Imperatori, Porphyrio, Proclo, Celso, ut Ebraeorum et Christianorum
+scripta calumniarentur, maximum praebuit argumentum.
+
+    [1.] Alius: _ambiguitate_.
+
+CORONAEUS: Cum illa ratio scribendi veterum fere omnium communis sit,
+prospiciendum nobis est, ne absentes et indicta causa damnati a nobis
+videantur. At ne Julianus ipse quidem Augustus, is qui[1] +parabat�s+,
+i.e.[2] transfuga, cum a Christianis ad paganos defecisset, usurpatur,
+quantumvis Christianis infestus esset, Basilii Magni librum ante
+rejecit, quam legisset ac relegisset, ut epistola his tribus verbis
+scripta significavit: +egn�n, anegn�n, kategn�n+.
+
+    [1.] Alibi: _isque_. [2.] Desunt haec et septem sequentia verba in
+    alio codice.
+
+CURTIUS: Ego duabus de causis potissimum existimo veteres sapientiae
+decreta verbis obscuris tradidisse: primum ne margaritae porcis, deinde
+ne res preciosissima, i.e. sapientia, sua vilesceret[1] facilitate.
+Nam vulgaria fere contempta jacent, etiamsi preciosa. Extat Lysidis
+Pythagoraei epistola graviter querentis, quod plerique secretiorem
+philosophiam quasi meretricem prostituerent iis, qui[2] mentis
+purgationem ne per somnum quidem capere possent, eosque non minore
+impietate obligari, quam si Dearum Eleusiniensium[3] adyta profanarent
+aut aquam puram coeno conspergerent. Itaque Porphyrius Plotinum
+phthisi[4] periisse scribit, quod contra jusjurandum Ammonis[5] arcana
+divulgasset. Quin etiam Plato, cum rerum divinarum arcana Dioni
+scripsisset, letteras exuri jussit, quoniam[6] ridicula, inquit,
+videntur, quae sunt admiratione dignissima. Et in epistola ad
+Archidamum, in qua de natura Dei scribit: +phrasteon d� soi ainigmon+.
+Item Porphyrius: Tu vide, inquit, ne ista cum hominibus impuris
+communicari patiare, majus enim tibi quam mihi periculum impenderet;
+non enim aperte Dii, sed aenigmatice sua mortalibus tradiderunt.
+
+    [1.] Alius: _quae_. [2.] Alius: _Eleusinarum_. [3.] Deest in alio
+    codice. [4.] Alius: _daemonii_. [5.] Desunt haec sex sequentia verba
+    in aliis codicibus.
+
+SENAMUS: Alia mihi mens est, nam[1] cum plerosque verborum
+obscuritatem[2] sic affectare videmus, ut admirabilitatem sui efficiant,
+sic enim seplasiarii notis Graecis, Arabicis verbis et Gothicis litteris
+utuntur, ut medicinam faciant confusiorem[3], aut ne intelligentibus sui
+irridendi praebeant argumentum, neque enim facile carpimus, quae[4] non
+capimus. Talem fuisse accepimus Heraclitum, qui tam obscure de natura
+scripsit[5], ut Plato[6] Delio natatore opus esse diceret. Is enim
+discipulos instruebat uno verbo +skot�son+, quod Aristotelem[7] quoque
+opera dedita fecisse legimus in libris +t�n physik�n akroamat�n+. Ac
+tametsi Plato caeteris apertius, interdum tamen obscure ita scribit,
+ut ne ipsum quidem, si reviviscat, sua scripta de numeris interpretari
+posse videatur, ac ea potissimum, quae libro de republica octavo
+scribit, in quibus interpretandis Theon uterque, Plotinus, Proclus,
+Jamblichus, Marsilius hircum mulgere videntur. Quid Aegyptia vanitate
+levius? Illa tamen deliramenta litteris hieroglyphicis sic texerunt,
+ut sacrata quaedam oracula viderentur.
+
+    [1.] Alius: _nam cum_. [2.] Alibi: _puritatem_. [3.] Alii:
+    _quaestuosiorem_. [4.] Alibi: _quod_. [5.] Alius: _scripserat_.
+    [6.] Addunt alii: _ad ea intelligenda_. [7.] Ita Gellius ex epistola
+    Aristotelis ad Alexandrum M. scribit.
+
+OCTAVIUS: Sunt qui sua scripta neque a doctis, neque ab indoctis legi
+velint, ut Lucilius, ne alteri ob imperitiam rejiciant non intellecta,
+alteri nimis intellecta calumnientur.
+
+SALOMO: Senami reprehensio in sophistas quidem, non tamen in sapientes
+cadit, multo minus in eos, qui sacrae sapientiae decreta scriptis
+obscurioribus velarunt. Profecto Rabbi Moses Maimonides per sacra
+obtestatur lectores, ne arcana divulgari aut a profanis hominibus pollui
+patiantur.
+
+SENAMUS: Quid si peccandi argumentum et occasio ab obscuritate ipsa
+trahatur? Certe Salomonis scripta, quae ipse allegorias inscripsit,
+plerisque absurda videntur. Quid enim hoc sibi vult: Nequitia viri
+praestat mulieris bonitati? Illud enim foeminas a lectionibus sacrae
+scripturae quam plurimas[1] avertit.
+
+    [1.] Alibi: _quam plurimum_.
+
+SALOMO: Ebraeis dictio #ra# malum et deforme significat, ut #tov# bonum
+et pulchrum, quod Academici +kalon kai agathon+ dicunt. Sic enim Sara
+dicitur a regibus expetita[1] ad concubitum[2], quod esset optima i.e.
+valde formosa. Innuit igitur sapiens[3] eleganti allegoria, viros
+deformes formosis mulieribus praestare, item foeminarum blanditias
+pejores[4] esse acerbis[5] sermonibus virorum. Item animos corporibus
+excellere; mulier enim corpus allegorico sermone[6] utique[7]
+significat; item intellectualem facultatem, utcunque prava fuerit,
+praepollere cupiditati, quae bruta et mortalis anima dicitur. Huc enim
+pertinet, quod scribitur in Ecclesiaste[8]: _inter viros mille unum
+sapientem reperi, foeminarum ex[9] omnibus nullam._ Id quidem de
+mulieribus nudo sensu intelligi non potest, cum sola Debora sua aetate
+et sola Hulda imperante Josia prophetiae ac sapientiae divinae muneribus
+inter sexaginta[10] millia inertium virorum fruerentur[11]. Item
+appellatione viri formam naturalem, mulieris vero materiam intelligit,
+quam etiam saepe in proverbiis[12] meretricem appellat, quae ut virorum,
+sic illa formarum multitudine delectatur. Plena sunt regis Salomonis
+scripta allegoriarum, in quibus interpretandis strenuum se praebuit
+Philo, moralia secutus, Leo Ebraeus naturalia. In utroque claruerunt[13]
+Rabbi Moses Maimonides ac Talmudici scriptores. Hi tamen obscurius;
+at ne scriptis quidem sua prodidissent, nisi librorum interitum
+metuissent[14]. Et quoniam illa disciplina sola auditione
+percipiebatur[15], #Kabbalah# dicta est. Id enim voluit Esdras[16],
+cum dicit: _alia quidem pervulgabis, alia trades sapientibus._ Et
+quemadmodum plebi locus erat in atrio templi, a Levitis discreto,
+sacerdotibus intra velum aditus erat, non caeteris Levitis, et uni
+tantum pontifici maximo in sacratissimum illum locum, ubi erat
+foederis arca; sic etiam sacri libri ita scripti sunt, ut ea, quae
+ad uniuscujusque salutem pertinent, cujusmodi est decalogus et omnia
+decalogo consentanea, facillime ab omnibus percipiantur[17], scilicet
+jussa, vetita, poenae, judicia, festa, ritus, mores, quae omnia 613
+capitibus continentur, tanta perspicuitate, ut patiantur dubitare
+neminem. Quae vero minus ad salutem faciunt, ut rationes occultae
+rituum ac sacrificiorum ac a doctis[18] tantum quaedam vero non nisi
+a doctissimis intelligi possunt, ut quae a nostris appellatur Cabbala,
+i.e. scientia naturalium arcanorum, postremo omnium difficillima ad
+currum pertinet, qui ab Ezechiele ita scribitur, ut in ipso apparuerit
+coelestium orbium ac rerum divinissimarum admiranda descriptio, quam
+Moses, qui a nostris[19] aperta aquila dicitur, summis digitis attingere
+contentus, secretiora noluit explicare.
+
+    [1.] Alibi: _repetita_. [2.] 1 Mosis 12, 14. 39. [3.] Alibi:
+    _saepius_. [4.] Alius: _diriores_. [5.] Alibi: _acribus_.
+    [6.] Alius: _sensu_. [7.] Alius: _ubique_. [8.] Ecclesiastes 7, 29.
+    [9.] Alibi: _de_. [10.] Judith IV, 4; 2 Regum 22, 14; et 2 Chron.
+    34, 22. [11.] Alius: _sexcenta_. [12.] Desunt haec verba in alio
+    codice. [13.] Alii: _clarescunt_, vel: _clari sunt_. [14.] Alius:
+    _metuerent_. [15.] Alibi: _suscipiebatur_. [16.] Esra lib. IV, c.
+    14. Nehem. IX, 9. [17.] Addit unus codex glossam hebraicam cum
+    verbis: _lex quae ore traditur_. [18.] Alibi: _doctoribus_, vel:
+    _doctioribus_. [19.] Desunt haec quatuor verba sequentia in aliis
+    codicibus.
+
+SENAMUS: Si haec tam sublimia nihil habent utilitatis aut ejusmodi sunt,
+quibus carere facile possumus, illud usurpandum nobis est, quod psaltes
+lyricus: Non exquisivi, inquit, mirabilia et supra captum meum, sed
+humilis[1] me gessi. Sin haec ad scientiam et sapientiam divinam
+profutura sunt, malevoli et ipsa invidia jejuni animi sit, thesauros
+abditos humanis usibus eripere ac verborum ambiguitate mentes
+imperitorum[2] magis ac magis implicare.
+
+    [1.] Alius: _humiliter_. [2.] Addit alius: _erroribus_.
+
+SALOMO: Ne igitur[1] a thesauri similitudine discedamus, legistis
+eleganter fictam Aesopi fabulam, qua paterfamilias jam moriturus liberos
+consolatur, qui[2] tametsi non magnas opes ac latifundia legaret,
+thesaurum tamen in vinea sua latere affirmabat, quo suam inopiam
+cumulate sublevarent. Mortuo patre liberi summo studio ac labore
+conquirentes, cum nusquam thesaurum reperirent, vineam paternam aliud
+agentes cultissimam ac noxiarum herbarum purgatissimam reddiderunt, unde
+proventus uberrimos collegerunt. Ita quoque si divina scripta studiose
+legamus ac lecta saepius meditemur[3], thesauros studioso incredibiles
+eruere licebit. Nam eo spectat regalis illa vox, qua David initio
+laudationum suarum summam felicitatem praedicat illius, qui assiduis
+cogitationibus die nocteque[4] leges divinas contemplatur. Item precatur
+a Deo[5], nubeculam oculorum sibi detrahi, ut admirabilem sapientiam
+divina lege comprehensam intueri possit. Fit enim illa mentis agitatione
+erga litteras divinas obscuriores, ut non solum a vitiis abstineamus[6]
+ac verum[7] decus amplectamur, verum etiam corpori salubritas, menti
+prudentia ac sapientia et cum immortali Deo arctissima connexio[8]
+quaeratur. Illud vero gravius[9], quod in eo ipso laus Dei agitur,
+cum ejus arcana pervulgata obsolescant, ut acute scripsit Salomo[10]:
+_Gloria Dei est_, inquit, _arcana celare, gloria regum arcana
+scrutari_.[11] Quod Tobias[12] paulo aliter: _Praeclarum est_,
+inquit, _arcana regum celare et opera Dei laudare._ Nam opera Dei
+patent omnium oculis, arcana vero paucis.
+
+    [1.] Alibi: _ergo_. [2.] Alius: _quid_. [3.] Alius: _meditamur_.
+    [4.] Alius: _noctuque_. [5.] Psalm 68 (69), 18. [6.] Alius:
+    _abhorreamus_. [7.] Alibi: _novum_. [8.] Alius: _conjunctio_.
+    [9.] Alii: _gnavius_. [10.] Proverbia XXV, 2. [11.] Alibi: _eorum
+    celare_. [12.] Tobias XII, 7.
+
+SENAMUS: At obscuritas non modo bonos a lectione detinere[1], verum
+etiam improbos ad rerum divinarum contemptum excitare videtur. Cum enim
+Porphyrius arboris scientiae boni et mali fructus decerpere nullo modo
+posset, negavit in hortis illis deliciarum censeri debuisse fructum,
+aspectu quidem jucundissimum ac sapore gratissimum, sed tamen homini,
+quem Deus in illis hortorum umbraculis viriditatis[2] collocarat,
+mortiferum ac pestilentem, multo minus homines a prudentiae cognitione
+vetito salutari fructu arceri debuisse, cum prudentia dux humanae vitae
+sola turpe ab honesto dividere[3] possit. Quod autem scribitur, fructum
+vitalis arboris divino jussu ab horti viridariis avulsum, ne, si Adamus
+eo vesceretur, in aeternum viveret, in Dei optimi maximi contumeliam
+scriptum esse. Denique serpentis cum muliere ac Dei cum hominibus
+colloquia et absurda et incredibilia videri.
+
+    [1.] Alius: _deterrere_. [2.] Alius: _viridatis_. [3.] Alibi:
+    _dijudicare_.
+
+SALOMO: In disputationibus rerum divinarum illud inprimis prospiciendum
+est, ne quid cuiquam[1] temere excidat, nihil enim gravius ac
+capitalius peccari potest. Illud autem usu venire solet iis, qui rerum
+humanarum fastu ac dialecticorum argutiis inflati omnia supera, infera,
+prima, ultima ingenii acumine ac subtilitate capere se posse confidunt,
+cum sine ope divina id consequi nemo queat. Quod sapientiae magister[2]
+uno verbo significat: _Inquirit derisor sapientiam, sed frustra._
+Quanquam Porphyrius, inscitia dicam an impietate, oracula divina
+calumniatur, quasi legislator prudentiam significaret et vitam beatam
+hominibus invidisse Deum, cum libro sequenti scripserit Bezaleelem
+spiritu divino, sapientia, prudentia, scientia et omni artium genere ab
+immortali Deo fuisse abunde cumulatum, quibus quidem donis ac muneribus
+omnes omnino virtutes continentur. Spiritus quidem divinus tribuitur Dei
+munere et concessu ad illustrandas humanae mentis caligines ac futura
+prospicienda. Sapientia vero pietatem ab impietate, prudentia bonum a
+malo, scientia verum a falso, ars utile ab inutili sejungit. Cum autem
+sapientiae princeps ab immortali Deo excitatus, ut quid vellet a se
+peteret, ille prudentiam petiit[3], qua quidem turpe segregaret ab
+honesto, et cum qua homines ad Dei metum et venerationem cohortaretur:
+_Quoniam_, inquit[4], _Deus sapientiam aliunde largitur, ab eo solo
+scientia et prudentia._ Idem alibi: _Fructus justi lignum vitae_, quam
+interpretatur sapientiam. Ac tantum abest, ut hominem a fructu vitali
+prohibuerit, ut etiam his verbis invitarit: _Forsan_, inquit[5],
+_decerperet Adamus fructum vitalem, ut eo vescatur et vivat in
+aeternum._ Sic enim paraphrastes Chaldaeus consimili oratione utitur
+pereleganti figura. Ad Jesaiam conversus Deus: _Dic_, inquit[6], _populo
+huic: audiendo audite, videndo videte, ne tamen cognoscatis; crassum
+reddito cor istius gentis et aures obtura, oculos obline, ne forsitan
+audiat, videat, intelligat et ad me conversus saluti restituatur._
+Quorsum haec loquendi ratio, nisi quod semper nitimur in vetitum nec
+ardentius quicquam optamus, quam quae nobis eripi vel prohiberi videmus.
+Docet igitur Mosen ac Esaiam, quibus artibus miseros homines a
+facinorosa et conscelerata vita ad verum decus revocare ac saluti
+restituere debeant. Cave legibus divinis operam dare, cave sapientiae
+studiis incumbere, ne sempiternam ac beatam vitam adipiscaris; haec
+oratio apud homines improbos et cupidos efficacissima esse consuevit.
+
+    [1.] Alius: _ne quicquam_. [2.] Proverb. XIV, 6. [3.] 1 Regum
+    III, 9 sqq. 2 Paral. I, 7. 10 sqq. [4.] Proverb. II, 6. XI, 30.
+    [5.] 1 Mosis 8, 22. [6.] Jesaiae VI, 9 sq.
+
+SENAMUS: Nulla res me diutius exercuit, quam arboris utriusque ac
+serpentis allegoria.
+
+SALOMO: Et graecis et latinis interpretibus est ignota. Ac tametsi
+quidam ex Ebraeis[1] arcanos allegoriae sensus aperuerint, omnia tamen
+eorum studia inania futura sunt, nisi Deus mentes nostras ad haec
+peicipienda illustrarit.
+
+    [1.] Philo in allegoriis biblicis. Leo Ebraeus l. III de amore.
+
+FRIDERICUS: Periculi plena res mihi videtur, sacrae scripturae
+litteras[1] ad allegoriam deduci, ne rerum gestarum historia in fabulas
+evanescat.
+
+    [1.] Alius: _sacras litteras_.
+
+OCTAVIUS: An ullum, Friderice, serpentis cum muliere colloquium fuisse
+putas? qui odio tam implacabili inter se certant, ut serpentis intuitu
+solo mulier abortum patiatur ac in turba virorum unam mulierem ad
+ultionem[1] serpens petat ac persequatur. Nihil ergo[2] verius dici
+potuit, quam illud: _Littera occidit, spiritus vivificat_[3].
+
+    [1.] Desunt duo haec verba in alio codice. [2.] Alibi: _enim_.
+    [3.] 2 Corinth. 3, 6.
+
+SALOMO: In sacris litteris historia pura saepe narratur, ut cum censetur
+populus et suis quibusque[1] tribubus duces attribuuntur. Est etiam cum
+historia quidem[2] narratur, sed praeter historiam allegoria latet
+occulta, ut cum Sara ancillam et filium rejiciendum suadet, theologi
+acutiores etiam cupiditatem renitentem virtutibus, cum filio peccato,
+a ratione dominante ablegari oportere docent, cum eadem ancilla domum
+redire ac Sarae morem gerere jubetur ab angelo, tum cupiditatis
+obsequium ac[3] rationis dominatum interpretantur, ab intellectu agente.
+Hinc illa Dei vox ad Abrahamum: Fac quaecunque dixerit tibi Sara, id
+est: ratio; cum etiam[1] Sara contestatur[2], ancillae filium haeredem
+non futurum, innuit etiam eos, qui vitiis inserviant et libidini, divina
+bona nunquam adepturos. Saepe quoque visiones ac somnia divina pro rebus
+gestis narrantur, in quo plerique suam navim afflixerunt, plerique[3]
+etiam naufragium fecerunt, qui Deum cum hominibus quasi vigilantibus
+colloqui arbitrantur. Neminem enim unquam Deus allocutus est[4]
+vigilantem, praeter Mosen, et quominus ambigeretur, perspicua Dei voce
+testatum habemus in ipsa lege. Ergo angeli vox ad Bileamum, aut asini
+loquentis in scriptura ad visa dormientis Bileami referenda sunt, et[5]
+quaecunque Abrahamo et prophetis omnibus oracula data commemorantur, uno
+tantum Mose excepto, cui vigilanti locutus est Deus. Qua quidem ratione
+clarissima lux ad caliginem sacrarum scripturarum discutiendam accedit.
+Interdum allegoria facilis ac pura traditur, ut cum lex jubet[6],
+praeputia cordium circumcidi. Saepe verba triplicem sensum prae se
+ferunt: vulgaris sensus ad captum imperitorum accomodatur, ut cum
+Salomo[7] vetat coram rege superbiam et arrogantiam prae se ferre,
+secretiore sensu ad Deum pertinet, ad quem abjecto et humili habitu
+accedere oportet; semper enim Salomo significat Deum regem[8], nisi
+Dei vox cum rege conjungatur, ut illud: _Cor regis in manu Dei est_[9].
+His autem verbis Deus significatur: _Ne_, inquit, _cogitatione tua
+vituperaveris regem, nec vituperes in penetralibus lecti tui divitem;
+volucres enim coeli efferent[10] vocem et avis allata rem vulgabit_[11].
+Quibus verbis vetat de Deo impie cogitare. Lectus enim in sacris
+allegoriis[12] corpus humanum significat, volucrum autem vox daemones,
+tametsi volucres[13] et pro angelis accipiantur, ut apud Jesaiam[14]
+angeli quoque ac daemones avium appellatione saepe significantur. Nam
+utrique custodes vel lictores hominibus additi cogitationes occultas
+atque intimos sensus nudant, ne quod inultum scelus ac pia cogitatio
+sine praemio relinquatur. Chaldaeus paraphrastes[15] haec Salomonis
+verba interpretabatur de angelis Raziele et Elia[16], quos occultissima
+quaeque scelera patefacere scribit.
+
+    [1.] Alius loco horam duorum verborum: _singulis quoque_. [2.] Omnes
+    codices: _quaedam_. [3.] Alius: _tum_. [4.] Alius: _ita_. [5.] Alius
+    addit: _maritam_. [6.] Alius: _plures_. [7.] Numeri XII. [8.] Alii:
+    _ut_. [9.] 5 Mosis 10, 16. [10.] Proverb. 25, 6. [11.] Alius: _regis
+    appellatione_. [12.] Proverb. 21, 1. [13.] Alius: _volucris ...
+    efferet_. [14.] Eccles. 10, 20. [15.] Psalm. 9 (8), 24 (25), 103
+    (102), 143 (142). Jobi 38, 46. [16.] Alius addit: _interdum_.
+    [17.] Jesaiae 46, 11. [18.] In cap. 10, 20 Ecclesiastis. [19.] Unus
+    addit: _sacerdote magno_.
+
+SENAMUS: Acutissime Salomo Salomonem interpretatur, sed quis hanc
+interpretationem divinare potuisset?
+
+OCTAVIUS: Ego locum hunc de volucribus, qui cogitationes et intimos
+sensus regi aperiunt, ad eos reges pertinere duco, qui domesticos
+daemones sibi vel sese illis adjunxerant, a quibus omnia omnium dicta,
+facta, cogitationes perinde intelligunt, ut ab illis spectatoribus, quos
+veteres tyrannorum +ophthalmous kai �ta archont�n+ appellabant; nullum
+enim tyranni secretius habent arcanam.
+
+SENAMUS: Si tantum potuissent aves illae ac volucres sive daemonicae
+sive angelicae, quid est quam ob rem Neroni, sacrilegorum[1] ac
+tyrannorum maximo, conjurationem Pisonis patefacere noluere? cum Simoni
+mago ac daemonibus conjunctissimus esset, ut Plinius et Irenaeus
+tradunt.
+
+    [1.] Alibi: _sortilegorum_.
+
+FRIDERICUS: Nihil daemones injussi faciunt nec ullius occulta scelera
+nudant, nisi Dei jussu et angelorum superiorum[1] potestate.
+
+    [1.] Alibi: _superiore_.
+
+CORONAEUS: Cum solius Dei proprium sit, intimos omnium sensus et
+animorum occultos recessus pervestigare, ut quidem rex Salomo
+dedicatoria oratione declarat aperte, quid angelis et daemonibus
+illis opus ad secretiores mentis latebras pervulgandas?[1]
+
+    [1.] Alius: _evulgandas_.
+
+CURTIUS: Extat profecto Thaletis elegans in hanc sententiam oratio; cum
+enim rogaretur, an qui scelerate quid agat, Deum latere potest? At ne
+cogitans quidem, inquit; Graeci melius: +ei l�thoi theous anthr�pos
+adik�n, all' oute dianoumenos, eph�+.
+
+SALOMO: Diximus ante ac dicendum saepius est, Dei majestatem angelorum
+ac daemonum officiis quodammodo augustiorem videri, quam si per se ipsum
+solo nutu, sicut[1] potest, omnia procuraret[2]. Ac tametsi solus omnium
+occultissimos sensus retegit, singuli tamen angeli singulis hominibus
+custodes additi, sensus intimos aperiunt, non item aliorum cogitationes.
+Item daemones, quibuscum sortilegi in nefarium societatis foedus
+coiverunt[3], eorum sensa plane intelligunt. Argumento sit, quod
+qui sortilegi ad rectam cogitationem aut Dei metum paulo momento
+convertuntur, repente a daemone sese conturbari[4] confitentur. Sin
+vir bonus ad pravam cogitationem deflexerit, subinde sentit[5] in ipsis
+animi sensibus magistrum ac paedagogum, qui a turpi cogitatione illum
+avertat aut etiam auris dextrae tinnientis levissima vellicatione aut[6]
+punctura, quam innuit po�ta his verbis: _Cynthius aurem vellit et
+admonuit._ Quod Socrates[7] a daemonio familiari vel potius ab angelo
+sibi fieri praedicabat, dextra quidem suadendo, sinistra dissuadendo,
+aut orbiculo lucido interdiu aut ignea specie noctu, aut etiam levissimo
+strepitu admoneri. Quae facillime percipiuntur ab iis, qui spiritu Dei
+patiuntur se duci. Si non pareat admonitus, terretur somniis matutinis,
+quae ab Ebraeis matutinae castigationes appellantur. Si ne hac quidem
+cogitatione[8] ab impiis cogitationibus deducitur, angelus ultionem
+reposcit, accusatione proposita, ut nemo innocens damnari aut ullum[9]
+scelus inultum, nisi facti pigeat, relinqui videatur, judicia
+constituuntur, daemonibus etiam quasi lictoribus destinatam sibi
+praedam deposcentibus, quam[10] Deus illis permittit. Huc enim pertinet
+illud[11]: _Ascendit leo de cubili suo, praedo gentium surrexit._
+Item[12]: _Percussit eos leo de silva, lupus vespertinus vastavit eos,
+pardus vigilans supra civitates eorum._ Item: _Quis dat escam pullis
+corvorum vociferantibus ad illum?_[13] i.e. divinae majestatis
+carnificibus ac tortoribus sceleratorum vindictam petentibus, Quod
+alibi[14] apertius scribitur: _Spiritus ad ultionem creati sunt, qui
+furoris sui flagella vibrant._ Item[15]: _Misit Deus spiritum malum
+inter Abimelech et cives Sichem._
+
+    [1.] Alibi: _quomodo_. [2.] Alius: _percurreret_. [3.] Alibi:
+    _inierunt_. [4.] Alius: _confitentur_. [5.] Alibi: _sentiet_.
+    [6.] Alius: _et_. [7.] Plutarchus in libro de daemonio Socratis.
+    [8.] _Ratione_ legunt alii. [9.] Alii: _illud_. [10.] Alius: _quae_.
+    [11.] Jerem. IV, 7. [12.] Jerem. V, 6. [13.] Psalm. 147, 9.
+    [14.] Psalm 78, 49. (Jes., 19.) [15.] Jud. 9, 23.
+
+SENAMUS: Antiquissimi quoque theologi pullos corvorum, a parentibus
+desertos, divina bonitate et procuratione nutriri summa consensione
+tradunt, eoque pertinere dictum illud: _Qui dat escam pullis corvorum?_
+
+SALOMO: Error inde manavit, quod phrasin ebraicam, quae Graecis quoque
+communis est, latini theologi non perceperunt[1]. Nam filios corvorum
+pro corvis, ut filios prophetarum pro prophetis, filios sanguinum,
+filios injustorum pro impiis ac sicariis acceperunt. Sic enim Ebraei
+#benei Adam# filii hominum i.e. homines, et Graeci +paides iatr�n+ pro
+medicis. Sic etiam illud: Quem dicunt homines esse filium hominis, i.e.
+quem dicunt esse hominem[2]?
+
+    [1.] Alibi: _perceperint_. [2.] Matth. 16, 13.
+
+TORALBA: Eo quidem errore me Salomo liberavit, ut ingenue illum acceptum
+feram; at mirum mihi ante videbatur, quam ob rem corvi pullos famelicos
+deserere putarentur ob id tantum, quod recentes exclusi non plane nigri
+essent, cum pleraque animantium nascentium genera colorem a parentibus
+alienissimum habere videantur, quae tamen incredibili studio a
+parentibus nutriuntur. Nam cygni senio candidissimi pullos excludunt
+fuscos, et tantum abest, ut corvi[1] pullos ab alimentis desertos
+patiantur, ut etiam cornicem incubantem a masculo et pullos jam volantes
+a foemina pasci Aristoteles[2] ipse ac Plinius[3] fateantur[4]. Itaque
+Apollonius apud Philostratum Euripidis versum modice castigans: +hapasi
+tois z�oisin h� psuch� tekna+, cum ille tantum hominibus tribuerit, i.e.
++tois anthr�pois+.
+
+    [1.] Alibi: _corvos_. [2.] Historia animalium VI, 5. [3.] Histor.
+    natural. X, 12 et 60. [4.] Alius: _fatentur_.
+
+SALOMO: Eodem sensu scribit Psaltes lyricus[1], Deum escam leoni petenti
+largiri. Cur leoni potius, animantium ferocissimo, qui parcissimus est
+in cibo, neque nisi quarto quoque aut ad summum alternis diebus
+pascitur, quam exarmatis ovium et caprarum gregibus, hominum usui maxime
+necessariis[2]? Alibi de catulis leonum[3], nam si re vera de catulis
+ageretur, aeque matris ut aliorum animantium ubera sufficiunt, quanquam
+alius quoque[4] est locus de corvis, quo facile vulgatus error refelli
+possit: Quis parat venatum corvis, cum ejus pulli ad Deum clamant et
+cibo carentes huc illuc oberrant[5]? Haec igitur ad daemones pertinent,
+qui praedam sceleratorum sibi conquirunt[6] nec nisi divino concessu
+rapiunt. Eo pertinet et illud Salomonis[7]: _Corvi apud torrentes eruant
+oculum et aquilae vorent eum qui patrem deridet et despicit obsequium
+matris._ Quae allegoria praeter sensum vulgarem significat daemones
+elementares hujus mundi, qui revera torrens est materiae fluentis,
+caecitate animi ac furore torquere, luce mentis extincta eorum, qui
+Deo parenti rerum omnium contumeliam et piae matri, legibus naturae,
+vim inferant[8]. Nam patris appellatione Deus, matris vero natura
+significatur apud Salomonem. Illud etiam adversione dignum, quod oculum
+dixit, non oculos; nam singulari voce oculus mentem significat. Sic
+etiam Bileamus vates uno oculo acutissime videre dicebatur, quoniam
+rerum publicarum mirabiles conversiones tribus circiter annorum millibus
+praevidit[9] ac praedixit. Sic enim[10] Chaldaeus interpres.
+
+    [1.] Psalm 103 (104), 21. [2.] Oppianus de venatione, libro III.
+    Plinius H. Nat. lib. 8. [3.] Jobi 38, 39. [4.] Alius: _etiam_.
+    [5.] Job. 38, 41. seq. 39, 1. [6.] Alii: _congruunt_. [7.] Proverb.
+    30, 17. [8.] Alius: _inferunt_. [9.] Alibi: _providit_. [10.] Alius:
+    _etiam_.
+
+SENAMUS: Si corvorum appellatione +melanodaimonas+ licet[1], etiam
+cygnorum verbo +leukodaimonas+ licebit interpretari, quales in Africa
+Leo Afer[2] versari scribit, ut Aethiopes a daemonibus, colore opinor,
+distinguantur.
+
+    [1.] Alius: _licebit_. [2.] In descriptione Africae.
+
+OCTAVIUS: Tametsi[1] daemones saepius atrati apparent, ut non modo
+nostri, sed etiam antiquissimi[2] scriptores ab ultima memoria
+prodidere, quales fuere[3] daemones, qui Dioni[4], qui Cassio Parmensi,
+qui sortilegis saepissime visi sunt, non tamen opinor, propterea
+daemones corvorum appellatione significari, sed quia daemones corvorum
+in modum cadavera consectantur, ut de cadaveribus Aegyptiorum superius
+dictum est, ac de spectris, quae circa sepulcra ac patibula vagantur.
+
+    [1.] Alibi: _Etiamsi_. [2.] Addit alius: _quoque_. [3.] Alibi:
+    _fuisse_. [4.] Plutarchus in Dione. Valer. Max. lib. V.
+
+FRIDERICUS: Imo etiam quia daemones cadaveribus ipsis ad hominum
+perniciem et nefarios concubitus cum sortilegis abutuntur; quod enim
+Augustinus[1] omni asseveratione confirmat ac summae imprudentiae
+esse scribit, daemonum cum hominibus concubitus negare, tot ac tantis
+exemplis et indiciis testatum habemus, ut Sprengerus[2] scripserit,
+stryges innumerabiles, priusquam extremo supplicio dederentur, summa
+consensione nefariam illam copulam confiteri. Quin etiam Franciscus
+Picus scribit, duos sacerdotes sua aetate flammis exustos, quorum alter
+annos[3] amplius triginta, alter quadraginta cum daemonibus concubuisse
+fatebantur, cum prius uterque convictus esset et confessus plurimos se
+infantes daemonibus mactavisse, ne insuetum videatur, quod Aristoteles
+scribit, fuisse in Ponto mulierem, quae exenteratis foeminarum
+gravidarum visceribus embryone vesceretur. Huc etiam pertinet illud
+Horatii in arte po�tica:
+
+  Neu pransae Lamiae vivum puerum extrahat alvo.
+
+    [1.] Lib. 18 de civit. Dei. [2.] In malleo maleficorum. [3.] Alibi:
+    _annis_.
+
+CURTIUS: Mihi venit in mentem, quod Pausanias in Phocicis[1] scribit,
+apud Cretenses legibus cautum fuisse, ut maritorum cadavera, quae cum
+viduis concubuerant[2], capitali judicio quasi viventia plecterentur
+ac ferro candente eorum capita configerentur[3], deinde cadavera
+exurerentur nec aliter a concubitu viventium arceri potuisse ac
+propterea +katekanas+[4] daemones appellatos fuisse.
+
+    [1.] Alius: _Pharsalicis_. [2.] Desunt quinque haec sequentia verba
+    in alio codice. [3.] Alibi: _foderentur_. [4.] Fortasse legendum
+    est: +korakinas+, vel: +korakeias+.
+
+OCTAVIUS: Oportuit igitur daemones cadaveribus resumtis ad concubitum
+abuti ac propterea corvos appellari, quod cadavera sectarentur et atrati
+apparerent.
+
+SALOMO: Quaecunque causa sit, planum est, daemones in scripturis etiam
+populos Aethiopum appellari, sic enim interpretes LXXII verbum #iyyim#
+daemones interpretantur: Aethiopes[1], et alibi: _Tu confregisti capita
+Leviathan, dedisti escam eum populis Aethiopum_, ubi etiam #iyyim#
+propriam daemonum appellationem interpretantur Aethiopes, ut ambigua
+voce arcanum tegerent. Leviathan vero LXX vertunt +drakonta+, qui
+princeps eorum esse dicitur, qui non cadavera, sed mentes ipsas impiorum
+ad supplicium deposcunt, ut Behemoth princeps eorum daemonum, qui de
+corporibus ultionem accipiunt. Uterque significatur[2] ab Ezechiele[3]
+appellationibus regum Aegypti et Assyriae his verbis: _Sic dicit
+dominus: ecce ego contra te Pharao, rex Aegypti, draco magne, recubantem
+in medio fluviorum tuorum, qui dixisti: meus est fluvius et feci mihi.
+At ego ponam hamos in maxillas tuas et efficiam, ut haereant pisces
+fluviorum tuorum squamis tuis; excutiam Te in desertum et omnes pisces
+fluviorum tuorum, eris bestiis terrae et volucribus coeli cibus._
+Jesaias vero apertius[4]: _In die illa_, inquit, _visitabit Deus gladio
+suo grandi, duro ac robusto Leviathanem serpentem vectem et Leviathanem
+serpentem flexuosum ac trucidabit draconem marinum._ Utriusque
+Leviathanis et Behemothi potestas explicatur ab Esdra[5], quae verbis
+allegoricis ac diffusa narratione Dei verbis ad Jobum[6] fuerat
+expressa: _Tum_[7], inquit Esdras, _animantia duo parasti, quorum uni
+nomen imposuisti Behemoth, alterum vocasti Leviathanum, et alterum ab
+altero disjunxisti, unam partem assignasti Behemoth, quae tertia die
+siccata est, ut habitet in ea. Leviathani vero tribuisti unam[8] partem
+humidam, quam belluam parasti, ut esset quae devoraret, quos velles._
+Nam haec verba Ezechielis: _Meus est fluvius_, i.e. formarum in materia
+fluxa et caduca interitus. Is tamen dicitur prima rerum origine a
+Deo creatus fuisse, item[9]: _Ego vastatorem creavi ad perdendum._
+Consimilis est illa Dei vox ad Pharaonem: _Excitavi ego Te, ut
+ostenderem in Te meam potentiam[10] atque nominis mei fama toto terrarum
+orbe dissiparetur._ Praeter historicam veritatem Pharaonis appellatione
+significatur Leviathanus ille, ut Ezechiel interpretatur, qui materiae
+fluentis formas corrumpit, quas nihilominus assidue sua bonitate reparat
+ac reficit naturae parens optimus maximus. Item in sternutationibus
+Leviathani lumen collucet, ex ejus ore ignis lampades egrediuntur et
+mare commiscet ut mortarium. Non est dominatus in terra, cui morem
+gerat, item factus est ut nihil metuat et ipse regem agit in superbos.
+Sternutationis verbo tonitrua, lumine et ignibus fulmina et
+coruscationes, maris commixtione procellas et tempestates innuit.
+
+    [1.] Psalm 72, 9. 74, 15. [2.] Alibi: _accipitur_. [3.] Ezech. 29, 3
+    sqq. [4.] Jes. 27, 1. [5.] Esdrae lib. IV, cp. 6. [6.] Jobi 39 sq.
+    [7.] Alibi: _Tunc_. [8.] Alii: _secundam_, vel: _septimam_.
+    [9.] Item: Jobi 26. 39, 40. [10.] Alibi: _patientiam_.
+
+CURTIUS: Hunc opinor Leviathanum Orpheus, sortilegorum parens, draconem
+maximum, Pherecydes Ophyoneum appellavit, unde a veteribus cultus
+draconis Aesculapii manavit, quem adhuc in supplicationibus plerique
+populi circumferre consueverunt.
+
+SENAMUS: Haec quidem Salomo perbelle, si[1] demonstratione ulla
+niterentur.
+
+    [1.] Alius addit: _modo_.
+
+OCTAVIUS: Majorem profecto fidem mihi faciunt, quae Salomo ex abditis
+sacrae philosophiae arcanis et ab oraculis divinis sanctissimorum
+prophetarum promsit, quam quae ab Euclidis demonstrationibus manant,
+quae tamen nonnisi multis postulatis et concessis conficiuntur.
+
+TORALBA: In rebus tam arduis et a communi sensu remotis non exquisitam
+argumentorum subtilitatem exquirere debemus neque exigere, sed ea, quae
+prodita sunt a sapientibus, qui arcana Dei sapientissime conquisiverunt.
+
+CORONAEUS: Non exigimus angelorum hierarchias ac repositoria daemonum,
+quae non scio an satis prudenter a Dionysio[1] ac Wiero[2] conscripta[3]
+fuerint.
+
+    [1.] De coelorum hierarchia. [2.] De praestigiis. [3.] Alius:
+    _descripta_.
+
+SALOMO: Nihil in rebus tam obscuris affirmare velim[1], nec aliud
+commemorare quia vobis melius quam mihi cognita sunt, quippe qui ex
+iisdem fontibus quibus ego haurire potuistis, scilicet uni aeterno
+Deo non solum[2] angelorum, sed etiam daemonum creationem deberi, et
+quemadmodum duo principes angelorum Seraphim[3] Creatori potentissimo
+adstare dicuntur, ad largitiones, lucis effusiones, praemia, vitam
+inferiorum angelorum et siderum officiis tribuendam; sic etiam duo[4]
+sunt bis oppositi, quasi superiorum magistratuum praecipui lictores ac
+ministri, Leviathanus ac Behemothes ad poenas infligendas seu supplicia
+irroganda, sive frugum calamitate, sive pecorum interitu, sive clade
+bellorum, sive regionum vastatione, sive popularibus morbis, sive urbium
+excidio, sive elementaris totius mundi eversione, quae tamen non aliter
+fiunt quam divinis decretis, ne quis daemones accuset aut metuat: _Ne
+accuses_, inquit ille[5], _servum apud dominum suum, ne forte maledicat
+tibi et offendas._ Qua eleganti allegoria significat, non incusandos
+esse angelos ac daemones, qui nullas nisi jussi calamitates inferunt,
+nec nisi jussa Dei decreta exsequuntur, sed potius se quemque accusare
+ac de flagitiis confiteri oportet[6].
+
+    [1.] Alibi: _nolim_. [2.] Alius: _tantum_. [3.] Jesaiae 6, 2 et 6.
+    [4.] Jes. 6 et Zach. 4 add. 44 filios duos olei, qui effundunt aurum
+    in candelabrum septuplex, scilicet septem planetarum, a quibus[A]
+    elementorum coelestium vis derivatur. [5.] Proverb. 30, 10.
+    [6.] Sigebertus Vincentius in Speculo libro 76, c. 38.
+
+        [A.] Alius: _Quibus ad elementaria_.
+
+FRIDERICUS: Est in agro Moguntino pagus, quem daemon nescio quis
+lapidator triennio vexavit, ad extremum[1] declaravit, populum ob unius,
+quem nomine denotavit, capitalia scelera conflictari, ut ei necesse
+fuerit domo excedere, sed in quacunque domo exciperetur, domus igne
+deflagrabat, ut brevi omnia domicilia pagi variis incendiis consumta
+fuerint.
+
+    [1.] Alibi: _ac postremum_.
+
+SALOMO: Graviter tamen peccatur ab iis, qui daemones metuunt, gravius
+etiam qui colunt, ne vapulent, quasi daemones arbitri ac judices essent
+poenarum, quae irrogantur. Quae detestabilis impietas inde manavit, quod
+Beelzebub mundi hujus principem arbitrantur. Hinc Manichaeorum, qui duos
+mundi principes statuerunt, profligatissima pestis. Quorsum enim Deus ad
+Pharaonem: _Ut intelligas_, inquit, _quod terrae dominus sum_[1]. Item:
+_Leviathan iste, quem formasti ad illudendum ei_, nisi ut persuasum
+habeamus, dominatum elementaris mundi aeque ac coelestium corporum,
+angelorum ac daemonum penes Deum aeternum esse. Illudit autem
+Leviathano, cum ea quae daemonum officiis corrupta sunt ac detrita vel
+afflicta, continua bonitate ac potestate excitat[2]. Nam quo plures
+Pharao daemoniacus Isra�litarum masculos trucidabat ac populum sibi
+inservire cogebat, ne Deum coleret, eo magis ac magis populus mirabili
+foecunditate abundabat. Ita quoque quo plures formae materiae fluentis
+a daemonibus corrumpuntur, eo magis se divina foecunditas in iis
+recreandis ac regenerandis ostendit. Quod autem Leviathano illudit vates
+his verbis[3]: _Quomodo cecidisti de coelo Lucifer, aurorae fili, ad
+terram afflictus, cum tamen jactares te coelum conscensurum ac sellam in
+sublimi et excelsa siderum regione collocaturum, ad plagam Aquilonis, ut
+elatus praepotenti Deo aequalis fieres, ad inferos tamen detractus, in
+lacum rejectus._ Item[4]: _An ille est, qui tremefacit terram, qui regna
+concussit, qui orbem deserto similem reddidit, urbes excidit?_ Habet
+haec oratio obscuritatem, cui lux afferri potest, si dicamus, aurorae
+filium Leviathanum eo modo, quo alibi prima rerum origine conditus
+dicitur et alibi primogenitus, sive praefectus mortis vel corruptionis
+i.e.[5] #bechor mavet# appellatur, quoniam ut privatio habitum, sic
+aurora solem, tenebrae lucem antecesserunt. Item tremefacere terram,
+imperia quatere, urbes funditus exscindere, orbem solitudini reddere,
+non congruit divinae majestati, sed vastatori, carnifici, lictori;
+quod dicitur etiam ad inferos dejectus esse, significat angelorum ac
+coelestium siderum interitum non permitti Leviathano sive Asmodaeo, sed
+in lacu, ut Jesaias[6], vel in mare, ut apud Jobum[7], vel in fluvios,
+ut Ezechiel[8], i.e. in hac fluxa elementorum regione grassari et a
+coelestium aditu prohiberi. Huc enim pertinet[9], quod Satan in concilio
+angelorum a Deo rogatus, unde veniret, respondit, se terram
+circumivisse; dixit non coelum.
+
+    [1.] Exodus 9, 29. Psalm. 104 (103) 26. [2.] Alii: _excedat_, vel:
+    _recreat_. [3.] Jesaias 14, 12 sqq. [4.] Jesaias 14, 16 sqq.
+    [5.] Job. 18, 13. [6.] Jesaias 14, 15. [7.] Job. 11, 22 sq.
+    [8.] Ezech. 29, 3. [9.] Job. 1, 7 sqq.
+
+CURTIUS: Illud est, ni fallor, quod Graeci veteres, qui fabulis omnia
+complerunt, Junonem a�ris praesidem furias prohibere ajunt, quominus in
+coelum evolare queant, i.e. daemones e nubibus ab angelis praecipites
+deturbari et in fluminibus[1] deorsum cum tonitru delapsos sublunaria
+haec corpora perdere ac corrumpere.
+
+    [1.] Alii: _inflammatos_.
+
+CORONAEUS: Quando igitur[1] elementaris hujus solitudo[2] futura est?
+
+    [1.] Alibi: _ergo_. [2.] Alibi: _solutio_.
+
+SALOMO: Illud quidem in arcanis divinae majestatis latet, praeter
+quod tantum[1] conjectura consequi possumus (nihil enim in eo genere
+affirmandum opinor), quemadmodum lege divina[2] terrae sanctae quies
+imperatur et vacatio ab agricultura. Ob id enim Alexander Magnus et
+Julius Caesar septimo quoque anno majoribus nostris dederunt tributorum
+immunitatem.[3] Ita post annorum sex millia mundi elementaris solitudo
+significatur futura. Neque enim aquarum illuvionibus[4] interibit mundus
+elementaris, ut aetate[5] Noae, qua tellus aquarum voragine contecta
+est, mense secundo, qui a Chaldaeis Bul, i.e. diluvium appellatur,
+propterea quod eo mense omnia fere diluvia contigerunt et imbres
+sparsis seminibus salutares, nisi decidant eo mense, ut fere solent,
+sterilitatem frugum augurantur. Et ut septimo quoque millesimo mundi
+elementaris quies est, sic etiam cum septies septem anni fluxerunt[6],
+magnus servis omnibus Jubilaeus[7], item pecudibus[8] ac praediis omni
+nexu ac mancipio solutis, libertas indulgetur et cuique ad avitas
+possessiones reditus patet. Ita post annos[9] septies septem millia,
+quo quidem circuitu siderum coelestium certissimus ad principia motuum
+reditus est, maximo anno completo rerum omnium conversio sequitur. Ex
+quo intelligitur, perpetua mundorum creatione et recreatione sempiternam
+Dei potestatem ac bonitatem in continua hominum et angelorum successione
+praedicatum iri. Quod apertius Esaias[10] innuere videtur: _Erit_,
+inquit, _coelum novum et terra nova._ Item, cum David[11] dixisset,
+coelos interituros cum inveterarerint, ad mundorum opificem conversus:
+_Tu autem_, inquit, _idem ipse es, Tui semper similis et anni tui Te
+nullis aetatibus et saeculis deserent._ Huc etiam pertinet illud
+Salomonis[12]. _Nihil sub sole novum nec quidquam futurum est, quod
+prius[13] non fuerit._
+
+    [1.] Alii: _si quid tamen_. [2.] Leviticus 25, 23. [3.] Josephus
+    Ant. jud. 14, 17. [4.] Alibi: _cataclysmo_, vel: _eluviis_.
+    [5.] Alibi: _tempore_. [6.] Alibi: _fluxerint_. [7.] Alius addit:
+    _anno quinquagesimo_. [8.] Alibi: _domibus_. [9.] Alii: _anno_.
+    [10.] Jesaias 43. 45. 46. 65, 17. 66, 22. [11.] Psalm. 102, 27 sq.
+    [12.] Eccles. 1, 9 sq. [13.] Alibi: _antea_.
+
+OCTAVIUS: Eadem est Originis in libris +peri arch�n+ et Caesarii
+sententia in eo potissimum loco, quo de coelis agit. Circumfertur etiam
+liber ab Isma�litis, in quo quidem auctor scribit, mundum hunc et
+quaecunque mundi sinu amplissimo co�rcentur, interitura. Cum vero
+importunissimus ille ac funestissimus rerum omnium vastator omnia
+corrupit[1], tandem aliquando occasurum et, ut Seneca loquitur, mortem
+ipsam moriturum. Sed prius maximis clamoribus ac tonitruis et vocibus
+feralibus[2] ac ingenti clangore occasum suum testaturum.
+
+    [1.] Alibi: _corruperit_. [2.] Alibi: _ferocibus_.
+
+FRIDERICUS: Mirabilis illa rerum omnium vicissitudo, ex arcanis
+Ebraeorum a Salomone collecta, coelestium siderum conversionibus[1]
+omnino congruere videtur. Septem enim annorum millibus motus
+trepidationis super Arietis et Librae capita circumscribitur ac septies
+septem millibus inerrantium siderum motus[2] circumaguntur[3] et ad sua
+quaeque principia redeunt in orbem. Quae demonstratio[4] Patrum memoria
+demum percepta est, cum antea veteribus omnibus ignota fuisset.
+
+    [1.] Alibi: _connexionibus_. [2.] Alius: _sedes_. [3.] Alibi:
+    _circumagantur_. [4.] Johannes Regiomontanus demonstravit.
+
+SALOMO: Hoc quidem Chaldaeis, Aegyptiis et astrologis omnibus abditum
+erat; scilicet decem orbes coelestes nec plures haberi, cum tamen
+Pythagoraei, Plato, Aristoteles, Ptolemaeus ipse +math�matik�tatos+
+et Hipparchus octo vel novem ad summum esse affirmarent. At litterae
+sacrae pereleganti allegoria decem orbes significant hoc versu: _Opera
+digitorum tuorum sunt coeli_[1]. Quo digitorum numero coelorum numerum
+Astrologis et Chaldaeis omnibus ignotum declarant; quod etiam allegoria
+decem cortinarum tabernaculi significatur. Ex quo intelligitur, rerum
+omnium maximarum arcana secretioribus litterarum divinarum allegoriis
+contineri.
+
+    [1.] Abraham Aben Esra in Psalm. 8, 4.
+
+SENAMUS: Si Leviathanum corruptionis et obitus principem statuamus a Deo
+creatum, et quidem prima omnium rerum origine et ante lucem ipsam, nobis
+prospiciendum, ne Deum auctorem mali esse concedamus. Nam quicquid est
+causa causae, id etiam[1] est causa causati, consequentis effectus.
+At[2] nullum efficacius argumentum habuerunt Academici, ut mundum
+sempiternum statuerent, quam ne Deum optimum, rerum omnium conditorem,
+faterentur corruptionis et +ataxias+ auctorem.
+
+    [1.] Alius addit: _ipsum_. [2.] Proclus, Philo, ita quoque Syrianus,
+    quos conscribit Philoponus libro duodecimo.
+
+SALOMO: Inveteratus est error, ac theologorum[1] etiam opinione
+pervulgatus, mali originem a diabolo inventam; duobus tamen, opinor,
+alteri quidem inter Latinos, alteri vero inter Graecos, haec opinio
+displicuit.
+
+    [1.] Thomas lib. 20 qu. 79 art. 1 et 3, quem reliqui sequuntur.
+
+FRIDERICUS: Sic a majoribus accepimus, omnes angelos principio suae
+originis integerrimos ac sanctissimos extitisse, sed quosdam a via
+deflexisse et ab integritate et puritate lucis coelestis delapsos et
+deturbatos in terras tum ab his ad hominem pravas suasiones et quae
+consequuntur, calamitates inquam omnes ac pestes, dimanasse. Id
+autem significari putant verbis Jesaiae[1] et Johannis theologi[2]
+apocalypseos scriptoris auctoritate, quorum alter Luciferum de coelo
+detractum, alter ingentem draconem cum tertia parte stellarum i.e.
+angelorum praecipitem deturbatum scripsit. Item Christus[3] quasi fulgur
+e coelo exturbatum in terras se vidisse declaravit. Haec theologorum
+christianorum sententia est.
+
+    [1.] Jesaias 14, 12. [2.] Apocal. 12, 4 et 9. [3.] Matthaeus 25.
+    Lucas 10, 18.
+
+OCTAVIUS: Varietas theologorum inter ipsos de casu daemonum facit, ut
+nihil affirmare audeam. Cum etiam Augustinus tam incertus sit, ut cum
+diabolum deflexisse scripsisset, subjiciat[1] haec verba: Hoc certius
+asseri non potest, et mirum, si potest. Itaque cum ratio plerosque
+deficeret, Orphei, Pherecydis et Empedoclis auctoritatem adhibuerunt[2].
+Illi etiam daemonum omnium maximum Ophionaeum draconem et qui cum eo
+delapsi sunt, +daimonas ouranopeteis+ dictos arbitrantur. Sed cum
+quaeritur, cur eodem paene[3] momento, quo creati sunt in summa
+puritate, in ipsum creatorem tanta arrogantia intumuerint, ut
+seipsos suo creatori exaequarent, aut quis illos ad tantum crimen[4]
+impulerit[5], obmutescunt. Quae causa extat, ut Manes Persa, duo aequa
+potestate principia faciens, alterum quidem bonorum ac coelestium,
+alterum malorum ac sublunarium, ne ab optimo fonte bonorum mala derivare
+videretur, totius pietatis ac religionis fundamenta labefactaret. Plato
+vero[6], cum ab uno principio caetera omnia duci, pro demonstrata ac
+plane explorata re haberet, ac mali originem ab ipso Deo arcessere nefas
+arbitraretur, a materia omne malum derivari[7] scripsit[8], quod in ea
++kakopoion ti+ inesse existimeret.
+
+    [1.] Alibi: _subjecerit_. [2.] Alibi: _secuti_, vel: _attribuerunt_.
+    [3.] Alibi: _fere_. [4.] Alius: _in tantum scelus_. [5.] Alibi:
+    _impulit_. [6.] In Parmenide et Timaeo. [7.] Alius addit: _posse_,
+    alius legit simpliciter: _derivavit_. [8.] Alius: _dixit_.
+
+SALOMO: Quod malum a materia prodeat, sacrae litterae constanter
+negant[1]: _nec vanitas nec malitia_, inquit ille, _prodiit a terra, ac
+propterea rerum omnium opifex maximus, post[2] consummatam universitatis
+molem, dicitur omnia quae fecerat vidisse valde bona_[3].
+
+    [1.] Job. 5, 6. [2.] Desunt haec sequentia Salomonis verba in alio
+    codice. [3.] Geneseos 1, 31.
+
+TORALBA: Nullam peccati labem in materia esse, ex eo perspicue
+demonstratur, tum quod in materia vis agendi nulla sit, sed in forma,
+tum etiam quod[1] materia nullam omnino hypostasin per se habeat in
+natura.
+
+    [1.] Alibi: _quia_.
+
+SALOMO: Errorum omnium origo inde manavit, quod malum aliquid esse
+arbitrarentur, cum tamen nihil sit omnino. _Ego_, inquit Deus[1],
+_faciens bonum et creans malum, faciens lucem et creans tenebras._ Ut
+enim tenebrae nihil aliud sunt quam lucis privatio, sic malum nihil
+aliud est quam boni privatio. Itaque dixit facere bonum, quia bonum
+est hoc aliquid, malum vero creare scilicet privatione boni. Nam ut,
+columnarum ademtione ruit aedificium, ita boni subductione: sequitur
+malum[2]. Cum enim populo iratus[3] dixisset Deus: _Momento, delebo
+te_[4], Chaldaeus interpres vertit: Momento, majestatem meam auferam abs
+te. Nam si quid malum esset in tota rerum natura, profecto daemones, qui
+prava suadere semper dicuntur, mali essent, quod absurdum est, cum sint
+substantiae et quidem intelligentiae et vitae participes, et utrumque
+illis Dei munere et concessu tributum. Quicquid autem est ejusmodi,
+bonum esse oportet ac proinde si malum existeret, aut si daemones mali
+essent, ajentia et negantia vera simul, et quidem univoce absurdissimam
+implicarent contradictionem, quia boni essent et non boni.
+
+    [1.] Jesaias 45, 7. [2.] Hac similitudine utitur Moses Rambam
+    libro I. [3.] Deest alibi. [4.] Exod. 33, 5.
+
+OCTAVIUS: Hanc mali non quidem definitionem, sed descriptionem ex boni
+privatione amplexus est Augustinus[1], ne[2] in placitis Manichaeorum,
+in quibus diutissime[3] acquieverat, consenuisse[4] videretur.
+
+    [1.] Contra Faust. Manich. [2.] Deest in aliis codicibus.
+    [3.] Alibi: _densissime_. [4.] Alius: _consensisse_.
+
+SENAMUS: Si malum nihil est, qui malum agit, nihil agit; at[1] qui nihil
+agit, nullam poenam meretur; quare qui malum agit, nulla poena dignus
+est.
+
+    [1.] Desunt haec sequentia Senami verba in alio codice.
+
+CURTIUS: Praestat, inquit Lucilius, otiosum[1] esse, quam nihil agere.
+Quare argumentum illud contrario argumento refellitur: Qui malum[2]
+agit, poena dignus est; qui nihil agit, malum agit; igitur qui nihil
+agit, poena dignus sit oportet.
+
+    [1.] Alibi: _occisum_. [2.] Alibi: _male_.
+
+SENAMUS: Si sola privatione bona malis opponuntur, quid est quamobrem
+Aristoteles[1] et ceteri in uno paene communi[2] sensu contraria
+statuunt?
+
+    [1.] Libro I et II Ethicorum. [2.] Deest in alio codice.
+
+TORALBA: Non tantum in eo peccatur ab Aristotele, quod bona malis
+contraria posuit, sed in eo etiam, quod bonum finitum, malum vero
+infinitum esse putat[1]. Nam si ex contrariis alterum esset finitum,
+infinitum alterum, oportet finitum ab infinito dissipari. Ut si esset
+ignis infinitus, parvo momento aquam finitam incendio, calore, siccitate
+consumsisset, aut aqua infinita ignem finitum exstinxisset. Sic malitia
+infinita bonitatem finitam oppressisset et mundum hunc funditus
+evertisset. At cum nihil actu infinitum sit, praeter primam causam,
+ut superius demonstratum est, nihil ei contrarium esse potest. Ex quo
+sequitur, bono nihil contrarium esse posse, quia solum infinitum est,
+malum vero non modo infinitum non esse, sed ne esse quidem, nec aliter
+intelligi, quam privatione.
+
+    [1.] Libro I cp. 6 Ethicorum ad Nicomachum.
+
+SALOMO: Illud scite a sapientiae magistro dictum est[1]: _Nunquam
+malitia sapientiam superavit._
+
+    [1.] Sapientia 7, 30.
+
+SENAMUS: Si virtus omnis in mediocritate consistit inter extrema vitia,
+consequens est, a vitiis virtutes, a malis bona[1] longe superari, cum
+semper uni virtuti duo vitia opponantur.
+
+    [1.] Alius: _a bonis mala_.
+
+TORALBA: Nihil ab Aristotele videtur levius dici potuisse, quam virtutes
+versari in medio vitiorum, et contraria bonis finitis mala infinita,
+statuere, quia si bona sint finita, mala vero infinita, ubinam virtutes
+tot ac tam multae reperientur, quae media vitiorum infinitorum tueri
+possint[1]? Quid item alienius[2] ipsa natura, quam duo vitia inter
+se et uni virtuti contraria ponere, cum nullum sit in tota natura
+rectius[3] decretum, quam unum uni[4] contrarium esse: quia cum bonis
+mala contraria fecerit, etiam[5] virtutes vitiis contrarias esse
+decrevit. Quae cum absurdissima sint, tum vero nihil absurdius, quam
+malo quod posuit infinitum, extrema definire. Posuit enim inter duo
+extrema mala, cum tamen infinitae rei nec media possint nec extrema
+cogitari. Oportet autem vitiorum sive malorum extremitates determinatas
+esse, ut medium sive rei sive rationis inveniatur.
+
+    [1.] Libr. 1 cp. 8 Ethicorum. [2.] Alibi: _alienum_. [3.] Aliua:
+    _certius_. [4.] Alibi: _suum sui_. [5.] Deest in alio codice.
+
+SENAMUS: Si auream illam, quae semper omnibus laudatissima visa est,
+mediocritatem tollamus[1], omnium virtutum radices ac fibras evellere
+atque elidere oportet.
+
+    [1.] Alibi: _tollimus_.
+
+TORALBA: Num[1] tibi, Sename, sapientissimus, prudentissimus,
+doctissimus quisque majori laude cumulandus venit, quam si[2]
+mediocriter doctus sit?
+
+    [1.] Alii: _Nonne_. [2.] Alibi: _qui_.
+
+SENAMUS: Virtutum seu bonorum moralium media queruntur, non item
+intellectualium, in quibus extrema sunt laudatissima. At sapientia,
+prudentia, scientia bona sunt intellectualia.
+
+TORALBA: Novam[1] hanc Peripatetici inveterato morbo medicinam
+quaesivere, sed non videntur virtutes omnes intellectuales esse, ut
+rectissime Stoici definierunt[2], alioquin virtutes morales in mortali
+ac bruta cupiditate collocare oporteret, nec praemia bonorum immortali
+debentur intellectui, sed mortali cupiditati. Si tantum[3] illae[4]
+sint[5] virtutes morales, quid ineptius quam sapientissimos,
+prudentissimos, doctissimos summa laude dignos haberi, quia virtutes
+intellectuales, quo plures ac majores, eo sint meliores, eum vero,
+qui[6] justissimus, fortissimus, temperatissimus fuerit, ut vitiosum
+accusari, quia recedit a mediocritate.
+
+    [1.] Alius: _novi_. [2.] Cicero de fin. [3.] Alius: _tamen_.
+    [4.] Alibi: _ullae_. [5.] Alibi: _essent_. [6.] Alii: _si vero
+    quis_, vel: _is vero qui_.
+
+FRIDERICUS: Profecto praestat, mediocriter doctum ac prudentem, quam
+mediocriter justum ac temperantem esse, ut contra novam Peripateticorum
+disciplinam[1] statuamus, praestabiliorem esse in virtutibus
+intellectualibus, quam moralibus, mediocritatem.
+
+    [1.] Alibi: _doctrinam_.
+
+CORONAEUS: Apposite quidem haec. Sed ne a proposita bonorum ac malorum
+mediocritate[1] discedamus, cum ea quaestio permagni sit ponderis ac
+momenti, ne vel duo mundi principia inter se contraria, vel Deum
+omnipotentem[2] maximum mali auctorem statuamus, etiamsi daemones eo
+ipso, quod sunt, bonos esse demus, i.e. ut summi i.e. essentiae ac
+intelligentiae participes, quis tamen eos[3] judicet malos esse, qui
+corruptionem, interitum, calamitates, bella, perniciem, tempestates,
+populares morbos, incendia, naufragia, mortes inferunt? Ob id enim in
+sacris litteris malos appellari videmus spiritus.
+
+    [1.] Alii: _disputatione_. [2.] Alius: _optimum_. [3.] Alibi: _non_.
+
+SALOMO: Quis improbum putet, qui jussa Dei diligenter exsequatur?
+
+CORONAEUS: Nemo quidem opinor.
+
+SALOMO: Cur[1] ergo non idem judicemus de angelis ac daemonibus, qui tam
+diligenter mandatis obsequuntur[2], qui nihil faciunt injussi? Ergo eo
+magis, quod quae a Deo jubentur[3], semper justa sunt, nec juris ac
+justitiae executio ullam injuriam habet.
+
+    [1.] Alibi: _cum_ vel: _tum_. [2.] Alibi: _mandata exsequuntur_.
+    [3.] Psalm. 148.
+
+FRIDERICUS: Quaedam mala sunt poenae, quae a Deo probantur, ut cum Deus
+contestatur[1] acerba voce populum, nullum esse malum in civitate, quod
+non fecerit. Mala vero culpae i.e. adulteria, furta, parricidia Deus
+execratur.
+
+    [1.] Deuteron. 32. 3 Regum 9 et 21. Jesaiae 54. Jerem. 2 et 31.
+    Amos 3. Jon. 3. Mich. 1 et 2.
+
+SALOMO: Vox ebraica, quae verbo Hiphil significatur, permissionem potius
+et fieri facere, ut pinguius loquamur, quam actionem ipsam agentis
+significat. Id autem apertius intelligitur ex eo, quod[1] scribitur:
+_Consurrexit[2] autem Satan contra Isra�lem et incitavit Davidem,
+ut populum numeraret._ Hic quidem Satanae executio, illic jussa
+Dei significantur. Malum vero culpae aut nihil est aliud, quam boni
+privatio, aut ad bonum aliud refertur, cum Deus omnipotens[3] maximus
+etiam horum scelera, flagitia, fraudes ad improborum ultionem convertere
+soleat. Atque in eo potissimum perspicitur Dei bonitas, quod nihil
+unquam sceleris admitti patitur, nisi melius quoddam ex iis prospiciat
+futurum, ut Joseph ad fratres, qui se vendiderant: _Malum quidem contra
+me decrevistis_, inquit, _sed Deus in bonum illud convertit_[4].
+
+    [1.] 2 Regum 14 et 24 et 1 Chronicorum 22. [2.] Alibi: _Insurrexit_.
+    [3.] Alius: _optimus_. [4.] Geneseos 50, 20.
+
+TORALBA: Idem fuit Theophrasti sensus de Deo: Illud, inquit, quod primum
+est ac divinissimum, omnia ea optima vult esse, i.e. +to gar d� pr�ton
+kai theiotaton, panta ta arista boulomenon+. Et quia summo bono
+exciderunt[1], non quidem mali sunt, sed minus boni, minus honesti eoque
+minus, quo longius a summo bono[2] discedunt[3]. Neque enim Deus ab
+improbis, sed improbi a Deo discedunt, qui bonorum omnium auctor est,
+nullius mali causa, felicitatis parens pulcherrimus, optimus, simplex,
+verus, +pant�n agath�n aitios, kak�n anaitios, aitios eupragias,
+kallistos, aristos, haplous, al�th�s+, ut[4] divinissime Plato scribit,
+et ut Porphyrius[5]: +theos agatha men panta, m�den de phaulon
+bouletai.+ Et quidem Plutarchus nullo suo merito reprehendit Chrysippum.
+Cum enim Chrysippus scripsisset, Deum cacodaemones calamitatibus et
+cladibus inferendis[6] praefecisse: Nonne, inquit Plutarchus, crimen Deo
+ingeritur, quasi rex optimus improbis[7] ministris gubernacula det
+eosque patiatur in optimum quemque saevire? Acerbe quidem Plutarchus,
+vir alioquin gravissimus. Neque enim Chrysippus scripserat,
+cacodaemonibus gubernaculum concedi, sed potius ministros, lictores,
+carnifices ad justa supplicia irroganda designari. Quin etiam Deus apud
+Malachiam[8]: _Co�rcebo_, inquit, _vastatorem, ne fructus regionis
+vestrae corrumpat._
+
+    [1.] Alii: _excidunt_, vel: _excedunt_. [2.] Alii: _de summa
+    bonitate_. [3.] Dionysius Areopagita, libro II, de divinis nom.
+    [4.] Alibi: _et_. [5.] +Peri apoch�s+. [6.] Alii: _exequendis_,
+    vel: _exigendis_. [7.] Alibi: _impiis_. [8.] Malachiae 3, 11 (2).
+
+SENAMUS: Cur igitur daemones, cur Satanae i.e. adversarii, cur
+insidiatores, cur diaboli i.e. calumniatores dicuntur, si mali non sunt?
+
+FRIDERICUS: Id quod suae naturae ac officio suo consentaneum est,
+optant[1] et exquirunt, scilicet perdere, grassari, corrumpere; nihil
+tamen injussu principis[2] aut magistratuum, i.e. Dei, vel angelorum.
+
+    [1.] Alibi: _exoptant_. [2.] Alibi: _principum_.
+
+SENAMUS: At Augustinus[1] scribit, Deum ipsum inclinare hominum
+voluntates ad malum.
+
+    [1.] De libero arbitrio II, 21.
+
+FRIDERICUS: Bona fide scripta theologorum interpretari debemus, cum
+innumerabilibus locis Augustinus malorum origines longissime a Deo
+propellat. Haec igitur ad permissionem trahenda sunt.
+
+SALOMO: Cancer est incurabilis, inquit Philo[1] Ebraeus, Deum mali
+auctorem arcessere. Quid enim impuri ab ipso latice puritatis, quid
+malia ab ipso fonte bonitatis manare potest? _Vae vobis_, inquit
+Jesaias[2], _quod dicitis bonum malum et malum bonum!_ Saepissime
+viros illustres ac fortes subducit[3] et ipso aetatis flore decerpit,
+ne deteriora in hac vita patiantur; ut Josiam regem optimum ac
+religiosissimum, et quominus dubitaretur a vate Hulda[4] denuntiari
+jussit, ne impii Deum incusarent, quod tantae virtutis principem ab
+hoste Pharaone pateretur occidi.
+
+    [1.] In libro de profugis cp. 23. [2.] Jesaias 5, 20. [3.] Sapient.
+    XIV. [4.] 2 (4) Regum XXII.
+
+CURTIUS: Profecto Plutarchus eadem divinitus mihi scripsisse videtur:
++proexagei tinas ek tou z�n ta mellonta proor�menos.+
+
+CORONAEUS: Procul ergo sint, qui Deum malorum auctorem faciunt, non
+modo quia non prohibet, verum etiam quia jubet, quia decrevit, et haec
+verba: _excoecavit, induravit_ non ad permissionem, sed ad efficacem Dei
+actionem referri affirmant, quem alioquin[1] otiosum fore[2] metuunt,
+quin etiam incestum Absolonis Dei opus esse affirmant, quanquam saepe[3]
+alius aliud sentiant[4] nec verba ad permissionem trahenda putant, sed
+ad jussa referri. Ad quid ergo Psaltes lyricus ita exclamat: _Quoniam
+non Deus volens iniquitatem tu es_[5]? Et cum Manassis regis scelera
+execraretur: _Quia fecit illud quod nunquam jussi, nec in cor meum
+ascendit_[6].
+
+    [1.] Alius: _aliqui_. [2.] Alibi: _fere_. [3.] Alibi: _saepius_.
+    [4.] Alibi: _sentiat_. [5.] Psalm V, 5. [6.] Jer. 7, 31. 19, 51. 32,
+    35. coll. 2 Regum 21, 6 et 9. 2 Chron. 33, 6.
+
+OCTAVIUS: Sed gravior est morbus illorum, qui malorum iliadas enumerant,
+nihil tamen boni reperiri ajunt, ut Rabbi Maurus[1] ac Plinius[2], qui
+hominem omnium calamitosissimum et naturam novercam contumeliosissime
+appellant, cum tamen hominem paulo minorem angelis fecerit Deus et in
+omnes animantes summum imperium ei dederit.
+
+    [1.] Alius: _Maimon_. [2.] Hist. natur. l. 7.
+
+CORONAEUS: Satis igitur de origine bonorum et malorum; nondum tamen
+Senami propositae quaestioni satis videmur fecisse, unde scilicet tot
+angelorum ac daemonum myriades, cum suapte natura mortales sint, nisi
+Dei bonitate sustineantur, aut unde in demortuorum locum et ordinem
+substituantur?
+
+SALOMO: Si nihil praestabilius est in natura ordine decente, illud
+minime dubium est, in utrisque angelorum ac daemonum ordinibus
+principatus ac dominationes existere. Cum enim de Leviathano Deus
+loquitur: Quanto, inquit, robore pollet, quanto[1] apparatu copias
+instruit? id est daemonum exercitus. De angelis autem Daniel
+scribens[2]: _Princeps[3] regni Persici restitit mihi; en vero Michael,
+unus de primariis principibus, opem mihi tulit._ Unde tamen et quando
+geniti et quando sint interituri, non est, opinor, humanae mentis
+affirmare.
+
+    [1.] Alius: _quam decenti_. [2.] Daniel X, 13. [3.] Alius addit:
+    _inquit_.
+
+CURTIUS: Nihil omnino in sacris litteris de angelorum creatione; qui
+tamen divinitus interpretantur oracula sacra, coelorum ac siderum
+creatione angelos intelligi volunt.
+
+FRIDERICUS: Ista quidem oratione coelos ac sidera naturam angelicam et
+animalem habere oportebit.
+
+TORALBA: Quidni? Certe et Theophrastus et Alexander[1] Aphrodisiensis,
+Peripateticorum princeps[2], corpora coelestia non modo intelligibili,
+verum etiam sensibili facultate praepollere affirmant, alioqui dignitate
+ac praestantia naturae animantibus longe inferiora essent. Itaque
+Plato[3] Solem vocat +z�on aidion empsuchon.+
+
+    [1.] Metaph. II, 6. De coelo IV, 6. [2.] Alius: _principes_. [3.] In
+    Timaeo.
+
+SENAMUS: Cur igitur animal in hominem et brutum diviserunt, si coelestia
+sidera animalia sunt?
+
+TORALBA[1]: Quid vetat perspicuis argumentis utentem duplex animal
+statuere, scilicet intelligens et brutum? Intelligens rursusque duplex,
+coeleste inquam et sublunare, et coelestium animantium visibilia
+quaedam, ut stellas, et invisibilia, ut angelos; sublunarium item duo
+genera, quorum[2] altero, quod visibile sit, homines contineantur,
+altero, quod sit invisibile, mentes cadaveribus superstites[1], quae vel
+angelorum, vel daemonum subeunt naturam?
+
+    [1.] Deest in aliis codicibus. [2.] Desunt haec undecim sequentia
+    verba in aliis codicibus. [3.] Alibi: _separatas_.
+
+SENAMUS[1]: Sed quis erit talium animantium sensus, quis cibus, quis
+potus, quae vita?
+
+    [1.] Deest in aliis codicibus.
+
+SALOMO: Ratiocinari, intelligere, contemplari, agere. Rationem enim[1]
+et intelligentiam et actionem non angelis modo, verum etiam sideribus
+ipsis inesse, testantur illa: _Coeli enarrant gloriam Dei_[2]. Vocem
+enim #shamayim# rationali tantum naturae convenire, docent Abraham
+Aben-Esra et Moses Rambam[3], eoque referri verba Dei ipsius[4]: _Cum
+simul jubilarent stellae matutinae et exsultarent omnes filii Dei. Item
+illud: De coelis pugnatum est, stellae ipsae a stationibus suis bella
+congesserunt contra Sisaram_[5]. Apertius etiam Daniel[6] scribit, eos,
+qui integritate praestantes alios docuerint, ut coeli splendorem
+conspicuos fore, qui vero plurimos ad verae justitiae decus perduxerint,
+ut stellas fulgorem sempiternum ac domicilium in coelo habituros. Itaque
+sanctuarii cortinae imaginibus angelorum subornari jubentur, ut
+intelligamus, sidera naturam angelicam in[7] se ferre; est enim
+sacrarium mundi exemplum, mundus vero exemplar[8].
+
+    [1.] Deest in aliis codicibus. [2.] Psalm 19, 2. [3.] Lib 1 cp. 71.
+    [4.] Job. 38, 7. [5.] Judicum V, 20. [6.] Daniel XII, 3. [7.] Alii:
+    _prae_. [8.] Philo in sacrarii description. l. 1 c. 10.
+
+OCTAVIUS: Tomi[1] Faridus, Ismaelitarum theologus clarissimus[2],
+planetas ac sidera Deos esse minores scribit, ut etiam Alexander
+Aphrodisiensis[3], Origines[4], Diodorus, Johannes Picus, non aliter
+pisces in aquis, feras in silvis, pecora in pascuis, quam animata sidera
+vivere in coelis et in suiscunque[5] aedibus[6] ac locis collocari
+tradunt. Nec temere Hipparchus mentes humanas coeli particulas esse
+dicebat[7], quod utrisque inesset vis intelligendi. Quod vero, Sename,
+cibum aut potum coelestibus animantibus ad vitam propagandam quaeri
+putas[8] oportere, an etiam Deum sine cibo vivere non posse arbitraris?
+
+    [1.] Alius: _Ebn_. [2.] Alibi: _doctissimus_. [3.] Lib. 1 c. 10
+    Dist. [4.] +Peri arch�n+. Hexapl. l. V. [5.] Alii: _suis
+    quaeque_. [6.] Alius: _sedibus_. [7.] Plin. hist. nat. 2, 27.
+    [8.] Alius: _putes_.
+
+SENAMUS: Non ita stupidus sum, ut Deum, quem incorporeum esse Toralba
+demonstravit, cibo pasci putem, sed[1] corpora coelestia, sidera,
+stellas, ignes egere pabulo Posidonius, Stoicorum sua aetate facile
+princeps, ita confirmabat, ut mundum tunc deflagraturum diceret, cum
+totus humor elementaris siderum continuis alimentis[2] consumtus esset.
+
+    [1.] Cicero de nat. Deor., eoque referunt Jovis ac Deorum
+    natura[A] in Aethiopia ad extremas oras Oceani. [2.] Duo haec verba
+    desunt in aliis.
+
+        [A.] Alius: _convivia_ vel; _nomina_.
+
+OCTAVIUS: Cur non ita[1] tot ac tam multis saeculis, quae ab aetate
+Posidonii fluxerunt, humores aquarum minui aut siderum ardoribus consumi
+videmus?
+
+    [1.] Alii: _igitur_ vel _ergo_.
+
+SALOMO: Est in sacris litteris arcanum mirabile, astrologis ac physicis
+omnibus occultum, scilicet coelum aqueum, quod a vertice[1] convexo[2]
+supremi coeli tam distat, quam oceanus a concavo ejusdem coeli. Distat
+autem, ut Ebraeorum aeque ac Arabum astrologi confirmant, septemdecim
+millibus terrestrium diametrorum, eoque pertinere dicitur illud:
+_Divisit aquas ab aquis et inter utrasque_[3] _coelos collocavit_[4].
+Inde aquarum colluviones[5] apertis coeli cataractis effusae, terrarum
+orbem cumularunt, alioqui nulla unquam diluvia fuissent, contra quam
+omnes omnium gentium theologi ac physici confirmant[6], quia si
+totus oceanus ac omnia flumina[7] in vapores ac nubes abeant[8], vix
+millesimam aquarum diluvio[9] effusarum partem efficere potuissent, cum
+aquarum vis non ex oceani alveo super terram erumperet, sed totas 40
+dies tanta copia deplueret coelitus, ut supra montium altissimorum juga
+15 cubitos[10] exsurgerent.
+
+    [1.] Alibi: _vortice_. [2.] Alibi: _connexo_. [3.] Alibi: _utrosque
+    inde_. [4.] Genesis 1, 7. [5.] Alii: _Collusiones_. [6.] Alibi:
+    _affirmant_. [7.] Alibi: _omnes fluvii_. [8.] Alibi: _habeant_.
+    [9.] Alibi: _diluviis, vel: diluvii_. [10.] Alius: _cubitis_.
+
+SENAMUS: Num sidera illa animata[1] supra coelestibus aquis pascantur,
+nescio; non video tamen, quamobrem aquis sidera vescantur, aut cur
+globosa illa lumina animantium appellatione contineantur.
+
+    [1.] Alibi: _animantia_.
+
+CURTIUS: Loquendi magister optimus est usus. At non modo Academici et
+Peripatetici[1] coelos ac sidera complectuntur animalium rationalium
+appellatione, verum etiam Augustinus[2], Hieronymus, Thomas Aquinas,
+Scotus mundum hunc animal vocant.
+
+    [1.] Plato in Timaeo et Proclus ad Platon. Alexander l. 1. c. 20.
+    Enchir. c. 43. In Ps. 24. p. 1. qu. 70 art. 3. L. 2. dist. 14.
+    qu. 2. [2.] In Exod. 43.
+
+SENAMUS: Si sol, si coelum est animal, oportet corporis et animae,
+quasi materiae et formae, partes in unam et eandem hypostasin uniri.
+At Peripateticorum et Arabum philosophorum familia intelligentias
+coelestibus corporibus avulsas et separatas confitentur. Quo igitur
+modo ad animalium[1] coagmentationem copulabuntur[2]?
+
+    [1.] Alibi: _animantium_. [2.] Alibi: _computabantur_.
+
+TORALBA: Profecto Thomas Aquinas, Aristotelis sententiam secutus,
+confitetur, intelligentias coelestes, seu angelos seu mentes separatas
+appellare libet, corporibus coelestibus adjungi. De duobus igitur
+alterutrum necessarium est, aut plane uniri ad unius animati corporis
+hypostasin constituendam, aut penitus a coelestibus corporibus esse
+avulsas. Quodsi uniuntur ad animal constituendum, illud est rationale
+aut irrationale, non hoc, igitur illud. Si vero coelum non est eadem
+unius[1] animati corporis hypostasis, neque idem corpus naturale ex
+intelligentia et coelesti corpore constans[2], profecto necesse est,
+orbium coelestium cursus esse violentos, non naturales, ac moveri ab
+extrinseco motore, erga mobile ut angeli erga sidus, opifices[3] erga
+machinam, i.e. incorpoream substantiam abstractam nec coelo concretam
+corpus coeleste naturale et exanime circumagere, quoniam nulla corporis
+naturalis unio sine concretione existit. Cum autem nihil admirabili
+coelestium orbium conversione constantius sit, relinquitur, motus
+coelestes non esse violentos i.e. ab extrinseco motore, sed naturales,
+i.e. ab intrinseca et sibi co�ssentiali forma fieri[4]. Quid enim
+violentum in rerum natura diuturnum esse possit? Quanquam mirum est,
+Aristotelem[5] coelestes naturas exanimes fecisse, nec aliter a mentibus
+segregatis circumagi, quam rotas ab opifice, cum tamen non dubitarit,
+appellare Deum +z�on a�dion ariston+, ubique vero animal ex anima et
+corpore constare affirmet[6].
+
+    [1.] Alibi: _hujus_. [2.] Alibi: _constat_. [3.] Alibi: _opifex_.
+    [4.] Alibi: _moveri_, vel: _cieri_. [5.] De prima philosophia, de
+    praedicamentis, de anima. [6.] Alibi: _confirmat_.
+
+SALOMO: Corpora coelestia ipsaque sidera esse animantia, non modo
+Toralbae perspicua facilique[1] demonstratione, verum etiam auctoritate
+divina constat. Cum Ezechiel in visione divinae[2] majestatis rotas,
+quas interpretes tum Ebraei tum Chaldaei #shamayim# coelos
+interpretantur, per sese moveri diceret, subjecit haec verba: _Quia
+spiritus vitae[3] erat in illis_[4]. Ubi aperte refellitur Aristoteles,
+qui putat coelos extrinsecus et a motore extrinseco moveri, ac praeter
+coelos, quibus spiritum inesse dixit, etiam animalia circa coelos
+denotavit, i.e. angelos, deinde supra coelos speciem lapidis
+Saphirici[5], qui ab eodem chrystallus appellatur, ingens coelum
+scilicet aqueum, quasi chrystallus, concreta, sedes Dei praepotentis.
+Et quemadmodum fontes et flumina de mari derivantur et in maria
+refluunt[6], praeter id quod a terris et animantibus ebibitur vel
+ardoribus exspirat: ita quoque eorum animi, quorum coelestis est origo,
+in illum intelligentem ac coelestem oceanum, ubi stellae fulgent,
+revolare confitendum est, praeter eos qui, terrestri labe conspurcati,
+affigunt humo[7] divinae[8] particulam aurae, ut lyricus ille Epicureus
+scribit. Inter eos tamen, qui coelitus[9] delapsi coelestia repetunt,
+hoc interesse videtur, quod qui multos ad verum decus erudiunt, non
+aliter quam coeli[10] splendor, qui autem ad veram pietatem ac
+sapientiam divinam, non aliter quam sidera ipsa conspicui futuri sunt.
+Sic enim Daniel, Prophetarum princeps, non obscure, sed aperte scribit.
+Id enim confirmat Philo Ebraeus[11], ubi haec verba interpretatur:
+_Intuere stellas, sic erit semen tuum_, non tantum[12] multitudinem, sed
+etiam felicitatem futuram, significat ad coelestem animorum naturam.
+
+    [1.] Alibi: _opifex_. [2.] Alibi: _moveri_, vel: _cieri_. [3.] De
+    prima philosophia, de praedicamentis, de anima. [4.] Alibi:
+    _confirmat_. [5.] Alii: _facilius_. [6.] Alibi: _divina_.
+    [7.] Alibi: _quia vita_. [8.] Alius: _quia per sese moveri diceret,
+    vita erat in illis_. [9.] Alii: _Saphirini_. [10.] Alii: _defluunt_,
+    vel: _diffluunt_. [11.] Alius: _affligunt hanc_. [12.] Alii:
+    _divinarum_. [13.] Alii: _coelestibus_. [14.] Haec duodecim
+    sequentia verba desunt in aliis codicibus. [15.] In libro: Quis
+    rerum divinarum haeres. Opp. ejus Graeco-lat. p. 385. [16.] Addit
+    alius: _inquit_.
+
+OCTAVIUS: Hanc profecto disciplinam, ab ultima antiquitate receptam,
+constat a Chaldais et Ebraeis ad Graecos manasse[1]: Hipparchus enim
+mentes hominum coeli partes esse et in coelestem naturam redire
+scripsit, et novam stellam sua aetate genitam et quo die fulsit,
+denotavit. Dubitavit etiam, an saepius id fieret. Aristoteles autem
+antiquissimam illam disciplinam posteritati traditam fuisse confirmat,
+eos scilicet, qui virtutum eximiarum laude claruissent, tandem ex
+hominibus angelos fieri, sed pauci quos aequus amavit Jupiter atque
+ardens evexit ad aethera virtus.
+
+    [1.] Plinius hist. nat. 2, 27.
+
+SENAMUS: At virorum illustrium non tanta raritas est, ut si mentes eorum
+in stellas abirent[1], numerus stellarum incrementum accepturus fuerit.
+At non plures in toto coelo quam 1025, aut si Ebraeis quibusdam
+astrologis[2] credimus, 1095 apparent.
+
+    [1.] Addendum fortasse: _quin_. [2.] Alius: _theologis_.
+
+FRIDERICUS: Infinitam vim stellarum esse, non modo haec verba Dei:
+_"enumera stellas"_ significant, sed etiam lacteus circulus
+innumerabilium stellarum multitudinem suo candore demonstrat. Nam si
+minima stella orbis octavi modo aspectabilis, duodecies terra major
+est, ut quidem[1] astrologi tradunt, quis dubitat infinitas esse terra
+minores, quae invisibiles sunt?
+
+    [1.] Alius: _quidam_.
+
+SALOMO: Sed quando piorum ac illustri virtute nobilium mentes in coelum
+evolaturae, quibus ante[1] officiis defuncturae, quid prius in terris
+relictis corporibus acturae, quibus in locis aut regionibus aut populis
+aut muneribus praeficiendae sint[2], inter arcana[3] divinae majestatis
+positum[4] est. Quod etiam[5] in cantico Mosis dicitur: _Cum divideret
+altissimus gentes pro numero Isra�litarum_, plerique interpretes Ebraei
+et Chaldaei legunt pro numero angelorum Dei, quod beatis mentibus, i.e.
+angelis, imperia in regiones et populos tribuantur. Eoque pertinere
+videtur, quod Ezechiel[6] scribit: _Suscitabo_, inquit, _ovibus meis
+pastorem, qui pascat eas, servum meum Davidem. Ego vero illis etiam
+Deus_[7] _et servus meus David in medio eorum_[8]. Bis servum dixit, ne
+quis putet ad filium Dei verba Jeremiae aut Ezechielis pertinere; David
+autem mortuus erat annos 420 antequam Ezechiel scriberet.
+
+    [1.] Alius: _autem_. [2.] Alibi: _sunt_. [3.] Alii: _arcanis_.
+    [4.] Alibi: _repositum_. [5.] Alii: _enim_. [6.] Ezechiel 34, 24.
+    37, 24. Jeremia 30, 21. Psalm 88, 71 sq. [7.] Alius: _in Deum_.
+    [8.] Alibi: _illorum_.
+
+CURTIUS: Illud quidem[1] Plato confirmare videtur: Deus, inquit, dedit
+reges et principes urbibus nostris, non homines, sed altioris generis
+diviniores[2] daemones constituit. Quod plane congruit verbis Danielis,
+quibus angelum principem[3] regni Persiae angelo Danielis restitisse
+scribit.
+
+    [1.] Alibi: _Istud quidem_, vel: _quin idem_, vel: _hoc quidem_.
+    [2.] Alibi: _divinioris_. [3.] Alius: _angelus princeps_.
+
+SENAMUS: Mihi sane aeque ac Plinio valde absurdum visum est, ut qui homo
+esse desierit, Deum se esse[1] confidat.
+
+    [1.] Alius: _fore_.
+
+FRIDERICUS: Ex humana mente Deum fieri valde absurdum est, sed angeli
+induere naturam perspicuum fit non modo ex iis, quae[1] superius allata
+sunt, verum etiam ex ipsis evangelistarum scriptis[2], qui neminem
+dubitare patiuntur. At Plinius cogitare debuit, in ipsa naturae
+contemplatione saepius ex eruca chrysalim, ex chrysali papilionem
+alatum, et quidem essentia multo puriore volantem nec amplius frondibus
+et foliis, sed florum odoribus et mellito rore vescentem. Illud etiam
+mirabilius, quod quemadmodum eruca mutata in papilionem eosdem colores
+in alis pictos refert, ita quoque mentes illae, quae cadaveribus
+superstites esse possunt[3], pristinos mores vel habitum[4] referunt,
+ut candidissimi viri purissimum habent ac tenuissimum corpus, omnino
+diversum ab iis, qui versuti ac versipelles extiterunt.
+
+    [1.] Alibi: _quaecunque_. [2.] Matth. 22, 30. Marc. 12, 26. Lucae
+    10, 36. [3.] Alibi: _possint_. [4.] Alibi: _habitus_.
+
+TORALBA: Ego semper hac opinione tractus sum, intellectum actuosum,
+quem Aristoteles advenire dixit +thurathen+ extrinsecus, i.e. ut ego
+arbitror[1], +theothen, hupsothen, ouranothen+ divinitus, superne,
+coelitus, nihil aliud esse quam angelum cuique[2] ducem homini divinitus
+tributum; satis enim[3] superioribus demonstrationibus de animorum
+natura rejecta est Aristotelis opinio[4], qui hominis intellectum,
+actuosum et patibilem eundem esse putavit.
+
+    [1.] Alius: _interpretor_. [2.] Alii: _cujus_. [3.] Alii: _etiam_.
+    [4.] Libro III de anima.
+
+SALOMO: Si quis capere velit vim patibilis intellectus ad intellectum
+actuosum, quem Rabbi Moses[1] angelum vocat, cuique[2] ducem solis et
+lunae contemplari oportet naturam. Nam ut +anthr�pos+ a veteribus
++mikrokosmos+ appellatur, ita quoque +makrokosmos+ non inepte
++meganthr�pos+ appellari potest. Et ut luna solis conjunctione
+illustratur ac splendescit, eadem a solis amplexu et aspectu avulsa
+obscuratur; sic[3] mens humana angeli contubernio ac societate quasi
+solis conspectu illustratur, et ab eodem si deseritur[4], languescit ac
+tenebris involvitur. Perinde ut cum luna terrestribus umbris a sole
+deserta, illam quam prius acceperat a sole lucem amittit, ac tantisper
+sol et luna lucent, hostes Jehosuae, i.e. daemones, humanae salutis
+hostes, in fugam aguntur. Ob id enim Jehosua[5], i.e. salutis auctor,
+solem et lunam consistere jussit, ut Moabitas ad internecionem
+deleret[6]. Hujus enim loci sententia haec est allegorica, ne semper
+litteris ac sensibus haereamus, tametsi divina potestate sol et luna
+aut utrique similia[7] luminaria noctem illam illustraverint[8], quo
+facilius hostes exscinderentur, allegoria tamen mihi gratior est. Huc
+enim pertinent illa, quae plerosque theologos varie distraxerunt, cum
+arcana diviniora pinguius interpretantur. _Nox_, inquit Michaeas[9],
+_nobis[10] irruit[11] pro visione et tenebrae pro divinatione, et
+occumbit sol super prophetas illos diesque obtenebrabitur._ Quae loca
+infinitis erroribus ac teterrima interpretatione plerique ad solem
+visibilem et judicii diem extremum referri putant oportere, quod non
+minus absurdum est, quam judicium mortuorum post annum bis millesimum
+differre, cum haec pertineant ad solem angelicum, sive intellectum
+actuosum, quem sapientiae magister[12] appellat solem intelligentiae.
+Item illud: _Sol in ortu suo obtenebrascet et luna non lucebit._
+Item[13]: _Pudefiet sol et luna erubescet_, quae in ultionem improborum
+dicta sunt, sequentia vero ad bonorum decus: _sol non erit tibi ulterius
+in lucem diuturnam, et lunae splendor non lucebit, sed dominus erit tibi
+lux perpetua_[14], _i.e._ tanta[15] lux ab immortali Deo menti tuae
+affulgebit, ut etiam lux intellectus agentis disparitura sit, non aliter
+quam ortu solis splendor lunae ac siderum obscuratur aut certe non
+apparet. Quod apertius Philo Ebraeus[16]: Exoriente, inquit, divino
+lumine humanum occidit, occidente divina luce humanum exoritur, quod
+vatibus contingit, ut immigrante spiritu divino mens eorum emigrare
+videatur. Itaque Esaias[17] subjicit: _Non occidet ulterius sol tuus,
+nec abscondetur luna tua, quoniam Deus est lux sempiterna tua._
+Rectissime enim psaltes lyricus[18] Deum appellat solem. Hunc enim
+locum: _misericordiam et veritatem diligit Deus_ hebraica lectio sic
+habet: #shemesh vemagen Yehovah# _i.e. sol et scutum Deus est_. Ita
+planum[19] fit, lumen intellectus patibilis ab intellectu agente,
+agentis vero lumen a luce superiore et diviniore[20] manare, ne quis
+intellectum actuosum putet Deum esse aut pro Deo colat. Item illud:
+_Post tertiam vigiliam lumen subito sol noctu recipiet et luna ter
+interdiu._ Haec si quis interpretari velit de sole visibili, nae
+peritis aeque ac imperitis se deridendum propinat. Hoc igitur voluit,
+intellectum actuosum post tertiam vigiliam, i.e. post horam noctis
+tertiam, intellectu patibili copulari. Propterea Bileamus vates et Hulda
+legatos[21] regum se de futuris consulentes consistere jusserant, ut in
+somniis nocte sequente caperent oracula divina.
+
+    [1.] Lib. II, c. 6. [2.] Alii: _cujusque_. [3.] Leo Ebraeus 1. 3.
+    [4.] Alibi: _desideretur_. [5.] Josuae 10, 12. [6.] Alibi:
+    _aboleret_. [7.] Addunt alii: _quaedam_. [8.] Alibi:
+    _illustraverunt_. [9.] Michae 3, 6. [10.] Alibi: _vobis_.
+    [11.] Alibi: _irruet_. [12.] Cap. 5. [13.] Jesaiae 13, 10. 24, 23.
+    [14.] Jesaiae 6, l. 9. [15.] Alius: _ista_. [16.] in libro: Quis
+    rerum divinarum haeres. [17.] Jesaiae 60, 20. [18.] Psalm 64, 12.
+    [19.] Alibi: _plenum_. [20.] Alibi: _divina_. [21.] Alii: _legatis_.
+
+CURTIUS: Quod Salomo ex arcanis Ebraeorum explicat, plurimum lucis ad
+quaestiones arduas de intellectu adepto afferre mihi videtur. Somnia
+autem post auroram i.e. post tertiam vigiliam certiora ac veriora esse,
+Graeci ipsi quoque tradunt et Morphea, quem somniorum Deum esse
+putabant, sub auroram dormientibus apparere.
+
+SALOMO: Interdum[1] patibilis intellectus accepta luce divina vigilante
+interdiu propheta vaticinatur, quod non nisi divinissimis vatibus video
+contigisse, quales fuere Helias, Helisaeus, Samuel, Ascalonites[2].
+Themistius procul ab allegoria solem coelestem ac visibilem appellat
+intellectum agentem, hujusmodi ut Picus Mirandulanus[3] animam mundi
+apud Platonem interpretatur lunam, quam jecoris ac sanguinis in homine
+et aquarum in elementari mundo moderatricem, solem vero cordis et
+spiritus in homine et a�ris temperatorem Ebraei posuerunt.
+
+    [1.] Alibi: _Interdiu_. [2.] Alii: _Aralisonites_. [3.] In
+    positionibus ad Platonem.
+
+CURTIUS: Forsitan haec, ab antiquis male percepta, Chaldaeos et Graecos
+aeque ac Palaestinos impulerunt, ut solem, quem hi Apollinem, illi
+Bahalem appellant, Persae Mithram, quasi naturae dominatorem,
+divinationis principem[1] esse arbitrarentur.
+
+    [1.] Alii: _divinationes principales_.
+
+SALOMO: Inde fomes impietatis. Cum enim rex Ochiosias de tecto delapsus
+graviter conflictaretur, ac legatum ad oraculum Apollinis[1] misisset,
+ut de futuro exitu responderet[2], Helias legatis occurrens[3]:
+_Quoniam_, inquit, _rex Ochosias Bahalem pro Deo consuluit, denunciate
+ei[4], prope diem occasus sui futurum._ Alii non minus impie angelos
+humanae vitae duces pro Diis habuerunt, inde lares ac familiares Dii,
+cum omnia uni ac praepotenti Deo accepta ferre debuissent, quippe illius
+nutu ac potestate angeli boni hominibus tribuuntur. Sic Deus ad
+Mosen[5]: _Mittam_, inquit, _ante te angelum meum._ Item distribuit
+Deus de spiritu, qui erat super Mosen, et dedit super septuaginta
+viros seniores et prophetarunt. Nec tantum boni, sed etiam mali genii
+divinitus mittuntur ad ultionem impiorum. Misit Deus spiritum pessimum
+inter habitatores Sichem[6]; item invasit Saulem spiritus Dei malus[7].
+Quin etiam actiones angelorum aeque ac daemonum Deo tribuuntur, ut omnes
+intelligant, uni aeterno Deo confitendum, hunc unum colendum esse ac
+metuendum et ab omni daemonum metu cavendum, quasi per sese calamitates,
+incendia, bella, strages hominum ac pecudum inferrent, cum tamen nihil
+audeant injussi, nec si velint, possint. _Non patiar_, inquit Deus[8],
+_in Aegyptiorum clade, vastatorem daemonem tecta vestra subire, ut
+ubique dicitur Aegyptios occidisse._ Item illud: _Increpabo devoratorem,
+ne fruges vestras absumat_[9]. Quae omnia eo pertinent, ne quis putet,
+daemones metuendos esse, aut angelos colendos, quia tametsi daemones[10]
+in phantasiam et intellectum potestatem habent[11], solus tamen Deus in
+phantasiam, intellectum et voluntatem summum jus[12] sibi vindicat, nec
+illi sine Deo potestatem ullam habent.
+
+    [1.] Alius: _Baalis_. [2.] Alibi: _respondet_. [3.] 2 Regum 1, 2.
+    [4.] Alibi: _consulit, denunciatus illi_. [5.] Exodi 23, 20.
+    Numerorum 1, 25. [6.] Judicum 9, 23. [7.] 1 Sam. 18, 10. [8.] Exodi
+    12, 23. Numerorum 3. [9.] Psalm. 78. 105. 135. Malach. 3, 11.
+    [10.] Alii: _daemones in phantasiam, intellectum et voluntatem
+    summum jus sibi vindicant, nec_ etc. [11.] Alibi: _habeant_.
+    [12.] Alibi: _summam vim_.
+
+CORONAEUS: Apulejus libellum de Deo Socratis inscripsit, ut homines homo
+nequissimus ad cultum daemonum pertraheret, cum tamen ejusdem argumenti
+librum[1] scripserit Plutarchus +peri daimoniou tou Sokratous+ i.e. de
+angelo Socratis, qui semper illum a turpibus ad honestum revocabat,
+nunquam tamen pro Deo coluisse, sed illi ut fidissimo[2] ac
+sapientissimo praeceptori morem gessisse dicitur.
+
+    [1.] Alibi: _libri argumentum_. [2.] Alius: _fidelissimo_.
+
+SALOMO: Interpretes Bibliorum[1] LXXII, qui jubente Philadelpho Aegypti
+rege sacras litteras ex Ebraicis Graecas fecerunt, ubique[2] daemonium
+pro[3] Cacodaemone usurparunt, ut cum Raphael angelus daemonium in
+superiori Aegypto constrinxisse dicitur. Item illud: _Dii gentium
+daemonia._
+
+    [1.] Alius: _Biblici_. [2.] Tob. 8, 3 et 20. Deuter. 32. 2 Paral.
+    21. Psalm. 9 et 21. Jesaiae 35. [3.] Desunt haec octo sequentia
+    verba in aliis codicibus.
+
+SENAMUS: Illud verbi gratia libenter condiscam, quibusnam vinculis
+daemones constringantur, quibus carceribus co�rceantur, quibus virgis
+vapulent, quae supplicia patiantur.
+
+TORALBA: Si daemones corporea constant coagmentatione, ut superius
+demonstratum est, quis dubitet, quin strictionem[1], co�rcitionem et
+eadem quae animata corpora patiantur.
+
+    [1.] Alii: _sectionem_.
+
+CURTIUS: Memini, cum Tholosae agerem, daemonem fulminis casu delapsum
+dies septem in sutrina[1] taberna constitisse et indefessa lapidum
+jactatione domesticos valde conturbasse, sine sanguine tamen aut caede
+cujusdam, nec aliter quam gladiis aut ensibus per cubiculi vacua
+vibratis fugari potuisse.
+
+    [1.] False alii: _subrina_.
+
+SALOMO: Ego vero daemones nullis gladiis, nulla vi, nullo telo fugari
+posse statuo, nihil denique in elementis esse, quo terreantur. Ferrum,
+inquit Dei vox ad Jobum[1], habet quasi pateas et chalybem, ut putre
+lignum. Quare qui[2] jecore et corde piscis aut fumo fugatus dicitur,
+divina tantum potestate fugatum interpretari debemus, idque voce divina
+testificante: qui condidit illum, admovet ei gladium[3]. Nam cum Saul
+perdere decrevissit Davidem et a malo daemone vexatus ad Samuelem
+pervenisset, Cacodaemon deseruit Saulem[4], qui eodem momento divinis
+laudibus intentus vaticinari coepit, et cum a Samuele discessisset,
+rursus a malo genio torquebatur.
+
+    [1.] Job. 41, 18. [2.] Alii: _quo_, vel: _quod_. [3.] Jobi 40, 14.
+    [4.] 1 Sam. 19.
+
+FRIDERICUS: Non solum mali genii[1] a bonis fugantur, sed etiam a malis.
+Et quidem saepe videmus, sceleratissimum quemque sortilegum obsessos a
+daemonibus nullo negotio liberare, alios quidem murmure in aures
+insusurrato, alios etiam[2] in circulis et characteribus in fronte media
+obsignatis, ut in Africa sortilegis hominibus, quos ipsi mahazinos[3]
+appellant, consuetum est, aliorum denique simulatis devotionibus ac
+precibus; quibus tacite principem daemonem placare consueverunt, ut
+pietatis et sanctitatis laudem ab imperita plebe[4] adipiscantur. Itaque
+Polycrates[5]: Mali daemones, inquit, ea faciunt sponte, contra[6]
+inviti facere videntur et simulant se coactos vi exorcismorum[7], quos
+fingunt[8] in nomine trinitatis, eosque tradunt hominibus, quoad
+sacrilegiis ac poena damnationis[9] illos involvant, quae cum in
+admirationem me raperent[10], carmine Sapphico lusimus hunc in modum:
+
+  Daemonum vires, numeros, honores,
+  Jus, potestatem, officium, figuram,
+  Ordinem, sensum, facili quis ore
+      dicere possit?
+  Nam bonorum essentia quam[11] malorum
+  Purior multo leviore motu
+  Fertur, hi vero graviore pressi
+      corpore constant.
+  At bonos inter medius malosque
+  Solus intercedit homo, Deorum
+  Ultimus totoque animantium su-[12]
+      premus in orbe.
+  Angelus custos, geniusque pravus
+  Huc et illuc nos rapiunt, quousque
+  Alter inviso referat graves ab
+      hoste triumphos.
+  Urbium tutela gen�s suprema
+  Creditur custodibus ac domorum
+  Uniuscujusque, Deo favente,
+      cura jubetur.
+  Sunt quibus natura datur regenda,
+  Ut[13] caducis temporibus[14] figuram
+  Et fluenti materiae decus cum
+      viribus addant.
+  Qui Deo mentes, animos[15], precesque
+  Angeli mactant propiore vultu,
+  Numinis vultu[16] nitidaque pleni
+      luce fruuntur.
+  Sed nihil praeclarius institutum,
+  Quam bonis pravos obedire, justis
+  Imperandi jus[17] tribui sacratum
+      lege perenni.
+
+    [1.] Alibi: _maligni_. [2.] Deest in aliis codicibus. [3.] Alibi:
+    _mahuonos_, vel: _mohnimos_. [4.] Alius: _apud imperitam plebem_.
+    [5.] Lib. VII, c. 14. [6.] Alii: _quae_. [7.] Alibi: _exorcismis_.
+    [8.] Alibi: _pronunciant_. [9.] Alibi: _poenae damnationes_.
+    [10.] Alius: _rapiunt_. [11.] Alius: _quae_. [12.] Alius: _ut sit
+    ... primus_. [13.] Alibi: _Et_, vel: _Sunt_. [14.] Alius:
+    _corporibus_. [15.] Alibi: _animas_. [16.] Alii: _metu numinis
+    metu_. [17.] Alibi: _his_.
+
+TORALBA[1]: Ego quidem agnosco, imperium optimo cuique gubernandi perito
+traditum, non video tamen, unde tanta daemonum et angelorum multitudo,
+quanta tot ac tam multis provinciis, imperiis, civitatibus, hominum
+millibus necessaria judicio nostro videtur, nisi demus piorum mentes
+in angelorum abire naturam, quorum tanta raritas est, ut vix ex multis
+millibus unum reperiamus, ac ne unum quidem qui a recta via non
+deflexerit, impiorum vero multitudinem pene infinitam esse. Et cum
+mentes hominum cadaveribus superstites vivere, superius[2] demonstratum
+sit, cum de animorum immortalitate disputaremus, consequens est,
+angelorum mirabilem raritatem[3], daemonum vero innumerabiles fore
+legiones, si modo verum est, impiorum mentes in daemonum naturam mutari,
+ut[4] piorum ac illustrium virorum animas in angelos converti; alterum
+enim alterius consequens est ex oppositorum natura.
+
+    [1.] Alibi: SENAMUS. [2.] Alius codex: _saepius_. [3.] Alius:
+    _varietatem_. [4.] Alibi: _et_.
+
+OCTAVIUS: Plato quidem in Cratylo Hesiodi ac priscorum auctoritate viros
+bonos, ex hac corporea labe ereptos, daemones fieri scribit.
+
+FRIDERICUS: Eadem fuit Tertulliani sententia, hoc tantum[1] a Platone
+differt, quod cacodaemonum vocem pro daemone Platonis observavit.[2]
+
+    [1.] Alius: _tamen_. [2.] Alibi: _usurpavit_.
+
+CORONAEUS: Hanc quoque Senami quaestionem arduam et difficilem Salomo
+nobis dissolvet, quippe qui ex adytis[1] Ebraeorum difficillima quaeque
+nobis aperire facile potest.[2]
+
+    [1.] Alibi: _abditis_. [2.] Alius: _possit_.
+
+SALOMO: Morem tibi, Coronaee, gessi, quam sapienter nescio, sed tamen
+bona fide quae sciebam quaeque nesciebam omnia aperui[1], ac vereor,
+ne nimis multa videar effudisse[2], et ut sensus intimos aperiam, non
+tamen satis Senamo fieri potuerit, qui etiam rerum ab omnibus sensibus
+mortalium abditarum demonstrationes poscit, tametsi nihil salutis[3]
+ad summam afferant momenti, sed ut cuique libuerit, ita sentire cuique
+liceat.
+
+    [1.] Alius: _effutivi_. [2.] Alibi: _Effutisse_. [3.] Deest in alio
+    codice.
+
+CORONAEUS: Tametsi haec ad salutis summam non spectent, attamen
+spectant ad eruditionem meliorem, ad scientiam rerum divinarum, ad animi
+oblectationem, qui veri cognitione contentus acquiescit.[1] Argumentis
+enim probabilibus, ut rerum illarum natura ferre potest, spondeo ac
+promitto satis Senamo factum iri.
+
+    [1.] Alius ita: _quae vera cognitione contenta acquiescit_.
+
+SALOMO: Audivi quondam ab homine doctissimo, mentes eorum qui se
+corporis voluptatibus omnino dedissent et quasi coeno conspurcati nullam
+virtutum aut honestarum disciplinarum curam[1] habuissent, una cum
+cadaveribus interire, idque litteris sacris haud ambigue confirmari.
+_Audite_[2], inquit psaltes lyricus, _audite populi omnes, attendite ad
+res omnium maximas et gravissimas, quas potentibus aeque[3] ac tenuibus
+aperire decrevi_, idque saepius repetitum, eos qui in opibus[4] et
+praemiis humanis spes suas collocarint, aut in superbarum aedium
+substructionibus[5] sui nominis ac potestatis[6] fundamenta jecerint,
+non aliter quam animantia bruta interituros. Item[7] cum Jesaias[8]
+dixisset, tyrannos nunquam resurrecturos, subjecit: _sed mortui Tui,
+domine, resurgent ac vivent_. Neque verum est tamen, impiorum animos[9]
+omnes penitus perituros cadaveris occasu, ut nonnulli putarunt[10] ex eo
+loco Davidis #Al Yakumu# non stabunt, sed ut pulvis flatu levissimo
+venti, sic etiam scelerati a conspectu Dei dissipabuntur. Id autem
+Danielis[11] testimonio comprobari potest: _Multi_, inquit, _dormientium
+in terra pulverulenta resurgent, hi quidem ad vitam aeternam, illi vero
+ad contumeliam et opprobria sempiterna._ Alioquin impiis mors fructuosa
+foret, ut Tryphon Ebraeus disserit apud Justinum[12]. Neque tamen Daniel
+omnes resurrecturos spondet, sed multos. Nam ii quorum animas Deus
+occidit (solus autem animas et corpora occidere[13] potest), eorum
+nulla est, spes ac proprie mortui dicuntur, ad quos illud pertinet[14]:
+_Reviviscetne homo, cum mortuus fuerit?_ Ceteri proprie dormientes
+vocantur, ad quos illud pertinet: _Num quod[15] qui dormit, non
+resurget?_[16] Item illud: _Vivat Ruben et non moriatur[17] morte
+secunda[18]._ Quo pertinet etiam Ezechielis[19]. _Et violabunt[20] me
+ad populum meum, ut necarent animas, quae[21] non moriuntur, et vitam
+promitterent animabus quae non vivunt[22]._ At illi[23], qui ultro Deum
+ejuraverunt, scient se esse morituros, postquam sceleratae vitae poenas
+dederint. Sic etiam[24] Jesaias[25]: _Videbunt_, inquit, _cadavera
+eorum, qui perfide a me desciverunt, quoniam vermis eorum non morietur
+et[26] ignis eorum non exstinguetur._ Ex quo intelligitur, bonorum et
+malorum exitus valde sui dissimiles esse futuros[27]. Plurimum enim
+distant ii, qui seipsos flagitiis omnibus contaminaverunt nec
+poenituerunt unquam ab his, qui nihil differunt a judicio ferarum,
+sed gulae tantum et ventri addicti fuerunt, quos cum ipsis cadaveribus
+obituros ajunt; alios autem immanium scelerum, priusquam moriantur[28],
+justa supplicia luituros[29]. Namque Chaldaeus interpres[30], qui
+obscura clarius interpretatur, impios resurrecturos scribit, non aliam
+ob rem, quam ut acerbissima tormenta patiantur. Est etiam aliud
+foedissimum genus hominum illorum, qui scelerata consensionis fide
+cum daemonibus societatem inierunt[31], quorum ministerio daemones ad
+supplicia exequenda uti consueverunt; hos plerique putant mortuos semper
+consequi suos duces daemones et eorum naturam ac officia foedissima cum
+maximis doloribus ac molestia subire. Caeteris, qui nec ad extremum
+improbi fuerunt, nec poenituerunt tamen, poenas esse decretas, leniores
+tamen, quoad[32] purgatis mentibus tandem aliquando in angelorum coetus
+ac societates admittantur. Paulo aliter interpres quidam Ebraeus: Scire
+te velim, inquit, Deum creavisse homines inferiores[33] ad imaginem
+superiorum et in homine quidem duos esse appetitus, bonum et malum,
+totidemque angelos: si bene vixerit, in angelum bonum, si male, in
+angelum malum convertitur. Atque eo pertinet interpretatio Pauli
+Riccii[34] elegans et peracuta, qui haec verba: _de limo terrae formavit
+hominem_[35] non solum traduxit[36] ad conformationem corporis humani
+de[37] argilla limosa vel[38] terra, verum etiam ad intellectum
+patibilem, quem actuosum effici i.e. ex humana mente angelum fieri
+scribit.
+
+    [1.] Alibi: _honestatum curam_. [2.] Psalm 49, 2. Lactantius VII, 20
+    idem sentit. [3.] Deest in alio codice. [4.] Alibi: _operibus_.
+    [5.] Alibi: _exstructionibus_. [6.] Alius: _posteritatis_.
+    [7.] Alibi: _Nam_. [8.] Jesaias 26, 14. 19. [9.] Alibi: _animas ...
+    morituras_. [10.] R. David Kimchi in Psalm. 1, 5 et 17, 14.
+    [11.] Danielis 12, 2. [12.] In dialogo cum Tryphone. [13.] Matth.
+    X, 28. [14.] Jobi 14, 10. coll. 10, 19. [15.] Alius: _quid_.
+    [16.] Psalm. 40, 9. [17.] Addit alius codex: Hic Chaldaeus
+    interpres subjecit: non moriatur ctt. [18.] Genes. 41, 8.
+    [19.] Ezech. 13, 19. [20.] Alibi: _violaverunt_. [21.] Alibi:
+    _animos, qui_. [22.] Alibi: _vivent_. [23.] Cf. Eccles. 9, 4. Esdrae
+    IV, 9. [24.] Alibi: _enim_. [25.] Jesaias 66, 24. [26.] Desunt haec
+    ultima Jesaiae verba in alio codice. [27.] Alibi: _futurum_.
+    [28.] Alibi: _moriuntur_. [29.] Alibi: _inituros_. [30.] In Jos. 26.
+    Etiam Jesaiae 26, 14, ubi plenius in hanc sententiam commentatur
+    Chaldaeus paraphrastes. [31.] Alibi: _coiere_. [32.] Alibi: _quae
+    ad_. [33.] In Psalm. 139. [34.] De agricultura coelesti.
+    [35.] Genes. II, 7. [36.] Alibi: _traducit_. [37.] Deest in aliis
+    codicibus. [38.] Alii: _limosave_.
+
+TORALBA: Angelorum ac daemonum quam diuturna vita sit futura, qua
+ratione intelligi possit, non video, cum ne hominum[1] quidem spirantium
+ulla[2] vitae definitio[3] percipi queat.
+
+    [1.] Alius: _omnium_. [2.] Alibi: _illa_. [3.] Alibi: _definitione_.
+
+SALOMO: Certi sunt uniuscujusque vitae termini a Deo positi ac
+decreti[1], quos prorogare quisque potest virtutum eximiarum[2]
+praestantia. Improbi vero[3] vitae suae terminos circumcidunt et
+contrahunt, quae temporis ac vitae contractio ac propagatio frequens in
+sacris litteris non modo ad hanc, quam misere ducimus, sed et ad futuram
+vitam pertinet, quia saepe Deus sanctissimos et integerrimos quosque
+ad se rapit in ipso aetatis flore, ut Abelem sibi carissimum, Josiam,
+decus principum. Et huic quidem Deus denunciavit brevi occasurum, ne
+miserandis ultionum cladibus[4] obrueretur. _Justus_, inquit Jesaias[5],
+_perit, nec tamen quisquam est, qui ad animum revocet, quod ab
+imminentibus calamitatibus ereptus sit. Sed paene omnes_, inquit angelus
+ad Esdram[6], _pereunt[7] et profligatissima est eorum multitudo:
+Quisquis autem evaserit pericula, superabit ac salutem meam videbit,
+et tunc miserabuntur seipsos, qui jussa mea spreverunt, nec virtutibus
+ullum nec poenitentiae locum reliquerunt, quos oportet post cruciatum
+torqueri. Tu vero ne quaesiveris curiose, quomodo cruciandi sint impii,
+sed quomodo justi sint servandi._
+
+    [1.] Job. 10, 14. et 1 Samuel. 26. Deuteron. 31. [2.] Alibi:
+    _eximia_. [3.] Psalm. 54 et 108. Deuter. 6. Exod. 20. 3 Regum 3
+    et 38. Job. 20. Sapient. 15. 4 Regum 22. [4.] Alibi: _casibus_.
+    [5.] Jesaiae 57, 1 sq. [6.] Esdrae Libr. IV, cp. 9, 7 sqq.
+    [7.] Alibi: _peremit_.
+
+CORONAEUS: Caetera quidem Salomoni consentior[1], praeterquam quod
+mentes eorum, qui pecudum vixerint vitam, una cum ipso corpore dicit
+obituras simul nec sempiternos cruciatus sceleratis decretos, sed post
+diuturnum cruciatum penitus interituros arbitratur, tametsi nihil
+adseverare voluit. Sacris enim scriptionibus[2] confidimus, omnes
+omnium animos, cadaveribus relictis, immortales futuros ac tandem
+resurrecturos.
+
+    [1.] Alius: _assentior_. [2.] Alii: _Nostris enim legibus_.
+
+CURTIUS: Etiam Ebraeorum ea spes est et fiducia, extremo capite symboli,
+quod mortui resurgent[1].
+
+    [1.] Alius: _resurgunt_.
+
+SENAMUS: Multa quidem, quae vulgus tanquam oracula divina miratur,
+omitto, caetera tamen omnia facilius mihi quam resurrectio cadaverum
+persuaderi possunt[1]. Nec mirum mihi videtur, si Athenienses Paulum[2]
+de resurrectione cadaverum disserentem in fine risu acceperunt.
+
+    [1.] Alii: _potest_. [2.] Actorum 17, 32.
+
+FRIDERICUS: At philosophus fuit Athenagoras, qui eleganti oratione
+scripsit ad M. Aurelium Augustum +peri anastase�s+. Claruit etiam
+Justinus martyr philosophiae disciplinis[1] sub eodem principe, qui
+tamen Sophistarum argutias de resurrectione acutissime refellit. Fuit
+praeter[2] hos Democritus, philosophorum sui temporis facile princeps,
+qui cadaverum resurrectionem comprobavit.
+
+    [1.] Alius: _philosophiae discipulus_. [2.] Alii: _inter_.
+
+TORALBA: Hunc tamen Plinius[1] deridendum proponens, similis, inquit,
+de asseverandis et de reviviscendis vanitas a Democrito promissa[2],
+qui et ipse non revixit. Quae, malum, ista dementia est iterari vitam
+mortemque?
+
+    [1.] Hist. nat. 7, 55. [2.] Alibi: _proposita_.
+
+SENAMUS: Audirem libenter arguta illa, quae Fridericus spopondit,
+Justini[1] argumenta.
+
+    [1.] Alibi: _instrui_.
+
+FRIDERICUS: Piget quidem omnia, unum tamen aut[1] alterum, ne videar
+ineptus, referre[2] non pigebit. Si quae sunt ex elementis, ait, fiunt
+rursus elementa; cum absurdum sit, rursus eadem existere, quae ex
+elementis exstiterunt. Item: Si penes Deum est, ut facti sint[3]
+homines et corrupti, nonne[4] etiam penes eum est, ut nos rursus fiamus
+et corrumpamur? Superius Toralba demonstravit, ab unius Dei voluntate
+statum et rerum omnium conditionem pendere; cur non igitur Deus, qui
+materiam ex nihilo, hominem e pulvere creavit, eundem rursus e pulvere
+recreare[5] poterit?
+
+    [1.] Alibi: _et_. [2.] Alibi: _afferre_. [3.] Alibi: _sunt_.
+    [4.] Alii: _num_. [5.] Addunt alii: _non_.
+
+OCTAVIUS: Deum id posse ambigit nemo, sed quaeritur, velit id[1] necne?
+
+CURTIUS: Si de potestate dubitaro scelus, certe de voluntate ambigere
+nefas est, cum infinitis sacrae scripturae locis perspicuam divinae
+voluntatis testificationem habeamus[1].
+
+    [1.] Matth. 12, 22 et cap. 22. Luc. 20. Marc. 12. Joh. 20.
+    1 Cor. 15. Dan. 12. Jerem. 26. Psalm. 16.
+
+OCTAVIUS: Ismaelitae resurrectionem fore credunt, ut ex Alchorani[1]
+libris testatum videmus. Azora 48, 10 inquit Mahummedes: Buccinae sonitu
+mortui succumbunt omnia, nisi dextra Dei servaverit: secundo clangore
+tubae omnia resurgent[2]. Eos autem, qui resurrecturi sunt, staturam
+Adami, doctrinam Mahummedis et Christi formam habituros asseverat. Deum
+autem eadem facilitate mortuos excitaturum, qua creavit. Qui tamen inter
+Ismaelitas theologos ac philosophos allegorias sacras venerantur[3],
+nullam cadaverum, sed animorum tantum resurrectionem sperant[4]. Et
+certe duo sunt fidei christiani capita, scilicet +anastasis+ et
++apothe�sis t�n anthr�p�n+, quae innumerabiles a christiana religione
+prohibuerunt atque inprimis Originem Adamantium, Synezium Episcopum,
+Phereonitas[5], Borbonianos, Zachaeos[6].
+
+    [1.] Alii: _Alcorani_. [2.] Alius: _resurgunt_. [3.] Alii:
+    _venantur_. [4.] Alibi: _faciunt_. [5.] Alius: _Phitronitas_.
+    [6.] Alius: _Bachaeos_ vel: _Tachaeos_.
+
+CORONAEUS: Illud quidem lactandum nobis est, quod Ebraeis, Ismaelitis et
+Christianis inter ipsos convenit de resurrectione mortuorum.
+
+SALOMO: Rabbi Jochanan, ex sententia Simeonis Jozadach[1] explicans
+verba Dei: Delebo hominem quem creavi, tradit, ossiculum vertebrae, quod
+#lutz# appellatur, unde resurrecturi fuissent, qui in diluvio perierunt,
+tunc evanuisse. Scribit autem, os illud nec molae subjectum conteri,
+nec ignibus injectum[2] exuri[3], nec incudibus aut malleis suppositum,
+ulla ex parte diminui potuisse, sed malleos atque incudes confractos
+exstitisse[4]. Nulla enim sunt ossa dentibus duriora, quae flammis
+obsistere Plinius[5] scribit, cedunt tamen diuturnis ignibus. Sed
+haec[6] ab Ebraeis allegorice scripta sunt, ut animorum resurrectionem
+significarent. Quod enim Rabbi Juda et Moses Rambam et Cynaeus tradunt,
+nullum sacrae scripturae caput resurrectionis testimonio vacare; qui de
+coelo delapsi fuerunt, inquit Cynaeus, in coelum redibunt, qui de terra,
+penitus morientur. Itaque Ebraei vocant impium #belu ya'al# i.e. qui non
+ascendit, imperiti Belial pronunciant. Nam cum sapientiae magister[7]
+hominis et belluae[8] eundem interitum fore scripsisset, Chaldaeus
+interpres sic transtulit: Impiorum, qui non poenituerunt, ac
+jumentorum[9] idem interitus ac exitus futurus est. Est autem acceptio
+jumentorum in sacra scriptura frequens pro iis, qui pecudum in morem
+vivunt. Quod enim[10] psaltes lyricus[X]: _Oves, boves et pecora
+campi_, Hieronymus: pecora, bruta seu brutos homines, nihil a belluis
+differentes, interpretatur. Et cum edicto regio[11] indictum[12] esset
+jejunium hominibus ac jumentis, ut Deum invocarent, jumentorum
+appellatione homines, bestiarum in morem viventes, interpretantur,
+quorum animos cum cadaveribus mori arbitrantur, justorum vero mentes
+cadaveribus superstites fore, i.e. resurrecturos, tradunt[13].
+
+  [Transcriber's Note:
+  See Errata section at end of file.]
+
+    [1.] In libro Bereschit rabba l. 1. 28. Est hic liber, qui et
+    _Magnus in Genesin commentarius_ dicitur, prima pars comm. rabbinici
+    in Pentat., cui est titulus #Rabot#. Est autem commentarius
+    allegoricus, historicus et varius, qui magni a Judaeis aestimatur.
+    [S.] [2.] Alibi: _subjectum_. [3.] Addit alius: _nec in aquam
+    injectum dissolvi_. [4.] Alibi: _exsilisse_. [5.] Hist. nat. 7, 16.
+    [6.] Deest in alio codice. [6.] Alibi: _hominis ac bestiae_.
+    [7.] Eccles. III, 19. [8.] Alii: _jumentum_. [9.] Alibi: _idem_.
+    [10.] Sapientiae V. [11.] Jonae 3, 7. [12.] Alibi: _interdictum_.
+    [13.] Jesaiae 26, 19.
+
+CURTIUS: At Jesaias[1] corporum resurrectionem fore confirmat his
+verbis: _Mortui tui vivent et sicut corpus meum resurgent._
+
+    [1.] Jesaiae 26, 19.
+
+SALOMO: Hic locus est, qui plerosque interpretes fefellit, qui pro voce
+#neveilati# legunt aliam ex similitudine litterarum #nun#. Et surget[1]
+quidem mens corpore vestita, sed tenui scilicet a�rio vel subtiliore, ut
+superius Toralba demonstravit omnes omnium mentes substantiam corpoream
+habere. Non enim si aer non est aspectabilis, propterea corpus non est.
+Ita nec mens, sive a�ria sive ignea fuerit, non incorporea dicetur,
+quia videri non potest. Hanc vero interpretationem Jesaiae[2] verbis
+congruere docent praecedentia ejusdem capitis: _Mortui_, inquit, _non
+vivent et violenti tyranni non resurgent._ At multo verius et aequius
+est, animam angelorum in modum coelesti quadam ac tenui essentia, quam
+gravi ac impuro cadavere convestiri. Id autem confirmat Hierosolymitana
+interpretatio: Cum enim Esau jura primogeniturae vendidisset, hic
+interpres subjicit[3]: quia cum resurrectionem negaret, vitam futuram
+sprevit, at sine cadaveribus mentes humanae[4] vivent. Est igitur vera
+resurrectio non corporis, sed animae exsilientis ex hoc sepulcro, quod
+propterea dicatur +s�ma+ i.e., ut Plato[5] interpretatur, +s�ma+.
+
+    [1.] Alius: _re surget_. [2.] Jesaiae 26, 16. [3.] Alius:
+    _subjecit_. [4.] Alius: _brutae_. [5.] In Cratylo.
+
+TORALBA: Ita quidem interpretatione innumerabiles absurditates, quas
+abhorret Senamus, et inanes illorum opiniones, qui angelos et animas
+segregatas vacare corpore putant, diluuntur. Nam si putant, mentes
+ossium et carnium[1] indumento beatiores futuras, et in coelum una cum
+ipsis[2] cadaveribus evolaturas, profecto angelorum conditionem humana
+multo deteriorem arbitrantur, cum tamen haec longe inferior sit,
+quanquam haec Salomonis sententia Pauli scriptis consentanea videtur:
+_Seminatur_, inquit Paulus[3], _animale corpus, resurget spirituale._
+Item: _gestavimus imaginem terreni corporis[4], gestabimus imaginem
+coelestis._ Item apertius his verbis: _Cum mortale hoc induerit[5]
+immortalitatem, jam non erit caro, sanguis, sed coeleste corpus._ Quibus
+verbis satis significat, corpora, quae resurgent, carnibus et ossibus
+caritura, spiritus tamen ac coelestia corpora futura. Jam vero quis
+ascensus cadaverum ad coelum cogitari possit?[6] Nam cum hinc ad coelum
+siderum distantia minimum complectatur 74697600 milliaria, ut Arabes
+tradunt, et a coelo sidereo usque ad chrystallinum, ubi sedem Dei et
+beatorum esse praedicant, eadem sit distantia, ut Ebraei theologi et
+philosophi tradunt, consequens est, etiamsi recta linea cadavera sursum
+ferantur volatu celerrimo, i.e. ut 50 milliaria in singulos dies obeant,
+non tamen ad illas beatas sedes pervenire posse annis millibus
+octoginta; neque enim corporea moles ac ne levissimae quidem hirundines
+tam celeri motu abripiuntur. Praeterea cum impios[7] ac bonos
+resurrecturos confidant iisdem, quibus ante, membris, infinita quadam
+multitudine improbi vincant oportet numerum bonorum, quos tamen in
+infernis[8] terrae visceribus diritatem supplicii[9] sempiternam
+perpessuros asseverant: quae non modo incredibilia, sed et absurda
+videri necesse est, quoniam si omnia omnium, qui hactenus mortui sunt,
+cadavera resurgent, non modo angustissimis terrae visceribus et
+carceribus, sed ne amplissimo[10] quidem coeli sinu capientur. Neque
+enim corpora possunt a seipsis penetrari. Sin ficta quaedam erunt
+phantasmata, non vera corpora resurgent, sed inania simulacra et
+Manium[11] imagines fugaces.
+
+    [1.] Alibi: _corporum_. [2.] Deest alibi. [3.] 1 Corinthiorum 15,
+    44. 49. 54. [4.] Alius: _Adami_. [5.] Alibi: _induxerit_.
+    [6.] Alius: _potest_. [7.] Addunt alii: _aeque_. [8.] Alibi:
+    _infimis_. [9.] Alius: _suppliciorum_. [10.] Alius: _amplissimi_.
+    [11.] Alibi: _inanium_.
+
+CURTIUS: Nobis traditum est, corpora quae resurgent, ideo penetrabilia
+fore, quia gloriosa, ac propterea Christum januis clausis in coetu
+discipulorum constitisse[1].
+
+    [1.] Joh. 20, 19. 26.
+
+TORALBA: Confitendum igitur, cadavera putrida resurrectione fieri
+gloriosa, quod ineptum sit, ineptius tamen, corpora, qualiacunque tandem
+futura sint, penetrabilia confiteri, cum ignis et a�r subtilissima
+corpora rarefieri quidem possint, sed cum ad extremum rarefacta fuerint,
+erumpere oportet, nec simul eodem subsistere loco.
+
+FREDERICUS: Istud quidem est fidei nostrae vim afferre, cum sanctissimis
+evangelistarum testimoniis exploratum habeamus, Christum pellibus,
+carnibus, ossibus convestitum eodem quo antea corpore resurrexisse,
+comedisse pisces assos et eo statu ascendisse coelum, ut jani nullus
+dubitationi locus relinquatur. Itaque Augustinus[1] scripsit, sectas
+omnes, quae[2] religionem aliquam praetendunt[3], animorum in fine[4]
+resurrectionem confiteri. Quodsi Salomo pro sua religione nostris
+litteris minus credendum putat[5], Jesaiam et Ezechielem opinor non
+repudiabit, quorum alter non ambigua sed perspicua voce cadaver
+resurrecturum affirmat[6], alter visionem de ossibus sese in campo
+moventibus et mutuo contactu ad sua quaeque loca coaptantibus, deinde
+ligamentis, nervis, fibris, carne, pulpa, pelle contectis, post etiam
+aurae spirabili animatis cadaveribus, ad verissimam illam resurrectionem
+pertinere putavit[7]. Quae persuasio tam late dissipata est, ut etiam[8]
+Indis Peruanis, cum Hispani in provinciam irruentes aurum e templis
+omnibus ac thesauris diriperent, nihil acerbius videretur, quam ossa de
+sepulcris ad aurum conquirendum distrahi, cum ista ratione cadaverum
+resurrectionem futuram[9] prohiberi arbitrarentur. At etiam
+Augustinus[10] non solum perfectae aetatis homines, verum etiam
+abortivos et imperfectos partus, vitam adeptos[11] et ante mortuos quam
+in lucem prodirent, in corpora perfecta resurrecturos affirmat, ne quis
+ultra dubitaret.
+
+    [1.] In Joannem. [2.] Alibi: _cum_. [3.] Alibi: _promittunt_, vel:
+    _permittunt_. [4.] Alius: _in fide_. [5.] Alibi: _putet_.
+    [6.] Jesaiae 26, 19 sq. [7.] Ezech. 37, 1 sqq. [8.] Alii:
+    _etiamnum_. [9.] Deest alibi. [10.] De civitate Dei II, 13.
+    [11.] Alii: _vita ademtos_.
+
+SALOMO: Jesaiae locum perperam interpretatum prius aperuisse nobis
+videmur, Ezechielis autem visio non[1] esset, si nihil aliud, quam quod
+videtur, significaret. Ut si quis scalam Jacobi, quae a terra ad coeli
+verticem pertingebat, scalam fuisse putet, a vero sensu aberrabit.
+Itaque visionem acceptam vates explicans[2]: _Ossa haec_, inquit, _sunt
+Isra�litae, qui queruntur[3], ossa sua exaruisse, spem etiam periisse,
+cum scilicet exules ab hostibus abducti sint._
+
+    [1.] Alius: _longe aliud quam quod videtur_. [2.] Alii: _explicat_,
+    vel: _explicavit_. [3.] Alius: _confitentur_.
+
+CORONAEUS: Si nullus est animorum mortuo corpore interitus, qui fieri
+potest, ut resurrectio de mentibus intelligatur? Id enim resurgere
+dicimus, quod caduca sui natura collapsum rursus erigitur. Ac mens
+humana nec[4] moritur, cum sit cadaveri superstes, nec cadit, igitur ne
+resurget quidem. Sin occultis quibusdam Dei judiciis quaedam impiorum
+mentes intereunt penitus nec ullam resurgendi spem habent, resurrectio
+tamen utroque modo de cadaveribus interpretanda nobis videtur.
+
+    [1.] Alibi: _non_.
+
+OCTAVIUS: Probabilior esset eorum sententia, qui resurrectionem impiorum
+ab impietate ad pietatem, a vitiis ad virtutem interpretantur, ex his
+Christi verbis[5]: _Qui crediderit[6] in me, transiit de morte in
+vitam._ Sic etiam Pythagorei sepulcra sceleratis quasi[7] mortuis
+erigebant.
+
+    [1.] Joh. V, 24. [2.] Alibi: _credit_.
+
+FRIDERICUS: Hanc haeresin refellit Tertullianus[1] his verbis: Quidam
+resurrectionem jam esse factam asseverant et futuram mortuorum
+resurrectionem imaginariam fictamque distorquent, nullam aliam esse
+rati, quam quae jam facta est fitque quotidie, cum quis, mortis,
+scilicet damnationis, sepulcro relicto, in quo mortuus jacebat, Dei
+accepta cognitione, quae animas[2] reducit in vitam, Deo resurgit.
+Cujus haeresis principes fuere Hymenaeus et Philaetus, quos Paulus
+ad Timotheum[3] refellit et Augustinus his verbis: Nec eos audiamus,
+qui carnis resurrectionem negant, non intelligentes id, quod ait
+apostolus[4], oportere corruptibile hoc induere incorruptibile et
+mortale hoc induere immortalitatem. Quod cum fiet, non erit caro et
+sanguis, sed coeleste corpus.
+
+    [1.] Alibi: _tanquam_. [2.] Lib. de carnis resurrectione.
+    [3.] Alibi: _animos_. [4.] 2 Timoth. 17 sq. [5.] 1 Corinth. 15, 53.
+
+OCTAVIUS: Si coeleste corpus erit, non caro, non sanguis erit,
+invisibile corpus perinde ut coelum[1] erit intellectuale quoddam sine
+cute, sine carnibus, sine ossibus, sine pulpa, sine visceribus, sine
+dentibus. Nam si resurgerent ipsa cadavera, frustra scriptum esset[2],
+beatorum animas angelis similes futuras, cum angeli humana figura,
+coelesti quadam essentia convestiantur. Cum enim Sadducaei quidam
+Epicuraei Christum rogarent, cujus esset uxor, quae septem maritis
+nupsisset vicissim, Christus corporeas connubiorum voluptates
+exsecratus, beatos[3] angelis similes fore affirmabat, idque argumento
+efficaci affirmans, haec verba subjicit[4]: _Quod vero mortui_, inquit,
+_resurgent, Moses ostendit, cum diceret: Deus Abraham, Deus Isaac, Deus
+Jacob, non est autem Deus mortuorum, sed viventium._ Quo ex loco plane
+constat, resurrectionem non esse cadaverum, sed animorum, cum dicat
+Abrahamum ejusque filium et nepotem resurrexisse et vivere.
+
+    [1.] Desunt haec tria verba in aliis; alibi pro _coelum_ legitur:
+    _corpus_. [2.] Matth. 22, 30. Marc. 12, 18, Luc. 20, 27. [3.] Deest
+    in alio codice. [4.] Matth. 22, 31. Marc. 12, 26. Lucae 20, 37 sq.
+
+FRIDERICUS: Haec verba de Abrahamo et Isaaco Marcionis exemplari
+defuisse scribit Epiphanius[1].
+
+    [1.] Contra haereses.
+
+OCTAVIUS: Ea tamen a tribus evangeliorum scriptoribus repetita videmus
+iisdem verbis.
+
+SALOMO: Si Marcionis exemplar accipitis, innumerabilia pene[1] loca in
+omnibus Novi Testamenti libris truncata reperietis, cujusmodi est illud:
+Quaeritis viventem, resurrexit a mortuis, exemplari Marcionis deest.
+
+    [1.] Alibi: _fere_.
+
+CURTIUS: Marcionem evangeliorum corruptorem omittamus ac nostris[1]
+libris aeque ac priscis[2] i.e. veteris instrumenti tabulis utamur.
+Neque enim negari potest, quin Helias[3] viduae Sareptanae filium matri
+redivivum exhibuerit. Item[4] cadaver in sepulcrum. Helisaei conjectum
+eodem momento revixit.
+
+    [1.] Alii: _vestris_. [2.] Alii: _nostris_. [3.] 1 (3) Regum 17, 22.
+    [4.] 2 Regum 13, 21.
+
+SALOMO: Horum adhuc recentia et inviolata cadavera prophetarum precibus
+ac virtute revixisse[1] non dubito; sed[2] nusquam legimus, cineres
+cadaverum ambustorum vel ossa putrida, aut quae feris aut piscibus
+pabula pridem fuissent, revixisse. Et quidem ex loco Davidis[3], quo
+negat, divinas laudes a mortuis celebrari, Chaldaeus interpres ita
+convertit: An corpora pulvere resumta resurgent?
+
+    [1.] Alibi: _resurrexisse_. [2.] Sequentia haec usque ad finem
+    interlocutionis Salomonis desiderantur in alio codice. [3.] Psalm.
+    88, 12.
+
+SENAMUS: Saepe contingit, recentia cadavera, quae plane inanimata
+putabantur, ardentibus rogis imposita aut igni admota, calore cadaveris
+excitato revixisse, ut Plinius scribit[1], et sine ignibus Julius II.
+Pontifex M., cum biduum exanimis jacuisset, sumto spiritu ad se rediit,
+quin etiam Johannes Duns, qui Scotus usurpatur, in foveam demissus ac
+terra contectus[2] revixit. Sed cum obruto spiritu fervato[3] caput
+collisisset[4], cruentus adhuc exspirans extractus est. Illud vero ex
+antiquissimis scriptoribus legimus, animas sua cadavera aliquamdiu
+consequi[5].
+
+    [1.] Usque ad hoc verbum desunt antecedentia omnia in alio codice.
+    [2.] Alibi: _conjectus_. [3.] Alius: _fercato_. [4.] Alibi:
+    _collisus_. [5.] Plato in Phaedone.
+
+FRIDERICUS: At non modo Lazarum quatriduana sepultura tumulatum ad
+Christi vocem, sed etiam multa sanctorum cadavera, aliquot ante
+saecula[1] in pulverem coacta, revixisse legimus ac Christo moriente
+resurrexisse[2].
+
+    [1.] Alius: _saeculis_. [2.] Matth. 27, 52 sq.
+
+OCTAVIUS: Memini theologum[1] acutum[2] revocare solitum sententias[3]
+ejus, qui cadavera illa sanctorum, quae revixisse dicebant, triduum
+vixisse, deinde latuisse: Cur, inquit, sancti illi potius quam ceteri
+resurrexerunt? Tum negat mortuos esse qui revixerant, cum Paulus aperte
+scribat[4], resurrectionem fore vitam aeternam. Idem quoque de Lazaro
+sentit; quem tamen solus Johannes ex omnibus revixisse testatur. Nec
+certe beneficium, sed supplicium Lazaro irrogatum videretur[5], si
+de coelesti angelorum coetu in foetidum et semiputre cadaver redire
+cogeretur. Cum Thessalus[6] Erichton rogantibus in Pharsalia Pompejanis
+de futura victoria manes ex[7] umbris et atra caligine inferorum
+eliciens, pro ingenti mercede jurato promisit[8], animam quam evocarat
+nunquam ullis carminibus aut sacrificiis in cadaver redituram:
+
+                      _nec verba nec herbae
+  Audebunt longum somnum tibi solvere Lethes_[9].
+
+    [1.] Calvinus in Matth. 26. [2.] Alibi: _aliquem_. [3.] Alius:
+    _sententiam_. [4.] 1 Cor. 15. [5.] Alibi: _videtur_. [6.] Alius:
+    _Thessalis_. [7.] Alibi: _in_. [8.] Alius: _juramenta promitteret_.
+    [9.] Lucanus lib. 6.
+
+Et quemadmodum Platonici[1] existimabant, propter ingens aliquod scelus
+animas in haec cadavera demissas, ita quoque sanctissimorum virorum
+mentes illae, quae in cadavera moriente Christo redierunt[2], flagitium
+quoddam inexpiabile commisisse credibile foret, ut rursus foedissimis
+carceribus[3] manciparentur, cum mors a theologis poena peccati
+definiatur. Aut si postea beatos illos, qui revixerant, mori non
+potuisse demus, ubinam terrarum hactenus delituerunt? Neque enim
+coelum[4] ante Christum ascendere fas erat, pristino cadavere resumto,
+ut cum[5] latroni Christus jam moriturus spopondisset, eo ipso die secum
+fore in paradiso, quo tamen non nisi quadragesimo die post legitur
+pervenisse[6], satis constat, non de cadavere, sed de mente esse
+locutum.
+
+    [1.] Plotinus de anima et daemonibus; Plato in Phaedone. [2.] Alii:
+    _redirent_. [3.] Alii: _cadaveribus_, vel: _corporibus_. [4.] Alii:
+    _coelos_. [5.] Alii: _et quorsum_. [6.] Alibi: _devenisse_.
+
+TORALBA: Certe vulgaris cadaverum resurrectio probari nemini potest,
+quin aperte fateatur Pythagoricam +pallingenesian+ regenerationem, ut
+M. Varro appellat, vel +metempsych�sin+ transmutationem, ut Plotinus,
+vel +metens�mat�sin+ transcorporationem, ut Justinus, vel +metengismous
+t�n psuch�n+ translationem animarum, ut Epiphanius, vel ut Ebraei,
+animarum revolutionem. Qui animorum in corpora reditus Pythagoreis
+quidem[1] placuit, caeteris[2] semper displicuit. Jam vero qui
+resurrectionem cadaverum sperant, neque mutos, neque surdos, neque
+distortos, neque leprosos, vel membris captos ullos fore affirmant[3],
+sed alacres, robustos, formosos, cum explorata vel exquisita[4]
+sempiternaque corporum valetudine ac firmitate. Quin etiam Scotus
+theologus scribit[5]: foeminas virili sexu resurrecturas: in qua
+sententia fuit Augustinus[6] ex ipsius Pauli opinione, qui scribit,
+nos ut viros perfectos Christo tandem obviaturos[7], et satis
+intelligebat[8], nullam istius sexus utilitatem futuram. Esset[9]
+hujusmodi resurrectio sceleratis, qui leprosi, surdi, membris capti
+fuissent, olim valde optanda; quanto melius academicis, qui
+flagitiosorum hominum mentes non in humana, sed in luporum ac
+rapacium[10] ferarum corpora redituros opinantur?
+
+    [1.] Alibi: _semper_. [2.] Alius: _exteris_. [3.] Alius:
+    _existimant_. [4.] Duo haec verba desunt in aliis codicibus.
+    [5.] Lib. III. Sententiarum. [6.] De civitate Dei II, 17.
+    [7.] Alius: _obviam ituros_. [8.] Alius: _intelligebant_.
+    [9.] Addit alius: _autem_. [10.] Alibi: _voracium_.
+
+CURTIUS: At Theopompus[1], Aeneas Gazaeus, et Seneca[2] popularem ac
+fidei christianae ac Isra�liticae consentaneam resurrectionem suis
+scriptis comprobarunt.
+
+    [1.] Ep. 75. [2.] Quaest. nat. 3, 26 sq.
+
+TORALBA: Cum illustrium ac fortium virorum animas in angelicas naturas
+obire prius dictum sit, profecto animarum a coelestibus illis sedibus
+in cadaverum gurgustia[1] lapsus miseram modis omnibus efficeret vitam,
+quae prius beatissima fuisset. Est autem infelicissimum infortunii
+genus, felicem fuisse. In summa, si resurrectione cadaverum mentes
+humanae beatiores fierent, deterior esset angelorum quam hominum status,
+cum tamen status et conditio angelorum pro summa[2] felicitate bonis
+promittatur a Christo[3]. Illud etiam ex eo sequeretur, Deum aeternum
+incorporeum corporea creatura longe inferiorem esse, quo nihil
+capitalius cogitari potest, cum Romanae sapientiae decus, Cato, dicere
+soleret, nolle se repuerascere, etiam si quis illum ut Peliam recoxerit
+senem. Postremo si resurrectio beneficio tribuitur, impii pro suppliciis
+praemia consequerentur.
+
+    [1.] Alius: _angustias_. [2.] Alibi: _humana_. [3.] Matth. 22.
+
+FRIDERICUS: Justinus resurrectionis finem non alium esse scribit, quam
+ut boni praemiis, flagitiosi suppliciis afficiantur.
+
+OCTAVIUS: Quasi vero sine cadaveribus nec beati praemia nec scelerati
+supplicia ferant. Cur[1] latroni, qui nondum resurrexit, promissa
+fuisset coelestis paradisi felicitas, si ad beatitatem illa necessaria
+sint cadavera, aut malus dives apud inferos torqueri diceretur, si ad
+irrogandas poenas cadaverum instrumentis opus esset?
+
+    [1.] Addunt alii: _enim_.
+
+CORONAEUS: Obtestor ego vos per Deum immortalem et pro jure pietatis ac
+necessitudinis nostrae[1], ne ullis argutiarum illecebris a proposita
+susceptaque sententia fidei nos avelli patiamur. Et quoniam a physicis
+quaestionibus ad metaphysica delapsi sumus, ne sacra profanis
+misceantur, die crastino decernendum nobis, an viro bono de religione
+disserere liceat.
+
+    [1.] Alius: _naturae_.
+
+Quibus dictis cum solita gratulatione singuli discesserunt.
+
+
+
+
+LIBER QUARTUS.
+
+
+Die consequenti OCTAVIUS tragoediam a se compositam obtulit Coronaeo
+de parricidio[1] trium Solimanni principis liberorum, quam Coronaeus
+propter autoris eruditionem, tum propter argumenti dignitatem me legere
+jussit. Et[2] cum ad extremum usque prandium persecutus essem, omnes
+Octavio gratulati sunt ac potissimum Coronaeus, qui Octavium vehementer
+laudavit, cum diceret, tragoediam illam et verborum luminibus et
+gravitate sententiarum et rerum gestarum ordine et carminum varietate
+eleganter scriptam.
+
+    [1.] Alius: _parricidis_. [2.] Alii: _At_.
+
+Cum autem de[1] more Deo gratias egissent, laudatoriis canticis animum
+oblectati: Saepe, inquit CORONAEUS, admiratus sum, cur tanta sit
+suavitas in voce diapason[2], diapente, diatessaron simul confusis,
+ut nunc audistis concentum[3] pleno systemate jucundissimum vocis
+acutissimae cum gravissima confusae[4], interjectis quarta et quinta,
+cum tamen acutissima gravissimae contraria sit, cur item unisoni
+concentus, in quibus nihil contrarium insit, non sine molestia ab
+auribus eruditis ferantur.
+
+    [1.] Alibi: _pro_. [2.] Alius: _diabasion_. [3.] Alius: _commentum_.
+    [4.] Alius: _confuse_.
+
+FRIDERICUS: Plerique arbitrantur, consonantiam tunc effici gratiorem,
+cum rationes numerorum inter se congruant.
+
+CURTIUS: Illud quidem a doctissimis miror probari, cum nullae rationes
+aptius sibi convenire videantur, quam geometricae continuae, quoniam
+extrema primis, media utrisque, omnia omnibus consentiant, etiam locis
+et ordinibus communicatis, ut 2, 4, 8, 16, quibus tamen deficit
+concentus ille gratissimus, quem auribus consectamur, numeris hoc modo
+collocatis, 2, 3, 4, 6, in quibus tamen rationes a se invicem[1] avulsas
+cernimus. Quid enim causae est, cur sesqui altera 2. 3. gratissima sit,
+sesqui octava 8. 9. graviter offendat[2] aures?
+
+    [1.] Deest in alio codice. [2.] Alibi: _offendit_.
+
+OCTAVIUS: Concentum effici puto, cum plures soni misceri possent, cum
+vero[1] misceri nequeunt, pugna, uter utrum vincat ac subeat aures,
+sensus teneros hominum argutiorum offendit.
+
+    [1.] Alii: _vi_.
+
+SENAMUS: Nec ratio numerorum, nec mixtio vocum hanc suavitatem creare
+mihi videntur, cum varietas colorum oculis objecta[1] gratior sit, quam
+si omnes simul misceantur. Item olei recentis et aceti, quae nulla vi
+misceri possunt, gratissimus est sapor, avium etiam dissimillimi cantus
+nulla ratione confusi jucundissimam auribus afferunt oblectationem, ut
+Platoni mirum videatur, cur nihil absonum ac dissentaneum in avium cantu
+percipiatur, quantumvis hominum vocibus ac fidibus conjungantur.
+
+    [1.] Alius: _subjecta_.
+
+TORALBA: Ego vero gratam illam colorum, saporum, odorum, concentuum
+oblectationem a congruentia naturae cujusque pendere opinor,
+congruentiam a contrariorum mixtione et colligatione[1] confusa. Nam
+calidissima et frigidissima tactum offendunt, item candidissima et
+obscurissima visum, dulcissima et amarissima gustum, ea tamen si natur�
+vel arte confusa sunt, jucundissima sentiuntur. Quod enim Seneca
+scribit, ex opinione Stoicorum nihil bono viro mali contingere posse,
+quoniam contraria miscentur, vix mihi probari potest. Nam si aqua
+ferventissima[2] pulveri frigidissimo ac siccissimo misceatur,
+contrariorum confusio maxima existit, arte contemperata et tactu
+jucunda. Elementaria quoque corpora, quae in natura ipsa coagmentata
+sunt, ex contrariis qualitatibus et elementis confusa videmus, quae arte
+nulla Galenus confundi posse judicavit. Atque ita Senecam tueri possumus
+et a reprehensione vindicare, si dicimus[3], illum de substantiis, non
+de qualitatibus et accidentibus intellexisse. Nihil enim tam facile
+confundi potest, quam aqua vino, non tamen inter se miscentur, ut quae
+natur� mista sunt, quia vinum ab aqua separatur spongia oleo perfusa!
+Item[4] aurum cum argento quidem arte confunditur, et conflatur aes cum
+argento, aqua tamen chrysulia divelluntur, quae tamen si natura ipsa
+confudisset, nunquam a se ipso distraherentur, ut in electro, quod
+natura ipsa ex auro et argento aequis portionibus contemperavit.
+
+    [1.] Alius: _alligatione_. [2.] Alii: _fervidissima_. [3.] Alius:
+    _demus_. [4.] Sequentia haec verba Toralbae omnia desiderantur in
+    alio codice.
+
+SENAMUS: Si nulla est in substantiis contrarietas, qui fieri potest, ut
+contrariae substantiae misceantur?
+
+TORALBA: Ita quidem putavit Aristoteles, substantiae nihil contrarium
+esse, sed cum formae forma contrarium sit, forma ignis formae aquae, et
+accidentium contrarietas, puta extremae siccitatis et humiditatis, summi
+caloris et frigoris, nonnisi a formarum ignis et aquae inter se tota
+natura dissidentium contrarietate prodeat, quis dubitet, formas utrasque
+res substantia inter se contrarias esse? Illud enim a natura decretum
+certissimum divulgatur[1], non tam latine[2] quam ad id quod quaeritur
+accommodate: propter quod unumquodque tale[3] est, illud magis est tale,
+et illius magis, si accidentia ignis et aquae propter vim formarum[4]
+inter se contraria esse[5] oportet; quae igitur inter se contraria sunt
+ipsa natura, non possunt arte misceri, sed tantum confundi aut conjungi,
+aut copulari, ut unum esse videantur, puta oxymel gustui jucundissimum,
+ex aceto et melle et ex amaro omnium dulcium levi[6] adustione fit
++glukupikron+, palato gratissimus sapor.
+
+    [1.] Alibi: _divagatur_. [2.] Alii: _latius_. [3.] Alii: _late_.
+    [4.] Alibi: _formalem_. [5.] Desunt haec septem sequentia verba in
+    aliia codicibus. [6.] Alius: _leni_.
+
+FRIDERICUS: In musicis modulationibus contrarietas illa non videtur
+perire, sed extrema contraria mediis interjectis colligantur[1]. Nam vox
+assa[2] +t�n hupat�n+ cum extrema acutissima +t�n huperbolai�n+ vel[3]
+octava +diapas�n+[4] suavem efficit consonantiam, quoniam ex contrariis
+tota diametro coalescit. Quibus si mediam vocem adjunxeris, cum altero
+quidem extremo efficiet diapason, cum altero diapente, unde
+gratissimus[5] omnium modulationum concentus exsistit, ex[6] apta[7]
+scilicet contrariorum colligatione.
+
+    [1.] Alii: _colliguntur_. [2.] In uno codice ad marginem: _vox
+    gratissima_. [3.] Alius: _et_. [4.] Desunt haec septem antecedentia
+    verba in alio codice. [5.] Alius: _gravissimus_. [6.] Desunt haec
+    sequentia quinque verba in alio codice. [7.] Alibi: _ipsa_.
+
+TORALBA: Id quidem in tota natura latissime patet, ut contraria mediis
+quibusdam interjectis colligata universitatis mirabilem concordiam[1]
+tueantur, quae alioquin penitus interiret,[2] si vel totus hic mundus
+ignis esset aut humor, sic etiam duo[3] +homoph�na+ omnem auferrent
+harmoniae suavitatem.
+
+    [1.] Alibi: _concordantiam_. [2.] Alius: _periret_. [3.] Deest in
+    alio codice.
+
+FRIDERICUS: Profecto[1] coelestes conversiones inter se contrariae ac
+trepidante motu retinentur, et contraria Martis et Saturni vis moderata
+Jovis luce intermedia temperatur.
+
+    [1.] Alius codex habet: _Profecto in coelestibus etiam
+    conversionibus Martis et Saturni vis moderata_ etc.
+
+SENAMUS: Qui fit igitur, ut temperamentum illud salutare aliquo[1]
+semper impedimento conturbari videamus, valetudinem inquam morbis,
+voluptatem dolore, quietem animorum perturbatione?
+
+    [1.] Alius: _alieno_.
+
+CURTIUS: Illud impedimentum non minus utile est, quam in civitate lacuna
+qua sordes excipiantur. Nec minus rubeta est[1] necessaria in hortis aut
+aranea in aedibus ad venena ubique[2] colligenda, quam carnifex in
+republica. Quin etiam summa illa suavitas concentus, quam modo
+avidissime[3] hausimus, non tamen jucunda exstitisset, nisi dissonum
+aliquid ac durum auribus delicatis musicus artificiosissime prius
+adhibuisset, quoniam voluptatis ea vis est, ut non modo sine antecedente
+dolore non percipiatur, verum etiam fastidium pariat, diutius
+continuata. Hanc rerum[4] omnium contrarietatem, ab immortali Deo
+mirabili sapientia temperatam, his versibus studimus imitari:
+
+  Creator orbis omnium ter maxime,
+    Ter optime coeli parens,
+  Qui mundi temperas vicissitudines,
+    Dans justa rebus pondera,
+  Et qui metiris singula suis modis
+    Numero, ratione, tempore,
+  Qui vinculo non dissolubili duas
+   Ubicunque res contrarias
+  Connectis admirabili prudentia,
+    Salutes singulis parans,
+  Qui discrepantibus sonis ac vocibus
+    Melodiam contemperans,
+  Sed eruditis[5] auribus gratissimam,
+    Mederis aegritudini,
+  Qui fervidis admicuisti frigida,
+    Et aridis humentia[6],
+  Acerba lenioribus, doloribus
+    Suavitatem proximam,
+  Tenebras lumini, quietem motui,
+    Adversa rebus prosperis,
+  Qui siderum coelestium cursus ratos
+    Ab ortu versus occidens,
+  Ab occidente versus ortum dirigis,
+    Contrariis moventibus,
+  Qui jungis antipathiam consensui,
+    Amica[7] tetris hostibus:
+  Haec hujus[8] orbis maxima[9] concordia
+    Discors salutem continet.
+
+    [1.] Alibi: _sunt_. [2.] Alius: _undique_. [3.] Alius: _suavissime_.
+    [4.] Alius: _vero_. [5.] Alius: _crudis_. [6.] Alius: _humectantia_.
+    [7.] Alius: _Animam_. [8.] Deest in aliis codicibus. [9.] Alibi:
+    _maximi_.
+
+TORALBA: At ne in republica quidem virorum illustrium justitia,
+integritas aut virtus ulla perciperetur, ni flagitiosi aliquot bonis
+confusi, sani furiosis, fortes ignavis, divites egentibus, nobilibus
+infames, iisdem moenibus ac tectis continerentur, modo mala, si tamen
+usquam sunt, bonis imbecilliora sint. Quin etiam hae disputationes, quas
+instituit Coronaeus, nullam utilitatem aut voluptatem allaturae essent,
+nisi contrariis argumentis ac rationibus splendescerent.
+
+SENAMUS: Non intelligo, quam ob rem civitas non sit beatior futura, quae
+omnes improbos exegerit, quam quae sceleratos aliquot[1] restare
+velit[2]? aut cur[3] isto modo discordia concors esse possit, cum nullum
+ad civium et amicorum concordiam sempiternam vinculum arctius esse
+queat, quam in caritate mutua rerum divinarum ac humanarum summa
+consensio et voluntas.
+
+    [1.] Alibi: _aliquos_. [2.] Alius: _voluit_. [3.] Alibi: _an_.
+
+CURTIUS: Ista quidem est ficta verbis M. Tullii[1] sententia, quam suis
+ipsis factis oppugnavit, ut minus quaerendum sit, quid sentiat, cum
+appareat, quid fecerit. Quis[2] enim Epicuraeos magis coluit, quam
+Atticus? Cui tamen mortalium Cicero magis amicus, quam Attico, extitit
+unquam? At nihilominus Cicero sectam Academicorum secutus est, quamdiu
+vixit, Epicuraeos scriptis omnibus[3] lacerans, quia nihil difficilius
+est, quam de sceleratis loquentem abstinere maledicto, ut Theophrastus
+dicere solebat.
+
+    [1.] In libro de amicitia. [2.] Alius: _Quis enim Epicurum calluit,
+    quam_ etc. [3.] Alibi: _omnes scriptis_.
+
+TORALBA: Pugnabant[1] quidem Academicorum, Stoicorum, Peripateticorum,
+Epicuraeorum ac Cynicorum sectae, concordiam tamen in eadem civitate
+facile tuebantur, quia contrariae sectae Epicureorum et Stoicorum mediis
+ordinibus interjectis Academicorum et Peripateticorum quasi vinculis
+quibusdam conjungebantur, alioqui si unum uni contrarium nullo
+interjecto medio copuletur, pugna quaedam perpetua futura[2] sit
+oportet.
+
+    [1.] Alibi: _pugnant_. [2.] Deest alibi.
+
+FRIDERICUS: Res omnium mihi difficillima visa est semper[1], in tanta
+opinionum inter se de rebus humanis ac divinis dissidentium varietate
+amicitiam colere aut concordiam tueri.
+
+    [1.] Deest in aliis.
+
+CURTIUS: Aliud est amicitiam colere, aliud concordiam tueri. Nam ut
+singularum rerum discrepantiae ad unius universitatis concentum
+conspirant, ita quoque singulorum civium inimicitiae universorum
+concordiam alunt. Nec Romana civitas tam floruit, quam cum patricii
+plebejis, furor tribunitius obsisteret libidini consulari[1]. Ob id enim
+M. Cato Censorius jurgia inter servos et dissidia inter magistratus
+serere solebat, ne improba conspirationis fide vel consensu alteri rem
+privatam, alteri rem publicam depecularentur. Nec aliter Lycurgus[2]
+faciendum decrevit, cum magistratus ac legatos ad eadem munera[3]
+accerseret, quos intestinis odiis dissidere intelligebat.
+
+    [1.] Plutarchus in Catone. [2.] Plutarchus in Lycurgo. [3.] Alibi:
+    _munia_.
+
+CORONAEUS: Id quidem in hac republica non gravate admittimus, si[1]
+plures sunt ejusdem curationis et muneris collegae. Nam tertius duos
+discrepantes inter se ad concordiam cogit, cum alteri sese conjunxerit.
+Alioqui periculosum mihi videtur, duobus adversariis eandem committere
+curationem. Quamdiu enim M. Crassus vixit, nulla fuit Pompejum inter et
+Caesarem discrepantia voluntatum, quoniam Crassus Caesarem Pompejo quasi
+media vox facile conciliabat; sed[2], Crasso in Chaldaea caeso, ad arma
+civilia concursum est a duobus, non secus[3] ac, M. Lepido de culmine
+triumvirali dejecto, secutum est civile bellum inter Antonium et
+Augustum.
+
+    [1.] Alibi: _sed_. [2.] Desunt haec quindecim verba in alio codice.
+    [3.] Alibi: _aliter_.
+
+SALOMO: Istud quidem assentior in optimatum et populari civitate, sed in
+regio dominatu nihil vetat duos adversarios in eodem magistratu
+conjungere[1], quoniam regia potestate facile coguntur, ut Alexander M.
+Hephaestionem Cratero nutu solo conciliavit. Id autem in ipsa natura
+magis perspicuum fit, quae ipsa antiquissimum est reipublicae bene
+constitutae exemplar, non modo elementa contraria, sed etiam sidera
+ipsa, atque adeo angelorum dominationes unius divinae majestatis
+potestate cohiberi. Itaque Deus solus dicitur pacem in sedibus excelsis
+conciliare.
+
+    [1.] Alibi: _conjugare_.
+
+SENAMUS: Etiamne inter angelos bella civilia geruntur?
+
+SALOMO: Ego mundum intelligibilem seu angelicum solo Dei nutu, coelestem
+ab angelico, elementarem a coelesti gubernari et superiora inferiorum
+exemplaria esse statuo. Quod si virtutis certamen[1] saepe inter optimos
+duces ac magistratus existit, si elementa inter se pugnant, si
+coelestium siderum contrarios motus videmus, quis dubitet inter angelos
+etiam intercedere contentiones? Huc etiam pertinet illa vox angeli ad
+Danielem[2]: _Princeps regni Persici restitit mihi dies viginti, sed
+Michael inter principes mihi praesto fuit._ Ita illa Dei vox ad
+Pharaonem, quam secretiori sensu daemonum[3] principem significare[4]
+diximus[5]: _Excitavi ego te, ut exercerem potestatem meam, ut nominis
+mei fama toto terrarum orbe disseminaretur_[6]. Igitur inter angelos non
+nisi virtutum et illustrium animorum certamen existit: inter homines
+rarius[7] virtutes[8] cum virtutibus, saepe[9] vitia cum virtutibus,
+etiam vitia cum vitiis, opinio cum opinione, pietas cum impietate,
+religio cum superstitione et religione, saepissime tamen cum
+superstitione superstitio ipsa[10] certat.
+
+    [1.] Alius: _examen_. [2.] Danielis 10, 13. [3.] Alibi:
+    _daemoniorum_. [4.] Alius: _qua ... significari_. [5.] Exod. 9, 15.
+    Rom. 9, 17. [6.] Alius: _dissiparetur_. [7.] Alius: _varias_.
+    [8.] Alius addit: _vero_. [9.] Alibi: _saepius etiam_. [10.] Alius:
+    _haec ipsa_.
+
+FRIDERICUS: Profecto[1] mirum saepe mihi visum est, in tanta sectarum
+varietate et multitudine, quantam Epiphanius et Tertullianus
+commemorant, i.e. amplius 120 (quanquam Themistius amplius[2] 250
+exstitisse tradit) civitatum concordiam ullam[3] existere potuisse, cum
+hac aetate pro duarum religionum inter Christianos discrepantia tot
+tantaque bella, tot civitatum eversiones sequantur.
+
+    [1.] Deest alibi. [2.] Alius: _plures_. [3.] Alibi: _unquam_.
+
+CURTIUS: Nihil in republica perniciosius est, quam cives in duas
+factiones scindi[1], sive de legibus sive de honoribus sive de religione
+disputetur, at si plures sint[2] factiones, nihil est a bello civili
+metuendum, cum alii aliis, quasi mediis vocibus intercedentibus,
+stabilem civitatis[3] concentum et harmoniam tueantur.
+
+    [1.] Desunt haec sedecim sequentia verba in aliis codicibus.
+    [2.] Alibi: _sunt_. [3.] Alibi: _civitatum_.
+
+TORALBA: Haec quidem ratio est a musicis modulationibus aptissime
+quaesita. Naturalis vero subtilior[1] est, quia scilicet unum uni
+tantum, plura eidem contraria per naturam esse non possunt.
+
+    [1.] Alius: _sublimior_.
+
+OCTAVIUS: Ob id, opinor, Turcarum et Persarum reges omne genus
+religionum in civitatem admittunt ac mirabili concordia cives omnes ac
+peregrinos, inter se religionibus discrepantes[1] et cum republica,
+conciliant.
+
+    [1.] Alius: _discrepantibus_.
+
+FRIDERICUS: Ego nihil optabilius maximis imperiis ac civitatibus
+contingere posse puto, quam ut eisdem sacris et eodem numinis cultu
+cives omnes conjungantur. Nec ulla re laudabilior fuit Aratus[1], quam
+quod Achaeorum societatem[2], quae trecentas amplius urbes complexa
+continebat, iisdem legibus, iisdem religionibus, iisdem institutis,
+eodem cultu, eadem jurisdictione, iisdem ponderibus, iisdem mensuris sic
+assueverat[3], ut nihil aliud restaret, quam tot urbes iisdem
+moenibus[4] cingi. Atque illud est, opinor, stabile fundamentum
+amicitiae, quam Tullius in summa rerum divinarum et humanarum
+consensione collocavit.
+
+    [1.] Alii: _Nec ulla res laudabilior fuit Arato_. [2.] Polybius
+    l. IV. Plutarchus in Arato. [3.] Alibi: _assuefecerat_ vel:
+    _assuefaceret_. [4.] Alii: _tot vites iisdem moventibus_.
+
+OCTAVIUS: An tibi videtur, Friderice, in una et eadem religione Achaeos
+conspirare potuisse, qui triginta sex millia[1] Deorum colebant[2]? num
+etiam, sacra Bacchanalia cum Eleusiniorum sacris convenire potuisse?
+
+    [1.] Alii: _tres mille sexcentos_. [2.] Alius: _celebrabant_.
+
+CORONAEUS: Illud quidem optare potius et ab immortali Deo precari quam
+sperare debemus, ut una sit et eadem civium unio, una etiam mortalium
+omnium de rebus divinis consensio[1], una religio modo vera.
+
+    [1.] Alius: _assensio_.
+
+SALOMO: Ne[1] religio quidem sit, nisi veram esse dabimus. Quoniam
+religionum duces ac pontifices, quos veteres Graeci +mustag�gous+
+appellant, tantis inter se dissidiis pugnant, ut nemo constituere
+possit, quae ex omnibus vera sit, num praestabilius est, omnes omnium
+religiones in civitatem publice admitti, ut in imperiis maximis Turcarum
+et Persarum videmus, quam ullam excludere? Nam si quaerimus, quid sit,
+quam ob rem Graeci, Latini, Barbari nullam de religionibus controversiam
+olim habuerint, non aliam comperiemus rationem, opinor, quam omnium in
+omnibus religionibus conspirationem et consensum.
+
+SALOMO: Excipiendi sunt Ebraei, qui ab omnibus populis quodammodo
+segregati Deum aeternum soli adorabant, caetera numina exsecrabantur.
+Item Chaldaei omnia templa Deorum funditus evertebant, quod impium
+judicarent, Deos templorum angustiis concludere velle.
+
+    [1.] Alibi: _Nec_.
+
+SENAMUS: At Ebraei paene soli ex omnibus populis civitatum et imperiorum
+concordiam mihi conturbasse videntur. Nam cum Antiochus Nobilis,
+Hierosolyma expugnata, Diis sacra faceret, Judaei principem
+exsecrabantur. At ille ira accensus, quod se impium judicarent, ad sacra
+Deorum gentilium[1], acerbissimis propositis suppliciis, Judaeos adegit.
+Inde finitimarum[2] gentium tanta odia in seipsos excitarunt, ut ad
+unius gentis internecionem omnes conjurasse viderentur. Scribit enim
+Celsus[3], Christianos ac Judaeos, de suis Diis nimis arroganter
+statuentes, omnia populorum numina contemsisse.
+
+    [1.] Alibi: _gentium_. [2.] Alibi: _finiti more_. [3.] Origenes lib.
+    III. contra Celsum.
+
+FRIDERICUS: Qui religionum discrepantium varietatem admittit, verae
+religionis eversionem moliri videtur. Et quidem apposite Proclus
+scribit: +apeirian anairein ton theon, kai polutheot�ta+ nihil +apo t�s
+atheot�tos+ differre. Quis enim simul Deum ac daemonem colere possit,
+cum alter alteri tam contrarius sit?
+
+SENAMUS: Superius Toralba demonstravit, Deo nihil contrarium esse posse,
+quia etiam daemones sunt ministri obsequentissimi divinae majestatis.
+Quid enim[1] vetat, servum non quidem ut dominum, sed ut domini legatum
+aut nuncium revereri? Quid item vetat[2], duo[3] numina alterum quidem
+ne noceat, alterum ut prosit obsecrari[4]? Ob id enim Opuntii duos
+pontifices habuere, quorum alter Diis, alter daemonibus sacrificabat[5].
+Nec Romani beneficos tantum Deos, Jovem inquam, Martem, Dianam, sed
+etiam eos qui nocere dicebantur, puta Robigum[6], Febrim, Paventiam,
+Occasionem, Invidiam ceterosque Deos averruncatores sive +alexikakous+
+summa veneratione prosequebantur.
+
+    [1.] Alius: _autem_. [2.] Alibi: _vetet_. [3.] Alibi: _Deo_, vel:
+    _dico_. [4.] Alibi: _obsecrare_, vel: _observare_. [5.] Plutarchus
+    in apophthegm.--Alii legunt: _sacrificaret_. [6.] Alibi:
+    _Rubiginem_.
+
+SALOMO: Hic certe Graecorum et Latinorum prudentiam desidero; quos enim
+Deos mares Graeci +phthonon, kairon, phobon+ statuere, Latini sexu et
+habitu foemineo Deas fecerunt, scilicet Invidiam, Occasionem, Paventiam.
+At lege divina nihil sanctius cautum videmus, quam ne Deos peregrinos
+metuamus, cum nec obesse cuiquam nec prodesse queant, ac propterea
+saepissime legimus[1], nullam mortalibus nisi ab uno immortali Deo
+calamitatem impendere.
+
+    [1.] Genes. 35. Proverb. 29. Exod. 20. Judic. 10. Deuter. 10 et 32.
+    3 Regum 9 et 21. Jesaiae 43. Jerem. 11. Amos 3. Jon. 3. Mich. 1.
+    Baruch. 1.
+
+SENAMUS: In tanta religionum quas videmus multitudine alterum fieri
+potest, ut earum nulla, alterum non potest, ut earum plus quam una vera
+sit; ac usquequaque pontificibus omnium religionum capitali odio inter
+se discrepantibus, tutius est omnes admittere, quam de multis unam, quae
+forsitan falsa sit, optare aut eam, quae omnium verissima sit, excludere
+velle.
+
+OCTAVIUS: At nec[1] principibus nec magistratibus tutum est, religiones
+diuturno consensu receptas et quae radices altius egerunt, evellere[2]
+conari. Nam cum Thomas[3] et Constantinus VI., uterque Graecorum
+imperator, statuas de templis omnibus praecipiter deturbarent,
+crudelissime caesi sunt, alter a matre, alter a populo in ipso Sophiae
+templo. Itaque Valens, Theodosius M., Valentinianus, Jovianus,
+Theodoricus Arianorum sectam longe lateque fusam prohibere non modo
+noluerunt, verum etiam edictis publicis permiserunt.
+
+    [1.] _Ac ne_. [2.] Alibi: _convellere_. [3.] Alii: _Themas_.
+
+FRIDERICUS: Si[1] sanctis Romanorum aedilibus datum negotium est, ne
+quae religio peregrina in urbem admitteretur, neu qui Dii alio quam
+patrio modo colerentur, quanto diligentius id a Christianis principibus
+curari oportet?
+
+    [1.] Additur alibi: _veteri_, vel: _veterum_.
+
+SENAMUS: At ne Romani quidem suorum edictorum constantiam tueri
+potuerunt, cum sacra Isidis, Osiridis, Annubis, Apis, Aesculapii,
+Cybeles matris Deorum in urbem reciperent. Ac postremo M. Agrippa
+templum a se constructum, quod omnium Deorum numinibus consecrarat,
++pantheon+ appellavit. Quod quidem unum ex omnibus antiquorum fanis
+Romae reliquum esse videmus, a Bonifacio III. Pontifice Maximo Divis
+omnibus consecratum. Ita quoque Athenienses aras frequentes +agn�st�n
+the�n+ habuere, ut Pausanias in Atticis et Paulus[1] ipse in concione ad
+populum Atheniensem comprobavit, ut vero Deo, quem ignorabant, quoquo
+modo sacra fierent. Sic enim veteres illi statuebant, mundum hunc Deorum
+plenissimum esse, cum locis omnibus admiranda numina divinitatis
+contuerentur, ut non dubitarent exclamare: Jovis omnia plena! et quidem
+pleni sunt coeli, plena est terra majestatis gloriae divinae. Quum enim
+Seneca[2] quaereret: quid est Deus? Totum quod vides et quod non vides.
+Plinius[3] vero mundum ipsum universum appellat numen aeternum; ob id
+enim existimo priscos illos homines, cum virtutibus templa dicarent,
+justitiae[4] inquam, fortitudini[5], paci[6], spei[7], fidei[8],
+pudicitiae[9], concordiae[10], saluti[11], pietati[12], honori[13],
+veritati[14], providentiae[15], menti[16], clementiae[17],
+misericordiae[18], felicitati[19], liberalitati[20], famae[21],
+aeternitati[22], virtutes immortalis Dei mortalibus ubique ad intuendum
+ac imitandum proposuisse, ut a vitiis declinarent.
+
+    [1.] Actorum XVII. [2.] Lib. 1. quaest. natur. [3.] Hist. natur.
+    l. 2, c. 1. [4.] Pollux voce +dik�+. Chrysippus in libro +peri
+    kallous+. [5.] Plutarchus in quaest. [6.] Plinius, Seneca,
+    Plutarchus in Timone. [7.] Livius lib. 1 et 4. dec. 3. [8.] Plinius
+    lib. 85. Cicero de officiis. [9.] Festus in verbo Pudicitia.
+    [10.] Augustinus l. 5. de civ. Dei. [11.] Livius l. X. [12.] Plinius
+    7, 36. [13.] Plutarchus in quaest. [14.] Idem ib. 12. [15.] Cicero
+    de natura Deorum l. 2. [16.] Ovidius in Fastis. [17.] Plutarchus in
+    Caesare. [18.] Pausanias in Atticis. [19.] Plinius l. 35.
+    [20.] Diogen. l. 3. [21.] Pausanias in Atticis. [22.] Augustinus
+    l. 6 de civ. Dei.
+
+CURTIUS: Argute quidem Senamus, sed cur vitia superiora[1] pro Diis
+habuerunt? Cur pecuniae templum, cur edusae vel eduliae, cur potanae,
+voluptiae[2], libertinae[3], Veneri, Priapo, nisi ut eduliis, potibus,
+voluptate, libidine, stupris, majore licentia, quasi Diis concedentibus,
+abuterentur? Omitto febrim, furinam, lavernam, risum, luxuriam,
+impudentiam ac teterrimi foetoris Deam Memphitim. Praetermitto Deos
+omnium aedium partibus ac locis constitutos[4]. Praeterea Joves
+trecentos, qui nomina pro eujuscunque voluntate sortiebantur, et
+innumerabilium Deorum populos ad serpentes usque, quos omnes Deos
+Deasque M. Agrippa una conclusit et eadem aede.
+
+    [1.] Alii: _superi omnia_. [2.] Alius: _voluptati_. [3.] Alius:
+    _libertati_. [4.] Alii: _consecratos_.
+
+SALOMO: Praestabilius fuisset, Deum aeternum ab illa Deorum inanium
+societate longissime segregare, quam illis[1] aggregare. Quid enim aliud
+est, quam sacratissima quaeque profanis conspurcare? Ob id enim populus
+Dei, in terram sanctiorem[2] quasi in bonorum possessionem secundum
+divinas tabulas missus, omnium inanium ac fictilium[3] Deorum fana,
+statuas, altaria, lucos, solo aequare jussus est. At[4] ne arcam quidem
+foederis Deus ipse passus est Dagonis statuae contagione contaminari,
+sed bis dejectam[5] et confractam statuam sacerdotes Palaestinae
+viderunt, cum proxime arcam collocassent.
+
+    [1.] Alibi: _illi_. [2.] Alibi: _sanctorum_. [3.] Alii:
+    _fictitiorum_ vel: _futilium_. [4.] Alibi: _Ac_. [5.] Alius:
+    _disjectam_.
+
+CURTIUS: Profecto et hi et M. Agrippa jura sacrorum violabant, neque
+enim fas erat, duobus Diis idem fanum consecrare. Nam cum M. Marcellus
+templum Honori simul et Virtuti dedicasset, Romanorum pontifices
+intercesserunt, ne sacra utriusque Dei confunderentur. Itaque templum
+illud medio pariete dividi jusserunt, sic tamen, ut non ante pateret ad
+templum Honoris aditus, nisi patefacta Virtutis porta[1]; quanto minus
+id ferendum est in aeterni Dei cultu!
+
+    [1.] Alius: _nisi per patefactas Virtutis portas_.
+
+OCTAVIUS: Sacrorum quidem confusionem abhorrere debemus, sed Turcarum et
+Persarum atque adeo superioris Asiae et Africae reges ab Homaro II.,
+Homari I. pontificis maximi inter Isma�litas legato, tum etiam ab
+Helthero[1] clarissimo theologo sic instituti ac imbuti sunt, ut homines
+omnes immortali Deo gratos fore arbitrarentur, si pura mente suum
+quisque numen revereatur[2], tametsi qualem Deum habere oporteat,
+penitus ignoret: quoniam rerum omnium agendarum fontem judicant in
+voluntatis impetu ac mente ipsa collocari oportere, cujus integritatem
+ac puritatem Deus aequissimus semper intueatur. In qua sententia video
+fuisse non modo[3] Isma�litarum, sed etiam Christianorum theologos. Sic
+enim Thomas Aquinas[4]: Quando, inquit, ratio errans statuit aliquid ut
+praeceptum Dei, tunc perinde est contemnere dictamen rationis ac Dei
+jussa; quod ante D. Augustinus[5] confirmarat.
+
+    [1.] Alius: _Helhari_. [2.] Alibi: _revereretur_. [3.] Alibi:
+    _modo_. [4.] Lib. II. quaest. 19 ad art. 5. [5.] In libro
+    retractationum.
+
+CURTIUS: Assentior illud quidem, tantam esse vim in ipsa voluntate ad
+hominum actiones dijudicandas, ut qui, quem nollet, occidit, sit
+illius[1] caedis innocens et qui, quem conatus est, occidere non potuit,
+ut sicarius teneatur. Num tamen propterea judicabimus, omnes actiones,
+quae a recta sinceraque voluntate proficiscantur, rectas esse? Profecto
+verae pietatis ac impietatis perturbatio summa sequeretur.
+
+    [1.] Alius: _ille_.
+
+SENAMUS: Num vobis videtur Scaevola, qui Porsennam regem interficere
+conatus legatum ejus interemit, proinde teneri ac si regem
+interfecisset?
+
+CURTIUS[1]: Id quidem nemini dubium est.
+
+    [1.] Deest haec Curtii et Senami utraque interlocutio in aliis
+    codicibus.
+
+SENAMUS: Quis igitur dubitet, Scaevolam si regios honores bona fide
+legato quasi regi et quidem eo spectante exhibuisset, eadem praemia
+meruisse, ac si in regem ipsum contulisset? Idem si quis faciat erga Dei
+legatos ac nuncios, ut quos creatori debuit.
+
+CURTIUS: Ita quidem si justam erroris causam habuisset.
+
+SENAMUS: Idem si faciat erga Dei legatos ac nuncios, quosque creatori
+debuit honores, ad servum ipsius (errore non simulato) detulerit, cur
+non in eadem causa sit et idem[1] praemium mereatur, ac si Deo immortali
+detulisset[2]? Legimus, Aegyptias obstetrices amplissima praemia
+tulisse, cum crudelia[3] Pharaonis jussa mendacio salutari elusissent,
+quia Deum metuerant[4]. At non alium Deum metuebant aut colebant, quam
+Apim bovem, cujus ne Isra�litae quidem lata lege oblivisci potuerant.
+Nam cum Pharao juberet, Isra�litas Deum suum in Aegypto colere, illud
+reposuit Moses: Non posse illic sacra fieri Deo, quem Aegyptii
+exsecrabantur, ac periculum impendere Isra�litis, ne ab Aegyptiis
+lapidibus obruerentur. Deus igitur misertus est obstetricum, quae bovem
+adorabant.
+
+    [1.] Alius: _quidem_. [2.] Alibi: _decrevisset_. [3.] Alibi:
+    _crudelis_. [4.] Alius: _metuerunt_.
+
+SALOMO: Aliud est, recte factis praemia tribuere, aliud, errore admissa
+peccata excusare. Nam qui Deum colit, huic praemia tribuuntur, tametsi
+officio nulla merces debeatur. Qui vero solem adorat, justo ducitur
+errore (si justus error esse potest[1]) in ea causa esse[2], ut non modo
+veniat excusandus, sed etiam praemia mereatur, quoniam erga Deum
+voluisse sat est, ut praemia consequaris[3], tametsi quod velles
+praestare non potueris. Rectam igitur voluntatem ac numinis metum Deus
+optimus remuneratur, non propterea[4] tamen recte fecisse dicitur[5],
+qui statuam colit, quoniam pietas gentium non[6] impietas erga Deum, ut
+sapienter Salomo scribit. Neque vero Isma�litae, qui omnes omnium
+religiones in civitatem distinctis[7] templis admittunt, propterea suam
+deserunt nec sine impietate quisquam pluribus religionibus inter se
+discrepantibus uti potest.
+
+    [1.] Alius: _possit_. [2.] Alibi: _est_. [3.] Alius: _consequatur_.
+    [4.] Deest in alio codice. [5.] Alibi: _dicetur_. [6.] Alii: _est_.
+    [7.] Alibi: _discretis_.
+
+SENAMUS: Alexander Severus fortissimus imperator ac religiosissimus
+fuisse dicitur. Is tamen Abrahamum, Orpheum, Herculem, Christum in
+Larario pro Diis Penatibus colebat et quidem bona fide, cum[1] summam
+integritatis laudem omnium scriptorum judicio tulerit. Cum igitur
+Judaeos, paganos et Christianos de summa religionis dissidere
+perciperet, maluit omnes omnium religiones amplecti, quam repudians ad
+numinis contemptum quemquam excitare atque ista ratione non modo
+singulos, sed universos inter se cum republica summa pietatis ac
+caritatis consensione conjunxit.
+
+    [1.] Alibi: _nec_.
+
+CURTIUS: Ista quidem integritatis ac prudentiae laus est, non pietatis,
+sine qua tamen nullus virtutibus locus esse potest.
+
+OCTAVIUS: Si nullus virtuti sine vera religione locus esset, cur Jonas
+legatus a Deo missus ad Ninivitas veram religionem non promulgare nisus
+est[1]? Neque enim siderum ac statuarum cultum deserere jussit, aut
+leges divinas rejectis idolis amplecti, sed excidium tantae civitatis
+brevi futurum. Qua voce principes[2] ac magistratus perterriti jejunia,
+supplicationes, poenitentiam indixerunt. _Et vidit Deus_, inquit
+propheta[3], _quod a flagitiis abstinerent et misertus est illorum, ne
+calamitatem, quam decreverat, inferret._ Illud etiam animadversione
+dignum, quod princeps edicto rationem subjiciens: _Quis_, inquit,
+_affirmare audeat, num[4] Deus nostri miserturus sit?_ At pro Deo
+Mithram sive Bahalem colebant, Deum tamen aeternum flexerunt[5].
+
+    [1.] Alius: _pervulgare visus est_. [2.] Alibi: _princeps_.
+    [3.] Jonas 3, 10. [4.] Alibi: _quin_. [5.] Alibi: _flexerint_.
+
+FRIDERICUS: Poenitentia quidem scelerum praeteritorum ac jejuniis
+propitium habuere[1] creatorem, non cultu Solis.
+
+    [1.] Alius: _habuerant_.
+
+SENAMUS: Nisi gentium sacra aeterno Deo grata fuissent, cur neglectis
+sacris frugum calamitate, morbis popularibus, bellorum offensionibus
+populi conflictarentur? Cur item eos, qui summa sollicitudine[1] sacra
+Deorum procurarent[2], qui[3] mortuos homines ac statuas colerent,
+videmus imperiis, honoribus, victoriis, summa rerum omnium affluentia
+fuisse cumulatos? Et quidem Polybius[4] scribit, Romanorum imperium
+nulla re magis quam religione crevisse. Quod M. Tullius diserte
+affirmans: _Majores_, inquit, _nostri nec robore Gallos, nec multitudine
+Hispanos, nec artibus Graecos, nec calliditate Poenos, nec sensu
+naturali[5] Italos, sed religionis ac Deorum metu freti ac sacrorum
+cultu superarunt._ Quid Papinianus, Deus Jurisconsultorum: Summa ratio
+est, inquit, quae pro religione facit, quae Deorum sacra, cum fieri
+desiissent, exoriente religione Christiana, civitates ac respublicas
+toto terrarum orbe ingentibus calamitatibus conflictari coeperunt, ut
+Graecos et Latinos acerbissimas querelas numini[6] Christiano objecisse
+scribat[7] Justinus. Quam quidem criminationem ut dilueret Augustinus,
+libros de civitate Dei scripsisse fertur, non aliam ob causam, quam ut a
+gravi illa[8] contumelia sive vera sive falsa Christianos vindicaret,
+quibus Deorum omnium contemtus objiciebatur.
+
+    [1.] Alii: _solitudine_. [2.] Alibi: _provocarent_. [3.] Desunt haec
+    sex sequentia verba in alio codice. [4.] Libro 6 de milit. ac
+    domest. Rom. disciplina. [5.] Alius: _nativo_. [6.] Alius: _nomini_.
+    [7.] Alius: _scribit_. [8.] Alius: _ista_.
+
+SALOMO: Eadem haec fuit Isra�litarum, qui duce Jeroboamo aeterni Dei
+cultum deseruerant, querela: Ex quo sideribus ac coelestibus illis
+luminibus sacra facere destitimus, ab omni felicitate deserti,
+calamitates ac miserias ingentes pertulimus. Gravius etiam argumentum
+est, quod qui sacra Deorum diripuerant, calamitosos exitus semper
+habuerunt. Neque enim solus Luc. Flaccus, Antiochus Nobilis, Menelaus,
+M. Crassus, Herodes, Gabinius, qui sacratum aeterno Deo Hierosolymis
+aurum expilaverat, sed etiam Q. Caepio[1] consul, Brennus, sacrilegi
+Phocenses, Achas caeterique, qui templa daemonum diripuere,
+funestissimis casibus perierunt. Inde aurum Tholosanum veterum[2]
+proverbio usurpatum. SENAMUS: Lege divina[3] sanctissime cavetur, ne
+quicquam idolis dicatum detrahatur[4], capitali poena subjecta, vel quia
+idolo quasi vero Deo sacratum sit, vel quia daemones ultores res suas a
+furibus ubique[5] vindicant et condicunt, vel quia idolorum furtum
+faciunt interdum ut pro Diis laribus colantur[6].
+
+    [1.] Alibi: _Scipio_. [2.] Alius: _veteribus_. [3.] Deuteron. 7.
+    Levitic. 27. Josuae 7. [4.] Alibi: _distrahatur_. [5.] Deest in alio
+    codice; alii legunt: _sibi_. [6.] Genes. 31. Judic. 19.
+
+OCTAVIUS: Ego quidem sic statuo, eum qui et[1] veram religionem et falsa
+numina, quae pro veris habentur[2], contemnit, summa impietate obligari,
+qualem fuisse accepimus Caligulam Augustum[3], qui Jovi statori
+contumelias[4] in aurem insusurrabat. Idem tamen, cum tonaret, antra
+metu perterritus subire solebat, et cum Vestae simulacrum deosculandum
+posceret[5], ad terram[6] allidebat.
+
+    [1.] Alii: _nec_. [2.] Alius: _habet_. [3.] Suetonius in Caligula.
+    [4.] Alibi: _contumeliam_. [5.] Alibi: _peteret_. [6.] Alius:
+    _solum_.
+
+FRIDERICUS: Id quidem usitatum est sortilegis omnibus, qui[1] hostias
+exadoratas[2] verbis ritualibus proculcant aut rubetas eo cibo pascunt
+aut imagines Christi sagittis feriunt, quasi Deum, quem etiam Deum esse
+arbitrantur, violaturi, idque se facere ac fecisse confitentur, a
+daemonibus persuasi. Nec daemones id suaderent, nisi plane
+intelligerent, sortilegos arbitrari, hostias illas Deos esse[3].
+
+    [1.] Alibi: _quod_. [2.] Alii: _exadorta_, vel: _consecratas_, vel:
+    _exadorea_. [3.] Ita omnes.
+
+SENAMUS: Quis igitur dubitet, etiam Deo gratam esse religionem
+paganorum, cujus contemtum daemones ipsi suadere et omnium religionum
+eversionem moliri conantur[1]?
+
+    [1.] Alius: _conentur_.
+
+CORONAEUS: Illud omnibus persuasum esse opinor[1], multo praestabilius
+esse falsam, quam nullam habere religionem, ut in omnibus rerum
+publicarum gentibus nullum perniciosius est +anarchia+, in qua nemo
+imperat, nemo paret, nulla praemia bonis, nulla supplicia peccatis[2]
+irrogantur. Sic nulla est tanta superstitio, quae metu divini numinis
+improbos in officio continere et naturae lege quodammodo tueri[3] non
+possit, cum praemia bonis, supplicia peccatis irrogari divino judicio
+persuasum habeant. Et in eo quidem capite[4] Epicurus inexpiabile scelus
+admisit, quod omnem divini numinis metum radicitus evellere conatus, ad
+peccandi licentiam aditus omnes aperire videatur. Itaque Narsingarum[5]
+Indiae pontifices Deorum ac daemonum statuas aspectu terribiles ac
+monstrosissimas in templis collocare solent, ut modis omnibus improbi ab
+injuriosa facinorosaque vita numinis terrore prohibeantur.
+
+    [1.] Alius: _est, opinor_. [2.] Alibi: _sceleratis_. [3.] Alius:
+    _continere_. [4.] Alii: _Et quidem in eo capitalis_. [5.] Alii:
+    _Marsingarum_.
+
+FRIDERICUS: Si demus, eos qui falsam religionem colunt, justo errore
+excusari, quisnam[1] erroris justam causam impietati obtendere[2] jure
+queat, cum servus ignavus perinde ut conscius voluntatis, qui jussa
+domini non impleverit, vapulaturus sit.
+
+    [1.] Alibi: _quis non_. [2.] Alibi: _obtrudere_.
+
+SENAMUS: Ita quidem, si Lucae verbis assentiamur, sed quis adeo iniquus
+judex erit, tam crudelis tyrannus, qui principis edicta, quae subditis
+abdita fuere, violantes[1] capite plectere velit?
+
+    [1.] Alii: _violenter_.
+
+CURTIUS: Si promulgatis legibus humanis omnes obligantur, nec juris
+ignorantia quenquam excusat[1], quis divina lege[2] toto terrarum orbe
+toties ac tam diu promulgata ignorantiam excuset?
+
+    [1.] Alius: _quisquam excusatur_. [2.] Alibi: _divinae legis ...
+    promulgatae_.
+
+SENAMUS: Quodsi leges legibus contrariae sunt et legumlatores
+legumlatoribus[1] hostes, religio religioni, pontifices pontificibus
+pugnantes, quid miseri subditi facient, cum in sectas alii alias
+distrahantur?
+
+    [1.] Alii: _legumlatorum_.
+
+TORALBA: In tanta legum ac religionum inter se dissidentium varietate
+statuendum[1] est, quae sit vera religio, qua re comperta etiam illud
+exploratum et compertum erit, quisnam ignorantiam aut animi morbum
+excusare poterit[2]?
+
+    [1.] Alibi: _scrutandum_. [2.] Alius: _possit_.
+
+FRIDERICUS: Quis dubitet veram vel potius solam religionem esse
+Christianam?
+
+OCTAVIUS: Totus fere terrarum orbis, Asia quanta est, Africa pene tota,
+magna pars Europae ex infinita sectarum diversitate[1], quam quisque
+adamaverit, eandem omnium formosissimam[2] ac praestantissimam esse
+arbitratur.
+
+    [1.] Alibi: _et infinitae sectarum varietates_. [2.] Alius:
+    _fortissimam_.
+
+CURTIUS: Non populorum multitudine optimum religionis genus, sed
+veritatis ponderibus, quae Deus ipse praescripsit, exigere oportet:
+hominis enim proprium est opinari, Dei vero scire[1].
+
+    [1.] Alibi: _serviri_.
+
+CORONAEUS: Quoniam in disputationem de religionibus[1] sensim delapsi
+videmur[2], priusquam longius progrediamur, explicanda quaestio nobis
+est, hesterno die proposita: an scilicet viro bono de religionibus
+disputare liceat?
+
+    [1.] Alius: _religione_. [2.] Alibi: _sumus_.
+
+TORALBA: Mihi quidem Plato[1] sapienter dixisse videtur: parentem
+universitatis invenire difficile est et cum inveneris pervulgare nefas:
++ton men oun patera tou pantos heurein te ergon kai heuronta eis panta
+adunaton legein+: non quia nefarium sit, ut plerique Tullium Platonis
+interpretem voluisse arbitrantur, sed ne minus latine redderet +to
+adunaton+ impossibile, ut eodem sensu Horatius: _Tu ne quaesieris, scire
+nefas, quem mihi, quem tibi finem D� dederint_, quia vulgus rerum
+sublimium splendorem oculis caligantibus ferre non potest, aut si quis
+acutius videat, nullius tamen est tanta vis eloquentiae, ut divinae
+majestatis arcana complectatur, sed multa peccari[2] necesse est. Ac
+propterea Plato[3], cum de angelis, quos ubique Deos appellat, quaestio
+incidisset: Per Deos, inquit, quaestionem de Diis cohibeamus, de iis
+enim loqui metuo. Itaque praestabilius[4] est, omnino tacere, quam
+temere de re omnium sacratissima[5] aut non satis pro dignitate
+disputare.
+
+    [1.] In Timaeo. [2.] Alibi: _precari_. [3.] In Cratylo. [4.] Alibi:
+    _probabilius_. [5.] Alius: _sanctissima_.
+
+SALOMO: Mihi quoque de religione[1] sermonem serere, periculosum semper
+visum est, tum quia de Deo aliter quam pro dignitate loqui, grave scelus
+est, tum quia nefas est, cuiquam pietatis opinionem, qualiscunque etiam
+sit, eripere, aut religionem cujusquam argumentis in dubium vocare, nisi
+melius quiddam te[2] persuasurum[3] confidas. Omitto illud, quod multis
+exitio fuit, cum alios de suscepta religione deturbare conarentur, neque
+id praestare potuissent. Cujus rei cum multa sint exempla, tum vero
+nullum gravius, quam Flori, Judaeae praesidis, quem nostrae gentis
+pontifex maximus jure amicitiae cum ad unius aeterni Dei cultum
+pertrahere et ab inanibus idolis revocare conaretur neque id persuadere
+potuisset, capitales inimicitias cum potente adversario contraxit, unde
+gens nostra tot ac tantis bellis postea conflictari coepit, ut amissa
+libertate ac sedibus avorum, durissima servitute a Romanis opprimeretur.
+
+    [1.] Alius: _religionibus_. [2.] Alius: _nisi me quiddam a te_.
+    [3.] Alibi: _persuasum_.
+
+SENAMUS: Ut religio nova melior ac verior sit vetere, non tamen
+evulganda mihi videtur, quia non tantum utilitatis allatura videtur nova
+religio, quantum ex ipsius novitatis contemtu detrahitur de pietate
+veteri, aut certe de mortalibus necessario numinis metu. Ut si quis
+aedificii sua vetustate caduci lapides angulares mutare velit, temere
+fecerit. Illud[1] etiam periculosius, quod mutationem religionis
+sequatur[2], fere conversio ac miserandi rerum publicarum exitus,
+gravissima bella, graviores etiam calamitates a popularibus morbis, a
+daemonum vexatione.
+
+    [1.] Alibi: _Id_. [2.] Alius: _sequitur_.
+
+CORONAEUS: Haec certe mutationem religionis incommoda publica fere
+sequuntur, cujus rei causas non satis perspectas habeo.
+
+OCTAVIUS: An quia vetere religione de mentibus hominum detracta et novae
+religionis nondum insitae[1] contemtu homines verum inter et falsum
+ambigere ac pietatem omnem ex animis eruere consueverunt? Tunc enim a
+daemonibus exerceri ac obsideri solent.
+
+    [1.] Alius: _invitae_.
+
+SALOMO: In ea dubitatione nullum est efficacius amuletum, quam precibus
+assiduis ab immortali Deo[1] petere, ut in rectum iter deducamur.
+
+    [1.] Deest in alio codice.
+
+FRIDERICUS: Vulgo quidem colloquia de religione suscepta ac probata
+disputationis in modum serere, non minus periculosum, quam perniciosum,
+nisi quis divina potestate, ut Moses, aut armis, ut Muhammedes, plebem
+renitentem cogere vi possit. Sed inter eruditos privatim res divinas
+ingerere et explicare, fructuosissimum semper judicavi, quomodo
+Salomonem nostrum in eam disputationem saepe ante pertrahere sum
+conatus, nec potui tamen, nisi forsitan metuit, ut de suscepta religione
+discedere[1] cogatur. Sic enim aspides ajunt utramque aurem obturare,
+quo minus magorum illecebris capiantur.
+
+    [1.] Alibi: _decedere_.
+
+Cum ad haec Salomo vultu demisso[1] nihil respondisset, quamquam
+sperabatur, TORALBA rupto silentio: Verius est, inquit, Salomonem a
+disputationibus de religione abhorrere, cum propter eas causas, quas
+aperuit, tum etiam ne vel avorum religionem ejurare videatur, si
+defensionem deserat, vel in offensionem cujusquam incurrat, si
+pertinacius illam tueri vellet[2].
+
+    [1.] Desunt haec duo verba antecedentia in alio codice. [2.] Alii:
+    _velit_, vel: _debeat_.
+
+CORONAEUS: Quis in tanta voluntatum ac animorum conjunctione, quantam
+inter nos videmus, offensionem deserendo dare aut accipere possit? Illud
+quidem pro Salomone spondeo ac promitto, summam omnibus tum eruditionem,
+tum oblectationem sua oratione semper allaturum, nec quicquam gratius
+mihi futurum, quam ut inter nos summa quisque libertate de religionibus
+disserendo fruatur. Age igitur, Salomo, ut quae mente concepisti ac
+parturis, libere parias.
+
+SALOMO: Ista quidem vis est. Nam quid refert, qua me ratione cogatis[1],
+cum aut ingratus sim, si de vestra erga me benevolentia dubitem, aut
+iniquus, si metuam argumentorum vi de sententia cadere[2]. Sed profecto
+nostris legibus ac moribus de religione disputare prohibemur. Majores
+quidem nostri synagogas publicas ac scholas religionis instituerunt, in
+quibus leges divinas diserte legere atque omni aetati ac sexui
+interpretari solent. Etenim in majorum commentariis legimus,
+Hierosolymam scholas 481 olim habuisse[3]; nusquam tamen de religione
+disputare cuiquam licebat, ne leges divinae in dubium vocari viderentur.
+Nam quaecunque disputantur, in opinionem cadunt; opinio autem verum
+inter et falsum ambigit, dubitatio rursus impietatis opinionem parit. Et
+quemadmodum nihil ineptius est, quam geometros suadere aut oratorum[4]
+dicendi copia[5] demonstrare velle: ita nihil perniciosius mihi videtur,
+quam ea, quae omnibus demonstrationibus certiora esse debeant et quibus
+salutis fundamenta nitantur, dubia disputatione concutere conari. Et
+quidem memini legisse me in Justini Martyris dialogo cum Tryphone
+Judaeo, quem adeo imperitum et ineptum fingit, ut me lectionis et
+ineptiarum scriptoris[6] valde pigeat (victoriam enim dialogistes, quasi
+miles gloriosus in theatro stans, decernit). Uno tamen loco Tryphonem
+seipsum objurgantem inducit, quod contra morem majorum de religione cum
+illo[7] disputaret. Tibi vero, Friderice, qui me pietatis officio de
+sententia dimovere cupis, magnam debeo gratiam; sed cum aetas
+ingravescat jam mea, vix est ut a majoribus insitam mihi religionem ex
+animo penitus evellere possim. Ut autem vos a vestra deducam, vetant non
+modo nostrorum, sed etiam vestrorum pontificum decreta. Quis ergo
+disputationis fructus erit? Aut qua mente feretis, si quae sentiam, ut
+ratio disputandi postulat, libere dicam? Aut quo animo Deum erga me
+futurum sperem, si ejus oracula dissimulatione veri ejurare velim?
+
+    [1.] Alius: _rogatis_. [2.] Alius: _decedere_. [3.] Ut scribit
+    Optatus Afer Milevitanus lib. 8. [4.] Alii: _oratores_. [5.] Alii:
+    _cupidine_. [6.] Deest in alio codice. [7.] Alibi: _ipso_.
+
+FREDERICUS: Si rerum divinarum perspicua veritas tam clara tibi est,
+Salomo, non video, cur metuere debeas, veris ac perspicuis argumentis
+cedere.
+
+SALOMO: Veritati quidem semper cessi, sed utcunque me cogatis[1], iniquo
+Marte certabitur, si vobis omnibus obsistere velim. Nec acerbius
+quicquam mihi contingere[2] potest, quam ut vestram in me voluntatem
+disputationibus patiar extenuari.
+
+    [1.] Alius: _utcunque cogitatis_. [2.] Alius: _occidere_.
+
+CORONAEUS: Hunc obsecro metum, mi Salomo, abjicere te velim: seu viceris
+seu vincare, nihil tamen de nostro singulari erga te amore detractum,
+etiam prae ceteris omnibus spondeo, recipio, promitto.
+
+Hic cum haesitasset[1] Salomo, SENAMUS eum intuens: Profecto Senensibus
+nostris[2] jam pridem senatus decreto licuit Academias habere, ea tamen
+lege posita[3], ne de rebus divinis ac[4] pontificum[5] decretis
+disputaretur. Quo[6] edicto unius hominis temeritate violato et capitali
+poena secuta, seditiones in illa urbe ad hanc usque diem[7]
+conquieverunt.
+
+    [1.] Alius: _haesisset_. [2.] Alius: _Judaeis_. [3.] Deest in alio
+    codice. [4.] Alibi: _aut_. [5.] Alibi: _pontificis_. [6.] Desunt
+    alibi sequentia haec verba usque ad finem interlocutionis.
+    [7.] Alius: _ad haec usque tempora_.
+
+OCTAVIUS[1]: Persarum etiam ac Turcarum edictis cautum est, ne de
+religionibus ullae disputationes gerantur. Quod etiam reges ipsi
+Moscovitarum ac Germanorum principes, maximis Augustae comitiis, post
+exitialia diuturnaque bella edixerunt, ne Catholicos inter et Augustanae
+confessionis pontifices de religione disputaretur.
+
+    [1.] Deest tota haec Octavii interlocutio in aliis codicibus.
+
+FRIDERICUS: Non tamen in publicis Academiarum scholis disputationes
+prohibentur, quae modo[1] inter ejusdem religionis theologos haberi
+consueverunt.
+
+    [1.] Deest in alio codice.
+
+CURTIUS: Summa certe astutia dicam, an impietate, Mahummedes cum
+prospiceret, suae religionis arces ac fundamenta facillime[1] subversum
+iri, si admotis argumentis quasi machinis oppugnaretur, capitali poena
+interdixit, ne quis de legibus a se latis unquam[2] disputaret.
+
+    [1.] Alius: _facile_. [2.] Alius: _usquam_.
+
+OCTAVIUS: Consimile habemus Justiniani Augusti interdictum, qui vetuit
+de Trinitate ac fide catholica publice contendere.
+
+SALOMO: Periculosius mihi videtur, de suscepta ac probata religione
+inter eos[1], qui[2] semel probarunt, disserere, sive publice sive
+privatim, quam inter eos, qui varias sectas tueri proposuerunt, quoniam
+pro sua quisque acerrime pugnat, qui[3] vero contra suam ipsius
+religionem disserit, eandem expugnare et dubitationibus propositis
+evertere conatur.
+
+    [1.] Alibi: _nos_. [2.] Pro his tribus verbis legit alius: _inter
+    nos, quam_. [3.] Pro his septem sequentibus verbis alius legit: _qui
+    vero suam ipsius religionem deserit_.
+
+SENAMUS: Veteratorem quendam memini, Lugdunensium praesidem, qui cum
+sectas Lutheranorum inter se discrepantes per se ipsas convelli cuperet,
+sectarum alumnos quasi gladiatores[1] committere solebat, ut suis se
+gladiis mutuo jugularent, non aliter quam[2] antiqui Martis sacerdotes
+post exsecrationes[3] legitimas, facibus ardentibus inter utrasque acies
+injectis, proeliandi signum dare consueverunt, iidem[4] tamen belli
+periculis[5] repente seipsos subducebant, quos propterea +pursophorous+
+appellabant. Ita pleraque bellorum incendia maxime ex illis
+disputationibus excitari solent[6], ad spectaculi fructum. Id etiam[7]
+fecisse videmus Julianum Augustum, cum Arianos ab exilio revocaret, ut
+Catholicorum vim frangeret, nec modo generi Judaeorum favebat, ut
+Christianorum, quos capitaliter oderat, potentiam enervaret ac
+debilitaret, sed etiam Jovis et Apollinis pontifices ac ritus
+paganorum[8] pene antiquatos ad usum revocabat. Idem statuas Deorum cum
+Caesaris statua sic copulabat, ut periculum declinari non posset, dum
+scilicet imperatori debitus honor cum daemonum cultu conjungebatur, aut
+principis contemtu majestatis crimen impendebat.
+
+    [1.] Duo haec verba desunt in alio codice. [2.] Alibi: _ac_.
+    [3.] Alius: _exercitationes_. [4.] Alibi: _iisdem_. [5.] Legit
+    alius: _iidem in bello periculoso_. [6.] Alius: _excitarunt_.
+    [7.] Alibi: _Idem_. [8.] Alibi: _antiquorum_.
+
+TORALBA: Apposite M. Tullius[1] illud usurpavit, impiam consuetudinem
+esse, de Diis disputare, sive ex animo id fiat, sive simulate, quia[2]
+nunquam de tanta re simulate agendum est, multo minus joco[3], si seriam
+disputationem contra quam[4] sentias susceperis, tuae religionis
+eversionem moliaris necesse est.
+
+    [1.] De natura Deorum. [2.] Haec sex sequentia verba omittunt alii
+    et legunt: _simulate quid agendum est_. [3.] Alius: _jocose_.
+    [4.] Alius: _quem_.
+
+FRIDERICUS: Quid si docendi vel discendi[1] causa fiat?
+
+    [1.] Alius: _disserendi_ vel _docendi_.
+
+TORALBA: Ne id quidem periculo vacat, quia religio versabitur vel in
+scientia, vel in opinione, vel in fide. Si[1] in opinione religio est,
+ambigua illa verum inter et falsum ambigit et disputationibus iniquis ac
+magnis[2] labefactatur. Si in scientia, demonstrationem esse oportet,
+certissimis principiis fundatam ac necessariis conclusionibus munitam.
+Quae autem stant[3], ejusmodi disputationem nullam admittunt. At nemo
+est, opinor, qui religionis cujusque demonstrationes tradiderit, etiamsi
+nonnulli efficere hoc sint conati, sed frustra, quia tantum abest ut
+fides cum demonstratione ac scientia stare possit, ut funditus
+evertatur. Dicitur enim[4] Graece scientia +epist�m�, apo tou epistanein
+ton noun+: quia mentem huc illuc distractam sola sistere possit. Hic
+fidem appello theologorum more, non dialecticorum, qui argumentis
+necessariis ac fidem facientibus dubiam[5] rei veritatem illustrant[6].
+At theologi fidem in assensione pura, sine demonstratione, collocarunt,
+et quarum rerum, quamdiu hic vivitur, fidem habemus, coelestes animae
+scientiam adeptae sunt. Fidem autem hujusmodi aut infusam aut labore ac
+studio partam fecerunt, verbi gratia ejusmodi, quae lectione aut
+auditione percipiatur, cum ei assentiamur, quem virum bonum et eruditum
+arbitramur. Quam probitatis et eruditionis opinionem si rejicimus, fides
+amittitur, si vero assentiri pergamus, disputatio inanis est, quia hoc
+vel illud credere collibuit, sive verum sive falsum. Nam qui geometrica
+theoremata docenti assentitur, nec tamen intelligit, fidem quidem habet,
+non scientiam, si[7] vero plane intelligit, adipiscitur quidem
+scientiam, sed eodem momento fidem amittit. Fidem autem infusam theologi
+appellant virtutem theologalem, quae Deum tantum sui argumentum ac
+objectum habet. Ea vero[8], fides divina munere ac concessu tributa, si
+tamen necessaria est et certa[9], ut amitti nequeat, vis est, non fides.
+Si libera quadam assensione nititur, summae impietatis est, argumentis
+humanis doctrinam, quam Deus summa bonitate afflaverit, cuiquam[10]
+eripere conari. Quae cum ita sint, omnino disputationibus de religione
+abstinere oportet.
+
+    [1.] Alius codex ita legit: _Religio fit ambigua verum inter et
+    falsum ac disputationibus magis magisque labefactatur. Si in
+    scientia? demonstrationem subesse oportet_. [2.] Alius: _Magis ac
+    magis_. [3.] Alii: _sunt_. [4.] Eusebius in demonstratione
+    evangelica. Scotus in proleg. sent. qu. 45. [5.] Alii: _dubiae_.
+    [6.] Alibi: _illustrarunt_. [7.] Desiderantur haec septem sequentia
+    verba in aliis codicibus. [8.] Alius: _porro_. [9.] Alibi: _coacta_.
+    [10.] Deest in alio codice.
+
+OCTAVIUS: Florentinos accepimus in statu populari edixisse, ne de
+legibus semel susceptis ac probatis disputaretur, quam legem a Lycurgo
+olim latam meministis[1]. Quod si de legibus humanis controversias
+movere non licet, ne ullus ad perrumpendas[2] leges proposita
+disputatione aditus aperiatur, quanto minus in legibus divinis id fieri
+debet, aut si privatim periculosum[3], quanto publice periculosius.
+
+    [1.] Plutarchus in Lycurgo. [2.] Alibi: _corrumpendas_. [3.] Alibi:
+    _periculose_.
+
+CURTIUS: Laudabile quidem est, ex antiquissimorum prophetarum institutis
+a disputationibus rerum divinarum abstinere, quod[1] de sua quemque
+religione interpretari oportet, nec Christianis liceat, summa suae
+religionis capita in dubium revocare, nec item Judaeis[2] inter ipsos,
+ut nec Isma�tis[3] quidem inter sese. Sed Isma�litae hoc amplius, quod
+nec secum ipsi, nec cum Judaeis aut Christianis de sua religione
+disseri[4] patiantur, absurde illi quidem et malitiose. Nam si vera est
+illorum religio sive superstitio, quo verior aut certior, eo ad
+persuadendum facilior, aut si tantum bonum Christianis et Judaeis
+communicare nolunt, illud profecto est animi invidi ac ipsa malevolentia
+jejuni. Sed verius est, Isma�litas et Judaeos a disputationibus
+abhorrere, quod veritatis Christianae perspicuam[5] lucem lippis oculis
+intueri nequeant.
+
+    [1.] Desunt haec septem sequentia verba in alio codice. [2.] Alibi:
+    _Judaei_ vel: _Judaeos_. [3.] Alibi: _Isma�litae_. [4.] Alius:
+    _discerni_. [5.] Alibi: _conspicuam_.
+
+CORONAEUS: Curtii[1] sententia mihi probabilior fit, ne scilicet
+Christianis inter seipsos vel publice vel privatim de summae nostrae
+religionis, i.e. de fidei capitibus, contendere liceat, ne ambiguis et
+probabilibus argumentis huc illuc mentes distrahantur, ac variis
+erroribus implicentur[2], cum[3] tamen divinae leges[4] omni sexui,
+omnibus ordinibus, omnibus aetatibus, omnibus locis ad legendum et
+intuendum proponantur, ut lege divina sanctissime cautum est[5]. Semper
+tamen licuit ac licebit, inter varias sectarum familias de optimo
+religionum genere disceptare ac Neophytos, Catechumenos, Energumenos,
+Isma�litas, Judaeos, Paganos et Epicureos a recta via oblique
+oberrantes, argumentis, auctoritate, antiquitate, eruditione,
+demonstrationibus perspicuis in rectam salutis viam deducere, pro ea[6]
+quae homini cum homine intercedit humanitatis et caritatis conjunctione.
+
+    [1.] Alibi: _Certum_. [2.] Alii: _impleantur_. [3.] Alibi: _dum_.
+    [4.] Alibi: _divina lex ... proponatur_. [5.] Deuteron. II. et III.
+    Josua I. et XXIV. [6.] Alibi: _per eam ... conjunctionem_.
+
+SENAMUS: Disputationes istas de religionibus perspicio[1] ad nihilum
+recasuras. Quis enim arbiter tantae controversiae futurus est?
+
+    [1.] Alius: _prospicio_.
+
+FRIDERICUS: Christus Deus[1]! Sic enim spopondit: Si tres in meo nomine
+fuerint coacti, in medio futurus sum.
+
+    [1.] Alius minus bene: _Christianis Deus!_
+
+SENAMUS: At hoc ipsum caput est religionis totius, quod inter
+Christianos et Judaeos, item inter Isma�litas et Christianos
+contravertitur: Christus sitne Deus, necne?
+
+CURTIUS: Ad id confirmandum idoneis testibus ac tabulis uti oportet.
+
+SENAMUS: Illud etiam ambigitur, qui testes sint idonei, quae tabulae,
+qui fidejussores dari[1] possint, qui non egeant fidejussore, ut certa
+et minime dubia fides adhibeatur.
+
+    [1.] Alibi: _esse_.
+
+CORONAEUS: Ecclesia judex erit. Scitum est ac pervulgatum[1] illud
+Augustini: _Non crederem evangelium[2], nisi id ipsum etiam ecclesia
+confirmaret._
+
+    [1.] Alius: _provulgatum_. [2.] Alius: _evangelio_.
+
+SENAMUS: Gravior etiam controversia est, quaenam sit ecclesia vera?
+Judaei suam esse affirmant, Isma�litae infitiantur, Christianus contra
+sibi vindicat, pagani tota India sese antiquitate omnibus praedicant
+anteferri oportere. Itaque Nicolaus Cusanus Cardinalis, vir doctissimus,
+nihil de ecclesia christianorum sibi probandum scripsit, sed hoc,
+inquit, posito fundamento, quod ecclesia per unionem ad Christum
+constituatur, illud assumit, quod in praecipua quaestione positum est.
+
+SALOMO: Illud quidem Christiani ac Isma�litae confitentur[1], et in eo
+potissimum cum Ebracis conveniunt, solam et veram Dei ecclesiam in gente
+Isra�litarum fuisse, quae sola toto terrarum orbe verissimum unius Dei
+aeterni cultum tuebatur, sola conservatrix foederis aeterni, quod Dei
+digito tabulis lapideis incisum est et sanguine sacratum erat, sola
+legis aeternae litterarumque sacratiorum custos.
+
+    [1.] Alibi: _profitentur_.
+
+FREDERICUS: Ita vero ad Christum usque.
+
+OCTAVIUS: Judaei aeque ac Isma�litae N.T. tabulas repudiant[1] quasi a
+Christianis corruptas, tametsi Muhammedes evangelica testimonia
+citare[2] non dubitaverit[3], potissimum in Alcorano Elmeide et in Azora
+duodecima, non tamen in[4] ea, quae in Christianorum manibus versatur.
+
+    [1.] Alius: _rejiciunt_. [2.] Alibi: _ciere_, vel: _adhibere_.
+    [3.] Alius: _dubitat_. [4.] Deest in aliis, qui loco vocis
+    _versatur_ legunt: _versantur_.
+
+TORALBA: Si sola scriptorum auctoritate religionis verae fundamenta
+nituntur, expedita res erit Pythagoraeorum, vetere decreto: +autos epha+
+Sin ea verborum obscuritas est, ut in varios sensus trahi possit, ad
+arbitros, i.e. ad sapientes, res deducenda erit.
+
+SENAMUS: Sed etiam illud dubitatur, qui sint sapientes? si enim aliorum,
+i.e. stultorum, judicio sapientes putantur, stulti sunt et suo judicio
+furiosi.
+
+TORALBA: De sua quemque arte peritum consulere solemus, neque etiam[1]
+opifices sine usu et certissimis rationibus credi sibi volunt; falli
+tamen possunt, si demonstratione vacant. Rerum autem divinarum fides ac
+constantia ab unius Dei auctoritate dependet, qui nec falli, nec fallere
+potest, quae quidem auctoritas omnibus omnium demonstrationibus,
+argumentis, tabulis ac testibus longe praeponderat.
+
+    [1.] Alibi: _enim_.
+
+SENAMUS: Vera profecto sit religio, quae Deum auctorem habet, necesse
+est, sed num hujus legis[1] aut illius auctor sit, hoc opus, hic labor
+est.
+
+    [1.] Deest in alio codice.
+
+SALOMO: Cum sacerdotes Apollinem[1], quem Chaldaei Bahalem vocant, pro
+Deo colendo proponerent, Helias propheta coram Achabo rege periculum
+fieri jussit, ea conditione, ut is pro vero Deo haberetur, in cujus
+hostia flamma coelitus delapsa sacrificium consumsisset. Cum Apollinei
+pontifices Camarin[2] ardentissimo aestatis sole preces ac vota
+ingemerent[3] atque ex ipso vultu et venis cruorem elicerent[4], Helias
+ironia eleganti cum altius vociferandum esse diceret, inclinante sole ad
+occasum ipse tribus verbis flammam de coelo detraxit, quae voracissime
+hostiam, altare, lapides derepente consumsit, aquas etiam in silices
+effusas celerrime hausit, cujus portenti spectaculo rex ipse cum populo
+attonitus, Deum aeternum confiteri, Helias vero 450 solis sacerdotes
+trucidari jussit. Paulo post imbres, quos toto triennio ac mensibus[5]
+sex Helias precatione sua cohibuerat, contraria rogatione abundanter
+effusi sunt.
+
+    [1.] Alii: _Apollinis_. [2.] Ab habitu fumoso dicti. [3.] Alibi:
+    _ingeminarent_. [4.] 1 (3) Reg. 18. [5.] Alibi: _et menses_.
+
+FRIDERICUS: Optarem ego nunc Heliam quendam periculum coelesti prodigio
+spectantibus[1] regibus ac populis facere, quaenam ex tot ac tam multis
+religionibus optima sit.
+
+    [1.] Alius: _spectabilibus_.
+
+SALOMO: Vetabat lex divina[1], Deum, quis aut[2] qualis sit, experiri,
+nec nisi Deo jubente Helias id facturus fuisset. Nulla portenta
+perfidos, nulla prodigia movent sceleratos. Videtis hoc tanto ac tali
+prodigio Heliam nihil profecisse, nam paulo post ad cultum Bahalis
+relapsus est cum populo rex Achabus, Helias vero ab Isabella ad caedem
+designatus, nisi fuga sibi consuluisset. Nec vero usquequaque[3]
+terrarum tot ac tam stupenda miracula commemorantur, quam quae universo
+populo Isra�lis spectante facta legimus. Quae probatio verae religionis
+certior fieri potest?
+
+    [1.] Exodi 17. 1 Reg. 18. [2.] Alibi: _qui et_. [3.] Deest in alio
+    codice.
+
+CURTIUS: Vera religio mihi probanda videtur ecclesiae auctoritate,
+sacrae scripturae veritate, antiquitate ipsa, oraculis divinis,
+prodigiis coelestibus, rationibus perspicuis.
+
+SALOMO: Rabbi Moses Rambam brevius rem contraxit ac tria[1] tantum
+nostris credenda proponit, scilicet demonstrationem, sensum[2] et
+oracula prophetarum; caetera, inquit, credi possunt, sed nulla
+necessitate.
+
+    [1.] Alius: _duo_. [2.] Alius: _sensuum_.
+
+SENAMUS: Si fides oraculis habetur, extat vetus oraculum Apollinis, qui,
+consultus de infinita religionum varietate, quaenam esset optima,
+respondit uno verbo: Antiquissima. Cum rursus ambigeretur, quaenam esset
+antiquissima, respondit: Optima.
+
+TORALBA: Sic mihi persuasum, etiam si nullis oraculis testata res esset,
+optimam tamen religionem esse antiquissimam. Est enim tanta fides
+antiquitati[1], ut sua se auctoritate facile sustentare possit. At novae
+religiones, nova sacrificia, nova sacramenta, novi ritus, novae leges,
+nova consilia[2], novae ecclesiae, nova decreta, novi mores
+florentissimas quaeque civitates funditus everterunt.
+
+    [1.] Alii: _antiquitatis_. [2.] Alius: _concilia_.
+
+CORONAEUS: Hoc quidem grave praejudicium est pro catholica romana
+ecclesia adversus novae religionis creatores[1]. Quamobrem decernatur,
+si placet, quae sit antiquissima religio, ut[2] etiam pateat, quae sit
+optima, nam altero cognito utrumque cognitum erit.
+
+    [1.] Alibi: _creaturas_. [2.] Alius: _vel etiam quae sit etc_.
+
+SALOMO: Ne, obsecro, pergamus eo, quo itur, sed quo eundum est Nam
+divina lex[1], quam Christiani et Isra�litae probant, sanctissime vetat,
+consulere daemones, aut Manium[2] Deorum oracula exquirere, aut fidem
+ullam iis habere. Ob id enim Ochosiae regi aegrotanti[3] nunciatum est
+ab Helia, male periturum, quod Bahalem, quem Graeci Apollinem appellant,
+de valetudine et salute consuluisset. Erat enim in more positum et
+optimis quibusque principibus consuetum, si qua de re dubitarent, aut
+aliquid gravius suscepturi essent, Deum consulere, quibus respondebatur
+in somniis et visionibus nocturnis, si prophetiae domum haberent, sin
+minus, per aliquem ex prophetis; si vates nullus esset, per pontificem.
+Propheta quidem oratione perspicua, quae divinitus acceperat, rogantibus
+respondebat, sed pontifex sacras vestes indutus ex[4] aurea tabula, in
+qua duodecim gemmae[5], duodecim tribuum insculpta nomina
+continebantur[6], quid futurum esset, conjectura quadam
+consequebatur[7], ex insueto gemmarum fulgore, si felicem, vel
+obscuritate, si miserum exitum res esset habitura, vel etiam ex
+eminentia litterarum, ex quibus dictum infitians vel affirmans
+eliciebatur. Ac propterea Balaamus[8] vates populum Isra�liticum beatum
+praedicavit, quod nulla daemonum aut magorum contagione violaretur, sed
+opportune oracula sua divinitus reddita exaudiret. Quodsi nefas est,
+daemonem Apollinem audire[9], quanto sceleratius, religionis
+arbitrum[10] accipere, cum omnium religionum eversionem moliatur.
+
+    [1.] Deut. 18. Levit, 20. [2.] Alii: _inanium_. [3.] Alibi:
+    _agonizanti_. [4.] Alius: _pontifex sacra veste indutus et_ etc.
+    [5.] Alibi: _gemmis_. [6.] Josephus in antiqq. jud. [7.] Alibi:
+    _consequentia_. [8.] Num. cap. 23 et seqq. [9.] Alius: _consulere_.
+    [10.] Alius: _arbitrium_.
+
+SENAMUS: Imo[1] vestram, Salomo, religionem ut optimam probavit, sic
+etiam[2] de optimo religionum genere consultus respondit[3]:
+
+  +Mounoi Chaldaioi sophian lachon, autar Hebraioi
+  Autogen�ton anakta sebazomenoi theon hagn�s,+
+
+i.e. soli Chaldaei sapientiam nacti sunt, Ebraei vero Deum aeternum pie
+colunt. Item de Judaeorum gente[4] consultus, ita respondit:
+
+  +H�de theon basil�a kai genn�t�ra pro pant�n,
+  Hon tremetai kai gaia kai ouranoi �de thalassa,
+  Tartarioi te muchoi kai daimones ekphrittousi,+
+
+i.e.
+
+  Illa Deum regem pure colit omnipotentem,
+  Quem mare, quem tellus ingens, quem sidera coeli,
+  Quem genii exhorrent, metuit quem maris[5] abyssus.
+
+    [1.] Alius: _Hinc_. [2.] Alius: _enim_. [3.] Eusebius in praepar.
+    evang. Lactantius. Justinus Martyr. [4.] Alibi: _regno_. [5.] Alius:
+    _immanis_.
+
+SALOMO: Ista quidem sunt principum Christianorum seu discipulorum
+Christi, qui etiam genere Judaei et Judaeorum religionem vulgo profiteri
+putabantur[1], inventa, ut antiquitatis speciem Christianae religioni
+conciliarent[2], nec tamen, quod si[3] mille Apollines religionem
+Judaeorum optimam judicarent omnium, fidem ullam haberemus.
+
+    [1.] Alius: _profitebantur_. [2.] Alius: _ostenderent_. [3.] Alii:
+    _nec si_.
+
+FRIDERICUS[1]: Immo verius est, Apollinem[2] daemonem Hebraeorum et
+Chaldaeorum religionem ac sapientiam simul contulisse, ut ambiguitate
+proposita utramque aboleret, ut non ita pridem apud Juliacenses[3] in
+vico Laemi[4] quidam maleferiatus Curio daemonem rogavit[5], cur
+puellam, quam possidebat[6], tam sollicite ad missam urgeret? an
+sacrificium illud salutare hominum generi arbitraretur? Huic daemon:
+Amplius, inquit, deliberandum mihi censeo. Nam si respondisset,
+salutarem esse missam, Lutherani ob id ipsum rejiciendam esse
+censuissent; sin rejecisset, Catholici salutarem esse dixissent. Itaque
+ambiguo responso utrisque illusit. Alias idem sacrificulus daemonem
+rogavit, qui monachum[7] obsidebat, quisnam esset? Sum, inquit, Matthias
+Durensis Abbas, nec prius obsessum dimittam, quam Trevirim profectus[8]
+virginem Mariam placaverit, quod pictori statuae virginis non cumulate
+satisfecerit.
+
+    [1.] Deest in aliis codicibus. [2.] Alibi: _Apollineum_. [3.] Alius:
+    _Julianenses_. [4.] Alibi: _Leoni_. [5.] Wierus de praestigiis.
+    [6.] Alius: _obsidebat_. [7.] Alibi: _moechum_. [8.] Alibi:
+    _Trevirini praefectus_.
+
+OCTAVIUS: Ne Apollinis oracula cum responsis obsessorum confundamus,
+semper existimavi, oracula Christianae religionis primordio magna sui
+parte a Graecis conficta, prout quisque hanc vel illam religionem
+probaret aut improbaret, ut contraria legimus apud Porphyrium iis, quae
+ab Eusebio et Lactantio commemorantur; cujusmodi est illud:
+rogantibus[1], qualis futurus esset Messias, respondisse fertur Apollo:
+Mortalis erit secundum carnem i.e. +thn�tos estai kata sarka+. Simile[2]
+est etiam illud oraculum, quod Augusto patri redditum ferunt: Puer,
+inquit, Hebraeus Deus rex me fugere[3] cogit[4]; quasi Suetonius, Dio,
+Tacitus, qui levissima quaeque Augusti somnia scriptis prodiderunt,
+oraculum tanti ponderis ac momenti omissuri fuissent. At etiam M.
+Tullius[5], qui nascente Augusto consulatum gerebat, scribit, Apollinis
+oracula pridem conticuisse, ut jam nihil contemtius esset. Si tantum
+erat silentium Apollinis ante Tullium, qui[6] trecentesimo[7] post
+anno[8] tot ac tam multa oracula, quae petita legimus, effudisset?
+
+    [1.] Addit alius: _Judaeis_. [2.] Aliue: _Consimile_. [3.] Alii:
+    _facere_, vel: _tacere_. [4.] Suidas verbo Augustus. Nicephorus
+    Callistus l. 1 c. 17. [5.] Libr. de divinatione. [6.] Alibi: _quod_.
+    [7.] Ita omnes codices. [8.] Alibi: _trecentos post annos_.
+
+CURTIUS: Quam[1] diuturni silentii causam Plutarchus[2] ad interitum
+daemonum referendam putavit. Porphyrius vero Apollinis oraculum editum
+de silentii causa non ad illum Deum Hebraeum et regem, sed ad Jovem
+traxit: +Oichetai+, inquit, +oichetai Apoll�n epi phlogos kai biazetai
+ouranios ph�s Zeus esti+. Quis autem, nisi plano demens, foeminam a
+daemone obsessam ore furente ac rabie spumante, ut Plutarchus,
+Heraclitus ac Basilius scripsere, ambigua voce balbutientem de futuris
+rogare velit? saepius enim aures foeminarum pudendis admovere oportebat,
+ut responsa audirentur; cujusmodi[3] sagam Coelius Rhodiginus in oppido
+Rhegio se scripsit vidisse, quae pudendis obloquebatur, de praeteritis
+quidem perspicue, de futuris obscurissime respondebat. Eo tamen erupit
+amentiae[4], ut talium sagarum responsa pro divinis oraculis
+venditarent[5] non modo imperiti homines, verum etiam ipsi, qui summam
+eruditionis ac sapientiae opinionem de se ipsis excitarant, Justinus,
+inquam, Eusebius, Lactantius, Porphyrius. Credite, inquit Justinus,
+credite vetustissimae Erythreae Sibyllae, cujus libros toto terrarum
+orbe servari contigit[6]. Quin etiam Sibyllarum oracula, versibus
+Graecis excusa, latine facere ac non ita pridem evulgare non dubitavit
+Castalio, in quibus biblica historia brevissime contracta est.
+
+    [1.] Alius: _Tam_. [2.] In libro de oraculorum defectu. [3.] Alius:
+    _cujus_. [4.] Alibi: _amentia_, vel: _dementia_. [5.] Alii:
+    _putarent_. [6.] Alius: _contingit_.
+
+OCTAVIUS: Ego Sibyllas omnes daemonum contubernio infames esse non
+dubito, nec ullum impiae superstitionis argumentum majus[1] esse opinor,
+quam quod Sibyllarum oraculis quasi fatis[2] sustentatur. Atque in eo
+quidem Tertullianus[3] graviter mihi labi videtur, qui religionis
+Christianae probationem ex eo potissimum exquirit, quod daemones in
+obsessis occulta quaeque rogantibus Christianis proderent, Christi
+sapientiam et virtutem laudantes, caeteris vero paganorum sacerdotibus
+nihil responderent. Iisdem Sibyllarum responsis Dei nomen quadrisyllabum
+esse denunciatur, ac ne quis sacrum illud Hebraeis tetragrammaton
+aeterni Dei proprium cogitaret, tres priores syllabas duarum litterarum,
+postremam trium esse, ac totum quatuor vocalibus et quinque
+consonantibus constare, idque consistere numerum MDCCXI, quem[4]
+Cardanus +arsenikon+ esse putavit, sed suo merito irrisus est, quod
+numeri litterarum minime congruant, tametsi caeteri conveniant; qui vero
+subtilius discusserunt, non aliud quam dictionem +phaosphoros+ syllabas
+quatuor, totidem vocales, quinque consonantes, tres priores syllabas
+duarum, quartam trium litterarum praescriptum numerum continere
+judicarunt. Quo quidem oraculo solem luciferum i.e. +phaosphoron+ seu
+Apollinem miseris hominibus colendum quasi Deum proposuit daemon ipse
+Apollineus[5].
+
+    [1.] Alibi: _magis_. [2.] Alius: _fundamentis_. [3.] In Apologetico.
+    [4.] Alii: _quod_.
+    [5.]    +ph+ = 500 }
+            +a+  =   1 }
+            +o+  =  70 }
+            +s+  = 200 }
+            +ph+ = 500 } +phaosphoros+
+            +o+  =  70 }
+            +r+  = 100 }
+            +o+  =  70 }
+            +s+  = 200 }
+                  ----
+                  1711
+
+SENAMUS: Ego vero nomen +phaosphorou+ seu Luciferi, lacis totius
+creatori optime convenire judico, qui solus ab humanis mentibus tenebras
+ac caliginem dispellere possit.
+
+CURTIUS: Ea fraus est daemonum, falsa veris confundere, quo facilius
+imperitos fallere queant et admirationem sui concitare, nihil tamen nisi
+a furentibus respondebatur. Legistis[1], in antro[2] Lepadio Trophonio,
+Mopsitanos[3] dormientes somniis perterritos ac furentibus similes
+oracula fudisse.
+
+    [1.] Pausanias in Achalcis. [2.] Deest in alio codice. [3.] Alius:
+    _Mopsi fano_.
+
+SENAMUS: At cum Epicuraei quidam oracula Mopsi coram Asiae Proconsule
+irriderent[1], rusticum quendam ad Mopsum miserunt cum obsignata
+epistola, in qua nihil aliud quam illud, utrum bovem atrum, an album
+sibi mactari vellet? Rusticus[2] in fano obdormiverat, somno[3]
+excitatus, ad Epicuraeos cum epistola obsignata rediit, nihil tamen
+aliud se audisse retulit, quam vocem cujusdam susurrantis illud: Atrum.
+Quo audito proconsul impietatis Epicuraeos coarguit ac Mopso deinde
+sacra facere non destitit. Sed audiamus Herodotum[4], cujus aetate
+loquacissimi fuere omnes Apollines. Is enim scribit: Cnidios, cum
+Isthmum Halicarnassi perfodere conarentur, nec quidquam proficerent,
+caementis in oculos obsilientibus, aut latomis se ipsos vulnerantibus,
+ad Pythiam[5] profectos responsum hoc tulisse: Isthmum neque aggerate,
+neque fodite; Jupiter namque ipse, si voluisset, fecisset insulam! Illi
+accepto responso ab opere destiterunt. Deum quidem ista[6] decrevisse
+argumento est, quod Demosthenes, Demetrius Poliorcetes[7], Caligula,
+Nero, Domitianus, qui Isthmum Corinthi perfodere sunt conati, vel caesi
+vel capti, vel ab hostibus prostrati fuere, quod vel oracula divina
+contemnere, vel naturae statum et ordinem perrumpere conarentur. Quid?
+cum Athenienses, variis cladibus et morbis popularibus oppressi,
+Apollinem consulerent, respondit, suam aram duplicari oportere; erat
+enim cubica. Fabri cubum cubo supposuerunt[8] imperite[9]. Cum pestis
+multo magis quam antea grassaretur, iterum Apollo consultus respondit:
+aram non esse duplicatam. Itaque Geometras tota Graecia arcessiri
+oportuit, ut ara cubica duplicaretur, quod tandem[10] Plato cum
++mesolab�+ praestitisset, exhausta civibus urbe, caedes[11] conquievit.
+Advertite, obsecro, daemonem +geometrik�taton+ Atheniensibus rem omnium
+difficillimam proposuisse, scilicet cubum duplicare, quod mortalium
+nullus adhuc demonstratione, sed physica tantum ratione consequi potuit.
+Oportuisset enim duabus lineis, quibuscunque datis, duas medias
+proportionales invenire, quod nullus adhuc conficere potuit. Nicolaus
+Cusa[12] id tentavit, Orontius[13] id se esse assecutum jactavit[14], ex
+eoque +tetrag�nismon+ penitus ignotum demonstrasse. Sed ejus
+paralogismum[15] Nonius[16] Lusitanus ac Buteo Delphinas perspicue[17]
+docuerunt. Sic Apollo admirabilitatem sui multo quam antea majorem
+excitavit, quam[18] Plato bona fide auxit[19], cum ab Aegyptiis[20]
+eruditus praedicaret: Apollinem hoc responso Athenienses a luxu,
+libidine, crapula, rapinis ad honesta ingenuarum artium studia revocare
+voluisse.
+
+    [1.] Plutarchus de oraculorum defectu. [2.] Alius addit: _qui_.
+    [3.] Alibi: _a sono_. [4.] L. 1 cp. 44. [5.] Alii false: _Phidiam_.
+    [6.] Alii: _ita_. [7.] In textu: _Polycrates_. [8.] Alibi:
+    _imposuerunt_. [9.] Alibi: _imperiti_. [10.] Alibi: _etiam_.
+    [11.] Deest in aliis. [12.] Alius: _Chusa_. [13.] In libro de
+    quadrat. circuli. [14.] Alibi: _putavit_. [15.] Alius:
+    _parallelismum_. [16.] Alius: _Navius_. [17.] Alii: _perspicere_.
+    [18.] Desunt haec quatuor verba in aliis codicibus. [19.] Plutarchus
+    de daemonio Socratis. [20.] Alius: _Aegyptio_.
+
+TORALBA: Si fabri cubicam argillae massam arae cubicae aequalem
+fecissent et ad pondus tantundem adjecissent, tum utramque massam simul
+coagmentatam figura cubica finxissent, nullo negotio expedita res erat
+physica ratione.
+
+SALOMO: Apollinis aeque ac Bahalis oracula seu vera seu falsa a
+daemonibus profecta fuisse, nemini dubium esse potest, in rem eam
+penitus intuenti. Nunquam[1] enim Pythia sacerdos respondit, nisi
+furibunda, ore spumante, turgido gutture, oculis torvum intuentibus,
+saepe etiam pudendis obloquentibus, aut clausa bucca vel ex intimo
+pectore verbis erumpentibus. Quo etiam[2] statu sacerdotes Indicos
+fuisse legimus ante Hispanorum adventum, qui daemonum cultus, sortilegia
+et sacrificia humana sustulerunt. Oracula vero divina prophetis tantum
+concessa ac munere Dei contigisse lex divina[3] perspicue docet, et a
+prophetis reddebantur non furenti, sed tranquilla mente et valde quieta
+ac constanti. Neque vero vigilanti cuiquam mortalium, praeterquam uni
+Mosi, Deum apparuisse divina lex aperte declarat; caeteris prophetis non
+nisi dormientibus, seu somniis seu visionibus nocturnis, quae decem
+omnino generibus complexus est Moses Rambam.[4] Paucissimis tamen lux
+infusa divinitus toto vitae decursu contigit ut Samueli, Heliae,
+Helisaeo, Isaiae. Quoties enim in sacris litteris illud occurrit, Deum
+vel angelum domini locutum, prophetia est in somno vel visione dormienti
+patefacta, ut visiones Abrahae et colloquia Dei cum illo ac caeteris
+omnibus praeter Mosen. Quod arcanum qui non percipiunt animo, variis
+erroribus implicantur. Interdum tamen vigilantibus, quid factu sit opus,
+suggeritur, sed id fit intimis animi sensibus, angeli procurantis
+officio.[5] Dormientibus vero saepe voces divinae exaudiuntur aut
+vellicationes aut etiam terrores sentiuntur[6], quo pertinet illud Elihu
+Jobi[7] instruentis: _Semel_, inquit, _Deus loquitur et iterum, si homo
+non advertit in somniis, in visu nocturno, quando sopor[8] dormientes
+obruit[9], tunc aurem hominibus vellicat ac divinam vocem[10] velut
+expresso[11] sigillo consignat, ut tenuibus probitatem, potentibus
+superbiam eripiat._ Cui congruit illud Isaiae[12]: _Deus_, inquit,
+_summo diluculo vellicavit mihi aurem, ut audirem, aperuit mihi aurem,
+ego vero praebui me obsequentem._ Hanc autem[13] vellicationem auris
+nemo plane nisi expertus intelligit.[14] Prophetis quidem nostris
+vaticinia admirabilia et in multa saecula prodita fuere, quibus
+populorum strages et[15] excidia civitatum, imperiorum conversiones,
+caedes principum calamitosae denunciantur[16], quae re ipsa statis
+temporibus, ac tantis post aetatibus comperta fuere. Ab iis ergo
+prophetarum vocibus ac scriptis oracula petenda, ab iis[17] solis verae
+religionis testimonia sunt exquirenda.
+
+    [1.] Alibi: _Neque_. [2.] Addunt alii: _in_. [3.] Num. 12. [4.] In
+    libro More nevochim. [5.] 1 (3) Reg. 13. 16. [6.] Alibi: _sensuum_.
+    [7.] Hiob 33, 14 sqq. [8.] Alibi: _super_. [9.] Alibi: _opprimit_.
+    [10.] Alii: _ac doctrinam_. [11.] Alibi: _impresso_. [12.] Jesaiae
+    50, 4 sqq. [13.] Alius: _Sane autem_. [14.] Alius: _intelliget_.
+    [15.] Deest in aliis codicibus. [16.] Alii: _denunciarentur_.
+    [17.] Alii: _ex his_, vel: _et iis_.
+
+CURTIUS: Prophetarum quidem principes ab Abrahamo et Israelitis
+arcessere oportet, nec tamen omnes videmus. Videmus enim Bileamum[1],
+genere Chaldaeum, etiam oracula divinitus hausisse et conversionem rerum
+publicarum admirabiles duo millia annos ante percepisse[2] animo, quam
+contigissent. Item Jobum, Heliam, Helisam[3], Arabes ante legis
+promulgationem divinis oraculis claruisse.
+
+    [1.] Num. 23. [2.] Alius: _hausisse_. [3.] Alibi: _Helipham_.
+
+SENAMUS: Si vera somnia rerum praesentium aut futurarum prophetiae[1]
+nomine veniunt, innumerabiles prophetae futuri sunt. Ecquis enim est,
+cui non appareat in somniis ac visionibus nocturnis verum[2] quiddam,
+quod aliter scire non potuisset? Quin etiam sceleratis somnia saepe
+verissima occurrunt. Nam[3] Philostratus[4] tyrannus se a Jove
+praecipitem de coelo deturbari somniavit, paullo antequam
+interficeretur. Item Caracallae imperatori visum est in somniis pridie
+quam necaretur, se a Severo patre suo[5] perculsum ac vocem patris
+principis[6] audivisse acerbe illum increpantis: En praemium fraterni
+parricidii! nam Caracalla jusserat Getam occidi. Plenus est Artemidorus,
+plenae historiae talium somniorum. Et quidem Synesius ille[7]
+Christiamis pontifex librum +peri t�n enupni�n+ scripsit, in quo
+vaticinia non modo hominibus, verum etiam brutis ipsis animantibus
+communicari scribit.
+
+    [1.] Alius: _prophetico_. [2.] Alius: _rerum_. [3.] (Artemidorus).
+    [4.] Alii: _Pisistratus_. [5.] Alius: _sica_. [6.] Deest in aliis.
+    [7.] Alius: _ipse_.
+
+SALOMO: Quaedam somnia vera sunt, plurima tamen falsa, ut quae ab animi
+perturbatione[1] ac curis ad animos derivantur. _Multas curas sequuntur
+somnia_, inquit sapientiae magister[2], _et ubi multa somnia, plurimae
+sunt vanitates._ Saepius etiam a ciborum varietate et copia somnia
+contrahuntur, sed iis, qui pura mente a sordibus, a libidine, a curis
+inanibus, a cupiditatibus vacui, sobrii dormiunt, saepius somnia vera et
+somniis praestantiora visu objiciuntur, quibus turpia declinare, honesta
+prosequi aut futura scire docentur, quae in universum communi quadam
+appellatione vaticinia dici possunt. Prophetia vero singulari quadam
+appellatione dicitur divina vis, Dei munere et concessu[3] tributa ad
+futura prospicienda ac denuncianda, quae[4] non tantum veteribus, sed
+his quoque temporibus[5] accidit. Quod enim legitur in Hebraeorum
+commentariis, prophetiam post reditum ab exilio desiisse, non eo
+pertinet, ut nulla deinceps somnia Hebraeis divina contigerint, sed ut
+intelligamus, Dei vocem ad prophetas fieri desiisse, ut ejus mandata
+legesque[6] principibus ac populis[7] annuuciarentur. Neque enim desunt
+quamplurimi, qui pro sua aut aliorum salute jussa in somniis divinitus
+accipiant, vel ut hostium insidias effugiant, vel ut a vitiis
+abstineant, vel ut ab impietate et superstitione ad veram religionem
+deducantur, sive[8] de rebus dubiis fiant certiores. Et quidem vera
+somnia et visa nocturna efficaciora sunt ipsis actionibus vigilantium,
+ut cum Abrahamus dormiens sibi pro salute urbium Sodomae et Gomorrhae
+precari videretur et[9] cum Deo familiariter colloqui; non minus efficax
+illa supplicatio exstitit, atque nescio an non efficacior, quam si
+vigilans ea petiisset[10]. Item Salomo in somniis sapientiam a Deo
+precari sibi videbatur[11], quae precatio in somniis tam efficax
+exstitit, ut eodem[12] somnio Deus responderit, se preces illius
+exaudiisse ac sapientiam illi tantam afflavisse, quantam mortalium antea
+aut postea[13] nemini.
+
+    [1.] Alii: _perturbationibus_. [2.] Ecclesiastes 5, 2 sq.
+    [3.] Alibi: _consensu_. [4.] Alibi: _quod_. [5.] Alii addunt:
+    _saepe_. [6.] Alii addunt: _ne_. [7.] Alibi: _populo_. [8.] Alii:
+    _ac_. [9.] Desunt haec quinque verba sequentia in alio codice.
+    [10.] Alibi: _illam praestitisset_. [11.] 1 (3) Regum 3.
+    [12.] Alibi: _eidem_. [13.] Alibi: _et postea_.
+
+FRIDERICUS: Si summam religionis ac salutis nostrae ad inania somnia
+revocaremus[1], actum de religionibus est. Jam enim pridem Paulus
+admonuit[2], a falsis prophetis studiosissime cavendum, nec si angelus
+coelo delapsus in terram[3] aliud doceat, quam quae ab eo tradita sunt,
+ei assentiendum. Quo satis innuit, non vates novos aut[4] Apollines
+aut[5] oracula cujusquam exquirenda[6] ad optimum genus religionis
+dijudicandum, cum aperte[7] doceat, esse Christianum.
+
+    [1.] Alibi: _revocamus_. [2.] Galat. 1. [3.] Alibi: _in terras_,
+    quae verba in aliis plane desunt. [4.] Alibi: _non_. [5.] Alibi:
+    _non_. [6.] Alibi: _cuiquam exoptanda_. [7.] Duorum horum verborum
+    loco legit alius: _verum_.
+
+SENAMUS: Quoniam Judaei non modo Paulum, verum etiam Novi Testamenti
+tabulas omnes, Ismaelitae vero Christiana[1] scripta[2] omnia repudiant,
+aliis testibus nobis utendum est. Nihil autem mihi commodius videtur,
+quam decernere, quae[3] sit antiquissima religio, hanc[4] enim optimam
+fore, maximum erit argumentum.
+
+    [1.] Alius: _Christianorum_. [2.] Deest in alio codice. [3.] Alibi:
+    _quaenam_. [4.] Alius: _sane eam_.
+
+TORALBA: Si optimum genus religionis antiquitate ipsa metimur, altius
+nobis ab ipso totius humani[1] generis parente origo est petenda. Hunc
+enim optimis moribus, optima disciplina, optima scientia[2], optimis
+denique animi virtutibus a Deo exornatum[3] oportet, cum ab eodem
+sanctissimam linguam didicisset. Neque enim[4] per se eloqui potuisset,
+aut omnium animantium, quibus ex insita cuique[5] vi et potestate nomina
+indidisse dicitur, naturas nisi ab optimo parente ac magistro eruditus
+hausisset et expressisset[6]. His tam multis ac praeclaris virtutibus
+filios sibi charissimos imbuisse consentaneum est atque inprimis vera
+religione, ut scilicet Deum aeternum adorarent eique sacra facerent, tum
+precibus, tum frugibus, tum pecoribus[7] oblatis, quae flammarum
+sacrificiis consumerentur, cum ante aquarum colluviones carnibus non
+vescerentur[8].
+
+    [1.] Deest in alio codice. [2.] Alibi: _sanctitate_. [3.] Alibi:
+    _subornatum_. [4.] Alius: _etiam_. [5.] Alius: _ejus_. [6.] Philo in
+    alleg. legg. [7.] Alibi: _pecudibus_. [8.] Zonaras l. 1 ita scribit.
+
+SALOMO: Caetera quidem tibi, Toralba, facile assentior, pecorum[1] tamen
+carnibus homines aeque ac lacte vixisse non dubito. Ad quid enim[2] tam
+multi greges? tot armenta ubique terrarum, quae suo foetore mortua
+nocuissent[3], nisi homini suavissimis carnibus vesci licuisset? Nam
+quod divina lege permissum est, carnibus vesci, modo sanguis in terram
+effunderetur, eo pertinet, ut, quod antea impune licuerat, cruore
+saginare[4] se ipsos, id[5] amplius ne liceret. Nihil enim[6] sanguinis
+esu impurius, nihil nocentius aut ad lepram et elephantiasin
+accomodatius alimentum excogitari potest.
+
+    [1.] Alius ita: _nisi pecorum carnibus vesci semper licuisset_.
+    [2.] Alius: _etiam_. [3.] Alibi: _jacuissent_. [4.] Alibi:
+    _sanguinare_. [5.] Alii: _ut_. [6.] Alius: _etiam_.
+
+TORALBA: Nulla mihi tecum, Salomo, de ciborum esu[1] controversia futura
+est, illud tantum meae conclusionis argumentum est, Adamum ejusque
+filium Abelem optima religione imbutos fuisse, deinde Sethum, Henochum,
+Methusalem ad Noachum usque, qui aeternum illum et verum solumque Deum,
+rerum omnium opificem ac parentem totiusque mundi architectum maximum,
+caeteris omnibus exclusis, sanctissime coluerunt. Hanc igitur religionem
+non modo antiquissimam, sed etiam omnium optimam esse confido, et qui ab
+illa antiquissima optimaque religione discesserunt, in labyrinthos
+errorum[2] inexpiabiles incidisse.
+
+    [1.] Alibi: _usu_. [2.] Deest in alio codice.
+
+SALOMO: Mihi tecum, Toralba, convenit, illam scilicet optimam religionem
+esse antiquissimam ab optimo parente generis humani traditam, quae unius
+aeterni Dei cultu purissimo, semota Deorum ac divorum omnium atque etiam
+rerum creatarum turba, continetur. Nam quod scribitur, aetate Sethi Deum
+coli coepisse, plerosque fefellit ambiguitas verbi #huchal# quod
+incipere et profanare significat. Jonathan Chaldaeus interpres ita
+reddidit[1] ex hebraeis chaldaica: _tunc coeperunt homines orare in
+nomine domini._ Sed Onkelos, quem Latini Aquilam nominant, qui etiam ex
+Hebraicis Chaldaica fecit, ita reddidit: _Tunc coeperunt homines non
+orare in Dei nomine_, cum scilicet ad res creatas et eorum, quae sub
+sensum cadant, cultum se ipsos convertere coepisserit; quae sententia
+verior est, cum satis appareat, Abelem et Cainum soli Deo cultum
+exhibuisse, ac ipsum Henochum tanta religione ac pietate claruisse, ut
+adhuc vivus et spirans divina bonitate fuerit ab hominum[2] coetu et
+conspectu abreptus, quod praeter eum nemini, excepto Helia, legimus
+contigisse. In eadem religione perstitit Noachus[3], qui solus mortalium
+omnium ipsius Dei testimonio ac judicio integer est ac justus
+appellatus. Semus item, Noachi[4] filius, Dei altissimi sacerdos ac
+Solymorum[5] rex justissimus, eadem pietate paternam religionem amplexus
+est, qua floruit usque ad Abrahami aetatem, i.e. ab eluvionibus aquarum
+CCCXLV annos, quo tempore migravit Abrahamus ex Ur[6], Chaldaeorum
+urbe[7], eamque migrationis causam fuisse tradunt[8], quod Chaldaei a
+vero Deo ad solis et siderum cultum deficerent. Defectionis rursus
+causam fuisse opinor, quod cum in coelum intuentes aeterno Deo sacra
+facerent[9], oculis quasi manibus sese abduci passi sunt ad ea sidera,
+quae sub adspectum cadebant, quod Abrahamus indigne ferens vitae
+periculum adiit, cum aperte siderum cultum execratus esset. Chaldaeus
+interpres scribit[10], Nimrodum, qui primus dominatum in liberos homines
+invasit, jussisse Abrahamum in fornacem projici, quod ab unius
+immortalis Dei cultu ad res creatas avelli nollet, inde tamen prodigio
+stupendo[11] ereptum et in Syriam a Deo missum, ubi in purissima illa
+religione majorum acquievit ejusque nepotes, donec Aegyptiorum fraudibus
+ab ingenita religione deflexissent, nec solum sidera, sed etiam
+elementa, animantia, statuas, daemones, deserto mundi conditore,
+adorarent. Deus igitur populi sui misertus quadringentos post annos,
+quam ictum foedus erat cum Abrahamo, Moysen excitavit, per quem
+naturalem et insitam animis hominum[12] a Deo religionem ex animis
+hominum paene obliteratam ad usum revocavit. Ac tametsi Numa Pompilius
+statuas, Zeno Stoicus templa Diis exstrui, i.e. +hiera the�n[13]
+oikodomein+, idque etiam sanctissimi reges Persarum prohiberent, ne Dei
+majestatem, quae amplissimo mundi sinu non continetur, angustiis
+concludere viderentur, terrenum[14] tamen deinde templum jussit exstrui,
+non modo ut ab inimicis coeli, sed etiam siderum coelestium adspectu seu
+culta sacra facientes amoveret.
+
+    [1.] Alibi: _reddit_. [2.] Alibi: _humano_. [3.] Alii: _No�mus_.
+    [4.] Alii: _No�mi_. [5.] Gen. 6. [6.] Alius false: _un�_.
+    [7.] Gen. 12. [8.] _scribunt_. [9.] Alibi: _fecerint_. [10.] In
+    Ecclesiast. IV. [11.] Alibi: _prodigiis stupendis_. [12.] Desunt duo
+    haec antecedentia verba in aliis codicibus. [13.] Alius: +theois+.
+    [14.] Alius: _tentorium_.
+
+TORALBA: Constat igitur, optimam atque antiquissimam omnium religionem
+ab aeterno Deo cum recta ratione mentibus humanis insitam, quae quidem
+Deum aeternum ac solum homini colendum proponit, quoniam superius
+demonstratum est, Deum illum ab omni corporum contagione alienissimum,
+rerum omnium conditorem et conservatorem esse, qui cum optimus maximus
+sit, summum etiam cultum ei deberi, caetera numina, quae ab eo creata
+sunt, honoris cultu illi anteferre aut[1] conjungere sine ingenti
+piaculo posse neminem. Qui ergo sic vixerit, ut purum Dei cultum et
+naturae leges sequatur, quis dubitet, quin eadem felicitate fruatur, qua
+nunc justus Abel, Henochus, Noah, Semus, Abrahamus, Jobus, caeteri, quod
+Deus ipse laudabili testimonio sibi gratissimos ac sanctissimos esse[2]
+declaravit? Nihil enim verius a Platone dici potuit, quam antiquissimos
+humani generis parentes eo posteris meliores fuisse, quo propius aberant
+a conjunctione Deorum: +hoi palaioi kai kreittones h�m�n kai enguteroi
+the�n oikountes+, a quibus ad posterorum[3] aures vestigia prisca
+saeculi dimanarunt. Et quidem Simplicius, Christianorum aeque ac
+Judaeorum communis adversarius, mentis humanae consummatam perfectionem
+definit conversionem ad dominum: i.e. +pasa anthr�pin� pleiot�s eis t�n
+pros theon epistroph�n+. Idem paulo post: Quamdiu igitur mens humana
+radicibus altissimis[4] autori suo adhaeserit[5], poterit incolumis eam
+integritatem, in qua creata est, facile tueri; ab eo autem avulsa
+diffluet et marcescet[6], quoad rursus ad originem et autorem
+revertatur, i.e. +apospasasa de heaut�n kai hothen eph' heaut�
+aporrhiz�sasa, ekeithen marainetai kai phthinei, he�s empalin epistraph�
+kai hen�th� pros t�n aitian.+
+
+    [1.] Alibi: _et_. [2.] Alibi: _fuisse_. [3.] Alius: _posteros_.
+    [4.] Alii: _arctissimis_. [5.] Alibi: _cohaeserit_. [6.] Alibi:
+    _diffluit et marcescit_.
+
+SENAMUS: Si haec optima et antiquissima religio naturae, omnium
+simplicissima sufficit ad vitam beatam, cur tot sacrificia, ceremoniae,
+ritus lege Mosis jubentur[1]? Neque enim pecudum modo, verum etiam
+hominum hostias legimus. Nam Jephtha, princeps illius gentis, filiam,
+quam habuit, immolavit eodem fere tempore, quo rex Agamemnon filiam
+Iphigeniam.
+
+    [1.] Alibi: _jubente_.
+
+SALOMO: Sacrificia pecudum ab ipsa naturae lege primus Abel ac caeteri
+deinceps arripuisse videntur, hominum vero mactatio[1] populis fere[2]
+omnibus perniciosissimo more[3] fuit usitata; Chaldaeis inquam, Persis,
+Amorrhaeis, Graecis, Italis, Gallis, Poenis, Indis. Nec tamen Jephtha
+filiam immolavit, ut omnes fere opinantur, sed perpetuae castitatis
+votum a se amandavit, ut Chaldaeus interpres, Rabbi Levi Ben Gerson et
+David Kimchi, verius et melius interpretantur, quam qui parricidii
+crudelissimi parentem accusant. Cui interpretationi congruit[4], quod
+singulis annis virgines illam inviserent et[5] consolarentur. Vox enim
+hebraea #letanot# quae[6] ambiguitatem eo loco peperit[7], non tam
+lugere significat, quam consolari, sacrificium vero Jephtham fecisse
+oportet earum rerum, quae[8] lege divina mactari fas erat.
+
+    [1.] Alii: _immolatio_. [2.] Alibi: _vero_. [3.] Alibi: _ modo_.
+    [4.] Alibi: _convenit_. [5.] Alius: _ut_. [6.] Alibi: _quod_.
+    [7.] Alius: _proponit_. [8.] Alius: _quae ... mactare_.
+
+TORALBA: Si naturae lex et naturalis religio, mentibus hominum insita,
+sufficit ad salutem adipiscendam, non video, cur Mosis ritus, ceremoniae
+necessariae sint.
+
+SALOMO: Nihil in majestate Bibliorum antiquius aut sacratius est lege
+divina, cujus divisio triplex est. Nam praeter historiarum libros
+praecipua est lex moralis, secunda ritualis, tertia politica. Moralis
+iterum duplex: altera[1] pars ad Dei cultum, altera ad hominum inter
+ipsos mutua officia spectat. Dei cultus quatuor decalogi capitibus
+primis continetur, caetera sex capita ad tuendam hominum inter se[2]
+fidem ac societatem pertinent. Politica vero diffusius eadem
+complectitur, quae secunda tabula brevissime continet, scilicet leges
+judiciales, connubiales, praetorias[3], quibus Hebraeorum respublica
+fundata est et constituta, sine quibus licet et viro bono in
+desertissima solitudine et ubique terrarum salutem adipisci. Ritus vero
+et sacrificia[4] a Deo instituta, ut Isra�litae, qui ab Aegyptiis et
+finitimis populis sacra daemonibus et animalium statuis facere
+didicerant, ab iis deinceps abstinerent, quod fieri non potuisset ob
+inveteratum daemonibus sacrificandi morem, nisi[5] eadem sacra Deo
+facere juberentur. Atque eo pertinet gravior illa ac toties injuncta
+Isra�litis criminatio, quod epularentur #al damim# super sanguines, ut
+deterrima Circe Ulyssem ac socios docebat, Manes pascere[6] sanguine
+effuso in scrobem plurium animantium cruore[7]. Itaque propositis omnium
+sacrificiorum generibus, ad extremum illud a legislatore subjicitur[8],
+ne deinceps sacrificent satyris et daemonibus, quibuscum scortari,
+consueverant. Deum vero sacrificiis nullo modo delectari, ex eo planum
+fit, quod vetuit[9] usquam terrarum sibi pecudes mactari, praeterquam
+uno loco, quem ad sacrificandum delegisset, tametsi ubique gentium
+synagogas ac fana liceret habere ad laudes et leges divinas
+praedicandas. Nec vero sine summa Dei bonitate ac procuratione templum
+illud Sionis, ubi sacrificia pecudum fieri nec alibi licebat, a
+Vespasiano Imperatore incensum est, ut omnes intelligerent, non armentis
+aut[10] gregibus mactandis flagitia[11] dilui aut scelera expiari, aut
+salutem ab eo quenquam adipisci, ut apud Jeremiam[12] Deus clara voce
+populo contestatur hunc in modum: _Holocausta vestra victimis accumulate
+et ad satietatem carnes vorate, nihil enim majoribus vestris hujusmodi
+mandavi, cum illos ex Aegypto educerem._ Et certe nihil Deus clara voce
+praeter decalogum jussit[13]; nullum autem sacrificium toto decalogo
+continetur, quod ubique foedus cum populo percussum appellatur. Id autem
+a prophetis[14] toties ac tam saepe repetitum est, scilicet Deum a
+mactatione pecudum abhorrere, ut non[15] aliam ob causam templum illud
+exarsisse ac populus Dei ex Palaestina ejectus esse videatur, quam ne
+deinceps in cruore pecudum spem salutis collocaret. _Aufer_, inquit
+Oseas[16], _a nobis nequitiam, et exsolvemus juvencos labiorum
+nostrorum._ Item[17]: _Num veniam in conspectum Dei cum holocaustis,
+vitulis, agniculis? Num placent Deo mille arietes aut 10,000 torrentes
+olei? Num dabo primogenitum ad expiationem sceleris mei? Indicavi tibi,
+o homo, quid bonum sit[18] et quid a te Deus exquirat, scilicet facere
+judicium, deligere bonitatem et humilem esse coram Deo tuo._ Cum autem
+Saul, quominus Dei mandato paruisset, sacrificia excusaret, acerbe
+Samuel illum increpans: _Obsequium_, inquit, _sacrificiis praestat_[19].
+Acerbius etiam apud Isajam Deus execratur illos, qui sua scelera
+sacrificiis elui putant. Est igitur in decalogi executione salus, non in
+sacrificiis statuenda. _Hoc fac_, inquit, _et vives!_ Et quidem cum rex
+Salomo arcam auream fabricari jussisset, et[20] in sacratissimo
+sanctuario collocaret, nihil in ea deposuit praeter duas tabulas
+decalogi lapideas. Arcam autem protegebat propitiatorium, ubi Deus inter
+utrumque angelum versari dicebatur, ut omnes intelligerent, Deum
+mortalibus propitium fore, si sacrum decalogi foedus exsequantur.
+Item[21] Salomo cum Deum loquentem introduceret[22]: _Serva_, inquit,
+_mandata mea, ut vivas!_ Quae qualia sint, significat his verbis: _Liga
+ea super digitos tuos, scribito super tabulas cordis tui!_ Qua quidem
+eleganti allegoria decem digitorum decem[23] decalogi praecepta[24]
+complexus est, ac duplici tabula cordis significat, primam tabulam
+decalogi pertinere ad superiorem animae facultatem, quae ipsa mens est,
+ad quam primae tabulae leges de cultu divino referuntur, secundam vero
+tabulam ad inferiorem animae partem, qua docemur naturam co�rcere,
+libidinem continere, ab alienis rebus mentes, oculos, manus abstinere.
+Nam 613 capita ac leges[25], quae libro legis continentur, partim ad
+judicia, partim ad mores, partim ad ritus, partim ad uberiorem
+explicationem[26] decalogi spectant[27], ut cum uno verbo decalogi
+scortatio prohibetur, vox enim hebraica #neot# omnem scortationem
+significat, sive cum daemonibus, sive cum statuis caeterisque rebus,
+sive cum proximis, quibuscum incestus admittitur[28], sive cum alterius
+uxore: denique lex illa vagos omnes concubitus, stupra[29] et cum brutis
+nefariam copulationem vetat, quae fusius Moses in libro legum explicat,
+quam quae tabulis fuere[30] comprehensa. Universam vero legem R. Moses
+Rambam in quatuordecim partes distribuit: prima pars aversionem a
+flagitiis et conversionem ad Deum; secunda idololatriae prohibitionem;
+tertia morum probitatem; quarta caritatem erga singulos; quinta mulctas
+pecuniarias; sexta contractuum et hereditatum jura; septima dies fastos,
+nefastos, feriatos; octava jejunia[31]; nona preces et laudationes;
+decima sanctuarium; undecima sacrificia ritus; duodecima pollutiones et
+expiationes; decima tertia cibos vetitos ac cupiditates frangendas;
+decima quarta vetitas libidines. Quae omnia copiosissime libris LXI
+pandectarum hebraicarum et capitibus 532 continentur, vetantibus quidem
+legibus poenae, jubentibus praemia subjiciuntur, ut cum benignitatis
+fontes tenuibus aperire jubemur[32], haec verba subrogantur: _Et bene
+tibi erit, vel opibus te cumulabo, si hoc feceris._ Semper enim
+largitionem in tenues consequetur affluentia bonorum, ac tametsi nulla
+merces debeatur officio, nihilominus tamen et iis, qui a vetitis
+abstinuerint, et iis, qui jussa fecerint, mercedem ingentem Deus
+decrevit.
+
+    [1.] Alii: _una_. [2.] Alibi: _homines_. [3.] Alius:
+    _praedicatorias_. [4.] Addunt alii: _sicut_. [5.] Alibi: _etiamsi_.
+    [6.] Alius: _placare_. [7.] Odyss. l. X. [8.] Levit. 17.
+    [9.] Deuteron. 14. 15. 16. [10.] Alibi: _nec_. [11.] Alibi:
+    _peccata_. [12.] Jerem. 7, 21 sq. [13.] Deuter. 4. [14.] Psalm. 40.
+    49. Hoseae 6. [15.] Alibi: _nullam_. [16.] Hos. 14, 3. [17.] Michae
+    6, 6 sqq. [18.] Alibi: _est_. [19.] 1 Sam. 15. [20.] Alius: _ut ...
+    collocaretur_. [21.] Alii: _Idem_. [22.] 1 Regum. 7. [23.] Addit
+    alius: _illa_. [24.] Alius: _capita_. [25.] Alii: _capita legum_,
+    vel: _capitibus leges_. [26.] Alius: _interpretationem_.
+    [27.] Alibi: _pertinent_. [28.] Alibi: _committitur_. [29.] Alii
+    addunt: _paederastiam_. [30.] Alibi: _erunt_. [31.] In aliis
+    codicibus haec ad septimam partem referuntur, ita ut tredecim tantum
+    partes enumerentur. [32.] Alii: _jubentur_.
+
+OCTAVIUS: Cum itaque Judaei ubique terrarum a sacrificiis pecudum
+abstineant, inutiles sunt illae sacrificiorum leges.
+
+SALOMO: Nullum est sacrificium, nulla instrumenta sacrorum, nulli ritus,
+quae rerum in naturae thesauris abditarum arcana pulcherrima non
+contineant, ut ingeniosissime Philo Hebraeus[1], Abraham Aben Esra, Rex
+Salomo, Leo Hebraeus interpretantur. His etiam docemur prius de peccatis
+confiteri[2], deinde poenas acerbiores ac piacula[3] deprecari
+impendentia, tum gratias agere pro tam multis beneficiis, quibus
+continuo beamur, denique laudibus Deum praedicare, postremo Deo mentes
+puras sacrificare.
+
+    [1.] De sacrificiis. [2.] Alii: _conferri_, vel: _converti_.
+    [3.] Alii: _pericula_.
+
+TORALBA: Equidem ab astrologo Judaeo didici, decem illa decalogi capita
+decem orbibus coelestibus ordine decenti naturae convenire. Primum ipsi
+Deo tribui, ut naturae universae autori supremo, secundum orbi secundo,
+qui Hebraeis deserta[1] appellatur, propterea quod nulla stella eo coelo
+continetur, ita quoque sculptilia sanctissime prohibentur. Tertium
+caput, quo Dei nomen temere usurpare prohibemur, orbi tertio congruit,
+ne per Jovem caeteraque sidera jusjurandum concipiamus. Quartum caput,
+de festa quiete Sabbathi, orbi Saturni, cui et septima dies Saturni,
+velut Hebraeorum[2] Sabbathi nuncupatur. Quintum caput, de cultu
+parentum, quinto orbi seu Jovis, qui a Graecis Deorum parens, a Latinis
+Jupiter, quasi Juvans pater est appellatus. Sextum caput, de caedibus,
+orbi Martis, quem Homerus[3] homicidam vocat et urbium eversorem.
+Septimum caput, de adulteriis ac libidine, orbi Veneris. Octavum, de
+furtis, Mercurio, quem veteres mercatorum Deum et lucri autorem
+fecerunt, et collegium mercatorum[4] Romae dicebatur Mercurialium.
+Nonum, de vetitis mendaciis falsique crimine tribuitur Soli, de quo
+Virgilius: Solem mentiri, quis dicat? Quin etiam Hebraei solem pro
+veritate usurpant, ut eo loco: Misericordiam et veritatem diligit Deus,
+hebraica littera sic habet: quia sol et scutum est Deus, quod LXXII
+interpretes sic reddunt: +hoti eleos kai al�theian agapa kurion+. Graeci
+Apollinem fecerunt oraculorum ac divinationis rerum abditarum parentem,
+principem et qui discussis nebulis omnia perspicua facit. Decimum caput
+orbi Lunae, cui eandem vim in macrocosmo tribuunt[5], quam jecori in
+microcosmo, ubi vis cupiditatis maxime consistit, ita quoque decimo
+capite cupiditates cohibere jubemur.
+
+    [1.] Alibi: _dextra_. [2.] Alius: _Ebraeis_. [3.] Il. +Epsilon+, 31.
+    [4.] Alius: _mercatorium_. [5.] Desunt haec quinque sequentia verba
+    in aliis codicibus.
+
+FRIDERICUS: Valde arguta mihi admirabilisque videtur decalogi cum
+orbibus coelestibus convenientia, quam Toralba ex abditis Hebraeorum
+arcanis promisit, quae non solum naturae universitati congruere, verum
+etiam ordinem planetarum a veteribus traditum confirmare videtur. Nam
+quod Ptolomaeus a veterum opinione[1] primus omnium discedens Venerem et
+Mercurium sub sole collocavit, id eo argumento fecisse videtur, quod
+solis apsidem[2] a terra distare scribit diametris terrestribus 604�,
+quod immane spatium planetis vacuum relinquere incongruum putabat, cum
+ab axe luna distaret terrae diametris 570. Sed multo absurdius est, quod
+Arabes et caeteri fere omnes astrologi inter apsidem Solis et Martis
+intervallum intercedere tradunt diametrorum terrestrium 3815, quod
+septies majus est intervallo solis et lunae.
+
+    [1.] Alibi: _placitis_. [2.] Alibi: _solem_.
+
+SALOMO: Ex iis quidem intelligere potestis, omnia rerum maximarum arcana
+et abditos[1] naturae thesauros in legibus divinis i.e. etiam in majorum
+nostrorum litteris ac libris latere, si quis altius scrutari velit. Hunc
+autem decalogum legis naturalis epitomam esse judicavit Abraham Aben
+Esra, quae quoniam obliterata videbatur et ingentibus hominum sceleribus
+ac flagitiis violata, Deus optimus maximus, hominis exitium miseratus,
+solenni legislatione[2] naturalia edicta et interdicta maximis sui
+populi comitiis renovavit et in tabulis lapideis incisa, tubarum
+clangore, tonitruis, fulminibus ac flammis in[3] monte Horeb ad coelum
+usque medium perstringentibus, ac monte terribili concussione
+trepidante, aeternum illud decalogi foedus cum populo aspersis sanguine
+tabulis, ut in feriendis foederibus mos erat, sacravit. Quae cum ante
+oculos mihi proponerem ac tanti spectaculi faciem altius contemplarer,
+quasi furore divino percitus haec breviter cecini:
+
+  Quis vero, metuende! tua te voce tonantem[4]
+  Audiit impavidus, cum jura sacrata juberes
+  Nec violanda dares tremuli de vertice montis
+  Foedera Sinai? Quis vel clangore tubarum
+  Non fuit attonitus vacuas resonante[5] per aures[6]?
+  Quisve sacri sceleratus acerbam numinis iram[7]
+  Ferre tui potuit, quoties armatus in hostes
+  Flammea vibrares ingenti fulmina dextra?
+  Quippe superborum tu colla tumentia regum
+  Deprimis, et forti victor violenta refellis[8]
+  Sceptra manu, quatiens saevi diadema tyranni.
+  Conteris immanes populos et regna potenti
+  Comminuis brachio, quaecumque invicta videntur.
+  Sed Christos humili vindex e pulvere semper
+  Erigis ipse tuos aciesque evertis ad unum
+  Indomitas, ductuque tuo fit victor inermis!
+
+    [1.] Alii: _reconditos_. [2.] Deuter. IV. [3.] Alius: _a_.
+    [4.] Alibi: _sonantem_. [5.] Alibi: _resonare_. [6.] Alius: _auras_.
+    [7.] Alii falsa: _vim_ vel: _viam_. [8.] Alius: _reballia_.
+
+TORALBA: Hoc quidem foedus, duabus tabulis ac decem capitibus
+deprehensum, quid aliud est, quam ipsissima lex naturae? Hanc enim a
+natura legem arripuimus, hausimus, expressimus, ad quam non docti, sed
+facti, non instituti, sed imbuti sumus, atque imprimis Deum aeternum
+causam[1] non modo rerum omnium effectricem, sed etiam conservatricem
+esse eandem, pro jure suae majestatis metuendum ac venerandum ac pro
+incredibili erga nos bonitate amandum ac toto mentis impetu
+prosequendum. Venerationem autem et cultum Deo debitum sacrilegio
+surripere, ac rebus creatis ac caducis illum tribuere et[2] praemia
+salutis ac fiduciam in illis collocare, nefarium scelus est. Quod item
+secundo capite decalogi figuram ullam aut imaginem Deo tribuere
+prohibemur, natura quoque nobis insitum est, quia naturali et perspicua
+ratione Deum incorporeum esse demonstravimus. Ac propterea Numam
+Pompilium sua lege statuas Deorum ullas fieri vetuisse[3]. Et quidem si
+nefas est, coelum, sidera, solem adorare, quanto sceleratius[4] est
+hominum figmenta venerari? At mirum mihi saepe visum est, tot populos,
+tam multis tamque eruditissimis temporibus statuas coluisse studio
+pietatis, cum Heraclitus, philosophorum antiquissimus, statuarum
+cultores perinde facere diceret, ac si cum parietibus colloquerentur[5].
+
+    [1.] Deest in alio codice, qui porro legit: _effectotem ...
+    conservatorem_. [2.] Alii: _aut_ vel: _ac_. [3.] Plutarchas in Numa;
+    Augustinus de civitate Dei. [4.] Alibi: _scelestius_. [5.] Alii:
+    _obloquerentur_.
+
+CURTIUS: Ab his populis excipiendi sunt Persae, Scythae, Afri ac veteres
+Romani, quos M. Varro sine simulacris annos amplius CXXX coluisse
+scribit.
+
+SALOMO: Quid in re tam perspicua argumentamini? Satis est, uno verbo
+detestabili ac foedissimo statuam +kopron+ i.e. stercus appellare. Hac
+enim voce majores nostri solent execrari idola.
+
+TORALBA: Caetera capita decalogi omnium fere gentium communia sunt, quod
+satis est argumenti, legem divinam omnino[1] naturae consentaneam esse.
+Excipio quartum decalogi caput, scilicet requiem Sabbathi. Neque enim
+video, quid sit, quam ob rem Judaei septimum potius quam sextum, ut et
+Isma�litae, aut primum, ut Christiani, feriari debeant. Quod enim natura
+injustum sit[2], temporis decursu justum fieri nequit, contraque[3]. Si
+ergo ante legem a Mose latam scelus non erat, die septimo rebus agendis
+ac opificiis implicari, cur postea impium esse coepisset?
+
+    [1.] Deest alibi. [2.] Alibi: _est_. [3.] Alius: _contrave_.
+
+Hic ut[1] Salomo conticuisset, contra quam sperabatur, FRIDERICUS:
+Salva, inquit, res est, Salomo obmutuit[2].
+
+    [1.] Alius: _cum_. [2.] Alibi: _obtinuit_.
+
+SALOMO: Non video, cur loqui debeam, cum sit capitale, tesseram
+imperatoris[1] prodere.
+
+    [1.] Alibi: _imperii_.
+
+CORONAEUS: Ita quidem apud hostes, non inter amicos et familiares, quos
+hic videmus. Explica igitur, Salomo, quid hic tesseram appelles, ne
+Toralba victoriam incruentam reportare videatur.
+
+SALOMO: Certe sabbathum est tessera[1] Deum inter et populum selectum,
+quam ceteri[2] populi capere non possunt, nec si possint, velint[3].
+Argumentum a Toralba propositum jam antea pridem Justinus Martyr
+objecerat Tryphoni. Sed illud abs te, Toralba, peto: num tibi natura
+justum vel injustum videatur[4], arma ferre?
+
+    [1.] Ezech. 20, 12. 20. Exod. 31, 17. [2.] Alius: _non selecti_.
+    [3.] Desunt haec quatuor antecedentia verba in uno codice.
+    [4.] Alibi: _videtur_.
+
+TORALBA: Videtur +adiaphoron+.
+
+SALOMO: Quid si princeps impendente seditione arma gestare prohibuerit,
+num tibi civis injustus et injuriosus atque iniquus videatur, qui
+adversus edictum armatus incedat?
+
+TORALBA: Assentior ego quidem.
+
+SALOMO: Cur ita, cum antea non injustum esset?
+
+TORALBA: Quia naturae lex est, ut magistratui jussa imperanti pareamus,
+et qui aliter facit, injustus censeatur.
+
+SALOMO: Quanto igitur injustior est, qui Deo vetante id, quod antea
+vetitum non erat, interdicto non paruerit, sive justum, sive injustum id
+esse arbitretur; quamquam fieri non potest, ut quicquam injustum a Deo
+jubeatur.
+
+CURTIUS: Hoc potissimum inter naturales et civiles leges interesse
+jurisconsulti tradunt, quod civiles sint earum rerum, quae justae et
+injustae dici nequeant, antequam jubeantur aut prohibeantur, naturales
+vero justitiam perpetuo annexam habeant, sine ullis edictis aut
+interdictis.
+
+FRIDERICUS: Cur igitur ante Moysen nullum de quiete septimi diei legimus
+edictum?
+
+SALOMO: Quis affirmare potest, nihil antea de sancta illius diei quiete
+interdictum[1] fuisse? quanquam prisca aetate[2] homines totum fere
+otium honestis studiis et rerum sublimium contemplationi tribuere
+solebant, ut omne tempus illud festa quies et sabbathum continuum
+videretur. Postea vero cum[3] deterior aetas, inanium artium
+voluptatibus, jocis, libidini, bellis, rapinis intenta, rerum coelestium
+et divinarum studia sprevit, quid tam necessarium fuit, quam homines ad
+hanc naturae legem[4], honesta virtutis studia, ad mentis quietem, ad
+cogitationem rerum divinarum, ad sui salutem revocare? Id autem diei
+septimi festa quiete sancire placuit.
+
+    [1.] Alibi: _edictum_. [2.] Alii: _pietate_. [3.] Alibi: _quum_.
+    [4.] Addunt alii: _id est ad_.
+
+SENAMUS: Sed cur potius septimam, quam primam? Nec video, cur[1]
+postremo capite decalogi aliena appetere prohibeamur, cum satis sit,
+nemini fraudem facere, et ea non exercere, quae publicam laedunt
+tranquillitatem: mentibus autem humanis imperare aut cogitationibus vim
+inferre, quis possit?
+
+    [1.] Alibi: _an_.
+
+SALOMO: Ad singula vicissim. Primum, rationem a Deo rerum suarum
+exposcere, scelus, ambigere nefas est. Nam quod aliena concupiscere
+vetat lex divina, alienum est ab omnibus legibus humanis, atque in eo
+potissimum praestantia divinae legis[1] enitet, quae securim non modo ad
+caudicem et ramos, sed etiam ad radices et fibras flagitiorum omnium
+admovit. Quisquis enim erumpentes cupiditates coercerepotest, is
+profecto imperatoris invicti laudem meretur. Qui vero aliena
+concupiscit, jam scelus admisit, etsi[2] pravas cupiditates ad exitum
+perducere non potuerit, quoniam, ut possit, omnia pertentabit, sed
+recisa libidine nihil unquam molietur. Nihil autem mirum, si[3] homines
+hominum cupiditatibus leges nullas posuerunt, quia nec praemia
+merentibus nec poenas[4] irrogare potuissent, quippe sensus animorum[5]
+non videntur, id unius Dei proprium est, qui abditas animorum latebras
+pervestigat ac propterea +kardiogn�st�s+ appellatur[6]. Neque enim
+actionum ac sermonum prius quam cogitationum praeputia circumcidi jubet.
+Et quemadmodum Deus[7] accepta ferre et praemia tribuere solet
+praeclaris hominum voluntatibus, ita quoque perinde ac homicidam habet,
+qui occidere cum maxime vellet, non potuit tamen, quia plus peccatur
+ipsa mente, quae pravitati acquievit, quam sceleris executione, quae ad
+sensus, satellites animi, quasi ad principis ministros refertur.
+
+    [1.] Alius: _lucis_. [2.] Alius: _etiamsi_. [3.] Alii: _sed_.
+    [4.] Desunt alibi haec duo verba. [5.] Alibi: _animi_.
+    [6.] Jerem. 12. [7.] Deuteron. 11.
+
+CORONAEUS: Sed ad quietem septimi diei redeamus, quaenam ratio subesse
+potest?
+
+SALOMO: Rationem suae legis, quod rarissime fit, subjecit legislator
+ipse: _Quoniam_, inquit, _sex diebus coelum, maria, terram[1], quaeque
+his continentur omnia, Deus creavit ac septimo die requievit, eique
+benedixit ac sanctificavit illum._ Et quominus ambigeretur, pluribus
+verbis caput illud declaravit, quam totius decalogi capita, nec unquam
+aliis diebus benedixisse aut eos[2] sibi consecrasse[3] legimus. Nam
+cum populus universus instruendo Dei sacrario et instrumentis sacrarii
+valde occuparetur, diem tamen septimum Deus excipiens: _Nihilominus_,
+inquit[4], _mea sabbatha colite, quoniam illa sunt quasi tesserae
+secretiores et arcana inter me et vos posterosque vestros, ut
+intelligatis, me esse Deum aeternum, qui sanctifico vos. Feriamini
+igitur sabbathum, quoniam sanctum vobis est[5]: quisquis ullum opus
+fecerit die sabbathi, de coetu populi exscindatur[6]. Sex dies
+sufficiant[7] rebus agendis, dies septimus quies esto sancta Deo
+aeterno, quisquis opus ullum fecerit, morte afficiatur. Conquiescant
+igitur filii Israel die septimo, ut colant sabbathum foedere sempiterno,
+quoniam illud est arcanum et tessera inter me et filios Israel, tessera,
+inquam, sempiterna, quoniam sex diebus Deus condidit coelum et terram,
+septimo quievit._--Haec ille. Videtis, cum homines, liberos, servos,
+jumenta sanctissimo illo die conquiescere jussisset, quanta verborum
+copia, quam exquisita ratione iterum atque iterum inculcat. Neque eo
+contentus populum universum rursus convocari jussit, deinde coacta[8]
+concione legislator quasi legem novam laturus: _Haec sunt_, inquit[9],
+_quae mandavit Deus. Sex dies negotiis agendis aut operi tribuantur,
+dies septimus sit vobis sacer, quia sabbathum requies est Deo. Quisquis
+opus ullum in eo fecerit, moriatur, ne accendatis ignem in domiciliis
+vestris._ Item alibi[10]: _Admonete populum Israelem, ut sabbatha
+sanctissime colat._ Id autem saepissime repetitum legimus, et cum
+maleferiatus quidam septimo[11] die ligna legisset[12], Moses
+sententiam, tametsi jam lex lata erat, non prius ferendam putavit, quam
+judicem Deum appellaret, qui eum capitali supplicio damnatum lapidibus
+obrui mandavit. Illud et mirabilius[13], quod cum manna caducum singulis
+diebus plueret, die tamen septimo nihil decidere solebat[14]. Cum autem
+e tentoriis die septimo quidam egressi fuissent, quasi manna collecturi,
+Deus ita exarsit eosque oratione acerbo increpans: _Quousque_, inquit,
+_tentabitis me? dedi vobis sabbathum ad requiem, ut die sexto duplices
+cibos colligatis, consistite igitur in tentoriis die septimo, nec
+quisquam posthac foris egrediatur._ Item urbe Hierosolymorum obsessa et
+lata jam de excidio sententia, liberationem omnem Jeremias[15] Deo
+jubente pollicetur, si sabbatha sancta colerent. Itaque Deus apud
+Jesaiam exclamans[16]: _O beatum_, inquit, _illum, qui sabbathum meum
+delicias suas appellat!_ Item paulo post: _Quisquis metuit mea sabbatha
+temerare ac foedus illud sanctissimae quietis coluerit, hunc ego
+sublimem proveham in montem sanctum meum_, i.e. in coelum. Quid
+Ezechiel? ubi sabbathum appellat Dei sacramentum ac tesseram secretiorem
+inter Deum et populum Israelis[17], Ac propterea theologi[18]
+sabbathorum rationes ac leges copiosissime amplexi sunt.
+
+    [1.] Septem haec sequentia verba desunt in alio codice. [2.] Alibi:
+    _nos_. [3.] Alibi: _conservasse_. [4.] Exod. 20, 31 et 34.
+    [5.] Alibi: _erit_. [6.] Alibi _exscindetur_. [7.] Alibi:
+    _sufficient_. [8.] Alii: _convocata_. [9.] Exod. 35. [10.] Num. 15.
+    [11.] Alibi: _sabbathi_. [12.] Alii: _collegisset_. [13.] Alibi:
+    _mirum_. [14.] Exod. 16. [15.] Thren. 15 et 17. [16.] Jes. 56, 58.
+    [17.] Ezech. 20 sq. Alibi: _Israelem_. [18.] L. 2 Pandect. c. 4 et
+    24 (Talmud).
+
+CURTIUS: Hanc opinor causam fuisse, cur acutissimus[1] quidam
+theologus[2] ad stuporem usque miretur, tot ac tam multis capitibus
+legum divinarum ac prophetiarum sabbathi otia inculcari, quasi, inquit,
+ejus diei cultu et quiete summa divinae legis et salutis nostrae[3]
+contineatur. Idem quoque negat, sabbathum aut legem a Christo fuisse
+abrogatam, eosque reprehendit, qui aliter sentiunt.
+
+    [1.] Alii: _argutissimus_, vel: _augustissimus_. [2.] Calvin. inst.
+    ep. 4. [3.] Deest alibi.
+
+OCTAVIUS: Ego Ismaelitasnon aliam habuisse causam judico, cur pro
+septimo die sextum feriari soleant, quam ut a Christianis aeque ac
+Judaeis festo die segregarentur, ut Christiani, qui primum diem pro
+septimo ad colendum sibi proposuerunt, ut a Judaeis secederent. Nam si
+jure diem sextum Ismaelitae feriarentur, propter fugam Mahummedis ab
+hostibus[1] prostrati ac vulnerati die sexto, profecto aequius erat,
+Christianos sextum diem, quo Christus supplicio affectus est,
+feriari[2], quam primum, quo dicitur revixisse.
+
+    [1.] Alibi: _hoste_. [2.] Alibi: _celebrare_.
+
+TORALBA: Miror ego, Ismaelitas et Christianos cum Judaeis in eo
+convenire, quod decalogus divina voce promulgatus aeternam haberet,
+quasi naturae lex, auctoritatem, eos tamen quietem festivam
+commutavisse, "cultuque Judaeo septima sacrare", ut poetae verbis
+utar[1].
+
+    [1.] Ovidius in Fast.
+
+FRIDERICUS: Ideone Christiani Judaeorum superstitionibus ullis
+obligati[1] teneantur?
+
+    [1.] Deest alibi.
+
+SALOMO: Si decalogi[1] quartum sacrosanctum est, caetera quoque
+sacrosancta sunt; sin profana quaedam superstitio, caeteras quoque
+decalogi leges pessum ire necesse est, quas tamen aeternas et
+immutabiles nulla[2] exceptione confitentur.
+
+    [1.] Alii legunt: _Ut decalogi capita, ita etiam sacrosanctum est,
+    quae tamen aeterna et immutabilia confitentur._ [2.] Alibi: _sine
+    ulla_.
+
+TORALBA: Caetera quidem decalogi capita natura ipsa dictitat, quartum
+non item, ut etiam Abraham Aben Esra ingenue fatetur.
+
+SALOMO: Cum Deus lapidibus obrui jussisset eum, qui die sabbathi ligna
+colligerat, ad Mosen conversus: Dic, inquit, populo, ut fimbrias ac
+vittas hyacintho infectas extremis vestium oris assuant, ut in eas
+intuentes omnia Dei jussa ad animum revocare consuescant eaque
+exsequantur, neque curiosius pervestigate apud vos, aut curiosius post
+oculos vestros exquirite, quibuscum scortari consuevistis.
+
+FRIDERICUS: Cur non liceat festam quietem agere, mundi creationem
+recolere, Dei beneficia commemorare ac naturae parentem crebris laudibus
+celebrare, die primo aeque ac septimo? Nihil enim, utro die id fiat, ad
+sanctitatem referre videtur.
+
+SALOMO: Si nihil refert, utrum feriari debeamus primum diem an septimum,
+cur primum potius quam septimum contra perspicua Dei jussa eligendum[1]
+putas, nisi veri Dei leges opera data[2] proculcare velis? Tu diem tuum
+natalem festis epulis recolere libentissime soles, non hesternum, cur
+septimum diem, mundi natalem, rejicis, ut pridie vel postridie festum
+agas? At nulli diei Deus praeter septimum benedixit, nullum diem praeter
+septimum sanctificavit, non sextum, non primum sibi consecravit[3].
+Quanquam ista vetus paganorum impietas diem solis appellatione
+diserta[4] feriari jubet[5], quo quid sceleratius?
+
+    [1.] Alius: _optandum_. [2.] Alibi: _debita_, vel: _dedita_.
+    [3.] Alius: _benedixit_. [4.] Omittuntur duo haec verba antecedentia
+    in alio codice. [5.] Alibi: _jubent_.
+
+CURTIUS: Ita quidem scripta lex est, non quod soli sacra fiant, ut scis
+tu quidem, Salomo, sed quia in ferendis legibus, ut perspicuae sint, ad
+populi captum loqui necesse est.
+
+SALOMO: Igitur errore populari omisso, cum Deus prospiceret futurum, ut
+imperitorum hominum inscitia dicam an impietate, creationis memoria ex
+animis hominum obliteraretur, diem mundi natalem jussit solenni cultu
+celebrari. Fuit enim tanta Aristotelis et Epicuri vel impietas vel
+ignorantia vel utrumque, ut mundum aeternum fuisse ac fore existimarent,
+contra quam superius demonstratum est. Neque solum diem[1] septimum,
+sed mensem quoque septimum, quo creatus est mundus, clara plurimarum
+feriarum memoria posteritati commendavit, legum quoque divinarum
+lectionem eo mense ac die, quo mundi creatio perfecta est, auspicari
+jussit. Anno septimo agricultura deseri jubetur. Item eo die ac mense,
+quo mundi creatio consummata est, pontifices ipsi a capite leges divinas
+incipiunt omnibus interpretari, accensa facium ac lucernarum maxima
+copia, quem morem ab Aegyptiis observari scribit Herodotus[2], qui mos
+antiquissimus, mundi creationis index, nondum ab usu exolevit. Hunc
+autem creationis mensem Ethanim[3] i.e. illustrium Chaldaei vocant,
+quoniam eo potissimum mense, quo mundus conditus est, magnorum virorum
+ortus et occasus ac rerum publicarum insignes conversiones accidere
+consueverunt. Dies autem creationis in tota natura tam clarus est, ac
+prae caeteris tam[4] perspicuus, ut nemo dubitare debeat[5], legem de
+quiete sabbathi omnium maximo naturalem et universae naturae
+consentaneum esse. Sed manum de tabula!
+
+    [1.] Desunt haec quinque sequentia verba in aliis codicibus.
+    [2.] Historiarum Libro II. [3.] Alius: _Ethranim_. [4.] Deest in
+    aliis codicibus. [5.] Alii: _deberet_.
+
+CORONAEUS: Cur manum de tabula? aut quamobrem propositae orationis filum
+abrumpis eo loco, quem potissimum quaerimus, scilicet quietem diei
+septimi perinde naturalem esse, ac caetera decalogi capita?
+
+SALOMO: Quia metuo, ea[1] quae in arcanis divinis latent, oratione
+temerare; nec tam multa dixissem, nisi vos rerum divinarum amantissimos
+intelligerem.
+
+    [1.] Deest in aliis codicibus.
+
+CORONAEUS: Ne igitur nobis sublimium rerum veneratoribus[1] ac divinarum
+invideas haec arcana.
+
+    [1.] Alibi: _venatoribus_.
+
+SALOMO: Ego quidem pauca de multis. Septimo die corporibus robur et
+incrementum praecipue additur; bonorum etiam virorum sapientia eo die
+potissimum augetur, ut majores nostri a prophetis didicerunt; in
+sceleratos autem ultio a�ris[1] potestatibus eo die potissimum
+permittitur. Quod saepe quidem, sed nunquam plenius[2] intellectum est,
+quam in Aegypto stupenda clade, qua[3] omnia hominum ac bestiarum
+primogenita totius regni longe late patentis nocte media diei septimi
+eodem momento interierunt, Asmodaeis caedentibus[4]. Quare lex divina
+circumcisionem infantis in octavam diem prorogari jubet, ut sabbathum
+sanctum intercedens robur addat infanti. Quin etiam medici de morbo aut
+accepto vulnere statuere nihil solent ante octavum diem, propter septimi
+vim ac potestatem. Illud autem ab omni antiquitate compertum est, noxios
+daemones initio diei septimi, i.e. post occasum solis diei sexti,
+sceleratos agitare[5], ab electis vero procul arceri[6]. Sic enim
+interpretandum est illud cujusdam Rabbini theologi, qui septimo die
+daemones noxios ab angelis co�rceri dicit, ne scilicet bonis infesti
+sint. Ex quo intelligitur, totam rerum naturam sanctissimi illius diei
+vim ita sentire, ut etiam[7] vulgari proverbio jactari soleat: nullum
+unquam[8] sabbathi diem praeteriisse, quo sol se hominibus non praebeat
+contuendum. Et quidem nisi horizontis obliquitas ultra sexagesimam
+partem circuli magni versus utrumque polum terris intercedentibus solis
+adspectum auferat, sol die septimo clarior conspici[9] consuevit, aut
+coeli spirabilis status mutari, ut si ardentissimo calore sex diebus
+coelum infectum fuerit, die sabbathi nubibus roscidis aut
+aquilonibus[10] aliquo modo refrigeratur, sin perpetuis[11] nubibus vel
+nebulis caliginosum extiterit totos sex dies, sabbatho solis splendore
+dies serena temperatur. Item qui morbis aut febribus continuis
+conflictantur, nisi desperata salus est, die septimo mitiores sentiunt
+dolores. Huc etiam pertinet Graeci illius philosophi[12] quaestio vetus:
+cur die sabbathi a�r mutatur? illud enim ab omni antiquitate penitus
+exploratum est. Mens autem boni viri ac Deum metuentis, quae rerum
+coelestium contemplatione ac laudibus divinis quasi epulis
+delicatissimis pascitur die sancto, et quae hominem ab homine seducit,
+eo fit aptior ad hauriendum divinae lucis fulgorem, quae[13] die septimo
+prae caeteris copiosius affulget[14]. Hic autem humanae mentis in Deum
+raptus pretiosa mors a Davide[15] et osculum oris divini appellatur a
+Salomone[16]. Quid? quod[17] Josephus antiquitatum scriptor clarissimus
+tradit, fluvium sabbathicum in Syria sic appellari, quod non nisi isto
+die fluere consuescat[18].
+
+    [1.] Alius: _a�riis_. [2.] Alius: _planius_. [3.] Alii: _quae_.
+    [4.] Alii: _cadentibus_. [5.] Alibi: _agere_. [6.] Alibi:
+    _proculcari_. [7.] Alibi: _et_. [8.] Alii: _Nullum, inquam_.
+    [9.] Alii: _aspici_. [10.] Alius: _aquilonaribus_. [11.] Alius:
+    _continuis_. [12.] Justinus Martyr, qu. 69. [13.] Alii: _qui_, vel:
+    _quo_. [14.] Alibi: _effulget_. [15.] Psalm. 116, 15. [16.] Cant. 1,
+    1. [17.] Alibi: _Quin_. [18.] Lib. 7 de bello jud. cp. 24.
+
+TORALBA: Fateor equidem, diei septimi arcana valde mirabilia mihi fuisse
+hactenus incognita.
+
+CURTIUS: Non dubito, quin mentis agitatio ac meditatio ingenium
+vehementer exacuat. Concedo et illud, nihil praeclarius[1] ab homine
+fieri posse, quam Dei optimi maximi beneficia, leges, actiones, opera
+contemplari et ex his laudes ejus eruere ac praedicare. Sed[2] cum primi
+illi parentes humani generis ante legem de cultu diei septimi nullam ad
+contemplationis praesidia dierum discretionem adhibuerint, non videbam,
+cur subtilius rationem temporum exquirere deberemus, aut cur diem
+septimum quam caeteros[3] sanctiorem esse praedicaremus.
+
+    [1.] Alibi: _pulcrius_. [2.] Alii: _Sic_. [3.] Alibi: _caeteris_.
+
+FRIDERICUS: Nulla dierum distinctio est in coelo[1] ac ne in terra
+quidem ubique; est enim[2] ultra sexagesimam magni circuli partem tanta
+lucis ac tenebrarum varietas, ut ad utrumque polum accedentibus post
+septuagesimam coeli partem dies menstrua sit, propius bimestris,
+trimestris, quadrimestris, sive pro 24 horis bis mille octingentas[3]
+horas diem sine sole supra horizontem continuo videre, et[4] sub utroque
+polo dies unus est semestris sine solis ortu, nox item una sine solis
+occasu semestris, et cum alii 365 dies habeant, anno vertente, qui sub
+polo versantur, diem unum et noctem unam habeant, utramque semestrem.
+
+    [1.] Alibi: _coelis_. [2.] Deest in aliis codicibus. [3.] Addunt
+    alii: _octoginta_. [4.] Alibi: _ut_.
+
+SALOMO: Ultra septuagesimam partem meridiani circuli polum versus nullis
+mortalibus ulla statio patet, et ut pateat, quis tam stupidus, quin[1]
+solis circuitum horarum 24, sive supra sive infra horizontem, denotare
+non possit?
+
+    [1.] Alii: _qui_.
+
+FRIDERICUS: Id fortasse doctiores, sole supra horizontem existente[1],
+observare possunt, sed quis semestri nocte discrimen illud annotaret?
+Sed ut ab utroque polo ad regiones medias redeamus, fieri nullo modo
+potest, ut eadem dies septima esse possit toto terrarum orbe, quia cum
+occasu solis incipit[2] sabbathum maximum, mense Aprili hora sexta
+pomeridiana[3] in urbe Hierosolymitana, eodem momento regionibus
+Brasilianis Indorum meridies est; ex quo necesse est, sex horarum
+intervallo diem septimum citius auspicari Hierosolymis, quam populis[4]
+Brasilianis.
+
+    [1.] Alibi: _stante_. [2.] Alius: _incipiat_. [3.] Alii:
+    _promeridiana_. [4.] Alii: _a populis_.
+
+SALOMO: Argute quidem Fridericus, sed quis in tanta oceani ac terrarum
+ab ultima Syria usque in Americam regionem immensitate, i.e. milliaribus
+amplius 6060, diem septimum putet confundi posse? Argutias igitur
+omittamus ac diem septimum, qui tot ac tam multis argumentis tamque
+perspicuis naturae demonstrationibus illustratur[1], ad divinas aeque ac
+naturae leges pertinere fateamur.
+
+    [1.] Addunt alii: _putemus confundi posse, sed_.
+
+FREDERICUS: Si septima dies sola sit sancta, cur a vobis nova luna[1]
+trigesimo quoque die colitur?
+
+    [1.] Alii: +hierom�nia+.
+
+SALOMO: Nulla dies divinis laudibus aut actionibus honestis eximitur,
+sed potissimum dies septimus creationis mundi ac trigesimus divinae
+procurationis index festivus esse jubetur, quia non satis erat, mundum
+condidisse, nisi rebus genitis[1] Deus prospiceret ac statum,
+conditionem, alimenta, incrementa, vicissitudines rerum omnium
+tueretur[2].
+
+    [1.] Alibi: _conditis_. [2.] Alibi: _intueretur_.
+
+OCTAVIUS: Illud est, opinor, quod innuit Horatius[1], ubi +t�n triakada+
+Judaicam vocat trigesima sabbatha, quanquam non solum Judaei, sed et
+Graeci ac Latini novilunia festis diebus colebant, ut Juvenalis hoc
+versu significat[2]:
+
+  Observant ubi festa mero pede sabbatha reges,
+
+et Plutarchus +peri deisidaimonias+.
+
+    [1.] Sat. 1, 9. [2.] Deest alibi.
+
+CURTIUS: Nimia profecto superstitione Judaei Hierosolymam a Pompejo
+scalis admotis otiose[1] expugnari ac cives omnes sponte[2] velut in
+verriculo aut sagena rapi, partim[3] etiam crudeliter mactari et urbem
+floridissimam[4] opibus diripi die sabbathi patiebantur, quem Dio
+historicus Saturno fuisse sacratum scribit in hac expeditione, ubi
+Judaeos Vegetius[5] aeque ac Plutarchus[6] valde irrident.
+
+    [1.] Deest in alio codice. [2.] Deest in eodem codice. [3.] Deest in
+    eodem codice. [4.] Idem habet: _florentissimam_. [5.] De re
+    militari. [6.] De superstitione.
+
+SALOMO: Divina lex eos beavit, qui non subsederunt[1] in subselliis
+derisorum[2]. Hanc quidem Hierosolymorum expugnationem, Strabo factam
+scribit +en n�steia t�n Ioudai�n+, cum tamen die sabbathi jejunare
+prohibeamur. At Josephus non a Strabone modo, sed etiam a Dione et
+Eusebio[3] discrepat; scribit enim, urbem captam a Pompejo die Tamuz, M.
+Tullio Cicerone et M. Antonio consulibus, quod ut factum sit die
+septimo, Judaeorum tamen religionem[4] ac numinis metum laudare potius,
+quam irridere deberent[5].
+
+    [1.] Alius: _consederunt_. [2.] Psalm. 1, 6. [3.] Alius: _Vegetio_.
+    [4.] Alibi: _religionis_. [5.] Alii: _debemus_.
+
+FRIDERICUS: Agatharchides[1] Cnidius leges ac religionem Judaeorum ob id
+maxime sprevit, quod[2] Ptolemaeum Lagi filium Hierosolyma die sancto
+otiose invadere permisissent.
+
+    [1.] Alius: _Agatharchiades_. [2.] Joseph. antiq. jud. I, 12.
+
+SALOMO: Res tamen ex animo[1] cessit Judaeis. Nam Philadelphus
+Ptolemaeus Lagi filius urbem illam ac templum ingentibus donis ac
+largitionibus locupletavit, centum millia captivorum nostrae gentis, sua
+pecunia redemtos, manu misit, tabulam ex auro solidam[2] duorum
+cubitorum ac semis in sacrarium sanctissimum intulit, theologos LXXII
+ingentibus donis ac largitionibus, ut sacra biblia ex Hebraeis graeca
+facerent, locupletavit, quo nihil majus ac melius ab ullo principe
+praestari potuisset.
+
+    [1.] Alii: _ex animi voto_, vel: _ex omni voto_. [2.] Alibi:
+    _solido_.
+
+FRIDERICUS: Sed negari non potest, quin supina illa negligentia dicam,
+an stultitia, plane capitalis fuerit, quod Judaei urbem florentissimam
+opibus, propugnaculis, juventute, otiosissime[1] expugnari, liberos,
+uxores, templa sacratissima militum direptioni patere, quam die sabbathi
+tueri maluerunt. Nam quid aliud est, quam Dei bonitatem experiri ac
+tentare? ubi enim[2] periculum a capite, a liberis, a familia propulsare
+die sabbathi vetuit? Prius enim[3] Agamemnon arma quemque parare jubet,
+deinde a Jove victoriam precatur his verbis: +dos moi kata pl�res helein
+Priamoio melathron+ i.e. da mihi sublimem Priami subvertere sedem. Nam
+cum olim Romani inprimis religiose dies praeliares a festis
+discrevissent, ut M. Varro scribit, ab hostibus continuo lacessiti
+praeliares dies[4] exemerunt, ne cuiquam deinceps religio injiceretur,
+diebus festis proelium committere.
+
+    [1.] Alius: _atrocissime_. [2.] Addunt alii: _obsecro_. [3.] Hom.
+    Il. +B+, 414 [4.] Alius addit: _de festis_.
+
+SENAMUS: Jam quoque pridem Judaei dierum praeliarium religionem
+repudiarunt, nam Judas Maccabaeus strenuus imperator, cum die sabbathi
+Hierosolymam ab Antiocho Nobili expugnatam ac Judaeorum partem in
+speluncis exuri, partem mactari, partem suffocari non repugnantes
+audiisset, exercitui, quem ex fugitivis civibus collegerat, aperte
+declaravit, se pro delubris, pro focis, pro lege, pro civium salute, pro
+libertate etiam diebus sabbathis pugnaturum, ac deinceps ingentes de[1]
+hostibus victorias adeptus est[2] ac parva manu saepe legiones Antiochi
+vicit ac prostravit.
+
+    [1.] Alibi: _ab_. [2.] Alius: _reportavit_.
+
+FRIDERICUS: Non religio, sed superstitio est, quod Judaei tam
+pertinaciter ab omnibus etiam necessariis negotiis die sabbathi sic
+abstinendum putant, ut ne filius quidem aquis parentem mersum aut
+fluvio[1] interceptum eripiat, aut illata vulnera[2], quo minus sanguis
+effluat, obligare velit. Quam superstitiosam crudelitatem Christus[3]
+exhorruit, cum sacerdos viatorem vulneribus saucium die sabbathi
+deseruisset, rustici autem benignitatem laudavit, quod hominem
+languentem vulneribus obligatis jumento domum importari jussisset. Cum
+autem pontifices in Christum acerbe inveherentur, quod[4] aegrotum
+septimo die curavisset ac lectum alio transferri jussisset[5], ipse
+obtrectationes[6] illorum verbo diluens: _Sabbathum_, inquit, _propter
+hominem, non autem homo propter sabbathum conditus est; filius autem
+hominis dominus est sabbathi._ Itaque curationes admirabiles[7]
+multitudini, morborum innumerabilium varietate languenti, saepius die
+sabbathi mirifice ostentavit[8].
+
+    [1.] Alius: _flammis_. [2.] Alibi: _illato vulnere_. [3.] Luc. 10,
+    31 sq. [4.] Matth. 12. Luc. 6, 13 sq. [5.] Alius: _transferre
+    mandasset_. [6.] Alibi: _objectiones_. [7.] Alibi: _admirabilis_.
+    [8.] Matth. 12. Marc. 2. Joh. 7. 9. Luc. 1. 6. 13 sq.
+
+CURTIUS: Simili superstitione insaniebat nauclerus ille Judaeus, quem
+Synesius[1] scribit die sabbathi navis gubernacula in altissimis
+fluctibus deseruisse, nec ullo mortis aut tormentorum metu aut navis cum
+vectoribus periclitantis ad officium revocari potuisse.
+
+    [1.] In Epistolis.
+
+SALOMO: Nos etiam leges non ad legum, sed ad hominum salutem latas
+arbitramur, nec putamus eum in legem quid commisisse, qui quid[1]
+fecerit vetitum die sabbathi premente[2] necessitate, quippe quae nullis
+co�rceri legibus, nulla obligatione teneri potest. Si tamen demus,
+sabbatho curare licuisse, non propterea licuit asportare[3] cubile.
+Illud enim potissimum arguebatur[4], quod Christus lectum asportari[5]
+jusserat. Quin etiam pontifex facti conscius plebem increpuit his
+verbis: Sex dies rebus agendis supersunt, his ergo diebus accedite ad
+curationem, non die sabbathi.
+
+    [1.] Alibi: _quicquid_. [2.] Alius: _poscente_. [3.] Alius:
+    _exportare_. [4.] Alius: _arguebant_. [5.] Alius: _avehi_.
+
+FRIDERICUS: Haec verba pontificis[1] non eo pertinent, ut curare die
+septimo scelus arbitraretur, sed ut invidis obtrectatoribus omnem sui
+calumniandi praeriperet occasionem.
+
+    [1.] Alibi: _Christi_.
+
+CORONAEUS: Si morbus tam gravis est, ut dilatio vitae periculum sit
+allatura, etiam diebus festis curare licere ac semper licuisse non
+dubito. Sin facile unius diei moram ferre possit aegrotus, differendum
+opinor, dum festa quies praeterierit, quam nos Dominicam dicimus, quia
+domino sancta sit, ut sanctissimis christianae ecclesiae institutis
+docemur. Quibus acquievisse me profiteor ac prae me fero[1], nec me
+argumentis cujusquam patiar auferri, aut a suscepta Romanorum pontificum
+religione divelli. Quod enim Salomo in allegoriis: _Custodi_, inquit,
+_fili mi, jussa patris tui, nec dimitte legem matris tuae_[2], ego Dei
+mandata et ecclesiae interpretor[3]. Idem: _Ne transferas terminum, quem
+majores tui pepigerunt_[4].
+
+    [1.] Alibi: _praefero_, vel: _pro me fero_. [2.] Proverb. 6, 20.
+    [3.] Alius: _interpretabor_. [4.] Proverb. 22, 28.
+
+SALOMO: Patris quidem appellatione Deus, matris autem natura mihi
+significari videtur. Nec tamen dubito, quin ad ecclesiam quoque
+transferri possit, quae duobus annorum millibus ante floruerat, quam
+Jesus, Josephi et Mariae filius, nasceretur, qui tamen sabbathum
+saepissime coli jussit[1], ac Paulus[2] ipse sabbathismum populo Dei
+datum scribit, quibus verbis populum Dei a Christianis et barbaris
+aperte discrevit. Ac tametsi Christianorum oriens ecclesia diem primum,
+quem vos dominicum appellatis, initio feriaretur, non propterea a cultu
+sabbathi destiterat[3] Tertulliani aetate, cujus haec verba sunt: Duas
+in anno hebdomadas +apo kreophagias+[4] abstinemus exceptis sabbathis et
+dominicis. Item: _Sabbathis omnibus, qui adierit[5], inveniet Deum._
+
+    [1.] Lucae 17. [2.] Hebr. 4. [3.] Alibi: _desistebat_. [4.] Alii:
+    +kreophag�n+. [5.] Alibi: _audierit_.
+
+CURTIUS: Justinus eodem, quo Tertullianus, tempore floruit et apologiam
+eodem tempore pro Christianis scripsit ad M. Aurelium Augustum, in qua
+fatetur, Christianos ad preces et eucharistiae communionem diebus
+dominicis convenire solitos, nihil tamen de sabbatho. Ac tametsi
+primordio nascentis ecclesiae christianae plerique circumciderentur, ut
+etiamnunc his temporibus Aethiopes Christiani, et sabbathum
+feriarentur[1], nihilominus tamen Paulus, frequenti discipulorum
+concilio coacto, Petrum increpuit ac legitimos majorum ritus abrogandos
+esse communi decreto persuasit[2]. Itaque cum ad Colossenses[3]
+scriberet: _Ne quis_, inquit, _vos judicet in cibo aut[4] potu, vel
+parte diei festi vel noviluniis vel sabbathorum, quae sunt umbra
+futurorum._
+
+    [1.] Alibi: _feriantur_. [2.] Act 15, 22 sqq. Gal. 2, 14 sqq.
+    [3.] Col. 2, 16 sq. [4.] Alibi: _vel_.
+
+CORONAEUS: Fieri potuit, ut primus ac septimus dies Christianis festivus
+exstiterit; sed cum utriusque diei conservatio rebus agendis grave
+afferret impedimentum, Victor pontifex Romanus sub annum Christi 196
+sabbathi quietem valere jussit ac pro sabbatho dominicam feriari.
+
+SALOMO: Cave putes, Coronaee, me Christianis persuadere[1] velle, ut pro
+dominica sabbathum accipiatis, ne diem sanctissimum sabbathi aeque ac
+Dominicam saltationibus impudicis, crapula, libidine, venationibus,
+lusibus, denique impuris scortationibus foedissime contaminari videam
+non sine maximo animi dolore. Praestat, illum diem negotiis ac rebus
+agendis transigere, quam impurissimis flagitiis violare.
+
+    [1.] Alibi: _persuasisse_.
+
+SENAMUS: Vos Judaei tetrici ac tristes non videmini dies festos colere,
+quos veteres omnes tum Graeci tum Latini ludibus publicis, conviviis,
+choreis, canticis, saltationibus laetiores esse voluerunt ac propterea
+Diis immortalibus gratiores.
+
+SALOMO: Non abhorret gens nostra a choreis et saltationibus, quin et
+dies festus nobis vocatur #chag#[1] a saltatione et meditatione, ne
+festi dies choreis tantum divinis, sed meditationibus etiam tribuantur.
+Itaque noviluniorum diebus[2] omnes omnibus[3] oblectationum generibus,
+quae modo[4] a turpitudine abhorrent, summopere delectamur[5], nec
+quicquam nobis saepius ingeritur, quam ut intimi animi pectoribus
+laetemur ac, tametsi sanctissimo die sabbathi a vulgaribus choreis
+abstineamus, canticis tamen divinarum laudum, suavitate vocum ac
+nervorum admista, diem illum laetissimum ac jucundissimum reddere
+solemus, ac festis epulis coram immortali Deo obtestamur, nos[6] summa
+cum laetitia cibis sacrificiorum optimis vesci, ut lege divina jubemur,
+nihilominus tamen aliquot horas mentem legum divinarum lectione
+pascimus[7], idque ab antiquissimis prophetarum discipulis ad haec usque
+tempora usurpare solemus. Sic enim de Sunamitide ad Elisaeum
+profecta[8]: _Cur_, inquit[9], _maritus uxori, venis ad prophetam, cum
+nec sit luna nova, nec sabbathum?_ Licet enim duobus milliaribus, non
+tamen longius a domo discedere, ut oracula divina ab eruditis theologis
+hauriantur. Quod autem Senamus tristiores et moestiores nos caeteris
+nationibus videri queritur, haec potissimum causa est, quod non modo
+sabbathum, sed etiam omnia decalogi capita impune violari videmus[10].
+Nam cum primo capite unius aeterni Dei cultus proponatur, nihilominus
+tamen sexcenta millia Deorum ac multo plura[11] videmus ubique coli.
+Veteres quidem pagani trecentos Joves, ut ille[12]:
+
+  Trecentum tonat ore Deo Erebumque Chaosque,
+
+et quae plura hyperbole amplificat, ad 36000 prodidere; at videmus[13]
+tot a Christianis Deos coli, quot angelos, quot beatas mentes
+arbitrantur, i.e. innumerabiles prope legiones, praeter eos, quos
+divorum albo pontifices, evocatis arte magica daemonibus, scripsere
+detestanda quadam apotheosi[14]. Et cum secundo capite decalogi ante
+statuas aut ullas imagines procidere easque revereri capitali subjecta
+poena prohibeamur, omnia tamen fana, omnes templorum angulos ac recessus
+quaqua versus sculptilibus idolis redundare videmus, et quidem ex omni
+materia, ex omnibus metallis, lapidibus, lignis, terra, cera, farina,
+ipsaque putrida cadavera, pulpam aceto et sale conditam, ossa, cineres,
+cereis ardentibus deosculari, et eorum contactu non modo corpori
+salubritatem, sed etiam menti sanctitatem et ubique salutem comparari
+putant. Illud etiam detestabilius, quod in omnibus horariis
+precationibus[15] secundum decalogi caput, quo statuarum cultus
+interdicitur, non modo in Italia, Gallia, Hispania, verum etiam in ipsa
+Germania ex ipso decalogo expunxerunt[16] ac penitus abraserunt. Ac
+mirum mihi visum est, cur Martinus Lutherus negat[17], ullas imagines
+lege divina prohiberi, praeterquam ipsius Dei, non item crucifixi et[18]
+apostolorum, deinde subjicit: Nos Mosen nec audire nec videre volumus,
+mandata de statuis et sabbatho sunt ceremoniae sublatae. Quae quis aequa
+mente ferre potest? in eo praesertim, qui se religionum censorem
+profiteatur. Tertium decalogi caput, quo nomen domini temere usurpare
+prohibemur, multo gravius etiam quam superiora violatur: quia non modo
+pejeratur, verum etiam contumeliis nomen illius sacratissimum[19]
+dilaceratur, ac pro aeterno Deo peregrina Deorum ac daemonum nomina
+jurantur, cum toties ac tam diserte[20] aliud quam aeterni Dei nomen ac
+numen[21] jurare prohibeamur. Omitto secundae tabulae capita ac
+potissimum scortationes, adulteria, stupra et utriusque sexus ab
+ordinibus sacris libidines, continentiae specie turpiter effusas.
+
+    [1.] Deest in alio codice. [2.] Alibi: _dies_. [3.] Alibi: _omnium_.
+    [4.] Alibi: _quomodo ... abhorreat_. [5.] Alius: _oblectamur_.
+    [6.] Deest in aliis codicibus. [7.] Alius: _pasci_, ita ut
+    antecedenti verbo _vesci_ correspondeat. [8.] Alibi: _profectura_.
+    [9.] 2 (4) Regum 4, 8 sqq. [10.] Alius: _violare debemus_.
+    [11.] Alibi: _plures_. [12.] Virgilii Aeneis IV. [13.] Alibi: _ut
+    videamus_. [14.] Alii: +apothe�sei+. [15.] Deest in alio codice.
+    [16.] Alius: _induxerunt_. [17.] Tom. III. (Jen. ed.)--Alibi:
+    _neget_. [18.] Alibi: _aut_. [19.] Alibi: _sanctissimum_.
+    [20.] Deuteron. 9. Jerem. 5 et 12. [21.] Desunt haec duo verba in
+    alio codice.
+
+Quae cum Salomo vehementius, quam pro senili aetate, dixisset, silentium
+secutum est. Silentii causa fuit, quod ejus oratio CORONAEUM, acerrimum
+rituum Romanorum propugnatorem, pupugerat, qui cum se ad responsionem[1]
+comparare videretur[2], omnibus in eum intentis, sermonem cohibuit,
+rupto silentio: Mihi, inquit, in animo erat, Salomonis querelas et
+criminationes diluere, sed in aliud tempus differendum puto, ne de
+libertate dicendi quicquam cuiquam detraxisse videamur[3].
+
+    [1.] Alii: _reprehensionem_. [2.] Alii: _paratum videret_.
+    [3.] Alibi: _videar_.
+
+OCTAVIUS: Etiam animi pendeo, loquarne an taceam?
+
+CORONAEUS: Cur taceas, cum tam copiosa dicendi seges proponatur, si vel
+Salomonem refellere velis?
+
+OCTAVIUS: Cum religionem Isma�litarum et instituta cum moribus ac
+ritibus Christianorum comparo, mihi videor in terras de sublimi delapsus
+coelo. Nam Isma�litae summa veneratione Deum aeternum, nec plures uno
+colunt, Jesum autem ipsum Isaiam vocant, non modo verbum, sed etiam
+spiritum ac nuncium Dei fuisse agnoscunt et manibus hostium ereptum,
+quominus ab improbis capitali supplicio afficeretur. Hunc autem nec
+Deum, nec Dei filium[1] arbitrantur, ac propterea sanctissime vetant
+adorari. Abrahami legem se tueri profitentur, ac Deum eundem colere,
+quem ille vivens ac spirans adoravit. A cultu statuarum tantopere
+abhorrent, ut non modo in templis ac delubris nusquam unquam[2] caelatas
+vel sculptas vel fusas vel pictas imagines, verum etiam nihil eorum,
+quae natura peperit, seu stirpes, seu animantia pingere liceat, aut ad
+spectaculi fructum usquam haberi, subjecta legibus vetantibus poena
+capitali. Et[3] quidem, cum statuas Christianorum quasi ad virtutis
+imitationem positas excusarem, Pracadius quidam illud mihi reposuit, eos
+ipsos, quorum statuas veneremur, coelesti felicitate frui, quod divorum
+imagines dejecissent, ut[4] Deum aeternum adorarent. Psalmos Davidis,
+quos divinitus hominum generi[5] datos affirmant, cantibus ac nervis
+usurpare et quater quidem interdiu publice, noctu semel privatim precari
+consueverunt. Ac memini, cum essem eodem cubiculo[6] hospitii cum
+Africano inclusus, illum media nocte surgentem a cubili laudes Deo
+immortali canere ac me graviter increpare, quod tacerem, usurpans illud
+arabica lingua: _Media nocte surgebam, ut laudem dicerem nomini tuo_[7];
+tum et illud ex libris Jobi afferebat: _Multi_, inquit, _queruntur, se
+opprimi tyrannide et cum calamitatibus conflictari, nemo tamen est, qui
+Deum nocte laudatoriis canticis prosequatur._
+
+    [1.] Alii addunt: _esse_, vel: _fuisse_. [2.] Alii: _nulla usquam_.
+    [3.] Aliter legit alius codex: _Et quidem eo minus statuas
+    venerantur, ut etiam felicitate coelesti se frui glorientur, quod
+    divorum_ etc. [4.] Alibi: _ac_. [5.] Alibi: _Hominibus quasi_.
+    [6.] Alibi: _cubiculorum_. [7.] Psalm. 42, 4 sq. et 119, 55.
+
+CORONAEUS: Ecclesiae Romanae mos jam inde a Pelagio, pontifice maximo,
+usitatus est, septies singulis diebus Deum laudibus, supplicationibus et
+canticis die noctuque colere. Quod ab ipso Davide[1] didicimus et
+expressimus: _Septies_, inquit, _interdiu tibi dixi laudem_; quod nec
+Judaei faciunt, nec Lutherani, nec Zwingliani, qui sacra publica ita
+circumciderunt (excipio Anglos, segregatos a Puritanis), ut bis tantum
+tota hebdomade preces publice[2] fieri patiantur.
+
+    [1.] Psalm. 119. 164. [2.] Alius: _publicas_.
+
+SALOMO: Lex divina pontifices et Levitas mane ac vesperi Deo laudes
+canere jubet et matutinum quidem sacrificium quatuor horarum fuisse
+scribit Rabbi David, vespertinum unius horae, privatim vero laudes
+divinas assidue quemque momentis omnibus recolere laudatissimum. Nam
+laudare septies apud Davidem non finitum numerum, ut ecclesia Romana
+putat, sed infinitum continet seu incertum, ut fere semper. Sic enim
+mater Samuelis[1], cum Deo gratularetur: _Sterilis_, inquit, _peperit
+septem._ Nocturnas vero laudes privatim ex cujusque voto fieri majores
+voluerunt, quibus nihil efficacius, nihil gratius esse potest.
+
+    [1.] 1 Sam. 1, 6 sqq.
+
+OCTAVIUS: Rogationes Isma�litarum breves quidem sunt, sed supra modum
+efficaces in hunc modum: El hemdu, tilla hi rabis hallamine, El rahami,
+El rachini, Melichi, Jarini, El dini, ejahe, rah tu vejache, vestecun
+Isdina. Elzzirata Mustitfa mazzirata cladina evanta alahim gari ri il
+magduli olahem velal soline amim. Id est: Laus Deo misericordi ac
+flexibili regi extremi judicii! O mortales pietatis amantes, colamus
+illum et auxilium consequamur, da nobis, aeterne Deus, certissimam
+cognitionem eorum, quos selegisti, ut nunquam, illis offensis, ex gratia
+tua excedam. Amen. Haec precatio ab illis Lassala[1] dicitur i.e.
+communis omnium, quia praeter hanc variae sunt preces ac paene
+innumerabiles, quas ex voto sibi quisque commentatur.
+
+    [1.] Alibi: _Lessala_.
+
+CORONAEUS: Non video, cur Pater noster Christi cedere debeat Lassalae
+Isma�litarum aut schema Hebraeorum.
+
+SALOMO: Nostrum illud schema, quod ab omnibus Judaeis quotidie
+usurpatur, non est precatio, sed commemoratio, ne ab aeterno Dei cultu
+unquam discedamus. Quin Moses in concione totius populi eadem verba sic
+expressit, quae a Latinis et Graecis non satis apte reddita mihi
+videntur. Sic enim opinor melius[1]: _Audi Isra�l! Is qui est aeternus
+Deus noster, aeternus est unus, amabis igitur Deum tuum aeternum ex toto
+corde tuo et tota anima tua et toto impetu virium tuarum. Atque haec
+verba, quae jubeo, in corde tuo haerebunt, eaque saepius inculcabis
+liberis tuis, seu domi sedeas, seu ambules, seu jaceas, seu surgas, et
+alligabis ea ad manum, et quasi monumenta erunt pro oculis tuis, quin et
+asscribas ea postibus domus tuae et pro foribus tuis._ Illud est schema
+nostrum, quod in membranis vitulinis[2] scriptum et in capsulis conditum
+brachio sinistro alligamus quidem et capiti inter caesariem et frontem,
+idque chaldaica vox Tephilin a #tafel#, quod _alligare_ vel
+_appendere_[3] significat: alii ab hebraica voce #tflh#, quae orationem
+significat[4], quoniam ea quotidie quasi preces sanctissimas recolunt.
+In iisdem etiam membranis inscribunt periodum e decimo tertio capite
+Exodi, quae incipit: _Memento diei hujus, quo egressus es ex Aegypto_,
+usque ad haec verba: _A diebus in dies_[5], et ex eodem capite, paulo
+post periodum, quae incipit: _Et erit, cum introducet te_, usque ad haec
+verba: _quod potenti manu eduxerit nos Deus ex Aegypto_[6]. Item
+periodum ex secundo capite Deuteronomii, quod incipit: _Exit itaque si
+audiendo_, usque ad haec verba: _coelum supra terram_[7].
+
+    [1.] Deuter. 6, 4 sqq. [2.] Alius: _fibulanis_. [3.] Alibi:
+    _apprehendere_. [4.] Desunt haec octo antecedentia verba in aliis
+    codicibus. [5.] Exod. 13, 3 sq. [6.] Exod. 18, 7-9. [7.] Deuter. 11,
+    1 sqq.
+
+FRIDERICUS: Tanta Judaeorum superstitio est, ut satis esse putent ad
+salutem adipiscendam, eas membranas circumferre, ut[1] quidem Catholici
+principium evangelii Johannis collo alligant, ea spe ac fiducia, ut ab
+omnibus calamitatibus ac morbis tuti sint, quas ligaturas execrabiles
+appellat Augustinus.
+
+    [1.] Alibi: _et_.
+
+SALOMO: De nostris si ullus ea spe ac fiducia ducatur, ut earum rerum
+sola gestatio ad salutem prosit, quem puto esse neminem, hunc insanire
+judico. Sed haec summa capita majores nostri ab unoquoque nostrum
+circumferri voluerunt, ut quotiescunque capsulas vel in postibus videant
+Mezazam, primi capitis, et divinae legis memores ab omni cultu
+peregrinorum numinum abstinere, et ad verum Deum vitam instituere
+consuescant.
+
+OCTAVIUS: Ab omnibus ligaturis istis ac pictis imaginibus Isma�litae
+abhorrent et veram pietatem amplectuntur. Illud etiam praeclare, quod
+Mesquedas vel[1] fana sic construunt, ut nec a viris foeminae conspici,
+nec viros foeminae contueri possint, sed habeant utrique stationes medio
+pariete discretas.
+
+    [1.] Alii: _seu_.
+
+SALOMO: Haec a nostris, ut optima quaeque, assumserunt[1] et
+expresserunt Isma�litae, ut nec in templis nec in synagogis viri
+foeminas intueri possint. Ita fit, ut nullae pravae cupiditatis
+inflammandae occasio aut lenociniorum illecebrae ullae quaerantur.
+
+    [1.] Alii: _acceperunt_, vel: _sibi asserunt_.
+
+CURTIUS: Utinam mos ille nostris hominibus in mentem veniret! Cur enim
+laudabilia instituta, ubiubi sint, non imitemur? Illud enim quodammodo
+asseverare possumus, nulla fere templa Christianorum lenocinio vacare.
+
+SALOMO: Nihil flagitiosius mihi videtur, quam pietatis faciem libidini
+obtendere; ob id enim sublatus est mos a majoribus nostris, quo feminae
+prae foribus tentorii sacri[1] excubabant[2], propterea quod sacerdotes,
+filii pontificis maximi ac principis Eli, stuprum his inferre non
+dubitarint[3]. Maxima semper cura fuit majoribus nostris, non modo
+impudicitiam, sed impudicitiae suspicionem a sacris longissime
+amovere[4]. Quin[5] etiam meretrices ab extrema memoria majorum
+nostrorum nunquam nisi vultu velato foras prodibant. Post etiam in
+Arabia omnes Hebraeae mulieres capitibus omnino praeter oculos contectae
+fuerunt, cum in publicum exirent. Tandem etiam in templis non modo
+velari, sed etiam parietibus a virorum conspectu segregari placuit, quod
+sapienter Isma�litae imitati templa omnia parietibus habuere utrique
+sexui divisa.
+
+    [1.] Alius: _sacra_. [2.] Forte: _exercebant_. [3.] 1 Sam. 2, 22
+    sqq. [4.] Alii: _movere_. [5.] Alibi: _Hinc_.
+
+FRIDERICUS: Nulla calumnia[1] graviore Christiani veteres oppressi
+dicuntur, quam quod stupris et incestibus nocturna sacra religionis
+specie funestarent, quam quidem ad calumniam diluendam scriptae sunt
+apologiae Origenis, Justini, Athenagorae, Tertulliani, atque hic etiam
+in libro de velandis virginibus Christianorum morem valde improbavit,
+quo quidem foeminas viris confusas inter amplexus et oscula caritatis,
+quae in ipsis templis fiebant, invaluisse scribit.
+
+    [1.] Origenes contra Celsum; Talmud. in tract. de sabbatho; Philo in
+    libro de vita contempl.
+
+CORONAEUS: Id quidem a pontificibus Romanis aliquando, ut opto et spero,
+emendari poterit, perinde ut illa pietatis oscula fuere sublata.
+
+OCTAVIUS: Agnosco equidem, omnia fere Judaeis et Isma�litis, quod[1] ad
+religionem attinet, communia esse, utrisque aeterni unius Dei cultus,
+utrisque idolorum summa execratio, item circumcisio et genus ab Abrahamo
+utrisque ducitur; abstinent utrique a sanguinis[2] et porcorum esu,
+denique lectiones utrisque frequentissimae, quas Tertullianus[3] non
+satis argute reprehendit in Judaeis, quos lavari quotidie scribit,
+quia[4] quotidie inquinantur, quasi vero Christiani penitus circumcisi
+puriores essent, cum tamen David Goliathen ob id execratus sit[5], quod
+esset incircumcisus et immundus. Quanquam Aethiopes Christiani
+circumcisionem amplexi fuere, qua etiam veteres Aegyptios uti
+consuevisse scribit Herodotus[6]. His vero temporibus non modo mares[7]
+a maribus, verum etiam foeminae[8] a foeminis nymphae quadam particula
+circumciduntur.
+
+    [1.] Alibi: _quid_. [2.] Alii: _sanguine_. [3.] De baptismo.
+    [4.] Alibi: _quoniam_. [5.] Alibi: _est_. [6.] Lib. 4. Sed
+    intelligendum est de his Aegyptiis, qui genere Judaei sunt.
+    [7.] Alibi: _mas_. [8.] Alii: _foemina_.
+
+CURTIUS: Fuit illa quidem foederis cum Abrahamo percussi tessera[1], non
+tamen ullam[2] video fuisse circumcisionis utilitatem.
+
+    [1.] Alibi: _tabula_. [2.] Alii: _aliam_.
+
+SALOMO: Quae major aut[1] sanctior utilitas esse potest, quam divini
+foederis arcanum? Quanquam qui curiosius ista scrutantur, maximas
+circumcisionis asserunt[2] utilitates, tum ad procreationem liberorum
+commodiorem, tum ad inflammationem tumorum amovendam, tum ad co�rcendam
+vim libidinis effervescentis, quam Rabbi Moses praecipuam circumcisionis
+causam esse arbitratur. Hoc tamen Judaei ab Isma�litis differunt, quod
+hi nec azymis nec agnis paschalibus utuntur[3] nec sabbathi festiva
+quiete, nec ad occasum conversi precantur, nec Messiam exspectant, ut
+Judaei, excipio eos, qui Haly sectam sequuntur, quos Imanias vocant. Ac
+tametsi preces ad omnia coeli templa[4] fieri posse confiteantur,
+saepius tamen ad Mecham ora convertunt, ut olim Daniel in urbe Babylonis
+exul, in genua procumbens, Hierosolymam versus orationem[5] concipiebat.
+
+    [1.] Alii: _et_. [2.] Alibi: _afferunt_. [3.] Alius: _utantur_.
+    [4.] Alibi: _omnes coeli plagas_. [5.] Alii: _vota_.
+
+SENAMUS: Mercurius Trismegistus adoraturos primum ad orientem solem,
+meridie ad Austrum, sero ad occasum converti[1] jussit. Graecis tamen
+nonnullis usitatum erat, ad orientalem plagam Diis sacrificare, heroibus
+vero ad occasum, caeteris omnibus ad orientem, qui mos a Chaldaeis et
+magis Persarum ad omnes fere populos dimanavit; illi etiam diluculo ac
+potissimum etiam soli orienti, quem Mithram appellabant, sacra facere
+consuerant. Hinc Maro:
+
+  Illi ad surgentis conversi lumina solis.
+
+Sic tamen ut statuae in occidua plaga collocarentur, ortum spectantes,
+ut Vitruvius[2] scribit. Jubet enim Porphyrius, adoraturos statuis ortum
+spectantibus +antipros�pous+ esse et converti ad occasum, contra quam
+Christiani statuas occasum spectantes collocare solent, ut eas ipsi
+vultu ad orientem converso adorent.
+
+    [1.] Alii: _verti_. [2.] Alius: _Virumnius_.
+
+FRIDERICUS: Christiani veteres cum rogarentur, cur ad solis ortum
+conversi vota conciperent, respondebant[1], id illis in usu esse, quod
+oriens honoratior esset occasu. Sic enim Pompejus[2] Cornelio Syllae
+dixisse fertur, plures orientem, quam occidentem[3] solem adorare. Non
+video tamen, cur Judaei ab omnibus populis dissidentes ad occasum
+conversi sacra faciant.
+
+    [1.] Justinus Martyr qu. 118. [2.] Plutarchus in Pompejo.
+    [3.] Alibi: _abeuntem_.
+
+SALOMO: Plerique nos id facere putant, ne solem ac sidera orientia
+colere videamur. Sed falluntur, cum sol utramque plagam spectet et
+utroque tempore sacra faciamus. At noster legislator tentorium sacrarii
+ad exemplar universitatis constructum erexit. Est autem rapidissima
+orbium coelestium conversio ab ortu ad occasum, et qui naturae cursum
+tenere volet, cum sideribus ad occasum progredi necesse habet, non
+regredi ad ortum. Ex quo quidem pulcherrima naturae arcana eruuntur,
+ut[1] decentem et naturae congruentem morem intelligamus, quae scilicet
+dextra, quae pars mundi sinistra dicatur.
+
+    [1.] Alibi: _et_.
+
+TORALBA: Haec disputatio plurimum[1] exercuit omnes scriptores, nec
+tamen de mundi situ probabilem afferunt caussam. Nam Pythagoras,
+Homerus, Plato, Aristoteles, Galenus, Averroesdextrum mundi latus in
+oriente posuere, Plinius et Varro sinistrum. Augur enim Romanus, sub Dio
+templorum sacra lituo dividens, vultum ad Austrum convertebat, ut
+haberet a sinistris ortum et occasum a dextris. Empedocles, Cleomenes,
+Lucanus, Solinus, Philo Ebraeus dextram mundi partem Aquiloni tribuunt.
+
+    [1.] Alius: _ut plurimum_.
+
+SALOMO: Pontifex Hebraeorum sacrificans vultu ad occasum converso
+dextrum latus Aquiloni opponit, laevum Austro, qui situs convenit
+universae naturae. Sunt enim dextra sinistris robustiora ac vegetiora,
+ut pes dexter ac brachium dextrum sinistro grandius, vegetius ac
+robustius est. Cor sapientis, inquit Salomo[1], _in dextra ejus, stulti
+vero in sinistra_, quia stulti, libidinis impotentia, cupiditatibus suis
+imperare nequeunt, ut sapientes. Sic aquilonares homines australibus
+robustiores sunt ac vegetiores, et ubique fere ad Aquilonem corpora sunt
+formae dignitate praestantiora, ingeniorum vis tamen minor. In dextro
+latere jecur situm est, sanguinis officina, in sinistro lien,
+conceptaculum atrae bilis. Sic ad aquilonarem regionem homines sunt
+rubicundi ac robusti, nam robustum a rubore Latini[2] derivant, ad
+meridiem atri; vis tamen ingeniorum major ad Austrum, cujusmodi sunt
+melancholici. In dextro latere jecur vim cupiditatis continet, vitiorum
+alimentum et +hupokeimenon+, ac propterea victimae ad Aquilonem
+spectantes caedi jubentur[3]. In sinistro vis atrae bilis ab ipso liene
+homines contemplationi deditos habet ac coelestium rerum meditationi;
+sic ab Aquilone bella, calamitates, exercitus in sacris litteris saepius
+denunciantur et potestas ingens Leviathani ad Aquilonem, qui etiam ob id
+Aquilonaris[4] appellatur. Contra vero Deus dicitur ab Austro venire et
+profectiones Abrahami versus Austrum. Quo pertinet etiam illud: _Dicam
+Aquiloni, da! et Austro, noli prohibere!_[5] quia prohibentis major,
+quam tribuentis potestas. Nec minus mirum videri debet, quod omnes
+omnium populorum regiones, Chaldaeorum inquam, Judaeorum, Isma�litarum,
+Christianorum ab Austro derivantur. Exercitus vero Gothorum, Vandalorum,
+Herulorum, Hungarorum, Turcarum, Tartarorum, AngloSaxonum ab Aquilone ad
+Austrum. Item motus omnium animantium est a dextro ad sinistrum
+latus[6], ac motus trepidantis orbis elati ab Aquilone ad Austrum
+inclinat, mirabili naturae consensu. Ex quo Judaeorum intelligitur
+templa Deorum[7] ad occasum conversa et pontificum statum in sacris
+faciendis universitati naturae consentaneum esse. Ex eoque non tantum
+Homeri, sed etiam Pythagorae, Platonis, Aristotelis, Averrois, Galeni,
+Plinii, Varronis errores emendantur, ac mirabilia naturae arcana
+intelliguntur, etiamsi preces ad omnia coeli templa laudesque divinae
+locis omnibus ac regionibus Deo gratissimae semper fuerunt.
+
+    [1.] Eccles. 10, 2. [2.] Festus in voce robustus. [3.] Levit. I.
+    Jerem. 46. Ezech. 42. [4.] Joel 2, 20.--Alibi: _Aquilonates_.
+    [5.] Jes. 43, 6. [6.] Aristoteles de hist. anim. II, 1. [7.] Alibi:
+    _Judaeorum_.
+
+OCTAVIUS: Non video, Isma�litas tam acute philosophari, sed qui citra
+tropicum cancri regiones incolunt, ad Mecham seu Jezecat seu Medinam
+Alnabi, ad civitatem prophetae et montem Moriam, ubi Abrahamus filium
+immolare[1] jussus est, convertuntur, scilicet ad Austrum; qui vero sunt
+ultra tropicum, convertuntur ad Aquilonem. Illud tamen singulare est,
+quod Isma�litae, quoties precantur[2], bis inclinato vertice terram ac
+manus utrasque deosculantur, Christiani vix unquam.
+
+    [1.] Alibi: _immorali_. [2.] Alibi: _provocantur_.
+
+CURTIUS: Manum deosculari Deum adorantes[1], antiquissimi moris est, ut
+Jobus ipse testatur, non quidem ut de[2] osculo cogitarent, sed ut ori
+silentium imponerent[3], unde saepe peccatur; ut etiam nunc plerique cum
+de peccatis confitentur, pectus solent tundere, ubi cor residet,
+pravarum cogitationum artifex; alii frontem vola caedere, ubi animi
+sedem esse arbitrantur, quasi poenas ab auctoribus flagitiorum
+reposcerent ista percussione. Verum enim vero[4] sine saliva[5] osculari
+nemo potest. Illud enim veterem[6] sapit idololatriam eorum[7], qui
+terram pro Deorum ac rerum omnium parente adorabant, magnae Cybeles
+appellatione carmine impio: O hominum, pecudum, div�mque aeterna
+creatrix!
+
+    [1.] Alii: _adorantem_. [2.] Alii: _non quia de_. [3.] Alius:
+    _imperarent_. [4.] Alios: _Terram vero_. [5.] Alius: _scelere_.
+    [6.] Alius: _veterum_. [7.] In eodem deest.
+
+SALOMO: Nos erecti Deum laudamus, flexis genibus fausta precamur,
+adversa deprecamur interdum etiam stantes, ut Ezechias ad parietem
+conversus, nunquam sedentes, multo minus ambulantes, nisi morbus vel
+imbecillitas cogat, ut Mosen, qui cum diutissime pansis[1] ad coelum
+manibus, tantisper adversus Amalekitas pugnabatur[2], erectus stetisset,
+fractis viribus consedit, fusis tamen et extensis manibus usque ad
+occasum. Fallitur autem Plutarchus[3], qui Numam jussisse scribit, ut
+adoraturi sederent, quod et Latinis inusitatum et a Pythagoricis
+decretis, quibus Numa dicitur imbutus fuisse[4], alienum. Sic enim
+Pythagorae symbolum: +peripheromenon proskunein+ i.e. circumvolutum
+procidere. Et nos quidem peccata confitentes frontis ad humum
+contactu[5] testamur humilitatem, quod Plutarchus appellat, +ripseis epi
+pros�pon+. In ardentissimis rogationibus[6] Eliae statura imitamur[7].
+Is enim cum sua oratione coelum tribus[8] annis et sex mensibus ita
+conclusisset, ut nec imbres ulli nec rores depluerent, septies oravit,
+quoad exoraret[9], vultu inter genua composito humi advolutus, qui
+humillimus est infantis in utere habitus, ut eliceret imbrem. Sessio[10]
+vero et adoratio e[11] diametro pugnant.
+
+    [1.] Alibi: _passis_. [2.] Exod. 17, 9 sqq. [3.] +Peri
+    deisidaimonias+. [4.] Addit alius: _penitus_. [5.] Alius: _fronte ad
+    humum contracta_. [6.] Alibi: _orationibus_. [7.] 1 Reg. 7, 1-9.
+    Jac. 4, 17. Sir. 48, 2. Luc. 4, 25. [8.] Alibi: _sex_. [9.] Alibi:
+    _exoraretur_. [10.] Desunt haec sequentia Salomonis verba in alio
+    codice. [11.] Alius: _toto_; alius: _tota_.
+
+OCTAVIUS: Tantum abest, ut Isma�litae osculantes humum adorare velint
+Cybelem, ut nulla gens ab idololatriae suspicione longius absit. In
+templo sermones et colloquia facere aut deambulare, scelus arbitrantur.
+Festis diebus hora sexta concio populi frequens est, nec ante meridiem
+festo die cibantur; die vero paschali, quae omnium sanctissime colitur,
+post jejunium menstruum[1] Elmeide coenam concelebrant, tum deosculatis
+mutuo manibus offensiones mutuo acceptas charitate summa ignoscunt ac
+veterum +agapas+ recolunt, non ficta simulatione, sed bona fide, nec si
+quisquam post accepta[2] illa oscula manuum[3] acceptas injurias
+ulciscatur, impune laturus est, sed gravi judicio damnatur. Si quis
+concionibus ac precibus publicis adesse recusaverit, mulcta, infamia,
+carceribus co�rcetur. Nec tamen[4] unius aeterni Dei purissimo cultu,
+sed etiam humanitate et benignitate populos omnes longe superant[5]. Ac
+mirantur, Christianos homines tantam egentium multitudinem, tantam
+suorum nuditatem[6] et inopiam aequo animo ferre posse, cum apud
+Isma�litas plura sint domicilia egentibus ac peregrinis vacua, quam
+tenues domiciliorum egentes. Saepe quidem videre potuistis Turcas in hac
+urbe tenuibus ubique occurrentibus[7] nummos libenter objicere. Nulla
+enim lex apud istos sanctior colitur, quam Ullache i.e. exsolvere debita
+et egentibus largiri. Itaque saepius occurrunt viatoribus chorabitae,
+quos Eremitas Graeci vocant, a quibus hoc unum precantur, ut ad se
+divertant. Postea vero quam exquisitis ferculis, lotionibus et
+cubilibus[8] foverunt, non modo nullum pretium reposcunt, sed etiam
+gratias agunt his verbis: Demum hannam fal alla se verfis, i.e. hoc
+animae meae detur, Deus te amet! Sunt etiam frequentissima domicilia[9]
+a litteratis hominibus circa fana constituta et uberrimi ad alimenta
+reditus; vix enim est ullus opibus locuples, qui aut templum aut
+publicum hospitium consecrandum non curet. At innumerabiles Christianos
+videmus, quos non benefacere delectat, sed benefecisse videri, ut
+ambitioni magis, quam inopiae donare[10] videantur. Et quum paucissimi
+benignitatis fontes egentibus[11] aperiant[12], tum vero id faciunt, vel
+ad furtorum et flagitiorum expiationem (neque enim[13] aqua citius
+ignem, quam largitio in egentes peccatum restringit)[14] vel ad
+incrementa rei familiaris[15]. Nihil enim verius a Basilio Magno dici
+potuit, quam artem omnium quaestuosissimam esse eleemosynariam[16]. Ac
+Musulmanni quaestum rei domesticae non spectant, sed solius Dei intuitu
+largiuntur, ad idque curiosissime a concionatoribus erudiuntur, ut mihi
+Christianis jure opponere posse videantur, quod olim Spartanus[17]
+quidam seniori assurgens in theatro, ne adolescentibus considentibus
+spectaret erectus, Athenienses honestas artes[18] ad pompam et fastum
+habere, non tamen ad usum. Hoc vero singulare est, quod Isma�litae a
+vino et alea, vetantibus legibus, abstineant, tametsi plerique
+Christiani se legibus solutos arbitrantur, propterea sive vini luxum et
+aleam sequuntur, sive adulteria, stupra, rapinas, injurias, verbera,
+caedes, mentis ad omnia concitas, quodque his omnibus foedius est,
+capitales in Deum contumeliae[19]. Juventutis autem molles et teneres
+annos studiosissime legibus divinis erudiunt, neque enim fabulas audiri
+et[20] libidinis ludos aperiri patiuntur, sed Alcorani divinis
+praeceptis tam assidue imbuunt, ut ante pubertatem fideli memoria
+teneant; cantica vero impudica nulla audiantur. Denique cum illorum
+religionem, judicia, leges, mores, instituta cum vestris[21] comparo,
+verissime Isma�litas ex omnibus populis Musulmannos i.e. fideles esse
+judico, non tantum, quia lex Muhammedis naturae consentanea est, ut
+Algibel et Avicenna scripsere, sed etiam quia caeteri verae[22] faciem
+ac speciem religionis habent, illi religionem ipsam non tantum habere,
+sed possidere mihi videntur[23].
+
+    [1.] Alibi: _nostrum_. [2.] Deest in alio codice. [3.] Alibi: _post
+    illas manuum exosculationes_. [4.] Alii: _tantum_. [5.] Alius:
+    _superarunt_. [6.] Alibi: _ruditatem_. [7.] Alibi: _accurrentibus_.
+    [8.] Alius: _cubiculis_. [9.] Alius addit: _scholastica_.
+    [10.] Alibi: _donari_. [11.] Alibi: _pauperibus_. [12.] Alii:
+    _appareant_. [13.] Alius: _vero_. [14.] Alii: _restinguit_.
+    [15.] Tob. 12, 9. [16.] Alius: _eleemosynam_. [17.] Alius:
+    _Spartiata_. [18.] Addunt alii: _et divinas_, vel: _et doctrinas_.
+    [19.] Alibi: _contumaciae_, vel: _injuriae_. [20.] Alius: _aut_.
+    [21.] Alii: _nostris_. [22.] Alibi: _fere_. [23.] Alibi:
+    _videantur_.
+
+Cum ad hanc orationem caeteri conticuissent ac mirarentur, Octavium a
+Christianis ad Isma�litas defecisse, nec quisquam Octavii orationem[1]
+refutaret, tandem rupto[2] silentio FRIDERICUS: Non erat, inquit,
+animus, Octavii orationem refutare, ac vos ob id opinor conticuisse,
+quod refutatione minus egeret. Nec mihi de moribus ac religione
+Muhammedistarum[3] disputare placet, quia non licuit eorum civitates ac
+respublicas pervestigare; illorum tamen religionem Octavio,
+ingeniosissimo viro, probari non puto, sed ea tantum[4] verbi gratia
+disseruisse. Legistis, opinor, libros de doctrina Muhammedis, item de
+moribus ejus ac toto vitae genere atque illud inprimis, quod
+ingeniosissimus ille[5] religionum artifex in libris[6] quidem
+Muhammedes nuncupetur[7], in coelo vero Almad. Sic enim[8] Homerus
+fluvium, qui Trojam praeterlabitur, Xanthum ab hominibus, Scamandrum a
+Diis vocari. Cum autem natus est Muhammedes, ad eum alendum venti
+scilicet, aves, nubes, angeli convenerunt, venti quidem odoribus, aves
+fructibus, nubes aquis. Et quoniam angelis nihil supererat, quod infanti
+praeberent, ira perciti discesserunt. Eundem tamen in coelum abreptum
+fuisse tradunt ab ipso Gabriele, ac post reditum prophetam se tulisse,
+conciones publicas habuisse; sed quoniam nec orationibus ullis, nec
+rationibus, quae vellet, persuadere poterat, vi et armis agere
+decrevisse; fugatum tamen die Veneris ab hostibus fugisse, a cujus fuga,
+scilicet ab Hegira, initia[9] ducunt annorum, postea vera validiore manu
+reversum Mecham expugnavisse ac discipulis militibus diripiendam
+dedisse. Ab his initiis et praeda locupletiores imperium paulatim
+propagarunt, cum Arabiae latrones ad societatem[10] proposita libertate
+ac diripiendi spe coegissent. Ipse vero jam senio confectus comitiali
+morbo dicitur interiisse, sed cum tertia die resurrecturum se
+promisisset, tam diu jacuit insepultus, quoad teterrimo foetore
+intolerabilis a plebe in cloacas urbis projectus esset. Plerique cum
+Garuffa, uxore Mazuchi[11], deprehensum ac caesum fuisse tradunt, cum
+diceret eas uxores, quas propheta vellet, jure suo capere potuisse.
+Abadallam vero et Machilium occidi jussisse, quod prophetam esse
+negarent, ac tametsi uxores septendecim domum duxisset, nihilominus
+tamen Zeidi quoque uxorem socii dicitur rapuisse. Jucundissimam quoque
+fabulam commentus est, ut vini non solum abusum tolleret, sed rem et
+usum necessarium prohiberet; fingit enim duos angelos coelitus in terram
+ad judicia exercenda demissos, ebrietate et illecebris formosae
+meretricis, cujus amore tenebantur, persuasos esse, ut alter illam in
+coelos veheret, alter in terram reveheret, propterea mortalibus vini
+usum interdictum fuisse. Ex omnibus autem fabulis nulla foecundior est,
+quam quae extat de paradiso Muhammedis, ubi ciborum fercula
+exquisitissima fore pollicentur, tum vini, lactis ac mellis torrentes
+undique profluentes, foeminarum etiam formosissimarum ac cynaedorum
+greges, quibus uti liceat et abuti, ac septuaginta millibus annorum
+voluptatibus perfrui, post convivium, quod etiam annorum septuaginta
+millium spatio definit. Quod[12] cum Averro�s, Arabicae philosophiae
+princeps, legisset, porcorum paradisum dixit, ut[13] mirum videri non
+debeat, si impietas illa detestabilis, tot ac talibus propositis
+praemiis, totum pene terrarum orbem invasit.
+
+    [1.] Alibi: _rationes_. [2.] Alius: _recepto_. [3.] _Muhamedanorum_.
+    [4.] Alibi: _de ea tamen_. [5.] Alii: _iste_. [6.] Alibi: _terris_.
+    [7.] Alius: _usurpatur_. [8.] Alius: _etiam_. [9.] Alibi: _initium_.
+    [10.] Alius: _saevitiam_. [11.] Alius: _Mafuchae_. [12.] Alibi:
+    _quae_. [13.] Alibi: _et ... debet_.
+
+CURTIUS: Tanta vis est pravae opinionis, ut hominum mentibus semel
+insita potentius quam natura ipsa dominetur. Et quidem apud Narsingas
+Indorum[1] populos mortuis maritis viduas eodem incendii rogo viventes
+ac spirantes cum cadaveribus[2] exuri constat, non modo veterum, sed
+etiam recentiorum scriptorum summa consensione easque summa alacritate
+eo deferri ab amicis, ut voluptatibus maritorum sempiternis perfruantur.
+Sed et illud valde puerile debet videri, quod Isma�litae flagitia
+lotionibus assiduis elui putant, non aliter atque Indi occidentales[3]
+Hispaniolae ex intimo stomacho ante aras ac statuas vomentes scelera
+profligari putabant.
+
+    [1.] Alius: _Indiae_. [2.] Alibi: _cadavere_. [3.] Alibi:
+    _orientales_.
+
+OCTAVIUS: Nihil mirum est, si Averro�s Isma�litarum religionem valere
+jussit, cum etiam Christianorum ac Judaeorum leges omnes foedissime
+proculcarit. Sed Avicenna, princeps in omni genere philosophiae ac
+medicinae clarissimus, scribit, legem Muhammedis miserias ac felicitatem
+summarum voluptatum corporis proposuisse, aliam tamen beatitatem[1] lege
+praestabiliorem in animo habuisse. Quae autem ex libris Elimel Nebi,
+h.e. vita prophetae ejusque doctrina, et Edit el nebi i.e. historia
+prophetae, recensuit Fridericus, plane apocrypha sunt Isma�litis neque
+usquam theologis approbantur, sed imperitis hominibus conscripta
+rejiciuntur, ut ea, quae a Bonaventura theologo de vita Christi
+circumferuntur, cum scilicet arbores frugiferae summa cacumina
+curvassent leviter, ut infanti Christo, ad poma inhianti ad satietatem
+usque vesci liceret. Quae theologi christiani non magis probant, quam
+innumerabiles hujusmodi fabulas, quas in aurea dicam an ferrea lectione
+divorum legimus, quae referre nolim, ne nos pigeat ineptiarum.
+Alcoranus, qui a collectione sic dicitur vel Alphaticianus a
+distinctione capitum, quae 123 numerantur, nihil habet ineptiarum, nihil
+sibi contrarium, nihil repugnans, ut putarunt Dionysius Carthusianus et
+Cardinalis S. Sixti[2], qui adversus legem Muhammedis scripserunt.
+Mitius aliquando[3] Richardus[4] ordinis praedicatorum, arabicis
+litteris et disciplina instructus[5], tametsi quibusdam locis et falsa
+simulavit et vera dissimulavit. Quod autem de paradiso et sordidis
+voluptatibus plerique calumniantur, satis refelluntur ex iis, quae Azora
+septuagesima quinta et septima scribuntur, scilicet adulteros et
+perjuros sempiternis inferorum ignibus deflagraturos, ut clara voce
+testatus est ipse legislator Muhammedes. At ne foeminas quidem a viris,
+dum sacra fiunt, conspici, nec in publico vultus revelari[6] patiuntur
+populi, qui Muhammedis legibus[7] obligantur. Quod item Christiani
+Muhammedem se resurrecturum spopondisse commemorant, nusquam scriptis
+Isma�litarum ista reperies. Atque in eo ipso inter se discrepant
+Christiani, quod alii quidem tertia die, alii octingentesimo post anno
+resurrectionem se promisisse jactant, quasi Lycurgus alter[8], Apollinem
+consulturus, cives suis legibus obligaret, quousque rediisset. Omissis
+igitur fabulis inanibus, si quis studiose legat Alcoranum, nihil in[9]
+eo reperiet, quantum quidem judico, nisi summam erga Deum religionem,
+pietatem in parentes, caritatem in proximos, benignitatem adversus
+tenues, justitiam in omnes assidue inculcari videbit[10].
+
+    [1.] Alibi: _beatitudinem_. [2.] Alius: _Coeli_. [3.] Alius:
+    _aliquis_. [4.] Alii: _Ricualdus_, vel: _Ricaldus_. [5.] Alibi:
+    _divino instinctu_. [6.] Alii: _revelare_. [7.] Alibi: _lege_.
+    [8.] Alibi: _ille_, vel: _olim_, vel: _aliter_. [9.] Desunt alibi
+    sex haec sequentia verba. [10.] Deest in alio codice.
+
+FRIDERICUS: Mirum est, Agarenos Muhammedis in coelum ascensionem sine
+mulo fingere non potuisse, aut cur scalam potius non adhibuerint[1],
+quam jumentum[2], nisi probabiliorem fore putarent mulorum in coelos[3]
+ascensionem.
+
+    [1.] Alibi: _adhibuerunt_. [2.] Alibi: _mulum_. [3.] Alibi:
+    _coelum_.
+
+OCTAVIUS: Nihil hujusmodi proditum est in sacris[1] Muselmannorum
+litteris, nec magis incredibiles sunt hujusmodi fabulae, quam Numerii[2]
+Attici, praetoris Romani, qui juratus, in coelum ascendisse Augustum,
+acceptis a Livia decem aureorum millibus, confirmavit. Sed cum alius
+ascensionem Drusillae in aedibus Caligulae fratris nobilem affirmaret,
+non sine risu ingenti a populo acceptus.
+
+    [1.] Alibi: _sanctis_. [2.] Alibi: _Numerici_.
+
+CORONAEUS: Miror, Octavium superstitiones Agarenorum, misericordia
+potius, quam risu dignae cum sint, ipse acutissimi judicii ac doctrinae
+singularis, probare potuisse eoque magis, quo diutius ab illis dura
+servitute fuit oppressus.
+
+OCTAVIUS: Me Deus optimus maximus a piratis comprehensum in littore
+Siciliae mercatori Syriaco[1] vendi passus est; hic rursus Paracadio[2]
+me dedit, qui ut religionis amantissimum ac litterarum studiosissimum me
+esse intellexerit[3], de mea religione (jam enim triennium[4] captivus
+populari, Arabum linguae consueveram)[5] percontari coepit. Ego cum ad
+singula capita responderem et in meam sententiam illum pertrahere
+conarer, quo nihil ab immortali Deo magis et melius mihi optandum
+judicabam, ille contra tot ac tam multis rationibus urgebat, ut ab
+argumentis, quasi ab aquis desertus[6] in vado haererem; tandem mihi
+libellum exhibuit arabica lingua a Dominicano quodam christianae
+religionis desertore conscriptum pro defensione religionis Isma�litarum.
+Quem ut legi et relegi, in varias animi sententias distractus, mirabar
+ab homine Christiano, et quidem ordinis praedicatorum, ejurata majorum
+religione scribi potuisse. Ad extremum rationibus victus acquievi; quod
+cum herus animadvertisset, libertate me donavit, quam ut plerique
+adipiscantur, Muhammedem amplecti solent et circumcidi se patiuntur.
+
+    [1.] Alibi: _Syriae_. [2.] Alius: _Paracactio_. [3.] Alibi:
+    _intellexerat_. [4.] Alii: _tertium_. [5.] Alii: _adsueveram_.
+    [6.] Alibi: _desolatus_.
+
+FRIDERICUS: Audivi quondam eos, qui antrum Trophonium subirent, saltare
+solitos, ut[1] qui a daemone in furorem agerentur, quos amici cum
+revocare conarentur, simulatque ingressi fuerant, choreis sese
+admiscebant. Idem Octavio contigisse videmus.
+
+    [1.] Desiderantur haec septem sequentis verba in aliis codicibus.
+
+OCTAVIUS: Omitto contumelias, quibus Muhammedis dignitas adversariorum
+obtrectationibus laceratur; rem teneo, h.e. verum ac sincerum unius
+aeterni Dei cultum.
+
+TORALBA: Si vera religio in puro aeterni Dei cultu versatur, naturae
+legem sufficere confido ad hominum[1] salutem. Nec aliam religionem
+habuisse videmus antiquissimos humani generis principes ac parentes, qui
+aurei seculi memoriam posteritati reliquerunt, non docti, sed facti, non
+instituti, sed imbuti ab ipsa natura, a qua pietatis, religionis,
+integritatis ac virtutum omnium rivulos hauserunt et expresserunt. Id
+quod non solum omnibus omnium philosophorum sententiis probatum, sed
+etiam oraculis, si qua fides est oraculorum, confirmatum videmus. Nam
+roganti M. Tullio, quodnam vitae institutum sequeretur, responsum est:
+naturam sequi oportere. Quod ipsum Paulus ad Romanos[2] scribens non
+obscure aut ambigue, sed aperte confitetur: _Gentes_, inquit, _quae lege
+vacant, natura ipsa legitime vivunt, quia tametsi legum tabulas nullas
+habent, nihilominus edicta mentibus suis consignata circumferunt,
+testificante conscientia ipsorum._ Quibus verbis rectam rationem et
+naturae legem ad hominis[3] salutem sufficere docet. Quae cum ita sint,
+quid opus erat tot ac tam multis ritibus, quibus obligantur Judaei,
+Christiani, Agareni, Pagani? Hanc enim religionem omnium antiquissimam
+ac optimam esse confido.
+
+    [1.] Alibi: _omnium_. [2.] cap 1, 20 sqq. [3.] Alii: _hominum_.
+
+Quae cum breviter perstrinxisset Toralba, silentium secutum est; neque
+enim de religionibus, quod quisque sentiret, hactenus aperuerat, praeter
+SALOMONEM, publica auctoritate fretum[1], qui tandem rupto silentio: Mei
+sensus, inquit, cum tuis, Toralba, plane congruunt, scilicet ea, quae ad
+salutem pertinent, naturae legibus omnia contineri; atque his naturae
+legibus vixisse Abelem, Henochum, Noachum[2], Abrahamum, Jobum[3],
+Isaacum, Jacobum, quos viros! certe ipsius immortalis Dei testimonio,
+quo nec majus ullum, nec gravius cogitari potest, summam pietatis ac
+integritatis laudem adeptos. Neque enim circumcisio, quae Abrahamo et
+posteritati quasi tessera foederis data est, necessaria fuit ad salutem,
+sed ob id potissimum circumcidi jubemur, ut a caeteris populis a Deo
+selecti ac segregati videamur. Hanc autem naturae legem significare
+videtur Deus ipse, cum diceret: _Benedicentur in semine Abrahami omnes
+gentes, eo quod obedierit voci meae nec unquam edicta mea legesque meas
+violarit_[4]. Atque lex a Mose nulla lata est, nisi quadringentesimo et
+trigesimo post anno. Caetera vero, quae legibus ritualibus ac
+judiciariis continebantur, sublato Dei templo ac eversa republica
+Hebraeorum antiquata fuere. Nam diserte prohibemur[5] usquam terrarum
+pecudes mactare nisi eo loco, quem nominatim Deus designarat. Decalogus
+tantum[6] ac circumcisio cum agno paschali ad sempiternam acceptorum
+beneficiorum memoriam a nobis usurpatur. Sic autem persuasum habeo,
+nullam omnino religionem sine ritibus ac ceremoniis consistere posse,
+nec opinor ullum majus arcanum habere religionem romanam tantae
+diuturnitatis, quam rituum ac ceremoniarum tantam, quanta cogitare
+potest[7], multitudinem ac varietatem, tum suavissimam canticorum ac
+organorum, tum etiam vestium ac suppellectilis sacrae ac pretiosae[8]
+pompam, quae populum quasi spectaculo admirabile retineat suspensum. Ad
+quod[9] enim Deus vestitum Aaronis pontificis maximi augusta quidem
+specie venerabilem fecisset? aut cur tot sacrificiorum ritus, tot
+lotiones, tot exquisitas expiationes jussisset, si plebis imperitae
+mentes cultu religionis obligari commodius arbitraretur? Multa quidem a
+Judaeis ecclesia Romana, maximam tamen rituum partem a veteribus Graecis
+et Latinis accepit, ut[10] etiamnum pelles hostiarum, quibus ipsi
+sacrifici caput obvelabant, a Canonicis usurpari videmus; et abrasiones
+verticis jam inde ab Iside, quae Osiridis audita morte caput una cum
+ejus sacerdotibus abrasit, forsitan originem traxerunt, tum etiam populi
+dimissiones[11] peractis sacris, quas +tou d�mou apheseis+ appellabant,
+tum aquae lustrales, chori, proterviae[12], theophaniae, tensae,
+fercula, saltationes ac pulvinaria Deorum.
+
+    [1.] Alibi: _victum_. [2.] Alii: _No�mum_. [3.] Deest in alio
+    codice. [4.] Gen. 26, 4. [5.] Deut. 4, 19 sqq. [6.] Alibi: _tamen_.
+    [7.] Alius: _posset_. [8.] Alibi: _sacram et pretiosam_. [9.] Alibi:
+    _quid_. [10.] Deest in aliis codicibus. [11.] Addit alius: _cum
+    dicitur: Ite, missa est_. [12.] Exod. 12.
+
+CURTIUS: Haec pompa Romanae religionis ludos potius theatrales ac
+spectacula veterum paganorum decet, quam veram pietatem, quae fucum
+respuit, simulationem ac speciem abhorret, nec quicquam fallacius est,
+quam quod exterius speciosum apparet, ut fucatae[1] merces, picti
+parietes, fucati vultus. Et quemadmodum piscis Tulis ac tigris bellua
+pereleganti colorum varietate cutim distinctam habent, cum tamen nihil
+utraque animante crudelius sit: ita quoque de religionibus judicandum,
+quae ritibus tantum ac ceremoniis nituntur.
+
+    [1.] Alii: _fucata_.
+
+SALOMO: Alter certe alterius ope carere non potest.
+
+OCTAVIUS: Nihil a Toralba, parum etiam a Salomone dissident Isma�litae,
+ac saepissime legislator in Alcorano contestatur populos omnes, Abrahami
+legem profiteri[1] et exequi, scilicet purum unius aeterni Dei cultum,
+ab omni idololatria penitus alienum, benignitatem adversus tenues,
+infinitis locis justitiam in omnes. Hoc tantum interesse puto, quod
+legislator Hebraeorum cum praemia cultoribus suis proponeret, duobus
+verbis rem absolvit: _hoc fac et vives_; Isma�litarum vero legislator
+paradisum suum tot ac tam multis deliciis ac voluptatum fruendarum spe
+instruxit, ut talibus illecebris etiam invitos et nolentes in officio
+retineret, flagitiosos vero ab injuriosa et conscelerata vita,
+suppliciorum immanium[2] acerbitate proposita, revocaret. Ritus autem ac
+necessarias tantum ceremonias, nullas inutiles habemus, nulla
+spectacula, nullas picturas aut caelaturas, quae populum a cultu et
+cogitatione rerum divinarum avertere queant. Lotionibus etiam
+frequentissimis utimur, ut sordes etiam interiores saepius eluere
+condiscamus.
+
+    [1.] Alibi: _confiteri_. [2.] Desunt haec tria verba in aliis
+    codicibus.
+
+TORALBA[1]: Qui rituum multitudine plebem obruunt, religionem in
+superstitionem convertunt; qui autem omnes omnino resecant, nae illi
+omnes religiones a stirpe evellunt, non aliter ac vinitor ille, qui a
+vicino superflua vitium[2] secare doctus, ut vites abundantius
+repullularent, suas ipse solo tenus exsecuit. Idem iis contigisse
+videmus, quos antiquae Romanorum religionis piget, brevi quoque novae
+pigebit, nisi cum ritibus ac ceremoniis necessariis, tum etiam
+praemiorum spe majore pontificibus ac sacerdotibus proposita, optimum ac
+doctissimum quemque retinere conentur. Nihil autem accuratius divina
+lege praecipitur, quam ut sacerdotibus ac Levitis bonorum omnium
+decimae, primitiae ac sacrificiorum legitima pars modis omnibus
+tribuatur. Sic enim ab Hebraeorum sapientibus traditur, frugum
+sterilitatem, pecorum interitus ac inopiam extremam eos consequi, qui
+sacerdotibus sua eripiant, qui decimis fraudem faciant. _Importate_,
+inquit Deus apud prophetam[3], _decimas omnes in aedem[4] meam, ut
+subinde largitio fieri possit, atque in eo ipso periculum facite et
+tentate me, si non aperuero coeli fenestras omnes, ut impleam vobis
+thesauros meos[5] et affluentiam omnium bonorum: increpabo
+devastatorem[6], quo minus calamitatem et sterilitatem vestris agris
+inferat_; quo quidem arcano nullum ad opes comparandas majus esse
+potest.
+
+    [1.] Alius: CORONAEUS. [2.] Deest alibi. [3.] Mal. 3, 10 sqq.
+    [4.] Alibi: _domum_. [5.] Alibi: _vos thesauris meis_. [6.] Alius:
+    _devoratorem_.
+
+OCTAVIUS: Illud[1] Muselmannis omnibus potissimum curae est, ut sacrorum
+antistites opibus affluant, idque Muhammedes sapienter providit, ne
+sacerdotum inopia rerum divinarum ac religionis afferat contemptum.
+
+    [1.] Deest in aliis codicibus.
+
+CURTIUS: Decuitne Muhammedem, qui se prophetam ferebat, mendaciorum
+ferculis imperitos plebis animos inescare aut legem a Gabriele sibi
+datam mentiri? Cum autem[1] in Alcorano scripserit[2], virginem Mariam
+matrem Jesu esse Mosis et Aaronis sororem, nimis pueriliter in historia
+mentitus est; duobus enim annorum millibus Maria soror Mosis ante mortua
+erat, quam Maria mater Jesu nasceretur. Quod autem Agareni se Deum
+aeternum colere praedicant et eundem adorare, quem olim Abrahamus, in eo
+ipso a sua lege defecerunt, quippe Dei ac Muhammedis laudes[3] saepius
+cumulant, sepulcra Muhammedis ac Nabissae religiose adorant ac donis
+ingentibus oblatis venerantur. Quid enim funestius, quam quod Muhammedes
+turpissima[4] libidinum foeditate homines impuros ad suae religionis
+cultum pellicere modis omnibus tentavit? aut quis corruptor publicus non
+sibi persuadeat, pulchrum ac honestum esse in terris id, quod in
+paradiso honestum esse docuit legislator? et quidem Leo Afer, qui,
+Mahomedis ejurata religione, Romanam amplexus est, scribit, quendam
+sectarium Ianfarida[5] in urbe Cahira publice mulierem, spectante populi
+corona, constuprasse ac post amplexum cives mulieris istius vestimenta,
+quasi divinitatem[6] stupri contagione adepta fuissent, summis digitis
+contacta exosculari coepisse, maritum vero non tantum uxori et adultero
+gratulatum esse, sed etiam festas epulas et ludos amicis cunctis
+concelebrasse. Quod mirum videri non debet, cum talia praemia Muhammedes
+suae religionis cultoribus proposuerit[7]. Quodsi Pythagoras Homerum,
+Orpheum, Hesiodum apud inferos, de arboribus suspensos, a serpentibus
+jure torqueri dixit, ac Plato ipse a sua civitate Homerum exegit, quod
+Deorum jurgia, plagas, lenocinia, stupra, caedes, incestus turpiter
+finxisset, quanto poena graviore dignus est Muhammedes, quod[8] se
+prophetam et legislatorem et pietatis magistrum et religionum censorem
+profitetur[9]?
+
+    [1.] Alii: _enim_. [2.] Alibi: _scripsisset_. [3.] Desiderantur haec
+    viginti verba in aliis codicibus. [4.] Alii: _turpissimarum_.
+    [5.] Alibi: _Ibufaridae_. [6.] Alii: _divinam_. [7.] Azora 1 et 81.
+    [8.] Alibi: _qui_. [9.] Alii: _profiteatur_, vel: _profitebatur_.
+
+SALOMO: Haec omnia non modo dictu foeda, sed etiam exemplo perniciosa
+videntur, scilicet hominibus turpia libidinum praemia proponere virtutis
+ac pietatis ergo, ac falsis promissis imperitos, contra quam deceat,
+tractare[1], cum Deus optimus maximus promissa non tantum praestet, sed
+etiam multo liberalius, quam polliceatur[2]; impostores vero plura
+semper promittant, quam efficere queant aut velint. Nam cum Deus
+spopondisset, virgam illius, quam ad pontificem sibi delegerat,
+germinaturam, mox eadem virga protulit germina, flores, frondes,
+fructus: ita quoque cum suae legis cultoribus terram polliceretur,
+coelestia praemia largitur; cum vitam promittit, non modo hanc, sed
+etiam futuram multo meliorem donat. Sic Onkelos Chaldaeus interpres
+locum hunc: _Qui pacta mea et judicia exequetur, vivet_[3],
+interpretatur de vita sempiterna. Illud perniciosius, quod qui praemia
+ista libidinum fabulosa esse sciunt, etiam supplicia[4] proposita pro
+fabulis habent et in omne dedecus praecipites ruunt.
+
+    [1.] Alii: _lactare_. [2.] Alibi: _pollicebatur_. [3.] Levit. 19.
+    Exod. 20, 31. Deuter. 15. Ezech. 2. [4.] Alibi: _sceleribus_.
+
+OCTAVIUS: Xenophontis et Platonis sententia mihi valde probatur,
+scilicet magistratibus ac medicis licere ac semper licuisse, perinde ac
+nutricibus erga infantes, mentiri, his quidem salutis corporum ac rerum
+publicarum causa, quanto magis animorum[1] saluti modis omnibus
+consulendum? Demus certe Muhammedem corporeas voluptates post hanc vitam
+promisisse his, qui pudicitiam colerent, quam ipse legislator in Maria
+virgine, in Zacharia, in Johanne maximis laudibus pluribus Alcorani
+locis commendavit, adulteros vero sempiternis inferorum ignibus
+devovit[2]. Sed quis non videt, haec ab eo[3] scripta fuisse, ut omnes
+intelligerent, eos, qui sese turpium voluptatum blanditiis
+mancipassent[4], praemiis aeternis ac beata vita carituros? Sic enim
+aperte declarat[5]. Sed quoniam australes populi omnium maxime projecti
+sunt in Venerem, Muhammedes illa praemia excogitavit, ut homines etiam
+invitos pertraheret[6] ad verum decus. Cum igitur illa sanxerit, ut
+animas ab interitu servaret, quid in eo genere tum peccavit, quod veniam
+non mereatur? aut quid aliud Christus proposuit[7], quam eos, qui summa
+cum integritate vixerint, beatissimam vitam in aeternis voluptatibus
+perfruendis adepturos? Quanquam non valde solliciti sint viri boni ac
+sapientes, quanta sint virtutis ac pietatis praemia futura, cum virtus
+per se ipsam maximum sibi praemium sit, ac magnopere laudandus videatur,
+qui nihil boni facit, nulla proposita mercede. Omissis igitur virtutum
+praemiis, omnes omnium religiones inquirite, si ulla est usquam gentium
+aut antea[8] exstitit unquam, quae puriorem aeterni Dei cultum doceat,
+quae ab idolorum et creatarum rerum non modo cultu, verum etiam adspectu
+et cogitatione longius discedat, quam religio Musulmannorum.
+
+    [1.] Alibi: _animarum_. [2.] Azora 76. [3.] Alibi: _illo_.
+    [4.] Alius: _manciparent_. [5.] Azora 1 et 6, 51 et 117. [6.] Alibi:
+    _protraheret_. [7.] Alibi: _promisit_. [8.] Alibi: _ulla_.
+
+SALOMO: Quod Isma�litae aeternum Deum nec plures uno colunt, hoc habent
+a lege divina, nec decuit Muhammedem, novae[1] legis specie, quam ab
+angelo Gabriele sibi datam mentitus est, vera falsis, turpia honestis
+miscere.
+
+    [1.] Alibi: _nova_.
+
+OCTAVIUS: Necessariam fuisse legem Muhammedis, docuit eventus; neque
+enim aliter Asiae et Africae populi de opinione illa deitatis, quam de
+Jove et Christo conceperant, deturbari potuissent, nisi Muhammedes ope
+divina id praestitisset, ne deinceps homines ullam spem aut praesidium
+salutis in illius vita aut in hujus morte collocarent, quem tamen
+mortuum esse negavit, sed Dei potestate hostium manibus ereptum. His
+jactis fundamentis, duo[1] praesidia maxima stabiliendae religionis
+adjecit, primum quod servitia ad pileum vocavit, libertate proposita iis
+omnibus, qui se suamque disciplinam sequerentur, alterum quod de sua
+lege[2] disputari vetuit, sed bellorum vastitate ac terrore poenarum sua
+jussa detrectantes compelli jussit[3]. Itaque Homarus, Muhammedis
+legatus, ingenti servorum exercitu collecto, praefectos urbium ac
+praesides Arabiae, Syriae, Aegypti armis fregit, ac brevi Chaldaeorum ac
+Persidis regiones[4] invasit, exustis omnibus paganorum et Christianorum
+libris. Illud tamen arcanum adhibuit, quod Christianos quidem ad se
+pertraxit, cum prophetam Christum appellaret, Judaeos vero, Arianos,
+Nestorianos, Sabellianos pellexit, cum Christum negaret Deum esse. Est
+enim Arianorum sententia fundamentum religionis Isma�litarum, quoniam
+utrique virginis quidem filium et creaturam esse confitentur, Deum tamen
+esse negant[5]. Quae Arianorum sententia conciliis octo confirmata est,
+scilicet quae Tyri, Sardibus, Smyrnae, Mediolani, Seleuciae, Nicaeae,
+Tarsi coacta sunt, ac potissimum synodo Ariminensi, qua sexcentorum
+pontificum concordibus animis ac sententiis Arianam religionem
+comprobarunt. Clarius etiam Nestorius, qui Mariam Dei matrem esse aperte
+negavit.
+
+    [1.] Deest in alio codice. [2.] Alibi: _religione_. [3.] Azora 2. 3.
+    6. [4.] Alibi: _legiones_. [5.] Epiphanius contra Arianos; Hilarius
+    l. 3. de trinit.
+
+CURTIUS: Si haereticorum inter se conspirantium multitudo synodus est
+appellanda, quid obstat, quominus Epicuraeorum coetui ecclesias et
+concilia non liceat appellare? At ne juris consulti quidem ullam
+societatem scelerum aut collegia flagitiosorum[1] coire patiuntur,
+quanto minus Nestorianorum, Sabellianorum et Arianorum nefariae
+conjurationes[2] in Deum concilia dici debent, cum abrogaverint
+praecipuum fidei caput, scilicet Christi deitatem ac trium personarum in
+unius essentia trinitatem, quam firmissimis innumerabilium conciliorum
+ac potissimum Nicaenae synodi fundamentis stabilitam debemus tueri.
+
+    [1.] Alibi: _flagitiorum_. [2.] Alibi: _conciones_.
+
+OCTAVIUS: Christianae religionis antiquitatem--[1]
+
+    [1.] Alii codices adjiciunt: _conspiciuntur_.
+
+Hic CORONAEUS, cum Octavium ad responsionem paratum prospiceret ac
+diutius de rebus gravissimis protracta disputatio fuisset, coetum
+solvens: Post coenam caetera, inquit, ne Octavium de possessione
+loquendi dejecisse videamur; tum illud disseretur, si placet, an viro
+bono de religione aliter sentire liceat, quam publice profiteatur? Ita,
+salutati vicissim, cum summa spe futurae disputationis discesserunt.
+
+
+
+
+LIBER QUINTUS.
+
+
+Cum ad coenam singuli rediissent, ego tragoediam Octavii persequi
+jussus, cum ad eum locum pervenissem, quo Soliman, Turcarum rex,
+primogenitum Mustapham fracta gula in interiore cubiculo coram ingenti
+exercitu ad Prusiam[1] coacto projici mandavit, praeconis voce ad tubae
+sonitum altissime exclamante hoc carmen:
+
+  Sit unus coeli imperator[2] maximus,
+  Sit unus terrae imperator praepotens;
+
+consistere me jussit Coronaeus, qui quidem secundis[3] mensis affabre
+ficta[4] poma veris ita miscuerat, ut acutissimus quisque[5] posset
+falli.
+
+    [1.] Alibi: _Prassiam_, vel: _Russiam_. [2.] Alibi: _temperator_.
+    [3.] Alius: _sentiendi_. [4.] Alius: _picta_. [5.] Alibi:
+    _quisquis_.
+
+FRIDERICUS, homo minime malus, specie deceptus, cum pomum fictum
+dentibus admovisset: Haud scio, inquit, an quisquam vestr�m non
+falleretur. Quum caeteri propius intuentes admirati sunt tam artificiose
+ficta[1] poma, ut de arbore decerpta viderentur, CORONAEUS: Si oculorum
+sensus, omnium acutissimus, tam absurde fallitur in rebus levissimis,
+qu�[2] fieri potest, ut mens, quae nihil nisi a sensibus habeat, rerum
+arduarum ac sublimium scientiam certam nanciscatur?
+
+    [1.] Alius: _facta_. [2.] Alii: _quid_.
+
+SENAMUS: Didiceram ab Aristotele[1], sensus nunquam, sed mentem saepe
+falli.
+
+    [1.] De anima 3, 3.
+
+TORALBA: Et ab Academicis, opinor, peccatur, sensus semper falli ac
+nihil scire posse, et ab Aristotele, quod sensus nunquam falli putat;
+gravius[1] tamen ab hoc, quam ab illis, quod mentibus nihil inesse
+affirmant, quam quod a sensibus hauserint; sed quoniam haec a nobis
+fusius disputata sunt in quaestione de anima, nihil repetitione opus
+esse videtur.
+
+    [1.] Alibi: _quamvis_.
+
+CURTIUS: Ars in hujus pomi fabrica (quod intentis oculis intuebatur)
+naturam aut vicisse aut certe exaequasse videtur.
+
+SALOMO: Ars quidem hominis, natura vero Dei radius est, ac tantum abest,
+ut ars naturam vincere et exaequare, ut ne vix quidem imitari possit, ac
+tametsi opificia, signa picturae, hominum oculos saepe fallunt,
+mirabilius tamen est, in eo genere bestias falli nunquam[1] posse.
+Itaque cum regem Salomonem regina Sabae fallere conaretur, vero ac ficto
+flore simul compositis, rogavit, uter verus esset? Princeps
+sapientissimus apes importare jussit, quae ad verum florem repente
+advolarunt, arte neglecta.
+
+    [1.] Alibi: _non_.
+
+Et cum nescio quid aliud in eam sententiam dixissent, hymni modulatione
+immortali Deo gratias egerunt.
+
+FRIDERICUS, quem fictio pomi pupugerat: Utinam, inquit, sic omnes, qui
+falsa simulare ac vera dissimulare acutissime norunt, tanta felicitate
+detegerentur.
+
+CORONAEUS: Rem omnium maximam optat Fridericus, quae tamen nec
+appetenda[1] nobis et unius Dei propria sit. Nam si omnes omnium
+voluntates et cogitationes omnibus paterent, nec suam innocentiam boni
+contra vim improborum tueri nec de sceleratis justa supplicia sumi
+possent, quia[2] per leges humanas cogitationes flagitiosae poenam non
+patiuntur. Idcirco bonis improbi, cogitationibus nudatis[3] semper
+insidiarentur, sceleratis vero boni nunquam. Itaque Momus suo merito
+irrisus est, quod cum naturam temere carperet, tum vero fenestram in
+pectore fieri oportuisse contenderet, ut animorum occultae latebrae ac
+intimi recessus explicarentur. Sed ut proverbio dicitur: +Rhaon esti
+m�meisthai � mimeisthai+. Nam cum naturae parentem admirari ac laudare
+debuisset, impie criminatur[4].
+
+    [1.] Alibi: _expetenda_. [2.] Alii: _qui_, vel: _quin_. [3.] Deest
+    in alio codice. [4.] Alibi; _debuissent ... criminantur_.
+
+CURTIUS: At illud quanti est, quod nudatis consiliis scelera
+praeoccuparentur?
+
+SENAMUS: Ne Deus quidem, qui omnes hominum cogitationes percipit mente
+ac suscepta parricidia prospicit, prius punienda judicat, quam ad exitum
+ea perducantur, contra quam Isocrates[1] ac Tiro Tullius fieri oportere
+putabant, ne supplicio poenitentiam cogitationis impiae praevertisse
+putaretur[2].
+
+    [1.] Contra Lochiten; Tiro apud Gellium c. 29. [2.] Alii:
+    _quaeremur_.
+
+TORALBA: Ego quidem non, si possim, aliorum sensus aperire velim, sed
+illud optem, ut nemo aliud sentiat et aliud obloquatur, nisi id alterius
+commodo fiat, ut superius ab Octavio dictum est, laudabile semper
+fuisse, salutaribus uti mendaciis.
+
+FRIDERICUS: Ita quidem homines hominum causa de rebus publicis ac
+privatis statuunt, sed cum Deus singulas mentes altissime[1] scrutetur,
+mirum tamen, plerosque[2] adire templa, sacra facere, vota verbo tenus
+concipere ac reddere, contra quam sentiant ac velint; ac de his
+quidem[3] Deus apud Esaiam[4]; _Populus hic_, inquit, _labiis suis
+glorificat me, cor autem ejus longe est a me._
+
+    [1.] Alibi: _artissime_ vel: _accuratissime_. [2.] Alibi: _plures_.
+    [3.] Alibi: _quondam_. [4.] Jesaiae 29, 13.
+
+SENAMUS: Quoniam Fridericus in quaestionem a Coronaeo propositam
+ingressus, ut accuratius discutiatur: an viro bono de religionibus
+aliter sentire liceat, quam publice profiteatur, distinctione opus esse
+opinor. Nam theologorum fere omnium summa consensione nihil aliud est
+religio, quam aversio a creatura ad purum unius Dei[1] cultum, impietas
+vero aversio a creatoris cultu ad creaturas; verius opinor, quam
+Aristoteles, qui religionem definit +peri t�n thei�n[3] epimeleian+. Et
+pauci admodum reperiuntur, qui sine ullo bonorum, famae, capitis metu
+publice et privatim, ubi terrarum fuerint, Deum aeternum colant, quos
+ordine primo collocare possumus. Secundum genus est eorum, qui privatim
+Deum aeternum amplectuntur ac publica idolorum templa fugiunt. Tertium
+genus est eorum, qui hostium captivi idolorum ac daemonum templa
+supplicii metu adeunt, nihilominus tamen intimis animorum sensibus Deum
+aeternum contestantur, sese ab omni idololatria mentem alienam ac puram
+retinere, secuti Jeremiae[4] consilium in iis litteris, quas ad cives
+Babylonem adductos scripsit, quos graviter cohortatur, ut cum ante idola
+procidere cogerentur, animis tamen et mentibus Deum aeternum adorent.
+Quartum genus est eorum, qui nec hostium captivi sunt, nec pericula
+capitis adire coguntur, sed opibus, honoribus, liberis aucti[5], publica
+idolorum fana subeunt, ne opes deserere aut exulare necesse habeant,
+privatis tamen precibus ac votis Deum aeternum venerantur et pro statuis
+procidentes eundem suae puritatis testem appellant ac precantur ab
+immortali Deo, ne vis illa sibi fraudi sit. Quintum genus est eorum,
+qui, falsa religione, quam opinantur veram esse, altius imbuti, aliorum
+templa, quae profana putant, refugiunt ac privatis domesticisque Diis
+inserviunt. Sextum genus est eorum, qui privatos[6] Deos et falsam
+religionem, quam habent pro vera, privatim et publice sine metu
+amplectuntur. Septimum est eorum, qui dubitant, verane sit an falsa
+opinio, quam sectantur, in ea tamen instituti publice ac privatim
+acquiescunt, ambigua spe salutis. Octavum genus est eorum, qui quam
+veram religionem putant, ob id tantum sectantur, ut pietatis opinione
+tutius fallere possint. Nonum genus est maleficorum et sortilegorum, qui
+cum in ipsis templis adoraturi procumbant, Deum illum, quem rerum
+existimant, mentibus ac verbis tacitis impie detestantur et privatim[7]
+daemonibus[8] humanas hostias mactant, aut si de religionibus statuendi
+potestatem habent, sacrorum majestatem ac venerationem omni genere
+foeditatum conspurcant, ut qui Bahalis Peori sacra instituerunt, pudenda
+impudentissime revelare cogebantur[9] ac stercoribus religionis speciem
+funestare, nec minus turpiter, qui, ad sagarum Pythiacarum pudenda
+auribus admotis, oracula excipiebant. Decimum genus est eorum, qui
+nullam omnino religionem, aut religionis speciem curant aut inquirunt,
+sed bestiarum in modum cupiditatibus ac libidini obsequuntur. Quorum[10]
+teterrimi non satis habent omnem ex animo religionem et religionis
+speciem exuisse, verum etiam omnes omnium religiones privatim et publice
+irridere. Ex quibus planum fit, septem esse religiosorum hominum genera,
+quos amplecti soleo, quatuor vero Atheorum appellatione usurpare
+possumus, alios aliis deteriores.
+
+    [1.] Alibi additur; _creatoris_. [2.] Alibi: +ton theon+, vel +to
+    theion+. [3.] _Post librum Baruch, in epistola ad Judaeos in
+    Babylonia_. [4.] Alibi: _adjuti_. [5.] Alii: _patrios_. [6.] Alius:
+    _privatis_. [7.] Alibi: _daemoniis_. [8.] Alibi: _cogebant_.
+    [9.] Alius: _omnium_.
+
+OCTAVIUS: Cui publice sine metu capitis ac bonorum non licet, Deum
+aeternum colere, hunc tamen ante aras daemonum ac idolorum procidentem
+mente pura Deum adorare posse, judicavit Jeremias[1], cujus sententiam
+quis audeat aut velit aut possit improbare?
+
+    [1.] Epist. ad cives in Babylone.
+
+CURTIUS: Mihi profecto probari non potest eorum simulatio, qui corpore
+quidem statuas, mente vero Deum adorare se posse arbitrantur; id enim si
+licuisset, cur Paulus contra sentiens: _Corde_, inquit, _creditur ad
+justitiam, ore autem fit confessio ad salutem._ Qui aliter faciunt, hos
+Tertullianus +allophulous+ appellans: negat, inquit, quisquis[1]
+dissimulat.
+
+    [1.] Alibi: _quicquid_.
+
+OCTAVIUS: Multa quidem probantur, plura[1] improbantur, caetera nec
+probantur nec improbantur, sed quodammodo excusantur, ut quae vi et metu
+fiunt.
+
+    [1.] Alibi: _multa_.
+
+CURTIUS: Ita forsitan[1] apud judices metus verberum aut gravioris
+cruciatus.
+
+    [1.] Alibi: _quidem_.
+
+OCTAVIUS: Tune igitur, Curti, Deum acerbiorem arbitrare, quam humanos
+judices?
+
+FRIDERICUS: Ut sit excusatio[1] metui cruciatus[2], quo minus clara,
+voce quis Deum aeternum profiteatur, non video tamen, ut quisquam
+excusandus sit, quod ante Dianae aut alterius virginis statuam
+procumbat, ne opibus aut[3] honoribus cariturus sit, modo patriam
+deserere liceat, ut licuit Abrahamo, qui ne ad siderum cultum
+adigeretur, sedes patrias jussu divino mutavit. Alioquin non video,
+quibusnam rationibus oraculum illud divinae vocis effugere possimus[4]:
+Qui me confitetur coram hominibus, confitebor et ego eum coram patre
+meo, qui in coelis est. Itaque Christiani veteres, qui Juliani Augusti
+fraude sacra daemonibus fecerant, a suis pontificibus admoniti ac
+poenitentia fracti, publice exclamabant[5]: Nos animo Christiani sumus
+ac fuimus, Christe servator, fidem tibi non fregimus.
+
+    [1.] Alibi: _Ut sic excusatur_. [2.] Alibi: _cruciatuum_.
+    [3.] Alibi: _et_. [4.] Matth. 10, 32. [5.] Epiphanius lib. III.
+
+OCTAVIUS: Si fidem ista ratione non fregerant, errore decepti, nihil
+erat, quamobrem errorem deprecarentur aut precarentur veniam, cum qui
+errant, nullam praebeant assensionem[1].
+
+    [1.] Alibi: _assentationem_.
+
+CURTIUS: Est apud Originem[1] gravis et acerba reprehensio in eos, qui
+quod mentibus de Christo sentirent, id ipsum verbo negarent. Tales
+hypocritas Deus apud[2] Heliam hac ratione refellit[3]: _Reliqui mihi
+7000 virorum_ etc. Haec verba non ad mentem[4], sed ad corpora referri,
+quis non videt? Quodsi veteres[5] Apollinis, Dianae, Jovis aeditui clara
+voce atheos, Epicuraeos (addit Lucianus etiam Christianos)
+compellebant[6], ut ex eorum templis excederent, quanto id verius in
+templo Dei fieri oportet?
+
+    [1.] Contra Celsum. [2.] Alius: _ad_. [3.] 4 Regum 17 sqq.
+    [4.] Alibi: _mentes_. [5.] Alii: _Veneris_. [6.] Alii: _compellebat_
+    vel: _compellabant_.
+
+OCTAVIUS: Duobus propositis incommodis majus est declinandum, summo
+sapientum omnium consensu. Grave quidem est homini prudenti ac
+religioso, ante simulacra inania procidere, osculari, donis amplificare,
+tametsi mens adorantis sit aeterno Deo conjuncta; gravius tamen,
+impietatis labes aeternas subire et ab omni religione desertum videri,
+si sacra publica deseras; gravissimum, exemplo pernicioso caeteros
+contemtu publicae religionis ad omne genus impietatis[1] arcessere. Haec
+igitur incommoda prius declinanda sunt, quam illa. Neque enim cuique
+licet, uxorem, liberos, parentes, familiam secum abducere[2], et ut
+liceat, longissimas tamen regiones peragrare necesse est, ut populum
+vera religione utentem reperias[3]. Moses quidem[4] ac Jeremias[5] animo
+supplicia percipiebant, quae Israelitisimpendebant, ac futurum[6]
+perspexerunt, ut captivi ad hostes abducti lapides ac ligna inviti
+adorarent, quia[7] prae vero Deo idola maluissent, ut per quae quisque
+peccat, per ea ipsa puniatur. Id tamen singulare adversus
+idololatriam[8] Deus ipse amuletum dederat, ut animos ad se
+converterent, cum statuis inservire cogerentur, seque propitium illis
+fore testatus est.
+
+    [1.] Alius: _impietatum_. [2.] Alibi: _ducere_. [3.] Alibi:
+    _reperiat_. [4.] Deuteron. 28. [5.] Jeremiae 16. [6.] Alibi:
+    _futura_. [7.] Alii: _qui_ vel: _quod_. [8.] Alibi: _idololatras_.
+
+CURTIUS: Ad servos et captivos haec oratio pertinet, vel ad eos, qui
+carceribus, vinculis, verberibus ad impios cultus adiguntur, ut[1]
+quidem Albuguerii, proregis apud Indos orientales, crudelitas singularis
+denotatur, quod Christianorum, qui ad Muhammedem[2] inviti
+defecerant[3], dextras manus ac pollices sinistros, nares et auriculas
+amputari jussit. Sed haec ad eos non pertinent, quibus alio emigrare fas
+est.
+
+    [1.] Alibi: _et_. [2.] Alius: _Muhammedanos_. [3.] Alius:
+    _defecerunt_.
+
+OCTAVIUS: At licuit Na�mo principi emigrare, noluit tamen, qui tamen ab
+Elisaeo propheta excusatur[1]. Is enim lepra curatus vovit, se deinceps
+aeterno Deo sacra facturum. Si tamen, inquit, rex Syriae humeris meis
+innixus sacrificet[2] Deo Rimmoni, propitius mihi sis. Ad quem Elisaeus:
+_Vade_, inquit, _in pace!_ Quibus verbis perspicuum fit, etiam illum,
+qui opibus ac divitiis affluens sine ullo periculi metu contiguam Syriae
+Palaestinam evadere poterat, ut libere Deo sacra facere liceret,
+excusari tamen. Neque enim, opinor, Deus Abrahamum patriam deserere
+jussit, ne sideribus servire compelleretur, sed ut adversariorum
+insidiis liberaretur.
+
+    [1.] 2 (4) Regum 5, 20 sqq. [2.] Alius: _significet_; alius:
+    _sacrificaverit_.
+
+FRIDERICUS: Ego illum, qui corpore et publice ante aras ac statuas
+mortuorum procumbit, etiamsi Deum pura mente adoret, non minus peccare
+statuo, quam si omni religione deserta Atheus censeretur, quoniam
+imperitos abducit a vero Dei cultu.
+
+CORONAEUS: Superstitio, quantacumque sit, quovis atheismo tolerabilior
+est; nam qui superstitione aliqua obligatur hunc numinis metus in
+officio quodammodo ac naturae legibus continet, atheum vero, qui nihil
+nisi testem metuit aut judicem, ad omnia scelera proclivi lapsu ruere
+oportet. Ac tametsi actionum humanarum praestantiam sapientissimus
+quisque non solum finibus ipsis metitur, verum etiam omnibus partibus et
+causis, scilicet efficiente, subjecto, forma, fine, summam tamen omnium
+actionum ac praecipiam causam ipso fine dijudicat[1].
+
+    [1.] Petrus Lombardus ex Augustino libro 2. sent. 1. qu. 1. Thomas
+    in secunda secundae q. 15. et canon. ministr. 23. qu. 5., ubi
+    intentio mala reddit opus malum, quod alioquin bonum fuisset, et 15
+    qu. 6. cap. 51: Si sacerdotibus.
+
+CURTIUS: Quid igitur fiet sacris litteris, quae toties ac tam saepe
+hypocrisin abominantur?[1]
+
+    [1.] Job. 8. 13. 15. 17. 20. 27. 34. Jesai. 9 et 33. Matth. 6. 7.
+    15. 22. 23 et 24. Luc. 12. 13. Jer. 9. Ezech. 33. Mal. 3.
+    2 Regum 15.
+
+OCTAVIUS: Ita quidem abominantur eos, qui labiis Deum, non mente colunt,
+quod pietatis ac justitiae speciem immanibus flagitiis praetendunt. At
+is qui genibus advolutus, ante idola procumbit ac nihilo secius mente
+sincera Deum veneratur, longissime abest ab hypocritarum perniciosa
+simulatione.
+
+SALOMO: Probabili certe argumento utitur Coronaeus, vir non modo
++politik�tatos+, sed etiam +eusebestatos+, quo superstitionem,
+quantacunque sit, quovis atheismo judicat tolerabiliorem. Videtur tamen
+atheus, qui Deum penitus ejuravit et ex animo ejecit, minus peccare,
+quam qui illum cum rebus creatis conjungit eodem cultu, quia minus
+peccat servus fugitivus aut miles desertor, quam qui obsequium domino et
+imperatori suo contumeliose praestat. Quin etiam gravius peccatur ab
+iis, qui aeternum ac verum Deum cum falso cultus honore communicato
+copulant, quam qui hunc ab illo disjungunt, et veri Dei veneratione
+deserta inserviunt iis, quos sibi erroris opinione Deos finxerunt. Et
+quemadmodum uxor poenis capitalibus obligatur[1], quae legitimum thorum,
+adulterio commisso, conspurcaverit, meretrix non item, quia maritum,
+quem nullum habet, fraudare[2] non potest: ita, duobus superstitiosorum
+hominum generibus propositis, alteri quidem ingrati, qui[3] verum Deum
+non exquirunt[4], alteri[5] contumeliosi, qui quidem aeternum ac solum
+Deum agnoscunt, eundem tamen insigni contumelia non dubitant societatis
+impurissimorum daemonum vel statuarum contubernio violare. Contumelias
+autem acerbius, quam injurias ferre solent ii, qui nullam suae
+dignitatis et gloriae curam habent; at immortali Deo suae gloriae decus
+quanti sit, indicat illa obtestatio apud Jesaiam: _Cui_, inquit[6], _me
+exaequavistis, aut cujus similem fecistis? Vivo ego, si meos honores
+cuiquam impertiar?_ Et quidem impios Deus saepe execratur, saepius tamen
+eos, qui se cum diis peregrinis[7] communi caeterorum obsequio
+conjunxerunt, supra modum zelotypia commotus abominatur. Et quoties agit
+de jure suae majestatis, agit autem[8] saepissime, supra homines et
+supra Deos hominum[9] fictos et supra quicquid est, quod hujus mundi
+ambitu comprehensum videmus, ut in altissimo imperii et honoris culmine
+collocatus, caetera fluxa ac caduca longissime infra se despiciens, pro
+nihilo esse et ex nihilo creata et ad nihilum recasura[10] testatur.
+
+    [1.] Numerorum 20, 10. [2.] Alibi: _foedare_. [3.] Alibi: _quod_.
+    [4.] Alibi: _cognoscunt_ vel: _agnoscunt_. [5.] Alius: _aliter_.
+    [6.] Jesaiae 46, 9 sq. [7.] Deest in alio codice. [8.] Alibi:
+    _enim_. [9.] Addunt alii: _inani opinione_. [10.] Alibi: _evasura_.
+
+OCTAVIUS: Non dubito, illum, capitaliori fraude obligari, qui sciens,
+prudens creatorem cum creatura[1] honoris communicatione conjungit, quam
+qui Deos fictiles una cum vero Deo plane rejicit. Et quidem[2] mallem
+diceres, Octavium nunquam exstitisse aut abs te, Coronaee, qui singulari
+amore me amplecteris, repudiari, quam furiosum, petulantem, iracundum,
+impium dici ac talium hominum contubernio copulari. Sic quoque praestat,
+Deum non esse, mentiri, quam aut mortalem aut corporeum arbitrari aut
+cum sanctis[3] illum eodem cultu, iisdem sacris, eadem ara
+consecrare[4]. Sed qui statuas ac sidera pro Diis habent, vel angelos ac
+divorum mentes iisdem sacris cum aeterno Deo conjungunt, etsi non recte
+faciunt, attamen in eo sunt, ut quodammodo excusationem mereantur, cum
+integra mente et animo, recta conscientia, sic a pontificibus instituti,
+sic docti, sic imbuti, numen[5] sibi cognatum et cognitum colant.
+
+    [1.] Alibi: _creaturam cum creatore_. [2.] Alius: _plane_.
+    [3.] Alibi: _cum his_. [4.] Alii: _consociare_. [5.] Alibi:
+    _mundum_.
+
+SALOMO: Agnosco, rectam illam animi conscientiam Deo non ingratam esse.
+Argumento est, quod lege divina capite plectatur[1] et is qui quem Deum
+esse putabat, verbo violavit, et qui aeternum Dei nomen minus diserte
+pronunciavit[2]. Vocem enim #elohekha# i.e. Deum tuum distinxit a nomine
+sanctissimo #YHWH#, quo Deus aeternus significatur, et utrumque[3] ab
+utroque segregatur, quod arcanum latet imperitos linguae sanctae. Ex quo
+sequitur etiam, aeterno Deo non[4] ingratum esse cultum, qui fictili[5]
+Deo exhibetur bona fide. Itaque videmus[6] Abrahamum, Isaacum, Jacobum,
+Josuam foedera cum paganis idolorum cultoribus ferientes, jurejurando
+Deorum suorum illos obligasse, ut non minus peccare videretur, quod[7]
+Deos fictiles, quam qui Deum aeternum pejurio violarent.
+
+    [1.] Alius: _plectitur_. [2.] Levit. 24.--Alibi: _pronunciant_ vel:
+    _enunciaverit_. [3.] Addunt alii: _caput_. [4.] Deest in aliis
+    codicibus. [5.] Alibi: _futili_. [6.] Genes. 37, 31. Josuae 9.
+    [7.] Alii: _qui_.
+
+OCTAVIUS: Est apud Aristotelem[1] memorabilis historia: si quis in
+charta jusjurandum scripsisset, illamque in fontem Palicorum[2]
+jecisset[3], si pejeratum esset, charta fundum petebat, et qui perjurio
+sese obligarat, brevi moriebatur.
+
+    [1.] +peri thaumasi�n akousmat�n+. [2.] Alii: _Palisorum_, vel:
+    _Palyrum_. [3.] Alius: _conjecisset_.
+
+SALOMO: Si peccatur ab eo, qui, quem Deum putabat, eundem perjurio
+contumeliose afficit, etiam si Deus non sit, consequens est, Deo non
+ingratos esse honores, qui errore justo ac bona fide Diis fictilibus
+exhibentur.
+
+CURTIUS: Quis errore justo[1] se tueri potest, ut dominum servo, regem
+subdito, creaturam creatori cultu anteferat aut conferat?
+
+    [1.] Alius: _decore, juste_.
+
+OCTAVIUS: Veteres populi, paucis admodum exceptis, aut peregrina numina
+coluerunt, aut cum Deo conjugarunt[1], quin etiam illi ipsi, qui in
+Samariam jussu regis Assyrianorum[2] venerant[3], Deo aeterno simul ac
+Diis patriis sacrificabant; justo quidem errore, cum ita instituti[4]
+essent ac a suis pontificibus imbuti, ac si aliter fecissent, quam a
+pontificibus praescriptum esset, impietate se ipsos obligare[5]
+viderentur, quoniam pontifices ubique religionis sunt judices, ut L.
+Lucullus pontifex in senatu disserebat[6]. Nec divina lex cuiquam
+judicia religionum praeterquam pontificibus et ordini Levitico[7]
+tribuit, tametsi violatae religionis supplicia quoque ac caeteris
+irrogari velit.
+
+    [1.] Alibi: _combinarunt_. [2.] Alii: _Assyriorum_. [3.] 2 Regum 17.
+    [4.] Alibi: _instructi_. [5.] Alibi: _commaculare_. [6.] Cicero ad
+    Atticum l. 4. [7.] Deuteron. 22.
+
+FRIDERICUS: Quid igitur Christus, cum diceret[1]: _Eum qui domini jussa
+mente[2] percepit ac plane intellexit, si minus exequatur, gravissimis
+plagis vapulaturum, cum vero qui penitus ignoravit[3], minus quidem, sed
+vapulaturum tamen et ignorantem simul cum ignorantia ac inscitia
+periturum?_
+
+    [1.] Lucae 12, 47 sq. [2.] Deest in alio codice, qui legit:
+    _percipit_. [3.] Alibi: _ignoraverit_.
+
+OCTAVIUS: Profecto verberibus dignus non modo is, qui domini jussa, quae
+exequi poterat, contemsit, sed etiam is, qui non exsequitur, non tamen
+is, qui nec scire poterat et suorum pontificum culpa[1] in fraudem
+impulsus est, cum Dei sui voluntatem ac jussa diligentissime
+exquireret[2]. At pontifices, sacerdotes, episcopi, ministri religionum
+ac sacrorum interpretes Dei voluntatem ignaris ac imperitis litterarum
+omnium hanc esse interpretantur ac persuadent, ut non solum aeterno Deo,
+sed etiam Apollini, Dianae, Virgini, Palladi, Angelis, daemonibus,
+statuis hominum ac bestiarum, cadaveribus et cineribus sacra faciant.
+Hanc igitur illiteratorum et agrestium hominum imperitiam quis accuset?
+aut quis poenas mereri putet? quis potius non reprehendat[3] eorum
+pervicaciam ac superbiam, qui pontificibus ac sacerdotibus non
+acquieverunt? cum lege divina[4] sanctissime caveatur, eos, qui
+pontificis magni decretis non paruerint, capite puniendos.
+
+    [1.] Alii: _causa_. [2.] 1 Corinth. 14. [3.] Alibi: _reprehendet_.
+    [4.] Deuteron. 17.
+
+SENAMUS: Ego quidem sic existimo, eos, qui pontificum suorum auctoritate
+freti ac jussis obsequentes, statuas vel ossa putrida pro Deo coluerunt,
+bona fide semper excusari.
+
+SALOMO: Divina lex[1] pontifices ac sacerdotes tantae eruditionis ac
+sapientiae esse voluit, ut nullam erroris praetexerent excusationem,
+quoties de jure divino quaereretur, cum tamen caeteros non modo
+universos, sed etiam singulos ipsumque populi totius principem errore
+peccantes semper excuset.
+
+    [1.] Levit. 5.
+
+TORALBA: Justum errorem justa excusatione purgari non dubito, litterarum
+etiam atque eruditionis expertes, qui[1] in majorum suorum institutis ac
+pontificum suorum decretis acquiescant, justam erroris causam habere,
+non tamen litteratos ac potissimum eos, qui doctrina rerum naturalium
+imbuti fuerunt, a qua quidem certissimas de unius Dei natura, potentia,
+bonitate notiones elicere potuissent, uti etiamnum Paulus ipse aperte
+declarat.
+
+    [1.] Alibi: _quod_.
+
+SALOMO: Praeclara quidem vis naturae est, hominum mentibus insita, quae
+illos ad pietatem, justitiam, virtutes omnes exsuscitat: sed ut divinam
+sententiam assequatur, nisi Deus ipsos afflaverit[1], non magis fieri
+potest, quam inclusa tabula[2], docta manu picta atque elegante colorum
+varietate distincta videri, sed oportebit perspicuo lumine illustrari.
+Ita[3] Moses coacta populi concione declaravit[4], cum diceret: _Non
+dederat hactenus vobis Deus cor ad intelligendum, nec oculos ad
+intuendum, nec aures ad audiendum, annos tamen quadraginta populum ab
+Aegypto per desertissimas regionum vastitates reduxerat[5] in
+Palaestinam cum ingentibus ac stupendis rerum admirabilium[6] prodigiis
+ac portentis._ Interdum Deus homines ita excoecari patitur, ut etiamsi
+rerum omnium magnarum scientiam adepti sint, nunquam Dei cognitione ac
+vera religione fruantur, quoniam ingenii acumine ac subtilitate elati
+feruntur atque arroganti supercilio divinam sapientiam[7] suo studio se
+assequi posse confidunt. Job[8] vero aperte confitetur, nec in aquis,
+nec in terris, nec in daemonibus, quos volucres appellat, sapientiam
+inesse, sed solius immortalis Dei munere et concessu tribui ad eamque
+assequendam lucernam divinam sibi praeluxisse.
+
+    [1.] Alibi: _afflavit_. [2.] Alius: _inclusae tabulae ... distinctae
+    ... pictae_. [3.] Alius: _Id autem_. [4.] Deuteron. 29, 4 sqq.
+    [5.] Alius: _deduxerat_. [6.] Alibi: _imo admirabilibus_.
+    [7.] Alibi: _divina_. [8.] Jobi 29 sq.
+
+TORALBA: Istud quidem assentior, non tantam naturae esse vim ac
+potestatem, ut sine ope ac luce divina consummatam illam rerum divinarum
+sapientiam assequatur. Videmus enim Aristotelem, qui veterum omnium
+philosophorum fontes exhauserat[1], multa quidem argute et ordine
+decente scripsisse, rerum vero divinarum scientiam nullam habuisse[2],
+ut supra perspicue demonstratum est[3], Platonem vero, qui ab Aristotele
+argutiarum subtilitate superatur, multo certiores de Deo deque mortalium
+animarum vi ac potestate comprehensiones habuisse, quas sine divina luce
+nunquam potuisset adipisci. Nam cum in ipso ineuntis aetatis flore
+Phaedonem scripsisset: Libenter, inquit, mentis[4] illius aeternae
+praestantiam ac naturam didicissem, sed neque per me ipsum intelligere,
+neque ab alio audire poteram. Quibus autem ritibus Deus homini colendus
+sit, qui doceat, fore neminem confitetur[5], nisi Deus ipse ducem se
+praebeat. Id autem appellat rem omnium maximam ac praecipuam, +to
+megiston kai kuri�taton+. Cui congruit illud Arriani ad Epictetum: Nos a
+Deo per angelum de rebus maximis ac pulcherrimis admoneri, +peri t�n
+megist�n kai kuri�tat�n dia kallistou angelou+. Idem paulo post: Memento
+aeterni Dei illumque adjutorem appella: +tou theou memn�so, ekeinon
+epikalou bo�ton+. Quid Jamblichus? Certum est, ea sola fieri oportere,
+quibus ipse Deus delectatur, quae assequi nemo potest, nisi aut Deum
+ipsum audierit aut arte quadam divina sibi illud comparaverit.
+
+    [1.] Alii: _exhauserit_. [2.] Alius: _hausisse_. [3.] Alibi: _fuit_.
+    [4.] Alius: _mortis_. [5.] Alibi: _fere neminem esse confitetur_.
+
+SALOMO: Quo quisque Deum accedit propius ac ardentius amat et metuit, eo
+lux illi salutaris copiosius affulget, quam Aristoteli defuisse quis
+miretur, cum vix unquam Dei meminerit, cui etiam illudit, cum animal
+vocat aut negat justum esse, fortem, prudentem, sapientem,
+inanissimis[1] sophismatum argutiis confisus. Quid autem capitalius quam
+arbitrari, eum, a quo sapientia, prudentia, justitia, virtutes omnes
+oriantur, iisdem ipsum carere?[2] Idem libro decimo quarto +t�n meta ta
+physika+ (nam duo posteriores Arabum beneficio in latinum redierunt),
+ubi praecipuum erat de Deo argumentum[3] nihil usquam nisi libri decimi
+primi capite postremo, idque tam breviter, ut rem praeteriisse potius,
+quam attigisse videatur. Plato saepissime[4] de Deo vero, nec tamen
+aliter, quam summa cum veneratione ac numinis metu scribit et in
+contemptores[5] Dei supra modum excandescit, illud autem frequenter
+usurpare solet: si Deus velit, aut ubi Deo collibuerit, +ean theos
+ethel�+ vel +ean men t� the� philon+. Denique Deum solum bonum persuasum
+esse habet in eoque virtutes omnes +paradeigmatikas kai aiti�deis
+einai+. Quis ergo tantam sapientiam ac numinis claritatem in eo fuisse
+dubitet, qui Deo et cui Deus tam carus exstiterit?[6]
+
+    [2.] Addit alius: _ac levissimis_. [3.] Aristoteles lib. 14
+    Metaphys. [4.] Alibi: _argumentari_. [5.] In Timaeo, in Phaedone, in
+    Alcibiade, in Theage. [6.] Alibi: _contemplatione_, vel:
+    _contemplationibus_. [7.] Alius: _extitit_.
+
+SENAMUS: Sed Platonem[1] tametsi de Deo tam praeclare scriberet ac
+sentiret, Apollini, Palladi caeterisque diis populorum sacra fecisse ac
+sacris interfuisse videmus, etsi litteris secretioribus amicos ad unius
+Dei aeterni cultum et cognitionem cohortaretur.
+
+    [1.] Ep. 7 ad Dionem.
+
+SALOMO: Mirum videri debet nemini, si Platoni divina lux abundantius,
+quam caeteris philosophis affulsit, cum tanta veneratione scriptis
+omnibus Deum persequeretur[1], ut eum Numenius Academicus Mosen Atticum
+appellare non dubitarit. At noster legislator aeque ac Salomo non semel
+admonuere, Deum ab iis inveniri, qui toto mentis impetu feruntur in ejus
+investigationem ac venerationem; et quidem me de Deo disserentem metus
+invadit cogitantem, nihil ab hominum oratione, nihil a mente proficisci,
+quod tantae majestati congruere possit, seu sententiarum seu verborum
+ponderibus res exigatur. Et ut sit aliquis ea religione ac naturae
+bonitate, ut toto animi conatu in Dei amorem rapiatur, ut etiam
+orationis ubertate ac verborum luminibus Dei laudes exornare, ut omnia
+ejus gesta, judicia, leges rerumque omnium mirabilem procurationem
+sermonis copia complecti, ut illius vim infinitam, potestatem,
+sapientiam cogitatione, verbis, scriptis prosequi possit, ut denique
+tanti numinis majestatem omnibus ad intuendum proponat, frustra tamen se
+torqueat, nisi Deus ipse afflaverit[2] aures et mentes auditorum.
+
+    [1.] Alius: _prosequeretur_. [2.] Alii: _afflavit_, vel: _affluxit_.
+
+CORONAEUS: Demus igitur operam, ut qui amore ac necessitate studiorum
+unum et idem esse videmur, unum et idem de rebus divinis sentiamus, ut
+tandem praepotenti optimoque rerum omnium conditori similes fiamus. Nam
+in eo videtur Plato summum hominis extremumque bonum posuisse.
+
+CURTIUS: Eadem est Christi et acutissimi cujusdam theologi[1] sententia:
+Ei, inquit, cum apparuerit, similes ei erimus.
+
+    [1.] Joh. 3. 7. 8. 9. Acta 14. Calvini institut.
+
+SALOMO: Non video, cur in eo summi hominis bonum constituere debeamus,
+cum nihil creatori cum creatura simile ac commune esse universim[1]
+possit, ut R. Moses non semel admonuit, sed verius est, extremum hominis
+bonum in aeterni Dei fruitione versari. _Satiabor_, inquit David[2],
+_cum apparuerit gloria tua._
+
+    [1.] Alii: _univoce_. [2.] Psalm 16 (17), 15.
+
+SENAMUS: Ego ab Aristotele didiceram[1], summum hominis bonum in
+virtutis amore[2] consistere.
+
+    [1.] Eth. ad Nicom. lib. 7. [2.] Alius: _actione_.
+
+TORALBA: At ille[1] suorum decretorum constantiam non tuetur, cum aliis
+summum bonum in mentis actione collocarit, quo quidem loquendi genere
+usus est, ne cum[2] magistro Platone, cujus omnia decreta evertere[3]
+conatus est, idem dicere videretur, cum tamen idem sentiret, quia nemini
+dubium est, quin ipsa mentis actio sit contemplatio, quam improprie
+actionem appellat. Neuter tamen verum hominis bonum attigisse videtur,
+quia tametsi negotium ad otium, motus ad quietem referatur, actio ad
+contemplationem, ipsa tamen contemplatio esse potest rerum abjectiorum
+ac viliorum, et ut sit circa rem omnium optimam et maximam, quoniam alio
+refertur, extremum bonum dici nequit. In quo rursus Aristoteles[4] non
+leviter lapsus, quod finem hominis cum ejus summo bono confundit.
+
+    [1.] Alibi: _Atqui_. [2.] Desunt haec novem sequentia verba in alio
+    codice. [3.] Alibi: _rejicere_. [4.] Libro 2 et 11 ad Nicom.
+
+SENAMUS: An potest alius esse finis hominis, aliud extremum ejus bonum?
+
+TORALBA: Quidni? Fines rerum omnium genitarum sunt extra res ipsas,
+nihil enim fit propter se, bonum vero cujusque rei in se vertitur, et
+ejus commodo, non alterius expetitur, quoniam se quisque plus amat, quam
+bonum illud, quod sui beandi causa conquirit. Gramen enim progerminat,
+ut sit pabulum pecori, pecus hominum victui[1], jumenta ut hominibus
+sint adjumento[2] ac pro illis moriantur. Nemo tamen dixerit, hunc
+bestiarum finem extremum esse bonum illarum, cum rerum omnium commune
+bonum sit, bene esse pro cujusque natura. Ita quoque finis hominis est,
+inserviisse gloriae Dei. _Omnia_, inquit ille[3], _feci propter me
+ipsum, etiam impium ad diem ultionis_, cum scilicet impius flammis
+exuritur aut in mare demergitur, ut Pharao cum legionibus eum finem
+habuere, ad quem nati, facti, editi fuerant. Sic enim Deus ad Pharaonem:
+_Ad hoc excitavi te, ut ostenderem in te virtutem meam et ut mei nominis
+fama ubique dispergatur._ Nemo autem dixerit, Pharaonem summum bonum
+adeptum fuisse. Ex quo sequitur illud etiam, eos scilicet aberrare, qui
+argumentum aut subjectum[4] philosophiae moralis statuunt esse summum
+bonum, quod per se ipsum Deus est, nec aliud cogitari potest.
+
+    [1.] Alibi: _victus_. [2.] Alibi: _sint hominum adjumenta_.
+    [3.] Proverbiorum 16, 4. [4.] Alibi: _et fundamentum_.
+
+SENAMUS: Quodnam igitur subjectum futurum est sapientiae[1] moralis?
+
+    [1.] Alibi: _philosophiae_.
+
+TORALBA: Homo beandus.
+
+SENAMUS: Cur ita?
+
+TORALBA: Quoniam omnis disciplina, quae ad actionem refertur, subjectum
+habet id, cui primo acquiritur ipsius actionis bonum, non autem ipsum
+bonum, ut valetudo non propter se ipsam appetitur, sed propter hominem.
+In quo rursus deprehenditur aliud peccatum Aristotelis[1], quod[2]
+summum bonum statuit in eo, cujus causa caetera non cupias, ipsum vere
+propter se, non alterius causa, quia Dei fruitio, in qua psaltes
+lyricus[3] et Salomo felicitatis humanae summam constituunt, non propter
+se ipsam, sed propter hominem ab homine expetitur. His erroribus
+sublatis, caetera, quae ad felicitatem illam pertinent, faciliora sunt
+futura. Cum enim lex divina ad honesta prosequenda turpiaque declinanda
+hominem excitaret, illud subjicit, ut bene tibi sit, quia Deo nihil
+accedere, nihil decedere potest. Igitur actio virtutis non est extremum
+hominis bonum, quoniam ad contemplationem, ut motus ad quietem refertur,
+contemplatio ad optimae rei h.e. ad Dei cognitionem, cognitio ad ejus
+amorem, amor eximius ad fruitionem. Ad quod enim amas, nisi ut re amata
+fruaris? In hac autem fruitione summa voluptas animi versatur in actu
+reflexo h.e. in clarissima lucis et amoris Dei erga nos effusione, quam
+patiendo adipiscimur, non agendo.
+
+    [1.] Ethicorum libro 1 cp. 7. [2.] Alibi: _qui_. [3.] Psalm. 16
+    (17).
+
+SENAMUS: Sed cum haec beatitas divinae fruitionis mortalium nemini
+contingat tantisper, quam mortalis corporis ergastulo inclusa mens est,
+quis unquam beatus erit?
+
+SALOMO: Certe paucis admodum felicitas illa contigit, ut Mosi tantum
+vigilanti, caeteris prophetis dormientibus, nec[1] tamen omnibus.
+_Video_[2], inquit Esaias[3], _Deum in sublimi sede majestatis et
+viderunt oculi mei regem Deum exercituum._ Item Ezechiel[4] oratione
+longiore se hanc beatitudinem assecutum gloriatur. Huic felicitati
+proximus est prophetiae gradus, cum divina lux, intercedente angelo
+humanae menti copulato inter dormiendum affulget.
+
+    [1.] Alibi: _non_. [2.] Alibi: _Vidi_. [3.] Jesaiae 6, 1 sqq.
+    [4.] Ezech. 2, 1 sqq.
+
+SENAMUS: Quid Aristoteli[1] fiet, qui beatam vitam in actione virtutis
+ob id consistere docuit, ne dormientes, inquit, beati videantur?
+
+    [1.] Eth. ad Nicomachum.
+
+SALOMO: Tantum abfuit ille a veri summique boni cogitatione[1], ut
+bonorum fines ac malorum cum extremis bonis et malis confuderit, ut
+Toralba disseruit, quin etiam hominis officium, finem ac felicitatem
+unum et idem esse putavit, quia secundum virtutem vivere hominis
+officium est, quod ille summum bonum appellat[2].
+
+    [1.] Alii: _cognitione_. [2.] Alibi: _vocat_.
+
+FRIDERICUS: Ego vero summum hominis bonum Dei cognitione per Christum
+terminari confido. _Haec est enim_, inquit ille, _vita aeterna, ut
+agnoscant te Deum verum et quem misisti Jesum Christum_[1].
+
+    [1.] Johannis 17, 3.
+
+SALOMO: De Christo quidem alias. Sed Dei cognitio proximus[1] est ad
+illam, quam expetimus, felicitatem gradus. Sic enim sapientiae
+magister[2]: _Nosse Deum[3] consummata justitia est, et tuae potestatis
+agnitio radix est immortalitatis._ Illa tamen cognitio fertur ad cultum,
+cultus ad amorem, amor ad fruitionem, quae summam animi voluptatem
+parit, vel potius ipsa voluptatis[4] est fruitio.
+
+    [1.] Alibi: _maximus_. [2.] Sapient. 15, 3. [3.] Alibi: _te_.
+    [4.] Alibi: _voluptas_.
+
+TORALBA: Haec igitur mea sententia est, primos illos aurei saeculi
+parentes, quos superius diximus, Abelem, inquam, Enochum, Jobum sine
+lege, Mosen sine Christo veram illam divinae voluptatis fruitionem
+purissime lege naturae adeptos fuisse.
+
+SALOMO: Non alia mihi mens est. Nam cum Abrahamum legem altissimi
+coluisse legimus[1], quid est aliud, quam naturae legis exemplar secutum
+esse? Et quidem Philo Hebraeus[2]: Edicta, inquit, duarum tabularum
+nihil a natura discrepant, nec magno studio opus est, ut vitam exigas ad
+praescripta legum divinarum, quoniam nihil aliud, quam naturae legem et
+majorum nostrorum vitam continent. Haec ille. Sed quoniam aetate Mosis
+naturae lex hominum sceleribus ac flagitiis ita inquinata erat, ut
+penitus ex animis obliterata videretur, et quasi sua vetustate
+antiquata, Deus optimus maximus, hominum vicem misertus, eandem naturae
+legem sua voce renovare ac decalogo, quem tabulis lapideis inscripserat,
+complecti voluit, ac potissimum interdicta, quibus naturam violare
+prohibemur. Cum igitur homines ad naturae legem obsurduissent, divina
+vox necessaria fuit, ut qui naturam contemserant, naturae parentem sua
+verba resonantem exaudirent.
+
+    [1.] Genes. 22. Sirac. 44. [2.] In libro de vita sapientis.
+
+OCTAVIUS: Muhammedes Mosem imitatur, cum leges naturales, i.e. divinas
+pessum ire ac pro Deo aeterno mortuis hominibus cultum exhiberi
+perspiceret, naturae legem de unius aeterni Dei cultu renovavit,
+mortuorum hominum funestissima sacra sustulit. Sic enim[1] Deum Abrahami
+se colere ac vitam Abrahami ad usum revocare clara voce testatur[2], se
+vero nihil aliud esse, quam Dei nuntium ac servum, caeteris etiam
+prophetis inferiorem[3].
+
+    [1.] Alius: _etiam_. [2.] Azora 4. [3.] Alibi: _infeliciorem_.
+
+CURTIUS: Optimum divinae legis interpretem habemus Christum, quo nec
+majorem possumus[1] nec optare meliorem, qui non est alius, quam Deus
+ipse ab aeterno tempore[2] genitus, qui hominem tantum induit, ut
+humanum genus ab interitu et exitio servaret sempiterno.
+
+    [1.] Alii: _possimus_. [2.] Deest in aliis codicibus.
+
+FRIDERICUS: Non alia mihi mens est, nec a Curtio diversa de religione
+sententia, nisi quod Helveticam, opinor, amplectitur[1], ego vero
+Augustanam, quae auricularem quidem confessionem, non tamen singulorum
+peccatorum dinumerationem probat[2]. Item Christi verum corpus mystica
+verborum prolatione panis speciei subesse confido[3], quod Helvetica
+ecclesia negat, et statuas ad iniitationem, non vero ad cultum admitti
+oportere existimo[4], quas Helvetii novae religionis professores
+rejiciunt omnino.
+
+    [1.] Alibi: _opinionem complectitur_. [2.] Alius: _probo_.
+    [3.] Alibi: _existimo_. [4.] Alibi: _confido_.
+
+CORONAEUS: Ego vero ecclesiae Romanae catholicam religionem[1], in qua
+natus ac educatus semper acquievi, vobis probatum iri spondeo, si qua
+fides, quae maxima semper fuit scripturae sacrae[2], conciliorum
+decretis ac sanctissimorum patrum per quindecim saecula concordibus
+animis ac sententiis futura sit. Fundamenta quidem firmissima jacta sunt
+ab ipso Christo, ecclesiae totius principe, deinde ab apostolis ac
+discipulis, quasi parietibus constructa, a pontificibus Romanis tecta et
+consummata est[3]. Quorum pontificum triginta tres continentur[4], qui
+pro Christi nomine caesi fuere, tum innumerabiles sacrorum antistites ac
+omnium gentium pontifices eandem ecclesiam moribus, miraculis, divinis
+scriptis[5] fulcierunt: Irenaeus, inquam, Lugdunensis, qui a successione
+Romana fidem apostolicam declaravit, Augustinus Hipponensis[6], qui
+ecclesia Romana viguisse scribit apostolicae cathedrae principatum,
+Ignatius et Chrysostomus Antiochiae, Petrus Alexander, Athanasius,
+Theophilus Alexandriae, Macarius et Cyrillus Hierosolymis, Gregorius et
+Basilius in Cappadocia, Polycarpus Smyrnae, Justinus Athenis, Dionysius
+Corinthi, Gregorius Nyssae, Methodius Tyri, Epiphanius in Cypro; sed
+infinitum sit omnes commemorare.
+
+    [1.] Alibi: _religione_. [2.] Alius: _fuit, scripturis sacris_, ctt.
+    [3.] Damasus in vitis pontif. Romanorum. [4.] Alius: _recensentur_.
+    [5.] Alii: _doctrina, scriptis_. [6.] De doctr. christ. c. 8. et
+    Epist. 162.
+
+Hic SENAMUS, qui aliquamdiu haeserat, cum loqui proposuisset: Omnes,
+inquit, omnium religiones, tum naturalis illa, quam amplectitur Toralba,
+tum Jovis gentiliumque Deorum, quos Orientales Indi ac Tartari colunt,
+tum Mosis, tum Christi, tum Muhammedis, quam suo quisque ritu non fucata
+simulatione, sed integra mente prosequitur, aeterno Deo non ingratos ac
+justos errores excusari confido, tametsi omnium gratissima est illa,
+quae optima. Itaque omnium omnia delubra, templa, sacella, ubiubi
+terrarum sint[1], adire non gravate consuevi, tum ne pernicioso exemplo
+Atheus judicer, tum etiam ut caeteri divini numinis metu terreantur.
+Quod meum studium optimo cuique probatum iri non diffido, tum ex iis,
+quae superius dicta, tum ex eo maxime, quod religiosissimos populos,
+quantacunque Deorum fictilium superstitione uterentur, virtutibus,
+potentia, imperiis, opibus, victoriis Deus aeternus, praemiorum arbiter,
+beavisse mihi videtur[2]. Qui vero suae religionis ac Deorum etiam
+inanium, in quibus ullam[3] divinitatem inesse arbitrarentur, cultum
+deseruissent, bellorum offensionibus peculiaribus[4], morbis[5], frugum
+calamitatibus, pecorum inopia, seditionibus intestinis conflictari
+semper consuevisse, quod historicorum omnium consensione[6] planum[7]
+fit[8].
+
+    [1.] Alibi: _sim_ vel: _sunt_. [2.] Alius: _videatur_. [3.] Deest
+    alibi. [4.] Alibi: _popularibus_. [5.] Deest in aliis codicibus.
+    [6.] Alius: _consensu_. [7.] Alibi: _clarum_. [8.] Alii: _sit_.
+
+TORALBA: Si vera religio naturalis eaque perspicuis demonstrationibus
+explicatur, ut non modo Octavius, sed etiam Salomo ipse confitetur, quid
+Jove, quid Christo, quid Muhammede, quid mortalibus et fictilibus[1]
+Diis opus est? Quis omnium theologorum melius aut accuratius, quam Jobus
+Dei majestatem, potentiam, bonitatem, sapientiam, judicia admirabilia,
+summam denique erga res omnes procurationem explicare potest? Quis item
+arcana plura rerum naturalium ac divinarum allegorica narratione
+complexus est, quam ille? quis de omnium mortalium genere purius Deum
+aeternum adoravit[2]? Ille tamen Arabs, antiquior Mose, non alia quam
+naturae lege, quam Abelis lege vixit. Deus tamen, integritatis ac
+pietatis judex aequissimus, tantam illi justitiae, religionis, puritatis
+laudem dedit, quantam mortalium nemini. Christum, qui post annorum duo
+millia natus est, nec speravit nec venturum suspicatus unquam, multo
+minus Muhammedem. At cum solis et siderum mirabilem magnitudinem,
+sublimitatem, rapiditatem intelligeret: _Dispeream_, inquit, _si solis
+ac siderum splendorem ac pulchritudinem intuens ad eorum adorationem
+prociderem, quia scelus est capitali poena plectendum, Deum enim
+excelsum ejurassem._[3]
+
+    [1.] Alii: _futilibus_. [2.] Job. 1 et 31. [3.] Job. 31.
+
+FRIDERICUS: Eo ipso, quod Toralba Jobi libro, quo nihil divinius
+fieri[1] potest, atque ejus auctoritate utitur litterarumque sacratiorem
+majestatem veneratur, profecto a philosophorum gregibus segregari se
+putat oportere?
+
+    [1.] Alibi: _esse_.
+
+TORALBA: Libros sacratiores melioris notae non improbo, neque tamen iis
+assentior propter litterarum auctoritatem, neque enim id possum ac ne
+velim quidem, si possim. Sed quia certis[1] rationibus adducor, et
+quoniam disputatio saepe nobis est cum Epicureis, qui litteras sacras
+pro fabulis habent, hos ego non librorum auctoritate, sed perspicuis
+argumentis frangi atque ab illis, quasi adhibita quaestione assentionem
+extorqueri volo, ut res cum re, causa cum causa, ratio cum ratione
+certet. Nam qui credit, Deum esse trinum et unum, quoniam a Deo ipso
+revelatum, oportet argumentis necessariis constare, id a Deo revelatum
+esse, cui plus assentimur ut conclusioni propter principia, quae si non
+erunt[2] certiora conclusione, nihil poterit fieri, quia conclusio in
+principia resolveretur, haec item ut alia aeque[3] incerta.
+
+    [1.] Alii: _certissimis_. [2.] Alibi: _essent_. [3.] Alius:
+    _quaeque_.
+
+CURTIUS: In rebus divinis, quae a demonstratione longissime absunt,
+usurpandum illud est, quod apud Lucam legimus[1]: _Domine, adauge fidem
+meam_[2].
+
+    [1.] Lucae 17, 5. [2.] Deest hoc verbum alibi.
+
+SALOMO: Superius dictum est, fidem omnem aut argumentis perspicuis aut
+sensibus integris aut divinis oraculis niti, fidem infusam nullam esse,
+nisi oraculo prophetae[1] divinitus homini dato, quod omni scientia
+certius est. Sed quia rarissima nunc sunt prophetiae, acquiescere nos
+oportet oraculis prophetarum, quae majores nostri summa fide posteritati
+reliquerunt, quoniam Christiani Alcoranum, Isma�litae quidam[2] novum
+Testamentum; Ebraei utrumque repudiant.
+
+    [1.] Alibi: _prophetiae_. [2.] Deest in aliis codicibus.
+
+OCTAVIUS: Isma�litae quidem hos evangeliorum libros, qui Christianorum
+manibus teruntur, ut corruptos a sectariis omnino rejiciunt, vera
+evangelia, quae tamen ipsi nusquam habent, penitus intercidisse putant.
+
+FRIDERICUS: Cur igitur Muhammedes[1] Gabrielem inducit ita loquentem: Si
+de legibus et edictis ad te missis dubitas ulla in re, majorum libros
+legito, nihil amplius haesitabis. Item Azora, cujus initium est: Sors
+Amram[2], Deus inquit misericors, vivens, altissimus, primo vetus
+Testamentum, deinde Evangelium, postremo veracem Alphaream[3], vestrae
+legis confirmatorem, vobis dedit. Igitur utriusque Testamenti tabulae,
+veteris et novi, aut usquequaque probandae sunt, aut usquequaque
+rejiciendae. Quanquam nihil est novis tabulis comprehensum, quod legibus
+divinis et prophetarum oraculis non congruere videamus.
+
+    [1.] Azora 91. [2.] Azora 3. [3.] Deest alibi.
+
+SALOMO: Veteres majorum nostrorum tabulas probant Isma�litae,
+Christiani, Judaei; sed quando Alcorani ac novarum tabularum fides in
+dubium revocatur, veteribus tabulis utendum nobis est, ac testes omni
+exceptione majores adhibendi. Hi autem exquirendi nobis sunt ab ecclesia
+vera, cujus tanta sit dignitas, ut si omnium scripturarum ac litterarum
+monimenta pereant, ab ecclesia tamen superstite rerum gestarum veritas
+ac memoria in sempiterna posteritate resident. Ob id enim Moses in
+populi concione: _Narrabis_, inquit, _haec filiis tuis_[1], ne quis
+legem divinam cum litteris suspicaretur interituram. Item apud
+Jesaiam[2] Deus Isra�litas sic obtestatur: _Vos a me rerum gestarum
+testes appello_, non quia testibus egeret ad suae majestatis decus
+stabiliendum, sed ut planum esset, ecclesiam Ebraeorum ab immortali Deo
+fundatam ad selectani fuisse, Isra�litas adhuc viventes[3] ac spirantes
+ad testimonium exsuscitabat, ut omnibus gentibus non tantum scriptis
+legibus, sed etiam clara voce Dei actiones, gesta, leges
+testificarentur, etiamsi litterae penitus interirent, quanquam Deus
+sapientissimus prospexit, ne sacrae litterae[4] interciderent, cum in
+lapides ac silices incidi et omni aetati, omni sexui explicari ac
+describi jusserit[5]. Itaque incredibile videri possit, cum verum tamen
+sit, in tot ac tantis majorum cladibus, exiliis, ipsiusque reipublicae
+conversionibus et extrema eversione libros divinae[6] legis integros
+exstare, et quidem in[7] omnibus linguis ac populis pervulgatos, atque
+in iis Christianos et Isma�litas suarum religionum fundamenta collocare.
+
+    [1.] Deuteron. 5, 31. [2.] Jesaiae 55, 4. [3.] Alibi: _venientes_.
+    [4.] Alii: _scripturae_, vel: _scriptiones_. [5.] Exod. 1 et 29.
+    Deuter. 28. Josuae 8. [6.] Alibi: _divinos_. [7.] Deest in aliis
+    codicibus.
+
+FRIDERICUS: Fuit quidem ante Christum ecclesia Dei[1] in populo
+Isra�lis, quae nunc ad Christianos translata est, lege autem divina
+nihil aliud est, quam evangelii +pr�totupos+[2], ut Origenes appellat.
+Sed quando humani seminis[3] servatorem, etiam[4] totius ecclesiae caput
+a stirpe Abrahami coelitus missum non modo repudiarunt Judaei, verum
+etiam probris[5], ac contumeliosa[6] morte affecerunt, Deus etiam illos
+suo merito rejecit ac repudiarit, ut ceterae gentes divinae salutis
+beneficio fruerentur.
+
+    [1.] Deest in aliis codicibus. [2.] Alius: +archetupos+. [3.] Alius
+    addit: _Messiam sui seminis_. [4.] Alii: _in_. [5.] Alii addunt:
+    _omnibus_. [6.] Alii: _contumeliosissima_.
+
+SALOMO: Haud sane invidemus caeteris gentibus suam salutem, sed
+ardentibus votis optamus ac pro illis continenter precamur.
+
+FRIDERICUS: Vestris precibus ac votis facile carere possumus, quin etiam
+vota Judaeorum potius nocitura Christianis quam profutura judicamus. Non
+legistis apud Jesaiam[1], fore tempus illud, cum dicetur: _Benedictus
+populus meus Aegypti, opus manuum mearum, Assyrius._ Item capite
+ultimo[2]: _Congregabo omnes gentes et linguas, quae venient et videbunt
+gloriam meam, et mittam ad eos, ut praedicari possit nomen meum et laus
+mea ubique promulgari._ Ac de eorum numero mihi Levitas ac sacerdotes
+cooptabo.
+
+    [1.] Jesaiae 19, 25. [2.] Jesaiae 66, 18.
+
+SALOMO: Operae pretium est[1] adjicere id, quod a Friderico
+praetermissum est in illis Jesaiae oraculis[2]: _Benedictus_, inquit,
+_populus meus Aegypti et opus manuum mearum Assyrius, hereditas autem
+mea Isra�l_, quia est creator populorum et communis parens. Itaque legem
+eandem voluit esse civium ac peregrinorum, et utrisque consultum esse
+voluit[3]; sed tamen singulari quadam praerogativa Isra�litas ex omnibus
+populis selectos sibi ascivit, quos etiam et peculii et haereditatis et
+primogeniti appellatione quadam prae caeteris et honore singulari
+cumulavit: _Filius_, inquit[4], _meus primogenitus est Isra�l, gens
+sancta, natio sacerdotalis._ Quae cum ita sint, quis arbitraretur, Deum
+immortalem suae haereditatis unquam obliturum, suam gentem, suam
+ecclesiam deserturum? Nam cum olim finitimi Isra�litarum populi urbes
+majorum nostrorum ab hostibus[5] solo exaequatas, templum direptum[6]
+atque incensum, reliquias populi a Chaldaeis in servitutem abductas
+viderent, superba verborum contumelia Isra�lem a Deo rejectum
+criminabantur. Sed Deus apud Hieremiam[7] omni asseveratione[8]
+confirmat, ratos coelestium orbium cursus ac rapidas siderum
+conversiones ante conquieturas, quam Isra�litarum obliviscatur. Idem, si
+poterit, inquit, coelorum amplitudo mensura designari aut terrae
+fundamenta exquiri, ego quoque populum meum Isra�l repudiabo. Et tametsi
+graves ac acerbas calamitates populo suo impendere[8] minatur, si a sua
+lege desciscat, nunquam tamen sui cum Abrahamo foederis ac populi
+obliturum, gravi jurejurando[10] confirmavit[11]. Ac revera nunquam suae
+gentis oblitus est, sed ubique terrarum dispersam amplexatur, quia in
+eadem lege divina exercemur, in qua majores nostri quatuor circiter
+annorum millibus acquieverunt, quod non modo sacri, sed etiam profani
+scriptores testificantur. Sic enim Tacitus: Judaei unum Deum, unum numen
+aeternum ineffabile, nunquam interiturum colunt, ac profanos habent, qui
+simulacra colunt ac[12] venerantur. Ac tametsi Hebraei, Isma�litae,
+Christiani Abrahamum ecclesiae suae auctorem credere non dubitant, soli
+tamen Hebraei legem ac religionem semper sui similem coluere. Christiani
+vero et Isma�litae sectarum familias innumerabiles foverunt semper,
+Arianos inquam, Nestorianos, Sabellianos, Manichaeos, Donatistas,
+Ebionitas, Novatianos, Nazaraeos. Sed quid commemorem sectas circiter
+centum viginti, quas Tertullianus, plures etiam quas Epiphanius jam
+initio nascentis ecclesiae Christi scriptis suis dinumerat[13]? Neque
+vero Themistius, nobilis peripateticus, graviorem habuit causam, ut
+Valentem Augustum a profligatione et proscriptione Christianorum
+revocaret, quam quod asseverabat, trecentas amplius sectas a se invicem
+dissidentes Christianos fovere. Quaenam potuit igitur in tanta opinionum
+inter se discrepantium varietate ecclesia consistere? quin etiam his
+quoque temporibus Helvetiorum ecclesia Romanam[14], Augustana utramque,
+Catholici Anabaptistas. Puritani superstitiosos, Abyssini Graecos,
+Graeci Latinos refutant ac vicissim omnes ab omnibus refelluntur. Nec
+minor est varietas sectarum inter Isma�litas. Nam mortuo Muhammede Hali,
+sororis ipsius et Habitali[15] filius, prophetam se ferens, sectam
+potentissimam excitavit, Muhammedistis infestissimam, quae duae sectae a
+discipulis incrementa sensim acceperunt, Lesharion scilicet et
+Imanian[16], qui certant inter se capitalibus odiis; sed praeter
+utramque sectam sexaginta duae singulares enumerantur. Nam Elhosiba
+Albilaben Muhammedis multa abrogavit[17]. Octogesimo[18] post anno
+Elhari Ibim novam sectam condidit, quae centesimo post anno capitalibus
+pontificis et Calipharum decretis et suppliciis est abrogata, deinde
+quinquagesimo post anno renovata ac rursus vigesimo post anno rejecta,
+nec aliter discordiae sedari potuerunt, quam Elgazuli theologus septem
+libris quasi arbiter pontifices quidem legum imperatoriarum sectatores,
+legis vero Muhammedicae castigatores appellaret[19]. Neque tamen licuit
+plebejis ordinibus hanc sectam sequi, sed eruditis tantum. Cur eruditis
+tantum? aut si Muhammedi lex ab angelo Gabriele data erat, ut quidem
+ille mentitur, quid humanis castigatoribus opus erat? Aliam quoque
+sectam creavit Esses Renardus[20], aliam Isbofaridus[21], qui omnes
+omnium religiones Deo gratas esse scripsit, si quem quisque Deum
+arbitretur, eundem sincera mente colat; Deos autem appellat sidera,
+coelos, elementa. Sed ne infinitus sim ac taedio vobis futurus, si omnes
+Isma�litarum sectas oratione complecti posse confidam, quas tamen
+Eleofanus theologus distincte libris septem, utcunque[22] potuit,
+explicare videtur. Ex quo efficitur, nec Isma�litas, nec Christianos
+religionem certam, quam sequantur, ullam habere, multo minus ecclesiam
+certam in tanta varietate.
+
+    [1.] Alius ita: _Ac de illorum numero mihi leve pretium est_.
+    [2.] Jesaiae 19, 25. [3.] Exod. 4, 23. [4.] Exod. 19, 6. [5.] Desunt
+    alibi duo haec verba. [6.] Alibi: _dirutum_. [7.] Jeremiae 31, 37.
+    [8.] Alibi: _assecuratione_. [9.] Alibi additur: _hinc inde_.
+    [10.] Alibi: _juramento_. [11.] Levit. 1. 26. [12.] Duo haec
+    antecedeutia verba desiderantur in alio codice. [13.] Alii:
+    _dinumerant_, vel: _dinumerarunt_. [14.] Alius: _Helvetica ecclesiam
+    Romanam_. [15.] Alibi: _Habigali_. [16.] Alius: _Leshariorum
+    scilicet et Imaniarum_. [17.] Alius: _Abilaben multa legibus
+    Muhammedis subrogavit_. [18.] Alii: _octuagesimo_. [19.] Alius:
+    _appellarat_. [20.] Alii: _Romardus_. [21.] Alii: _Ismofaridus_.
+    [22.] Alibi: _ut aeque_.
+
+FRIDERICUS: Certissima ecclesiae et verae religionis argumenta sunt tum
+in doctrina Christi, legibus divinis consentanea, tum in legitimo
+sacramentorum usu perpetuaque electorum multitudine, unam et eandem
+Christi disciplinam constituente[1]; Christum vero Abrahami foedus
+explevisse[2] et ejus beneficio gentes omnes felicitatem divinitus
+promissam adepturas, omnes fere confitentur, exceptis Judaeis,
+Paganis[3], Epicuraeis. Ecclesia inquam[4] Romana, Zwingliana,
+Augustana, Graeca, Abyssina, neque hi modo, sed etiam Ariani, Manichaei,
+Donatistae, Nestoriani, Sabelliani, Eutychiani, Pelagiani, neque hi
+tantum, verum etiam Agareni, a Muhammede instituti, Christum Messiam
+esse testantur. Nec solum isti, sed et bona pars Judaeorum, Apostoli
+inquam, Christi discipuli, reipublicae Christianae creatores. Et quidem,
+si quis Judaeus in coetum arrogandum se dederit, prius Christum Mariae
+virginis filium[5] verum Messiam confiteri necesse est[6]. Nec si
+quidem[7] inter se Christiani dissideant, propterea inconcussam ac
+stabilem ecclesiam, quae[8] invisibili electorum coetu conflatur,
+subvertendam inquam.
+
+    [1.] Alibi: _constituere_. [2.] Alii: _explicuisse_. [3.] Deest in
+    aliis codicibus. [4.] Alibi: _Ecclesiae, ut_ etc. [5.] Addunt alii:
+    _et_. [6.] Alibi: _habet_. [7.] Alii: _quid_. [8.] Alius: _ex_.
+
+CURTIUS: Nullam omnino ecclesiam comperiemus, si levium etiam opinionum
+fibras computare[1] velimus omnes. At ne vetus quidem illa Isra�litarum
+multitudo ecclesiae nomen mereretur, cum sectarios suos quoque
+haberet[2], Nazaraeos scilicet, Pharisaeos, Sadducaeos, Essaeos,
+Samaritanos, Herodianos, Hemerobaptistas.
+
+    [1.] Alius: _amputare_. [2.] Alibi: _haberent_.
+
+SALOMO: Sectarios ab haereticis dividere nos oportet; hi enim ab
+ecclesia penitus divelluntur, illi vero non item, sed puriore quodam
+vitae instituto a fece plebis segregantur, ut quos divina lex notat
+Nazaraeos[1] i.e. separatos, quod[2] ex voto dies aliquot aut menses aut
+annos aut perpetuam vini abstinentiam vovebant, quo tempore nec barbam
+nec crines circumcidere licebat. Atque haec una secta est, ab immortali
+Deo instituta, eorum qui caeteris sanctiores essent, qua quidem
+imitatione Pharisaei h.e. separati, et Essaei h.e. operatores, qui[3]
+non simul actione ficta, sed operibus ipsis sanctissimam omnium vitam
+agebant. Seorsim enim collegia instituebant Essaei et victu communi
+utebantur, ut monachi, sine ulla vestitus commutatione[4].
+Hemerobaptistae nihil aliud a caeteris differebant, quam quod corpora
+quotidie proluebant. Sadducaeorum nomen a #tz/d/k#, quod justum
+significat, quod justiores caeteris haberi vellent Sadducaei, sed a
+plerisque ad ironiam trahebatur, ut Aegyptii reges, qui fratrem aut
+patrem aut matrem interfecerant, Philadelphos, Philopatres, Philomatros
+appellabant. Igitur intelligitis, homines istos[5] omnes vitae
+sanctitate, non religionum varietate dissidere. Alioquin si haeretici
+illi appellandi sint, innumerabilium monachorum collegia, victu ac
+convictu discrepantia, haereticorum appellatione censeri oportet.
+Quantum ad Samaritanos attinet, nec Judaei genere sunt, nec religione,
+nec Isma�litarum coetu continentur; quippe Deorum turbam cum aeterni[6]
+Dei cultu conjungunt, ut[7] catholici Romani, qui ad unius aeterni Dei
+venerationem angelos ac Divorum ordines adjunxerunt, statuas etiam proni
+deosculantur et panis crustulas[8] pro Diis habent, quod Zwingliani
+summae impietati tribuunt, Romani Catholici Zwinglianos, Augustanos,
+Graecos capitalibus judiciis ac flammis ultricibus prosequuntur[9],
+quasi[10] Deum faciant illi impietatis rei. Sed Hebraeorum purissima ac
+simplicissima religio nihil impuri admistum habet, nullas haereses
+adjunctas, nullum praeterquam unius Dei cultum agnoscit.
+
+    [1.] Alibi: _Naziraeos_. [2.] Alii: _qui_. [3.] Alii: _quod_.
+    [4.] Josephus, de jud. 2, 8. [5.] Alii: _hos omnes_. [6.] Alibi:
+    _aeterno_. [7.] Alii: _et_. [8.] Alii: _crustula_, vel: _crustulam_.
+    [9.] Alibi: _persequuntur_. [10.] Alii: _Sunt autem hi aut illi
+    impietatis rei_.
+
+CURTIUS: Quod Salomo gloriatur, Isra�litas singulari quadam Dei
+beneficentia selectos fuisse, demus illud; sed ab illa coelesti gratia
+sponte defecerunt[1], quando Christum Deum et hominem humani seminis
+servatorem sibi oblatum, falsis testibus ac calumniis oppressum,
+supplicio contumeliosissimo dediderunt[2]. Itaque nihil mirum, si Deus,
+tanti sceleris immanitate commotus, centum amplius Judaeorum myriades,
+unius anni vertentis spatio, quo Vespasianus Hierosolymam obsedit et
+expugnavit, trucidari passus[3] est, tum etiam urbes Palaestinae ac
+templum ipsum ferro ac flamma deleri, urbem funditus everti, populi
+reliquias in servitutem abduci ac toto terrarum orbe dissipari. Illud
+etiam divini furoris argumentum vel maximum est, quod de religione
+sanctissima non solum dejecti ac exterminati omnino fuerunt, verum etiam
+de principum fere omnium consensu interdictum illis est, ullam terrae
+glebam usquam gentium possidere, quare[4] ingentes calamitates propter
+Christum supplicio affectum illis contigisse quis dubitet?
+
+    [1.] Alibi: _discedunt_, vel: _desciverunt_. [2.] Alii: _dederunt_.
+    [3.] Alius: _jussus_. [4.] Alii: _quas_.
+
+SALOMO: An non[1] quingentos amplius annos quam Christus nasceretur,
+majores nostri multo[2] graviora passi fuerant[3] a Chaldaeis, qui
+templum, urbes, oppida caedibus ac flammis funestarant totamque regionem
+in vastitatem redegerant et populum in servitutem abduxerant. Postea
+vero quam postliminio redeuntes, oppida, urbem ac templum ipsum
+instauravimus, Antiochus cognomento Epiphanes, capta et direpta
+Hierosolyma, triduo nonaginta millia[4] Judaeorum mactavit. Item
+Ptolemaeus, Lagi filius, rex Aegypti, tantam erga majores nostros
+crudelitatem exercuit[5], ut etiam milites Judaeorum infantibus vesci
+cogeret, quae ducentos annos ante contigerunt, quam Christus nasceretur.
+Quanquam si religio propter hujusmodi calamitates rejicienda venit,
+nulla merito majore quam christiana rejici deberet, cum trecentos
+amplius annos continuae caedes, supplicia, tormenta, proscriptiones et
+crudelitates intolerabiles toto terrarum orbe in Christianos
+decernerentur.
+
+    [1.] Alibi: _Ante_. [2.] Alibi: _multa_. [3.] Alii: _sunt_.
+    [4.] Aliii _novem millis_. [5.] Josephus, de b. jud. I.
+
+FRIDERICUS: Illud quidem acceptum referebant Judaeis, quorum synagogas
+sentinam Christianorum persecutionum appellabat Augustinus[1].
+
+    [1.] Libro 1. de imitat.
+
+SALOMO: Quonam modo id fieri potest[1], cum Judaei Romanorum hostes
+judicati sint ex senatusconsulto, primum Claudio[2], deinde Trajano,
+post etiam Hadriano principe?
+
+    [1.] Alibi: _potuit_. [2.] Josephus de b. j.
+
+CURTIUS: Si vestrae, Salomo, religionis fides stabilis esset aut[1]
+certa, aut si religio Christianorum non esset omnium certissima, cur
+apostoli Judaei seminis ac sanguinis, cur discipuli ac prirni illi
+antistites, christianae religionis creatores, Christum ardentissimo
+amore amplexi sunt? Cur innumerabiles vestri generis et nominis[2] jam
+antea et his quoque temporibus se Christianis pontificibus adoptandos
+dederunt et summa cum sua laude verbis et scriptis Christum publice
+profitentur?
+
+    [1.] Alius: _ac_. [2.] Alibi: _ordinis_.
+
+SALOMO: Imo potius mirum videri debet, cur tam pauci a nobis vel potius
+a Deo foedifragi deficiant[1], cum tot contumeliis tantaque rei inopia
+premantur. Illas autem[2] clades nostrae genti confitemur[3] illatas
+primo[4] a Chaldaeis propterea, quod a vero Dei cultu plerique
+desciverant, id quod prophetarum vocibus ac scriptis testatum habemus.
+Sic quoque arbitramur, majores nostros diram Romanorum servitutem
+pertulisse, quod ab immortali Deo ad hominem mortalem adorandum et
+colendum paucis exceptis defecissent.
+
+    [1.] Alii: _defecerint_. [2.] Alibi: _enim_. [3.] Alius:
+    _confidimus_. [4.] Alius idem: _primum_.
+
+CURTIUS: Sed cur sola Judaeorum gens ex omnibus tot ac tantas
+calamitates pertulit?
+
+SALOMO: Deus ipse causam subjiciens: _Vos_, inquit[1], _filii Isra�l ex
+omnibus populis agnovi, ac propterea in vestra omnium flagitia
+animadvertam._ Quod ab iis gentibus segregamur[2], Dei cultus eo nos
+deducit, quod[3] Bileamus, Chaldaeus vates, jam olim mente praeviderat,
+cum diceret[4]: _Hic populus solus habitabit et[5] inter caeteras gentes
+non censebitur._ Item cum Deus caeteras gentes coelestium siderum
+virtutibus ac potestatibus subjecisset[6], Isra�litas tamen exemit:
+_Ne_, inquit, _adores solem, lunam, sidera, quae praeparavit Deus
+caeteris quidem populis, qui amplissimo sinu coeli co�rcentur, vos autem
+adjunxit sibi et eripuit de fornace ferrea, ut esses populus
+hereditarius ac selectus_[7].
+
+    [1.] Amos 3, 2. [2.] Alii: _segregantur_. [3.] Alii: _adducit, et_.
+    [4.] Numer. 23, 9. [5.] Alibi: _quod_. [6.] Alius: _subjunxisset_.
+    [7.] Deut. 4, 19 sq.
+
+CORONAEUS: Haesi semper eo loco, nec intelligo[1], quid Deus voluerit,
+cum diceret, caeteris quidem populis coelestia sidera[2] attributa
+fuisse, Isra�lem vero singulari quadam praerogativa sibi delegisse.
+
+    [1.] Alibi: _intellexi_. [2.] Alibi: _signa_.
+
+SALOMO: Hebraeorum theologi sic locum illum interpretantur, ut[1]
+caeteros quidem populos siderum coelestium legibus ac potestate
+gubernari, solos Isra�litas et qui in eorum coetum ac societatem
+conscribi volunt[2], legibus coelestium siderum solutos, Deum unum vitae
+ac felicitatis habeant auctorem nec metuant diras illas, quibus
+astrologi minantur, planetares trajectiones et concursus. Libet enim
+versibus accepta beneficia quodammodo commemorare:
+
+  Ipse ego[3] crudeli servatus ab hoste triumphos
+  Saepe tuli faciles, nec quidquam sidera vires
+  Exercere suas in me, non aspera fata,
+  Haud[4] metuenda bonis, non principis ira timendi
+  Terruit[5] impavidum, mihi non nocuere latronum
+  Conjurata manus fusi sitibunda cruoris,
+  Non legio, magnam quae circumfusa per urbem
+  Sanguinolenta suos cives mactabat ubique.
+  Ac jam[6] armata cohors, aditus ac limina quaerens,
+  Me circumsteterat, clara cum numen ab arce
+  Hostibus eripuit sensum mentemque fefellit,
+  Ac me coelesti clypeo, coelestibus armis
+  Protexitque opibusque suis cumulavit abunde.
+  Singula quid memorem? Sacro spiramine pectus
+  Afflavit, legis latebrasque imosque recessus,
+  In quibus aeternae spes est humana salutis,
+  Edocuit, volucri semper comitante[7] magistro
+  Pro quibus aeternos iterum renovamus honores[8].
+
+    [1.] Alius: _et_. [2.] Alibi: _voluerunt_. [3.] Deest in alio
+    codice. [4.] Alibi: _Non_. [5.] Alii: _Terrent_. [6.] Alibi deest
+    hoc verbum. [7.] Alius: _comitata_. [8.] Alii: _tibi debeo grates_.
+
+CORONAEUS: Heroica profecto beneficia carminibus heroicis eleganter
+cecinisti. Sed cum erga Isra�litas tanta divinae bonitatis beneficia[1]
+extent, eo graviora vos ac acerbiora supplicia manent.
+
+    [1.] Alibi: _vestigia_.
+
+SALOMO: Ut primum a nobis peccatur, ita repente Deus in nos animadvertit
+et[1] ea pontificibus auspicari solet. Nam cum angelos scelerum
+ultores[2] misisset: _A sanctis meis_, inquit, _incipiatis_[3]. Illud
+enim amoris divini erga nos argumentum vel maximum est, quod et assidue
+increpat, et continenter castigat. _O beatum_, inquit _lyricus
+psaltes[4], quem Deus castigat!_ In eos vero, qui ad verbera obduruerunt
+et collum obduxerunt, vim gravius exercet, et tandem contestatur, se
+illos deserturum, nec amplius castigaturum. _Non amplius_, inquit,
+_co�rcebo filias vestras, cum pudicitiam prostituerint, nec uxores
+vestras, cum sese adulteris submiserint_[5]. Nihil enim a sapientiae
+magistro verius ac melius dici potuit, quam tormentis[6] ac doloribus
+prudentiam comparari. Quis enim arbitraretur, Deum sic ultum[7] fuisse
+Isra�litas, ut propter eorum flagitia non modo lepram corporibus, sed
+etiam vestibus ac aedium parietibus immitteret? Id autem interpretes
+divinae legis tradunt; nusquam terrarum lepram vestimentis[8] aut
+parietibus adhaesisse, praeterquam in Palaestina[9] idque Judaeis
+omnibus supra modum mirabile, caeteris populis incredibile videri, nisi
+diuturna experientia id compertum esset; quamquam clades et exitia
+majorum nostrorum maximas utilitates omnibus populis pepererunt. Nam ex
+iis secuta est initio nascentis ecclesiae Christi idolorum eversio, et
+cum toto fere terrarum orbe sidera, daemones, elementa, fruges,
+animantia pro Diis ubique colerentur, tandem post annorum tria circiter
+millia Judaeorum, qui christianam religionem cum domestica combiberant,
+concionibus ac doctrina coli desierunt, ac postremo Constantini dominatu
+conclusa fuere templa veterum Deorum; tum libri Mosis ac prophetarum,
+quos habemus communes cum Christianis, ab omnibus ordinibus ac populis
+pervulgari coepere, ut non immerito Chrysostomus Judaeam gentium matrem
+appellarit, quae[10] salutem reliquis omnibus populis divino munere et
+concessu peperisset!
+
+    [1.] Alius: _ut_. [2.] Alibi: _vindices_. [3.] Alius: _incipietis_.
+    [4.] Psalm. 94, 12. [5.] Psalm, 81. Jesaiae 1. Oseae 4. [6.] Alibi:
+    _lamentis_. [7.] Alibi: _ulturum_. [8.] Alius: _vestibus_.
+    [9.] Levit. 13 et 14. Leprae domorum ac vestium curationes aeque ac
+    corporum traduntur. [10.] Alii: _quia_.
+
+SENAMUS: Verius po�ta lyricus: Judaea capta ferum victorem cepit.
+
+SALOMO: In eo certe mirabilem Dei bonitatem ac sapientiam intueri licet,
+qui dum justas scelerum poenas a suis reposceret eosque procul a patriis
+sedibus amandaret ac juste profligaret, colonias Isra�litarum toto
+terrarum orbe deduxit, quae exteras nationes ab inanium Deorum ac
+daemonum cultu revocarent, deinde divinis legibus ac institutis[1]
+informarent, tum ad unius aeterni Dei cultum ac metum assuefacerent. Ob
+id enim divina lege[2] Isra�litas appellat regnum sacerdotale ac populum
+sanctum, propterea hujus populi precibus ac votis, quasi gentium omnium
+sacerdotis, florentissima quaeque imperia non modo ab interitu Deus
+servavit, sed etiam beavit et quasi sapientiae sale respersit[3], ne
+penitus interirent. Sic Deus apud Jesaiam[4]: _Dedi te_, inquit, _testem
+gentibus, principem ac praeceptorem populis._ Huc etiam pertinet foedus
+illud[5] cum Abrahamo percussum: _In semine tuo_, i.e. in posteris[6]
+tuis, _benedicentur omnes gentes_, quia per hunc populum Deus universo
+terrarum orbi cognitus est, et hujus populi precibus caeteris gratior
+fuit, quin[7] et Isma�lis gentem illustrem fore Deus promisit
+Abrahamo[8], _quoniam_, inquit, _semen tuum est_. Itaque Rabbi Johannes
+exclamat, gentes idolis deditas nesciisse, quantam jacturam sui
+facerent, cum templum illud Hierosolymorum[9], in quo gentium omnium
+scelera expiabantur, inflammarent. Nam diebus festis, qui in tentoriis
+celebrari consueverant, hostiae septuaginta immolari jubentur, quod
+interpretes pro septuaginta populis factum tradunt[10]. Quod vero
+Curtius divini furoris argumentum putat, nos de majorum sedibus ac terra
+sancta dejectos ac dispersos, quasi +ap�stikous[11] kai anestious+
+vagari, illud bonitatis divinae argumentum certissimum esse arbitramur,
+quod nusquam agri particulam possidere liceret. Ob id enim Deus
+Israelitassuam haereditatem appellat[12], quod ii, quibus coelum pro
+haereditate obtigit, terra non egent[13] ac propria et eleganti voce
+sancti a Graecis appellantur: +hagioi+ i.e. sine terra +aneu t�s g�s+.
+Sic enim Deus de Levitarum tribu, quam pontificali ac sacerdotali
+praerogativa ministerioque aedis sacrae donarat: _Levitae_, inquit,
+_nullam terrae partem capiant, quia haereditas mea est_[14]. Quod[15]
+autem de Levitis inter Isra�litas, idem de Isra�litis inter omnes
+populos declaravit, cum diceret[16]: _Benedictus populus meus Aegyptius
+et opus manuum mearum Assyrius, haereditas autem mea Israel._
+Falluntur[17] igitur, qui hoc nostrum exilium et agrorum inopiam divinae
+erga nos ultionis conjecturam[18] esse putant. Quanto rectius sapientes
+decreverunt, justorum initia esse castigationes, exitus vero prosperos
+et felices, contra quam improbis accidit, quorum prospera principia
+exitus habent valde calamitosos. Illud etiam praeclarius, quod cum ante
+proscriptiones et exilia Isra�litae, rerum omnium affluentia pingues et
+obesi, Deum aeternum minus, quam decuerat[19], religiose haberent[20]
+postea in extremas oras, procul a patriis sedibus in servitutem expulsi
+et abjecti, tam ardenter Deum adamarunt[21], ut nec praemiorum
+magnitudine a proposita religione divelli, nec poenarum acerbitate
+terreri potuerint, quominus inter medios sui nominis hostes mundi
+conditorem purissimo cultu adorarent, atque inter omnes populos sui
+generis antiquitatem certissimam retinerent[22], ipsiusque linguae
+sanctae majestatem inviolabilem servarent[23]; haec enim sola divino
+munere hominum generi concessa est, caeteras vero spurias et hominum
+arbitrio fictas videmus. Haec sola naturalis est lingua, quae rebus
+vocabula per naturam cujusque dicitur indidisse. Quae cum ita sint, quis
+dubitare potest, quin populus hic a Deo selectus verissima sit Dei
+ecclesia, fidelissimus rerum gestarum a Deo testis, sacrosanctae legis
+et oraculorum custos a Deo designatus[24], a quo ad omnes populos salus
+dimanavit?
+
+    [1.] Alibi pro verbis _ac institutis_ legitur: _institutos_.
+    [2.] Alii: _divina lex_. [3.] Alibi: _sole respexit_. [4.] Jesaiae
+    55, 4. [5.] Gen. 12, 3. [6.] Alibi: _liberis_. [7.] Alii: _quoniam_.
+    [8.] Alibi: _Abrahae_. [9.] Alibi: _Hierosolymitanum_. [10.] R. Levi
+    et R. Salomo Ben Gerson in Levit. 23. 1. in Talmud. [11.] In
+    codicibus sine dubio false legitur: +ap�lides+. [12.] Alius: _pro
+    haereditatis parte contingit_. [13.] Alibi: _egeant_. [14.] Alibi:
+    _sunt_. [15.] Alibi: _Id_. [16.] Jesaiae 49, 25. [17.] Alii:
+    _Fallunt_. [18.] Alii: _objecturam_. [19.] Alius: _docuerat_.
+    [20.] Alibi: _colerent_. [21.] Alii: _adoraverunt_. [22.] Alibi:
+    _retinuerunt_. [23.] Alibi: _inviolatam servarunt_. [24.] Alibi:
+    _designata_.
+
+CURTIUS: Laudes quidem majorum vestrorum, prophetarum inquam et
+illustrium virorum, audio ac lego non invitus, sed eorum, qui prophetas,
+qui apostolos, qui Christum ipsum cruentis manibus interfecerunt, qui
+sacrosanctam ejus doctrinam contumeliis omnibus funestarunt, ferre non
+possum, multo minus sanctum ecclesiae nomen iis tribuere, quoniam vera
+Dei ecclesia in electorum coetu consistit, ac tametsi vocantur omnes,
+pauci tamen sunt electi. Electos autem esse oportet per[1] fidem ab ipso
+Christo, qui ecclesiae caput est; qui quoniam hominibus incogniti sunt,
+ob id ecclesiam invisibilem esse tuemur. Caeteri, qui fidem Christi
+rejiciunt, sua se sponte albo ecclesiae penitus[2] exemerunt, Judaei
+inquam, Romani[3], Ismaelitae, Pagani, Epicuraei.
+
+    [1.] Alibi: _qui habent_. [2.] Deest in aliis. [3.] Alius:
+    _Sociniani_.
+
+SALOMO: Ecclesiae verbo coetus significatur, cujus acceptio duplex est:
+una, quae[1] populum Israelisselectum a Deo continet, ut cum Moabitae et
+Ammonitae prohibentur in ecclesia populi Dei censeri, i.e.[2] jure
+connubiorum cum Israelitidefoemina uti. Altera acceptio latius patet,
+cum scilicet Ammonitae, Moabitae, Idumaei ac peregrini omnes, qui Dei
+foedus cum populo percussum amplecti et in pacti societatem venire
+voluerint, ecclesiae partem faciunt, caeteri eximuntur.
+
+    [1.] Alibi: _qui_. [2.] Alibi: _et_.
+
+CURTIUS[1]: Neque vero ecclesiam invisibilem electorum probare possumus,
+ut qui ab ecclesia Romana defecerunt, sed visibilem tantum, a qua nemo
+nisi sponte segregatur i.e. qui Deum aeternum repudiat, ut res genitas
+amplectatur aut cum illis creatorem conjungat[2].
+
+    [1.] Deest in aliis codicibus. [2.] Alibi: _aut ... amplectitur ...
+    conjungit_.
+
+OCTAVIUS: Veram Dei ecclesiam Isma�litarum esse facile[1] convinci
+potest, sive amplitudine regionum, quae sunt infinitae, sive origine
+Abrahami, a quo Muhammedes Isma�lita[2] genus ducit, sive Dei aeterni
+cultu, quem unum sanctissime adorant, sive execratione idolorum ac
+imaginum, quas et publice et privatim abominantur, sive puritate
+doctrinae, quae inexplicabilium quaestionum latebras, quibus caeterae[3]
+religiones misere conflictantur, suo splendore diluit, sive legis
+exsequendae facilitate, quae major esse non potest[4].
+
+    [1.] Alibi: _fere_. [2.] Alibi: _Isma�liticum_. [3.] Alibi:
+    _exterae_. [4.] Alii: _possit_.
+
+CORONAEUS: Si veram ecclesiam latifundiis metimur, ecclesia Christi[1]
+longe superior futura[2] est, tum antiquitate temporis, tum multitudine
+populorum, tum principum pene omnium consensu. Nihil enim verius a
+Seneca dici potuit, quam pessimi argumenti esse turbam, ac propterea
+Pythagoras[3] sequi vetuit viam popularem, i.e. +ektos le�phorou
+badizein+. Et certe viam regiam ac latissime patentem ad inferos
+deducere, nunquam verius ac melius perceptum[4] est, quam Noachi aetate,
+cum[5] in ejus unius familia ecclesiam dei constitisse planum sit. Cum
+autem Christi cruore fundata sit ecclesia vera, quae in apostolorum,
+martyrum, confessorum, pontificum continua quindecim seculorum serie[6]
+floruit ac praecipuam Romanae sedis dignitatem obtinuit, quis dubitare
+jure queat, hanc, quam Romani pontifices tuentur, verissimam ac
+sanctissimam ecclesiam, ut ne Lutherus quidem ipse dubitavit, sed
+aperte[7] confessus est. Quamquam[8] non video, quam ob rem Agareni de
+multitudine[9] populorum aut regionum gloriari debeant, cum religio
+christiana nostro saeculo propagata sit in omnes orientalis et
+occidentalis Indiae latissimas regiones, Europa triplo majores, et antea
+ignotas mundi plagas pervaserit.
+
+    [1.] Alii: _Sathanae_. [2.] Alii: _natura_. [3.] La�rtius in
+    Pythagora; Clemens Alex. in Strom. [4.] Alibi: _praeceptum_.
+    [5.] Desunt haec septem sequentia verba in alio codice. [6.] Alibi:
+    _fere_. [7.] Deest alibi. [8.] Sequentia haec verba ad finem usque
+    interlocutionis desunt in alio codice. [9.] Alibi: _amplitudine_.
+
+FRIDERICUS: De quatuor religionum generibus, scilicet Judaeorum,
+Christianorum, Isma�litarum, Paganorum, plures un� verae esse non
+possunt. Pagana quidem a se ipsa refellitur, Isma�litarum vero, quae
+Muhammedem conditorem arcessere[1] solet, ineptior est, quam ut
+argumentis refutari mereatur. Itaque contentio nobis praecipua est cum
+Judaeis, qui de librorum sanctitate et antiquitatis origine gloriantur.
+Primo igitur abs te, Salomo, peto, si Christum verum Deum esse
+certissimis argumentis ac testibus omni exceptione majoribus demonstrari
+possit, num christianam ecclesiam, cujus caput est Christus, veram esse
+fatebere?
+
+    [1.] Alibi: _agnoscere_.
+
+SALOMO: Quidni? sed hoc opus, hic labor est.
+
+FRIDERICUS: Imo nihil facilius.
+
+SALOMO: Non demonstrationem peto, sed probabile aliquod argumentum.
+
+FRIDERICUS: Illud igitur quaero: Num Messiam venisse antea an[1]
+venturum olim putes?
+
+    [1.] Alius: _aut_.
+
+SALOMO: Confido equidem venturum.
+
+FRIDERICUS: Fateri quidem non dubitas, cum extremo capite symboli
+Judaeorum, quod R. Moses pervulgavit, scriptum sit, Messiam esse
+expetendum. Id autem callidissimo commento factum est. Cum enim
+christiana aemulatione symbolum fidei totidem capitibus, quot
+Christiani, finxissent, caput extremum surrogarunt, scilicet Messiam
+venturum, ne quis crederet[1], Christum Jesum esse Messiam. Sed si
+nondum venit, quando tandem venturum putas? Nam vester Abrahamus, is qui
+a vobis #sar# i.e. princeps usurpatur[2], astrologiae peritissimus,
+Messiam vestrum venturum spoponderat[3] anno Christi MCCCCLXIV. Is tamen
+omnium opinionem fefellit. Nec ita pridem aetate nostra Judaeus quidam,
+cum se Messiam faceret, a praetore Bononiensi flammis tanti sceleris
+ultricibus exustus est. Alius in Judaea, cognomento Barcochab i.e.
+stellae filius[4] Messiam sese ferens[5], variis cladibus Christianos
+afflixit[6]. Non dubito, cum a nobis[7] quaeritur, quid[8] tamdiu
+moretur Messias vester, vos excusare[9] solitos populi peccata, ut
+quidem in libris talmudicis legimus. Sed cum peritiores vestrae gentis
+intelligerent[10], se inani spe laetari, a Judaeorum secta non modo[11]
+desciverunt, verum etiam libros pro religione christiana scripserunt.
+Testis est liber fidei ab Judaeo, qui ad Christum accessit, testis est
+catechismus hebraicus Emanuelis Tremelli cum eleganti epistola ad
+fratres Hebraeos; tertius Isaacus Agrippinensis, vir eruditissimus;
+testis Paulus Paradisus, regius hebraicae linguae professor in academia
+Parisiensi; testis est Paulus Brugensis, testis Nicolaus Lyranus,
+bibliorum interpres acutissimus, atque innumerabiles vestrae gentis, qui
+etiamnum[12] hac aetate Messiam Christum verum Deum et hominem
+amplectuntur.
+
+    [1.] Alibi: _ne qui crederent_. [2.] Alii: _appellatur_, vel:
+    _nuncupatur_. [3.] Alibi: _spopondit_. [4.] Numer. 24, 17, (#Bar
+    Koziva#). [5.] Alibi: _gerens_. [6.] Josephus de b. j. [7.] Alibi:
+    _vobis_. [8.] Alius: _quare_. [9.] Alibi: _accusare_. [10.] Alius:
+    _intellexerint_. [11.] Alii: addunt: _sponte_. [12.] Alii:
+    _extrema_.
+
+SALOMO: Si merito laudantur Pythagoraei, quod +kenotaphia+ exstruerent
+iis, qui a sua doctrina defecissent, quasi mortuis hominibus, quanto
+aequius est, divinae legis desertoribus erigere monumenta? Miror tamen
+te, Friderice, verae religionis ac ecclesiae argumenta deducere ab iis,
+qui a sua defecerunt; qua quidem ratione et Arianos et Isma�litas veram
+religionem tueri dicemus. Hoc si nobis absurdum est, illud igitur
+absurdum videri debet. Cum enim majores nostri vitulum ex auro conflatum
+in deserta solitudine sibi erexissent ac pro Deo colerent, Deus Mosen
+interpellans: _Tuus_, inquit, _populus violatis foederibus a me
+defecit_; semper antea dixerat[1]: _populus meus_. Quod satis est
+argumenti, eos, qui aeterni Dei cultum penitus deseruerunt, ut mortuis
+inserviant, ab ecclesia Dei penitus excludi.
+
+    [1.] Alius ita: _cum semper ante dixerit_.
+
+CURTIUS: Eodem igitur argumento concludemus, Judaeos, qui Christum verum
+Deum humani generis servatorem deseruerunt ac suppliciis acerbissimis
+cruciandum prodiderunt[1], ab ecclesia vera se ipsos abduxisse[2], ac
+tum primum veram ecclesiam in apostolorum et discipulorum coetu
+constitisse.
+
+    [1.] Alibi: _tradiderunt_. [2.] Alii: _subduxisse_.
+
+SALOMO: Prospiciendum nobis est, ne pro argumento[1] assumatur, quod
+erat concludendum, scilicet Jesum, quem pro Deo colitis, esse Deum. Ac
+primum illud christianorum veterum theologos fefellit, quod non
+perceperunt vim Hebraicae legis, cujus ignoratione tam multa in legum
+divinarum interpretatione peccantur, ut quidem[2] maxime non facile dici
+possit[3]. Argumento sit, quod Justinus Martyr[4], cum ab homine Judaeo
+rogaretur, quid vellent Christiani, cum canerent Halleluja et Osianna,
+respondit[5]: Laudate concinne et magnitudo excellens, quo quid
+ineptius? Nam vox Hallelu significat: laudate, Jah: Deum, vox Hosia:
+serva, nah: quaeso.
+
+    [1.] Addunt alii: _id_. [2.] Alibi: _quod_. [3.] Alii: _potest_.
+    [4.] In quaest. 10 ad orthodox. [5.] Addit alius: _significare_.
+
+CURTIUS: At D. Hieronymus, cum a Judaeis irrideretur, quod quid esset
+Hosianna nesciret, in Judaeam usque profectus, Judaeos ipsos in eo
+genere facile superavit.
+
+SALOMO: Illud admonendum putavi, quod Messiae vox, quid significaret,
+veteres Latini et Graeci non satis intellexerunt[1]; est enim[2] Messias
+nihil aliud, quam unctus, et quoniam reges ac principes inungi solebant,
+Messiae dicti sunt[3]. Quam vocem[4] interpretes LXXII +christon+
+reddunt[5], non +chr�ston+, ut olim putabant Graeci. Ex quo adversarii,
+in contumeliam Christi, togati hominis statuam altero pede mancam et
+auriculis asino consimilibus[6] fingebant vel librum manu tenentem, cum
+hac epigraphe: Christus! Quod vero Messiae vox populi principem
+significet, ex eo satis intelligitur, quod David Sauli satellites
+increpans: _Cur_, inquit[7], _praesidium Domini nostri[8] Messiae
+deseruistis?_ Idem, iratus ei, qui Sauli ab hostibus caesi caput
+secuerat[9]: _Non veritus es_, inquit, _inferre manum Messiae?_ Item cum
+Samuel Eliabum, Davidis fratrem primogenitum, intueretur: _Certe_,
+inquit, _hic est Messias Dei[10]._ Quin et Samuel et David se ipsos
+vocant Messias. Fuisse autem quam plurimos Messias, docet Nehemias in
+concione post reditum ab exilio: _Tu_, inquit[11], _populo tuo plures
+Messias dedisti, qui ab hostibus illum vindicarent._ Nam vox #mashiach#,
+quam interpretes LXXII reddunt +christos+, eadem usurpatur hoc versu:
+_Ne attingite Christos meos, Messias meos[12]._ Id[13] autem explicat
+Samuel in maxima populi concione, priusquam regem designatum
+renunciaret: _misit dominus[14] ad populum Messias Jerubbahalem,
+Jephtham, Samuelem._ Falluntur[15] igitur, qui unum tantum Messiam esse
+aut fore arbitrantur. Omnium tamen[16] errorum nullus fere capitalior
+est, quam eorum, qui putant, eum Messiam, quem venturum speramus, Deum
+fore; gravius tamen mihi peccare videntur, qui Messiam, quisquis fuerit
+aut venturus sit, humani generis servatorem appellant, cum tamen nihil
+aliud futurum[17] speremus, quam hominem ex homine, ducem belli strenuum
+fore, qui Isra�litas, huc atque illuc dispersos ac dissipatos, in
+Palaestinam et avitas majorum sedes reducat[18] et ab imperioso
+aliorum[19] dominatu vindicet, quales fuere Moses, Josua, Maccabaei ac
+principes omnes, Dei munere majoribus nostris concessi. Nec desunt, qui
+Messiam ab Helia unctum iri putant. Ac tantum abfuit, ut Jesus vester
+majores nostros a servitute Romanorum[20] vindicarit, ut etiam a
+praeside provinciae caussa cognita servili supplicio fuerit affectus.
+
+    [1.] Alius: _intelligerent_. [2.] Alibi: _autem_. [3.] 2 Regum 9, 1.
+    [4.] Alius: _Quum vero_. [5.] Alibi: _reddiderunt_. [6.] Alibi:
+    _consimilem_, vel: _similem_. [7.] 1 Regum 1, 34. [8.] Alius:
+    _vestri_. [9.] 1 Regum 26, 9. [10.] 1 Regum 26, 16. [11.] Psalm. 6.
+    17. 83. 88. [12.] Psalm. 105, 15. [13.] Viginti haec proxima verba
+    desunt in alio codice. [14.] Alius: _Deus_. [15.] Alibi: _Fallunt_.
+    [16.] Alii: _autem_. [17.] Alii: _venturum_; vel deest hoc verbum.
+    [18.] Alius: _educat_. [19.] Alibi: _impiorum_. [20.] Deest alibi.
+
+CURTIUS: Illud est pingui Minerva Messiae arcanum ad principes et
+tyrannos adducere velle, quod quidem arcanum plane divinum nemo
+percipiet unquam, nisi id ei divinitus tributum fuerit[1] et concessum.
+_Nemo_, inquit Christus, _venit ad me, nisi pater traxerit eum[2]._
+
+    [1.] Alii: _velit_. [2.] Joh. 6, 44.
+
+FRIDERICUS: Si Messiae verbum ad principes et tyrannos pertineret, cur
+igitur de promisso Messia, cur Moses Hardusam[1] scriberet, magnum et
+ineffabile Dei nomen #YHWH# nihil aliud esse, quam Messiam, nisi Messias
+Deus[2] esset?
+
+    [1.] Alius: _Hardanam_. [2.] Deest in alio codice.
+
+SALOMO: Quia plerique nostrae gentis Messiam sensu secretiore
+intelligunt immortalem regem, non ducem mortuum aut moriturum.
+
+CURTIUS: Valde mihi frigere haec videtur responsio. Sed ad gentis
+vestrae pareatem veniamus, qui, jamjam moriturus ac liberis fausta
+precatus, ad Judam convertitur et oraculum proferens: _Non auferetur_,
+inquit, _sceptrum de Juda_[1]. Si enim reges ac duces omnes Messias fore
+putaret, nec Messiam illum humani generis servatorem singulari nota
+significaret, absurdum illud fuisset ac sensui plane contrarium,
+scilicet sceptrum de gente Judae non ante sublatum iri, quam Messias
+venturus esset, penes quem regnum populorum futurum sit. Vocem enim
+#shevet# sceptrum Onkelos Chaldaeus vertit #Shultan# Sultan, imperator,
+qua voce imperatores non Chaldaei tantum, sed etiam Arabes ac Syri
+significari solent, et pro voce #shiloh# reddit Chaldaeus: #meshicha#
+Messias, ut ambiguitatem[2] explicaret. Eadem est interpretatio Targum
+Hierosolymitani, quem sequitur R. Salomo, et in Davidis gente imperium
+tantisper scribit futurum, dum venerit Messias. Et cum ab eo
+quaereretur, ubinam regnum Davidis? respondit: in Babylonia, ubi fingit
+superesse adhuc principes de gente sua[3], qui populis illis exulantibus
+imperent; ridiculum, inquam[4], an impium figmentum, sed ea saeculi
+barbaries erat. Floruit enim sub anno Christi MCC, ut mendacii non
+facile posset convinci, cum esset Gallia longissimis aquarum et terrarum
+spatiis a Babylone disjuncta[5], quae tunc Arabum imperio ac dominatu
+crudeli tenebatur. Hanc porro interpretationem caeteri repudiantes, pro
+sceptro[6] dignitatem ac praestantiam in gente Judae tamdiu futuram
+tradunt[7], quo advenisset, qui mittendus erat, scilicet rex David, tunc
+enim potestatem illam in dignitatem regiam concessuram putant. Alii
+vocem Schiloh ad locum referunt, ubi erat arca foederis, quae inde
+translata est a Davide[8]. Alii ad Saulem unguendum in Schilo
+traduxerunt, quae interpretatio plane contraria est historiae sacrae,
+quia prius arca deducta fuerit a Schilo in urbem Kiriathjearim, ac ne
+Saul quidem unctus est in[9] Schilo. Talmudici autem[10] Messiae venturi
+nomen Schiloh fore tradunt, recentiores haec ad regem Chaldaeorum
+Nebuchodonosorem pertinere statuunt, quia regem Zedekiam interfecerit,
+nec ullus postea regnum adeptus est de stirpe Judae, quod falsum[11]
+est, cum Zorobabel gentem[12] postliminio reduxerit ad sedes avorum.
+Praeterea[13] Senatus Judaeorum, de stirpe Davidis sub principibus
+Asmonaeis[14] aristocratiae speciem tuebatur[15], quem senatum Herodes
+sustulit, caesis patribus praeter[16] Semeam. Sub eadem fere tempora[17]
+Jesus Christus Deus ac Dei filius ex Maria virgine natus est.
+Interpretes LXXII reddunt pro voce Schilo, reposita illi, quasi ex
+littera #shin# servili significet, quod vel quae et #l/h# scriptum sit
+pro #l/ch#, cum litterae Echeri[18] permutabiles sint[19]. Sed ista
+quidem vis est scripturae sacrae illata. Postremo David Kimchi, ut
+caeteris omnibus acutior videretur[20], Schilo a Schiliath derivare
+conatur, quae vox secundinas significat, quibus involvitur Embryo, quasi
+diceret #beno# i.e. filius ejus, scilicet matris, quam interpretationem
+miror Galatinum[21] amplecti[22] potuisse.
+
+    [1.] Genes. 49, 10. [2.] Alibi: _dignitatem_. [3.] Alii: _Juda_.
+    [4.] Alii: _dicam_. [5.] Alii: _distincta_. [6.] Alibi: _qui
+    sceptri_. [7.] Alii: _credunt_. [8.] 1 Regum. 7, 1 sqq. [9.] Alibi:
+    _ad_. [10.] Deest in aliis codicibus. [11.] Alibi: _factum_.
+    [12.] Alius: _de gente regia populum_. [13.] 1 Regum 11, 4 sqq.
+    [14.] Alii: _Ammonaeis_. [15.] Alius: _praeferebat_. [16.] Alius:
+    _propter_. [17.] Alibi: _eodem ... tempore_. [18.] Forte _Ehevi_ (in
+    margine unius codicis). [19.] Locus vulneratus. [20.] Alibi:
+    _videatur_. [21.] De arcania catholicae veritatis l. 4. c. 4.
+    [22.] Alibi: _complecti_.
+
+SALOMO: Videtis, hujus loci obscuritatem tantam esse, ut ne argumenti
+quidem species ulla probabilis elici queat ad Messiam eo tempore
+venturum[1] quo natus est Jesus. Jam vero rex ultimus gentis Judaeorum
+fuit Zedekias. At tametsi Zorobabel a stirpe Davidis populo Judaeorum
+praefuit sub rege Persarum anno mundi ter millesimo 3432, ejus tamen
+posteri nulli fuerunt. Principatus vero erat penes pontifices ex Aaronis
+gente. Quin etiam Maccabaei ex eodem Aarone reipublicae dominatum una
+cum pontificatu tenuerunt usque ad Antigonum, ultimum Asmonaeorum,
+centum viginti sex annos. Hunc enim duplici nomine[2] Christum i.e.
+unctum, quia rex et pontifex maximus erat[3], Herodes, a senatu
+populoque Romano, rex Judaeorum appellatus, anno mundi ter millesimo
+octingentesimo quarto mactari jussit. Quadragesimo post anno natus est
+Jesus. Ex quo intelligitur, sexcentos circiter annos ante Christum
+neminem de gente Juda principatum Judaeorum tenuisse, nec posse
+vaticinium illud ad Jesum pertinere. Omitto multa, quae Galatinus ex
+talmudicis libris sensu plane contrario detorsit, ut[4] cum Messiam tunc
+natum scribit, cum aedes sacra Hierosolymorum exscinderetur, eumque
+Messiam Romae latere, qui stato tempore appariturus sit. Quae imperitis
+fucum fecerunt, cum illam dicendi rationem allegoriarum plenissimam
+minus caperent.
+
+    [1.] Alii: _futurum_. [2.] Alibi: _ratione_. [3.] Deest in aliis
+    codicibus. [4.] Alibi: _et_.
+
+CURTIUS: Planum est igitur, vos eo loco oraculo[1] parentis vestri ita
+haesisse, ut nemo vestrum, qui hebraica et chaldaica tractatis[2], sese
+expedire potuerit, quae ad Jesum translata luce clariora sunt. Caetera
+prosequamur[3], ne uno tantum loco Judaei haesisse videantur, ad
+quem[4], credo[5], illud Esaiae oraculum spectat: _Ecce virgo concipiet
+et pariet filium, et vocabit[6] nomen ejus Immanuel[7]._ Hoc enim Lucas
+ad Christum pertinere docet[8].
+
+    [1.] Alii: _oraculis_. [2.] Alius: _translantis_. [3.] Alibi:
+    _persequamur_. [4.] Alibi: _ad quae_. [5.] Alii: _cedo_. [6.] Alius:
+    _vocabitur_. [7.] Jesaiae 7, 14. [8.] Lucae 1, 31 sqq.
+
+SALOMO: Esaias nihil unquam de Jesu, multo minus de Maria[1] matre
+ipsius suspicatus est. His enim verbis utitur: #Hinneh Ha'alma# i.e.
+Ecce juvencula! Neque enim haalma virginem significat, sed eam, cujus
+vir amore fruatur, ut etiam nunc Christiani theologi[2], qui modo
+hebraica intelligunt, confiteri coguntur. Nam ea vox usurpatur a
+Salomone in canticis amatoriis[3] de iis, de quibus apud virgines
+disserere indecorum fuisset. Itaque amicam vel adolescentulam
+significat. Argumento est etiam, quod halmanah viduam appellant[4],
+quasi a viro divisam aut quae[5] virum amisit. At quoties in sacris
+litteris agitur de virginibus, agitur autem saepissime, proprium verbum
+semper usurpatur, scilicet #betula# vel #na'ara#[6] vel utrumque
+conjunctim[7].
+
+    [1.] Deest alibi. [2.] Hieron. Calvin. in cap. 9 harmon. [3.] Cant.
+    1. 6. Proverb. 10. [4.] Jesaiae 47 et Ezech. 9 et 44. [5.] Alibi:
+    _quod_. [6.] Desunt haec duo verba in aliis codicibus. [7.] Gen. 24.
+    Levit. 20. Jer. 31. Deuter. 32. 22. Exod. 22. Judic. 19. 21. 2 Sam.
+    13. 1 Regum 1. 2. Psalm. 43. Jesaiae 23. 37. Amos 5. 8. Zach. 9.
+    Thren. 2.
+
+CURTIUS: Cur igitur vox haalma de Rebecca diceretur, priusquam
+nupsisset, erat enim pudicissima virgo?
+
+SALOMO: At eodem capite #betula# i.e. virgo diserte adjicitur, ut omnis
+ambiguitas tolleretur. Absurdum autem fuisset, Esajam virginis partum
+contra naturae leges significare et ambigua voce haalma, quae saepius
+unicam significat, in tanto ac tam stupendo prodigio uti voluisse.
+Historia vero ipsa aperte declarat, de uxore regis Achas Jesaiam
+scripsisse. Nam cum exercitus duorum regum, scilicet Samariae ac Syriae
+inferioris, totam Judaeam infestarent, vaticinatur prophetes, uxorem
+regis adolescentulam filium parituram ac paulo post utrumque regem de
+Judaea discessurum, ut contigit. Nam biennio post Abia[1], regis uxor,
+sic enim Josephus[2] appellat, peperit Ezechiam, religiosissimum omnium
+post Davidem ac fortissimum principem, ac paulo post urbis obsidio
+soluta est. Fuisset autem illa inanis spes liberationis ab hostibus
+regionem vastantibus, si in nativitatem Jesu i.e. in annum
+octingentesimum dilata fuisset.
+
+    [1.] Alibi: _Albia_. [2.] Antiq. jud. l. 13, 9.
+
+CURTIUS: Cur igitur Jesaias signum seu prodigium pollicetur? Aut quid
+prodigii fuisset, mulierem parere?
+
+SALOMO: Non dixit vates prodigium, sed signum illud ante liberationem
+futurum, quod regina masculum pareret. Nam tribus capitibus puelli
+nascituri historiam complectitur; septimo capite puerum nasciturum
+scribit et clamatum iri: Immanuel i.e. nobiscum Deus! Sequenti capite
+haec scribit: Acceptis testibus gravissimis Uria et Zacharia prophetis:
+Accessi, ait, ad filiam prophetae Zachariae (erat enim Abia regina filia
+Zachariae, uxor regis Achas), quae conceperat et pepererat filium. Et
+dixit Deus ad me: Voca nomen ejus Lamaher schalal chusch bas[1] i.e.
+accelera praedam, festina direptionem, quia priusquam proferre possit!
+Abi, Immi, i.e, pater mi, mater mea! tollentur copiae Damasci et Syriae
+ante regem Samariae, ante regem Assyriorum etc., quoniam Immanuel,
+nobiscum Deus est. Nono capite, cum jam puer Ezechias biennium
+attigisset, liberatis obsidione civibus: _Puer_, inquit, _natus est
+nobis et vocabitur nomen ejus[2] admirabilis, consiliarius, fortis,
+pater futuri saeculi, princeps pacis_[3]. Quibus verbis aperte constat,
+ad Ezechiam regem omnia[4] pertinere, nihil ad Jesum, quem veteres[5] ex
+oraculo Immanuel vocari debuisse querebantur[6]; hic enim Christiani
+plerique haeserunt[7], quanquam illud inexplicabile est, quod
+evangelistae tradunt, Jesum vocatum fuisse Nazaraeum[8], ut impleretur,
+quod scriptum est apud prophetas: _Nazaraeus vocabitur_, cum nullus
+usquam propheta haec[9] scripserit.
+
+    [1.] Jesaiae 8, 1. [2.] Alibi: _ipsius_. [3.] Jesaiae 9, 6 sq.
+    [4.] Alibi: _nomen_. [5.] Alius: _veteri_. [6.] Justinus qu. 90. 135
+    ad orthod. [7.] Alii: _haesitarunt_. [8.] Matth. 2, 23. [9.] Alii:
+    _hoc_.
+
+CURTIUS: Utrumque nomen et Jesus et Immanuel Christo[1] aptissime[2]
+congruit. Jesus enim salvatorem[3] significat, quia genus humanum
+salvaturus esset[4], ut evangelistes scripsit[5]. Ac ne quis haereat in
+eo, quod Hieronymus et Chrysostomus nihil[6] a prophetis de nomine
+Nazaraeo[7] scriptum reperiant[8], ex quo suspicantur, aliquot prophetas
+Judaeorum fraude intercidisse, nihil ea de re suspicandum, quoniam
+Nazaraeus domicilii cognomen est, ubi erat educatus.
+
+    [1.] Luc. 1. 2. [2.] Alius: _apertissime_. [3.] Alius: _servatorem_.
+    [4.] Alius: _servaturus_. [5.] Alibi: _scribit_. [6.] Alius:
+    _nusquam_. [7.] Alibi: _nomen Nazaraei_. [8.] Alibi: _reperiri_.
+
+FRIDERICUS: Mihi videtur Osiander nomen Jesu non a verbo #Yasha#, quod
+_servare_ significat, deducere voluisse, sed a sacratissimo Dei nomine
+#YHWH#, copulata[1] salutari littera #shin#, hunc in modum #Y/H/Sh/W/H#,
+ut naturam divinam cum humana tunc conjunctam fuisse intelligamus, cum
+Jesus nasceretur[2].
+
+    [1.] Alibi: _copulatur_. [2.] Alii: _natus est_.
+
+CORONAEUS: Sed ut Salomo oraculi sententiam ad Ezechiam pertinere
+acutissime[1] contendat, non video tamen, Ezechiam vocatum fuisse
+Immanuelem[2], multo minus haec[3] ei congruere: Admirabilis,
+consiliarius, Deus fortis, pater futuri saeculi, ut fulciat regnum
+Davidis in aeternum, quae verissime Christo Deo conveniunt, ut haec
+quoque[4]: _Progerminabit virga de radice Jesse et flos de ramis ejus
+prodibit, super quem spiritus Dei, spiritus sapientiae, fortitudinis,
+scientiae, prudentiae conquiescit_, quae tam dilucide ad Jesum
+pertinent, ut non futura, sed praesentia, non umbram, sed rem ipsam
+Esaias acu tetigisse videatur.
+
+    [1.] Alii: _argutissime_. [2.] Alius: _Immanuel_. [3.] Jesaiae 9, 7.
+    [4.] Jesaiae 11, 1 sqq.
+
+SALOMO: Quae Esaias praedixerat, filium regi, nasciturum, biennio post
+contigisse videmus ex[1] ipsius prophetae verbis, quando[2] sequente
+capite: _Puer_, inquit, _natus est nobis et filius datus est nobis_ etc.
+Neque enim lingua hebraica patitur eo loco praeteritum usurpari pro
+futuro, grammatici omnes Hebraeorum reclamant.
+
+    [1.] Alius: _in_. [2.] Alibi: _quae_.
+
+CORONAEUS: Cur igitur puerum Ezechiam Dei nomine appellaret?
+
+SALOMO: Vox Hebraica #�l# nihil aliud significat, quam robustum et
+potentem. Declarat igitur Esaias, Ezechiam hero�m non modo magnanimum,
+potentem, pacificum ac prudentem in republica gerenda, sed et pium ac
+religiosum futurum, ut quidem[1] princeps exstitit omnium post Davidem
+pietate, prudentia, consilio, virtutibus omnibus clarissimus.
+
+    [1.] Alibi: _quemadmodum_.
+
+FRIDERICUS: Mirum videri non debet, si Judaei oracula aliquantum obscura
+alio detorquent, cum ea ipsa, quae nihil obscuritatis habent, sed in
+perspicua luce posita sunt, argutiarum caligine obruere ac solis ipsius
+splendorem obvelare conentur. Quanquam innumerabilia sunt ejus rei
+oracula, quibus vaticinium illud Jeremiae[1] confirmat: _Ecce_, inquit
+dominus, _veniet dies, ut excitem germen justum Davidi; regnabit rex
+prudenter ac juste imperabit, in diebus ejus servabitur Juda et Isra�l
+cum securitate florebit, et hoc nomen ejus, quo vocabunt eum Deus
+aeternus justitia nostra._ Utitur insuper[2] sacratissimo nomine #YHWH#,
+quod nulli creaturae communicabile est, unde colligit acutissimus quidam
+theologus[3] ex hoc Hieremiae loco, Messiam Deum futurum, quae[4] ad
+Ezechiam nullo modo referri possunt, cum ante mortuus esset, quam
+Hieremias nasceretur.
+
+    [1.] Jerem. 23 et 33. [2.] Deest in alio codice. [3.] Calvinus.
+    [4.] Alibi: _quae ... potest_.
+
+SALOMO: Haec ad Zorobabelem, principem regiae stirpis, pertinere,
+sequentia declarant, quoniam hic populum de captivitate Babylonica in
+Judaeam reduxit. Id[1] autem[2], quod Fridericus subjecit ex Hieremia:
+_Vocabunt eum Deus aeternus_, nusquam in ullis exemplaribus legi:
+_Vocabunt eum_, sed vox #Yikre'u# h.e. clamabunt sive alta[3] voce dicet
+populus: Deus est justitia nostra! Quae phrasis hebraica est frequens in
+sacris litteris et ab eodem Hieremia paulo post usurpata[4]: _In diebus
+illis_, inquit, _servabitur[5] Juda, Hierosolyma otium colet et
+vocabitur Deus aeternus justitia nostra._ Nam utroque loco adjectum est
+nomen Jehovah. Quis autem tam ineptus est, ut Dei nomen urbi tribuat?
+Consimilis est locutio haec: Et vocavit[6] Jacob aram: fortis Deus
+Isra�lis[7]. Item apud Ezechielem[8]: _Et Hierusalem vocabitur Deus
+aeternus nomen ejus_ i.e. #YHWH# per Mappik in #mappik heh#, quod
+foemininum sonat, non masculinum. Videtis, in quos errores linguae
+sanctae ignoratio deploranda theologos christianos adegerit[9].
+
+    [1.] Alibi: _Quod_. [2.] Desunt duo haec verba in alio codice.
+    [3.] Alibi: _elata_. [4.] Jerem. 33, 16. [5.] Alius: _separabitur_.
+    [6.] Alibi: _vocabat_. [7.] Genes. 33, 20. [8.] Ezech. 25, 3 sqq.
+    [9.] Alii: _adegit_, vel: _redegerit_.
+
+FRIDERICUS:[1] Mirabiles argutiae conflantur a Judaeis non tam ignaris,
+quam pervicacibus, ut perspicua scripturae sacrae loca quasi atramento
+sepiae[2] suffusa delitescant[3]. Caetera videamus.
+
+    [1.] Alii: CURTIUS. [2.] Alii: _saepius_. [3.] Alii: _deleant_.
+
+CURTIUS:[1] Locus est in libro psalmorum[2]: _Dixit dominus domino meo,
+sede a dextris meis_; quo Christus ipse indominatam Judaeorum
+pervicaciam apte convincit, ut Messiam Deum esse doceret: _Si David_,
+inquit[3], _vocat Christum dominum, quomodo filius ejus esset?_ tunc
+enim[4] obticuisse scribit.
+
+    [1.] Qui habent antea CURTIUS pro FRIDERICUS, omittunt h�c CURTIUS.
+    [2.] Psalm. 109 (110), 1. [3.] Matth. 22, 40. [4.] Addunt alii:
+    _Matthaeus_.
+
+SALOMO: Probabile est, illos obticuisse[1], ne ineptire in re tam
+futili[2] viderentur, primum quia hic psalmus non est Davidis. Sunt enim
+psalmorum auctores decem, quos enumerat R. David Kimchi in hebraicis
+commentariis ad psalmum primum. Hic autem psalmus est ordine CIX, ac in
+fine psalmi LXXII haec verba subjiciuntur: Finis orationum Davidis[3].
+Ex quo intelligitur, consequentes psalmos non esse Davidis, nam in eo
+vim argumenti collocarunt, quod haec verba Davidis esse arbitrantur[4].
+
+    [1.] Alii: _obmutuisse_. [2.] Alius: _subtili_. [3.] Addunt alii:
+    _filii Isai_. [4.] Alii: _arbitrarentur_.
+
+FRIDERICUS: Cur igitur inscribitur psalmus Davidis?
+
+SALOMO: Omnia exemplaria hebraica[1] vacant hac epigraphe, ut psalmus
+centesimus trigesimus septimus, tametsi a Latinis inscribitur psalmus
+Davidis, nihilominus quingentesimo[2] fere anno post scriptus est, i.e.
+post reditum ab exilio Babylonis, ut illa declarant: _super flumina
+Babylonis._ Sed cum inter decem autores psalmorum David caeteros
+dignitate superaret, inscriptio totius libri tributa ei est, tametsi de
+psalmis centum quinquaginta haud plures octodecim a Davide conscripti
+ferantur. Quanquam si psalmus ille Davidis esset, christiani tamen
+theologi argumentum illud Christi frigere[3] tradunt[4]; quia fieri
+potuisse ajunt, ut Christus Jesus[5] Messias futurus Davidem opibus ac
+potentia longe superaturus fuerit.
+
+    [1.] Alii: _Ebraeorum_. [2.] Alii: _quinquagesimo_. [3.] Alibi:
+    _frigide_. [4.] Calvinus in harmonia (hom. ev.) in cap. 22 Matth.
+    [5.] Alii: _sive_.
+
+CURTIUS: Quae theologorum christanorum auctoritate probantur[1],
+unumquemque probare oportet[2]. Qui[3] profecto locis omnibus Christi
+deitatem asserunt et de hoc psalmo Davidis convincunt, vocem Adonai Deo
+soli convenire, ut de Messia tunc futuro illud interpretandum sit.
+
+    [1.] Alius: _Qui ... autoritatem probant, ubique_ etc. [2.] Alii
+    addunt: _si probant_ etc. [3.] Deest in aliis codicibus.
+
+SALOMO: Vox Adonai per #kamatz#[1] creatori tribuitur, per #patach#[2]
+vero creaturae, ut grammaticis notum est. At in hoc psalmo nec patach
+nec kamez scribitur: sed hoc modo #le'adonee#, quae vox nunquam creatori
+tribuitur. Ac tametsi psalmi scripti fuissent hebraice sine vocabulis
+notis, cum interpretatio graeca prodiit[3], ut ex infinitis locis
+intelligitur, ac potissimum ex psalmo trigesimo et quadragesimo sexto,
+nihilominus tamen ex ipsa prolatione[4] nec kamez, nec patach in
+penultima syllaba percipi potest.
+
+    [1.] I.e. kamez. [2.] I.e. patach. [3.] Alii: _cum interpretatione
+    graeca prodiit_. [4.] Alius: _interpretatione_.
+
+CORONAEUS: Quis melius psalmum interpretari aut[1] scire potuit, quam
+Christus ipse?
+
+    [1.] Alibi: _ac_.
+
+SALOMO: Profecto quam plurima loca in sacris litteris in aliam
+sententiam imperite[1] detorta videraus, ut illud: _In omnem terram
+exivit sonus eorum_[2], quod apostolis tributum est, cum tamen de
+sideribus et coelis illic agatur. Et illud: _Minuisti eum paulo
+minus_[3] ab angelo ad Christum referunt, qui tamen, si minor angelis
+fuisset, Deus nullo modo esse potuisset.
+
+    [1.] Alibi: _immerite_, vel: _impie_. [2.] Ps. 19 (18), 5. [3.] Ps.
+    8, 6 (cf. Hebr. 2, 7).
+
+CURTIUS: Vox #me'elohim# significat: a Deo, ut sit sensus: Christum,
+tametsi patri aequalis quoad divinitatem, eo tamen fuisse inferiorem sit
+quoad humanitatem.
+
+SALOMO: Hanc interpretationem funditus evertit uterque Chaldaeus
+interpres, qui vocem hebraicam reddunt[1] chaldaice #me'elohim# i.e. ab
+angelis, quam LXXII interpretes reddunt: +par' angelous+, ut ambiguitas
++tou+ #elohim# quae in Deum et angelos convenit, omnino tolleretur.
+Agitur enim de hominis[2] dignitate et praestantia, cui cum Deus omnia
+subjecisset[3], angelis tamen paulo inferiorem fecit. Consimile est
+illud: _Foderunt manus meas et pedes meos_[4], quae plane desunt
+Hebraeis[5]. Sic enim scriptum est: #Adat mere'im hikkifuni ki sevavuni
+khelavim ka'ari yaday veraglay# i.e. _Congregatio impiorum offendit me,
+sicut leo manus meas et pedes meos._ Chaldaeus vero interpres Jonathan
+hoc modo reddidit: _Congregatio impiorum obsedit me, mordentes sicut
+leones, manus meas et pedes meos._ Vox enim #ka'ari# in #ka'aru# mutata
+est, ut David Kimchi copiosissime docet, ut ad manuum et pedum
+confixionem crucifigi[6] accommodarent.
+
+    [1.] Alibi: _reddit_. [2.] Alii: _hujus_. [3.] Alibi:
+    _subjunxisset_. [4.] Ps. 22 (21), 17. [5.] Haec quatuor verba
+    omittit alius codex. [6.] Alius: _crucifixionem_.
+
+FRIDERICUS: Imo verius est, a Masoretis recentioribus verbum #ka'aru# in
+#ka'ari# mutatum[1] esse, propter litterarum affinitatem. Argumento sit,
+quod interpretes LXXII, qui jussu Ptolomaei Philadelphi regis ex Ebraeis
+biblia graeca fecerunt, verbum graecum +�ruxan+ i.e. foderunt, non
+inseruissent pro vocibus +h�sper le�n+, quae nullam inter se affinitatem
+habent.
+
+    [1.] Alius: _corruptum_.
+
+SALOMO: Agnosco illud utilitatis habere veterem interpretum LXXII
+interpretationem, ut quid in altera mutare licet, in altera non liceat,
+propter hebraicae et graecae linguae dissimilitudinem, ut cum Moses
+scripsisset, Isra�litas annos 430 in Aegypto transegisse, interpretes
+LXXII reddiderunt eundem numerum. Sed quia vox +tetrakosi�n+ similis est
+voci +triakosi�n+, plerique trecentos emendari putant oportere, quia vix
+annos 140 in Aegypto transegisse videantur, si aetates cujusque
+colligas[1]. Nihil tamen immutandum venit, cum hebraicae dictiones
+integrae nullam sui diminutionem patiantur, sed a foederibus cum
+Abrahamo percussis et promissione ei divinitus facta usque ad exitum
+ex[2] Aegypto numerus sibi constat, ut omnes intelligant, per Aegyptum
+secretiori sensu intelligi terrestre domicilium. Necesse est igitur, ad
+Hebraeorum fontes[3], si quid ambigitur in Graecis, redire. Atque ex eo
+intelligitur, quanta fide et integritate majores nostri sacras litteras
+incorruptas nobis reliquerint. Nam cum antea vocalibus, punctis,
+accentibus ac versuum distinctionibus scriptura vacaret, theologi post
+extremum templi excidium ac potissimum Ben Asser et Ben Naphthali,
+principes[4] Masoretarum, libros singulis capitibus, capita versibus,
+versus distinctionibus, distinctiones syllabis, syllabas vocalibus et
+accentibus denotarunt. Nec eo tamen[5] contenti, versus omnes numero
+complexi sunt, et libri cujusvis medium designarunt, ne quid usquam addi
+aut detrahi posset, ut librum Geneseos versus 1534[6] complecti
+notarunt, ac libri medium in his verbis esse: _In gladio tuo vives._
+Idem in caeteris libris fecisse videmus, in psalmis accuratius. In
+quatuor enim libros et illo in capita distinxerunt, et versum, qui
+medius est omnium librorum, notarunt[7]. Numerus autem versuum quinque
+librorum Mosis est 5845, prophetarum 9294[8], hagiographorum 8664[9]. Ac
+ne quid additum aut detractum esse videri possit, Ptolomaeus
+Philadelphus sacras tabulas Hebraeorum in graecam linguam transferri
+maximis sumptibus mandavit, trecentis amplius annis antequam[10] Jesus
+nasceretur, ad idque conficiendum viros LXXII ex duodecim tribubus
+selectissimos accessere non dubitavit. Accessit etiam triplex
+interpretatio Chaldaica, una Onkeli[11], quem Latini Aquilam vocant, qui
+floruit ante secundi templi excidium, altera Jonathanis[12], qui a
+Graecis eadem nominis significatione Theodotio detur et floruit ante
+Jesum annos quadraginta duo. Tertia est[13] Hierosolymitana, post
+excidium templi, quae fusior est et cum paraphrasi, ut quod in
+scripturis obscure aut[14] ambigue dictum erat, planius ac melius
+intelligeretur: ut immerito[15] Hieronymus queratur, quaedam loca
+bibliorum, quae deitatem Jesu continebant, ab interpretibus LXXII omissa
+fuisse, ut gratiorem et acceptiorem redderet[16] suam, quam veterem, a
+quibus omnia corrasit[17], interpretationem. Quae autem ad historiam
+pertinent, ut octo versus postremi librorum[18] Mosis, a Josua scripti
+traduntur, ut duodecim versus postremi libri Josuae a Samuele, qui etiam
+librum Judicum ex antiquitate majorum collegit et Samuelis primum librum
+usque ad caput vigesimum quintum. Libros autem Regum magna sui parte
+Hieremiam scripsisse ajunt, scilicet duos posteriores, uti a majoribus
+collectos acceperat, ut Esdram librum Paralipomenon[19], in quibus
+continentur libri Hananiae, Nathanis et Gadi prophetarum.
+
+    [1.] Cahal cum patre Levi descendit in Aegyptum, vixit autem ille
+    annos 133. Ejus filius Amram vixit annos 137. Moses, filius Amram,
+    natus erat annos 80, cum eduxit populum. Demus, Cahal, cum in
+    Aegyptum descendit, annum vigesimum attigisse, et cum genuit Amram,
+    annum 30 explevisse, detrahendi erunt anni 100, qui absorbentur in
+    annis Amram, quem si demus fuisse annorum 40, cum genuisset Mosen,
+    summa erat annorum 140. (Theod. Beza.) [2.] Alius: _ab_. [3.] Alibi:
+    _fontem_. [4.] Alibi: _princeps_. [5.] Deest in aliis codicibus.
+    [6.] Alibi: _1504_. [7.] Versus medius est in psalmo 77, 35: Deus
+    excelsus redemptor eorum est. [8.] Alii: _9224_. [9.] Alii: _8064_.
+    [10.] Alii: _quam_. [11.] Alii: _Onkelosi_. [12.] Alii: _Jonathani_.
+    [13.] Deest in aliis codicibus. [14.] Alibi: _et_. [15.] Alius:
+    _merito_. [16.] Alius: _redderent_. [17.] Idem: _corraserunt_.
+    [18.] Alibi: _libri_. [19.] Vid. postremum (50) caput libri primi
+    Paralipom.
+
+FRIDERICUS: Sed cum de sacris litteris agit Salomo, nihil de tabulis
+Novi Testamenti. At vetera Testamenta jubentur valere apertis Novi
+Testamenti tabulis, ut novis pactibus, novis legibus, novis foederibus
+vetera semper cessisse videmus.
+
+SALOMO: Demus illud de testamentis ac foederibus, modo sit idem
+posterioris, qui prioris autor Testamenti, nec falsae sint aut suspectae
+tabulae. At Novum Testamentum Christianorum non est ejus, qui prima
+foedera in monte Horebi scripsit et promulgavit, non coram septem
+testibus puberibus masculis, sed coram sexcentis millibus testium
+praeter foeminas, servos et peregrinos. Novum autem Testamentum,
+qualecunque aut cujusque sit, nemo affirmare potest. In eo tamen tot ac
+tam multa detracta, addita, suspecta, commutata[1] videmus, ut lectionum
+varietates habeat plus quam trecentas. Nec tantum litteris aut[2]
+syllabis aut dictionibus, sed etiam periodis aut integris capitibus
+additis, mutatis, detractis. Argumento sit, quod Epiphanius scribit,
+exemplo Marcionis, Johannis discipuli, duo priora Lucae capita defuisse:
+in quibus tamen ea continentur, quae nusquam ab[3] aliis scriptoribus
+prodita fuere, scilicet angeli legatio ad Mariam, partus virginis
+stupendus, magorum ab extremis oris profectio in[4] Judaeam, stella
+praeeunte ad ea loca stabulorum, in quibus virgo peperisset. Fuit autem
+Marcio Johannis evangelistae discipulus, vir imprimis Christianorum
+studiosissimus, quippe qui sestertia quadringenta in ecclesiam
+christianam profudit, qui quo propius aberat ab elementis reipublicae
+christianae, eo minus a rerum gestarum veritate potuit aberrare. Is ergo
+totum[5] Lucae evangelium ut plane corruptum rejiciebat, ut quidem
+Tertullianus[6] scribit.
+
+    [1.] Alius: _subjecta, commentata_. [2.] Alibi: _ac_. [3.] Alibi:
+    _nunquam de_. [4.] Alii: _ad_. [5.] Alibi: _omnino tum_. [6.] Contra
+    Marcionem.
+
+CORONAEUS: Marcioni, haeresiarcharum maximo, fides omnis jure derogatur,
+cum ab isto[1] evangeliorum corruptore Manichaei errorum fontes ac
+flumina in universum orbem derivarint, ut non immerito Tertullianus
+scripserit, unam epistolam Pauli ad Philemonem[2] falsarias Marcionis
+manus evasisse ob sui brevitatem, quam ab eodem corruptam esse
+querebatur Epiphanius.
+
+    [1.] Alibi: _ipso_. [2.] Desunt duo haec verba in alio codice.
+
+SALOMO: Nihil ad Marcionis opinionem confirmandam valent illa duo priora
+capita Lucae, nec verisimile est, caeteros evangelistas legationem illam
+coelestem, partum virgineum, stellam magorum ducem[1], denique res
+omnium maximas fuisse praetermissuros, cum levissima quaeque
+complectantur ac saepe[2] iidem eadem repetant, usque ad dysenteriae et
+haemorrhagiae curationem. Aliud etiam est argumentum, duo priora illa
+capita Lucae scriptis adjecta fuisse, quod tertium caput, quasi totius
+historiae praefatio[3], sic incipit: Anno quinto et decimo imperii
+Tiberii Caesaris, Pontio Pilato praeside Judaeae, Tetrarcha vero
+Galilaeae Herode, Philippi fratre Tetrarehae Barcoae et Abilenes, sub
+pontificibus Hanna et Caiapha factum est verbum domini ad Johannem etc.
+Haec initia sunt prophetarum ac historicorum fere omnia[4] communia. Sic
+enim incipiunt Daniel, Ezechiel, Hoseas, Michaeas, Zephanias[5],
+Zacharias, Esdras, quos imitatus Lucas, initium hoc futurae historiae
+fecerat, ut satis perspicuum, duo priora capita alterius esse potius,
+quam auctoris.
+
+    [1.] Alii: _stellas ... duces_. [2.] Alii: _saepius_, vel:
+    _saepissime_. [3.] Alius: _prolusio_. [4.] Deest in alio codice.
+    [5.] Alii: _Sophonias_.
+
+FRIDERICUS: Particula autem[1] +de+ initio posita satis declarat, ad
+praecedentia pertinere[2].
+
+    [1.] Deest alibi. [2.] Addunt alii: +edei de+.
+
+OCTAVIUS: Nihil habeo, quod ea de re statuere possim[1], sed memini me
+in sacris litteris Alcorani legisse, legationem illam angeli ad virginem
+Mariam et ea, quae de partu virgineo feruntur, plurimum tamen a Lucae
+scriptis discrepantia. Sic enim Gabriel ad Mariam inducitur a Muhammede:
+O Maria, omnibus mulieribus ac viris[2] splendidior, purior ac
+jucundior, tibi gaudium summi nuncio, cum verbo Dei, cui nomen est Jesus
+Christus, vir optimus ac sapiens ab universitatis creatore mittitur. Ad
+quem illa: Virum non attigi, Deus aeterne, quomodo pariam? Huic angelus:
+Omnia, inquit, Deo facilia sunt. Ipse filium tuum divina virtute
+augebit, librum legis, verum evangelium[3] docebit, coecos et mutos
+curabit, leprosos mundabit, mortuos excitabit, vetus Testamentum
+confirmabit.
+
+    [1.] Alius: _Nihil ea de re statuere possum_. [2.] Alius: _Omnibus
+    utrique ac mulieribus_. [3.] Alius: _librum legiferum et
+    evangelium_.
+
+SALOMO: Fateor quidem, Muhammedem subjecta illa Lucae capita legisse
+forsitan aliter, quam scripta sint[1], cum infinita sit scripturarum
+varietas. Sed quod attinet ad particulam autem initio capitis tertii,
+facilius fuit ei, qui duo capita subjecerat, inserere, quam virgineos
+conceptus et partus, repugnante natura, philosophis persuadere.
+
+    [1.] Alibi: _sunt_.
+
+TORALBA: Non tam mirabilis mihi videtur partus virgineus, quam piscium,
+avium, reptilium examina, quae prius demonstrata sunt, sine patre
+repente prodire. Audistis Fridericum narrantem, daemonum ac foeminarum
+concubitus et amplexus foecundos, idque tam usitatum esse, ut non tantum
+Augustinus[1] impudentes judicet, qui dubitent, sed etiam Thomas Aquinas
+et caeteri fere theologi communi quadam sententia foeminarum partus a
+daemonibus conceptos ut rem omnium certissimam asseverarint, quae a
+Joanne et Francisco Pico[2], philosophorum saeculi sui doctissimis,
+confirmantur. Quae si vera sunt, quid mirum, si virgo sine hominis
+concubitu, angeli officio concepit ac peperit? Accedit illud, quod non
+solum stirpes et animantia pleraque sine ullo semine ex intimo terrae ac
+sinu ac utero prodeunt, sed etiam id ipsum de hominibus pingui solo,
+calore coelesti temperato factum, Anaximander, Empedocles, Anaxagoras,
+Plato ac tota Arabum schola, auctore Avicenna, confirmant[3]; inter
+historicos auctores Diodorus Siculus, Pausanias, Justinus, Strabo,
+denique Aristoteles[4] ipse in eadem sententia fuisse videtur, ut
+omittamus poetas, apud quos nihil frequentius. Quin etiam Maro, Varro,
+Plinius, Solinus, Justinus, Strabo, Columella, Silius Italicus[5] equas
+Lusitaniae saepius sine maribus concipere ac parere, sed pullos ita
+natos triennium non excedere tradunt. Incredibilis est, inquit Varro,
+foetura in Lusitania, sed tamen vera, equos vento concipere, de quibus
+Maro:
+
+  Ore omnes verso in Zephyrum stant rupibus altis
+  Exoptantque leves auras et saepe sine ullis
+  Conjugiis vento gravidae, mirabile dictu.
+
+Id quod Homerus antea de Achillis equis scriptum reliquerat. Non igitur
+tam mirabilis videri debet virginis partus.
+
+    [1.] De civ. Dei l. 18. [2.] Joh. Picus in positionibus; Franciscus
+    Picus l. 4 praelect c. 4. [3.] Plutarchus de placitis philos; Plato
+    in Protagora, Politico, Menexeno, Critia. [4.] Probl. sect. 10 et l.
+    2 de republ. [5.] Virgilius in Georgicis, Ovidius in Metamorph.
+    Arrianus l. 3 de venat. Varro de re rustica. Plinius hist. nat. 1,
+    30. Solinus cap. 44. Columella l. 6.
+
+SENAMUS: Demus haec, tametsi rarius accidunt, fieri tamen posse, non[1]
+repugnante natura; sed contra naturam est, ut Christus natus sit utero
+virginis plane concluso, contra quam Tertullianus scribit, virginem
+patefacti[2] corporis lege peperisse, quod omnes theologorum scholae
+coarguere non dubitarunt, quia Dei et hominis naturam in Christo
+unitam[3] naturae lege solutam fecerant[4].
+
+    [1.] Deest in alio codice. [2.] Alibi: _patefactam_. [3.] Alibi:
+    _naturae in Christo unitae_; vel: _naturam in Christo unitam_.
+    [4.] Alii: _fecerunt_.
+
+OCTAVIUS: Isma�litae Christum nec Deum nec Dei filium fuisse asseverant.
+Sic enim in sacris Alcorani litteris scribitur: Multi mentiuntur, Deum
+habere filium. Item[1]: Dic illis constanter, Deum esse unum,
+incorporeum, qui nec genuit, nec genitus est, nec habet quemquam sui
+similem, Jesum virum optimum esse et faciem[2] omnium populorum, qui
+etiam Ruach[3] dicitur, quod[4] ipsi spiritum et ventum Dei
+interpretantur. Illud tamen confitentur, Christum ex virgine natum,
+cujusmodi plures esse putant, quos vulgari sermone Nephlis Ogli,
+Britanni Merlinos, Germani Wechselkinder appellant. Quin etiam in
+Hispaniola[5] occidentalis Indiae persuasum erat, Concotonem Deum cum
+foeminis concumbere et qui ex eo concubitu nascerentur, duplici corona
+insignes esse. Quae antiquissima opinio veterum videtur fuisse, ut
+superius Toralba disseruit. Sic enim Josephus[6]: Multi, inquit, angeli
+Dei mulieribus misti contumeliosos filios genuerunt, +polloi gar angeloi
+Theou gunaixi summignumenoi hubristas egenn�san paidas+.
+
+    [1.] Azora 121. [2.] Alius: _facem_. [3.] Alii: _Ruella_. [4.] Alii:
+    _quem_. [5.] Alius: _Hispania_. [6.] Josephus libr. 2 Antiquit.
+    Augustinus in c. 2 Genes.
+
+FRIDERICUS[1]: Cur Isma�litae Christum ex virgine natum Dei verbum et
+spiritum appellant, si tantummodo putant, virum optimum fuisse?
+
+    [1.] Duae hae sequentes Friderici et Octavii interlocutiones desunt
+    in alio codice.
+
+OCTAVIUS: Christum quidem prophetis omnibus ac Muhammede longe
+superiorem esse, Isma�litae agnoscunt. Sic enim scribitur[1] Deum
+Judaeis dixisse, Christum Mariae filium, cui dedimus evangelium, lumen
+et confirmationem Testamenti et rectam viam timentibus Deum, ad vestrae
+legis cumulum et consummatam perfectionem. Item in capite Elmeide:
+designavimus hominum vestigia per Jesum filium Mariae veracissimum eique
+dedimus evangelium, in quo est lux et veritas aperta.
+
+    [1.] Azora 12.
+
+CURTIUS: Si veritatem apertam in eo fuisse fatentur Isma�litae, cum
+aperte Christus dixerit[1] _Ego principium sum, qui loquor vobis_, cur
+Deum esse negant?
+
+    [1.] Johannis 8, 25.
+
+OCTAVIUS: Haec verba negant a Christo prolata, sed a falsariis
+evangeliorum corruptoribus subjecta fuisse.
+
+SALOMO: Profecto Jesus in synagoga majorum rogatus, cur se Dei filium
+jactaret: _Nonne scriptum est_, inquit, _ego dixi, Dii estis et filii
+excelsi omnes?_[1] Quibus verbis expresse[2] declaravit et quidem actu
+legitimo, non aliter se Dei filium esse arbitrari, quam caeteros
+mortales. Tametsi dictum illud Davidis #elohim atem# vertit Chaldaeus
+interpres: #ahein mal'akhaya# i.e. angeli vos. Deinde idem interpres
+corrupta voce Graecorum #angeli# usus est, scilicet: Vos quidem
+magistratus ac judices angelis nihilo vos inferiores esse arbitramini,
+omnes tamen ad unum usque ruere necesse est. Haec enim ad principum ac
+tyrannorum acerbam castigationem, non ad laudem dicta sunt, ut putat
+evangelistes.
+
+    [1.] Psalm. 82, 6. [2.] Alii: _aperte_.
+
+CURTIUS: Justa quidem oratio Christi est ad Pharisaeos. Ut illis
+eriperet criminandi occasionem, ad apostolos vero conversus: _Vobis_,
+inquit[1], _datum est nosse arcana Dei, caeteris autem parabolis_, ut
+scilicet criminationem dilueret[2], quae in eo potissimum exstitit, quod
+se filium Dei jactaret. Nam si vulgaris ea fuisset appellatio, qua
+quisque Deum parentem omnium communem agnoscit, inanis erat adversus eum
+accusatio. Fuit igitur in eo generatio quaedam sublimior ac divinior
+filii, qui ab aeterno tempore genitus est, sic enim saepius usurpatur,
+ut hoc differat ab hominibus filio, quo nomine se ipsum appellavit, quia
+verus homo fuit et hominis i.e. virginis filius et verus Deus, ab
+infinita aeternitate a Deo genitus[3].
+
+    [1.] Matth. 13, 11. [2.] Johannis 9, 16 sq. [3.] Matth. 3. 4. 14.
+    17. 25. Marc. 1. 3. 5. 9. 15. Luc. 1. 3. 4. 10. Joh. 8. 13. 14. 17.
+    Rom. 1. 8. Hebr. 1. 5. 7.
+
+SALOMO: Si ab aeterno tempore genitus est, originem illam non corpoream
+fuisse oportet.
+
+CURTIUS: Ab aeterno quidem genitus est, incorporea generatione sine
+matre, postremis vero temporibus in utero virginis officio spiritus
+sancti genitus est sine patre.
+
+SALOMO: Cur igitur ubique appellatur filius Davidis et filius Josephi?
+Frustra enim Matthaeus et Lucas stirpem Jesu a Davide usque ad Josephum
+derivarent, nisi filius Josephi extitisset; huc enim pertinet utriusque
+historia, ut illum de gente Juda et quidem de regia stirpe Davidis
+oriundum esse docerent[1], alioqui Messias non futurus, ut ex oraculis
+prophetarum intelligitur, scilicet Davidis gentibus ac stirpi Messiam
+deberi. Quin etiam in ipsis Talmudicis libris Messias appellatur David,
+quoniam a stirpe Davidis germinaturus esset.
+
+    [1.] Matth. 8. 12. 13. 26. 29. Marc. 2. 6. 9. 13. 14. Luc. 6. 9.
+    12. 18.
+
+FRIDERICUS: Certe Suidas[1] memorabilem historiam narrat, scilicet Jesum
+sacerdotem a collegio pontificum cooptatum fuisse, propter summam ejus
+eruditionem ac pietatem, et cum originem ejus exquirerent, tum a matre
+tum a propinquis et obstetricibus compertum esse, de virgine a spiritu
+sancto conceptum, prius angelo denunciante, filium Dei futurum, qui
+nasceretur, idque a sacerdotibus in acta publica relatum. Connubia vero
+cum agnatis et gentilibus jubente lege saepius contrahebantur. Itaque
+satis erat Josephi stirpem a Davide dici, ut intelligeretur, Mariae
+uxoris genus ab eadem stirpe deduci. Tametsi plerisque placet, Mariae
+genus ad Leviticam[2] et Davidicam gentem pertinere.
+
+    [1.] In voce +I�sous+. [2.] Alius: _regiam_.
+
+SALOMO: Novum profecto est, foeminas gentem propagare, cum familiae
+finem faciant. Lex autem illa de maritandis ordinibus in eadem tribu,
+omnium fere consensu ac usu diuturno jam antiquata pridem erat, ut
+videmus, avum Davidis sibi despondisse Moabitidem uxorem propinqui
+viduam: ac Jojadam pontificem maximum Leviticae tribus, uxorem duxisse
+de tribu Judae regiae stirpis, quia legi vetanti satis cumulate fiebat,
+si praedia[1] ex una tribu in aliam non traducerentur, quae sola fuit
+legis ferendae causa. Quis tandem fabrum regiae stirpis uxorem domum
+duxisse putet?
+
+    [1.] Alibi: _praesidia_.
+
+FRIDERICUS: Etiam regum nepotes ac posteros inopes a pecunia fabrilia
+tractare, quis dubitet? cum nec Dionysio tyranno de imperii culmine[1]
+dejecto turpe fuerit, quod ludimagister esset, nec filio Persei, regis
+Macedonum, aut[2] Jubae regi, quod inter mancipia scribarum censerentur.
+Ita nec mirum debet videri, si posteri Davidis, in Chaldaeam exsules
+abducti, obsequia servilia victoribus praestiterunt.
+
+    [1.] Alibi: _de imperio_. [2.] Alibi: _nec_.
+
+SALOMO: At postliminio redeuntes posteri Davidis, quotquot fuere,
+honores senatorios[1] adepti sunt. Quanquam Matthaeus et Lucas non modo
+cum historia, sed etiam secum ipsi discrepant, ut alter Jesum a
+Salomone, alter a Nathane[2] infinita nominum varietate deducat; uterque
+enim tum a Philone Hebraeo[3], antiquitatis auctore optimo, tum etiam ab
+historia sacra plurimum dissident; quod cum[4] etiam argutus
+theologus[5] ferre non posset, aperte scripsit, effici nullo modo posse
+ex Matthaei et Lucae scriptis, ut Jesus a Davide originem traxisse
+videatur. Ex duobus[6] enim alterum fieri potest, ut utraque theogonia
+seu genealogia falsa sit, alterum non potest, ut plus una sit vera, cum
+utraque stirpites[7] omnino diversas habeat, scilicet Salomonem et
+Nathanem fratres. Illud enim in tanta repugnantia proditum est, ab
+utroque evangelista Boas, Salomonis filium proavum esse Davidis, cum
+tamen inter utrumque intersint anni 372[8]. Levius est etiam, quod
+Justinus Martyr[9] scribit, contra quam[10] caeteri sentiunt, Eli fuisse
+Josephi patrem adoptivum. Quod autem ad Suidae historiam attinet, ne
+Christiano quidem ulli praeter Suidam probatur, cum aperte pugnet[11]
+cum omnibus scriptoribus evangeliorum. Electionem vero fieri sacerdotum
+apud Judaeos inauditum est, multo minus etiam de stirpe regia. Cui
+regulae[12] cum derogare conaretur Usias rex ac pontificibus honores
+praeripere obsistentibus repente lepram contraxit, quia genti Aaronis
+tributum erat lege divina sacerdotium, idque extra sortem et suffragium,
+caeteris tribubus ab aditu sacerdotii exclusis.
+
+    [1.] Alibi: _nomen senatoris_, vel: _honores servatoris_. [2.] Alius
+    addit: _cum_. [3.] Lib. 1 de genealogia. [4.] Deest in alio codice;
+    alius: _id cum_. [5.] Calvinus lib. 1 de harmon. [6.] Legit alius
+    codex ita: _Ex duabus enim lineis non potest ut plus una sit vera,
+    cum utraque stirpites omnino diversos habeat, scilicet Salomonem et
+    Nathanem fratres_. [7.] Alibi: _stipites_. [8.] Alii: _368_.
+    [9.] Quaest. 131 et 133 ad orthodox. [10.] Alii: _quam_. [11.] Alii:
+    _nam ... pugnat_. [12.] Alius: _legi_.
+
+CURTIUS: Erroris opinione falluntur, qui non vident, nomina propria in
+sacris litteris saepius commutari. Nam qui Azarias rex Judaeorum loco[1]
+dicitur, idem alibi Ozias appellatur. Item Esdras mox Athiarsatha, mox
+Nehemias, mox[2] Malachias vocatur, et qui saepius Artaxerxes, interdum
+Ahasverus et Asverus dicitur. Quare de nominibus minime laborandum est,
+modo rem teneamus, scilicet Christum ad Davidem[3] genus referre, sive a
+Salomone vel[4] a Nathane ducatur, cum uterque Davidis filius esset.
+
+    [1.] Alius: _Judae uno loco_. [2.] Alius addit: _etiam_. [3.] Alibi:
+    _Davidis_. [4.] Alius: _sive_.
+
+SALOMO: Sint haec Matthaei et Lucae +mn�monika hamart�mata+, sed urgent
+graviora. Aut enim Josephus est pater Jesu, aut alius. Si non est pater
+Josephus, inanis[1] est illa gentilium descriptio a Davide, vel etiam ab
+Adamo repetita; sin est natura pater, nec Maria virgo sit, nec alia
+fuerit, quam caeterorum hominum origo. Sin Mariam stirpis Davidicae
+fuisse arbitrantur, de conjugio Josephi argumentum incertissimum[2], tum
+quia usu contrario lex antiquata pridem erat, tum etiam quia Maria
+Elisabethae gentis Leviticae cognata vocatur.
+
+    [1.] Alius: _vana_. [2.] Alius addit: _est_.
+
+CURTIUS: Tua te, Salomo, argumenta refutant. Nam si antiquata lex erat
+de maritandis ordinibus, quis dubitet Mariam paterno genere a gente
+Levitarum, materno vero a Davide stirpem traxisse?
+
+SALOMO: Sed his omissis[1] Messiam in oppido Bethlehem nasci oportuit ex
+oraculis prophetarum. At Jesus natus est in vico Nazaraeo[2] regionis
+Galilaeae, quae fluminibus ac imperio divisa erat a Judaea. Hinc
+objectio illa, cum de Jesu ageretur: potestne Nazaretho aliquid boni
+esse?[3] quam etiam in Actis confirmat: _Ego sum_, inquit, _Jesus
+Nazarenus, quem tu persequeris_[4].
+
+    [1.] Alibi: _missis_. [2.] Alibi: _Nazareth_. [3.] Joh. 1, 46.
+    [4.] Actor. 9, 5.
+
+CORONAEUS: Vetus est illa objectio[1] a theologis jam pridem confutata.
+Quis enim nescit, Josephum et Mariam a Galilaea in Bethlehem oppidum
+concessisse census causa atque illic Mariam peperisse, Nazarenum tamen
+appellatum, quod illic educatus, ubi mater domicilium haberet[2]? Quin
+etiam Oregines contra Celsum et Justinus Martyr[3] stabulum, in quo
+Christus natus est, in antro Bethlehem sua aetate a peregrinis visitari
+consuevisse tradunt.
+
+    [1.] Unus false: _occupatio_. [2.] Alibi: _habebat_. [3.] In apolog.
+
+SALOMO: Ita quidem existimant[1], sed ratio temporis cum historia census
+Augusti convenire nequit. Augustus enim censum illum totius Romani
+imperii fecit anno sui dominatus penultimo, ut est apud Dionem[2], quo
+tempore Jesus annum agebat[3] quartum decimum.
+
+    [1.] Alii: _existimo_. [2.] Lib. 36. [3.] Alibi: _attingebat_.
+
+CURTIUS: Descriptio duplex ab Augusto facta est. Sic enim dicit
+Lucas[1]: primum praeside Lyrorum Cyrenio, et quoniam[2] in sua quemque
+civitate censeri oportebat, ob id Josephum e tribu Juda cum uxore Maria
+in oppidum Bethlehem profectum esse.
+
+    [1.] Luc. 2, 1 sqq. [2.] Alibi: _quondam_.
+
+SALOMO: Id fieri nequit[1], cum ex historia Josephi[2] Quintilius Varus
+eo anno praeses esset, non Cyrenius. Idem Josephus scribit, Cyrenium
+Judaeae tantum descriptionem fecisse ac novem annos post Herodem
+mortuum. Et quia[3] subtilius ista conquirunt theologi Christiani[4], ex
+aetate Jesu colligunt, Quintilio Varo praeside natum esse. Huc accidit,
+quod illa Augusti descriptio civium Romanorum etiam peregrinorum et
+sociorum et vectigalium censum continebat, ut planum[5] facit Eusebius,
+qui post Aegyptiacam victoriam censum civium Romanorum factum esse
+scribit, tum in urbe, tum in provinciis. Numerum autem civium fuisse
+6560000 et Christo nascente 15820000. At Josephus non erat civis
+Romanus, alioquin Pontius provinciae praeses Jesum filium ejus,
+majestatis ac impietatis reum, Romam misisset, ut postea Festus, ejusdem
+provinciae praeses, Saulum civem Romanum (quia pater ejus civitatis jus
+emerat) Romam amandavit. Nec credibile est, si vectigales cum sociis
+censi fuissent, qui imperii Romani finibus continebantur, tantam hominum
+paucitatem futuram, quantam Eusebius ex libris censualibus in historiam
+retulit[6]. Ei[7] tamen, repugnantibus historicorum scriptis, vectigalis
+quoque populos censos fuisse concedamus, qui tam acerbus et ineptus
+censor, qui subditos co�git unquam ex civitatibus et provinciis emigrare
+census causa? Quodsi unquam factum est[8], quis parturientes foeminas ad
+id compulisset? Ac tantum abest, ut parturientes eo necessitatis
+adigerent, ut ne foeminae quidem in censum venirent, ut videre est apud
+Livium[9], qui quoties civium numerum ex censibus descripsit, haec verba
+fere subjicit: Praeter mulieres[10]. Ut libro[11] septimo: Civium,
+inquit, qui puberes essent, supra centum decem millia, mulierum autem et
+puerorum servorumque et mercatorum et sordidas artes exercentium, si
+quidem Romano[12] civi operosam artem tractare non licuit, triplo plus
+quam turbae civili. Nec vero[13] Moses duplici censu, quem habuit[14],
+nec David, cum populum censeri jussisset, foeminas aut minores
+annorum[15] viginti complexi fuere. Jam vero, si census causa emigrandum
+fuisset, oportuisset Africae incolas, Romanorum subditos, cum uxoribus
+ac liberis totaque familia in Europam, ubi nati fuerant, et ab Asia in
+Africam traduci, non sine intolerabili molestia ac sumptu, quae nullis
+unquam Romanorum aut populi cujusquam institutis facta legimus, sed ubi
+quisque domicilium habuit[16], illic censebatur, et censores coloniarum
+libros censuales Romam transmittere consueverant, ut Livius scribit.
+Quin etiam Caesar ipse dictator[17] civium singulas domus urbis Romae
+adiit, quo censum faceret, ut scribit Tranquillus in Caesare. Itaque non
+mirum, si acutiores Christiani theologi nodum istum, quem solvere non
+poterant, secuerunt.
+
+    [1.] Alius: _Id factum negatur_. [2.] L. 4 de bello jud. [3.] Alius:
+    _qui_. [4.] Beza ad 3, 2 Lucae. [5.] Alibi: _plane_. [6.] Alibi:
+    _contulit_. [7.] Alius: _Si_. [8.] Alii: _esset_. [9.] Libro 2
+    Florus 1. 27. [10.] Desunt haec verba in uno codice. [11.] Alii:
+    _lustro_. Caeterum haec omnia, usque ad verba: quam turba civili,
+    desunt in alio codice. [12.] Alibi: _nostro_. [13.] Alibi: _etiam_.
+    [14.] Numer. 20. [15.] Alii: _annis_. [16.] Alibi: _habebat_.
+    [17.] Alii addunt: _ad_.
+
+FRIDERICUS: Valde subtilis est haec, dicam an futilis, disputatio. Sed
+quaecumque occasio Mariam compulit, ut in oppidum Bethlehem concederet,
+satis constat, illic natum fuisse Christum, cum etiam magi ab oriente
+illuc profecti sunt ad infantulum adorandum, ut antiqua prophetarum
+oracula implerentur[1]: Reges Arabiae et Sabaeorum dona offerent et
+stella praeeunte perducti juxta stabulum, ubi virgo peperisse dicebatur.
+
+    [1.] Esaiae cap. 60, 6.
+
+OCTAVIUS: Illud, opinor[1], omnibus mathematicis +adunaton+ videri
+necesse est, ut stella unius stabuli tecto verticalis sit, sed tractum
+plurimorum oppidorum ac regionum continere oportet, quia negant omnes
+theologi Christiani fuisse cometam, sed +astera+ i.e. stellam fuisse
+asserunt. Quanquam ne cometes quidem, qui spatio[2] immenso abesse a
+coelo stellato, uni civitati, quantacunque sit, verticalis esse possit,
+quin latissimis quoque regionum verticibus immineat.
+
+    [1.] Alibi: _arbitror_. [2.] Addit alius: _a�ris_.
+
+SALOMO[1]: Quomodo fieri potuit[2], ut novam stellam Deus condiderit,
+cum ab omni opere, post hujus mundi fabricam, conquievisse dicatur?
+Quasi vero angelorum obsequiis ad reges ducendos caruisset[3], aut
+stellam ad iter demonstrandum interdiu inutilem minimeque idoneam ac
+paulo momento interituram condidisset.
+
+    [1.] Addit alius: _Sed_. [2.] Alius: _qui fieri potest_. [3.] Ut
+    Tobiam et Habacuc per angelos deduxit.
+
+FRIDERICUS: Tametsi Deus populum per deserta loca deduceret, nihilominus
+igneam columnam creavit, quae populo semper dux itineris praeiret.
+
+CURTIUS: Magos eo pervenisse, planum fit ex eo, quod Herodes regem
+futurum metuens ex stirpe Davidis, infantes conquiri ac mactari
+mandavit[1]. Cum autem caedes impuberum postularetur, omnes senatores
+stirpis regiae ac reliquos praeter[2] Semeam interfecit[3]. Itaque
+Josephus, ut Lucas[4] scribit, in somniis admonitus puellum in Aegyptum
+traduxit, ut illud ex oraculo veteri conveniret[5]: _Ex Aegypto vocavi
+filium meum._
+
+    [1.] Alii: _mandaverit_. [2.] Alibi: _propter_. [3.] Josephus de
+    bello jud. l. IV. [4.] Errat autor; scribit enim hoc Matthaeus 2,
+    12. [5.] Oseae 11, 1 (Matth. 2, 15).
+
+SALOMO: Oseas propheta hoc loco non futura denunciat, sed res duorum
+annorum millibus ante gestas, quam Christus nasceretur, scilicet
+Isra�lem ad avitas majorum sedes Deum arcessere voluisse. Sic enim
+appellatur in sacris litteris: _Primogenitus filius meus Israel_[1].
+Quanquam absurdum est, ut praenotionem sequatur res futura, quia
+praedictum sit, sed prospicitur ac praedicitur[2], quia futurum est, ut
+Julianus Augustus Galilaeis ac Celsus Christianis saepissime objecerunt.
+
+    [1.] Exodi 4, 22. Jerem. 31, 9. [2.] Alibi: _praedicatur_.
+
+CURTIUS: Jam pridem haec omnia veterum haereticorum sophismata fregit
+autoritas Augustini, Hieronymi, Theophili, Chrysostomi, Cyrilli, ut
+nulla ratione possit evangelicae veritatis clarissima lux talium
+argutiarum caligine obscurari. At vero[1] facilius est, stellam ad reges
+deducendos creari, quam solis et lunae cursum Josuae imperatoris
+arbitrio sisti.
+
+    [1.] Alius: _Et_.
+
+SALOMO: Scriptae quidem veteris Testamenti tabulae certissimae sunt,
+certissima illarum testimonia, non modo Hebraeorum, sed etiam
+Christianorum et Isma�litarum summa consensione, sed evangelicis libris,
+quos Hebraei et Isma�litae merito rejiciuut, quae fides esse potest?[1]
+
+    [1.] Alibi: _possit_.
+
+CORONAEUS: Si evangelica testimonia rejicitis, perinde est, ut si
+principia scientiarum negaretis, sine quibus ne geometris quidem ulla
+demonstratio constabit.
+
+OCTAVIUS: Principia scientiarum seu postulata omnibus omnium sensibus
+patent et animis imperitorum perspicua sunt; sed haec, quae contra
+naturam fiunt, quibusnam principiis niti possunt?[1] quanquam
+evangeliorum scriptores tot ac tam multis locis a se ipsis dissident[2],
+ut infinitum sit, ea persequi. At quod verum sit, plus uno esse non
+potest, caetera igitur falsa sunt. Sic enim Augustinus: Si scriptura,
+inquit, non continet ineffabilem veritatem et aliqua sui parte falsa
+reperitur, non est in ea certa[3] fides, ut ei credatur, sed propter
+falsitatem una sui parte compertam tota suspecta habetur. Quum etiam in
+rebus ac rationibus hominum inter homines distrahendis, tabula[4], quae
+una sui parte falsum continet, omnino rejicitur.
+
+    [1.] Alibi: _possint_. [2.] Alius: _dissentiant_. [3.] Alibi:
+    _certe_. [4.] Alius: _tabulae ... continent ... rejiciuntur_.
+
+CURTIUS: Tantum abest, ut scriptores evangelici[1] dissideant inter se,
+ut ex ipsorum concordia sacrae scripturae veritas eruatur. Si quaeris,
+inquit Ambrosius, quid Matthaeus scripserit? id quod Lucas, Marcus,
+Johannes. Quid Lucas? id quod Marcus, Johannes, Matthaeus. Quid Marcus?
+id quod Johannes, Matthaeus, Lucas. Quid Johannes? id quod Marcus,
+Matthaeus, Lucas, ut nullus tam sui similis sit, quam omnes omnium. Si
+quid est, inquit Augustinus[2] quod repugnare videatur, nihil aliud,
+quam mendosum codicem, vel interpretem non satis assecutum, vel quod
+scriptum est, non percipi judico[3]. Idem Chrysostomi judicium de sacris
+scripturis fuisse videmus. Sed quemadmodum dementes putant, et solem
+geminum et triplices se ostendere Thebas, et imperiti rectos coelestium
+orbium cursus errare arbitrantur, cum tamen ipsi densissima caligine
+obruantur, sic quoque accidit iis, qui a recta via deflexerunt, ut[4]
+alios aestiment errare.
+
+    [1.] Alii: _scripta evangelica_, vel: _scripturae evangelicae_.
+    [2.] Ep. 9 ad Hieron. hom. 1 in Genes. [3.] Alibi: _judicio_.
+    [4.] Alibi: _alios existiment aberrare_.
+
+OCTAVIUS: Quaenam evangeliorum et novarum tabularum tanta esse potest
+convenientia, quantam esse existimas? Cum Julianus imperator, si qui
+transfuga usurpatur[1], nullum majus ad refellendos Christianos
+argumentum haberet, quam quod doceret, libros eorum plenos esse +t�n
+antikeimen�n+, quam reprehensionem ut effugerent Christiani,
+decreverunt[2] evangelia quatuor tantum probare, caetera omnia
+repudiare. Nam ex libro, qui inscribitur orthodoxographia et ex ipsius
+Originis, Epiphanii, Hieronymi, Ambrosii auctoritate colligimus,
+quindecim evangelia sacra, scilicet evangelium secundum Marcum, secundum
+Paulum, secundum Basilidem, secundum Matthaeum, secundum Bartholomaeum,
+secundum Lucam, secundum Thomam, secundum Nicodemum, secundum Johannem,
+secundum Matthiam, secundum Cerinthum, secundum Hebraeos, secundum
+Aegyptios, secundum Nazaraeos, secundum omnes apostolos. Idem acta S.
+Andreae[3]. Si tot evangelia vera exstitissent, minime rejicienda
+fuerunt; sin falsa aut inter se discrepantia, quaenam fides his aut
+illis habeatur? cum omnes hos[4] autores inter divinos, praeter
+Cerinthum et Basilidem, relatos videamus a Christianis? Si mendacii et
+impietatis convicti, cur pro divis coluntur[5]? Si veraces ac sancti,
+cur eorum scripta ut falsa[6] rejiciuntur?
+
+    [1.] Alius: _appellatur_. [2.] Apud Cyrillum libro contra Galilaeos.
+    [3.] Apud Epiphanium in l. contra haereticos. [4.] Alibi: _hi_.
+    [5.] Alibi: _colunt_. [6.] Desunt alibi haec duo verba.
+
+SENAMUS: Isma�litas prudentius in hoc genere sibi consuluisse videmus,
+quam Christianos. Cum enim plures libri lectionum varietate inter se
+discreparent, Calipha quidam[1] pontifex, Asiae maximus, coactis in urbe
+Damasco theologis ducentis, sacros libros collegit praeter Alcoranum,
+quibus ducentos camelos onustos fuisse legimus, ex quibus sex theologi
+concordibus sententiis totidem libros in unum volumen collegerunt, quod
+Zuna vocant, unde liber florum selectus est, ac ne quid addi aut adimi
+posset in posterum, caeteros omnes praeter emendatum dejici mandavit in
+lacum Damascenum, capitali poena subjecta, si uspiam alius quam ab
+exemplari vel ab exemplo Archetypi descriptus haberetur. Quo quidem
+arcano stabiliendae religionis haud scio an ullum majus habuerint
+pontifices Agarenorum. Alcorani vero, qui manibus teritur, Merbam filium
+Itha, quem auctorem esse plerique putant, qui etiam dicitur Elgah,
+sententias octoginta[2] de Alcorano vero detraxisse, ac totidem
+subjecit. Primus autem ordine[3] Homari successor recollegit ac
+distinxit Alcorani[4] Azoras, qui propterea Alphurcanus in distinctione
+dici coepit. Ac ne humano consilio conscriptus videretur, Deum Azorae
+primum auctorem ciere et a Gabriele Muhammedi datum et carmine scriptum
+asserere non dubitarunt. Ac ne quid de litteris detraheretur, posteri
+typis excudi sanctissime vetuerunt. Quod edictum tanta severitate
+executum, ut cum mercator quidam civitatis hujus Alcoranum in hac urbe
+excudi et Constantinopolim transvehi curavisset, capitis postulatus sit;
+ac nisi legatus Venetorum, qui cum principe Turcarum societatis foedere
+conjuncti sunt, imperitiam typographi excusavisset, quoniam infinitis
+erroribus scatebat, supplicio capitali addictus fuisset, nec tamen
+aliter evasit, quam libris omnibus exustis et dextra manu truncata.
+
+    [1.] Alibi: _quidam_. [2.] Alius: _octingenta quinque_. [3.] Alibi:
+    _ordinis_. [4.] Alius: _Alcoranum in_.
+
+FRIDERICUS: Cum igitur Alcoranus ille non sit Muhammedis, cui non tantum
+ab re sua otii erat, ut carmine scriberet leges divinas, sed merae
+fictae fabulae vel potius rhapsodia metrica, id enim proprie vox arabica
+Coran significare dicitur, cur tantae auctoritatis est apud Agarenos?
+
+OCTAVIUS: Non video, cur alterius, quam Muhammedis Alcoranus dici
+debeat, quod[1] ab erroribus librariorum repurgatus, aut versibus
+scriptus sit, cum veteres fere legislatores omnia versibus scriberent,
+ne quid facile addi aut detrahi posset. Sic enim Draco, Solon,
+Terpander, Decemviri legum ferendarum, qui leges duodecim tabularum
+tulerunt, quas Tullius appellat carmina duodecim, ut ab omnibus etiam
+facilitate majore memoriae commendarentur et cum voluptate canerentur.
+Est enim carmen a canendo dictum. Quin etiam historia primis temporibus
+et physica versibus scribi consueverunt, ut Orphei, Hesiodi, Lini,
+Musaei, Parmenidis, Homeri, Empedoclis, Xenophontis[2], Pherecydis,
+Thaletis, Davidis, Sibyllarum, Appollinis dicta versibus continentur ac
+potissinmm divinae laudes. Ac tametsi Moses[3] unus ex omnibus
+legislatoribus oratione numeris soluta[4] scripserit, ne rerum
+gravissimarum pondera numeris inservirent, cantica tamen omnia
+carminibus usurpavit.
+
+    [1.] Alibi: _qui_. [2.] Alibi: _Xenophanis_. [3.] Deuter. 33. Exod.
+    14. Psalm. 90, qui est Mosis. [4.] Alibi: _orationem numeris
+    solutis_.
+
+CURTIUS: Quia fabulae, quo gratiores sint, versibus scribi solent,
+liceat[1] Muhammedi fabulas versibus conscribere et uno tantum volumine
+complecti, ne sibi contrarius unquam[2] esse possit, evangelica vero et
+rerum a Christo gestarum fides nec versibus scribi decuit, nec ab uno,
+sed a pluribus. Atque utinam evangelia secundum omnes apostolos et eadem
+evangelia, quae modo commemoravit Octavius: secundum Aegyptios, secundum
+Thomam, cui quod incredulus esset, fidem sensibus ipsis fieri oportuit,
+secundum Nicodemum, secundum Matthiam, secundum Nazaraeos exstarent, ut
+veritas magis ac magis eluceret et eadem omnium, quae semper fuit,
+evangelistarum congruentia perciperetur.
+
+    [1.] Alibi: _libuit_. [2.] Alibi: _usquam_.
+
+SALOMO: Si quatuor tantum evangelistarum inter ipsos congruitas
+conciliari nullo modo potest a theologis christianis, quantam fore
+putatis, si quindecim illa, quae dixistis, evangelia exstarent? Nam qui
+harmonias evangeliorum scripserunt[1], non minus discrepant, quam voces
+quatuor, quae harmoniam nullam efficerent[2], nisi contrariae essent.
+
+    [1.] Calvinus et Gabriel a Puteo in Tentamine[A]. Carolus Molinaeus.
+    [2.] Alibi: _efficiunt_.
+
+        [A.] Tetrameno.
+
+CURTIUS: Saepe videmus falsa veris tanta similitudine convincta, ut
+nulla sit imperitis assentiendi aut dissentiendi nota, acutius tamen
+intuenti nihil in sacris litteris dissentaneum videbitur.
+
+SALOMO: Veterum quidem instrumenta tabularum[1] nihil a se discrepant,
+sed novis tabularum legibus[2] ita repugnant, ut raro similia utriusque
+loca reperiantur. Novarum autem tabularum inter ipsas discordia primo
+cuique intuenti facile perspicitur ac, ne singulos singulis conteramus,
+ne unus quidem sibi ipsi convenit de rebus iisdem scribenti aut eandem
+historiam bis repetenti[3]. Nam Lucas[4] Pauli comites attonitos ipsius
+casu stetisse scribit, neminem tamen videntes, sed solam hanc vocem
+audientes: _Ego sum Jesus Nazarenus, quem tu persequeris_[5]. Idem paulo
+post comites Pauli coruscam lucem vidisse, nullam tamen vocem audivisse
+scribit. Quae loca nulli adhuc interpretum[6] conciliari potuerunt.
+
+    [1.] Alii: _Veteris quidem instrumenti tabulae_. [2.] Alii: _Novi
+    Testamenti libris_. [3.] Alibi: _in eadem historia bis repetita_.
+    [4.] Actorum 9, 7. 22, 6. [5.] Actor. 9, 5. 22, 8. [6.] Alibi:
+    _interpretes_.
+
+CURTIUS: Actiones apostolorum graeca lingua scriptae sunt, dictionum
+autem +ph�s+ et +ph�n�+ i.e. lucis et vocis affinitas efficere potuit,
+ut scriptorum[1] incuria, qui ab archetypo descripserant, facile alterum
+alterius loco usurparint, ut veteribus Graecis contigit, Apollinis
+oraculum male interpretantibus, cum lucem h.e. +ph�s+ sibi placere
+diceret, ipsi +ph�s+ dici putarunt +oxuton�s+ i.e. hominem, unde[2] mos
+mactandorum hominum apud Graecos dicitur inolevisse.
+
+    [1.] Alius: _scriptoris ... descripserat_. [2.] Alibi: _inde_.
+
+SENAMUS: Mirabile mihi videretur, si in tanta scriptorum varietate ac
+sectarum, quanta fuit primordio nascentis reipublicae christianae atque
+adeo in ipsis ecclesiae rudimentis, nihil in apostolorum ac discipulorum
+scriptis dissentaneum reperiretur, cum Epiphanius scribat, pontifices
+catholicos quaeri consuevisse, sacram scripturam ab Arianis[1]
+depravari, ut[2] Tertullianus[3] acerbe quaestus est: Arianos contra
+praedicare, ab adversariis omnia evangelia scripta corrumpi. Quin etiam
+Origenes[4] Marci evangelium erroris[5] coarguere non dubitavit;
+Origenem autem Hieronymus ecclesiarum patriarcham ac lumen appellavit;
+ac Rufinus ipse in apologia Origenis scribit, Apellem et Marcionem
+jactare solitos, quam pluribus erroribus evangelia suo studio ac labore
+fuisse repurgata. Idem Marcio, Johannis apostoli comes et discipulus,
+actiones apostolorum, apocalypsin et epistolas Pauli, paucissimis
+quibusdam exceptis, ut suppositias rejiciebat, ut quidem[6]
+Tertullianus[7] scribit.
+
+    [1.] Alii: _Arminianis_. [2.] Alibi: _et_. [3.] De praescript.
+    [4.] Contra Celsum. [5.] Deest in alio codice. [6.] Alibi: _idem_.
+    [7.] In libro de praescript.
+
+OCTAVIUS: Ob eam causam Isma�litae Novum Instrumentum penitus repudiant,
+ut a Christianorum veterum[1] sectis plane corruptum. Tametsi multa
+peccantur etiam in historia, ut cum Zachariam filium Barachiae in templo
+caesum dixit Christus[2], qui tamen caesus non est, sed Zacharias filius
+Jehojadae, pontifex maximus, qui annos circiter 400 antecessit Zachariam
+prophetam, cujus scripta exstant, qui filius Barachiae, filius Iddo
+appellatur, Haggaei prophetae aequalis[3], qui cum Zorobabele
+postliminio Hierosolymam rediit, quo tempore templum nondum restaurari
+coeperat[4]. Alium quoque Zachariam filium Barachiae profert Jesaias[5].
+Hic theologi conflictantur inter se, ut ea concilient, quae conciliari
+non possunt. Clemens Alexandrinus, qui ab aetate Christi proxime abfuit,
+Christum uno tantum anno conciones habuisse tradit. Epiphanius Clementem
+reprehendit ac duos annos concionatum testatur. Juniores annos quinque
+ex evangelicis scriptis enumerant[6] a baptismo usque[7] ad ejus
+supplicium. Tertullianus et Africanus anno trigesimo passum arbitrantur,
+alii quadragesimo, quos refellit Augustinus. Quaecunque autem de coena
+scripta sunt ab evangelistis, ruinam minantur, quoniam evangelistae
+omnes in eo consentiunt, mortuum fuisse Christum feria sexta hora nona,
+coenam vero paschalem ab eo factam feria septima incipiente, post solis
+occasum, ut semper fieri consueverat. Ut omittam, capitale fuisse,
+vetantibus legislatoribus[8], aliter facere. Ex quo intelligitur, coenam
+paschalem Christum non fecisse nec si voluisset potuisse, cum die sexto
+ante solis ortum comprehensus ac luce sequente supplicio affectus sit.
+Nihilominus tamen in illo coenae instituendae ritu Christiani summam
+suae religionis ac salutis contineri putant. Item tradunt, Christum
+primo sabbathorum resurrexisse, eundem tamen tres dies totidemque noctes
+in sepulcro jacuisse. Sic theologi christiani non modo singuli a
+singulis, sed etiam omnes ab omnibus dissentiunt. Quos ut conciliaret
+Paulus Burgensis, genere Judaeus, feria quinta coenam paschalem fecisse
+scripsit, contra perspicua evangelistarum scripta. Inde mos inolevit in
+ecclesia Romana, coenam feria quinta recolere. Quae opinio non tantum
+testimonio evangelistarum, sed etiam efficacissimis argumentis refutatur
+a recentioribus[9], qui agnum paschalem fecisse[10] dicunt eo ipso die,
+quo cruci affixus[11] est, anno 1. Olymp. 203. die 4. Aprilis, Luna 14.
+d. 6. Contra Mercator, historiarum ac temporum peritissimus, anno 4.
+Olymp. 202. die 13 Martii, feria 6. Lun. 15. mortuum tradit, Lucidus
+feria 6 Aprilis.
+
+    [1.] Alius: _veteribus_. [2.] Matth. 23, 35. [3.] Alius: _filium
+    Barachiae filii Jojadae appellant, Haggaei prophetae aequalem_.
+    [4.] Zach. 1, 1. 7. Esrae 5, 1. 6, 14. [5.] Errat autor et sine
+    dubio scribere voluit: _Esdra_ (Esdrae 8, 17). [6.] Alibi:
+    _emunxerunt_. [7.] Deest _usque_ alibi. [8.] Alius: _sacratis
+    legibus_. Matth. 26. Marc. 14. Luc. 22. Exod. 12. Lev. 13. Num. 25.
+    [9.] Jos. Scaliger l. 6 de emend. temporum. [10.] Alibi: _edisse_.
+    [11.] Alius: _crucifixus_.
+
+FRIDERICUS: Syllabarum aucupes et qui singulos apices nimis curiose
+consectantur, temporum ac lectionum infinitam varietatem ubique
+comperiunt. Sed qui lotis manibus et sincera mente accedunt, nihil
+dissentaneum vident. Quanquam quo anno, quo die, qua hora quaeque facta
+sint, nihil ad salutem.
+
+OCTAVIUS: Haec igitur, quae leviora putantur, omittamus. Sed quonam modo
+excusari possit, quod apud Johannem legimus, quo tamen nihil esse
+gravius potest[1], non video: _Tres sunt_, inquit[2], _in coelo, qui
+testimonium perhibent, Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres
+unum sunt._ Hanc periodum antiquis omnibus exemplaribus interpretes
+gravissimi deesse quaeruntur, subjecta Cyrilli pontificis
+Hierosolymorum[3] antiquissimi auctoritate.
+
+    [1.] _possit_. [2.] Alibi: _1 Joh. 5, 7_. [3.] Alius:
+    _Hierosolymitani_.
+
+FRIDERICUS: Desunt sane quibusdam exemplaribus, attamen Hispanus[1]
+Codex eadem vocibus Graecis continet: +Hoti treis eisin hoi marturountes
+en t� ouran�, ho pat�r, ho logos kai to pneuma, kai houtoi hoi treis hen
+eisi+, quae catholicorum omnium consensu probantur.
+
+    [1.] Alibi: _Hispanicus_.
+
+OCTAVIUS: Quis putet, Cyrillum, Hilarium, Ambrosium, Augustinum,
+Hieronymum ac tam multos pontifices, cum Arianos refellerent, locum
+illum tanti ponderis ac momenti fuisse praetermissuros, cum levissimas
+quasque conjecturas, imo etiam syllabas et apices hujus argumenti
+consectari videamus? At ne Johannes quidem illius epistolae auctor id
+omissurus erat, cum ad evangelii scriptionem non prius accesserit, quam
+Cerinthus et Ebio Jesum nihil praeter hominem fuisse praedicarent, ut
+Epiphanius scribit.
+
+FRIDERICUS: At illud est argumentum maximum, Johannem ea tam perspicue
+scripsisse, ut omnem praeciperet dubitandi occasionem.
+
+SALOMO: Johannes, qui[1] caeteros evangeliorum scriptores ut aquila
+dicitur superavisse, cum[2] in multis sui oblitus videtur, tum in eo
+maxime, quod Jesum antequam moreretur ita loquentem inducit[3]: _Nemo
+ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, filius hominis, qui est
+in[4] coelo._ At Jesus nondum in coelum ascenderat (si tamen ascendit),
+cum ne mortuus quidem esset.
+
+    [1.] Alibi: _quidem_. [2.] Alius: _tamen_. [3.] Joh. 3, 13.
+    [4.] Alibi: _de_.
+
+CORONAEUS: Optimus quisque theologus[1] sic interpretatur, ut utrique
+naturae simul tribuat, quod neutri seorsim conveniret. Alii duplicem
+ascensum fingunt, unum visibilem, alterum invisibilem, de quo agitur hoc
+loco.
+
+    [1.] Calvinus in harmon.
+
+TORALBA: At neque ascensus in coelum Deo convenit, neque homini.
+
+CURTIUS: Utrique naturae convenit, quod seorsim alteri congruere non
+potest. Atque haec solutio latissime patet ad mirabiles Christi
+actiones, quae nec in hominem solum nec in Deum solum convenire possunt.
+
+SALOMO: Idem Johannes Jesum ita loquentem inducit[1]: _Si testimonium
+perhibeo[2] de me, testimonium meum non est verum._ Alibi[3] tamen plane
+contrarium affirmat: _Dum si testimonium_, inquit, _perhibeo de me ipso,
+testimonium meum est verum, quia scio, unde veni._ Item de Christo
+scribens[4]: _Mea doctrina non est mea, sed ejus, qui misit me._ Cur
+suam appellat, si alterius est? Nam in eo ipso omnem deitatem[5] a se
+abjecisse videtur.
+
+    [1.] Joh. 8, 14. [2.] Alibi: _perhiberem_. [3.] Joh. 5, 31.
+    [4.] Joh. 7, 6. [5.] Alibi: _divinitatem_.
+
+CURTIUS: Alia fuit oratio Christi ad apostolos, alia fuit ad Scribas et
+Pharisaeos, qui sua dicta criminari consueverant, apud quos nihil aliud
+se quam hominem, i.e, phrasi Hebraea et Graeca +ton huion tou anthr�pou+
+profitetur, at in coetu apostolonim aperte se Dei filium esse et ab eo
+venisse affirmavit.
+
+SALOMO: Idem Johannes[1]: _Is super quem videtis spiritum descendere, is
+est baptisatus a spiritu sancto._ At Matthaeus bene ac[2] penitus Jesum
+Johanni Baptistae fuisse cognitum scribit his verbis[3]: _Quin potius
+abs te baptizari debeo._
+
+    [1.] Joh. 1, 33. [2.] Deest alibi; loco verborum _bene penitus_ alii
+    legunt: _ante_. [3.] Matth. 3, 14.
+
+FRIDERICUS: Cognitus quidem erat Jesus ut propheta, non autem ut
+aeternus Dei filius, quia nondum audita Dei vox erat: _Tu es filius meus
+dilectus._
+
+SALOMO: Sed quoniam utriusque[1] Johannis mentio incidit, jure
+mirantur[2] etiam theologi christiani, quamobrem Lucas introduxerit
+Elisabetham colloquentem cum Maria, quasi[3] foetum, quem utero
+gestabat, senserit eodem visitationis illius momento, cum tamen ante
+visitationem natus esset Johannes? Hanc absurditatem ut Graeci
+declinarent, visitationis illius diem fastis exemerunt, sed eo die
+festum colunt venerandae vestis Mariae virginis, in plachernis[4] Syri
+vero et Graecos et Latinos aberrare praedicant ac propterea visitationis
+festum diebus septem ante Johannis Baptistae et hujus ante Christi
+natalem diebus septem collcoarunt.
+
+    [1.] Alibi: _utrinque_. [2.] Alius: _merentur_. [3.] Alius: _sicut_.
+    [4.] Alius: _glachemis_.
+
+CURTIUS: Quasi vero dies feriarum, quas colimus, nondum institutos tam
+curiose veteres consectarentur!
+
+OCTAVIUS: Gravius illud est, quod Johannes scribit[1], Christum prius
+afflavisse apostolos spiritu sancto, quam ascenderet in coelum, qui
+tamen obtestatur, spiritum non[2] venturum, nisi abiret ad patrem[3].
+
+    [1.] Joh. 20, 22. [2.] Loco duorum horum verborum alibi legitur:
+    _non prius_. [3.] Joh. cap. 14 et 15.
+
+FRIDERICUS: Hoc ita scriptum est, ut intelligamus spiritum a patre et
+filio prodire[1], contra Graecorum opinionem.
+
+    [1.] Alibi: _procedere_.
+
+SALOMO: Solutiones istas non moror, sed miror apostolos toties ac tam
+saepe labi, cum prophetas testes arcessere consueverunt, ut cum
+Matthaeus scribit, Christum triginta nuramis argenteis divenditum
+fuisse[1], ut prophetia Jeremiae[2] impleretur: _Appretiaverunt_,
+inquit, _pretium meum triginta argenteis_, quae verba nec apud Jeremiam,
+nec apud ulles scriptores veteris instrumenti reperiuntur. Item, ut
+Messiam Deum[3] de ligno suspensum iri docerent, illud ex psalmis
+corripuerunt[4]: _Dicite in gentibus, regnavit a ligno Deus_, ut quidem
+Justinus Martyr, Lactantius, Augustinus, Cassiodorus, Theodulphus, alii
+aliorum errorem secuti scripserunt, quae verba "a ligno" Ebraeis,
+Chaldaicis, Graecis ac Latinis interpretationibus veterum deesse
+videmus, non modo in libris[5] psalmorum, verum etiam in libris
+Paraleipomenon. Sic enim Ebraica legimus: #imru vagoyim Yehovah malakh#,
+quae LXXII sic reddunt: +eipate en tois ethnesin, hoti kurios
+ebasileuse+, i.e. dicite in gentibus, Deus regnavit. Jam vero miracula
+stupenda sunt a Johanne[6] descripta, quae a reliquis praetermitti
+capitale videri possit, ut cum milites praetoriani Jesum comprehendere
+conarentur, sola illius voce perterritos ac retrolapsos corruisse. Item
+Lazari resurrectionem tam stupendam solius Johannis[7] testimonio niti
+videmus, cum caeteri levissimas etiam febrium curationes denotarint.
+
+    [1.] Matth. 27, 9. [2.] Non Jeremiae, sed potius Zach. 11, 13.
+    [3.] Alibi: _ducem_. [4.] Ps. 96 (95), 3 sq. [5.] Alibi: _libro_.
+    [6.] Joh. 16. [7.] Joh. 11.
+
+CORONAEUS: Nec ab omnibus omnia scribi potuerunt, cum nec omnes
+evangeliographi rebus gestis adesse, nec si affuissent scriptis omnia
+complecti, nec si omnia scriptis mandarent, mundus ea capere potuisset,
+ut Johannes ipse scribit, sed ea quae ab aliis vel omissa, vel obscurius
+dicta erant, recognovit, cum postremus omnium ad scribendum accesserit
+et ab ipsa deitate Christi auspicatus fuerit eo tempore, quo Cerinthus
+et Ebio +Christon einai philon anthr�pou+ praedicarent: Tum, inquit
+Epiphanius, Johannes coepit +euangelizesthai+.
+
+SALOMO: Non capio, quae deitas in Christo esse potuerit, nam si post
+baptismum spiritu sancto afflari coepit, ut quidem Lucas[1] asseruit,
+quonam modo a daemonibus agitatus est, ut modo supra pinnaculum templi,
+mox in montem altissimum subvectus sit? Consimile est illud, quod
+Johannes tradit, Judam apostolum accepto Christi corpore in coena, eodem
+momento a cacodaemonibus correptum fuisse[2]. At in eodem homine bonus
+et malus daemon simul stare non potuit. Nam cum Saul a Samuele rex est
+initiatus et unctus, ab angelo beari et afflari coepit. Et postquam Dei
+jussa sprevisset, desertus ab angelo coepit a cacodaemone agitari[3].
+Jam vero cur tantum anno trigesimo Christus coepit afflari spiritu
+sancto? Nam ex eo planum est, antea spiritu sancto caruisse, quem tamen
+Deum fuisse affirmant.
+
+    [1.] Luc. 4, 36. [2.] Joh. 13, 17. [3.] 1 Sam. 12. 14.
+
+CURTIUS: Utrumque stare potest, simul a bono daemone eundem agitari
+posse[1] et cacodaemonem eundem exerceri[2] posse. Argumento sit, quod
+Jobus, mortalium integerrimus, cum a malo genio torqueretur, non
+propterea tamen a bono genio desertus, sed ad breve tempus facta est
+potestas ejus vexandi Satanae, principi mundi hujus, ut probaretur.
+
+    [1.] Alibi: _fuisse_. [2.] Alibi: _excoecari_.
+
+SALOMO: Quid divina potestate alienius, quam Deum agitari a daemone?
+Quid item absurdius aut capitalius, quam appellare Satanam principem
+mundi hujus, ut Jesus loquutus[1], vel a�ris hujus, ut Paulus[2]
+scribit. Hic enim Manichaeorum perniciosissimus[3] error, qui Satanam
+rerum elementarium et corporum principem efficere tentarunt. Angeli
+quidem provinciarum principes ac urbium custodes et praefecti dicuntur
+in scriptura sacra[4], Satan[5] vero carnifex eorum et minister.
+
+    [1.] Joh. 14, 30. 16, 33. [2.] Ephes. 6, 11. [3.] Alibi:
+    _perniciosus_. [4.] Dan. X., 12. [5.] Alii: _Satanas_.
+
+CURTIUS: Quando spiritum sancturu legimus Christum afflavisse post
+baptismum, non eo pertinet, ut eum[1] antea ipso caruisse putemus, cum
+ipse Deus esset, sed quia tum maxime virtus divina, quae antea
+humanitatis specie contenta delituerat, foras prodire coepit et
+actionibus plane divinis implicari.
+
+    [1.] Alibi: _illum_.
+
+SALOMO: Si spiritu sancto ita caruisset, ut putatur, cur his verbis
+uteretur: _Spiritus sanctus, cum venerit, docebit vos omnia_[1]? Ex
+quo[2] intelligitur, ea quae spiritui sancto nota erant, illi fuisse
+igota, aut ea noluisse[3] aut non potuisse carissimos discipulos docere,
+quae in Deum nullo modo convenire possunt.
+
+    [1.] Joh. 14, 26. [2.] Alius: _eo_. [3.] Alibi: _non voluisse_.
+
+CORONAEUS: At in eo ipso Christi deitas elucet, qui tametsi apostolos
+summa caritate complecteretur, eaque[1] doceret, quae pro illorum captu
+percipi poterant; arcana tamen diviniora ac sublimiora, nisi Deus illos
+spiritu suo afflavisset, non magis intelligi[2], quam colores sine luce
+videri potuissent. Hoc igitur beneficium distulit post suam in coelum
+ascensionem. Atque illud est, quod rex Salomo eleganti allegoria fingit
+de amica interpellante Amasium, i.e. de mente sapientiae avidissima:
+_Trahe me_, inquit[3], _post te et curremus._ Ita Christus non obscure
+aut ambigue, sed aperte dixit: _Nemo venit ad me, nisi pater traxerit
+illum._[4]
+
+    [1.] Alius: _eosque_. [2.] Alibi: _intelligere ... videre_.
+    [3.] Cant. 1, 3. [4.] Joh. VI., 44.
+
+SALOMO: Nisi evangelia magna vi distorqueantur, negari nou potest,
+Christum multa ignorasse: _Diem_, inquit ille[1], _et horam judicii, ne
+angeli quidem sciunt, sed pater ipse solus_, ac propterea spiritum
+Christi diviniorem coelitus evocandum fuisse. Si Jesus erat ipsissima
+patris aeterni sapientia, qui fleri potuit, ut aliquid ignoraret, cum
+ignorationem theologi ab originis sordibus ac peccatis derivari putent?
+
+    [1.] Matth. 24, 36.
+
+FRIDERICUS: Haec ambiguitas bifariam dilui potest[1], scilicet filium
+nescivisse judicii diem, ut evulgaret: aliud enim est nescire negative,
+aliud ignorare privative, ut scholasticis verbis utamur, vel quatenus
+homo nescivit, non quatenus Deus. Quo pertinent illa[2]: _Proficiebat
+aetate ac sapientia._ Item[3] didicit per ea, quae passus est, quae ad
+mentem humanam referuntur. Neque tamen Ambrosii sententia probatur, qua
+secundum carnem scientia et sapientia impleri coepisse scribit.
+
+    [1.] Cyrill. l. 9. Thess. cap. IV. [2.] Luc. 2, 44. [3.] Hebr. 13.
+
+SALOMO: Fames, sitis, dolor, tristitia, metus, formido, consternatio,
+quibus Christus conflictabatur, corpori et animae inferiori communia
+sunt, quae tametsi aliena a sapienti a forti viro dicantur, humana tamen
+esse[1] fatemur, quia corporis contagionem quandam cum anima inferiore
+significant. Sed scientia, prudentia, sapientia mentis solius propria
+sunt, quae mens, si divinitati conjuncta fuit, nihil potuit ignorare,
+tametsi affectiones humanas illi tribuunt, ejusmodi, ut nullum nisi
+voluntarium fuerit perpessus, quod quidem si verum esset, quorsum
+diceret: _Anima mea turbata est?_[2] Cur item in horto supplicia
+deprecanti sudores sanguinis aqua despersi[3] diffluerent? cur in haec
+verba prorumperet[4]: _Pater! si fieri potest?_ An illa Dei vox est? num
+potius hominis dolore et desperatione fracti? Quid extrema illa
+declamatio[5]: _Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me?_ Nonne[6]
+satis significant hominis abjectissimi vocem et alium a se Deum
+confitentis?
+
+    [1.] Alibi: _ei_. [2.] Matth. 26, 38 sqq. [3.] Alibi: _respersi_.
+    [4.] Alibi: _erumperet_. [5.] Matth. 27, 46. [6.] Alius: _Num_.
+
+TORALBA: Cum Zeno Eleates et Anaxarchus[1], variis uterque temporibus,
+in mortario malleis ferreis tyrannorum jussu tunderentur, magno ac forti
+animo dolores acerbissimos pertulerunt, atque etiam verborum[2]
+majestate crudelitates omnes aspernati superaverunt. Quis igitur
+Christum, quem totius[3] divinae sapientiae fontem appellant, tam
+abjecti et fracti animi fuisse arbitratur?
+
+    [1.] Diog. Laertius in vitis philosophorum. [2.] Alius addit:
+    _magnanimitate_. [3.] Alibi: _toties_.
+
+SALOMO: Memorabilis est historia septem fratrum Ebraeorum apud Josephum
++peri autokratoros logismou+[1], qui Antiochi crudelissimi tyranni jussu
+laceratis artubus cum flammis torquerentur, ne porcorum esu contaminati
+legem divinam violarent, non lacrymas, non suspiria ex intimo pectore
+duxisse aut vultum mutasse feruntur, sed invictum animi robur adversus
+omnia tormenta prae se tulisse.
+
+    [1.] 4 Maccab. 7, 6 sqq. (cf. Euseb. hist. eccles. 3, 10). [N.]
+
+TORALBA: Fuit igitur in Christo metus futurae mortis necessarius, aut
+non fuit metus, quia fingit metuere, qui volens metuit. Si non fuit metu
+mortis perterritus, cum tanto ardore et impetu exclamaret, certe metum
+simulavit, cum esset in ejus potestate, non metuere, non angi, non
+dolere, non mori, non cruciari et simulatione quadam inanes illas
+rogationes effudit, ut pater eum crudelissimo supplicio[1] liberaret,
+cum nihil pateretur.
+
+    [1.] Alibi: _cruciatu_.
+
+CORONAEUS: Non simulatione fictus, sed erat verus[1] metus, verus
+cruciatus, verus dolor, vera mors, alioquin tot loca scripturae de
+acerbissimis Christi doloribus, morte, cruciatu pro generis humani
+salute falsa fuisse fateremur, quasi nihil hominis habuisset Christus,
+si tum nihil pateretur: _Sed tamen oblatus est_, inquit David, _quia
+voluit._
+
+    [1.] Alibi: _vere_.
+
+CURTIUS: In eo tantum quaestio vertitur, an vero metu conflictaretur, an
+omnino metu vacaret? Metu caruisse putant plerique. Sic enim Paulus[1]:
+_Cum in diebus carnis suae precationes et supplicia omnes funderet ad[2]
+illum, qui a morte servare poterat, cum clamore valido et lacrymis,
+exauditus est a metu._ Sic enim illa verba; +apo eulabeias+
+interpretantur[3], ex Ebraica phrasi[4] et praepositione #min#. Est enim
+epistola hebraice primum scripta.
+
+    [1.] Ebr. V, 7 sq. [2.] Alibi: _apud_. [3.] Beza in cap. V ad
+    Ebraeos. [4.] Alius: _voce_.
+
+SALOMO: Certe cruciatum deprecabatur et mortem his verbis[1]: _Si fieri
+potest, transeat a me calix iste_, i.e. cruciatus et mors ipsa cruciatum
+secuta. Si est exauditus, sine cruciatu et morte supplicium evasit, si
+dolorem sentit ac mortem, non est exauditus.
+
+    [1.] Matth. 26, 39.
+
+OCTAVIUS: Isma�litae exauditum fuisse constanter affirmant ac Dei
+bonitate hostium manibus ereptum, ex Alcorani Azora secunda, Simeonem
+vero quendam cruci affixum. In qua sententia legimus Hilarium[1],
+Simeonem magum, Celsum, Marcionem, qui fatentur quidem cruci affixum,
+nullos tamen pertulisse dolores. _Habuit Christus_, inquit Hilarius, _ad
+patiendum corpus idoneum, sed non ad dolendum, ut telum, ignem et aquam
+penetrans._ At neque Christiani, neque Isma�litae Christum probant
+habuisse corpus +alloeides[2] kai phantastikon+, neque enim verus homo
+fuisset, si spectri corpus impatibile ei fuisset.
+
+    [1.] Lib. 1 et 10 de trinitate. Epiphan. contra haereses. [2.] In
+    codicibus false: +augoeides+.
+
+FREDERICUS: Illud quidem est Mahummedis teterrimi perniciosissimum
+figmentum, scilicet Christum supplicio mortis ereptum, ne homines in
+Christi veri Dei ac hominis morte salutari fiduciam ac spem collocarent.
+Oporteret enim omnia omnium[1] sanctorum scripta una littera inducere.
+_Mortuus est_, inquit Paulus[2], _propter scelera nostra et resurrexit
+propter justificationem nostram._ Mortalem fuisse quis ambigere potest,
+qui hominem fuisse fateatur? At enim resurgens verum corpus recepit.
+Itaque tum apostolis se contuendum praebens, ut verum corpus esse
+doceret: _Spiritus_, inquit[3], _carnem et ossa non habet, contrectate,
+videte loca clavorum et vulnerum cicatrices._
+
+    [1.] Deest alibi. [2.] Rom. V, 6. 8. [3.] Luc. XXIV, 39.
+
+OCTAVIUS: Celsus is, qui septem libros contra[1] Christianos effudit[2],
+Christi resurrectionem plane similem dicebat resurrectioni Cleomedis
+Astypalaei, quem ex Apollinis oraculo resurrexisse veteres scripserunt,
+nec postea in sepuloro repertum. Idem Celsus[3] valde absurdum sibi
+videri scribit, quod unius meretricis testimonio resurrexisse credatur
+is, qui pridie populis spectantibus in cruce mortuus erat.
+
+    [1.] Alibi: _adversus_. [2.] Origenes l. 3 contra Celsum. [3.] Orig.
+    c. Celsum. Lib. III.
+
+FRIDERICUS: Celsum Epicureum fuisse constat; nulla autem est pietatis
+nota melior, quam ab Epicureis irrideri.
+
+SENAMUS: Si ex utero Christus conclusa vulva prodiit in lucem, ut omnes
+Christiani fatentur, si adversariis illum lapidare cupientibus
+disparuit, ut est apud Johannem capite octavo, si aedibus conclusis in
+coetu discipulorum visus est[1] ac saepius hominum obtutum ut Gyges
+effugit, si maria sicco pede calcavit, profecto spectrum fuisse aut
+inane corpus habuisse fatendum est, quia verum corpus sive osseum sive
+a�reum nullam penetrationem admittit.
+
+    [1.] Marc. 16. Luc. 14. Joh. 21.
+
+SALOMO: Demus illud, corpora corporum nullam penetrationem pati, videmus
+tamen angelos veris corporibus assumtis, imo et sortilegos transvectos
+saepius apparuisse ac disparuisse, saepe quoque aquis subvectos nullis
+voraginibus immergi potuisse, ut judicibus omnibus compertum est, eos
+tamen veris corporibus indutos constat. Ita quoque Jesum verum corpus
+habuisse et cruciatus acerbissimos ipsiusque mortis duritatem cum dolore
+pertulisse confitendum est. Sed illud me angit, cur mortis et supplicii
+veniam tam ardenti supplicatione flagitaret is, qui si Deus esset, nullo
+negotio a se impetrare potuisset?
+
+CURTIUS: Ut omnes intelligerent, Christum non modo Deum verum, sed[1]
+etiam hominem verum esse, nec utramque naturam in eo fuisse confusam.
+
+    [1.] Alibi: _verum_.
+
+OCTAVIUS: Isma�litae constanter negant, Christum deitatem sibi
+arrogavisse. _Nec rapinam_, inquit Paulus[1], _arbitratus se esse
+aequalem Deo._ Atque ejus rei sempiterna testimonia in evangeliis
+exstare videmus. Cum enim quidam Christum compellaret his verbis[2]:
+_Magister bone!_ Tum ille: _Cur me_, inquit, _dicis bonum, cum nemo
+bonus sit nisi unus Deus?_ Hic non modo deitatem procul a se rejecit,
+verum[3] etiam peccatorem se confitetur. Item, cum rogaretur, cur se Dei
+filium appellaret, reposuit illud[4]: _Nonne scriptum est: Ego dixi, Dii
+estis et filii excelsi omnes?_ Item illud: _Vado ad patrem meum et ad
+patrem vestrum._ Nec satis habuit, se cum caeteris hominibus eadem
+originis societate conjugare, verum etiam cum caeteris Deum unum
+agnoscere omnium communem, nec modo illud, sed etiam sui reditus causam
+subjiciens. _Quia pater_, inquit[5], _major me est._ Quo loco
+Tertullianus contra Praxeam: Pater, inquit, alius est a filio quia
+major. Item illud[6]: _Haec est vita aeterna, ut cognoscant, te unum
+Deum verum et quem misisti, Jesum Christum._ Hic omnem omnino
+divinitatem exuit, ut acutissimis[7] quibusque[8] theologis placet.
+Item[9]: _Qui in me credit, non in me credit, sed in eum, qui misit me._
+Item: _Pater, in manus tuas commendo spiritum meum._ Item: _Pater, quia
+hoc abscondidisti sapientibus_[10]. Paulus vero locis omnibus Christum
+appellat dominum, sed a Dei appellatione semper segregans: _Benedictus_,
+inquit,[11] _Deus domini nostri Jesu Christi_, et cum de Christo multa
+scripsisset ad Timotheum, subjicit haec verba adversante particula[12]:
+_Regi autem seculorum immortali, invisibili, soli Deo honor et gloria!_
+Item: _Unus est dominus, unum baptisma, una fides, unus Deus_[13]. Item
+appellat Christum imaginem Dei[14], ut Moses initio libri originum
+hominem ad imaginem Dei conditum scribit: res autem ab imagine tota
+natura differt. Item[15]: _Deus autem pacis, qui reduxit a mortuis
+dominum nostrum Jesum Christum._ Item[16]: _Gratia in vobis[17] augeatur
+per agnitionem Dei et Jesu domini nostri. Item[18]: Unus est Deus, ex
+quo omnia, et unus Christus, per quem omnia._ Item[19]: _Sciat omnis
+ecclesia, quod Christum hunc Jesum facit Deus._ Item: _Qui custodiunt
+mandata Dei et fidem Jesu_[20]. Vox autem domini nihil aliud Ebraeis
+quam doctorem[21], paedagogum ac magistrum significat. Itaque
+Lucianus[22], Christianam religionem professus, Christum +megan
+sophist�n+ honoris causa vocat, ut Plato Protagoram.
+
+    [1.] Phil. II, 6. [2.] Marc. X, 17. Lucae XVIII, 18. [3.] Alibi:
+    _veram_. [4.] Joh. 10, 34 sq. [5.] Joh. 14, 28. [6.] Joh. XVII, 3.
+    [7.] Calvinus; Cap. XX Joh. [8.] Alibi: _quibusdam_. [9.] Joh. 12,
+    44. [10.] Matth. 11, 27. [11.] 2 Cor. 1, 3. [12.] Timoth. 6, 15 sq.
+    [13.] Eph. 4, 5. [14.] Col. 1, 15. [15.] 1 Petri 1, 2. [16.] 2 Petri
+    3, 18. [17.] Alibi: _nobis_. [18.] 1 Corinth. 8, 6. [19.] Ephes. 3,
+    10. [20.] Apocal. 14, 12. [21.] #Rav#, #Rabbee#, #Ravunee#. [22.] In
+    Peregrino.
+
+CURTIUS: Quid mirum, si Lucianus Atheorum ter[1] maximus Christo, quem
+turpiter ac impie ejuraverat, deitatem eripere conatur? Qui autem
+Christum a Paulo[2] Dominum tantum, non etiam Deum, appellari ajunt,
+illud opinor non legerunt: Ex Judaeis est Christus, quantum quidem ad
+carnem, qui est in omnibus Deus laudandus.
+
+    [1.] Alius: _derisor_. [2.] Rom. 9, 3.
+
+OCTAVIUS: Haec verba antiquis exemplaribus defuisse testantur Cyrilli et
+Epiphanii scripta, ut illud: Petra autem erat Christus; et infinita
+prope loca, quorum partem maximam Epiphanius denotavit. Sed qui fieri
+posset, ut qui sit Deus, alteri sapientiam, sanctitatem acceptam ferat:
+_Pater_, inquit, _clarifica filium!_[1]
+
+    [1.] Matth. XX. Marc. X. Joh. V.
+
+FRIDERICUS: Bona fide, Octavi, caetera subjungere oportet: clarifica
+filium claritate, quam habuit prius quam mundus hic fieret! Quis autem
+exstitit prius quam mundus hic fieret, nisi Deus ipse? Hoc igitur loco
+superiora facile diluuntur, quae tamen veteres ad personarum
+distinctionem traxerunt.
+
+OCTAVIUS: Sed juniores theologi veteram dicta refutant, cujusmodi est
+illud: principium qui et loquor vobis; quod veteres ad deitatem referri
+putant oportere. Et illa Jesaiae verba: _generationem ejus quis
+enarrabit?_[1] Quae veteres ad deitatem pertinere tradunt. Apertioribus,
+inquit Calvinus[2], scripturae locis contentos esse oportuit, ne se
+Judaeis deridendos praeberent. Exceptio enim erat in promtu, prophetam
+de Christo non cogitasse. Idem, quod Petri concionem refellit, qui haec
+verba[3]: _Excitabit Deus vobis prophetam de fratribus vestris, mei
+similem, ipsum audite_, ad Christum pertinere diceret, qui cum Petrus
+Christum. Mosi similem fuisse praedicat, illi eripit deitatem.
+Muhammedes vero legislator Deum ita loquentem inducit, Azora tertia: O
+Jesu Mariae fili, tu persuades hominibus, ut Dei loco te matremque tuam
+Deos habeant ac venerentur. Ad haec Jesus ita respondit: Absit a me,
+Deum esse mentiar, tu scis, me hominibus semper suasisse, ut te Deum
+meum et suum adorent.
+
+    [1.] Jesaiae cap. 53, 8. [2.] Calvinus in Joh. 5 et 8.
+    [3.] Deuteron. 18, 15. Act. 3, 23.
+
+FRIDERICUS: Aliud est, eripere Christo deitatem, aliud negare, Christum
+se pro Deo gessisse. Publice quidem Dei appellationem rejecit, apud suos
+autem quis et qualis esset aperte declaravit, sic tamen ut divinae
+illius majestatis decus humana imbecillitate ac specie vetaret. Sed cum
+multa de Christi deitate occurrant, tum vero duo gravissima ipsius Dei
+patris de coelo testificantis oracula exstant[1]: _Hic est filius meus
+dilectus, in quo mihi complacuit, ipsum audite!_ Item illud[2]: _Et
+clarificavi et clarificabo._ Item illud Thomae clara voce
+confitentis[3]: _Dominus meus et Deus meus!_ Nam utrumque in Christi
+persona conjunxit; quanquam testimonio Johannis ipsius, qui[4] ab intimo
+Christi pectore divinam sapientiam expressit, nullum clarius esse
+potest. Sic enim[5] auspicatur spiritus sanctus illud evangelium[6]: _In
+principio erat verbum et verbum erat apud Deum et Deus erat verbum._
+
+    [1.] Matth. 3, 17 et 17, 5. [2.] Joh. 12, 28. [3.] Joh. 20, 28.
+    [4.] Desiderantur haec octo sequentia verba in uno codice.
+    [5.] Alius: _etiam de Christo Jesu_. [6.] Joh. 1, 1 sqq.
+
+SALOMO: Tametsi ecclesia nihilo plus et certe minus apud nos ponderis
+habeat, quam apud Isra�litas, nihilominus ea quae Christiani firmissima
+putant divinitatis Christi fundamenta veteribus exemplaribus deesse
+videmus. Nam Epiphanius haec verba[1]: _Audita est vox de coelo: tu es
+filius meus_ etc., Marcionis archetypo deesse scribit, et illud[2]: _In
+Christi morte sol obscuratus est_; item illud[3]: _hodie mecum eris in
+paradiso_; item illud[4]: _Petra erat Christus_; et illud: _finis legis
+Christus, in salutem omni credenti_[5]; item illud: _Quaeritis viventem,
+resurrexit a mortuis et totum resurrectionis caput_[6]. Item illud[7]:
+_Ut sciatis, quod filius hominis potestatem habeat dimittendi peccata._
+Quid, ducenta circiter loca commemorem, quae Marcionis exemplari
+defuisse Epiphanius denotavit[8].
+
+    [1.] Matth. 3, 17. 17, 5. [2.] Matth. 24, 29. [3.] Luc. 23, 43.
+    Caeterum desunt haec verba in uno codice. [4.] 1 Corinth. 10, 4.
+    (cf. Exod. 17, 6. Psalm. 78, 15 sq. 105, 41. Jesaiae 48, 21.
+    Sapient. 11, 4). [5.] Rom. 10, 4. [6.] Coloss. 2, 16. [7.] Matth. 9,
+    6. [8.] Alibi: _notavit_.
+
+CURTIUS: Si quid a Marcione haeresiarcha detruncatum, si quid ab Arianis
+detractum, addictum, mutatum, inversum, perversum, an propterea fides
+evangelicis scriptis deroganda venit? Nam ex eo maxime Christi deitas
+colligitur, inquit Theophylactus[1], quod peccantibus ignovit, cum
+solius Dei sit proprium, crimen abolere.
+
+    [1.] Alius: _Theophilus_. (Theophylactus in cap. 1. Luc. Cypriani
+    serm. de laps.)
+
+SALOMO: Illud quidem assentior, atque ita Dei propium esse, ut ne
+angelis quidem tanta sit ab Immortali tributa potestas, ut Rabbi Joseph
+notavit. De omnibus autem impietatis generibus, quae multa sunt, nullum
+detestabilius est, quam homini ab homine illud ignosci, quod in Deum
+peccatur[1].
+
+    [1.] Psalm. 130, 4.
+
+CURTIUS: At nihil saepius in sacris litteris occurrit, quam illa formula
+Christi in curatione languentium: _Remittuntur tibi peccata tua_[1]. Et
+cujus est, mundum judicare, nisi Dei solius proprium? At Christo mundi
+judicium datum esse constat. Quis igitur de illius deitate dubitare
+possit? Quae cum ita sint et cum omnia non modo argumenta, sed etiam
+argutiarum sophismata, divinis oraculis facillime diluantur, constanti
+ac stabili assensione Christi, veri Dei et hominis, divinitatem tot ac
+tam multis seculis confirmatam, sic teneamus oportet, ut nunquam nos a
+suscepta fide divelli patiamur.
+
+    [1.] Matth. 9, 2.
+
+CORONAEUS: Rectissime tu quidem, Curti, sed non satis est docuisse[1],
+Christum verum Deum et hominem esse, ut nobis persuasum est, nisi
+intelligamus, quae qualisque sit unio utriusque naturae, quod sequenti
+disputationi relinquitur nobis asserendum.
+
+    [1.] Alibi: _non satis docuisti_.
+
+Quibus dictis singuli, peracta solita[1] gratiarum actione,
+discesserunt.
+
+    [1.] Alius: _cum solita_.
+
+
+
+
+LIBER SEXTUS.
+
+
+Die consequenti tardius solito convenerant, quoniam dies erat Veneris
+jejunio sancta, qua non nisi semel cibum capiebat Coronaei domus. Qui
+tametsi frugalissime viveret propter jejunium, diutius tamen aliquanto
+prandium protraxerat, ut mihi[1] tragoediam coeptam perlegere licuerit
+ad extremum, quo Muphtes[2], maximus sacrorum antistes ac divini juris
+interpres, pro trium principum caede veniam a Deo precatus expiavit.
+Et cum laudatorio Davidis cantico simul Deo gratias egissent, ut
+consueverant: Vos, inquit CORONAEUS, lautioribus ferculis excepissem,
+si per leges pontificias carnibus vesci licuisset.
+
+    [1.] Alibi: _nisi_. [2.] Alius: _Mystes_.
+
+SENAMUS: Nunquam jucundius epulari soleo, quam jejuniorum diebus, quibus
+exquisita fercula piscium nobis apponuntur ac poenitentia scelerum
+vescimur cibis, quibus olim reges summa voluptate fruebantur i.e.
+piscibus, cum nulla prope carnium fercula principum mensis apponerentur,
+nisi quis forsan turdos aut lepusculos intulisset, aut aprum grandiorem
+delicatissimis avibus[1] plenum, quem equum Trojanum et +eched�ron+[2]
+appellabant[3]. Et certe Augustus Caligula, ut natalia ineunte imperio
+magnifice celebraret, totum mare mediterraneum expiscari jussit, ut
+piscium optimorum lactes in urbem inveherentur ac praecipue mulli,
+rhombi, muraenae, siluri, qui mensis cum triumpho apponi solebant.
+
+    [1.] Alius false: _civibus_, id quod sine sensu est. [2.] Alii:
+    +asched�ron+. [3.] Athenaeus, l. V. deipnos.
+
+OCTAVIUS: Sunt ista insanientis libidinis argumenta. Quae cum M. Cato
+Censorinus multis ante saeculis prospiceret, eam civitatem[1] diutius
+stare posse negabat, in qua pisces bove carius emerentur. Nam veteres
+gregibus et armentis epulas parabant, iis etiam sacra faciebant, nulla
+enim fere piscium sacrificia reperiuntur.
+
+    [1.] Alius: _eam aviditatem_.
+
+CURTIUS: Antiqui ea Diis offerebant, quibus affluebant, ac potissimum
+porrigebant molas, i.e., ut scribit Homerus, ex hordeo, sale et aqua
+confectas, unde[1] vox immolandi. Postea porcos caeterasque pecudes
+sacrificare licuit, rarius aves. Accolae maritimi, nautae, piscatores
+maximum quemque thynnum Neptuno mactabant, ut scribit Athenaeus, qui
+mullum Dianae, cytharum Apollini, phocas Mercurio, apros Veneri,
+pompilum[2] Marti sacros fuisse scribit. Sed eo processit amentiae[3]
+Caligula, ut sibi quasi Deo phasianos, rhinocerotas[4] et pavones
+mactari juberet.
+
+    [1.] Alibi: _quae_. [2.] Piscem quemdam maritimum, quem alibi
+    appellant nautilum. Plinii hist. natur. 32, 54. 9, 20 et 47.
+    [3.] Alibi: _dementiae_. [4.] In codicibus: _phaerincopteros_.
+
+TORALBA: Si praestantissimum immortali Deo quoque gratissimum, et quo
+praestantius, eo gratius est donum. Profecto nihil piscium sacrificio
+inter animantia[1] gratius debet videri, si puritatem sive[2]
+sanctitatem animantis illius, seu morbis omnibus vacua corpora sive
+vitae diuturnitatem spectes, qua caeteris longe praestare mihi videtur.
+
+    [1.] Addit alius codex: _bruta_. [2.] Alibi: i.e.
+
+FRIDERICUS: Ego quidem pisces caeteris animantibus puriores esse duco,
+tum quia in elemento purissimo vivunt, tum etiam quod maris puritate
+sordes omnes non modo corporum, sed etiam animorum elui atque expiari
+putantur. Sed quod vitam terrestribus diuturniorem aquatilia ducant,
+vix est, ut mihi persuaderi possit, cum Elephantos centum annos supra
+viginti vivere consuesse proditum sit de Juba rege, rerum naturalium
+acerrimo venatore.
+
+OCTAVIUS: Immo vero Apollonius Tyanaeus elephantum in India vidit, ut
+est apud Philostratum[1], qui ab Alexandro Magno ad sua usque tempora
+vitae trecentos annos superarat[2]. Quod Aristotelis opinioni quodammodo
+congruit; is enim tradit, nullum animal homine vivacius esse post
+elephantum.
+
+    [1.] Lib. 7, in vita Apollonii Tyanaei. [2.] Alibi: _superabat_.
+
+FRIDERICUS: Certe vivacissimum esse animalium hominem, ex sacris
+litteris constat, scilicet primos illos humani generis creatores
+nongentos amplius annos vixisse ac nonnullos proxime ad annum millesimum
+accessisse.
+
+SENAMUS: Quid est igitur, quam ob rem diuturna vita tam brevi
+curriculo[1] conclusa sit, ut etiamnum Moses[2], qui libros originum et
+vitas diuturniores litteris mandavit, conqueratur, hominem robustiorum
+vitam vix ac ne vix quidem octogesimum annum superare.
+
+    [1.] Alibi: _circulo_. [2.] Ps. 90, qui est Mosi tributus.
+
+FRIDERICUS[1]: Scio plerisque Epicuraeis[2] libros originum incredibiles
+videri et ea potissimum, quae de hominum diuturna vita prodita fuere.
+At Josephus, antiquitatum interpres optimus[3], ut ea, quae Moses
+scripserat, confirmaret, duodecim historias ab omnibus fere populis
+summae antiquitatis ac auctoritatis testes arcessere non dubitavit,
+scilicet Berosum Chaldaeum, Mochum, Hestiaeum, Hieronymum Aegyptium,
+Nicolaum Damascenum, Homerum, Hesiodum, Hecataeum, Hellanicum, Ephorum,
+Theopompum, Acesilaum[4], Xenophontem, qui homines aliquot non modo
+quadringentos et sexcentos annos, sed et nongentos excessisse
+prodiderunt. Quin etiam majorum[5] nostrorum aetate historicis
+nobilitatus est Miles, qui quod annos 369 explevisset, Johannes de
+Temporibus usurpatur[6]. At nostra aetate, i.e. 1519, Franciscus
+Aluaresius[7] in Aethiopicis scripsit, Marcum Abnuam[8] pontificem
+maximum Abyssiniorum, anno centesimo quinquagesimo aetatis nondum senium
+prae se tulisse. Ex quo intelligitur, eos aberrare, qui longissimam
+hominis vitam post aquarum eluviones centum ac viginti circumscriptam
+fuisse putant, cum id tempus[9] hominum generi ad poenitentiam ante
+diluvia Dei concessu data esset[10].
+
+    [1.] Alius: SALOMO. [2.] Alibi: _Epicuraeorum_. [3.] Antiq. lib.
+    IV., 5. [4.] Alius: _Acasiceum_. [5.] Alii: _majori_. [6.] Alibi:
+    _vocatur_. [7.] Alius: _Mauretius_. [8.] Alibi: _Albanum_, vel:
+    _Atanam_. [9.] Alibi: _id_. [10.] Genes. 6, 3 sqq.
+
+SALOMO: Illud philosophis constat inter ipsos, non modo certum vitae
+tempus omni animantium generi ab ipso conditore circumscriptum fuisse,
+verum etiam singulorum hominum annos, menses, dies, horas, momenta
+definita esse[1], quae tum virtutibus augeri, tum etiam flagitiis
+circumcidi sacra oracula declarant, sive in hoc cadaveris gurgustio,
+sive cadaveribus erepti. Sic tamen interpretor, ut hominis spirantis
+vita non excedat annos 969, quoniam Methusala is, qui vitam mortalium
+omnium longissime protraxit, non diutius vixit[2].
+
+    [1.] Deuter. 6. 3. Regum 3. Josuae 14. 21. 29. Psalm. 14. 60. 72 et
+    108. Proverb. 6. 15. 28. [2.] Alibi: _ulterius non vixerit_.
+
+TORALBA: Vitam hanc diuturnam non naturae vi, sed procuratione divina
+primis hominibus tributam fuisse existimo, ad artes et scientias
+constituendas ac praesertim ad coelestium motuum cognitionem.
+
+CURTIUS: Principio quidem ad generis humani propagationem potius, quam
+ad scientiarum et artium investigationem, hominibus vitam diuturnam
+opinor fuisse concessam, postea vero, cum[1] longe lateque dissipatum
+est hominum genus, vita brevius contracta est, alioqui terrarum orbis,
+quantus est, populorum vim capere nullo modo potuisset. Sic autem natura
+comparatum est, ut frequentissimi sint partus eorum animantium, quorum
+vita brevior est, et rari foetus eorum, quibus vita fruenda diutius
+conceditur. Videmus enim biennio vitam polyporum definiri, quo genere
+piscium est nullum foecundius. Item lepores, quorum vita septimo anno
+circumscribitur, terrestrium omnium foecundissimi sunt.
+
+    [1.] Alibi: _quam_.
+
+TORALBA: Haec partim vera, partim in conjectura posita sunt. Neque enim,
+opinor, foecunditas leporibus aut polypis tanta[1] tributa est, quod
+illis breve curriculum vitae concederetur, sed summa Dei procuratione,
+ut alteri voracium piscium[2] alimentis[3], alteri terrestrium belluarum
+et hominum venationi et pabulo sufficerent. Foecunditatem enim et
+profusionem seminis sequitur vitae brevitas. Rapaces autem alites ac
+belluas terrestres ac maritimas[4] infoecundas esse videmus, quae tamen
+caeteras vitae diuturnitate vincunt, maxime tamen aquatiles, neque enim
+immanis illa balaenarum [ac justi ceti][5] vastitas, quae interdum est
+octo jugerum, usque eo excresceret, nisi plurium seculorum spatio. Nam
+Juba Rex in commentariis ad Augustum scribit[6], balaenam captam tantae
+magnitudinis, ut trecentos pedes latitudinis et sexcentos longitudinis
+haberet. Nullum autem longaevae vitae[7] argumentum majus est, quam quod
+pisces nullis omnino morbis corripiantur, praesertim marini.
+
+    [1.] Alibi: _ita_. [2.] Alibi: _avium_. [3.] Alius: _alimento_.
+    [4.] Alibi: _marinas_. [5.] Desunt haec verba in uno codice; alii
+    legunt: _ac mysticeti_. [6.] Relatum apud Plinium ex Jubae
+    commentariis l. 32, 1 et 9, 3. [7.] Alius: _longitudinis vitae_.
+
+FRIDERICUS: Certe quidem Fridericus II. imperator Germanus piscem Lucium
+in lacum Helpruntium[1] injici curavit[2], innexo prius branchiis annulo
+aetatis indice, qui captus est anno 1497, i.e. anno post 267, quam in
+lacum justa magnitudine injectus erat, ea[3] tamen vivacissimum
+constabat ac diutius victurum, nisi violenta morte praereptus esset[4].
+Ac nostra aetate Cyprini ab avorum memoria usque ad nepotes centum
+viginti annos amplius superarunt. Ut omittam, quod Seneca[5] scribit,
+piscem Apolliona[6] anno sexagesimo postquam in piscinam grandis illatus
+fuerat exspirasse, duobus ejusdem aetatis superstitibus. Ex quo
+intelligitur[7], belluas marinas in aqua salsa puriore et salubriore
+largissimam omnium animantium vitam protrahere. Nec invitus ab
+Aristotelis[8] et Theophrasti opinione discedam, quippe qui scripserunt,
+aquatilium quam terrestrium et volatilium vitam esse breviorem.
+
+    [1.] Alibi: _Heilbrunnium_. [2.] Munsterus in descript. Gall. de
+    aequalit. et Conr. Gesnerus cap. de Lucio. [3.] Alibi: _eum_.
+    [4.] Alibi: _fuisset_. [5.] Lib. de long. vit. cp. II. [6.] Alibi:
+    _Apolloniam_. [7.] Alius: _intelligo_. [8.] Lib. IV cp. 14 de caus.
+    plantar.
+
+TORALBA: Invideo tantam mercedem Aristoteli, quantam ab Alexandro Magno
+accepisse dicitur, i.e. octingenta talenta, ut in re tam perspicua tam
+graviter peccaret.
+
+CORONAEUS: Facit igitur et[1] vitae longitudo et explorata valetudo
+piscium, ut alimentis hominum utiliores quam animantia terrestria
+videantur, sed ex his solidiora sunt, quam ex illis alimenta: quae ratio
+fecit, opinor, ut Romani pontifices ciborum delectum et ad victus
+puritatem et ad libidines co�rcendas, suis decretis adhiberent,
+jejuniorum diebus et eo potissimum die quo Christus cruci affixus est,
+ut +apo t�n empsuch�n+ sive terrestrium sive volatilium abstineamus; qui
+religiosiores, etiam a piscibus et somno abstinent, quidam vero horas
+viginti quatuor uno pede nituntur, coelum intuentes; qui religiosissimi,
+non modo abstinent ab his quae diximus, sed etiam collo tenus in aquis
+diem jejunii peragunt, ut accuratius vigilando somnus co�rceatur.
+Idem[2] Aethiopibus Christianis consuetum esse, Franciscus Alvaresius[3]
+scribit, ac potissimum die sexto expiationis, +proparaskeu�s+.
+
+    [1.] Alibi: _ea_. [2.] Alibi: _Id enim_, vel: _Id etiam_. [3.] In
+    Aethiopicis.
+
+SENAMUS: Jejunium die sexto Christiani commodius, quam Isma�litae, qui
+eundem diem solenni festivitate colunt, cum tamen eo die Muhammedes ab
+hostibus graviter vulneratus sit ac fugatus; melius etiam Christiani,
+qui solennia festa colunt eodem die, quo Christus a morte dicitur
+resurrexisse.
+
+CURTIUS: Primordio nascentis ecclesiae Christiani die resurrectionis
+jejunare consueverunt: die Paschae, inquit Tertullianus, quo publica
+jejunii religio est, merito deponis osculum pacis; postea tamen eo die
+jejunium vetitum est.
+
+SALOMO: Si de generis humani libertate ac salute laetandum omnibus est,
+profecto Christianis exultandum esset eo ipso die, quo libertatem
+animorum ac salutem sibi partam confidunt. Sic enim divina lege
+cavetur[1], ut diem illum, quo primogenita omnium animantium caesa sunt
+in universa Aegypto propter Israelitas, et eorum greges, festivis agri
+paschalis epulis jucundissime coleremus, quoniam cladi superstites
+durissima Aegyptiorum servitute liberati sumus. Nullum autem jejunium
+nobis imperatur praeterquam die decimo mensis septimi, ad exsecrationem
+et expiationem nefandi sceleris, quo majores nostri vitulum ad colendum
+sibi conflassent. Illud autem jejunium auspicamur a vespera ad vesperam
+consequentis, quo nec cibum nec potum capere, nec in cubilibus[2]
+jacere, nec ullum opus moliri, nec ullis negotiis implicari licet, sed
+peccatorum poenitere, deinde corpore et vultu terram contegente[3] apud
+Deum misericordem de peccatis confiteri ac nos ipsos affligere jubemur.
+Est enim vox Ebraica #ta'anit# (Thaanith) nihil aliud, quam afflictio et
+moestitia. Praeter jejunium illud legitimum expiationis indicta sunt
+jejunia viginti quinque, partim propter occasus illustrium prophetarum
+Mosis, Aaronis, Josuae[4], Samuelis, partim propter excidium urbis et
+populi defectionem, quae in libello Tahamith explicantur. Non desunt,
+qui Mosis et Eliae exemplo quadraginta diebus[5] jejunant. Sanctissimi
+totum vitae tempus, praeter Sabbatha et Novilunia solennia, semel tantum
+interdiu cibantur, ut de Juditha legimus[6].
+
+    [1.] Alibi: _cautum_. [2.] Alibi: _cubili_. [3.] Alibi:
+    _conspiciente_. [4.] Addunt alii: _Mariae_. [5.] Alibi: _dies_.
+    [6.] Judith 5.
+
+CURTIUS: Origenes contra Celsum[1] scribit, veteres Christianos quarta
+sextaque die jejunia coluisse, sabbathis vero ac dominicis illud non
+licuisse.
+
+    [1.] Libro V.
+
+OCTAVIUS: Isma�litae dictum Empedoclis usurpare consueverunt, scilicet a
+vitiis jejunandum, i.e. +n�steusai kakot�tos+, summa tamen religione
+colunt jejunia Elmeidi, menstrua paschalia jejunia nec nisi post occasum
+solis cibantur. Sunt tamen qui singulis mensibus tria jejunia sibi
+indicunt, sub luna tredecim, quatuordecim, quindecim, quos ipsi candidos
+vocant, quod his diebus luna, copioso lumine aucta, reddit animantium
+corpora multum vegetiora et ad jejunium aptiora. Eadem fere ciborum
+religio, quae Judaeis, nam utrique ab esu sanguinis et suillae carnis
+sibi temperant, ut lex divina jubet.
+
+FRIDERICUS: Multa multis religiosa sunt, quae aliis valde profana aut
+impia aut superstitiosa judicantur. Nam Judaei et Isma�litae aeque ac
+veteres pagani velato capite sacra faciunt, ut illa significant:
+
+  Purpureo velare comas adopertus amictu[1].
+
+Quin etiam religiosum erat flaminibus, aperto capite sub Dio versari; ut
+Saturnus, quia velatus erat, nudo vertice colebatur, Christus[1]
+tamen[2] aperto capite precatur.
+
+    [1.] Virg. Aen. III. 405. [2.] Alii: _Christiani ... precantur_.
+    [3.] Alibi: _tantum_, vel: _autem_.
+
+SALOMO: Sabaeorum quidem[1] et Arabum foeminae nudatis corporibus
+choreas agitabant, oriente sole, ut illi gratularentur, et qui sacra
+faciebant Bahali Peori, impudenter pudenda revelabant, quo idolo nullum
+detestabilius divina lege execratur, qua quidem lege pontifex
+sacrificans caput velare jubetur[2].
+
+    [1.] Rabbi Moses Rambam l. 1. [2.] Levit. 20, 10.
+
+OCTAVIUS: Mos hic omnium populorum, qui religiosius colebant, communis
+erat; nam Prusias Bithyniae rex, operto capite adoratis Curiae liminibus
+divinos senatui honores dicitur exhibuisse. Item[1] Lucius nescio quis
+adulator Caligulam, qui se Deum ferebat, adoraturus capite obvelato
+canis in modum circumvolutus, ad pedes principis procidebat.
+
+    [1.] Alibi: _Ita_.
+
+SALOMO: Quid Moses? Audita primum Dei voce, non modo verticem, sed
+vultum quoque operuit, quia verebatur, inquit scriptura sacra, Deum
+intueri. Item Helias cum Dei vocem audisset in eodem monte, quo Moses,
+pallio caput ac vultum obtexit.
+
+CURTIUS: Saepe[1] contrariis itineribus eodem pervenitur. Nam ut Asiae
+populis principem intueri nefas habetur et ab ejus conspectu discedentem
+retrocedere oportet, ne illi terga obvertantur, ac velato capite alloqui
+aspectu in terram demisso: ita quoque flagitiosum est in Europa,
+praesente principe[2] capita velare, quin etiam ad edicta regis
+Abyssiniorum non modo caput aperire, sed etiam corpus usque ad pudenda
+nudare necesse est. Olim saltatio in sacris faciendis omnium fere
+populorum communis erat, quae nusquam terrarum nunc usurpatur[3]. Et
+quemadmodum capitale esset apud Genevates et Helvetios in templo
+saltare, quod religiosissime fiebat apud Judaeos; sic enim Davidem
+legimus, cum arcam deduceret, accepta lyra saltasse aliquanto altius[4],
+quam uxori Michalae decorum videretur, ac si quis ullum munus altaribus
+sacris oblaturus veniret, hunc alacri gestu saltare mos erat[5].
+
+    [1.] Alibi: _Saepius_. [2.] Alibi: _pontifice_. [3.] Franc.
+    Alvaresius in Aethiopicis. [4.] 2 Reg. 6, 14 seqq. [5.] Rabbi Kimchi
+    in Ps. 42.
+
+SENAMUS: Saltationes et choreas sacris omnium populorum solennes fuisse
+constat. Nec tantum Salii sacerdotes Martis a saliendo dicti sunt, sed
+etiam Jovis ipsius ludis praesultor ad numerum et modum choream.
+agebat[1]. Et cum senatori cuidam Jupiter in somniis visus esset, qui
+ludos instaurari juberet[2], quod praesultor indocte saltaret[3], deque
+ea re ter admonitus neglexisset, duorum filiorum morte perterritus
+senatui rem aperuit, qui ludos instaurari jussit. Ex quo etiam planum
+fit, quod ante diximus, etiam paganorum sacra negligentius peracta
+immortali Deo displicuisse, omissa clades et excidia populis invexisse.
+
+    [1.] Plutarchus in Nicia et Alcibiade. [2.] Valerius Maximus,
+    Livius, Plutarchus, Dionysius Halicarnasseus. [3.] Alibi:
+    _saltarat_.
+
+CORONAEUS: Existimo nostros bufones, qui clypeis et gladiis nudi
+saltant, Salios veterum[1] omnino imitari vel etiam saltatorem illum,
+qui quod bovem Jovi[2] apud Athenienses mactaret[3], +bouphonos+
+dicebatur.
+
+    [1.] Alibi: _veteres_. [2.] Alii addunt: _Bulaeo_, vel: _Poleo_,
+    vel: _potentissimo_. [3.] Alibi: _mactarat_.
+
+CURTIUS: Christiani primum nascente ecclesia saltationes sacras
+intermiserunt, ut scribit Justinus Martyr[1], quippe qui cogebantur
+nocturna sacra metu suppliciorum obire. Sed Constantino Magno dominante,
+sublato metu, choreas frequentes et choros[2] agere coeperunt, qui mos
+nondum ab ecclesia Romana plane desertus est. Nam quae processiones ab
+ipsis appellabantur, saltando fiebant, non ambulando. Nec ita pridem
+cantores duo, qui[3] canticum in medio choro incipiunt, ab occasu ad
+ortum, deinde ab ortu in occasum saltabant, tum utrique in medio choro,
+alter quidem Austrum, alter Aquilonem spectans, aliquamdiu immoti
+stabant. Quae ratio fuit[4] a citharoedo in sacris ludis antiquitus
+observata, ut coelestium orbium ac Deorum in coelis choreas agentium
+motus ipsiusque Terrae matris Deorum stationem imitarentur. Illud tamen
+singulare fuit in Christianis, quod cantores duo in choro, ne Diis
+infernis aut idolis gratulari saltatione viderentur, ut[5] pagani,
+dextram in coelum attollebant, et quia molestum erat diutius elatam
+dextram habere, baculos argenteos, qui in manum argenteam desinebant,
+gestare coeperunt, ac summis pedum digitis modestius niti, ut modestius
+saltarent. Sed cum imperitis hujusmodi[6] sacerdotia ac munera
+quaestuose tribuissent, non amplius saltare, sed deambulare coeperunt,
+inde proverbium de ignaris, qui[7] nec canere didicerint[8] nec saltare.
+Ita paulatim ambulationes pro saltationibus desertis ab ecclesia Romana
+susceptas videmus.
+
+    [1.] Ad orthodox. qu. 7. [2.] Desunt alibi duo haec verba.
+    [3.] Alius: _quod_. [4.] Scholiastes Pindari. [5.] Alibi: _aut_.
+    [6.] Alius: _hujus mundi_. [7.] Alibi: _quod_. [8.] Alius:
+    _didicerant_.
+
+SALOMO: Moderata saltatio in laudibus divinis efficacissima semper nobis
+visa est, illud enim psaltes lyricus voluit, cum ipse coram Deo caneret
+ac saltaret: _Colite Deum cum timore, exsultate ei cum[1] tremore!_[2]
+Est enim exsultare altius saltare, quia fleri non potest, ut qui saltat
+ac gestit[3] animi quadam alacritate erga res divinas, ut non etiam
+ardentissimo Dei amore in eum rapiatur, mente vero tristi Deum laudare
+nefas est. Itaque pontifex Aaron, repentina adhuc filiorum morte
+saucius, sacrum convivium obire recusavit, cum diceret[4]: _Quomodo
+gratus essem Deo, mente lugubri?_[5] et qui laeta mente affectus est
+erga Deum, hunc etiam oportet non modo ab omnibus sceleribus abhorrere,
+verum etiam summa integritate ac innocentia vivere. Ita saepius in
+psalmis occurrit vox illa Selah, quam Symmachus et Theodotion vertit[6]
++diapsalma+, Latini interpretationem omiserunt. Nam Chaldaeus interpres
+putat, verbo Selah aeternum significari, quem Origenes et Hieronymus[7]
+sequuntur. Sed Abraham AbenEsra interpretatur #Amen# i.e. vere;
++diapsalma+ vero significare mihi videtur distinctionem modulationis et
+varietatem quandam silentio interjecto. David Kimchi Selah vocis
+elationem significare putat, ego vero vocis ac totius corporis
+subsaltationem fuisse video, quam in sanctis canticis usurpare etiamnum
+solemus, ut laetitiam erga Deum et intimi animi gaudium testificemur.
+Laudationes vero divinas non modo saltationibus et canticis, verum etiam
+omni genere instrumentorum ab immortali Deo instituta fuisse, gravissima
+Nathanis et Gadi testimonia declarant, a quibus admonitus David 285
+Leviticae tribus cantores peritissimos ad divinarum laudum modulationes
+adhibuit[8], quos partim vocibus, partim fidibus, partim fistulis[9]
+explicabat, quod ex initio psalmi cujusque facile intelligitur, #mizmor#
+fidibus tantum[10], ubi #shir# sola voce canebatur, ubi utcunque, voces
+fidibus miscebantur. Interdum tuba cornea, quae Sophar, vel metallica,
+quae Halsopherat dicebatur, adhiberi solebat et metaltaim sive cimbala
+et mahol tibia. Sed quia Judaei aeque ac populi australes fidibus magis
+delectantur[11], et aquilonares tubarum ac tibiarum sono[12], propterea
+cantica Davidis Psalmos appellarunt. Est enim +psalmos+, ut scitis[13],
+carmen fidibus expressum, psalterium autem vas in clypei quadrati
+formam, decem chordis[14] aptum. Propria tamen appellatione laudes ab
+Ebraeis appellantur cantica Davidis #tehilim#, ut omnes intelligant,
+brevissimis quidem precibus, sed laudibus assiduis intentos esse
+oportere. Nihil autem[15] frequentius in psalmis occurrit, quam vox
+#haleluyah# i.e. laudate Deum.
+
+    [1.] Alibi: _in_. [2.] Ps. 2, ii. [3.] Alibi: _petit_. [4.] Alibi:
+    _dicens_. [5.] Levit. 10, 19. [6.] Alii: _vertunt_. [7.] Hieronymus
+    in epist. ad Marcellum. [8.] 1 Paral. XXV, 1 sqq. [9.] Alibi:
+    _fibulis_. [10.] Alibi: _tamen_. [11.] Alibi: _delectabantur_.
+    [12.] Alius: _sonitu_. [13.] Aristophanis scholiastes in Avibus.
+    [14.] Alibi: _fidibus_. [15.] Alii: _enim_.
+
+CORONAEUS: Ego vero existimo, ecclesiae Romanae organa[1], quae
+Constantinopoli circa annum Christi 700 inventa, fistulis plumbeis
+conflantur, omnium antiquorum instrutmenta musica longo intervallo
+superare, nec satis mirari possum, eos, qui Romanae ecclesiae ritus
+deseruerunt, organorum genus illud penitus abjecisse, cum nihil
+modulatius fieri possit.
+
+    [1.] Ammonius l. IV. et XVI.
+
+CURTIUS: Hoc ideo factum opinor, ne plebs illecebris modulationum
+divinas laudes obliviscatur. Ac propterea Justinus Martyr[1] instrumenta
+illa musica puerorum esse ac de templo rejicienda putat, comprobante
+Theodoreto pontifice[2], eoque magis, si lingua peregrina utantur
+sacerdotes, quam imperiti non capiunt[3], quo nihil absurdius nec ullius
+populi moribus, praeterquam Romanorum, id probari posse opinor.
+
+    [1.] Qu. 157 ad orthodox. [2.] Libro de sacrific. [3.] Alibi:
+    _capiant_.
+
+CORONAEUS: Id certe casu contigit; cum enim Ebraei, Graeci, Latini et
+caeterae quoque gentes lingua populari Deos colerent, usu tamen diuturno
+factum est, ut antiqua carmina sacrorum Polybii aetate non amplius
+intelligerentur, mutatione scilicet latinae linguae, neque tamen usitata
+carmina propter venerationem antiquitatis ac religionis mutare fas erat.
+Ita quoque ecclesiae Romanae cantica tunc[1] a Gregorio latine sunt
+instituta, cum ab omnibus omnia perciperentur, paulatim lingua latina
+peregrinorum undequaque in Italiam adventu et concursu mutari et
+corrumpi coepit, carmina tamen usitata sine gravi incommodo mutari
+nequeunt.
+
+    [1.] Deest alibi.
+
+CURTIUS: Non video, quid incommodi sequatur, pulcherrimas illas Davidis
+laudes linguis omnibus usurpare. Si tamen instrumentis musicis etiam
+sacris utendum sit, ut quidem ex oraculo divino Nathanis et Gadi
+prophetarum jubemur[1], fidibus praestaret, quam fistulis plumbeis uti,
+quibus voces sono fistularum confuso tanta vi erumpunt ut verba nullo
+modo percipiantur; soli enim Britanni, opinor, organa fistularum
+plumbearum vocibus musicis miscere consueverunt. At nihil tam necesse
+est, quam psalmos ac laudes divinas ab omnibus intelligi, ut omnes
+erudiantur.
+
+    [1.] 1 Paralip. 25, 1 sqq.
+
+SENAMUS: Mirum mihi saepe visum est, Judaeos, Christianos, Isma�litas,
+Helveticos, Romanos, Germanos, tanta[1] religionum varietate
+discrepantes, in psalmis tamen Davidicis omnes omnino conspirare atque
+iis quotidie gratias immortali Deo gratissimas ubique terrarum agere.
+
+    [1.] Alibi: _tam_.
+
+SALOMO: Non debet illud mirum videri, cum hi omnes unius aeterni Dei
+nomen ac numen se colere nec plures uno esse profiteantur. Laudationes
+autem Davidis ad aeternum Deum omnes spectant, nulla Jovis, Apollinis,
+Dianae, Martis, Herculis, Saturni numina, nihil de Venere et Baccho,
+nihil de Jesu Nazaraeo, nihil de Muhammede aut Maria virgine, nihil de
+myriadibus innumeris[1] Divorum, quos sibi Christiani non tam ad
+imitandum, quam etiam ad colendum proposuerant, sed unius sempiterni
+rerum omnium opificis laudes ac gesta commemorantur.
+
+    [1.] Deest alibi.
+
+TORALBA: Quid est igitur, quam ob rem[1] in tanta populorum
+innumerabilium multitudine soli[2] Christiani Christum pro Deo cum
+infinita divorum multitudine laudant, precantur, adorant, qui tamen Deum
+unum mundi conditorem prae se ferunt?
+
+    [1.] Alibi: _ac_. [2.] Desunt haec novem sequentia verba in aliis
+    codicibus.
+
+FRIDERICUS: Quia[1] Christus non alius est quam Deus ipse, aeternus Dei
+filius.
+
+    [1.] Alibi: _Qui_, vel: _Si_.
+
+OCTAVIUS: Si Christus idem est, quod[1] Deus aeternus, cur Petrus in
+concione ad populum his verbis utitur[2]: _Sciat totus domus Isra�l,
+quod dominum et Christum hunc Jesum fecerit[3] Deus?_
+
+    [1.] Alibi: _qui_. [2.] Actorum II., 36. [3.] Alibi: _fecit_.
+
+FRIDERICUS: Hac oratione Petrus naturam humanam a divina distinguit, ut
+homo Jesus a Deo sit factus et quatenus Deus ab aeterno genitus a patre,
+sic utraque natura in uno Jesu coaluit, ut Dei et hominum mediator
+esset, quia mediator unius esse non potest[1], Deus autem unus est.
+
+    [1.] Gal. 3, 20, et 1 Timoth. 2, 5.
+
+TORALBA: In natura quidem universa quoties ex duabus naturis inter se
+repugnantibus[1] tertium quoddam ab utraque diversum conflatur, perit
+utraque natura propter conflationem formarum. Si ergo in una Christi
+natura coalescit simul humana ac divina forma, utramque perire oportet,
+et ex utraque tertium quoddam et diversum ab utraque conflari, ut ex
+aqua et melle videmus hydromel componi, corrupta utriusque natura.
+
+    [1.] Alibi: _repugnatis_.
+
+CORONAEUS: Natura duplex in Christo sic copulatur, ut non sit confusa,
+sic distinguitur, ut non sit divisa.
+
+OCTAVIUS: Cur ergo[1] Athanasius in libro de incarnatione non duas in
+Christo naturas, sed unam tantum agnoscit?
+
+    [1.] Alibi: _vero_.
+
+CORONAEUS: Ne quis putet, Christi divinam esse adorabilem, non item
+humanam. Ac propterea Gregorius Nazianzenus et Cyrillus[1] duas in
+Christo naturas agnoscunt. Sed quia post humanitatis assumtionem facta
+divisio non est, una et eadem esse praedicatur.
+
+    [1.] Libro 9 cp. 31 in Joh.
+
+CURTIUS: Quod[1] Toralba de forma naturali ad divinam traduxit, non
+congruit[2] metaphysica tractantibus ad physica trahere disputationem.
+
+    [1.] Alius: _Quid_. [2.] Alibi: _convenit_.
+
+TORALBA: Christus quatenus homo physicae subjectum est, metaphysicae
+vero, i.e. theologiae, argumentum verum et quidem[1] proprium Deus est.
+Si ergo naturalibus omissis de Deo disputandum sit, nihil profecto est
+in universa natura, quod de Deo affirmari queat, sed omnia commode
+negari, quia quicquid est praeter Deum, aut substantiam aut accidens
+esse oportet[2], Deus autem neutrum est, nec ullus est naturae conceptus
+Deo et creaturae communis, quia nihil una voce de finito vel infinito
+dici potest, nec ullum genus est infinitum aut indifferens ad finitum et
+infinitum. Itaque cum de rebus omnibus quaeri soleat, quid sit? de Deo
+quaeritur, quid non sit? Ex quo sequitur, theologos omnes, qui Deo
+substantiam aut hypostasin aut personam tribuunt, impropie loqui. Quae
+res impulit Simplicium[3], ut primam omnium causam diceret nomine
+vacare, i.e. +tou pantos aitiou, huper panta ontos ta onta, ouden estin
+oikeion onoma+. Proclus vero Academicus Deum ob id ineffabilem esse
+scribit, i.e. +arrh�ton+, quia unus est, vel ut Parmenides +agrammatos+.
+Et cum multa de Deo dicantur improprie, ipse tamen dici non potest ac ne
+cogitari quidem. Sed qui minus inepte loquuntur, essentiam aeternam
+appellant, eamque unam, puram, simplicem et ab omni corporum
+contagione[4] liberam, infinitae bonitatis, sapientiae, potestatis.
+Atque in eo Academici, Stoici, Peripatetici cum Ebraeis et Isma�litis
+conveniunt quodammodo, quasi proprium[5] illud in omnium hominum animis
+ac mentibus ipsa natura insitum[6] esse videatur.
+
+    [1.] Alibi: _quodammodo_. [2.] Dionysius Areopagita de divin.
+    nomin., Moses Rambam l. 3. [3.] In libro de singulari Deo.
+    [4.] Alius: _concretione_. [5.] Alius: _principium_. [6.] Pro
+    quatuor his antecedentibus verbis alibi legitur: _institutum_.
+
+SALOMO: Ebraei decem habent[1] nomina Deo in sacris litteris tributa,
+epitheta vero LXXII omnia creatori cum[2] creaturis quodammodo communia
+praeter sacratissimum nomen tetragrammaton, quod sui proprium esse
+dixit, scilicet #YHWH#, i.e. aeternus, quia nihil praeter Deum est[3]
+aeternum. Hujus unius cultum, caeteris omnibus repudiatis, quemque sibi
+proponere debere contendimus. Caetera quae tum in coelo, tum in
+elementis ac mundi totius compage cernimus, tum etiam beatas mentes
+cadaveribus superstites et angelos utriusque naturae, sensibus hominis
+abditos, colere ac ullis precibus ac veneratione prosequi nefas esse
+arbitramur, ac multo magis nefarium ulli creaturae[4] Deum incorporeum
+copulare[5].
+
+    [1.] Alibi: _Hebraeis decem sunt_. [2.] Alius: _ac_. [3.] Alii:
+    _potest esse_. [4.] Alibi: _nefandum ullam creaturam_. [5.] Alibi:
+    _computare_.
+
+SENAMUS: Ego veteres Jovem a tetragrammato duxisse opinor, propter
+utriusque nominis similitudinem.
+
+SALOMO: Qui Jova aut Jehova pro sacro nomine #YHWH# pronunciant, hujus
+linguae vim non tenent. Neque enim ratio Ebraeae linguae patitur nomen
+illud ita pronunciari. Ac tametsi vocabulis subscriptis saepius #(YHWH)#
+legamus, fallunt tamen qui sic legi putant oportere, nec intelligunt,
+majores nostros, qui primi vocales litteris affixerunt[1], arcanum illud
+reddidisse varietate scribendi, mox #(YHWH)#, mox #(YHWH)#. Cur autem
+abdiderint arcanum illud, causa est in promtu, quod lege divina capitali
+supplicio plectendus est[2], qui diserte nomen illud denuntiarit[3].
+Itaque nunquam nomen illud in ore habemus, sed nomine Elohim vel Adonai
+uti solemus, quoties in sacra scriptura legentibus occurrit.
+
+    [1.] Alibi: _affinxerunt_. [2.] Levit. 24, 6. [3.] Alii:
+    _denuntiavit_.
+
+CURTIUS: Mei sensus, Salomo, cum tuis sensibus congruunt, nec alia mihi
+mens est, nisi quod Deum illum opificem ac moderatorem rerum omnium
+humanam naturam induisse persuasum habeo, ut hominum scelera morte sua
+expiaret. Caetera Deorum inania[1] ac divorum numina nihil moror, ac[2]
+ne angelos quidem, qui proxime ad immortalis Dei numen accedunt, ullis
+precibus aut[3] veneratione coli volo.
+
+    [1.] Alibi: _Caeteros Deorum inanium_. [2.] Alius: _at_. [3.] Alibi:
+    _ac_.
+
+CORONAEUS: Ego vero duodecim fidei Christianae capita cum Curtio
+amplector, ac praeterea[1] corporis ac sanguinis Christi sacrificium
+expiatorium, tum etiam angelorum ac divorum mentes sacris rogationibus
+eliciendas censeo, ut Deum propitium habeamus, item purgatorios ignes,
+quibus animorum labes ex animis eluantur.
+
+    [1.] Alibi: _propterea_.
+
+OCTAVIUS: At[1] ista ratione populus Deorum innumerabilium cum immortali
+Deo admittatur necesse est.
+
+    [1.] Alibi: _Ac_.
+
+CORONAEUS: Caetera quidem suis quaeque locis. Sed illud prius Salomoni
+persuaderi oportet de Christi deitate, quo si persuasus erit, facile
+Octavium et Toralbam in suam sententiam adducet.
+
+SALOMO: Istud quidem Toralbae difficilius quam meis popularibus
+persuaderi posse video, quoniam multa constanter credimus, quae
+philosophi omnino repudiant, ut Lyricus ille de nostris[1] loquitur:
+_Credat Judaeus Apella, non ego[2]._
+
+    [1.] Alibi: _nobis_. [2.] Horatius.
+
+TORALBA: Ut pervicacis animi est, perspicuis argumentis acquiescere
+nolle, ita summae levitatis, temere omnibus omnia assentiri. Non desunt
+etiam, qui minutorum theologorum multitudine nos obruere conantur, sed
+non ego credulus illis[1], vel ut Siculi pastoris[2] oratione utar: +eg�
+de tis ou tachupeith�s+. Ecquis enim est tam angusti animi et ingenii,
+cui probari possit, Deum aeternum post sexcenta millia saeculorum, imo
+post infinitum tempus incorporeum fuisse, eundem tamen non ita pridem
+coelo delapsum in mulierculae intimis visceribus novem menses
+delituisse, tum carne, ossibus ac sanguine concretis indutum ac natum
+utero clauso, paulo post etiam turpissimo supplicio affectum ac terra
+conditum revixisse et[3] corpoream illam molem, antea coelo invisam,
+illuc vexisse? Quod haec tam nova tamque insignis mutatio in Deum cadat,
+omnes Ebraeorum et Isma�litarum populi, omnes[4] philosophorum familiae
+constanter negant. Imo gravis illa et coelestis vox obstat: _Ego Deus
+aeternus et non mutor._[5] Quae verba non modo ad essentiam pertinent,
+verum etiam ad ea, quae illi accidere putantur.
+
+    [1.] Alibi: _ullis_. [2.] Theocriti. [3.] Omittuntur haec novem
+    sequentia verba in alio codice. [4.] Alius: _omnis ... familia_.
+    [5.] Jes. XLIV, 6.
+
+SENAMUS: Salomoni caetera quidem assentior, sed illud[1] non capio, si
+Deus etiam[2] mentis habitu immutabilis est, cur toties irasci et
+placari, toties poenitere facti dicatur?
+
+    [1.] Alius: _illum_. [2.] Alius: _ratione_.
+
+SALOMO: Ista quidem oratio est quasi parentis optimi cum infantibus
+balbutientis, ut cum Deus Samueli dixisset[1], se pigere Saulis, quod
+regem eum[2] renunciari jussisset, eodem tamen capite haec verba
+subjicit[3]: _Deum facti nunquam poenitebit, quia non est homo, ut
+ulla[4] facti poenitudine ducatur[5]._ Aut enim illa tanta Dei mutatio
+in hominem, sive assumtio hominis Deum facit meliorem aut deteriorem,
+alterum dicere scelus, alterum cogitare nefas est. Nam cum ab infinita
+temporis aeternitate optimus maximus fuerit[6], melior aut beatior
+scipso fieri non potuit, alioquin optimus et beatissimus antea non
+fuisset. Deteriorem factum esse, tanta sui status ac conditionis
+conversione fateri oportet[7], quo nihil capitalius cogitari potest.
+
+    [1.] 1 Sam. XV, 11. [2.] Alius: _illum_. [3.] 1 Sam. 15, 29.
+    [4.] Alibi: _nulli_. [5.] Alius: _poeniturum dicatur_. [6.] Alibi:
+    _fuit_. [7.] Alibi: _cogeretur_.
+
+CORONAEUS: Nec melior nec deterior factus est, ac ne mutatus quidem ab
+illo, qui semper antea exstiterat, qualis semper futurus est. Consimili
+fere argumento Proclus[1] mundum aeternum statuebat, ne si principium
+ortus haberet, Deus ab alta quiete ad motum, ab otio ad negotium
+excitatus videretur.
+
+    [1.] Philoponus in libris, quos adversus Proclum scripsit.
+
+SALOMO[1]: Illud quidem constat ex abditis legum divinarum arcanis, Deum
+perpetua mundorum creatione ac recreatione gaudere nec quicquam sub sole
+novum esse[2], quod antea non fuerit, nec fuisse, quod non sit futurum,
+nec propterea Deum sui status ullam pati conversionem aut mutationem,
+sed eundem humanae naturae copulatum et carneam massam induisse, non ita
+pridem, i.e. paulo ante saecula quindecim[3], non modo contra Dei
+naturam et essentiam est, verum etiam contra suae majestatis decus.
+
+    [1.] Omittitur in aliis. [2.] Eccles. 1, 9. [3.] Deest in alio
+    codice.
+
+FRIDERICUS: Incredibile quidem est incredulis, sed iis quos divinus
+intellectus afflaverit[1], facillime[2] persuaderi potest.
+
+    [1.] Alibi: _afflavit_. [2.] Alius: _facile_.
+
+OCTAVIUS: Certe graecae et latinae initio nascentis ecclesiae
+christianae non ita difficile fuit persuadere, ex homine Deum fieri,
+quippe qui Deorum et hominum amplexus et puerperia ita crediderunt, ut
+non modo agrestibus et imperitis hominibus, sed etiam Graecorum et
+Romanorum[1] disciplinarum omnium laude florentibus quasi certissimum
+quiddam et exploratissimum haberetur. Argumento sit nobilis historia[2]
+de Mundo, cive Romano, qui summa pietatis specie sacerdotum detestabili
+lenocinio matronae pudicissimae stuprum intulit, cui persuasum erat
+aeque ac marito, Herculem ipsum in templo, ad stirpis divinae
+propagationem, cum ea concubuisse. Comperta fraude, quam Mundus celare
+non potuit, Tiberius Augustus templum solo aequari et sacerdotes
+ultricibus flammis exuri jussit. Itaque nihil mirum, si Christum, qui
+vitae integritate ac miraculorum multitudine clarus exstiterat, de Deo
+ac virgine natum paganis, consimili[3] Deorum generatione jam imbutis,
+persuaserunt.
+
+    [1.] Alius: _Graecis et Romanis_. [2.] Josephus in Antiq. jud. lib.
+    18 et 4. [3.] Alibi: _consimilium_.
+
+SENAMUS: Certe puerperia Deorum ac Dearum non modo +theogonian+, verum
+etiam imperatoribus et pontificibus Romanis mirabiles +apothe�seis+
+invexerunt: quas Bessario Cardinalis cum Romae fieri vidisset[1],
+veterum divorum historias valde sibi suspectas esse praedicabat.
+
+    [1.] Alibi: _vidissent_.
+
+TORALBA: Imperitis illa non persuaderi, eruditis potuisse miror. Nam si
+cognitis extremis media non propterea cognoscuntur, etiamsi fuerint
+essentiali causarum ordine cohaerentia, quis Christum, quem ex humana
+divinaque natura constare dicunt, animo percipere queat, cum Deus homini
+nullo naturae ordine cohaerere ac multo minus quam coelum terrae uniri
+possit?[1]
+
+    [1.] Alibi: _potuerit_.
+
+CORONAEUS: Veteres Academici hominem coelestis et elementaris mundi
+vinculum esse tradunt ac propterea solum ex omnium animantium genere ad
+Dei similitudinem et imaginem conformatum. Quae cum ita sint, quis
+naturae ordinem turbari putet, si Deus homini uniatur in Christo?
+
+TORALBA: Comprehensio infinitae rei est infinitum quoddam[1], quod
+naturae finitae congruere nequit. Neque enim verum est, quod theologis
+quibusdam video placuisse, scilicet mentem humanam infinitorum
+intelligibilium successionum capacem esse, oportet enim mentem hominibus
+aeternam aut certe sempiternam esse suapte natura, contra quam superius
+demonstratum est. Quodsi mens humana ne cogitatione quidem Deum
+infinitum assequi possit, qui fieri possit[2] ut infinitam Dei essentiam
+capere eique actu et re ipsa uniri queat?
+
+    [1.] Alius: _quiddam_. [2.] Alius: _potest_.
+
+FRIDERICUS: Quod humanae mentis imbecillitas assequi non possit, Christi
+mirabiles actiones et stupenda facta praestant.
+
+OCTAVIUS: Si miracula Deos faciunt, quid obstat, quin maximus quisque
+magus Deum se ferat? Quid enim sortilegi non moliuntur? Quid sagarum
+turba non[1] facit? Cujus tam[2] perspicacis oculos non perstringit?
+Testes svmt magi Pharaonis, Orpheotelestae, Medea, Circe, Cleomedes
+Astypalaeus, Apollonius Thyanaeus. Atque hic tanta prodigiorum varietate
+mirabilis exstitit, ut veteres illum non modo ipsi Christo, verum etiam
+omnibus Christianorum Diis longe anteferrent. Is enim dicitur a mortuis
+complures excitavisse, morbos populares sedavisse, saepe moribundos
+curavisse, saepius futura praedixisse, saepe daemones sua praesentia
+fugavisse, semper ab esu animantium, quamdiu vixit, abstinuisse,
+eruditione ac sapientia[3] clarissimus exstitisse[4], sapientiae
+praeceptis divinissimus fuisse, verbo lamias frequentes abegisse,
+Ephesum exitiali peste liberavisse, paenulatum[5] senem lapidibus obrui
+jussisse, obrutum detegi, detectum leonem mortuum demonstravisse, annos
+140 in terris vixisse, et ex ipso Dianae templo in coelum abreptum
+ascendisse, ab ipsis arboribus curvato cacumine ac voce diserta
+loquentibus salutatus esse, denique ab universa Graecia et Asia pro Deo
+habitus fuisse memoratur. Profecto tanta laudum contentione[6] acceptus
+est ab antiquis, ut ex ejus[7] statuis oracula quasi ab ipso Apolline
+peterentur. Nec tantum paganis, sed etiam Christianis clarus et
+admirabilis exstitit, atque inprimis Hieronymo et Justino Martyri[8],
+quod maris tempestates, ventorum impetus, murium populationes,
+incursiones ferarum istius Apollonii dictatis prohiberi tradit[9].
+
+    [1.] Deest alibi: _non_. [2.] Alibi: _etiam_. [3.] Alius:
+    _doctrina_. [4.] Desunt alibi haec quinque antecedentia verba.
+    [5.] Deest in aliis codicibus. [6.] Alibi: _consensione_. [7.] Alii:
+    _ipsius_. [8.] Philostratus Lemnius. Justinus Martyr qu. 245 ad
+    orthodox. Hieron. ad Rufinum. [9.] Alibi: _tradunt_.
+
+FRIDERICUS: Multa quidem Philostratus de Apollonio, sed ea tantum quae a
+Damide audierat, Damis item ab Apollonio +akroasei[1] ek t�n all�n
+akroamat�n+. Ea tamen octo libris ab Eusebio Caesariensi ut fabulosa
+refelluntur[2]. Hic autem magia quam doctrina fuit clarior, cum velare
+sagarum in modum et vincula ferrea daemonum ope perrumpere consuesset,
+ac propterea Domitiani Augusti jussu depilatus ac nudus causam dicere
+coactus est, cum reus magicae impietatis argueretur[3].
+
+    [1.] Alii: +akroamata+. [2.] Alibi: _referuntur_. [3.] Alibi:
+    _teneretur_, vel: _haberetur_.
+
+OCTAVIUS: Videtis tamen istius magi tantum valuisse miracula, ut aliquot
+saeculis pro Deo coleretur et Christianis objiceretur, Apollonium rerum
+gestarum miraculis longe superiorem Christo fuisse; fuit enim Christo[1]
+fere aequalis aut non multo junior[2].
+
+    [1.] Alius: _Christi_. [2.] Alius idem: _minor_.
+
+SALOMO: Foecundissima profecto fuit aetas illa magorum ubertate et
+copia; nam praeter Apollonium peperit etiam Dositheum, Theudam, Judam
+Galilaeum, Simonem Magum, qui divinitatis nomina et opinionem sibi
+asseruerunt[1]. Quin etiam in Arabia quidam magus[2] cum se pro Messia
+ferens quam plurimos stupendis prodigiis ad se pellexisset, rex Arabum
+rogavit, quo miraculo se probare Messiam vellet: Caput meum, inquit,
+truncari jube, tum ni reviviscam, ne Messiam me arbitrere. Rex accepta
+conditione caput hominis spectante populo amputari jussit, nec[3]
+revixit tamen.
+
+    [1.] Alibi: _asseverarunt_. [2.] Moses Rambam in epistola ad
+    astrologos. [3.] Alibi: _non_.
+
+CURTIUS: Tanta fuit amentia dicam an impietas multorum, ut non modo
+deitatis famam sibi vindicarent, verum etiam Deum ipsum de coelo
+praecipitem deturbare conarentur, ut olim conjurati coelum conscendere
+fratres. Quin etiam Heraclides Ponticus[1] Pythiacos sacerdotes pecunia
+corrumpere non dubitavit, ut se Deum esse praedicarent, ac serpentem in
+feretrum, quo elatus est, imponi jussit. Sed fraude comperta, non qualem
+se vellet, sed qualis erat, judicatus est. Talem quoque fuisse tradunt
+Psaphonem Africanum[2], qui aviculas haec verba proloqui docuerat:
+_Psapho Deus est_; deinde volare patiebatur. Sed omnes omnium fraudes
+Simon Magus superare videtur, quia portentis ac prodigiis famosissimus
+non modo a mortuis plures excitavit, sed etiam se ipsum in frusta
+concisum tertio die erexit, atque ita sublimis in a�ra sublatus est,
+populo Romanorum ac principum spectante corona, eoque prorupit hominis
+istius impudentia, ut se Deum appellaret, ac in hunc mundum[3] venisse
+jactabat, ut qui ab angelis corrupti[4] fuerant, emendaret et eos, qui
+in se crederent, ab interitu sempiterno, non meritis cujusquam, sed sua
+gratia servaret.
+
+    [1.] La�rtius in Heraclidis vita. [2.] Clemens Alexandrinus,
+    Irenaeus, Justinus Martyr. [Philosophumena Origenis. N.] [3.] Alius:
+    _modum_. [4.] Alii: _quae ... corrupta_.
+
+FRIDERICUS: Qualem igitur exitum habuit, nisi quod ex a�re sublimi
+dejectus praecipiti casu crepuit!
+
+SENAMUS: Si casu crepuisset, cur senatus populusque Romanus, cur
+collegium pontificum annuente imperatore statuas ei cum inscriptionibus
+divinis erexisset? Nam ejus statua inter utrumque Tiberis pontem,
+imperante Claudio Augusto, collocata hunc titulum prae se ferebat:
+Simoni Mago Deo, quam Justinus Martyr[1] se vidisse confitetur. At in
+Deorum numerum nemo referri poterat sine senatusconsulto, ut
+Tertullianus de Christo scribit, scilicet Tiberium imperatorem ad
+senatum scripsisse, cum suffragio sui praerogativa, de Christo, ut inter
+Deos censeretur. Noluit Senatus vel quia non probabat[2], vel quia
+pigebat, hominem Judaeum supplicio affectum in albo Deorum inscribi.
+Tiberius tamen, ut est apud Tertullianum, in sententia mansit. Ex quo
+intelligitur, Simonem Magum rerum gestarum et miraculorum stupendorum
+magnitudine Christo videri clariorem.
+
+    [1.] In apolog. I. [2.] Alibi: _nihil probaverat_.
+
+OCTAVIUS: Nemini dubium est, quin magus ille caeteros praestigiorum
+vanitate[1] superarit, haec tamen omnia daemonum ope facta esse, quis
+non videt? Nihil autem mirabilius videtur, quam a mortuis excitari[2] et
+in sublime ferri, utrumque tamen necromanticis usitatissimum est. Nam
+Apollonius[3] ab extrema[4] Aethiopia et[5] Nili fontibus Romam brevi
+delatus est, quo se imperatoris Domitiani jussu acciri sciebat, inde
+momento Corinthum et ex Smyrna[6] Ephesum. Item Pythagoras[7] a Thuriis
+Metapontum advolavit, nec aliam ob causam Romulus in Deorum numerum
+relatus est, quam quod in coelum, exercitu et senatu spectante, sublatus
+ab hominum conspectu disparuisset. Idem Aristaeo[8] Proconnesio, idem
+Cleomedi Astypalaeo contigisse, veteres historici scripto
+prodiderunt[9]. Hos omnes sortilegorum impietate ac scelere obligatos
+fuisse constat.
+
+    [1.] Alibi: _varietate_. [2.] Alius: _mortuos excitare_.
+    [3.] Philostratus l. VI. [4.] Pro his duobus verbis legitur alibi:
+    _ex_. [5.] Addit alius: _a_. [6.] Alibi: _exinde_. [7.] Dionysius
+    Halicarnass., Livius, Plinius l. VII, Plutarchus in Romulo.
+    [8.] Alibi: _Anithaeo_. [9.] Plinius, Hugo Floriacenus de comit.
+    Martyr.
+
+CURTIUS: Ita quidem si daemonibus seipsos sponte[1] mancipaverint, sed
+interdum divino concessu viri pietate atque integritate clarissimi
+exercentur et cruciantur, ut de Jobo dictum est, item de Christo, qui
+tametsi totius pietatis ac divinitatis exemplar esset, a daemone tamen
+in templi pinnaculum, inde in montem transvectus est, ut de illius
+virtute ac praestantia periculum proderetur; sed explorata Christi
+constantia, pietate, divinitate cacodaemon fractus discessit. Itaque
+Christus jam inquit[2]: _Princeps mundi hujus ejicietur foras, nullum
+triumphum de me laturus._
+
+    [1.] Alibi: _sponte se_. [2.] Joh. 12, 31.
+
+CORONAEUS: Ut simia purpura induta, sic magus, qualemcunque se ferat,
+sibi semper similis futurus est. Nam Vespasianus imperator etiam arti
+magicae deditissimus fuisse dicitur et Christum imitari voluisse, in
+prodigio coeci a nativitate, cui visum dedit, oculis sputo ac luto
+leviter oblitis, spectante populi Alexandrini corona; sic enim
+Tranquillus et Tacitus historicorum probatissimi scripserunt[1]. His
+etiam artibus addictissimum fuisse Neronem Plinius scribit. Sed ad veram
+religionem dijudicandam argumentum certius nullum est, quam quod
+Gamaliel praescripsit[2]. Cum enim Christiani apostoli a magistratibus
+et pontificibus impietatis postularentur, quod Christo divinitatis
+aliquid tribuerent, Gamaliel ad populi concionem: _Attendite_, inquit,
+_ad ea quae decreturi estis; antea exstitit quidam Theudas, qui cum
+multa de se jactaret ipso, 400 circiter discipulos ad se pellexit, non
+multo post tamen cum toto comitatu caesus est. Alius item impostor Judas
+Galilaeus, qui plebem aliquamdiu seduxerat, tandem cum suis omnibus
+prostratus est. Nolite igitur in homines istos saevire. Nam si est ab
+hominibus haec disciplina, brevi dissolvetur, si a Deo, frustra illius
+voluntati obsisteremus!_ Hac oratione persuasi pontifices apostolos
+periculorum metu liberarunt. Quid enim profuit Apollonio, quid Simoni
+Mago, quid Cleomedi Astypalaeo, quod a mortuis se ipsos excitavissent?
+Quid[3] Empedocli, quid Romulo, quod in coelum abrepti fuisse feruntur?
+Sed cum Christi doctrina toto terrarum orbe divulgata sit, ac jam
+saeculis amplius quindecim, renitentibus populis ac principibus,
+altissime radices egerit nec ullis suppliciis aut tormentorum
+crudelitate aboleri potuerit, nullis haereticorum innumerabilium
+flatibus everti, quis dubitet, quin omnium religionum optima sit ac
+divinissima?
+
+    [1.] Tranquillus in Vespasiano. Tacitus histor. IV, 83. [2.] Act. V,
+    34 sqq. [3.] Omittuntur haec cetera interlocutoris verba in alio
+    codice.
+
+SALOMO: Nihil renitente Deo fieri posse confido, nec dubito, quin omnes
+religiones, quae Deum auctorem non habent, tandem aliquando sint
+interiturae; sic enim majores nostri quasi communi consensu testatum
+reliquerunt.
+
+SENAMUS: Adversus Deum immortalem nulla temporis diuturnitate praescribi
+potest, ut olim Themistocles Athenis[1] ac M. Cato Censorinus pro
+concione populi Romani dixisse feruntur[2]. Nam qui sola vetustate ac
+diuturnitate religionis praestantiam metiuntur, paganorum religionem
+optimam esse declarant, cum jam inde usque a Belo et Nimrodo annorum
+fere quatuor millibus toto terrarum orbe claruerit[3] atque his etiamnum
+temporibus apud Indiae populos orientales floreat. Illis enim sol, luna,
+sidera, ignes, boves, elephantes, statuae mortuorum hominum pro Diis
+coluntur. Nec ita pridem apud Americanos[4] occidentalis Indiae populos
+altaribus daemonum homines mactabantur. Et quidem avorum memoria in
+Brasilia[5] regione viginti amplius hominum millia eodem anno
+sacrificari visa sunt. Quo nihil usitatius Amorrhaeis et Ammonitis
+fuisse legimus, neque his tantum, sed etiam Latinis, Graecis, Germanis,
+Gallis, Afris. Ac tametsi Darius Persarum rex vetuisset edicto,
+Carthaginienses humana carne vesci et humanas hostias immolare; atque
+item eo foedere, quod Gelo percussit cum Carthaginiensibus ad
+Himeram[6], uno capite cautum sit, ne Poeni deinceps humanas hostias
+sacrificarent, nihilominus cum ab Agathocle jussi[7] essent, ut Deos
+sibi propitios redderent, ducentos nobilium liberos Diis mactarunt[8].
+Ac ne Romani quidem ipsi ab humanis sacrificiis abstinuerunt, ante
+Cornelii Lentuli et P. Crassi consulatum. His enim consulibus cautum
+est, ne amplius humano sanguine litaretur. Galli vero non ante
+desierunt, quam dominatu Tiberii[9], qui primus hoc vetuit. Si tanta
+impietas toto terrarum orbe, tot saeculis, religiosissima visa est, quis
+temporum diuturnitate religionis veritatem probari posse putet?
+
+    [1.] Alibi: _Atheniensis_. [2.] Plutarchus in Themistocle et Catone
+    Censorino. [3.] Alibi: _claruit_. [4.] Alius: _Americos_.
+    [5.] Alius: _Messina_, id quod forte emendandum esset: _Mexicana_.
+    [N.] [6.] Alius false: _Smyrnam_. [7.] Alii: _victi_. [8.] Justinus
+    in historiis. Plinius h. nat. l. 7. Cicero pro Fontejo. [9.] Addit
+    alius: _Augusti_.
+
+CORONAEUS: Paulatim haec impietas omnis sublata est et christiana
+religio in utramque Indiam longe lateque dissipata, ut nunc iisdem
+finibus quibus solis cursus contineatur, quod verae religionis maximum
+est argumentum, i.e. catholicae Romanae ecclesiae, quam utraque India
+sponte suscepit.
+
+CURTIUS: Optimae religionis argumenta posuimus in ecclesia vera, veris
+tabulis, veris oraculis, veris rationibus, vera pietate; non in temporis
+diuturnitate, aut immensitate regionum, aut ceremoniarum multitudine,
+aut numero Deorum. Ac forsitan cum utraque India commodius ageretur, si
+christianarum sectarum, quae plurimae sunt, simplicissimam ac
+purissimam, i.e. Helveticam, Hispani eo detulissent[1]. Praeclari quidem
+illi, quod deterrimas hominum mactationes sustulerunt, quod
++anthr�pophagian+ crudelissimam vetuerunt, quod execrandas inferias
+daemonibus fieri prohibuerunt, quod statuas daemonum dejecerunt, sed
+probare non possum, quod idola idolis commutarunt.
+
+    [1.] Alibi: _deduxissent_.
+
+OCTAVIUS: Cum Franciscus Pizarrus intimos Indiae Peruvianae recessus
+nostra aetate penetrasset, incolae Deum praeter solem nullum fere
+adorabant[1]. Et cum Franciscanus quidam ad Christum oratione sua
+pertrahere Athabalibam[2] regem et a cultu solis revocare conaretur,
+illudque saepius ingereret[3], Christum pro generis humani salute
+mortuum esse, hic Athabaliba: Itane vos, inquit, Deum mortalem et
+supplicio crucis affectum colitis? At ego Deum illum immortalem ac
+sempiternum (solem indigitans) non suspensum adoro. Et quemadmodum post
+aeterni Dei majestatem nihil sole admirabilius in hac rerum omnium
+universitate, nihil praestantius, nihil divinius, non mirum est, si
+omnes ubique terrarum populi solem adorare necdum plane destiterunt[4].
+Ac siquidem ulla idolatriae excusatio est, minus certe peccant, qui
+pulcherrimum illud divinae majestatis simulacrum, quam qui hominem
+mortuum adorant, ut Christiani; sed ab hac superstitione jam pridem Asia
+et Africa pene tota, magna pars Europae recessit, Muhammedis saniorem ac
+meliorem amplexata disciplinam, quae jam mille circiter annos floret et
+florebit aeternum. Quantum vero antiquitati religionum tribuere debeant
+Christiani, docuit religio antiquissima paganorum. Quis enim hoc tempore
+non admiretur, Jovem nescio quem Cretensium tyrannorum parricidiis[5],
+incestibus, ac stupris delibatum hominem, toto[6] terrarum orbe pro Deo,
+tot annorum millibus creditum atque adoratum fuisse?
+
+    [1.] Alius: _nullum coluerunt_. [2.] Alius: _Atabalippam_.
+    [3.] Alius: _urserit_. [4.] Alibi: _desierunt_. [5.] Desunt sex haec
+    sequentia verba in alio codice. [6.] Idem alius: _isto_.
+
+SALOMO: Semper excipiendi sunt Isra�litae[1], qui non solum monstrum
+illud scelerum, Jovem inquam, exsecrati, sed etiam eorum, qui in tanta
+superstitione acquieverant, miserti pro iis in templo sacratissimo
+quantum licuit expiaverunt apud Deum immortalem, quem unicum ab orbe
+condito ad haec usque tempora colendum nobis majores nostri
+proposuerunt. Ex quo intelligitur, Isra�litarum[2] religionem
+antiquitate, veritate, constantia, caeteris[3] omnibus longe superiorem
+esse, quae nec Jovem nec Christum nec Muhammedem, sed Deum aeternum sui
+auctorem habet. Quam quidem religionem olim amplexaturi sunt omnes
+terrarum populi, ut Deus ipse apud Jesaiam contestatur, gentes omnes
+tandem aliquando sacra facturas Deo Isra�lis[4].
+
+    [1.] Alius: _excusandi ... Isma�litae_. [2.] Alius idem:
+    _Isma�litarum_. [3.] Alius; _veteribus_. [4.] Jesaiae 60, 1 sqq.
+    66, 23.
+
+FRIDERICUS: Putasne, Salomo, Deum immortalem tot annorum millibus
+passurum fuisse, ut Christus ab omnibus pro Deo coleretur, nisi Deus
+esset?
+
+SALOMO: Eadem ratione atque iisdem argumentis daemonum atque demortuorum
+hominum cultus in Deum regeri oportebat, si temporum diuturnitate ac
+decursu[1] annorum veritatem religionis metiri fas esset. At istam
+impietatem Deus clara voce exsecratur: _Perditio_, inquit[2], _tua ex
+te, salus autem ex me est, Israel!_[3]
+
+    [1.] Alibi: _discursu_. [2.] Hos. XIII. [3.] Deest hoc verbum in
+    aliis.
+
+TORALBA: Exitium hominum hominibus ipsis, non creatori tribuendum sic
+interpretor, quod homines a lege naturae, quae unius aeterni Dei cultum
+continet, sponte discesserunt et errore cognito ad officium revocari non
+patiuntur. Et quidem intuenti mihi Christianorum cum Isma�litis et
+paganorum inter ipsos infinitam prope sectarum varietatem, nulla
+veritatis certior norma videtur, quam recta ratio, i.e. suprema naturae
+lex[1] hominum mentibus ab immortali Deo insita, qua nihil stabilius,
+nihil antiquius, nihil melius fieri ac ne cogitari quidem potest. Et cum
+hac lege naturae ac religione vixerunt[2] Abel, Sethus, Henochus,
+No�mus, Jobus, Abrahamus, Isaacus, Jacobus, qui summam pietatis,
+integritatis ac justitiae laudem gravissimo testimonio Dei aeterni, quem
+unum coluerunt, retulerunt[3], ea inquam religione nullam ex omnibus
+video meliorem et antiquiorem.
+
+    [1.] Alibi: _lege_. [2.] Alibi: _vixerint_. [3.] Alius: _consecuti_.
+
+CURTIUS: Si naturae leges sequimur, christiana religio maxime omnium
+naturae consentanea videri debet, quia non alium nobis ad colendum et
+imitandum proponit, quam Deum illum aeternum, mundi parentem, qui ad
+salutem hominum hominis naturam assumserit.
+
+CORONAEUS: Video nos ad quaestionem, quam pridie hujus diei
+proposueramus, de unione et conjugatione utriusque naturae, scilicet
+divinae et humanae, sensim delapsos[1], quae propter argumenti
+dignitatem diligenter a nobis est explicanda.
+
+    [1.] Alibi: _dilapsos_.
+
+TORALBA: Sed priusquam de utriusque naturae, divinae et humanae,
+conjunctione disseramus, explicandum illud est, an necesse fuerit ad
+humani generis salutem, Deum aeternum carne convestiri? Nam si nihil
+necesse fuit[1], longe facilior est exitus disputationis de unione
+utriusque naturae.
+
+    [1.] Alibi: _non necesse fuerit_.
+
+FRIDERICUS: Cur facilior?
+
+TORALBA: Quia nihil statuendum est in natura universitatis, quo non[1]
+posito nihil perfectionis desit universitati ac summae felicitati[2].
+At[3] nihil perfectionis vel summo bono vel universitati deerat,
+antequam Deus hominem, ut vultis, induisset. Igitur Deus frustra
+sanguine concretum hominis exuvium induisset, quia nihil erat necesse.
+Pluralitas enim natura nunquam admitti debet, nisi necessaria. Illud
+autem in universa natura perpetuum est, nec deesse necessaria, nec
+abundare superflua.
+
+    [1.] Deest in alio codice. [2.] Aristot. libr. 1. phys. [3.] Alibi:
+    _Ut_.
+
+CORONAEUS: At prius Toralba demonstravit, potestatem divinam ita liberam
+esse, ut nulli subjungatur necessitati[1]. Potuit igitur Deus ea, quae
+non fuere necessaria, facere[2], itaque restaret illa quaestio: an Deus
+voluerit[3], quod potuit.
+
+    [1.] Alius: _potestati_. [2.] Deest in alio codice. [3.] Alius:
+    _noluerit_.
+
+TORALBA: Deum noluisse personam divinam producere[1] argumento
+efficacissimo planum est, quod scilicet creatura sola potest esse et non
+esse, non item persona divina, quae ab aeterno tempore fuit, ante id
+omne, quod esse potuit. Igitur Dei voluntas fuit producere creaturam
+tantum, non etiam personam divinam increatam[2], quia theologos inter
+ipsos illud convenit, duas tantum personas productas ab una producente
+ut[3] ab auctore. Quod argumentum ut declinarent quasi scrupulum[4],
+necessariam productionem in Deo acutissimi quique theologi posuerunt[5].
+
+    [1.] Desunt in alio codice proxima haec triginta sex verba.
+    [2.] Addit idem codex: _corpus creatum assumere patet_. [3.] Alius:
+    _et_. [4.] Alius: _scopulum_. [5.] Scotus quaest. 6 in prolegom.
+    sentent. l. 1.
+
+CURTIUS: Ista quidem nimis argute ac subtiliter, cum arcana Dei inquiri
+quidem, non tamen inveniri possint nisi ab eo, cui declaraverit[1] Deus
+ipse[2]. Sed ex iis, quae facit opifex, satis intelligitur, quid
+voluerit[3]. Itaque magister sententiarum[4]: Pater, inquit, in divinis
+genuit filium, non necessitate, cum non cadat in Deum necessitas aut
+coactio, non voluntate, cum[5] non cadat in Deum mutatio: dicitur tamen
+Deus genuisse filium voluntate praecedente aut antecedente, quasi prius
+voluerit[6] aut postea genuerit, ut haeretici posuerunt. Haec ille.
+
+    [1.] Alius: _declaravit_. [2.] Rom. 5 et 9. [3.] Alibi: _noluerit_.
+    [4.] Lib. 3 distinct. 6. [5.] Desunt sequentia haec duodecim verba
+    in alio codice. [6.] Alibi: _noluerit_.
+
+TORALBA: De duobus tamen alterum[1] necesse est, quia tertium nihil est
+ac[2] ne cogitari quidem potest, quin[3] personarum productio divina
+quadam voluntate aut necessitate facta sit. Quod si neutrum exsistit[4],
+sequitur, nullam in essentia divina, sui natura simplicissima,
+personarum productionem esse potuisse.
+
+    [1.] Alii: _alterutrum_. [2.] Alibi: _at_. [3.] Alius: _quam_.
+    [4.] Alii: _exstitit_, vel: _sit_.
+
+FRIDERICUS: Omissa divinae potestatis ac voluntatis disputatione, quae
+mentis humanae imbecillitatem excedit, his utamur rationibus, quae ad
+humanum captum propius accedunt[1]. Si cuiquam obtigerit ea facere, quae
+uni tantum Deo conveniunt, hunc profecto Deum esse fateamur. At uni
+mortalium omnium, Christo, obtigit aequalis Deo potestas, essentia
+eadem, summa[2] sanctitas, admirabilis sapientia, bonitas infinita.
+Hunc[3] igitur Deum confiteri oportet.
+
+    [1.] Alibi: _accedant_. [2.] Alibi: _divina_. [3.] Alius: _Tunc_.
+
+TORALBA: Si verum antecedens, profecto necessarium erit consequens. Sed
+illud assumitur, quod concludi oportet. Itaque a destructione
+antecedentis sequitur ruina consequentis, quoniam creatura creator esse
+non potest, igitur Christus, cum verus homo, vera creatura fuerit, sui
+ipsius creator esse non potuit. Neque enim natura permittit, neque ratio
+admittit, ut, qui ab alio est, sit idem ipse, a quo est. At Christus est
+creatura tum ratione carnis, quia conceptus in utero foeminae, tum
+ratione animae creatae, ut Christiani theologi confitentur, tum ratione
+productionis secundae personae, quae primam sequatur necesse est. Non
+potest igitur idem, qui creatus est, creator esse, et quemadmodum
+caetera quidem, quae lucida sunt, ab ipsa luce solis splendorem ac lucem
+habent, nihil tamen horum aut lux aut sol esse potest: sic etiam angeli,
+sidera, mentes humanae virtutis ac lucis intellectualis participes sunt,
+Dii tamen ut sint, nullo modo fieri potest, quia principium aliud suae
+originis habent. Sic enim Plato divinus a solis, Dionysius ab ignis
+similitudine ad Dei cognitionem quodammodo manuduci rectissime
+judicarunt.
+
+FRIDERICUS: Quis ambigit Deum, quatenus creator sit, creaturam esse non
+posse, sed quoniam in uno Christo natura duplex est, etiam in eo
+contradictoria simul vera sint oportet, ratione divers�. Christus,
+inquit Damascenus[1], est creatus et increatus, patibilis et
+impatibilis, creator et creatura propter idiomatum communicationem.
+
+    [1.] Ep. 50 et 97.
+
+CORONAEUS: Labyrinthum inexplicabilem video nos subire ac prope dixerim
+praecipitium profundum. Melius enim ex ipsius Christi actionibus, qui
+qualisque fuerit, quam ex argutiarum subtilitate intelligitur, i.e. ex
+vitae instituto, sanctitate, doctrina, miraculorum stupendorum
+multidudine atque ex ipsius Dei immortalis testificantis voce, quae
+mortalium nemini contigisse videmus.
+
+SALOMO: Quae fuerit vitae sanctitas in Christo, quis affirmare potest,
+cum ex apostolorum scriptis appareat[1], illum cum sceleratis et
+meretricibus familiare contubernium[2] habuisse. Et quidem Origenes
+scribit[3], hanc Celsum scribendi occasionem adversus Christianos
+arripuisse, quod Barnabas Christi discipulus in epistola quadam ad
+catholicos diceret, Christum discipulos sceleratissimos ac nequitia ipsa
+nequiores sibi ascivisse. At sapientum omnium summa confessione nihil
+gravius praecipitur[4], quam a sceleratorum consensu, contubernio,
+convictu quam longissime recedere, quod psaltes lyricus principio
+laudationum: _O beatitudo_, inquit[5], _illius qui non abiit in
+consilium impiorum et in via peccatorum non stetit et in consessu
+derisorum non assedit._[6]
+
+    [1.] Matth. 9 et 11. Marc. 11. Luc. 5. 6. 15. 19. [2.] Alius:
+    _commercium_. [3.] Libr. 1. contra Celsum. [4.] Eph. 5. Rom. 1.
+    [5.] Psalm 1, 1. [6.] Alii: _cedit_, vel: _stetit_.
+
+CURTIUS: Id quidem crimini dabatur Christo, quod cum flagitiosis ac
+sceleratis conversaretur, quam criminationem honesta oratione
+refellens[1]: _Non veni_, inquit, _vocare justos, sed peccatores._ Quam
+vero innocenter vixerit, satis Pilatus Pontius praeses declaravit, cum
+diceret, nullam sibi accusationis causam compertam esse, quam ob rem
+illum damnaret[2], dicitur tamen verberibus caesum populo ad spectaculi
+fructum exhibuisse, ut quacunque ratione accusatores ad commiserationem
+excitaret. Quod cum obtinere nequiret, majestatis crimen, quod sibi
+propter Christum ingerebatur, metuens, tandem morti addixit.
+
+    [1.] Matth. IX., 13. Luc. V. VI. XV. XIX. [2.] Joh. XIX, 8 sqq.
+
+OCTAVIUS: Ita quidem theologi christiani, sed in eo peccant, quod non
+intelligunt, Romanorum moribus supplicio affici consuevisse neminem[1],
+quin prius verberibus ac fustibus caederetur. Prodigia vero Christi
+tribus fere generibus continentur, scilicet resuscitatione duarum
+foeminarum, (nam de Lazaro nemo praeter Johannem testificat), ejectione
+daemonum et curatione aliquot morborum. Postremum est, quod super aquas
+deambulasse et in coelum abreptus esse dicitur.
+
+    [1.] Dion. Halicarn. l. II. VI. et VII. Tranquillus in Nerone.
+
+SENAMUS: Omittis, Octavi, primum omnium ac solenne prodigium[1]
++metamorph�se�s+ aquae in vinum, cum exhaustis cantharis reliqui nihil
+esset.
+
+    [1.] Joh. 2, 1 sqq.
+
+SALOMO: Commodius mihi facturus fuisse videtur, si ad sobrietatem
+convivas assuefecisset. Haec omnia tamen atque his multo plura Simonem
+Magum, Apollonium et innumerabiles id genus facere ac saepissime ex
+aridis stipitibus vinum forma, colore, odore, sapore elicuisse. Galenus
+vero, ubi agit de hermetica medicatione, miratur, quamplurimos curari
+aliter non posse, quam si certissimam habeant fiduciam salutis, qui
+curari cupiant. His enim verbis utuntur sortilegi: _Crede et sanaberis,
+fides tua te salvum fecit._[1]
+
+CURTIUS: Inanes et pudendas Judaeorum calumnias, qui Christum daemonis
+ope et opera uti criminabantur, efficacissimis argumentis refutans ipse:
+_Si a daemonibus_, inquit[1], _daemones fugerentur, daemonum vim atque
+potentiam brevi ruituram videretis_, non aliter quam familiae et imperia
+quaeque maxima bellis intestinis collapsa dissipantur.
+
+    [1.] Matth. 9, 22. Marc. 5, 34. 10, 52. Luc. 7, 60. 8, 48. 17, 19.
+    18, 42. [2.] Matth. 9, 33 sqq.
+
+SALOMO: Argumentum istud levissimum esse experientia diuturna saepissime
+comprobavit. Nihil enim frequentius, quam a daemonibus obsessos magorum
+verbis liberari, aut levi contactu, aut circulo in fronte descripto, aut
+susurro in aurem illato. At saepius daemones obsistere aut reniti
+simulant; sed Polycrates[1] hanc simulationem refutans: Mali daemones,
+inquit, faciunt sponte, quod inviti facere videntur, et simulant se
+coactos vi exorcismorum, quos fingunt in nomine trinitatis, eoque
+illudunt[2] hominibus, donec crimine sortilegii poena damnationis
+involvunt. Haec ille. Item Leo Afer de magis Africanis scribit,
+saepissime daemones a sortilegis fugari circulo in fronte. Quanquam
+daemonum ejectiones plus nocuisse, quam profuisse videmus. Ut cum
+daemones e corporibus exirent, misit eos Jesus in greges porcorum, quos
+daemones eodem momento praecipites egerunt in aquas, non sine magno
+domesticae rei ac publico detrimento. Non aliter dives quidam nobilis
+sortilegus apud Anglos, cum in Belgio Hispanum daemoniacum liberaret,
+misit in armenta boum, quae seipsos mutuis vulneribus contrucidarunt,
+pastoribus etiam occisis, deinde a magistratu ad supplicium conquisitus
+disparuit.
+
+    [1.] Lib. II, c. 14. [2.] Alius: _tradunt_.
+
+FRIDERICUS: Sed Christus vitae sanctitate ac integritate mirabili omnes
+omnium criminationes facile refellit, quanquam Josephum, Matthiae
+filium, testem omni exceptione majorem, rejicere non possunt, sic enim
+de Christo scribit: quasi de homine sapientiae studiosissimo, si hominem
+appellare fas est.
+
+SALOMO: Caput illud Josepho tributum est, sed adjectitium esse et
+brevitas ipsa et scribendi ratio docet. At Josephus, Gorionis filius,
+qui eandem quam ille historiam scripsit et iisdem temporibus, ne verbum
+quidem ullum de Christo, quia scilicet hebraice scripsit, nec Latini
+potuerunt, nec Graeci hebraicae veritatis fidem imperitia linguae
+hebraicae violare.
+
+TORALBA: Quando curationes morborum, ejectiones daemonum, suscitationes
+mortuorum, volatus in a�re sublimi caeteraque id genus sortilegis
+usitata sunt, non modo ad deitatis probationem, sed etiam ad impietatis
+conjecturam magnum habent argumentum.
+
+OCTAVIUS: Isma�litae Christo non deitatem quidem, sed divinitatem
+tribuunt, ut Mosi, Heliae, Samueli, quin etiam his omnibus et Mahummede
+majorem fuisse summaque vitae sanctitate, doctrina singulari ac pietate
+floruisse confitentur.
+
+CURTIUS: Quae igitur pervicacia est, quem tot ac tantis virtutibus,
+tanta divinitate claruisse, quem denique Messiam fuisse fatentur, eidem
+eripere deitatem. Illud enim verissime mihi videor esse dicturus,
+Christum edicto omnium brevissimo principum ac magistratuum omnium
+edicta, decreta, leges complexum fuisse, hoc scilicet[1]: _Alteri ne
+feceris, quod tibi fieri nolis._ Quod Alexander Severus imperator tanti
+ponderis ac momenti existimavit, ut pro edicto perpetuo promulgari
+juberet[2]. Ac primus quidem exstitit, qui Christum in larario sibi
+proposuit pro Deo colendum.
+
+    [1.] Luc. 6. 31 (Matth. 7, 12). [2.] Lampridius in Alex.
+
+CORONAEUS: Quanta vis esset doctrinae Christi, imperator ille
+declaravit; cum enim educatus esset una cum Heliogabalo sobrino et cum
+eo simul adolevisset, hic tamen flagitiorum ac foeditatum omnium
+sentina, ille virtutum omnium heroicarum singulare decus.
+
+SENAMUS: Si Alexander huic edicto paruisset, neminem meritis suppliciis
+affici pateretur, nec lictores judicata exsequerentur, quia nec judices
+nec lictores se crucibus affigi[1], ac ne verberibus quidem caedi
+vellent. Consimile aliud edictum Christi: _Quaecunque vultis, ut faciant
+vobis homines, eadem facite illis._[2] Opes enim et honores sibi tribui
+ac suis voluptatibus ab omnibus indulgeri cupiunt omnes, quibus tamen
+sine flagitio et scelere obsequi nemo potest.
+
+    [1.] Alii: _affici_. [2.] Matth. VII, 12.
+
+CURTIUS: Vetant leges[1] legibus fraudem fieri, ac verborum apices
+consectando[2] in contrariam sententiam detorquere et, quae de
+virtutibus dicuntur, ad vitia convertere.
+
+    [1.] Alibi: _Jurisconsulti_. [2.] Alius: _consecando_.
+
+FRIDERICUS: At illud quanti est, quod Christus unus inter tot et tam
+multos legislatores, principes, philosophos ab omni injuriarum ultione
+non tantum abstinere, verum[1] etiam pro inimicis vota facere suasit[2].
+
+    [1.] Alii: _imo_, vel: _sed_. [2.] Matth. V, 44. Luc. VI, 27. Alibi:
+    _jussit_.
+
+SENAMUS: At Davidem locis omnibus ac prophetas ipsos inimicis mala omnia
+precari videmus. Aut igitur Christus, aut illi gravissime peccant, qui
+tam contraria edicta fingunt, quae nulli theologi conciliare queunt.
+Quis autem tot et tam multos prophetas impietatis accuset? Sic enim
+David adversus inimicum: _Constitue super eum peccatorem, et diabolus
+stet a dextris, cum judicatur exeat condemnatus, et oratio ejus fiat
+peccatum. Fiant filii ejus orphani et uxor ejus vidua, et non sit qui
+miseretur pupillis ejus, et in una generatione exscindatur nomen ejus!_
+Et ad extremum illud subjicit: _Haec merces eorum, qui detrahunt
+mihi._[1]
+
+    [1.] Num. X. fin. Ps. 47.
+
+SALOMO: Certe Davidem ac prophetas de hostibus Dei potius, quam de suis
+ultionem reposcere videmus. _Surge domine_, inquit Moses, _et
+dissipentur hostes tui!_[1]
+
+    [1.] Psalm. 68, 2. Numer. 10, 35.
+
+SENAMUS: Hic quidem aperte contra hostes Dei, sed infinitis prope locis
+prophetae suorum hostium interitum cupidissime expetunt, ut superiore
+psalmo, postquam execrabilem in modum inimicis imprecatus esset: _Haec
+merces_, inquit, _eorum qui detrahunt, non qui Deo, qui Christo
+detrahunt, sed mihi._
+
+SALOMO: Nemini dubium est, quin prophetae sanctissimi ac summae pietatis
+et integritatis viri perniciem suis inimicis optent ac precentur, non
+aliam ob causam, quam ut doceant ab omni injuria atque ultione esse
+abstinendum, et uni Deo ultionem relinquendam; vetat enim lex divina
+privatas injurias ulcisci, sed earum ultionem Deus ipse deposcit. Est
+autem ejus orationis, qua ultionem a Deo repetimus, haec utilitas, ut
+illum integritatis ac innocentiae testem habeamus et ab injuria
+inferenda ultionis specie abstineamus[1]. _Quoniam_, inquit Hieremias,
+_ultio Dei est._[2] Sed ferendum non est, quod Lucas[3] divinae legi
+fraudem facere videtur his verbis: _Dictum est antiquis, diliges
+proximum tuum et odio habebis inimicum tuum._[4] Haec postrema verba
+nusquam in lege divina aut ullis prophetis reperiuntur, sed interdictum
+plane contrarium. _Ne oderis_, inquit lex[5], _odio intestino quenquam,
+sed aperte illum increpa._ Item: _Ne sis injuriarum memor, ne ulciscare
+te ipsum._ Nec vero est majus et melius antidotum adversus vindictae
+furentis libidinem et ultionis cupiditatem, quam[6] in ipsius Dei sinum
+effundere totam, qui nullam nisi justissimam ultionem accepturus est. At
+novus legislator, ut legibus divinis derogaret: _Si quis_, inquit[7],
+_maxillam dextram palma caedat, obvertito illi sinistram, et ei qui
+tunicam rapuerit, concedito quoque pallium, nec vim vi repellas_, quod
+tamen omnibus divinis et humanis legibus semper licuit ac licebit, vim
+injustam a capite honesta ratione propulsare. Illud etiam minus
+ferendum, qui proximum appellaverit fatuum, reus sit incendii
+gehennae[8]; quae interdicta non modo sapientibus, sed etiam Juliano
+imperatori[9], qui religionem christianam a se desertam oppugnavit, tam
+absurda visa sunt, ut ea libris provulgatis omnino repudiaret. Nam si
+legibus istis, quas christiani principes ac magistratus jam pridem
+valere jusserunt, ulla vis esset, nusquam innocentiae contra vim
+improborum locus relinqueretur, sceleratis in bonos omnia, bonis contra
+in sceleratos nihil liceret.
+
+    [1.] Levit. 19. Deuter. 32. Ezech. 9 et 25. [2.] Jerem. 50, 15.
+    [3.] Apud Matthaeum potius reperiuntur haec verba. [4.] Matth. 5, 43
+    sqq. [5.] Levit. 19, 17. Ezech. 9 et 25, 10 sqq. [6.] Alibi: _sed_.
+    [7.] Matth. V, 39 sq. Lucas VI, 29. [8.] Matth. V, 22. Lucas VI.
+    [9.] Apud Cyrillum.
+
+SENAMUS: Longissime abest Aristoteles[1] ab illa Christi sententia, quin
+etiam scribit, eos, qui ultionem non[2] reposcant, sibi ipsis injuriam
+inferre.
+
+    [1.] L. V. Ethic. [2.] Deest in alio codice.
+
+FRIDERICUS: Julianus quidem apostata nimis impudenter ac impie Christi
+doctrinam calumniatus est, cum diceret: Latronibus ac sicariis
+impunitatem a Christo proponi, nec cuiquam ullos hostium impetus
+propulsare licere. Aliud enim est, officia perfecta tradere, aliud
+mediocritatem[1] officiorum tueri. Quis enim legibus omnibus se
+innocentem profiteatur? Et ut sit aliquis, quam augusta est innocentia,
+ad legem bonum esse[2], quam multa pietas, humanitas, justitia, fides
+exigunt, quae extra tabulas publicas sunt. Nam vim illatam vi
+propulsare, bestiis quidem est, et eorum qui ab ira sibi nequeunt
+temperare, sed patienter injuriam ferre ac pro caedentibus vota facere,
+consummatae et perfectae justitiae est, quam Christus, Davide et
+prophetis omnibus superior, hominum generi patefecit. Id autem planum
+facit oratione sua Jobus[3]. Cum enim multa de sua justitia dixisset,
+illud etiam[4] subjecit: _Si gaudium_, inquit, _percepi ex infortunio
+inimici mei et exsultavi cum malum ei obvenisset; sed ne verbo quidem
+malum ei sum imprecatus._[5] Haec illa est consummatae justitiae summa
+laus, quam Jobo Deus ipse gravissimo testimonio tribuit.
+
+    [1.] Ita omnes. [2.] Seneca l. II de benef. [3.] Alii: _Job_.
+    [4.] Alius: _enim_. [5.] Jobi 31, 29.
+
+CORONAEUS: Haec certe disciplina Platonis decreto quodammodo congruit.
+Sic enim Plato: +mallon adikeisthai � adikein+. Tritum est illud: Parum
+abest, quin Academici fiant Christiani! Neque tamen si quis pallium
+eripienti tunicam non concesserit, reprehensione dignum putaverit
+legislator Christus, cujus doctrina, non edicta prodita sunt, sed prius
+jacturam vir integerrimus patietur, quam ictibus aut litibus experiatur.
+Ex quo intelligitur, Christi doctrinam, non vulgarium philosophorum ac
+legislatorum, sed consummatae sapientiae et integritatis verum
+archetypum esse.
+
+OCTAVIUS: Demus illud, quod Salomo non concedit, Christi doctrinam
+eximiam, vitam sanctissimam, clarissimam nominis sui famae
+existimationem, miranda denique non magica, sed plane divina fuisse.
+Demus etiam id quod Azora quarta scriptum est, Christum pro caeteris
+omnibus prophetis spiritum clarissimum ac divinissimum habuisse, haec
+tamen omnia cum in hominem cadere possint, non video quid sit, quamobrem
+Deum fateri debeamus. Et quidem multo clariores fuere tum doctrina, tum
+vitae sanctitate, tum miraculis Moses, Helias, Samuel, Josua, qui non
+haec terrestria Christi miracula magorum[1] fere communia fecerunt, sed
+qui maria diviserunt, fluminum cursus cohibuerunt, coelum quominus
+plueret clauserunt, clausum precibus aperuerunt, solem ac lunam[2] suis
+sedibus immobiles reddiderunt; Helias item et Henochus non dubia testium
+fide post mortem, sed ante mortem divina potestate ab hominum conspectu
+abrepti fuerunt, quos tamen pro Diis habere ac colere impietatis esse
+Christiani confitentur.
+
+    [1.] Alii: _majorum_, vel: _majores_. [2.] Additur alibi: _horas_.
+
+CURTIUS: Christum prophetas istos longissimo intervallo superare,
+argumentum est illud potissimum, quod omnia omnium prophetarum oracula
+in Christum ut in scopum diriguntur, nec magis illi coelestia prodigia
+quam Mosi, quam Josuae, quam Heliae defuerunt. Quin etiam in illa
+visione montis Thabor Moses et Helias hinc et illinc triumphanti Christo
+adstiterunt[1], quibus praesentibus Dei vox audita de coelo est: _Hic
+est filius dilectus, in quo mihi complacui, ipsum audite!_ Cum Heliam et
+Mosem jubet audire Christum, an illis exaequandum aut comparandum
+putavit? Jam vero cui mortalium unquam morienti sol mori et obscurari
+amisso splendore visus est, nisi Christo, neque enim per naturam id
+fieri poterat, cum in ipso meridiei momento id contigerit, luna e
+diametro soli opposita, ut verissime dictum sit a Dionysio Areopagitarum
+senatore: aut Deus naturae patitur, aut naturae ruinam minatur! Hujus
+autem eclipseos admiranda prodigia Phlego Trallianus Adriani Caesaris
+libertus 4 anno 220[2] Olympiadis, i.e. 18 Tiberii Augusti contigisse
+scribit. Quibus ea confirmantur, quae Matthaeus 27, Marcus 15, Dionysius
+Areopagita in epistolis, Eusebius historicus in demonstratione
+evangelica, demonstratione undevigesima, Origenes contra Celsum, Suidas
+in verbo Dionysius, Tertullianus in Apologetico de solis illius deliquio
+meridiano scripserunt.
+
+    [1.] Matth. 17, 1 seqq. [2.] Alius: _240_; alius: _210_.
+
+SALOMO: Ut apotheosin Thaboritanam illam, non satis dignam quae refelli
+mereatur, omittam, graviter peccatur in historiam ab illis solaris
+deliquii inventoribus; annus enim 4. Olymp. 220[1], quem Phlego notavit,
+penultimus est Neronis, Silio Nerva et Julio Attico consulibus, 32
+circiter annos post Christi supplicium, ut ex ipsis Romanorum fastis et
+Olympiadum circulis, quae M. Varro, Dionysius Halicarnasseus, Cuspianus,
+Sigonius, Onuphrius, Mercator, Funccius summa cura ac diligentia sic
+conjunxerunt, ut neminem dubitare patiantur. Hanc autem Phlegonis
+eclipsin, quae post annos 32[2] contigit, cum Christus mortuus est,
+ordinariam ac naturalem in synodo solis ac lunae, non in objectu, quod
+isti volunt, secuta est, clades illustrium senatorum, quos Nero
+interfici jussit, Thraseam, Senecam, Pisonem, caeteros et parricidia
+matris et utriusque uxoris, paulo post civilia bella ac tres eodem anno
+imperatores Romanorum[3]. Illud etiam ad errorem istorum convincendum
+accedit, quod solem in piscium sidere tunc fuisse tradunt, id quod fieri
+nullo modo potuit, cum paschalis victima nunquam immolaretur, nisi luna
+14. mensis Nisan, quo sol sidus arietis subire solet[4].
+
+    [1.] Alius: _200_; alius: _210_. [2.] Alius: _35_. [3.] Alius: _ac
+    trium eodem anno imperatorum Romanorum_. [4.] Exod. 12, 6 sqq.
+
+CURTIUS: Cur igitur Dionysius Areopagita ad Polycarpum scribens
+Apollophanem sophistam coarguit his verbis[1]: _Nescio_, inquit, _quo
+spiritu afflatus ad divinationem prorupisti, Apollophanes, quod una
+mecum aspiciens eclipsin solis, contra naturae ordinem, tempore Christi
+patientis, conversus ad me dixisti: hae praclarae sunt vicissitudines
+rerum divinarum!_
+
+    [1.] Dionys. epist. 7.
+
+TORALBA: Omissa temporum ac scriptorum controversia rationibus
+perspicuis inquiramus, Christus Deus sit necne? Nam si generis humani
+auctor est et servator, profecto Deum esse oportet. Si Deus non est, ne
+hominum quidem servator esse potest.
+
+CURTIUS: Necessarium profecto argumentum, quo argute refelluntur Ariani,
+qui si quem generis humani servatorem confitebantur, eundem tamen Deum
+esse negabant.
+
+SALOMO: Nihil saepius in sacris litteris admonemur, quam ab unius
+aeterni Dei potentia salutem pendere omnium[1]: _Ego Deus aeternus et
+praeter me non est alius._ Item: _Redemtor noster Jehovah, Zebaoth nomen
+ejus._ Item: _Ego Deus aeternus solus salvator, qui solus mortem inferre
+et a morte solus eripere possum, nec alius est a me._ Item: _Ego Deus
+aeternus, qui deleo iniquitates tuas propter me._ Non dixit: propter
+Jesum filium, supplicio afficiendum, aut: propter Messiam futurum, illud
+autem ineffabile et sacratissimum numen #YHWH# aeternus nulli creaturae
+communicabile esse, utriusque religionis theologi confitentur. Si ergo
+servatoris dignitas ei congruit,[2] cui nomen illud sanctissimum divina
+lege tributum est, quonam modo illud mortali[3] creaturae conveniret?
+
+    [1.] Jesaiae 30 et 42. Jerem. 43. 45. 47. 31. 32. Genes. 16.
+    Exod. 6. 20. 29. Psalm. 7. 49. Ezech. 32. [2.] Rabbi Moses 1. 2.
+    Calvinus c. 1. harmon. in Psalm. 83. [3.] Alibi: _divinae_.
+
+FRIDERICUS: At illud ipsum nomen Jesus seu Jehovah[1] servatorem
+significat, eique maxime datum est, quia genus humanum servaturus esset,
+itaque Paulus non obscure aut ambigue scripsit, uni Christo inditum esse
+nomen Jesu[2], quo audito[3] omne genu flectatur coelestium, terrestrium
+ac infernorum. Item:[4] _Non est aliud sub coelo nomen datum hominibus,
+in quo oporteat servari._ Item tanto praestantior angelis, quanto
+excellentius est nomen adeptus.
+
+    [1.] Jehosua. [2.] Luc. 1. 2. Phil. 2, 10. [3.] Alibi: _edito_.
+    [4.] Acta 4, 12. Hebr. 1, 4.
+
+SALOMO: At quid ista? Cum nomen Jesu et Jehovah[1] vulgaria sint ac
+communia, nusquam tamen ineffabile nomen #YHWH#? Itaque argutus quidam
+theologus[2] christianos veteres magistros jure coarguit, quod illa
+verba: _Non est aliud nomen sub coelo_ etc., sic interpretantur, ut
+servandi majestas inter creaturas soli Christo conveniret: _Quoniam_,
+inquit, _homines in coelum conscendere nequeunt._ Quae reprehensio
+probabilis est, nec tamen reprehensioni congruit solutio, sed quia
+incongruum est existimare, vim et praestantiam generis humani ulli
+creaturae communicari posse, cum soli Deo tantum conveniat. Petrus autem
+in concione populi Christum a Deo factum praedicavit[3]. Clemens etiam,
+proximus Petri successor in eodem pontificatu, de quo Paulus ipse
+laudabile testimonium tulit, librum promulgavit, qui +anagn�rismos+
+inscribitur, ubi Jesum creatum fuisse scribit, Eunomium secutus.
+
+    [1.] Jehosua. [2.] Calvinus in c. 14. 12 Actorum. [3.] Actorum 4,
+    10 sqq.
+
+CURTIUS: Jesum etiam[1] creaturam fuisse fatemur, quatenus corpore ac
+mente constat, conceptum in utero virginis, genitum, educatum, mortuum,
+sepultum, neque quatenus est creatura servator dicitur, sed quatenus
+creator. Tametsi ad pariendam hominibus salutem humano corpore usus est.
+Ac tametsi Deus simul et homo sit, non tamen divina essentia cum humana
+mente confusa est, neque alteri naturae altera concreta aut mista[2],
+sed quodammodo utraque utrique copulata sub unam et eandem Christi
+hypostasin.
+
+    [1.] Alibi: _quoque_. [2.] Alius addit: _nec tamen omnino altera
+    divulsa_. Alibi pro mista legitur: _infinita_; pro _divulsa_ alibi:
+    _dimista_.
+
+SENAMUS: Dubitavi saepe, quid esset, quam ob rem Petri Lombardi aetate
+verum erat hoc enunciatum[1]: Deus assumsit humanam naturam ut
+indumentum; nihilominus tamen falsum et haereticum postea esse coepit,
+quia indumentum corpori non copulatur, at humanam naturam divinae
+copulari credunt.
+
+    [1.] Scotus l. III. dist. dicit, hoc enunciatum haereticum esse
+    coepisse post Lombardi aetatem.
+
+TORALBA: Nulla dualitas, inquit Dionysius, principium esse potest, sed
+et unitas dualitatis initium est[1]. Quod si utraque natura, scilicet
+divina et humana, non est in unum et idem concreta, nec altera penitus
+ab altera discreta, certe copulata dualitas erit, cui opus est vinculo
+quodam ac nexu, quoniam illae duae naturae majore intervallo a se
+invicem distant, quam contraria, quae sub eodem genere continentur. At
+infinitum et finitum eodem genere co�rceri nequeunt nec ulla copula
+possunt uniri. Nam eorum, quae uniuntur, ratio quaedam est, infiniti
+autem in finitum nulla, ex quo sequitur, utramque naturam ab utraque
+avulsam esse. Nam si utraque confusa esset, utramque perire oporteret,
+ac tertium quoddam ex utraque constituendum, ut superius demonstratum.
+Quodsi natura divina simplicissima est, nullam omnino compositionem
+ferre potest, alioquin ajentia et negantia simul esse vera aut simul
+esse falsa oporteret de una et eadem re.
+
+    [1.] Desunt haec sex antecedentia verba in uno codice.
+
+FRIDERICUS: Utramque naturam uniri docuit Christus, cum diceret: _Ego et
+pater unum sumus._[1]
+
+    [1.] Joh. 10, 30.
+
+OCTAVIUS: Ariani dictum illud ad concordiam et mutuum utriusque
+consensum pertinere contendebant, ut illud quoque[1]: _Pater, da ut
+sicut ego et tu unum sumus, ita isti in nobis unum sint; alioquin
+apostoli ipsi Dii fuissent._ Item illud: _Qui plantat, et qui rigat,
+unum sunt._ Item[2]: _Qui adhaeret domino, unus spiritus est._ Quam
+Arianorum interpretationem etiam christiani theologi probant.
+
+    [1.] Joh. 17, 20 sq. [2.] 1 Corinth. 6, 17.
+
+SENAMUS: At Hilarius nos ipsos cum Christo unum et idem esse affirmat,
+non tantum adoptione et consensu, sed etiam natur�.
+
+CURTIUS: Ea sententia omnium judicio repudiatur, omnes enim Dii essemus
+et impeccabiles, si ejusdem naturae et essentiae cum Christo.
+
+CORONAEUS: Id quidem plerique arbitrantur fieri assumtione corporis
+Christi sacramenti ope, cum ejus caro et sanguis cum nostra miscetur,
+mens etiam ejus et divinitas credentibus communicatur[1].
+
+    [1.] Erasmus paraphr. in Lucam.
+
+TORALBA: Non capio, quaenam unio creatoris cum creatura fieri possit,
+cum Dei natura simplex et incorporea sit, non multa nec multiplex nec
+mutabilis. Quid si multiplex non sit, quomodo triplex erit? Nam quicquid
+cadit in naturam, scindi necesse est. Aut enim, inquit Evagrius, natura
+patris, filii et spiritus sancti simplex est aut composita; non hoc,
+illud igitur. Si simplex, numen etiam expers est.
+
+CORONAEUS: Nemo Deum triplicem esse putat, trinum quidem in unitate et
+unum in trinitate fatemur, triplicem aut duplicem negamus.
+
+TORALBA: Si trinitas est in divinitate, pluralitas est in deitate,
+numeralis enim distinctio, non essentialis, quia posito binario, non
+sequitur ternarius. Quare distinctio numeralis, cum ab unitate
+receditur, efficit deitatis divisionem, et compositio numerosa corrumpit
+simplicitatem deitatis. Illud etiam absurdius sequitur, quod Dei
+potestas, quae est infinita, solvitur ac debilitatur numerali divisione.
+Nam vis ac potestas cujusque rei eo major est, quo magis unita in sese,
+et eo debilior, quo longius ab illa unione simplicissima discedit. Quare
+cum sola unitas sit omnipotens, nec quicquam simpliciter aut absolute
+unum sit praeter Deum, sequitur trinitatem non esse omnipotentem.
+
+CURTIUS: Numerus non refertur ad essentiam, sed ad hypostasin
+personarum, nec dividitur essentia divina propter hypostaseos personae
+cujusque divisionem.
+
+SALOMO: Si Deus trinus esset, cur Moses coacta populi concione orationem
+sic auspicatur: _Audi Isra�l, Deus noster Deus unus est!_[1] Cur in re
+tanti ponderis et momenti omisisset epitheton illud tam necessarium
+_trinus et unus_? At ne quis dubitaret, ut prospiciebat futurum,
+litteras grandiores in extremo primi ac postremi verbi apposuit, contra
+scribendi usum, hoc enim unde nisi ut planum faceret omnibus, nec
+infinitos esse Deos, nec plures uno esse posse, in quem nullus numerus
+cadat.
+
+    [1.] Deuter. 6, 4.
+
+CURTIUS: Argumenta, quae a negantibus ducuntur, fere sunt captiosa, non
+dixit: est trinus, ergo non est trinus, nihil ex eo sequitur.
+
+TORALBA: Nulla videtur argumenti fallacia, cum[1] altero posito alterum
+excludi sit necesse est. Nam qui dicit _Unum_, excludit _trinum_,
+alioquin contraria simul vera sunt, unius et ejusdem ratione[2],
+scilicet Deus unus est, Deus non est unus. Illud ab[3] omnibus theologis
+christianis usitatum est, Deum efficere non posse, ut contraria eadem[4]
+ratione simul vera sint, non quod ulla sit impotentia Dei, sed quod
+subjectum incapax sit affirmationis simul et negationis. Nec illud Plato
+voluisse videtur in Parmenide, ubi de Ente et Uno copiosissime disserit,
+quam ut doceat, unum illud naturae principium simplicissimum esse, nec
+praeter unitatem quicquam admittere posse. Xenophanes item et Melissus,
+qui libros etiam de Ente et Uno scripserunt, nihil aliud voluerunt, quam
+rerum omnium principium unitatem simplicissimam esse. Eadem
+Pythagoreorum vox est. Finis, inquit Jamblichus, totius contemplationis
+est, attollere mentem a multitudine ad unitatem: +telos pas�s the�rias,
+tou henos theor�tikon anagein heauton apo pl�thous es to hen+. Itaque
+Academici cum Dei proprium nomen inquirunt, appellant +to hen, to
+agathon, to al�thes, to haploun+, i.e. unum, bonum, verum, simplex, quem
+Proelus vocat +hen thei�n enad�n hupostatikon+, unum divinarum unitatum
+fundamentum.
+
+    [1.] Alibi: _cur_. [2.] Alibi: _rationis_. [3.] Alius: _autem_.
+    [4.] Alibi: _ejusdem_.
+
+CORONAEUS: Nullam video in his enunciatis contradictionem: Deus est
+unus, Deus non est unus; quia non ratione ejusdem, primum enim ratione
+essentiae, alterum ratione personarum. Nec vero in ipsa ratione
+personarum aliud est trinitas, quam unitas, omnipotens, non divisa, non
+composita, non numerabilis, sed suapte natura simplicissima. Etiam si
+essentiae ratione unus est, ratione personarum trinus.
+
+TORALBA: Igitur duas +hupostaseis+ subesse necesse est, quoniam de uno
+et eodem subjecto dici non potest creator et creatura, mortale et
+immortale, sempiternum et fluxum, stabile et caducum, genitum et
+ingenitum. Oportet enim motum, nexum, qualitatem, quantitatem, corpus
+denique Deo aeterno copulari.
+
+FRIDERICUS: Non fit unio corporis humani cum natura divina, sed naturae
+divinae cum mente humana.
+
+TORALBA: At fieri non potest, ut quae uni[1] tertio uniuntur, inter se
+uniantur, et quae una sunt, eadem inter se sunt eadem, ex[2] ipsis
+philosophiae principiis et decretis. Igitur si divina mens humanae menti
+unitur, et humana meus corpori, divinae mentis et corporis eandem
+unionem fore necesse est. Hoc absurdum, illud igitur quanquam fleri
+nullo modo potest, ut mens humana cum aeterno Deo eat[3] in unum, cui
+nec mens humana est +homoousios+, ac ne +homoiousios+ quidem, nec
+infinita, quanto minus divinam naturam humano corpori misceri putabimus.
+
+    [1.] Alibi: _una_. [2.] Additur alibi: _se_. [3.] Alius: _co�at_.
+
+SALOMO: Certe Moses Rambam graviore blasphemia putat obligari, qui Deo
+corporeum quiddam inesse arbitratur, quam qui colit idola.
+
+FRIDERICUS: Cur nobis theologos thalmudistas, christianae religionis
+eversores, opponis, qui Christo deitatem, Deo rationem, memoriam,
+veritatem, quas cum homine quodammodo communes habet, modis omnibus
+eripere conantur?
+
+CURTIUS: Salomonis et Toralbae hunc video scopum esse, ut Dei naturam ac
+trinitatis arcana rationibus et argumentis assequantur, fide opus est:
+ad ea, quae sola fide nituntur, si rationem aut demonstrationem
+adhibeas, nihilo plus efficies, quam si cum ratione insanire velis.
+Itaque Plato[1], vir divinus, cum de Deo quicquam scribere metueret,
+quod ab ejus majestate esset alienum, credi jubet iis, quae a majoribus
+prodita fuerant, sine ulla demonstratione. Quod etiam Aristoteles
+affirmat his verbis: +pros�kei empeir�n kai presbuter�n � phronim�n tois
+anapodeiktois[2] phasesi kai doxais ouch h�tton t�n apodeixe�n+. Quare
+nec probare possum Eusebii, Galatini, Augustini, Eugubini scripta, e
+quibus Mornaeus demonstratioues evangelicas promere conatur. Non enim
+prospexerunt, scientiam et fidem, quam infusam appellant, simul stare
+non[3] posse.
+
+    [1.] In Timaeo. [2.] Alius: +apodeiktois+. [3.] Alii: _nullo modo_.
+
+TORALBA: Valeat illud quidem inter Christianos, sed prospiciendum est,
+quid philosophis, quid paganis, quid Epicuraeis, qui fidem infusam aut
+evangelium respuunt, responderi possit, ne illis idem objiciatur, quod
+olim Julianus imperator Galilaeis, eos scilicet ad omnia argumenta
+physica, demonstrationes nihil aliud in ore habuisse praeterquam illud:
++pisteuson+. Praestabilius est igitur, cum philosophis, quid ratio
+possit, experiri, quam vadimonium deseruisse videri. Nam si essentia
+sive +ousia+ illa, quae pater est, filius sit: idem sibi pater est et
+filius, idem genitus et ingenitus.
+
+FRIDERICUS: Unus est ingenitus pater, unus filius ab aeterno tempore
+genitus.
+
+TORALBA: Si non est idem genitum et ingenitum, diversa est patris et
+filii substantia.
+
+FRIDERICUS: Essentia unum et idem, non hypostasi.
+
+OCTAVIUS: Cur ergo in concilio Toletano decretum est, solum verbum
+carnem factum, solum hominem induisse? Nam ex eo sequitur, paternam
+essentiam non eandem esse cum essentia filii.
+
+FRIDERICUS: Illud admonendi sumus, aliam esse hypostasin ab essentia,
+quae ab imperitis confusa densissimam hac in disputatione caliginem
+pepererunt.
+
+TORALBA, Si pater genuit Deum, aut se Deum genuit aut alium Denm,
+tertium nihil est. At nulla res seipsam gignit, nec sui ipsius causa
+esse potest. Ac tametsi Platonici saepius usurpant illa de Deo:
++autogonos, autotel�s, autogen�s, autophu�s+, nihil tamen aliud
+significatur, quam Deum aeternum sua scilicet potentia, natura,
+majestate, beatitate contentum, nihil alienis opibus egere. Non autem
+putandum est, quicquam a se ipso gigni. Ob id enim Plutarchus Deum
+antiquissimum esse scribit, quia sit ingenitus, +presbutaton theon
+einai, agenneton gar+. Ex quo sequitur, aeternum id esse non posse, quod
+genitum sit. Et quidem Hilarius scribit[1], id quod nascitur, non fuisse
+antequam nasceretur.
+
+    [1.] Libr. 12 de trinitate.
+
+CURTIUS: Igitur argumento a contrariis sequitur, id semper fuisse, quod
+ab aeterno tempore genitum est, ut de filio credimus.
+
+TORALBA: Si quid seipsum genuisset aut fecisset, id quod gigneretur et
+quod gigneret, imperfectum esset, quoniam oporteret totum non esse, ut
+gigneretur a seipso. Si enim esset, non fieret, quia jam esset; si non
+existeret, non gigneret, quia non esset. Igitur Deus de se ipso non
+genuit filium seipsum. Quo fit, ut alius sit a patre, non relatione
+personarum, sed tota substantiae ratione. Quod Christus aperte his
+verbis comprobans: _Alius est_, inquit, _qui me misit pater._[1] Quod de
+homine dici non potest, qui nondum erat homo, quum mitteretur.
+
+    [1.] Joh. 5, 23. 12, 45.
+
+FRIDERICUS: Argute quidem et subtiliter, sed utramque argumenti partem
+negat Augustinus[1], negat Lombardus[2], et recte: Neque enim sequitur,
+inquit Scotus[3], si sol murem generat, igitur se murem, aut alium murem
+a se, sed alium qui est mus.
+
+    [1.] Libr. 7 de trinit. [2.] Libr. 1 dist. 4. [3.] Libr. 1 dist. 4.
+
+OCTAVIUS: Augustinus igitur sui oblitus est: Pater, inquit, ut haberet
+filium de seipso, non minuit se ipsum, sed ita de se alterum generat, ut
+totus maneret in se, esset in filio tantus, quantus est solus. Quae
+certe implicant contradictionem cum superioribus, quoniam tota natura
+dissentanea sunt idem et alterum. Item alibi: Deus cum verbum genuit, id
+quod est ipse genuit; Deum autem, inquit Basilius[1], +m�te par'
+heautou, m�ta par' heterou gegonenai+[2], neque a seipso, neque ab alio
+gigni.
+
+    [1.] In symb. libr. contra Eunom. [2.] Alii: +genesthai+.
+
+FRIDERICUS: In eo ipso Lombardus Augustinum refellit, ubi substantiam
+Dei filium scribit genuisse. Aut filius, inquit Lombardus, de substantia
+patris, aut de nihilo conditus est; non hoc, ergo illud, aut omnino
+alius est Deus.
+
+OCTAVIUS: Lombardus huic argumento subjicit haec verba[1]: Vehementer
+nos ista movent, quae quomodo intelliguntur, mallem ex aliis audire,
+quam tradere. Alterutrum tamen confiteri necesse est: Si de substantia
+patris filium genitum dicamus, erit idem Deus aut alius Deus, et
+utrumque absurdum est. Neque vero sunt duae filiationes, ut theologorum
+verbis utamur, sed una filiatio Dei aeterni, tum ad Deum filium, tum ad
+hominem. Itaque posteriores theologi Lombardum refellunt, quod negavit
+substantiam a substantia gigni, cum veteres theologi sic sentiant:
+Pater, inquit Tertullianus, tota substantia est, filius autem derivatio
+totius et portio.
+
+    [1.] Libr. 3 dist. 8.
+
+TORALBA: Nihil a Deo tam alienum, quam partem ei tribuere aut detrahere
+portionem, cum sua natura nullas partes habere possit, alioquin corpus
+esset et quidem dividuum, contra quod superius demonstratum est.
+Absurditas autem veri et falsi certissimus est judex[1], cum eo
+deducimur, ut quod per naturam fieri non possit, confiteri, aut de
+suspecta sententia decedere cogamur.
+
+    [1.] Alii: _index_.
+
+CORONAEUS: Igitur omnia quae fiunt praeter naturae cursum ac tenorem,
+quae multa sunt, a Toralba superius allata, etiam absurda videri
+oportet.
+
+TORALBA: Multa quidem non ordinario aut consueto naturae cursu feruntur,
+non tamen pugnant cum natura divina.
+
+CURTIUS: Cum nihil proprie et apposite de Deo dici possit, sed omnia
+commode negari, frustra his enunciatis utitur Toralba, Deus est
+substantia, quia Deus nullis accidentibus subjungitur et substat, quod
+substantiae maxime proprium.
+
+TORALBA: Pater essentiae nomen est, aut actus, si actus, profecto filius
+creatus est, si essentiae nomen est, filius tota substantia alius est
+patre.
+
+CURTIUS: Aliud argumentum est A�tii, cui tametsi Basilius[1] non
+respondeat, utrumque tamen inficiatione subvertitur, quia patris vox
+relationem tantum significat.
+
+    [1.] Orat. V.
+
+OCTAVIUS: Scribit Epiphanius, A�tium trecenta argumenta collegisse
+contra Christi deitatem, quae partim extant, vix ullum tamen est
+efficacius eo, quo a junioribus adversus Hilarium et Athanasium
+concluditur[1]. Cum enim Deum Deo genitum, lumen de lumine acceptum
+dicerent: Christus, inquit, ex sese Deus est, non ex alio. Nam si habet
+ab alio[2], ut Deus sit, Deus esse nequit. Cui argumento non video, quid
+responderi possit.
+
+    [1.] Hilarius l. 6 de trin. Athanasius in symb. [2.] Alibi: _uno_.
+
+FRIDERICUS: Superius dictum est, non alium esse Deum, qui a patre
+genitus est. Neque enim in divinitate pater causa efficiens est filii,
+sed causa essentiae quae ab efficiente plurimum aufert[1].
+
+    [1.] Damasc. l. 4 phys.
+
+TORALBA: Si Christus est Dei filius, est ejusdem essentiae, aliquando
+genitum esse oportet; si genitus est aliquando, fuit tempus illud, quo
+nondum erat, quod quidem originem ac tempus principii habuisse declarat.
+
+CORONAEUS: Hoc argumentum Augustinus[1] et Hilarius[2] sic diluunt, ut
+patrem agnoscant, aeternum sine auctore, filium etiam aeternum, sed non
+sine autore, ut calor ab igne, lux a sole. Christus, inquit
+Tertullianus[3], a patre prodiit, ut radius a sole, rivus ex fonte,
+frutex e semine.
+
+    [1.] L. 1 de trin. [2.] L. 12 de trin. [3.] Adv. Praxeam.
+
+TORALBA: Effectio saepe cum causa concurrit, ut lux ipsa, nec prior est
+nec posterior sole, sed nunquam sunt eadem, cum sol sit substantia, lux
+autem accidens, quod de patre et filio dici nullo modo potest. Nam si
+quid nascitur ut sit, tempus antecedere oportet, quo nondum erat. Ex quo
+sequitur, filium aut nondum fuisse genitum, aut si genitus est, aeternum
+non esse[1].
+
+    [1.] Alii: _esse non posse_.
+
+FRIDERICUS: Jam diximus patrem esse causam essentialem filii et
+principii, ut Augustinus, Hilarius, Gregorius Nazianzenus, Basilius
+confitentur, sed patrem aeternum aeternae cujusdam effectionis. Nec
+video, cur in eo haerere debeamus.
+
+OCTAVIUS: Cur ergo magister sententiarum ita haesit, ut exclamet hunc in
+modum: Hoc humanum sensum excedit et intelligentiam mundi, quae non
+capit ratio.
+
+TORALBA: Imo ratio, quae divina lux est, uniuscujusque menti insita,
+videt, sentit, judicat, quod[1] rectum, quod pravum, quod verum, quod
+falsum.
+
+    [1.] Alius: _quid ... quid ... quid ... quid_.
+
+FRIDERICUS: Ita quidem eas res, quarum capax est. Sed Deus aeternus ac
+infinitus humanae mentis gurgustio capi nequit, quia impervestigabilis,
+divinissimus, supremus, i.e., ut elegantioribus Theophrasti verbis
+utamur, +anaisth�tos, theiotatos, huperbatos+.
+
+SALOMO: Illic[1] agit Theophrastus de Deo, hic autem agitur de homine
+Jesu, neque enim pro argumento sumendum id, quod concludendum est,
+nempe[2] Jesum esse Deum. Nam Deus non obscure aut ambigue, sed sua voce
+declarans, quis esset: _Ante me_, inquit, _non est Deus et post me non
+erit._ Item: _Ego primus exstiti et postremus ero._[3] At christiani
+theologi confitentur[4], personam creatam esse et antequam hominem
+induisset in utero foeminae, personam habuisse filii, quis dubitet, an
+filius sit creatura? Non igitur creator, non Deus.
+
+    [1.] Alius: _Illis_. [2.] Alius: _scilicet_. [3.] Jes. 48, 12.
+    [4.] Scotus l. 1. dist. IV.
+
+OCTAVIUS: Magister sententiarum[1] negat, personam filii constare ex Deo
+et homine, ut ex partibus; deinde subjicit[2]: Inexplicabilis est istius
+unionis ratio, negat tamen utramque naturam misceri, et idololatriam
+vocat adorare corpus et animam Christi, quoniam, inquit, corpus et anima
+Christi creaturae sunt. Eadem est Philippi Melanchthonis[3] sententia.
+
+    [1.] Lib. II. dist. 9. [2.] Libr. III. dist. 90. [3.] Contra
+    Stancarum.
+
+CURTIUS: Uterque recte, quoniam Ephesina Synodus decrevit, Christum una
++latreia+[1] colendum esse.
+
+    [1.] Alii: _latria_.
+
+OCTAVIUS: Si non est confusa utraque natura unione hypostatica in
+Christo, non debuit cultus confundi, ut cum creatore creatura misceretur
+ac simul coleretur, cum sacrilegio proximum sit, putare patrem et filium
+singularem Deum esse, ut inquit Hilarius, in patre et filio duos credere
+impium, ac tertium nihil est.
+
+FRIDERICUS: Si quis est, qui subtilius ista exquirat, nec tamen penitus
+intelligat, cogitet ea, etiamsi[1] certissimis demonstrationibus
+nitantur, saepius tamen percipi non posse. +Antichthonas+[2] esse omnes
+theologi et philosophi praeter Augustinum et Lactantium confitentur,
+idque tum perspicua minimaque dubia demonstratione, tum etiam
+experientia diuturna exploratissimum, nemo tamen id cogitatione persequi
+potest, ut Moses Rambam[3] acutissimus philosophus confitetur, ut mirum
+videri non debeat, si Lactantius et Augustinus astrologos ut imperitos
+et insanos irriserint, qui ista crederent. Quin etiam Augustini
+autoritate adacti[4] plerique theologi haereticos esse judicarunt, qui
++antichthonas+ esse arbitrarentur. Inter quos quidem Vigilius quidam
+episcopus Salisburgensis a pontifice maximo quasi haereticus damnatus
+est, quod ita sentiret A.C. 745[5]. Quanto minus igitur divinae naturae
+unionem cum humana percipiemus. Itaque Hilarius ipse, eloquentia atque
+eruditione clarissimus: Extra sermonem est, inquit[6], quod exigitur,
+extra sensum non enunciatur, non attingitur, non tenetur. Idem paulo
+post[7]: Mihi in sensu labes est, in intelligentia stupor, in sermone
+silentium. Idem, Deum ex uno, non portione, non sectione, non
+diminutione, non derivatione, non protensione, sed incomprehensibili
+modo esse. Quid Justinus Martyr? Unitas in trinitate et trinitas in
+unitate nascitur[8], id quomodo sit[9], nec alios scrutari velim, nec
+ipse mihi satisfacere possum, cum arcanos sermones sordida lingua
+enunciare nefas existimem. Si igitur tantos ac tales viros piget, rem
+omnium sacratissimam vel primoribus attingere digitis, quid nobis
+faciendum putemus?[10]
+
+    [1.] Alii: _etiam quae ... nituntur_. [2.] Alii: _Antichtonas_.
+    [3.] In ep. contra astrologos. [4.] Alius: _adducti_. [5.] Aventinus
+    annal. l. III. [6.] Libro I. de trin. [7.] Libro VI. cod.
+    [8.] Alibi: _nescitur_. [9.] Alius: _fiat_. [10.] Alius: _putamus_.
+
+OCTAVIUS: Non scio atque haud miror[1], an major obscuritas sit de
+spiritu sancto, quem Athanasius[2] et Chrysostomus[3] a patre et filio
+procedere scripserunt, cum tamen in conciliis Graecis anathematis poena
+sit ei, qui hoc crediderit. Et quidem Damascenus: Spiritum sanctum
+inquit, a patre procedere, in filio quiescere dicimus. Quam opinionem
+cum inter discrepantium varietatem Johannes agnomento Scotus conciliare
+nequiret: Quis, inquit, Damascenum, Basilium, Gregorium Nazianzenum,
+Gregorium theologum, Justinum Martyrem, Cyrillum haereseos damnaret?
+Quis etiam Hieronymum, Augustinum, Hilarium, Ambrosium, Latinos omnes
+erroris coargueret? Alterutros tamen aut etiam utrosque insigniter labi
+ac decipi necesse est.
+
+    [1.] Alius: _Non miror atque haud scio_. [2.] In symb. [3.] In
+    epistolam ad Corinth. cp. 12.
+
+FRIDERICUS[1]: Ecclesia occidentalis catholica, symbolum Athanasii
+secuta, spiritum sanctum ab utroque prodire confitetur. Quia nec genitus
+est, inquit Augustinus, nec ingenitus, nec sint duo filii, si genitus,
+aut duo patres, si ingenitus, et consequenter duo principia[2], duo sunt
+innascibiles, ut eorum verbis utamur.
+
+    [1.] Alibi: CORONAEUS. [2.] Addit alius: _si_.
+
+OCTAVIUS: At magister sententiarum hanc Augustini sententiam sic
+refutans: Quis, inquit, hoc explicare potest? Nam si ingenitus est,
+spiritus erit sine principio, ac duo principia futura sunt; si genitus,
+erunt duo filii et inter se fratres; si ex filio genitus, jam nepos ex
+filio patri futurus est.
+
+FRIDERICUS: Ut ergo ambiguitas illa dilueretur, Latini commodius ab
+utroque spiritum producere tradunt.
+
+TORALBA: Processio illa spiritus a filio, qui patrem habet autorem et
+generis principem, valde dissimilis est et inaequalis ei quae a patre,
+qui nullum habet auctorem. Sed cur potius processio spiritus quam
+generatio[1], aut cur potius generatio filii, quam processio, cum trium
+sit una et eadem essentia? Profecto consimiles sunt illae Scoti[2]
+argutiae, cum patrem et filium scribit unum spiratorem, non tamen unum
+spirantem, sed duos spirantes.
+
+    [1.] Desunt alibi quatuor haec antecedentia verba. [2.] Libr. I.
+    sententiar. dist. 12.
+
+CORONAEUS: Ad haec utcunque[1] intelligenda patefacit aditum Hilarius,
+cum trinitatem soli, radio, luci comparavit.
+
+    [1.] Alibi: _utrumque_ vel: _utraque_.
+
+TORALBA: Nullo modo rei propositae congruit illa comparatio, cum radius
+et lux ipsa sunt accidentia, sol vero corpus, substantia constans, at
+illi +homoousious+ ajunt tres personas. Praeterea Deo nihil accedere aut
+decedere potest. Denique si gigni, sive procedere, sive derivari filium
+et spiritum sanctum a patre dicamus, infinitum ab infinito manare
+confitendum erit, quae absurditas est omnium maxima[1]. Cum enim
+quaeritur, cur Deus Deum facere non possit, nihil aliud responderi
+potest, quam infinitum ab infinito decerpi non posse. Itaque laudatur
+Anselmus, qui rogatus a discipulo, cur hominem impeccabilem Deus non
+fecisset: Quoniam, inquit, Deum facere non potuit[2]. Ex quo sequitur,
+absurdum esse illud enunciatum: "Deus factus est homo", quia Deus in
+hominem mutaretur et homo in Deum, utrobique enim est actio et passio.
+Jam vero inexplicabilis est talium enunciatorum complexio, deitas sive
+aeternitas est ingenita quatenus pater, genita vero quatenus filius, nec
+genita nec ingenita quatenus spiritus sanctus, quae de una et eadem
+essentia nullo modo dici potest.
+
+    [1.] Aristoteles l. II. phys. [2.] Scotus l. III Sentent. dist. 7.
+
+CORONAEUS: Si res inter se comparatae usquequaque convenirent, non esset
+rerum similitudo, sed res ipsa. Quare Basilius[1] aliter atque Hilarius
+tribus solibus trinitatem comparat, ut a re ipsa propius abesset.
+
+    [1.] Ep. 15. contra Eunomium.
+
+OCTAVIUS: At Hieronymus[1] sacrilegium vocat, tres in Deo substantias
+collocare, cum tamen nihil apud Hilarium[2] frequentius reperiatur, quod
+juniores theologi mirantur. Quin etiam Hilarius[3], cum scripsisset
+aeternitatem esse in patre, reprehensus est a junioribus. An, inquit
+ille, hoc ab Hilario dictum est, ut Christo eripiat deitatem?[4].
+
+    [1.] Ad Damascenum. [2.] Libr. de trin. [3.] In harmonia c. XIII.
+    [4.] Calvin. l. 1. institut. cp. 13.
+
+FRIDERICUS: Hoc Hilarium noluisse testatur ipsa repetitio frequens in
+ejus scriptis, Christum esse Deum, sed Graeci commodius ad personarum
+distinctionem verbo hypostaseos utuntur.
+
+OCTAVIUS: At Hieronymus in voce hypostaseos venenum[1] latere
+suspicatur. Et quidem Paulus alio sensu videtur uti hac voce, ubi
+spiritum sanctura appellat characterem hypostaseos patris.
+
+    [1.] Alii: _vere unum_.
+
+TORALBA: Hypostasis est accidens aut substantia, tertium nihil est, et
+Deo nihil accedere potest, igitur substantiam esse oportet. Sin
+hypostasin pro essentia accipiamus, tres erunt essentiae aut tres
+substantiae in Deo, quia unicuique personae suam hypostasin singularem
+tribuunt.
+
+CURTIUS: Essentiae verbo accidens aut substantia significatur, neque
+enim scholastici hoc enunciatum: "filius est de patris essentia",
+perinde accipiunt ac illud: "est de patris substantia", quia hoc modo
+filius patri consubstantialis exprimitur, illo non item. Hypostasis
+autem personis tribuitur, ne tres in unam et eandem confusae videantur,
+cum sit quaedam cujusque personae proprietas, alteri non communicabilis.
+
+OCTAVIUS: Cur igitur primo capite confessionis Augustanae vox personae
+ullam partem aut qualitatem significare negatur, sed id quod proprie
+subsistit? Nam proprietas personarum est ea, ut pater a se ipso
+potestatem habeat, non ab alio, ut voluit Augustinus[1]; filius vero non
+a se ipso, sed a patre. Idem quoque tradit, patrem sine principio, sine
+auctore, filium vero non sine principio, sed a patre essentiam habere.
+Quis autem serio putet, hunc Deum esse, qui ortus sui principium,
+essentiam, potestatem alteri ferat acceptam? Ac ne quis illud Augustino
+aliud cogitanti excidisse arbitraretur, apertius repetens[2]: Pater,
+inquit, a nullo habet, ut Deus sit, filius autem, ut Deus sit, habet a
+patre. Idem quoque Basilius scribit[3].
+
+    [1.] Libro III. de trin. c. 12. [2.] Ep. 66. [3.] Epist. 15. cont.
+    Eunom.
+
+TORALBA: Si filius originis suae primordia patri debet, aeternus esse
+non potest. Nam si pater genuit filium, gignendi finem simul fecit aut
+semper gignit (ut videtur iis, qui ad Christum referunt haec verba[1]:
+_Ego hodie genui te_), imperfecta semper est filii generatio. Sin
+gignere desiit, etiam aliquando coepit; si coepit gigni filius, non est
+aeternus, non est infinitus, non est Deus.
+
+    [1.] Psalm 2, 7. cf. Actor. 13, 23 et 33. Hebr. 1, 5. 5, 5.
+
+CORONAEUS: Eodem revolvimur, illud enim cogitandum, non tres aeternos,
+non tres infinitos, non tres Deos, sed unum Deum aeternum, infinitum,
+personarum tamen varietate distingui, ac proprium quoddam personae
+cuique convenire[1], ut cum Lombardus negat, spiritum principium esse,
+nisi ad creaturas.
+
+    [1.] Alii: _convenitur_.
+
+SALOMO: Igitur ante annorum sex millia spiritus sancti nullo modo
+principium erat, cum nihil adhuc creatum existeret. Atque ob id
+Macedoniani spiritum creaturam appellabant, quem[1] Christiani ex
+symbolo[2] Deo coaeternum et Deum asseverant.
+
+    [1.] Addit alius: _tamen_. [2.] Symb. Athanas.
+
+FRIDERICUS: Haec verba magistri sententiarum ad relationem et
+nominationem personarum, non ad essentiam referuntur.
+
+OCTAVIUS: Si spiritus habeat a patre et filio principium, cur
+Athanasius, Chrysostomus[1], Augustinus[2] tres esse coaequales et
+coaeternos affirmant?
+
+    [1.] Ep. 1. ad Corinth. cp. 12. [2.] Lib. V. de trin.
+
+CURTIUS: Recte illi quidem propter essentiam coaeternam, personarum vero
+relatione pater filio natura prior dicitur ac major, quo pertinet illud:
+_Pater major me est._[1]
+
+    [1.] Joh. 14, 28.
+
+SALOMO: Imo spiritum patre et filio superiorem faciunt Matthaeus,
+Marcus, Lucas[1], qui quae peccantur in patrem et filium, ignosci
+affirmant, quae vero peccantur in spiritum sanctum, ignosci negant. At
+cum Moses Deum placare conaretur, aut se de libro vitae deleri[2], en
+divina vox ad illum: _Qui peccaverit in me_, inquit,[3] _hunc ego de
+libro vitae delebo._ An filium et spiritum sanctum, si patri aequales
+essent, praetermissurus fuisset? Nullum etiam trinitatis argumentum
+exstat in lege divina, at ne in prophetis quidem vestigium ullum.
+
+    [1.] Matth. 12, 31 sq. Marc. 3, 29. Luc. 12. 10. [2.] Ita omnes;
+    unus codex legit: _ut se deleret_. [3.] Psalm. 69, 29.
+
+CURTIUS: Quid ais, Salomo! An non[1] ullum caput, ulla pagina antiqui
+foederis prophetarum, ubi non aliud sacrosanctae trinitatis vestigium
+compareat?[2]
+
+    [1.] Alii: _est_. [2.] Alii: _comperiatur_.
+
+OCTAVIUS: Certe Martinus Lutherus, cum multa de supplicationibus
+Romanis, tum vero carmen hoc vulgatum delere non dubitavit: _sancta
+trinitas, unus Deus, miserere nobis!_ quia trinitas Deus esse non
+potest, cum sit foeminea vox, secundae intentionis, ut dialectici, vel
+collegii, ut juris consulti loquuntur[1], qui collegium de tribus
+personis definiunt; at nec in ullum collegam conveniunt, quae de toto
+collegio dicuntur. Itaque Origenes, quem Hieronymus magistrum
+ecclesiarum appellat, trinitatis verbum supra modum execratur, ac
++trionum�n+ sectam supra modum acerbissime insectatur[2]. Quin etiam
+Rufinus ejus interpres scribit, multa, quae ab Origene contra trinitatem
+scripta fuerant, a se correcta fuisse. Sed cum bona Rufini venia dictum
+sit, non decuit interpretem correctoris officio fungi, nec mirum
+videatur, si Origenes[3] corruptus eadem quae Athanasius interdum
+scribere et vocem +homoousios+, quae nondum exaudita erat, usurpare de
+filio videatur. Eadem licentia Cypriani epistolis suppositus est
+Tertulliani liber de trinitate, ut monuit Rufinus[4].
+
+    [1.] Leg. Neratius de V. S. [2.] Prologo libri +peri arch�n+.
+    [3.] Cap. 11 et 12 in libr. Numerorum. [4.] In Apolog. Origenis.
+
+CORONAEUS: Tametsi verbum trinitatis sive triadis in sanctis litteris
+inusitatum videamus[1], nihilominus baptismum fieri oportere legimus in
+nomine patris, filii et spiritus sancti, et quidem proximus apostolis
+Justinus Martyr librum scripsit +peri hagiou kai homoousiou triados+.
+
+    [1.] Alius: _videmus_.
+
+OCTAVIUS: Libellum hunc esse supposititium, ratio perspicua temporum
+convincit. Floruit enim M. Aurelio principe, cui apologiam nuncupavit.
+At in quaestionibus CXXIV ad orthodoxos libri illius quaerit auctor, cur
+eversa et fracta sit superstitio paganorum, cum tamen aetate Justini
+maxime floreret. Verbum autem +homoousios+ primum sub Constantino
+principe usurpare coeperunt, ducentis circiter annis post aetatem
+Justini. Eadem licentia prodiit in vulgus missa D. Jacobi Graece
+scripta, in qua sanctae trinitatis, apostolorum, confessorum, virginum
+ordines ac voces saepius ingeruntur, cum tamen is Jacobus excepto
+Stephano primus martyrium passus sit. Consimilis est missa Chrysostomi,
+in qua Chrysostomus ad Chrysostomum preces fundit[1], quo quid ineptius?
+
+    [1.] In fine missae Graece expressae.
+
+CORONAEUS: Eodem igitur morbo omnes omnium libri laborarent! Sed ne
+videar Testamenti Novi tabulis aut interpretibus niti, aut theologis,
+permulta in veteribus tabulis sacrosanctae trinitatis mysteria latent.
+Et quae ab aliis[1] copiose perscripta, levissime attingam, ut illud
+Deuteronomii[2]: _Quae gens est, quae audiverit vocem Deorum viventium_
+i.e. #Elohim hachaim#, ubi plurali verbo Deum unum significat. Item
+illud Josuae[3]; #Elohim kdoshim# i.e. Dii sancti, pro Deus sanctus.
+Item[4]: _Si domini ego, ubi est timor meus?_ Item[5]: _Faciamus homines
+ad imaginem nostram._ Et paulo post: _Faciemus adjutorium simile sibi._
+
+    [1.] Petrus Galatinus. Augustinus Eugubinus c, 5. [2.] Deuter. 5,
+    24. [3.] Josuae 24, 19. [4.] Maleach. 1, 6. [5.] Genes. 1, 26.
+    2, 18.
+
+SALOMO: Vox #Elohim# pro #Eloha# saepissime usurpatur. Sed Chaldaeus
+interpres Jonathas, quoties ad Deum unum refertur, fere singulari verbo
+explicat, ut apud Malachiam usus est voce chaldaea #ravod#, ut planum
+sit, nusquam de trinitate cogitasse prophetam. Id enim: _Faciamus
+hominem_, ad angelos conversio est. Hos enim[1] humanae creationis
+ministros placuit adhiberi, ut elementis et elementariis rebus ad
+hominem confirmandum necessariis uterentur, quibus natura divina vacat.
+
+    [1.] Alibi: _quos_.
+
+CURTIUS: Cur igitur in convalle Mamre tres apparuerunt Abrahamo, tamen
+sermo est unius ad unum?
+
+SALOMO: Illud est arcanum; Deus enim sedere dicitur inter vel super
+Cherubim, quoniam duorum angelorum, qui proxime ab ejus majestate
+obstant, officiis ac ministeriis orbem moderatur, quod Zacharias[1]
+eleganti visione declarat. Unde vetus illud de Abrahamo jactatur: Tres
+vidit et unum adoravit. Quo ex loco omnia, quae de Deo plurali voce
+enunciantur, explicari facile possunt.
+
+    [1.] Zach. 4, 1 seq.
+
+FRIDERICUS: Cur igitur Rabbi Simeon Johai filius in libro Zohar, quem
+arcanorum thesaurum vocant, haec verba: _Audi Israel, Deus dominus
+noster Deus unus est!_ trinitatis significare mysterium affirmat? Nomen
+enim #Elohim# filio tribuit, nomen #YHWH# geminatum patris et spiritus
+sancti.
+
+SALOMO: Locus hic a Galatino et junioribus decerptus et laceratus
+quibusdam praebuit occasionem, ut filii et spiritus sancti voces
+subjicerentur. Cur enim sanctissimum[1] nomen #YHWH# spiritui, non
+filio, qui dignitate praestat, tribueretur, aut cur locus ille veteribus
+tabulis, quo Dei natura simplicissimae unitatis declaratur, trium Deorum
+sive personarum adjunctione conturbaretur?
+
+    [1.] Alius: _sacratissimum_.
+
+CURTIUS: Illud tamen a Jesaia, ter vocem illam #kadosh# repetente,
+confirmatur: Sanctus, sanctus, sanctus. Item psaltes lyricus #YHWH#,
+#Elohim#, #El# i.e. Deus, Deus varietate vocum apud Ebraeos idem prope
+significantium. Item alibi[1]: Benedicat nos Deus, Deus noster,
+benedicat nos Deus! quid aliud quam sacrosanctae trinitatis mysterium
+est? Quin etiam ab Aegyptiis veteribus principium rerum appellantibus
+triplex erat repetitio, ut Damascenus Platonicus scribit.
+
+    [1.] Psalm. 67, 7 sq.
+
+SALOMO: Oportuisset igitur sextilitatem[1], quam trinitatem colere, quia
+praeter tria illa Sanctus, sanctus, sanctus sequuntur quoque tria Dei
+nomina: Deus, dominus, Zebaoth, contra vero dualitatem, quoties duo
+nomina Dei occurrunt; Deus Zebaoth aut Eloha Zebaoth.
+
+    [1.] Alii: _pluralitatem_.
+
+FRIDERICUS: Sed pergamus Salomonem obruere vi argumentorum! Josephus
+Castilionaeus et Jeremias[1], filius Halcanae, nomen litterarum
+duodecim, scilicet #av ben ru'ach hakadosh# i.e. pater, filius, spiritus
+sanctus, tria in uno et unum in tribus contineri interpretantur.
+
+    [1.] Alius: _Nehemias_.
+
+SALOMO: Facile est, alienis nominibus subjectis libros pervulgare, ut
+libri magorum nomine Salomonis editi. Quin etiam trinitatis
+propugnatores Zoroastrem et Orpheum, magorum parentes, ab infernis locis
+arcessere non dubitant atque etiam Jamblichum ipsum, qui conscius
+impietatis, ne capitali supplicio periret, exsorbuit venenum. Plenus est
+his autoribus Galatini liber et Augustinus Eugubinus. Nam quae Galatinus
+hausit partim ex sacris litteris, partim ex libris Talmudicis, partim ex
+illa porta tenebrarum potius quam lucis, non conversa, sed perversa, non
+correcta, sed detorta ac pro seriis suscepta sunt, quae ad ironiam
+trinitatis scripta fuerant. Argumento sit, quod cum serio theologi
+Ebraei de Jesu scribant, ne appellari quidem dignantur, sed epitheto
+#toldot# suspendiosum[1] contumeliose denotant.
+
+    [1.] Deest in aliis codicibus.
+
+CURTIUS: Adjungamus Philonem Ebraeum[1], philosophiae laudibus ac rerum
+divinarum scientia clarissimum. Sic enim de mysterio trinitatis: Duo
+sunt, inquit, primo Deus et verbum, principium et finis voluntatis. Quid
+clarius dici potest?
+
+    [1.] In tract. de mundi opificio, et in libro de agricult., et in
+    caput secundum Geneseos.
+
+SALOMO: Sit verbum, sit voluntas in Deo, quid ad tres personas? Idem
+Philo mundum vocat filium Dei, secundo genitum, primogenitum vero
+exemplar ipsius mundi, i.e. +archetupon+. Non magis tamen ineptum sit,
+exemplar Deum appellare, quam exemplum aut verbum Dei Deum vocare, ut
+Johannes[1] verbum Dei Deum esse scribit, non minus incongrue, quam qui
+sapientiam Dei Deum esse putant. Iidem tamen creatum esse tradunt ex eo
+Salomonis: _Ab initio et ante saecula creata sum._[2] Nec vident, ex eo
+sequi, filium sive sapientiam creaturam dici. Et certe Tertullianus[3],
+ut doceret Jesum creaturam esse: Audis, inquit, sapientiam creatam esse.
+Item: Lex Dei nihil est aliud, quam verbum ore Dei prolatum et creatum,
+quae eadem ratione Dei filius ac Deus dici deberet. Et quidem
+Valentiniani verbum Dei sive filium prolatione patris natum affirmabant,
+item spiritum sanctum mox amorem, mox etiam voluntatem Dei vocant, quae
+essentia, natura, tempore verbum antecedunt. Ex quo intelligitur, verbum
+coaequale et coessentiale patri non esse. Ac cum displiceret Augustino
+Eugubino[4], verbum Dei filium appellari, emendavit vel potius corrupit
+locum Philonis[5], ac pro +nomou logon+ scripsit, repugnantibus omnibus
+typographorum exemplis. Consimile est illud, quod intelligens,
+intellectum et intellectionem i.e. #misheshal#, #miskal#, #sechel#
+trinitatis esse ajunt, ut amantem, amorem et amatum. At fieri nullo modo
+potest, ut equus qui intelligitur et amatur, idem sit cum homine qui eum
+mente percipit ac intelligit, nisi accidentia substantiis, coelestia
+terrestribus, supera inferis misceantur.
+
+    [1.] Ev. Joh. 1, 7. [2.] Proverb. 8, 22. [3.] Contra Praxeam ex cap.
+    8. Proverb. [4.] De perenni philosophia. [5.] In libro de mundo.
+
+FRIDERICUS: Quicquid est in Deo, id totum est essentia ipsius, nihil ei
+accidit, nihil decedit, ac propterea et verbum et cogitatio Dei et Deus
+rectissime a Johanne filius appellatur.
+
+TORALBA: Quis tam inepte disseret, ut quae foras ab homine procedunt
+edicta, leges, actiones, verba, essentiam hominis esse arbitretur? Quae
+etiamsi[1] cum creatore eadem sint, creatoris et creaturae nullum
+discrimen esse oportet, nam quae uni sunt eadem, inter se sunt eadem.
+
+    [1.] Alibi: _quodsi_.
+
+CURTIUS: Cum Johannes dicit, verbum Dei filium esse, non vocis
+prolationem intelligit, sed intimam ejus essentiam, sapientiam,
+cogitationem. Huc enim illa spectant: _Et verbum erat apud Deum._[1] Nam
+quod Tertullianus[2] filium Dei creatum dixit, errore lapsus est, quod
+sapientiam Dei, quam filium Dei vocant, creatam arbitraretur. At
+Basilius[3]: Essentia Dei, inquit, semper fuit, nec unquam genita est,
+i.e. +h� gar autou sophia ouk egeneto, all' �n aei+. Nam si creata
+fuisset sapientia, tempus exstitisset, quo nondum erat, quanquam Salomo
+scribit, ante saecula fuisse. Itaque omissis interpretibus, a quibus
+errores manare solent, audiamus Salomonem[4] sua verba resonantem. Sic
+enim scribit: _Ab aeterno ordinata sunt, ab initio, ab antiquis terrae._
+Alioqui si creata fuisset, sequeretur Deum sine sapientia prius
+exstitisse, quod non minus absurdum aut impium est, quam patrem sine
+filio cogitare.
+
+    [1.] Joh. 1, 1. [2.] Contra Praxeam. [3.] Contra Eunom.
+    [4.] Proverb. 8, 23.
+
+CORONAEUS: Cum igitur sacrosanctae trinitatis mysteria tot scripturae
+locis perspicua sint, adhibeamus etiam ad philosophos erudiendos
+philosophorum antiquissima decreta.
+
+FRIDERICUS: Certe Proclus Academicus, tametsi libros[1] duodeviginti
+adversus Christianos scripsit, nihilominus tamen tria principia fatetur:
+bonum, mentem et animam. Numenius[2] primum appellat patrem, secundum
+creatorem, tertium opificem. Amelius[3] quoque triplicem facit opificem,
+sive mentos tres, sive tres reges, scilicet eum qui est, qui habet, qui
+aspicit. Trismegistus tamen ut antiquitate, sic perspicuitate caeteros
+superavit: Deus, inquit, qui est intellectus, vita, lux, androgyne
+genuit verbum, qui alius est intellectus, fabricator omnium rerum, et
+cum verbo spiritum, Deum igneum. Item Plotinus libro +peri tri�n
+archik�n hupostase�n+: Tres sunt, inquit, +hupostaseis+, unum sive bonum
+intellectus et anima mundi, de quibus non ante disserendum quam sacris
+rite peractis et tranquilla mente. Quin etiam Theophrastus libro de
+mundo ad Alexandrum, qui falso tribuitur Aristoteli, arcanum trinitatis
+denotavit, cum in aeterno Deo principium, medium et finem collocaret.
+
+    [1.] Cf. Suidas. [2.] Alius addit: _vero_. [3.] Alius false:
+    _Amelus_.
+
+CURTIUS: Ex omnibus paganorum monumentis, quae ad trinitatis mysterium
+afferri possant, vix ullum est illustrius aut nobilius oraculo, quod
+Heraclides Ponticus in templo Serapidis scriptum fuisse narrat, his
+verbis:
+
+  +Pr�ta theos, metepeita logos kai pneuma sun autois,+
+
+i.e. Principio Deus est, tum verbum, his spiritus una est. Congenita
+haec tria sunt, cuncta haec co�untia in unum.
+
+OCTAVIUS: Istud oraculum ex eadem officina christiana prodiisse non
+dubito, ex qua prodierunt consimilia, quae pridie allata sunt ex
+Apolline.
+
+TORALBA: Caetera quidem Academicorum scripta, quae refutatione minus
+egent, omitto, quia +ouden[1] pros epos+. Sed quisquis tandem fuerit
+Trismegistus ille, quem et Isidis magistrum et Aegyptium scriptorem
+omnium post Mosen antiquissimum esse Isidis statuae inscriptio et ratio
+temporis[2] cogit confiteri. Qui vero libri Trismegisti nomine
+circumferuntur, non nisi graece exstitisse, cum latine redderentur,
+planum est, et auctorem ex junioribus Academicis plura[3] Platonis
+decreta descripsisse. Nam qui minus fabulantur, libros ei tribuunt
+36525, Jamblichus vero 11000[4], et quae ex illis libris excerpta fuere
+a Jamblicho, Plotino, Proclo, Cyrillo, modis omnibus dissimilia leguntur
+ab iis, quae in Pimandro et Po�mate scripta legimus. Quae autem ad
+trinitatis argumentum allata sunt a Friderico, ad verbum descripta
+videntur, non tam a Trismegisto, quam ex epistola Platonis ad Hermiam et
+Dionysium, ubi Deum universitatis principem facit, secundam vero
+intelligentiam a prima creatam i.e. mentem mundi totius, tertiam a
+secunda, quam mundi animam Platonici[5] omnes interpretantur, quartam a
+tertia, atque ita deinceps ad extremam mentem. Peripatetici vero mentes
+omnes ab eodem principio simul derivari tradunt. Sed utramvis sententiam
+sequamur, necesse est, ab uno principio caetera omnia manare ac
+propterea composita, creata, fluxa, caduca judicari. Quoniam, inquit
+Plotinus,[6] omne quad non est primum, non est simplex, +pan gar to ou
+pr�ton ouch haploun+.
+
+    [1.] Alii: +m�den+. [2.] Alius: _temporum_. [3.] Alii: _pura_.
+    [4.] Alii: _110000_. [5.] Platonici in Timaeum. Jamblichus in lib.
+    de myst. l. III. Plotinus de anima. Leo de amore. [6.] In libro g.
+    Prognost.
+
+FRIDERICUS: Quid tum? Neque enim in trinitate quicquam tempore prius aut
+posterius, sed tantum ordine relationis, nec minus est creator filius
+quam pater, aut spiritus sanctus quam uterque. Id autem significatur
+pr�mo verbo libri originum #Bereshit bara# i.e. in principio creavit
+pater, filius et spiritus sanctus, nam vox #bara# tribus litteris tres
+personas innuit, scilicet #av#, #ben#, #ru'ach# patrem, filium, spiritum
+sanctum, quod ex arcanis sanctis Ebraeorum et Kabbala diviniore promi
+non negabit Salomo, et ex verbo #bereshit# litteris commutatis,
+transpositis, compositis, sejunctis haec verba conflari: pater per
+filium principium finem creavit, caput, ignem, fundamentum magni hominis
+foedere bono. #lev# saepe pro #tov# accipitur. Juvat enim Ebraeos suis
+pugionibus et gladiis jugulare.
+
+SALOMO: Quis non videt, ex iisdem litteris diversissimas sententias
+fingi posse? Nunquam enim majores nostri Kabbalae genus istud valde
+probarunt. Ac multo probabilius esset, ex nomine tetragrammato
+quaternitatem comminisci, quam trinitatem, ut Basilides evangelista,
+cujus sententiam No�tiani ac Lombardus ipse, sententiarum magister,
+secuti videntur, ut Johannes Abbas scriptum reliquit, quod praeter
+personas tres quartam subjecerunt, quam +hupokratora+[1] vocabant. In
+qua sententia fuisse videntur Pythagoraei, qui sanctam quaternitatem
+jurare consueverant, i.e. +t�n hagian tetraktuan+, quam tetragonali
+pyramide mundorum multa millia continere denotabat Timaeus Locrensis. Et
+quidem magistri sententiarum de quaternitate efficax et arguta ratio aut
+statuit quaternitatem, aut trinitatem evertit, quia duabus rationibus
+producentium duas productorum opposuit, scilicet rem generantem, rem
+genitam, rem spirantem, rem nec genitam, nec generantem, nec spirantem.
+Cui opinioni aptius convenirent quatuor rotae totidemque animalia
+divinae visionis[2] et illa Dei vox ad Mosen, divina nomina quater
+repetentis, scilicet[3]: _Deus patris tui, Deus Abraham, Deus Isaac,
+Deus Jacob._
+
+    [1.] Alii: +hupopatora+. [2.] Ezech. 1, 15 sqq. [3.] Exod. 3, 6.
+
+OCTAVIUS: Principio nascentis ecclesiae christianae cum veteres Dii
+paganorum de antiqua possessione divinitatis deturbarentur, unus tantum
+Deus a Christianis colebatur. Sed cum imperator Constantinus Magnus
+templa Deorum concludi jussisset, Christo deitas tributa est in synodo
+Nicaena, non sine acerrima pontificum inter se dissidentium contentione.
+Nihil tamen adhuc de spiritus sancti deitate decretum erat, ac ne mentio
+quidem ulla in symbolo, nec Deus credebatur, ut Gregorius Nazianzenus
+scribit[1]. Quin etiam Arianorum sententia, quae Christum inter
+creaturas statuebat, tantum valuit, ut octo conciliis Tyri[2], Sardis,
+Mediolani, Smyrnae, Seleuciae, Nicaeae, Tarsi, Arimini habitis, ac
+praecipue synodo Ariminensi, in qua sexcenti pontifices coaluerant,
+confirmata fuerit[3]. Ac tametsi vigesimo post anno deitas Christi
+restituta fuerit concilio Constantinopolitano, nihil tamen de tertia
+persona quisquam suspicatus[4] erat, ut Deum novum fabricaret, nec de
+trinitate ullum verbum, sed tandem anno Christi 430 spiritus sanctus in
+numerum Deorum relatus est Ephesina synodo et sequentibus[5], quibus
+subrogata sunt symbolo Nicaeno aliquot capita de spiritu sancto,
+scilicet: Credo in spiritum sanctum sine ulla Dei appellatione, quo
+minus recentis Dei novitas offensionem religiosis auribus praeberet. Ex
+quo intelligitur, Athanasium, qui sub Juliano Caesare florebat, symboli
+vulgaris auctorem esse non potuisse, nisi centum triginta annos aetatis
+explevisset. Omitto quod Graecus homo, solus omnibus dissentiens,
+spiritum ab utroque, scilicet patre et filio, procedere[6] diceret,
+contra poenam anathematis, conciliis graecis subjectam, quod aliunde
+spiritum quam a patre derivari arbitraretur.
+
+    [1.] Ep. II. ad Chelidonium. [2.] Desunt sequentia haec novem verba
+    in aliis codicibus. [3.] Sozomen. ad a. 363. l. III. cp. 19.
+    [4.] Alibi: _supplicatus_. [5.] Niceph. libro XIV, 34. Tres autem
+    sunt synodi Ephesi coactae. [6.] Alius: _prodire_.
+
+FRIDERICUS: Non tamen[1] propter hominum coetus aut disputationes
+Christus coepit aut desiit Deus esse, nec item spiritus sanctus, sed
+quae ab haereticis in dubium revocabantur, altissimis sapientum decretis
+confirmata fuerunt. Et certe memorabile est, quod in ecclesiasticis
+historiis proditum legimus de duobus episcopis[2], qui cum Nicaeni
+concilii decretis subscribere noluissent, a mortuis excitati, re planius
+comperta subscripserunt.
+
+    [1.] Deest in alio codice. [2.] Niceph. Callist. l. 2. c. 13.
+
+OCTAVIUS: Sacris litteris, inquit Chrysostomus, potius quam angelis de
+coelo vel resurgentibus hominibus credendum. Et quis tam stupidus aut
+demens reperiatur, qui daemonibus arte magica pellectis et Manibus
+necromantica impietate evocatis credendum putet, cum impietates illae
+magicae non solum divinis, sed etiam humanis legibus prohibeantur
+capitali poena. Et si ulla esset, quae esse nullo modo potest, in
+Christo deitas, talium sacrilegorum ac daemonum assertione penitus
+everteretur. Illud autem[1] pontificibus Romanis usitatum est, cum
+aliquem in divorum numerum inscribi volunt, Manes ope +nekromanteias+
+evocare, unde mirabiles +apothe�seis+ ac daemonum praestigia sequuntur,
+quibus imperitis conceptam +polutheot�tos+ opinionem confirmant.
+
+    [1.] Alii: _a_.
+
+CORONAEUS: Quae a pontificibus Romanis religiose fiunt, bona fide
+interpretari debemus.
+
+CURTIUS: Daemones etiam, si evocati adessent, non dubito quin Christi
+veri Dei nomen ac numen revereantur, cum in terris viventem ac spirantem
+metuerent ac timerent, quanquam quoque Sibyllarum antiquissima vaticinia
+Jesum Dei omnipotentis et Mariae virginis filium apertissime
+declaraverunt, multis ante saeculis, quam nasceretur, quae testimonia ab
+Eusebio et Lactantio Firmiano prodita videmus, ne[1] sim infinitus in
+illis enumerandis.
+
+    [1.] Alibi: _nec_.
+
+OCTAVIUS: Quid mirum, cum Proba Falconia Christi vitam ab ipso Marone
+conjunctis centonibus descriptam reliquerit posteritati? Sed iniquum
+est, bibliorum majestatem Sibyllarum et Orpheotelestarum versibus
+foedissime conspurcari, cum saepius demonstratum sit, Sibyllas daemonum
+contubernio infames esse ac semper fuisse.
+
+CORONAEUS: Satis abundeque factum opinor, si cuique argumentis,
+demonstrationibus et auctoritate satisfieri potest, Jesum Dei filium ab
+aeterno tempore genitum Deum esse et una cum patre et spiritu sancto
+deitatem in unitate essentiae ac unitatem in personarum trinitate tueri.
+
+SENAMUS: Mihi quidem, qui de rebus divinis omnia omnibus assentior,
+satis ac plus etiam quam satis est; sed adhuc restat quaestio multo
+difficilior, etiamsi demus ante quindecim saecula personam[1] filii
+patri coaequalem fuisse et coaeternam, quanam ratione humanam carnem
+assumserit? Deinde si demus, divinam essentiam foeminae uterum et
+viscera subire voluisse, quid ad generis humani redemtionem necessarium
+esset? Nam si Deus humanum genus servare et omnibus sceleribus expiare
+potuit, sine hominum aut humanae carnis ope, caede ac sanguine
+cujusquam, nihil necesse fuit, filium a coelestibus illis sedibus in
+terras delapsum foeminae viscera subire, deinde utero clauso egredi et
+in ipsa aetatis flore acerbissimis cruciatibus ac suppliciis addici, cum
+solo nutu omnia omnium scelera diluere facile potuisset[2]. Id enim
+frustra pluribus tentatur, quod paucioribus confici possit[3].
+
+    [1.] Alius ita: _personam divina ratione humanam carnem assumsisse_.
+    [2.] Alius: _posset_. [3.] Alius: _queat_.
+
+OCTAVIUS: Alius modus, inquit Augustinus[1], Deo non defuit homines[2]
+redimendi, ac tametsi quis putet Deum ita decrevisse, nulla tamen
+necessitas eum obligaret ad sua decreta exsequenda. Itaque nec
+antecedens nec consequens necessitas ulla fuit, quamobrem Deus
+vilissimam hominis carnem indueret, ut turpi morte caderet, quoniam vel
+angelus vel alius homo satisfacere potuit oblata hostia, quam Deus
+gratam habuisset, quia non plus est oblatio, quam quanti Deo collibuit
+illum aestimare. Quodsi quis dicat, neminem ab originis labe purum
+fuisse, Deus id quoque praestare potuit, ut quisquam ab omni scelerum
+contagione purus nasceretur, quod de matre Christi praedicant
+recentiores[3], qui in Synodo Tridentina[4] contra veterum sententiam,
+scilicet Anselmi, Bernhardi, magistri sententiarum, Thomae Aquinatis,
+Augustini, Hieronymi, decreverant.
+
+    [1.] Lib. 3. de trin. [2.] Alius: _hominis_. [3.] Scotus, qui primus
+    in ea sententia fuit, lib. 3, dist. 8. [4.] Canon. 5. sess. 5.
+
+TORALBA: Illud quidem valde mirum mihi videtur, tot ac talium virorum
+mentes beatissimas ab ecclesia Romana nunc impietatis ac haereseos
+damnari.
+
+CORONAEUS: Ecclesia labi non potest, quia[1] nondum haeresis erat
+saeculo Bernhardi et Lombardi.
+
+    [1.] Alius: _atque_.
+
+TORALBA: Quod verum sit, nullis temporum conversionibus falsum esse
+potest.
+
+OCTAVIUS: Ne in his haereamus! Poterat Adamus erga Deum amore singulari
+veniam mereri, quia multo praestabilior est amor erga Deum, quam omnes
+oblationes ac victimae, quas ex creaturis percipere potuisset[1]. Quid
+igitur tanta rerum conversione, tam crudeli supplicio innocentissimi
+hominis opus erat?
+
+    [1.] Scot. l. 3. dist. 19.
+
+CURTIUS: Etiamsi nulla Deum necessitas ad agendum impellit, sic tamen ei
+placuit. Cur autem ei placuerit inquirere scelus, disputare nefas est.
+
+CORONAEUS: Negat Ambrosius[1], profundam immensitatem arcanorum Dei
+exquiri oportere; mihi tamen voluntas Dei semper exquirenda, non autem
+cur hoc vel illud voluerit? At si ullam[2] de voluntate divina
+conjecturam capere fas est, quid illum impulerit, ut naturam humanam
+susciperet ac supplicio contumeliosissimo caderet, ea potissimum causa
+videtur, ut nos a vitiorum foeditate ad virtutes revocaret. Sic enim,
+quantum a sceleribus abhorreat, intelligimus. Deinde, ut homines ad ejus
+amorem ardentius inflammaret, quos majore quam angelos dignitate ac
+praestantia cumularet.
+
+    [1.] L. 1. c. 4. de vocat. gent. [2.] Alibi: _nullam_.
+
+TORALBA: Id quidem Christianis et imperitis facile, philosophorum certe
+nemini persuasum iri opinor, Deum aeternum infinitis saeculorum
+myriadibus immutabili natura semper exstitisse, eundem tamen non ita
+pridem de naturae sublimi excellentia deturbatum, humani sanguinis
+concretionem ac novam formam induisse, ut acerbissimos cruciatus ac
+mortem turpissimam ab iniquitatis carnificibus sustineret, resurgeret,
+ac corpoream molem, ossibus, carnibus, ligamentis, humoribus ac pulpa
+concretam, in coelum, ubi nunquam antea visa erat, subveheret.
+
+FRIDERICUS: At Justinus Martyr, Athenagoras, Basilius, Origenes, uterque
+Gregorius, Cyrillus, Augustinus philosophiae studiis ac disciplinis
+clarissimi exstitere, item Bo�thius, latinorum philosophorum decus, qui
+etiam de trinitate libros scripserunt; et consequentibus saeculis
+innumerabiles, Albertus Magnus, Philoponus, uterque Picus Mirandulanus,
+Scotus, Thomas Aquinas, qui Peripateticos veteres disserendi subtilitate
+longe superarunt, trinitatis symbolum amplexantur. Quod etiam divina
+mens passa fuerit, nemo theologus unquam putavit, praeter Eutychem,
+haereseos damnatum.
+
+OCTAVIUS: Si Deus passus et mortuus est, naturam divinam passam et
+mortuam confiteri necesse est. Et Tertullianus[1] his utitur enunciatis:
+Nonne Deus vere mortuus est?
+
+    [1.] Contra Praxeam.
+
+CURTIUS[1]: Non sequitur, divinitatem pati, quia divina mens abstractum
+quoddam est, Deus vero Christus concretum. Nam cum Sabellius
+praedicaret, Deum patrem induta specie humana filium dici coepisse, et
+cum in apostolorum[2] coetum delaberetur, spiritum sanctum (ne si aliter
+sentiret, naturam divinam tripartito dividere putaretur), haereseos
+damnatus est, quod personarum nullum adhiberet distinctionem. Nestorius
+vero naturam divinam ab humana sejunxit omnino, cum ita conciones
+haberet: Noli gloriari Judaea, non enim Deum cruci affixisti, ac suam
+sententiam in Ephesina synodo acerrime defendit. Ejusque sectatores
+Flavianum Constantinopolitanum[3] pontificem verberibus caesum
+ejecerunt. Tametsi loquendi ratio in Chalcedonensi concilio mutata est,
+ne deinceps diceretur: Natura divina passa est aut mortua, sed Deus
+natus, passus, mortuus est, ut in concreto diceretur, quod alteri[4]
+tantum naturae conveniret in abstracto, quam loquendi figuram idiomatum
+communicationem appellarunt, ac vicissim Jesum immortalem, aeternum,
+omnipotentem propter deitatis cum humanitate conjugationem. Mediatoris
+vero nomen aut regis aut sacerdotis ita definierunt, ut nihil aliud quam
+officia significarent. Itaque de sententia utrique depulsi sunt, et
+qui[5] naturam divinam ab humana penitus sejunxerunt et qui[6] utramque
+confuderunt. Unionem tamen utriusque naturae in Christo fieri fatemur,
+sed incomprehensibili mentibus humanis ratione.
+
+    [1.] Alius: CORONAEUS: [2.] Alibi: _angelorum_. [3.] Alius:
+    _Constantinopoleos_. [4.] In alio: _alibi_. [5.] Alii: _quod_.
+    [6.] Alii iidem: _quod_.
+
+TORALBA: Nihil a natura divina, quae a mundi contagione libera est,
+alienius quam concretio. Quodsi ex duabus illis naturis tertiam fieri
+demus[1], Deus sic[2] concretus erit; sin utramque ab utraque penitus
+avulsam, i.e. si divina mens humanae menti non sit mista, Christus nihil
+aliud quam homo futurus est.[3]
+
+    [1.] Alibi: _facere debemus_. [2.] Alibi: _tamen_. [3.] Alius:
+    _erat_.
+
+FRIDERICUS: Ita quidem si Deus ab homine Christo plane disjunctus erit,
+nec ulla copula cohaerebit, sed aliud est unum uni misceri et confundi,
+aliud copulari et conjungi.
+
+TORALBA: Concreta semper unum efficiunt, copulata vero non magis in unum
+co�unt, quam oleum et aqua eodem vasculo infusa. At mirari saepe subiit
+disputatio Lutheranorum, quos Ubiquitarios vocant, et Helvetiorum, qui
+Sacramentarii appellantur,[1] et Catholicorum, quos Papistas appellant.
+Ubiquitarii proprietatem non egredi subjecto confitentur, verbi gratia
+omnipotentiam, ut pinguius loquamur, omniscientiam, omnipraesentiam
+congruere humanae naturae, non per se, non essentialiter, non
+formaliter, non subjective, (his enim verbis utuntur) i.e. non esse de
+carnis essentia aut accidentibus: easdem tamen proprietates divinas
+carni realiter convenire. Quaenam magis contraria, quam haec sibi fingi
+possunt? Nam quicquid de re aliqua dicitur, id ipsum est substantia aut
+accidens, tertium nihil est. Sacramentarii hominem Christum ubique esse
+per deitatem, carnem autem ipsius neque per se, neque per deitatem. Hoc
+libenter discam ab illis, quaenam carnis humanae deitas fingi possit?
+Ubiquitarii hominem Christum et humanitatem omnipotentem esse ajunt,
+hominem autem non etiam humanitatem esse aeternam. At rebus abstractis
+aeterna multo magis, quam concretis convenient. Hoc etiam absurdius:
+Christi corpus, inquit Brentius,[2] quod Hierosolymae omnibus
+spectantibus de cruce dependebat, etiam Romae simul praesto erat cum
+deitate. Quid hoc? Nam si caro Christi reapse ubique est omnipotens ac
+omniscia, certe caro est Deus aeternus, nec tamen erit caro vera i.e.
+humana, quod utrique negant, praeter Eutychem et Schwenckfeldium. Aliter
+Catholici, qui corpus Christi ubique esse negant, fatentur tamen
+pluribus in locis simul et eodem momento esse posse. At non ubique et
+pluribus in locis eodem tempore et simul, sunt +antistrephonta+, nec
+Christus magis duobus quam omnibus locis simul esse potest. Quodsi
+Christus ascendit in coelum, non est ubique, ac ne multis quidem in
+locis, aut si erat ubique, non ascendit nec descendit unquam. Neque
+etiam naturam humanam ubique extensam esse volunt.[3] Corpus enim illius
+ubique totum esse, non habens partes extra partes, sed partes omnes in
+omnibus, i.e. ut planius intelligatur, pedes in cerebro, manus in
+visceribus, nihilominus tamen humanitatem ubique esse negant; at
+humanitas abstractum quiddam est, homo vere concretum. Cur igitur ab his
+et illis concluduntur? Quia metuunt, ne duae illae naturae, divina et
+humana, a se invicem divellantur, nisi corpus Christi fuerit ubique.
+Oportuit igitur simul et semel in utero, in cruce, in coelo, in
+praesepio visibile, invisibile, verum et phantasticum corpus esse; quae
+quis aequo animo ferre aut patienter audire queat? Jam vero confitentur,
+divinitatem ab atheo in hostia consecrata non sumi, etiamsi corpus
+Christi ab eo devoretur et calore ventriculi conficiatur, igitur in eo
+ipso utramque naturam divelli confitentur. Nam Ubiquitarii non solum
+animam Christi, sed etiam carnem deitati conjunctam esse affirmant, quod
+Sacramentarii negant. Ubiquitarii fingunt, proprietates deitatis
+humanitati reapse communicari, non autem proprietates humanitatis
+deitati; cur tam varie? cum unum et idem +hupokeimenon+ esse fateantur,
+imo unam et eandem hypostasin, quae aut utrumque, aut neutrum admittat
+oportet.
+
+    [1.] Alius: _usurpantur_. [2.] De personarum unione p. 12.
+    [3.] Gabr. Biel l. IV. c. 12. qu. 1.
+
+CORONAEUS: Omnes illae ambiguitates tolluntur, si teneamus id, quod M.
+Tullius Cicero scripsit, nihil esse in animis concretum, nihil mistum.
+Quanto magis igitur concretio a natura divina rejicienda venit? Interdum
+tamen in Christo dicitur concretio +pros ti+, propter naturae duplicis
+mirabilem et humanis mentibus incomprehensibilem unionem, in una et
+eadem hypostasi, quam Hilarius quodammodo similem esse scribit unioni
+mentis humanae cum corpore, a quo tamen Academici, Stoici, Peripatetici
+avulsam nec corpori concretam admittunt.
+
+TORALBA: Si igitur mens humana simplex est ac penitus a corpore
+abstracta, nefas est, ullam in natura divina concretionem arbitrari, si
+utraque natura est ab utraque avulsa et divisa, i.e. copulata divina
+mens cum humana mente, ut nunquam in unum et idem co�ant, Christus nihil
+aliud erit, quam homo, qui Deo adhaerebit, ut optimi cujusque mens
+integerrima ac Dei amantissima Deo adhaeret,[1] quo pertinet illud:
+_Mihi adhaerere Deo bonum est._[2]
+
+    [1.] Alius: _adhaerebit_. [2.] Ps. LXXII, 28.
+
+FRIDERICUS: Toralba philosophorum[1] ponderibus res divinas exigi putat
+oportere, nec arbitratur Christum Deum esse. Neque enim si sciret
+perspicuam rei veritatem, subtilitate argutiarum oppugnaret, ut Paulus
+Judaeos ac gentiles suos excusans: _Si Deum_, inquit,[2] _cognovissent,
+nunquam dominum gloriae cruci affixissent._
+
+    [1.] Alibi: _ratiocinationum_. [2.] 1 Corinth. 2, 8.
+
+SALOMO: Videre mihi videor Caligulam Augustum legatos Judaeorum urbana
+quadam ratione excusantem, cum diceret, viros bonos ac valde simplices
+sibi videri, non enim reputare, Caligulam Deum esse.[1] Itaque quoque
+Fridericus nostrorum simplicitatem[2] excusat, quod fabri filium non
+arbitramur Deum esse.
+
+    [1.] Philo de legatione ad Caligulam. [2.] Alibi: _felicitatem_.
+
+OCTAVIUS: Non video, cur Isma�litis irasci debeamus, quod Christum
+mortuum esse inficiantur, quod manibus hostium ereptum putant, cum
+Christiani fateantur, deitatem pati nihil posse.
+
+CURTIUS: Nullum fraudis arcanum majus a Muhammede excogitari potuit, ut
+Christo deitatis opinionem et humanae salutis curam eriperet, quam quod
+supplicio affectum esse negat, ne quis in ejus morte salutis spem ullam
+collocaret aut de humano genere quicquam meritus esse videatur.
+TORALBA: Frustra mortis Christi meritum[1] praedicatur, si nihil mereri
+potuit. At Christus mereri non potuit, cum semper fuerit in summo
+felicitatis culmine collocatus et optimo fini, hoc est aeternae deitati,
+convinctissimus, ut quidem illi jactant. At ne angelos quidem aut beatas
+mentes mereri dicimus, quia praemium illis datum minus esset merito, cum
+tamen praemia Deus semper tribuit meritis ipsis majora. Majus autem
+praemium adipisci nemo potest, quam coeleste regnum, quam Dei
+fruitionem, quae omnia illis obtigerunt. Ita Christus optimo fini
+conjunctus mereri nihil potuit; nam si mereri potuisset, etiam errare,
+peccare, labi potuisset, quia mereri nemo potest, qui semper in eo statu
+est, ut si velit peccare, non possit[2]; Christum autem, si maxime
+vellet, peccare tamen nullo modo potuisse ajunt. Postremo infinita
+praemia merito Christi finito darentur, quia meritum Christi,
+quantumcunque est, finitum sit oportet, cum ejus cadaver mortuum sit,
+non etiam mens humana Christi, natura vero divina nihil penitus passa
+fuerit. At peccata sunt infinita ut hominum infinitorum. Quod si hominis
+tantum supplicio peccata dilui potuerunt, nihil necessum fuit, Christum
+mori.
+
+    [1.] Alius: _merita_. [2.] Scotus lib. III. dist. 18.
+
+FRIDERICUS: Deum quidem nulla necessitate ad hominum scelera expianda
+naturam humanam induisse dictum est, sed quoniam ita decreverat, ita
+fieri necesse fuit, non Dei quidem intuitu, sed hominis ipsius, nam
+Christus ut homo mereri potuit. Atque eo pertinent ea, quae saepe in
+sacris litteris occurrunt: _Oportuit Christum pati_; item: _Oportebat
+haec fieri_; item: _Expedit unum hominem mori._[1]
+
+    [1.] Marc. 8, 31. Matth. 16, 21. Lucas 9, 22. 17, 25.
+
+SALOMO: Si necessum fuit, Jesum supplicio affici, quid est, quam ob rem
+Christiani majorum nostrorum crudelitatem accusant, quae tamen[1] humano
+generi peperit salutem?
+
+    [1.] Alii: _quod totam_ vel: _cum tamen_.
+
+FRIDERICUS: Quaedam mala male dicuntur, quaedam bona bene, quaedam mala
+bene. Sed hoc bonum a Judaeis male dicitur, profuerunt enim inviti tum
+maxime, cum nocendi voluntatem impiam haberent.
+
+TORALBA: Istud quidem est, opinor, +to ex arch�s+, quoniam illud ipsum
+assumitur pro argumento quod erat in quaestione; prius enim discutiendum
+fuit, an illud a Deo decretum esset?
+
+CURTIUS: Si evangelicis et apostolorum scriptis ea, quae summa esse
+debet, fides tribuenda sit, nihil frequentius reperiatur[1], quam illud
+statutum fuisse, Deum scilicet hominis amictu fragili indutum iri, ut
+genus humanum ab interitu sempiterno liberaret. Quae novarum tabularum
+ac evangelii auctoritas oraculis nititur certissimis ac divinissimis
+veterum tabularum ac prophetarum.
+
+    [1.] Matth. 8, 17. Lucas 2, 28. Joh. 2, 18 sqq. Marc. 6, 34. Ebr. 9,
+    15. 1. Cor. 15, 22 sqq.
+
+SALOMO: Ubinam vero[1] tam multa oracula tam diu delituerunt?
+
+    [1.] Alii: _verbi gratia_, vel: _igitur_.
+
+CURTIUS: Permulta quidem huc atque illuc dispersa, nullum tamen aeque
+perspicuum est, ut Danielis[1], qui non modo Messiam interficiendum
+divino afflatu praedixit, sed etiam annos, menses, dies, momenta sic
+notavit, ut non tam calamo tragoediam scripsisse, quam rem ipsam
+penicillo depinxisse, et quae Jesaias[2] trecentis circiter annis ante
+adumbrarat, coloribus perspicuis illustrasse videatur. _Virum_, ait
+Jesaias, _aspectu contemptibilem, qui aegritudines ac imbecillitates
+nostras pertulit, quem nos arbitramur a Deo percussum et afflictum. Ipse
+graviter vulneratus est propter improbitates nostras, et attritus
+propter flagitia nostra, supplicia quae nos luere decuerat, imposita
+illi fuere, ac livoribus ejus curati sumus. Idem sicut ovis ad
+mactationem deducta non aperuit os suum, sed ad supplicium raptus est.
+Generationem ejus quis enarrabit? Cognitione sui multos justificabit,
+justus servus meus, quorum flagitia ipse sustinebit._ Et eadem Zachariae
+verbis confirmantur ac Hieremiae versibus[3]: _Spiritus_, inquit, _oris
+nostri Christus dominus captus est in peccatis nostris._
+
+    [1.] Danielis 8 seq. [2.] Jesaias cap. 53. [3.] Zach. 12, 10. Jerem.
+    23, 5 sq. 32, 15 sq.
+
+SALOMO: Hic certe locus, quem potissimum ex omnibus urgent Christiani et
+in quo plerique[1] haeserunt, nihil ad Messiam, nihil ad filium Dei,
+multo minus ad Jesum pertinet, neque idem filius Dei, sed servus ab
+Esaia vocatur. Et quidem falsum et absurdum esset, quod pontifices
+Romani solenni carmine pridie paschatis[2] usurpant: O rem mirabilem! ut
+servum redimeres, filium tradidisti. At Jesaias appellat servum, non
+filium. Quomodo agitur ista cohaerebunt? Videmus autem in sacra
+scriptura complures Messias, scilicet Mosen, Josuam, Jephtem, Gedeonem,
+Samuelem, Davidem, Saulum, qui omnes Messiae vocantur, nullum tamen ex
+his pro expiatione populi supplicio affectum. Nec tamen dubito, quin
+Deus ob unius integerrimi et innocentissimi civis virtutem interdum
+totam civitatem ac regionem absolvere velit, eoque forsitan pertinet
+Jesaiae dictum, cui consimile est illud Salomonis[3]: _Oppidum_, inquit,
+_angustum et in eo pauci cives, quod a rege potentissimo cinctum est
+obsidione, aggestis undequaque substructionibus ac turribus maximis ad
+ejus expugnationem. In qua tamen civitate egentissimus quis ac
+sapientissimus exstitit, qui oppidum ab excidio servavit, nec civium
+quisquam suspicatus est, i.e. unius interdum civis integritas et eximia
+virtus ac probitas quanquam ignoti ac ignobilis, totam civitatem ab
+ultione[4] et ira Dei potentissimi regis, a bello, a fame, a popularibus
+morbis servavit._ Quod autem attinet ad Hieremiae versum, vulgaris
+interpretatio ab ebraica locutione plurimum differt. Sic enim ad verbum:
+_Spiritus narium nostrorum unctus dominus captus est in retibus eorum,
+quae nihil ad Jesum._
+
+    [1.] Alibi: _plurimum_. [2.] Alii: _Pascha_. [3.] Eccles. 9, 14 sqq.
+    [4.] Alibi: _ustione_.
+
+FRIDERICUS: Quam belle detorta haec oracula videmus, quanquam Salomonis
+haec interpretatio tota ratione differt ab interpretatione Rabbi Davidis
+Kimchi, qui hunc locum non quidem ad Messiam, sed ad populum Isra�lem
+referendum putat, quasi populus Israel pro flagitiis aliorum populorum
+expiaret; sed huic interpretationi repugnant haec verba: _Vulneratus est
+pro peccatis populi Dei_;[1] quomodo enim populus Dei pro populo Dei
+trucidatus esset?
+
+    [1.] Jesaias 53, 5.
+
+SENAMUS: Julianus Augustus ut Christi supplicium expiatorium
+extenuaret,[1] Aesculapium Jovis filium humanam naturam induisse
+scribit, ut corporeis morbis perinde mederetur atque Plato aegritudini
+animorum, non tamen ut pro generis humani incolumitate caederetur. Et
+certe bonorum caedem Deus ingenti calamitate ulcisci, sceleratorum vero
+suppliciis totam regionem ab exitio servare consuevit. Itaque
+Athenienses[2] die Aprilis septima duos homines totius regionis
+sceleratissimos per omnia civitatis loca circumducebant, ac septies
+arborum infelicium ramis ac fustibus caesos, iisdem lignis exurebant,
+cineribus etiam in mare disjectis. Et quoniam id singulis annis pro
+solenni voto fiebat, ad scelera civium expianda, diem illum +katharma+
+vocabant. Nec aliter Galli veteres ad Tiberium usque flagitiosos ac
+perditos homines ad Aras Laetas[3] provinciae (quod oppidum ejus nominis
+ad haec usque tempora floret) lignis, statuis et colossis ingenti
+magnitudine fictis[4] inclusos exurebant, ut aliorum scelera
+expiarentur.
+
+    [1.] Alibi: _existimaret_. [2.] Pausanias in Atticis. [3.] Alii:
+    _Araselatas_. [4.] Alibi: _pictis_.
+
+TORALBA: Aequius erat, sui quemque sceleris poenas a seipso reposcere,
+ut Herodotus[1] veteres Aegyptios fecisse scribit. Tantisper enim bos
+mactabatur, multitudo populi scapulas nudata caedebatur, qui mos ab
+Aegyptiis et Amorrhaeis ad Thessuatas[2] et Hieronymitas dimanavit. Sic
+quoque Camari[3] sacerdotes Bahalis, fuligineis vestibus amicti,
+tantisper dum sacrificaretur hostia, seipsos gladiis ac pugionibus
+dilacerabant. Quem morem Aegyptiorum non satis percipiebat Xenophanes,
+cum verberationes istas intuens: Si Deos, inquit, esse creditis hos, qui
+lugetis? Sin homines fuisse putatis, cur illis sacra facitis? Id enim
+fiebat ad sceleris cujusque expiationem. Argute tamen hominum dementiam
+insanam castigabat, quod homines demortuos pro Diis colerent.
+
+    [1.] Herod. V, 2. [2.] Alius: _Jesuitas_. [3.] Alibi: _camari_.
+
+SALOMO: Id fere perpetuum est, sceleratos pro suis, ac saepe quoque pro
+bonorum peccatis expiare, bonorum[1] vero mactationem pro impiis fieri,
+plane inauditum. Nos[2] quidem sacrarum sortium diem mense Februario,
+quem Latini expiatorium et purgatorium interpretantur, quotannis
+recolimus, quasi sors a Deo jacta fuisset, utrum aequius videretur,
+flagitiosissimum ac superbissimum Ammanum,[3] an Mardochaeum virum[4]
+optimum, cum universa Israelitarum gente interire et, sortibus quasi ex
+urna ductis, Deo ipso urnas movente, Ammanum sorte ductum, foedissimo
+supplicio affectum, pro Israelitis expiavisse. Sic enim Salomo impium
+pro justis expiaturum scribit. Cum enim Moabitidis meretricula populum
+Dei ad cultum Bahalis Peoris libidinum illecebris pertraxisset, populus
+ingenti clade affectus est,[5] nec ante clades cohibita, quam Pinehas
+sacerdos, hastam vibrans, Israelitam cum Moabidite conjugatum nefario
+complexu transfixisset, testante Deo, posteros Pinehae sempiternum
+sacerdotium habituros, quod impiorum caede iram suam placavisset. Non
+aliam ob causam lex jubet,[6] parricidam ab altaribus sacris divelli ac
+palam jugulari, ne tota civitas exscindatur, quoniam saepe ob unius
+impietatem inultam in omnium improbitates animadvertitur. Cum enim
+Achas[7] praedam execratam rapuisset, exercitus Dei fugatus est ab
+hostibus, Deo ipso testante, propter unius flagitium id contigisse.[8]
+Ex quo intelligitur, Deum supplicio sceleratorum placari, bonorum vero
+caedem injuria petita ulcisci. Quae cum ita sint, quis putet, Deum
+optimum maximum optimi atque integerrimi viri supplicio delectatum?
+
+    [1.] Alius: _boum_. [2.] Alius ita: _More quidem sacrarum litterarum
+    testium diem_ etc. [3.] Alius: _Hamananum_. [4.] Alius: _civem_.
+    [5.] Numer. 25, 7 sqq. [6.] Deuteron. XIX, 11 sqq. [7.] Alius:
+    _Achan_. [8.] Josua VIII, 22 sqq.
+
+FRIDERICUS: Quandoquidem Salomo legibus divinis nos oppugnat, legibus
+retundi debet. Lex autem divina vetat,[1] hostias pecudum sibi offerri,
+quae vel maculosae vel scabiosae vel languidae vel claudae vel oculis
+aliove membro captae sunt. Ex quo intelligitur, si sceleratorum justa
+supplicia Deo grata sunt, non tamen sceleratorum victimis delectari.
+
+    [1.] Numer. 15, 3 sqq. Levit. 22, 20 sqq.
+
+SALOMO: Divina lex hoc sibi vult, oblationes Deo ingratas esse eorum qui
+claudicant in lege Dei exequenda, qui coecutiunt ad indigentium inopiam,
+qui surdi sunt ad voces afflictorum.
+
+CURTIUS: Cum igitur omnes homines flagitiosi sint, improbi, maculosi,
+lepra superbiae impuri, nec ullus unquam praeter Christum immaculatus
+exstiterit, in quem velut in agnum purum et omni ex parte candidum ad
+immolationem omnia omnium scelera superponantur, haud mirum, si hanc
+sibi gratissimam hostiam Deus immolari voluerit.
+
+OCTAVIUS: Si hominum aut pecudum caedibus flagitia aliena expiarentur,
+cur Deus toties et tam saepe[1] execratur eos, qui sua scelera
+sacrificiis ac sanguine ablui confidebant?
+
+    [1.] Psalm. 4. 40. 50. 51. Oseae 6. 1. Sam. 1. 2. 3. Jerem. 7. Ebr.
+    9. 2. Joh. 1.
+
+FREDERICUS: Ut Judaei monerentur,[1] sacrificia cruoris[2] umbram et
+imaginem fuisse illius aeterni sacrificii, quod Christus pontifex omnium
+maximus pro totius universitatis incolumitate oblaturus erat. Et certe
+Philo Ebraeus cum inquireret, cur relegatis reditus in patrias sedes
+interclusus sit, quoad pontifex maximus mortuus esset, hunc pontificem
+non hominem futurum, sed Dei verbum ab omnibus peccatis purum
+interpretatur, cujus pater sit Deus aeternus, mater vero sapien tia.
+Quibus verbis acu rem tetigisse videtur, Jesum[3] scilicet pontificem
+illum futurum, qui sua morte genus humanum in avitas coelestium sedes
+revocaturus esset.
+
+    [1.] Alius: _admonerentur_. [2.] Alius: _crucis_. [3.] Alibi:
+    _ipsum_.
+
+SALOMO: Qui fieri potest, ut Philo de morte Jesu cogitaverit, tanquam de
+pontifice animarum, qui ante occiderat, quam Philo pubertatem
+attigisset? Aut cur Jesum illum recens mortuum ne suo[1] quidem nomine
+tot ac tam multis libris dignaretur? At ne quis sanguine peccata dilui
+posse arbitraretur, Michaeus[2] vates in haec verba prorumpens: _Num_,
+inquit, _dabo primogenitum meum pro expiatione sceleris aut fructum
+ventris mei pro hostia peccati animae meae? Indicavi tibi, o homo, quid
+bonum sit et quid Deus de te exquirat, scilicet facere judicium,
+diligere benignitatem et humilem te praebere Deo tuo._ Itaque Abrahami
+obsequio ac voluntate eximia contentus, filium, quem jusserat mactari,
+vetuit,[3] quae tamen hostia integerrima atque innocentissima Deo
+gratissima futura videretur, si humano sanguine placari vellet.
+
+    [1.] Alibi: _nescio_. [2.] Michae 6, 7 sqq. [3.] Genes. 22, 1-49.
+
+OCTAVIUS: Quanto minus caede Christi filii Deus aeternus oblectaretur?
+an non potius detestabile hoc sacrificium execraretur? Nam cum Salomo
+abominatur eos, qui, bonis tenuium et egentium ereptis, partem in
+victimas conferunt, perinde facere scribit, ut si pater filium
+immolaret; ut planum faceret, nihil execrabilius Deo futurum, quam si
+filium suum sibi carissimum quisquam immolaret. Id autem absurdius est,
+Deum hominibus iratum a se ipso ultionem exigere, non aliter quam si
+quis vulneratus graviter vindictam non ab hoste, sed a seipso
+deposceret, ac veluti desperatus suspendio vitam finiret.
+
+CORONAEUS: Christi mors non solum ad expianda scelera improborum
+proficit, sed etiam, ut a flagitiis eo libentius abstineamus, cum
+intelligamus, immortali Deo scelera impiorum tam displicuisse, ut
+carissimum sibi filium mortem foedissimam ob aliena peccata luere velit.
+At non tantum Christi pretiosissimus cruor hominum generi sempiternam
+peperit salutem, verum etiam crucis ipsius simulacrum improbos genios
+repente fugare ac pestes a�rias deturbare quis nesciat? Nam Juliano,
+daemones interroganti, cur fugerent, confiteri non dubitarunt, se
+admirabili signo crucis fugatos esse, ut quidem scriptores
+ecclesiastici[1] prodiderunt. Ut non immerito ecclesia Romana soleat
+usurpare carmen illud: O crux ave, spes unica, auge piis justitiam
+reisque dona veniam!
+
+    [1.] Nicephorus Callistius. Cyrillus. Gregorius Nazianzenus.
+
+CURTIUS: Haec quidem a Coronaeo pro ea qua imbutus est religione,
+praeclare dicuntur, non video tamen, ut truncus ligneus veniam scelerum
+indulgere cuiquam possit, sed his, opinor, terriculamentis cacodaemones
+imperitos obligare et[1] a Dei cultu avertere consueverunt.
+
+    [1.] Desunt haec sequentia Curtii verba in aliis codicibus.
+
+SALOMO: Sed exanimis crucibus omissis, ad crucifixum ipsum redeamus, non
+modo in quo, sed etiam a quo salus in omne genus humanum dimanare
+putatur. Aut enim morte illius mortuorum aut viventium aut eorum, qui
+tunc nascituri erant, flagitia sunt expiata, cedo quorum sint?
+
+FRIDERICUS: Omnia omnium peccata Christi morte purgata sunt et eorum qui
+venturum crediderant et qui venientem exceperunt et qui mortuum sincera
+mente coluerunt.
+
+OCTAVIUS: Nullus, opinor, pontifex tantae fuit impietatis, ut futura
+scelera ignosci putaret. Nam quid aliud esset, quam scelerum omnium
+deterrimam proponere impunitatem. Itaque Paulus praeterita quidem
+peccata Christi morte obliterata scribit[1], non tamen futura.
+
+    [1.] Rom. 3, 25.
+
+SALOMO: At ne praeterita quidem Christi supplicio fuisse diluta, constat
+lege divina, quae inanis fuisset, si usque ad Christi tempora venia
+dilata esset et inania Dei promissa, quibus toties pollicetur[1], se
+poenitentibus propitium fore. Cum autem solenni die jejunii Deus jubet
+de peccatis confiteri ac poenitere, subjicit haec verba: Eo die
+expiabuntur omnia peccata vestra, ac mundi eritis ab omnibus flagitiis
+vestris. Nam si quae flagitia decipi voluisset, (ut Romani pontifices
+robustioris impietatis scelera ad indulgentiam sibi referri jubent,
+indicta poena pontificibus minoribus, si graviorem cognitionem sibi
+assumant) si quae scelera[2] in Christi futuri adventum, distulisset,
+non erat in lege ferenda omissurus; sed nihil excepit. Ac si quis putet,
+prophetas antiquos ad majores nostros in legis interpretatione minus
+fuisse diligentes, cognoscite, si placet, eorum doctrinam. Si enim
+statuunt, peccata quidem adversus leges jubentes poenitentia primum[3]
+expiari[4], puta si quis egentem non juverit[5], cum facile posset; qui
+vero contra legem vetantem peccaverit, puta qui nomen alterius injuria
+violaverit, poenitentia quidem peccatum sustineri, die tamen expiationis
+aboleri. Sed si sceleris poena fuerit capitalis, ut adulterium,
+poenitentia rursus et expiationis die peccatum suspendi[6],
+castigationibus vero, quae tum a judicibus, tum a Deo irrogantur, si
+judices ultionem dissimulaverint, penitus obliterari, eoque pertinere
+dictum illud[7]: _Visitabo plagis et verberibus peccata eorum et
+flagellis scelus eorum._ Quod si quis Dei nomen sacratissimum contumelia
+laceraverit, poenitentia primum, deinde expiationis die, post etiam
+castigationibus suspendi ac tandem die occasus aboleri. Poenas tamen
+flagitio debitas praeclaris actionibus omnino dilui, aut certe nimia
+fatentur, praesertim religione erga Deum, pietate adversus parentes,
+caritate in egenos;[8] ex quibus perspicuum fit, ad hominum impietates
+expiandas inutilem fuisse Jesu mortem. Haec autem copiosissime a nostris
+explicantur, qui tamen in eo sibi conveniunt,[9] nullum esse tam immane
+flagitium, quod diuturna poenitentia et praeclaris virtutum actionibus
+non eluatur.
+
+    [1.] Deuteron. 32. Psalm 77. 78. 98. Jer. 5. 31. 36. 50. Amos 7.
+    Psalm 129. Exod. 30. Levit. 33. Psalm 24. 64. 102. Levit. 16. Numeri
+    23. 29. [2.] Alibi: _affirmant_. [3.] Alii: _sola_. [4.] Levit. 16.
+    Jerem. 3. [5.] Alibi: _paverit_. [6.] Alii: _sustineri_. [7.] Psalm.
+    89, 33. [8.] Ezech. 18. Daniel 12. [9.] In libr. Talmud.
+
+CORONAEUS: Imo vero inania sunt opera, inanes actiones et supplicationes
+nostrae sine pretiosissima illa Christi morte. Et quoniam tanti
+beneficii, tantae salutis memoriam latinis versibus non satis pro
+dignitate assequi potui, graecis hymnis sanctius id me consequi posse
+speravi[1]: i.e. Christe, Dei filiorum flos tenelle, aeterne sacerdos,
+super mundos circumvolutos invectus, dominator campis aetheriis, ubi
+potestatis tuae robur est defixum, indeque omnia despicis et praeclaris
+auribus audis. Tua super mundum ac coelum sidereum aurea supereminet
+ingens aeterna potestas, qua elatus tuo te splendore excitans perennibus
+rivis foves animum infinitum. Qui producis informans materiam
+incorruptibilem, quam generatio circumvagatur, quoniam formis illam
+obligasti, ex eademque mente fluxerunt origines sanctorum regum, qui te
+circumstant, potentissime! ex te nati, legationibus profecti ad te
+legatorum genitorem tuamque potentiam[2] feruntur. Ad haec quoddam
+tertium regum genus creasti, qui tuas laudes continuate celebrant. Tu
+morte vitam, optime, mortalibus dedisti.
+
+    [1.] Graeca verba in omnibus, quos contulimus, codicibus adeo
+    corrupta sunt, ut ea plane haud enucleanda omittere mallem.
+    [2.] Alibi: _tuaque potentia_.
+
+OCTAVIUS: Graecis dedit ore rotundo Musa loqui, nobis non licet esse tam
+disertis. Neque enim versibus Latinis haec reddi posse puto, non[1] si
+Veronensis ille vir[2] reviviscat,[3] qui ex uno versu heroico sexaginta
+se fecisse jactavit.
+
+    [1.] Alibi: _etiam_. [2.] Alius: _vester_. [3.] Julius Caesar
+    Scaliger.
+
+SALOMO: Egregia quidem ista laus, si non ab homine ad hominem
+proficiscatur. Sed si verum est, Christi morte vitam dari et peccata
+dilui, cur poenitentiam, cur scelerum confessionem, cur etiam
+satisfactionem christiani pontifices ab improbis exigunt? Aut quid magis
+divina lex ab homine exquirit? Quare auriculari Romanorum confessione
+non potuit perniciosius cogitari, sive quod homini ab homine flagitia
+remitti putant, quae summa erga Deum impietas est, sive quod ea
+persuasione licentia flagitiis omnibus, proposita veniae spe,
+indulgetur, sive quod robustissimae quaeque impietates semper silentur,
+sive quod conscientia[1] desperationem affert iis, quos pudet foedissima
+quaeque peccata confiteri, quae si sciantur, capite luenda sunt, sive
+quod ad sceleratissima expianda pontificem maximum adire necesse sit,
+sive quod tyrannis faciles aditus ad proscriptiones et crudelitates
+aperiantur.
+
+    [1.] Alii: _veniae_.
+
+CORONAEUS: Ego vero sic statuo, confessione auriculari nullum esse
+adversus omnia flagitia efficacius amuletum. Quis enim graviter peccare
+ausit, qui sciat, nullam, nisi de scelere admisso confiteatur, veniam
+sperandam[1]. Et quidem Indos et Peruanos ante Hispanorum adventum rudes
+adhuc[2] et solis cultores ista confessione apud sacerdotes uti
+consuevisse, testis est historia Indorum[3], quin etiam capitale esse
+apud illos sacerdoti, scelera divulgare.
+
+    [1.] Addit hoc loco alius codex: SALOMO. [2.] Addit alius:
+    _siderum_. [3.] Alius hoc loco addit nomen interlocutoris: SALOMO.
+
+CURTIUS: Cum daemonibus inservirent, cui dubium esse potest, quin etiam
+hunc morem ab iis didicerint et expresserint, ut ab hominibus, non a Deo
+veniam peterent ac sperarent? O mirabile improbitatum amuletum! scilicet
+ipsi Deo tot saecula antea ignotum, ut homines a flagitiis co�rceantur?
+At eo processit impietas, ut etiam sine poenitentia, solius sacerdotis
+verbo atrocissima quaeque scelera plerumque obliterari putent.
+Poenitentia vero quanta sit ad veniam adipiscendam, docet[1] Manasse rex
+Judaeorum eleganti ac efficaci oratione ad Deum. _Tu_, inquit,
+_poenitentiam infinita bonitate decrevisti, ut eos ab interitu servares,
+qui justissimis legibus ac judiciis fuissent perituri._
+
+    [1.] Alius: _docuit_.
+
+FRIDERICUS: Christi mors ea scelera non expiavit, quae jam pridem
+poenitentia vel justa ultione prius vindicata fuerant, nec eorum
+peccata, qui[1] nullam futuri Messiae spem conceperant, nec item eorum,
+qui oblatam a Christo salutis recuperandae medicinam repudiarunt, sed
+qui beneficium Christi gratuitum acceperunt[2], ii non modo culpam, sed
+levissimas effugiunt poenas omnium improbitatum.
+
+    [1.] Alius _quae_. [2.] Alius: _receperunt_.
+
+OCTAVIUS: Profecto decretum illud valde perniciosum mihi videtur, ut ex
+fiducia, quam de Christi supplicio flagitiosissimus quisque temere
+accipiat, peccatorum veniam adipisci mereatur. Nam quid aliud est, quam,
+tanta flagitiorum impunitate omnibus proposita, viam latissimam ad omnes
+impietates audacissimo cuique munire?[1]
+
+    [1.] Alius: _aperire_.
+
+FRIDERICUS: Christi mors potissimum necessaria fuit humano generi ad
+expurgandam[1] teterrimam originis labem.
+
+    [1.] Alius: _depurgandam_.
+
+TORALBA: Si peccatum nullum est nisi voluntarium, ut quidem omnes
+theologi[1] confitentur, peccatum originis nullum esse potest, quia
+nulla est in nascente peccandi[2] voluntas. Quod si ita est anxia de
+trinitate disputatio, ac multo difficilior de incarnatione divinitatis,
+item de ascensione Dei hominis in coelum ac de caeteris id genus divinis
+ac naturae legibus valde contraria diluuntur.
+
+    [1.] Augustinus, l. 1. de libero arbitrio. Lombardus l. III.
+    [2.] Alibi: _peccati_.
+
+CURTIUS: Ut nullum sit originale peccatum, fieri nullo modo potest, quia
+nihil frequentius in Veteris et Novi Testamenti tabulis reperitur.
+
+SALOMO: Non dubito, in eo Adamum peccavisse, non quod poma vetita
+decerperet, ut vulgus puerili errore opinatur, sed quia mentem, ab
+intelligibilium rerum contemplatione abductam, cupiditatum ac sensuum
+illecebris inescari et obrui pateretur. Sic enim Ebraeorum theologi
+acutissimi[1] mulieris appellatione sensus corporeos, mariti vero nomine
+intellectum significari ajunt, ut serpentis verbo voluptatem, quae quasi
+serpens corporis latebras subire ac meatus omnes sensuum et orificia
+tentare, vim tamen praecipuam dentibus exserere et in ventre reptare
+solet. Sed utcunque peccavit Adamus, cur peccatum illud ad posteros
+innocentes redundaret? aut si vitia transferantur ad posteros, virtutes
+quoque transferri necesse est, ac multo magis quam vitia, cum in
+universa natura bona malis semper fuerint potentiora, ut superius
+demonstratum est. At omnes philosophi aeque ac theologi[2] diuturna
+experientia duce compertum habuerunt, nullas parentum virtutes ad
+posteros traduci. Non poterunt[3] igitur transfundi peccata, cum sit
+eadem contraria disciplina, ex quo sequitur, nullum esse originale
+peccatum.
+
+    [1.] Philo legg. alleg. I. II. III. de Mos. II. de gigantibus. Rabbi
+    Ruben in libro Aboth Nathan c. 16. [N.] [2.] Aristotelis Ethic.
+    Plato in Menon. Scotus sentent. l. II. [3.] Alius: _possunt_.
+
+CORONAEUS: Ista quidem fuit Pelagii haeresis,[1] jam pridem theologorum
+summa consensione repudiata et conciliorum decretis explosa, nostraque
+aetate Tridentini concilii[2] summa autoritate fracta ac rejecta. Sic
+enim decretum est: Eum qui peccatum Adami ad posteros propagatum negat,
+aut ei solum nocuisse aut corporeas tantum imbecillitates transfusas aut
+aliter quam Christi morte aboleri potuisse[3] putat, anathema esto. Quae
+dicta Pauli verbis ac sententiis nituntur. Quemadmodum enim ait
+Paulus:[4] _Mors imperium habuit ob unius peccatum, ita unius morte
+gratia latissime propagatur ad salutem._ Cur etiam quereretur David his
+verbis:[5] _Ecce in sceleribus conceptus sum et in peccatis concepit me
+mater mea._
+
+    [1.] Augustinus l. XI. de nupt. et l. II. contra Pelag. [2.] Sess.
+    V. c. 2. 3. 5. [3.] Deest in alio codice. [4.] Rom. 5, 17 sq.
+    [5.] Psalm. 51, 7.
+
+OCTAVIUS: Manichaeorum haeresis est, inquit Augustinus,[1] peccatum
+originis defendere.
+
+    [1.] Augustinus l. II. de nupt. c. 19 ad Valerian.
+
+FRIDERICUS: Hic innuit Augustinus haeresin Manichaeorum, qui ab
+aeternitate infinita duo bonorum et malorum principia posuerunt, Deum,
+inquam, bonorum et Deum malorum aequa potestate, in qua haeresi
+diutissime Augustinus haesit, illud enim[1] est peccatum. Sed ne quis
+putet, Augustinum originis humanae labem negare, pleni sunt ejus libri,
+plenae epistolae originis peccato. Sic enim adversus Pelagium: Omnes
+homines, inquit, originis peccato tenentur.
+
+    [1.] Alius: _non_.
+
+TORALBA: Si plus auctoritati conciliorum, quae tamen ab Helvetiis et
+Germanis rejiciuntur, quam rationi tribuamus, nullus disputationi,
+nullus demonstrationi locus futurus est, sed omnia temere assentiri
+oportet, quia Augustinus, quia Hieronymus, quia Scotus, quia
+Galatinus[1] dixit. Sed obsecro rationibus et argumentis perspicuius
+disseratur. Nam qui Pelagii[2] sententiam omnium verissimam pejus[3]
+tueretur, vidi neminem. Subtilius igitur omnia hujus quaestionis
+argumenta, si placet, discutiantur, cum ab ea innumerabilium quaestionum
+fructus explicentur. Quid enim est peccatum originis, nisi quia mater in
+conceptu paterve[4] plus aliquando[5] libidini ac voluptati, quam
+decuit, indulsit? Ut ita sit, cur filio fraudi futurunt sit?
+
+    [1.] Ep. ad P. Diaconum. [2.] Alius: _Pelagio_. [3.] Alius idem:
+    _prius_. [4.] Alius: _patri_. [5.] Alius: _aliquanto_.
+
+CURTIUS: Nonne rationi consentaneum est, quando ratione[1] Toralba[2]
+contendit, ut filius haeres parentum obligatione teneatur? Id enim[3]
+Plutarchus, quantumvis paganus, naturali aequitati consentaneum esse
+scripsit.
+
+    [1.] Alibi: _Nonne ratio consentanea est, quando ratione etc._
+    [2.] Deest in alio codice. [3.] Alius: _etiam_.
+
+OCTAVIUS: Debita quidem haereditaria lui[1] oportere concedo, sed quis
+unquam audivit, scelerum ultionem aut exactionem poenarum ab haeredibus
+repeti?
+
+    [1.] Alius: _solvi_.
+
+SALOMO: Legibus divinis disertissime cavetur, ne filius parentum ulla
+culpa teneatur, idque saepius repetitum videmus[1].
+
+    [1.] Deuter XIV, 4. Reg. II, 2 et 4. Paralip. II, 25. Ezech. XVIII.
+
+CORONAEUS: Non modo labem originis Christi cruore delebilem, sed etiam
+privati cujusque sceleris poenas a posteris repeti[1] testatum habemus.
+
+    [1.] Alius: Deum _repetiisse_.
+
+SALOMO: Sua quisque fraude plectitur, non aliena. Nam cum Isra�litae
+conquererentur, majores nostros uvas acerbas degustavisse[1], Deus clara
+voce populum contestatur[2], suam cuique integritatem profuturam, vitia
+cuique sua, non aliis, nocitura. Quod autem sui nominis hostes ulturum
+minatur tertia quartaque progenie, hanc recipit interpretationem
+theologorum consensu[3], ut si scelestum parentem sequatur filius
+nequam, hunc nepos, ni sit patre et avo melior, tunc Deus, parentum,
+avorum et proavorum memor, ultionem ita persequetur[4], ut nulla
+deinceps eorum posteritatis memoria sit futura et[5] penitus a stirpe
+deleantur, sui vero cultorum et amantium etiam[6] millesimam progeniem
+amplexaturum jurejurando spopondit, ut omnes intelligant, quanto Dei
+misericordia major sit acerbitate. Neque tamen posteros patitur parentum
+improbitatem luere, sed sua quemque, non aliena poena tueri.
+
+    [1.] Addit alius: _ac filiorum dentes obstupuisae_. [2.] Ex. XX.
+    Deuter. I, 4. [3.] Rabbi Salomo, Rabbi Levi in Exod. 10. Abraham
+    Aben Ksra in cap. 2. de cal. [4.] Alii: _perseiquuntur_. [5.] Alius;
+    _sed_. [6.] Alius: _in_.
+
+FRIDERICUS: Cur igitur denunciatum est Heli pontifici maximo, de
+posteris suis neminem senem aut locupletem futurum, propterea quod
+filiorum impietatem inultam reliquisset?
+
+SALOMO: Non est hoc, punire posteros, qui nondum nati erant, et qui, ne
+nascerentur, prohiberi potuissent[1], sed minus beare. Consimile est
+illud Davidis propter caedem Abneris, quem Joabus nefarie trucidarat,
+gravi exsecratione imprecantis, ut esset in ejus posteris inopia, ulcus,
+lepra, hoc est Joabi posteros[2] minus beari. Et quoniam nihil carius[3]
+esse potest, quam sui cuique liberi, nihil quod ardentius amari possit,
+propterea Deus gravissimas minas addit, scilicet injurias sibi allatas
+in tertiam usque generationem ulturum. Summa tamen Dei beneficia[4]
+recordari fas est, quia praestat ad breve tempus nasci, florere, vivere,
+quam nullo tempore nasci, et loripedem esse, quam nunquam exstitisse.
+
+    [1.] Alii: _prohibere potuissent_. [2.] Alius: _Jacobi posteros_.
+    [3.] Alius sine dubio false: _clarius_. [4.] Alibi: _summi ...
+    beneficii_.
+
+FRIDERICUS: Sed agitur de peccati labe originaria, ab Adamo[1] ad
+posteros transfusa, quam pagani ipsi confitentur; quo pertinet illud
+lyrici:
+
+  Nam vitiis nemo sine nascitur, optimus ille est,
+  Qui minimis[1] urgetur[2].
+
+    [1.] Alibi: _Abrahamo_. [2.] Alius: _nimis_. [3.] Horatius. Sat. I,
+    3, 69.
+
+TORALBA: Ista liceant po�tis. Certe qui naturam ullius sceleris
+incusant, non in seipsos[1], sed in naturae parentem[2] scelus regerunt,
+quo nihil fieri capitalius potest. Quis enim peccat in eo ipso, quod
+declinare nequit? An vero peccatum ullum fingi potest, nisi summa
+peccantis voluntate susceptum?[3] At utroque vacat infans, nec bona
+expetere, nec mala declinare potest, nec effugere, ac ne perspicere
+quidem, quae sibi natura insita essent. Nullum igitur infanti peccatum
+imputari potest. At ubi nulla est culpa, nulla debet irrogari poena.
+Quae cum ita sint, nihil est quam ob rem filius ab aeterno tempore
+genitus sit, aut cur incredibilis ac stupenda illa incarnatio Dei fingi
+debuerit, frustra denique Christus pro expurganda originis macula
+supplicium passus esse putatur[4].
+
+    [1.] Alii: _seipsis_. [2.] Alius idem: _natura parentum_.
+    [3.] Scotus l. II. dist. Sentent. dist. 30. Augustinus de lib.
+    arbit. l. III. [4.] Alius: _putetur_.
+
+FRIDERICUS: Ista quidem philosophis incredibilia, nova, ficta et
+inaudita sunt, sed cum Pelagius rationibus a philosophis petitis
+uteretur, ut peccatum originis nullum esse demonstraret, Hieronymus
+philosophorum haereticorum patriarchas nominavit. Nam si philosophorum
+argutiis assentiamur, fidem ac pietatem ejurare oportet, quanquam
+argumentum illud levissimum est, cum originis labes illa non sit ab
+infante, sed ab Adamo profecta, qui sciens peccavit, cum ab usu rationis
+sponte descivit. Radix autem quocumque colore semel imbuta[1], stipitem,
+ramos, folia, flores, fructus eodem imbuit sapore, odore, colore,
+veneno. Ita fit, ut hominis natura funditus eversa nullam ullius boni
+aut virtutis scientiam habere videatur. _Quis_, inquit sapientiae
+magister[2], _dicere audeat, mundum est cor meum? purus sum sceleris?_
+Quanto verius est illud[3]: _Omnis homo mendax, i.e. peccator! Nam si
+dicam_, inquit ille, _nos peccato vacare, ipsi nos seducimus._ Salus
+autem uno verbo denunciatur: _Crede et salvus eris!_
+
+    [1.] Alius: _infecta_. [2.] Proverb. 1, 10. [3.] 1 Joh. 1, 8.
+
+OCTAVIUS: Quorsum ista, nisi ut improbi, qui levissima fide coelum se
+rapturos confidunt, foedissimo voluptatum omnium coeno volutati naturam
+accusent et in Deum ipsum naturae[1] parentem improbitatum omnium causas
+effectrices desperata virtute regerant? Nam ut omnes jam adulti recta
+via deflexerunt, illa tamen de infantibus intelligi possunt, sed de iis,
+qui judicio suscepto ac sponte a naturae legibus aberrarunt. Et vero
+quis Illyricum theologum ferat, cum originis peccatum intimam animorum
+substantiam pervadere et ab ipso diabolo procreari ac transformari
+scribit, idque sola fide obliterari? Capitalis ista quidem vox esse mihi
+videtur[2]. Quid igitur Paulus voluit, cum diceret[3]: _Nos eramus
+natura filii irae_; nisi originis labes illa significatur?
+
+    [1.] Deest in alio codice. [2.] Alius addit: FRIDERICUS, ita ut huic
+    sequens interlocutio tribuatur. [3.] Ephes. 5, 5. Coloss. 3, 6.
+
+TORALBA: Omittamus hominum auctoritatem ac necessariis argumentis
+disseratur! Quis enim laudem et vituperationem mereatur ex iis, quae a
+natura ipsa contraxit? Quis non potius commiseratione, quam ulla poena
+dignus videatur? Nos quidem piget coecorum ac miseret surdorum, qui sic
+nati sunt, at istos non miseret infantulorum. Jam vero quis putet, non
+modo ante partum primi parentis scelere nos obligari, verum etiam scelus
+illud tantum ac tam grave esse in ipsis infantibus, ut Deum foeminae
+uterum subire, carnis humanae conceptionem pati ac supplicia mortis
+teterrimae perferre necesse fuerit, ut scilicet puellos[1]
+innocentissimos tanta sceleris immanitate liberaret?
+
+    [1.] Alibi: _pullos_.
+
+CORONAEUS: Audite Cyprianum[1] theologum ac martyrum suae aetatis facile
+principem: Mori plane timeat, inquit, qui ex aqua et spiritu non renatus
+gehennae ignibus mancipatur. Quibus verbis ne infantes quidem ipsos
+excepit. Baptismo vere maculam illam originis penitus aboleri
+confidimus, quia sanguinis Christi baptismus aquae infusione
+significatur.
+
+    [1.] Lib. III. de mortal.
+
+TORALBA: Si sanguine Christi fuso labes originis omnino abstersa erat,
+quid opus Christi supplicio? Quanquam saepius admiratus sum baptizandi
+ritum. Quaerit sacrificulus ab infante[1] vagiente, utrum baptizari
+velit necne? Quorsum haec?
+
+    [1.] Alius: _sacrificus ab infantulo_.
+
+CORONAEUS: Propinquorum ac parentum fides aeque proficit[1] ac si
+puellus[2] ipse responderet: _Assentior._
+
+    [1.] Alius: _perficit_. [2.] Alibi: _pullus_.
+
+OCTAVIUS: Absurdum mihi videtur, quod parentum fides infantulo vagienti
+prosit ad eluendam originis labem, quam ab ipsissimis parentibus
+contraxisse affirmant.
+
+CURTIUS: Ea vis est effusi sanguinis e pretiosissimis vulneribus Christi
+Dei et hominis, cujus lavacro irrigati sunt parentes.
+
+SALOMO:[1] At Paulus[2] Christi necem ad eluenda tantum peccata
+praeterita profuisse scribit. Frustra igitur, qui post Christum nati
+sunt, ullam in ejus supplicio fiduciam habent. Jam vero si parentes
+vestri lavacro sanctiore et cruore Christi servatoris expurgati omnino
+fuere, qui fieri potuit, ut rursus labem illam pestiferam ad posteros
+traducant?
+
+    [1.] Alius: OCTAVIUS. [2.] Rom. III. IV. quod notandum.
+
+CURTIUS: Non sic eluitur baptismo vel cruore Christi, ut non resideat
+insita peccati radix in ipsis cupiditatum latebris et involucris.
+
+TORALBA: At longius Christiani progrediuntur, neque enim labem tantum
+originis, sed etiam alia quaeque peccata Christi morte dilui
+arbitrantur. Vel enim[1] levissima quaeque delicta, quae errore
+imprudentibus exciderunt, vel a scientibus nullo errore contracta, vel
+robustiorum improbitatum scelera ignoscuntur. Leviora quidem[2] prius
+lege divina demonstratum est sola poenitentia deleri, graviora autem,
+puta adulteria, stupra, caedes, veneficia, parricidia, sortilegia,
+idolatria, contumelia nomini Dei illata, poenas habent divinis et
+humanis legibus constitutas, quae post Christi mortem frustra
+decernerentur,[3] si falsarius, si fur, si adulter, si parricida
+exciperent apud praetores ac judices talium quaestionum, se baptizatos
+esse, ac fide constanti persuasum habere, omnia flagitia, tum praeterita
+tum futura, Christi pretiosissimo cruore dilui. Si igitur a vivis aut
+mortuis justa scelerum supplicia exiguntur, inane est illud beneficium,
+inanis Christi mors ad scelerum impunitatem.
+
+    [1.] Alius: _igitur_. [2.] Alius addit: _ut_. [3.] Alibi:
+    _discernuntur_, vel: _decernentur_.
+
+CORONAEUS: Baptismus quidem propter Christi supplicium diluit omnem
+originis labem, ac tametsi libido et cupiditas, peccati fames
+relinquitur, nemini tamen baptizato nocere potest, si modo ratione duce
+obsistere velit, ut sanctionibus Tridentinae synodi cavetur.[1]
+
+    [1.] Can. 3. sess. 5.
+
+FRIDERICUS: Concilia quatuor, scilicet Nicaenum, Constantinopolitanum,
+Ephesinum, Chalcedonense, quae et Gregorius[1] pontifex maximus perinde
+habet ut evangelia, respuere nolim, nec principum aut pontificum, qui
+affuerunt aut praefuerunt, potestatem elevare.[2] Caetera vero concilia,
+quibus pontifices ambitiosa decreta fingere ac nova refingere[3]
+consueverunt, probare non possum. At enim Gregorius Nazianzenus aperte
+scripsit,[4] se nullius unquam synodi felices exitus vidisse, i.e.
++m�demias sunodou telos he�rakenai christon+. Et certe Nicolaus Panormi
+pontifex, ecclesiae Romanae cultor maximus, conciliorum autoritatem
+extenuans: Plus, inquit, vel simplici laico, scripturam sacram
+profitenti, quam toti concilio credendum. Tutius est igitur, in eo
+genere Augustini sententiam probare, sic enim ille ad Maximianum: Neque
+ego[5], inquit, Ariminensi Synodo, quae Arianam sectam probavit, neque
+Nicaena teneor, sed auctoritate sacrorum scriptorum nitimur[6], i.e.
+prophetarum, apostolorum, martyrum, quibus originis peccatum summa
+consensione probatur.
+
+    [1.] Lib. 1. cp. 24. [2.] Alius: _enervare_. [3.] Alius: _figere ...
+    refigere_. [4.] Ep. 42 ad Procop. [5.] Alius: _nego_. [6.] Alii:
+    _nitamur_, vel: _utamur_.
+
+TORALBA: Ne, obsecro, conciliabulorum aut levium scriptorum atque
+imperitorum hominum auctoritate rationis aut intelligentiae nostrae
+lumen extingui aut obrui patiamur.
+
+CURTIUS: Sed quibus, Toralba, rationibus res divinas ac sanctissima
+patrum antiquissima decreta, tot saeculis confirmata, evertere te posse
+confidis?
+
+TORALBA: Si peccatum actuale Adami non tantum peccanti nocuit,
+quantamcunque[1] poenam pertulerit[2], sed etiam in omnes posteros
+transfusum est, aut a corpore in corpora, aut ab animis in animos, aut
+ab utroque in utrumque transfundi oportuit. At corpus ipsum nullius
+peccati[3] coargui potest, alioquin bruta quoque ipsa peccarent. Sin
+peccatum omne a voluntate et rationis lapsu proficiscitur[4], summa
+theologorum christianorum consensione profecto peccatum originis[5] in
+animis infantium esse non potest[6], cum planum sit inter Christianos,
+Isma�litas et Ebraeos, omnes omnium animas a Deo mundissimas ac
+purissimas creari et creatas illabi momento in corpus humanum. Quodsi
+mens a Deo pura proficiscatur, unde labes ad infantis animam irrepere
+potest? Quae ratio fecit, ut sententiarum magister ad stuporem usque
+miraretur, undenam labes illa derivaretur? Non peccat, inquit, qui creat
+animam, non peccant parentes, qui progenerant corpus, cum id universae
+naturae consentaneum sit[7]. Per quas igitur rimas inter tot innocentiae
+praesidia peccatum penetrare potuit?[8] At ne Aristoteles quidem hominis
+mentem semine traduci putavit, extrinsecus infundi, ut satis aperte
+declarat his verbis: +Leipetai ton noun monon thurathen epeisienai kai
+theion einai monon.+ Ego +to thurathen+ interpretor +theothen,
+ouranothen, hupsothen+, divinitus, coelitus, superne.
+
+    [1.] Alibi: _quantumcunque_. [2.] Alius: _damnumque ipse pertulit_.
+    [3.] Alius: _At corporis ipsius nullum peccatum_ etc. [4.] Alius:
+    _proficiscatur_. [5.] Alius: _originale_. [6.] Petrus Lombardus.
+    Thomas Aquinas. Scotus. Albertus. Durandus. [7.] Libro de
+    generatione mentem extrinsecus ingredi scribit et hanc solam esse
+    divinam. [8.] Haec antecedentia undecim verba desunt in alio codice.
+
+SALOMO: David Kimchi et Rabbi Saadias cum interpretantur illa verba[1]:
+formans spiritus in medio ejus, tradunt animam a Deo formari in ipsa
+corporis perfectione. Idque confirmat non modo Rabbi Moses Aegyptius[2],
+sed etiam cum Christianis et Ismaelitis theologis Stoici conspirant,
+repudiata opinione Platonicorum, qui a Deo quidem animas prodire
+fatentur, sed initio mundanae originis omnes simul ac semel conditas
+fuisse ac vicissim corpora subire putant.
+
+    [1.] Zach. cap. XII, 1. [2.] In epistola contra astrologos.
+
+TORALBA: Si tamen verum esset, quod Epicureis videtur, animos hominum
+aeque ac bestiarum cum ipso semine traduci, quodque necesse est
+confiteri, si originis peccatum admittamus, oporteret peccata in
+infinitam vim ac multitudinem excrescere et ad posteros omnes derivari.
+Hoc autem absurdum esse, experientia atque usus, rerum omnium magister
+optimus, cogit confiteri. Videmus enim Josiam[1] nepotem. Manassis,
+crudelissimi tyranni, qui principes suae gentis omnes impietate
+superaverat, pietate ac justitia paucissimos sibi pares, superiorem
+habuisse neminem. Quodsi anima non traducitur semine, sed divinitus
+delapsa diffunditur in corpus, nulla peccati originis macula fingi
+potest.
+
+    [1.] 2 (4) Regum 21, 24 sqq. 22, 1 sqq. 1 Chronic. 33, 25 sqq.
+
+FREDERICUS: Fatemur quidem, animas non traduci semine, sed carnis
+contagione conspurcari, propter arctissimam corporis atque animae
+conjunctionem. Quaeris, inquit Augustinus[1], culpam in pueris, invenies
+ex carne traductam. Eadem est Petri Lombardi et eorum, qui ab ejus
+schola profecti sunt, sententia.
+
+    [1.] Ad Bonifacium epist. 25.
+
+TORALBA: Hoc ipsum est rustice philosophari, cum hoc ipsum sit contra
+naturam, ut materia in formam, h.e. ut corpus agat in animam. Est enim
+materia patibilis, forma vero actuosa. Et quidem Augustinus[1] ipse ex
+eo naturae decreto concludit, nullam esse corporum in mentes actionem.
+
+    [1.] In cap. 2 Geneseos.
+
+CURTIUS: Quoniam Augustini verbis utitur Toralba, ejusdem auctoritate
+facile refellitur. Sic enim Augustinus[1]: Firmissime teneas et
+nullatenus dubites, eos, qui sine baptismo de hoc saeculo transeunt,
+aeternis suppliciis puniendos, quae verba de Cypriani[2] scriptis
+descripsisse videtur.
+
+    [1.] Cap. 3. enchirid. [2.] De mortalitate.
+
+OCTAVIUS: Idem tamen eodem libro negat, infantes sine baptismate mortuos
+ullas perferre poenas, quia nullam sensuum delectationem gustarunt[1].
+Ex quo sequitur, nullum esse peccatum originis, si nulla poena
+irrogatur, nec ullam fuisse causam, cur putemus Christum tam acerba
+supplicia pro peccato Adami ad posteritatem transfuso, quod nullum est,
+perpeti debuisse ac sapienter Muhammedem hominibus persuasisse, nunquam
+Christum supplicio affectum fuisse, ut inveteratam ac penitus insitam
+Christianorum mentibus opinionem de salute humano generi parta ob
+Christi supplicium refutaret, ut deinceps ab hominis spe ad immortalem
+Deum fiducia traduceret.
+
+    [1.] Idem sentit Petr. Lombard. lib. II. dist. 34.
+
+FRIDERICUS[1]: Nullam tamen poenam putas infantum animabus infligi,
+quibus omnino divinae visionis spes est erepta?
+
+    [1.] Duae hae sequentes interlocutiones et Friderici et Octavii
+    desunt in alio codice.
+
+OCTAVIUS: Cur igitur infantum Herodis jussu caesorum festa coluntur
+Christianis, quasi divorum, nisi Dei[1] visione fruerentur?
+
+    [1.] Alius: _divina_.
+
+FRIDERICUS: Quoniam Christi sanguine abluti censentur, ut martyres
+innumerabiles, qui prius caesi sunt, quam baptizari potuissent.
+
+OCTAVIUS: Si martyres supplicium excusat, quominus baptizari[1]
+licuerit, cur infantes morbus ac mors praematura non excusabunt, cum
+saepe gravius crucientur qui morbo, quam qui gladio cadunt?
+
+    [1.] Desunt haec antecedentia octo verba in alio codice.
+
+CURTIUS: Quia nec morborum nec gladiorum ictus, sed causa martyrem[1]
+efficit.
+
+    [1.] Alius: _martyrium_.
+
+OCTAVIUS: Non video, quid lotiones illae aquae lustralis momenti habeant
+in baptismo, praeterquam quod sacerdotes sordes corporis, nec tamen
+omnes, levissime abluunt. Quanquam si baptismus salutem parit, etiam
+nolae tinnientes ac naves, quas baptizari saepissime et inditis
+nominibus, aquae lustralis aspersione et unctione, plerumque vidistis,
+salutem adipiscerentur.
+
+FRIDERICUS: Ea baptismi vis est, ut sordes humanae originis peccati
+penitus eluantur, quibus sublatis restituatur hominibus illa, quam
+Adamus originis suae principio habuit, justitia et integritas.
+
+OCTAVIUS: Si ablutio illa lustralis aqua, oleo, sale ac sputo condita,
+tantum naturae dedecus eluit, quid amplius Christi mors efficere potuit?
+Quamvis Christiani pontifices non sibi constant, qui peccatum illud
+Adami mox execrantur, quod in universam ejus posteritatem manarit, mox
+tamen necessarium fuisse ajunt. Hoc enim carmine solenni pridie
+paschatis utuntur: O necessarium Adami peccatum, quod Christi morte
+deletum est! Cur scelus illud tam detestabile dicitur necessarium? aut
+si necessarium, cur detestabile est?[1]
+
+    [1.] Deest in alio codice.
+
+CORONAEUS: Dicitur necessarium, quia sapientia divina, quae falli non
+potest, multis ante saeculis praevisum erat.
+
+TORALBA: Istud quidem omnibus, qui ullam sensus partem habent,
+miserabile videri debet, innumerabiles animas angelorum officiis ac
+divina bonitate creari et ab ipso puritatis fonte derivari, creatas
+corporibus illabi,[1] illapsas cordium[2] labem carnis contagione
+momento contrahere, sine ulla concretione animorum, contractis sordibus,
+quae alioquin indelebiles putantur, aquae aspersione levissima expurgari
+ac justissimos fieri infantes, qui sensu carent. Cum tamen videmus,[3]
+lotis et illotis, Christianis aeque ac[4] caeteris omnibus, eadem esse
+vitiorum instrumenta,[5] nec procliviores alios aliis honesta
+prosequenda aut turpia declinanda, sed uti quisque paganus aut
+Christianus doctrina ornatus[6] sit, et ad verum decus a puero educatus,
+ita virtutibus excellere et praestare, eoque magis, si praestantia
+quaedam vis animorum quibusdam insita sit, quales accepimus Aristidem
+justum, Themistoclem, Socratem, Periclem, Phocionem, Rutilium Torquatum,
+Papirium Cursorem, Fabios, Scipiones, Catones, quos viros! Inter
+philosophos plurimi quoque magna virtute atque integritate viri,
+quibuscum nulli Christiani sunt conferendi! Nec immerito Erasmus: Parum,
+inquit, abest, quin dicam: Sancte Socrates, ora pro nobis! Et quidem
+Julianus Augustus Socratem capitis damnatum scribit, cum pro aeterno Dei
+cultu propugnaret, ut qui angelum vitae ducem ac magistrum haberet. Quis
+igitur adeo desipit, ut naturalia bona in hominibus propter primi
+parentis lapsum corrupta, supernaturalia vero penitus exhausta fuisse
+putet? Sic tamen magister ipse sententiarum[7] ex opinione Augustini
+scribit.
+
+    [1.] Alius: _illi_. [2.] Alius: _sordium_. [3.] Alius: _videamus_.
+    [4.] Alibi: _atque_, omisso verbo _aeque_. [5.] Alius addit: _atque
+    incrementa_. [6.] Alii: _a doctrina subordinatus_. [7.] L. 1.
+    dist. 32.
+
+CORONAEUS: Qui subtilius ista disserunt, nullam justitiam infantibus ope
+lotionis sacrae restitui, sed reatum modo tolli tradunt, nec infantes
+justitiae debitores esse, ut Adamus, qui acceptam originis primordio
+justitiam dicitur deseruisse, non labe originis, quam nullam habuit, sed
+actuali peccato. In caeteris labem originis elui, reliquas vero peccati
+scintillas ac fomites[1] restare. Sic enim Augustinus[2]: Sunt, inquit,
+in baptismo peccata deleta, sed non plane exstirpata.
+
+    [1.] Alius: _fortes_. [2.] Lib. II. de libero arbit.
+
+TORALBA: Haec certe opinio singularis probabilior est, quam eorum, qui
+justitiam atque integritatem originis infantibus baptismate restitui
+arbitrantur, qui tamen dicuntur innocentes, quia nullam justitiae aut
+injustitiae partem combiberunt[1]. Sed hoc habet haec sententia
+incommodi, quod peccati fomitem in carne relinquit, cum tamen sit in
+sens[2], in appetitu sensitivo. Ac inter utrumque plurimum interest,
+quia voluntas imperat corpori dominatu herili[3], appetitus vero
+dominatu civili ac liberali. Qua quidem ratione nulla caro traduci
+potest, fomite conspurcata. Et recte quidem Anshelmus[4] scribit, non
+magis semine quam sanguine animam conspurcari ac sordidari. At in puris
+naturae causis delectatio propria est sensitivi appetitus et in subjecto
+delectabili.
+
+    [1.] Alius: _combibunt_. [2.] Desunt duo haec verba in alio codice.
+    [3.] Desunt tria haec sequentia verba in alio codice. [4.] C. 6 et 7
+    de conceptu virginis.
+
+CURTIUS: Demus id quidem; sed sine originis macula non esset immoderata
+vis illa voluptatis, uti est.
+
+TORALBA: Igitur post baptismum semper esset moderata, quod falsum est.
+Neque enim[1] est in potestate appetitus sensitivi non delectari, nec in
+eo est modus delectationis, sed quantum potest, appetitus delectatur in
+eo, quod summopere delectabilis est. Quid igitur addere potest libido
+supra id, quod in summo voluptatis gradu sensum oblectat?
+
+    [1.] Alii: _vero_.
+
+CORONAEUS: Si appetitus illi ratione[1] non regerentur, nihil homo
+differret a judicio ferarum.
+
+    [1.] Alius addit: _duce_.
+
+TORALBA: Quid? imo feras videmus semper naturae legibus obsequi.
+
+SALOMO: Tota haec disputatio de originis labe, quae nulla esse mihi
+videtur, a primoribus christianae religionis initium duxit. Ut enim
+animos imperitorum ad se traherent, supplicium sui magistri atque
+autoris salutare medicamen exstitisse peccatis expiandis persuaserunt,
+et ne peccandi licentiam deinceps addere[1] viderentur, posuerunt, Adami
+peccatum, quod in ipso resedit, in infinitam posteritatem propagari
+eique poenas sempiternas deberi, quibus omnes in solidum tenerentur.
+Haec[2] errorum semina longe lateque per hominum mentes serpere
+coeperunt, quia totum hominem ista contagionis labe corruptum fuisse
+judicabant, ut nec recte quisquam agere ac ne cogitare quidem, aut ullam
+justitiae partem posset adipisci. Quin etiam putarunt, animantes bestias
+propter Adami peccatum obsequii naturalis, quod homini antea praestare
+consueverant, jugum excussisse, quo nihil ab historia sacra, nihil a rei
+veritate potuit alienius cogitari. Nam post aquarum omnium diluviones[3]
+Deus Noachum[4] bono ac forti animo esse jussit,[5] se omnibus bestiis
+hominis terrorem incussisse. Hinc illam hominis inter caeteros animantes
+praestantiam ac dignitatem et in feras quoque belluas dominatum quendam
+eximium psaltes lyricus[6] supra modum extollit, ne quis tam absurde
+imperium ex Adami lapsu hominibus in bestias etiam ereptum arbitretur.
+
+    [1.] Bucerus in cap. 4. ad Rom. et cap. 2 Conf. August. [2.] Alii:
+    _Hinc_. [3.] Desunt haec quinque antecedentia verba in alio codice.
+    [4.] Alius: _No�mum_. [5.] Genes. 7, 1 sqq. [6.] Psalm 8, 7 sqq.
+
+CURTIUS: Quorsum igitur divina illa Adami historia, lapsus, comminatio,
+castigatio, tam diserte sacris litteris testata ac consignata?[1]
+
+    [1.] Gen. 3, 1 sqq.
+
+SALOMO: Non vides, Curti, elegantem ac divinam esse allegoriam?[1]
+Quisque sibi est Adamus et quaecunque Adamo contigerunt, eadem
+contingunt in omnibus, qui sensuum illecebris ac voluptatis praeter
+modum lascivientis cupiditate ac suavitate delectantur, et qui in illa
+sensuum suavitate bonorum extremum, in doloribus vero et aerumnis
+adeundis malorum finem posuerunt. Et quemadmodum dicitur Adam ad se
+rediisse et resipuisse i.e. a sensuum oblectatione ad intelligibilium
+rerum contemplationem revertisse, i.e. ligno vitae frui, quam Salomo[2]
+veram sapientiam interpretatur, deinde Sethum plane divinum hominem ad
+sui ipsius imaginem progenuisse: sic nobis accidit, cum aberrantes a
+recta via, in sordibus ac coeno libidinum immersi, tandem aliquando
+emergimus et in rectam salutis viam regredimur. Ac tametsi Deus Adamo
+praedixisset, hunc moriturum cum fructu arboris prudentiae boni et mali
+indicem degustavisset, non praeterea tamen aeterna morte damnavit, sed
+uti Deus misericors est, ita quoque poenas semper irrogat peccatis ac
+legibus leviores. Quin etiam[3] Adamo salutarem medicinam indicavit, cum
+diceret: Fortassis vitae lignum decerpet et vivet in aeternum.
+
+    [1.] Philo Ebraeus Allegoriar. leg. Leo Ebraeus de amore.
+    [2.] Proverb. 3, 12 sq. [3.] Alius: _enim_.
+
+FRIDERICUS: Salomo suis se retibus involvit; non[1] vides, ligno vitae
+salutare crucis lignum aperte significari, in quo summam salutis spem
+collocare debemus?
+
+    [1.] Alius: _num_.
+
+SALOMO: Haec interpretatio non magis congruit verbo quam rotunda
+quadratis. Est enim vox Ebraica #ets#, qua fructus, non lignum
+significatur. Et quemadmodum Adamo resipiscentia peperit salutem
+aeternam, ita cuique licuit et semper licebit, ope divina, quae deesse
+nemini potest, a pravis cupiditatibus ad rectam rationem, a sensibus ad
+intelligibilia redire ac vitam illam salutarem ac sempiternam adipisei
+sine ulla bestiarum aut hominum caede ac mactatione.
+
+OCTAVIUS: Me quidem istius opinionis indignitate et peccati ficta
+propagatione commotum, divina mens nescio quomodo afflavit, ut flebiles
+Phaleucos flebili querimonia Christianorum effunderem:
+
+  Humani generis querelas
+  Coelestis pater audiit[1] gravate
+  Excusantis originem malorum,
+  Quod primi vapulet parentis ergo,
+  Quodsi nunc redivivus a sepulcris
+  Surgat, sic proba diluet[2] nepotum:
+  Tandem absistite criminatione
+  Inani violare dignitatem
+  Meam, qui generis parens et auctor
+  Humani meliore stirpe cretus
+  Filios docui viam salutis,
+  Virtutes docui scientiasque
+  Doctrinam quoque liberaliorem,
+  Quam primus didici Deo docente[3]:
+  Quod defleximus a via magistri
+  Pellecti illecebris cupiditatum,
+  Istud fragilitatis est fatemur,
+  Sunt haec lecta suaviora poma
+  Non ab arbore delectationis[4].
+  Sed a sensibus eruditiores
+  Facti, ad poma libidinum fovenda[5]
+  Nec non ad Veneres cupidinesque,
+  Deserta meditatione mentis,
+  Quae tamen moribunda languisset[6],
+  Nisi tunc revocaret[7] a magistro
+  Ad verum decus ideae supremae,
+  Ut coelestia cogitatione
+  Quasi pabula veriora mentis
+  Ducerem. Hoc sapientiae latentis
+  Arcanum exhibet arborum figura.
+  Hic me cultus amoris ac timoris
+  Divini cumulavit ac beavit.
+  Hinc cadaverum usibus carentem
+  In altissima templa collocavit.
+  O incredibilem stuporem eorum,
+  Qui tot Iliadas sibi malorum et
+  Contigisse suis calumniantur,
+  Quod[8] fructus vetiti sapore linguam
+  Oblectarimus[9] et palata gustu.
+  Nec patris facinus nocet nepoti,
+  Nec parentibus acta liberorum,
+  Quo[10] minus pariant sibi salutes
+  Divinisque opibus fruantur ipsi.
+  Fraude quisque sua, furore quisque
+  Suo plectimur, ac bono beamur.
+
+    [1.] Alius: _audit_. [2.] Alius: _diluat_. [3.] Alibi: _ducente_.
+    [4.] Alius: _delicatiore_. [5.] Alibi: _fruenda_. [6.] Alius:
+    _tandem moritura languescit_. [7.] Alius: _revocaretur_. [8.] Alius:
+    _Qui_. [9.] Alius: _Oblectavimus_. [10.] Alius: _Qui_.
+
+SALOMO: Haec mea quoque sententia est. Nam qui fieri potuisset, ut Abel
+immortali Deo tam gratus haberetur, si labes aeternas atque
+indelebiles[1] maculas foeditatis parentum ab utero contraxisset? Cur
+tanta laus pietatis, integritatis, justitiae ab ipso Deo tribuitur
+Noacho, Henocho, Jobo, Mosi, Samueli, Eliae, si parentum peccatis ita
+contaminati essent, ut non aliter expiari potuerint, quam si Deus
+hominem induisset, ac turpissimo supplicio damnatus moreretur? Si scelus
+illud originis hominem a Dei conspectu arcuisset, quod nulla infantis
+miselli culpa contrahi potest, cur Mosi spiranti ac viventi Deus ipse de
+facie, ut dicitur, ad faciem et quasi amicus amico colloqueretur?[2] Cur
+etiam Abrahamum nostrae gentis principem tot ac tantis beneficiis
+cumulavisset, ut propter eum populis omnibus divinae bonitatis fontes
+aperiret, si conspurcatum tanta tamque funesta labe judicasset?[3] Num
+potius tot ac tanta bona illi divinitus obtigerunt, quod mortales omnes
+singulari erga Deum amore et fiducia superaret? Quod non in credulitate
+quadam inani et in praemiis humanis spem rerum suarum, sed unius Dei
+aeterni bonitate ac potentia collocaret. Cur denique Deus tot ac tam
+multis prophetis,[4] si ab ipsa origine scelerati essent, se contuendum
+ac fruendum praebuisset? Quae visio et fruitio divini vultus carne
+contectis, quam illi pollutissimam putant, obtigit, quanto minus exuvio
+carnis detracto frui licuit? At Christiani fingunt, sanctissimos illos
+heroas apud inferos atque adeo in ipsis terrarum profundissimis ac
+densissima caligine squalentibus locis tria quatuorve annorum millia
+delituisse, nec +megan olbon katageusai+[5] prius potuisse, ut de
+Tantalo Pindarus scribit, quam Jesus mortuus[6] et ad inferos delapsus
+illos ex immanibus et teterrimis carceribus ereptos in coelum manu
+duxisset. Inferos enim Tertullianus[7] fossam definit, in ipsis terrae
+visceribus ac profunditate abstrusam, non autem mundum hunc sublunarem,
+ut Origenes existimavit, quamquam in descensu inferorum omnes fere ab
+omnibus dissentiunt. Discrepantia tamen multo major est, quam quod
+Lazari, fame ac inedia consumti ac mortui, animam ab angelis in Abrahami
+sinum et complexum subvectam tradunt evangelistae, Jesu nondum
+mortuo.[8] Abrahamum vero ad rogationes et suspiria mali divitis
+obsurduisse, cum apud inferos cruciaretur atque his eum[9] verbis
+increpuisse: _Inter vos_, inquit, _et nos hiatus ingens intercedit, ut
+neque hinc ad vos, neque illinc ad nos aditus patere possit._ Paucis
+tamen post mensibus Lazari animam de sublimi coelestium loco in foetidum
+et semiputre cadaver relapsam, ut pristinis mancipata carceribus iterum
+Lazarus moreretur. Qui tot ac tanti errores ab ea peccati originis
+concepta opinione dimanarunt.
+
+    [1.] Alibi: _incredibiles_. [2.] Exod. 33, 1 sqq. [3.] Genes. 15 et
+    22. [4.] Exod. 3, 24. Num. 12, 14. Jos. 5. Jes. 6. Ezech. 1, 10.
+    [5.] I.e. summam felicitatem gustasse. [6.] Alibi: _mortuos_.
+    [7.] L. 1. de anima. [8.] Luc. 16. 20 sqq. [9.] Alius: _illum_.
+
+FRIDERICUS: Si capita singula refutare velim, longius evagari
+oporteret,[1] quam vestra patientia ferre possit. Ac tametsi disputare
+prohibentur[2] mathematici adversus eos, qui scientiarum quamvis
+certissimarum principia labefactant ac convellunt, ita nec adversus
+Salomonem aut Toralbam disputandum esset, quippe qui in dubium revocant
+christianae religionis fundamentum et ab radice[3] omnia convellunt,
+scilicet peccati originalis in posteros propagationem. Si tamen erroris
+opinione fallimur, quid est cur Esdras[4] tam ardentibus querelis
+exclamavit: _O Adam, quid fecisti, quod non in tuum unius casum
+redundavit, sed in nostrorum quoque, qui ex te orti sumus!_ Nam unus hic
+locus a principe gentis Judaeorum Esdra omnibus omnium haereticorum ac
+Pelagianorum argutiis satis abunde facere potest. Nemo tamen
+Christianorum arbitratur, originale dedecus illud tantum esse, ut
+hominem ab intuitu divinae lucis segregare debeat. Caetera quae de
+carceribus patrum ante Christi mortem feruntur, neque decretis ullis
+comprehensa et in arcanis divinae scientiae posita, curiosius scrutari
+nefas est. Illud modo teneamus, morte Christi labem illam originalem
+elui atque emendari.
+
+    [1.] Alius: _oportet_. [2.] Alius: _prohibent_. [3.] Alius:
+    _absurde_. [4.] Lib. IV, cap. 7, 48.
+
+SALOMO: Neminem latere opinor, duos posteriores libros, qui Esdrae
+tribuuntur, inter sacras litteras non censeri ac ne inter ea quidem,
+quae Hieronymus[1] +apokrupha+ vocat. Ac siquidem talibus libris ulla
+fides esset, multo commodius sapientiae libro crederetur, qui inter
++hagiographa+ recensetur, ubi autor Salomonem Regem ita loquentem
+inducit[2]: _Eram_, inquit, _puer bono ingenio praeditus, bonam sortitus
+indolem, imo bonus ipse cum essem, corpus incontaminatum adeptus sum._
+Hic Salomo ex matre prius adultera conceptus erat, nihilominus tamen
+puram eum animam, purum corpus induisse testatur.
+
+    [1.] In prologo Galeato. [2.] Sapi. 8, 9 sqq.
+
+FRIDERICUS: Quanti sint ea scripta, satis indicat auctor Jesus Sirach,
+qui pro suo Salomonis regis nomen subjecit. At quanto verius pater
+Salomonis[1]: _Ecce_, inquit, _in flagitiis conceptus sum, et in
+peccatis concepit me mater mea._ Quanto verius etiam Jobus[2]: _Quasi_,
+inquit, _mundus erit, de impuro semine conceptus._
+
+    [1.] Psalm. 51, 7. [2.] Jobi 15, 14.
+
+SALOMO: Demus illud, matrem in concipiendo peccavisse, quod tamen
+christiani theologi[1] negant, quoad partum sit impura mater, impurus
+foetus, an propterea peccator tantisper infans? Ac ne sol quidem ipse
+nec angeli puri sunt apud Deum, non tamen propterea peccati originalis
+labem contraxerunt.
+
+    [1.] Petrus Lombardus II Sentent. et Scotus ib.
+
+OCTAVIUS: Summa disputationis est, Adamum a peccato resipuisse, ut
+quidem omnes confitentur, nec peccatum illius ad posteros fuisse
+propagatum, cum Caini parricidium modis omnibus gravius esset, quod
+tamen in eo ipso resedit nec manavit ad nepotes. Neque vero Adamus ob id
+mortuus est, quod ab intelligibilium rerum contemplatione ad sensibilia
+delapsus fuerit, qui etiamsi in illa, in qua creatus fuerat, innocentia
+atque integritate vitae perstitisset, moriturus tamen erat. Nam qui
+Henochum et Heliam mortuos fuisse negant, quanquam ab Adamo genus
+duxerant, falluntur. Quod enim divinissimis illis hominibus supplicium
+atrocius contingere potuisset, quam cadavere sempiterno concludi?[1] Sed
+divina potestate viventes adhuc et spirantes abrepti fuere, ne propter
+summam integritatis ac virtutis opinionem pro Diis colerentur. Sic
+quoque Mosen mortuum Deus sepelivisse dicitur[2], sic tamen ut mortalium
+nullus sciverit ubinam. Nec profecto Adami posteritatem, si esset
+immortalis, mille terrarum orbes caperent. Quemadmodum igitur innocentia
+non fecisset immortale cadaver, ita nec peccatum fecit ut mortale esset.
+
+    [1.] Genes. 5, 18 sqq. Sirach 44, 16. 49, 16. 1 Regum 17-19. Sir.
+    48, 1. 4. 18. [2.] Deuter. 34, 6 sqq.
+
+CURTIUS: Haec pugnare videntur cum Pauli sententia[1]: _Per unum
+hominem_, inquit, _peccatum in mundum intravit, unde mors secuta, et per
+alterum justificatio ad vitam._ Item[2]: _Ab Adamo usque ad Mosen mors
+regnavit in illis quoque, qui non peccaverunt, propter Adami
+transgressionem._
+
+    [1.] Rom. V, 17 sqq. [2.] Rom. 5, 14.
+
+SALOMO: Quod ad legem usque a Mose promulgatam Paulus protulit imperium
+mortis, satis significat, in lege illa certissimam hominum salutem
+extitisse. Idem Paulus appellat[1] legem Mosis sanctam et sancta jussa,
+et legis adjutores legis actionibus justificari scribit.
+
+    [1.] Rom. 7, 12. 1 Tim. 1, 9.
+
+CURTIUS: Perspicua sunt Pauli decreta, nec quenquam sua sententia
+dubitare patiuntur, scilicet ob unius hominis peccatum mortem in orbem
+irrepsisse, quae omnes oppressit usque ad Mosen; quod non de morte
+cadaveris dictum est, sed de morte animorum, qui sempiternis poenis
+illigantur; deinde oblata salus est ex lege, quae jussa legis exequentes
+salutem adepturos aperte declarat. Sed quoniam nemo fuerat aut futurus
+sperabatur, qui satis legi facere posset, propterea efficacibus
+argumentis Paulus conficit, legis actionibus justificari potuisse
+neminem. Hinc illa manant: _Lex iram operatur. Nemo justus erit de
+operibus legis. Evacuati estis a Christo, qui ex legibus justificamini.
+Lex neminem ad perfectionem adducit. Lex a Mose data est, gratia vero
+per Jesum Christum_,[1] quem locum sic interpretatur theologus
+quidam,[2] ut nec veritas, nec ulla gratia in lege Mosis fuisse
+videatur.
+
+    [1.] Rom. 4, 15. Gal. 2, 16 sqq. 5, 4 sq. Ebr. 9, 14. 28. 1 Joh. 5,
+    37. [2.] Calvinus in 1 Joh. 5, 37.
+
+SALOMO: Quis unquam fuit tantae impietatis atque amentiae, ut divinae
+legis majestatem ita proculcaret? At quoties David exclamat: _Omnia
+mandata tua veritas!_[1] Quin etiam Paulus ipse scribit, eos, qui legem
+ipsam exequuntur, legis actionibus justificari.[2] Idem Christum frustra
+mortuum declarat, si ex lege justificamur.[3] Quod autem gratia, vita,
+salus legem amplectantibus proposita sit, millies repetitum legimus:
+_Hoc fac et vives, haec est tua vita, haec tua salus est._ An illa Dei
+promissa pro mendaciis habemus? Quid? Sapientissimus Salomo[4] legem
+divinam appellat lignum vitarum, scilicet praesentis ac futurae vitae,
+#ets chaim#. Et certe cum divina quaedam ac coelitus infusa vis olim me
+ad divinae legis laudes inflammaret, haec adolescens carmina profudi:
+
+  Purpureo mammas qui sugitis ore tumentes,
+  Unde sibi pater altitonans sua cantica promit,
+  Tum vos qui linguas didicistis habere solutas,
+  O pueri, molles animis teneraeque puellae,[5]
+  Dicite[6] divinos sacrosanctae legis honores!
+  Et vos, puberibus qui primum existis ab annis,
+  O adolescentes, semper decet ore diserto
+  Dicere divinos sacrosanctae legis honores.
+  Vos etiam strenui juvenes, et robore corpus
+  Et fortes animos plenis jam viribus aucti,
+  Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
+  Et quibus acta prior cum laude maturuit aetas,
+  Illustresque humilesque viri, matresque pudicae,
+  Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
+  Quosque graves annis aetas jam fracta caducis,
+  Urget ac occasum, precibus devota sacratis,
+  Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
+  Vos itidem, quibus est sapientia summa tributa,
+  Munere coelesti, ut vultus spectare latentes
+  Sanctae scripturae liceat formamque venustam,
+  Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
+  Angelici properate chori, quibus addidit alas
+  Pagina sancta leves, distinctas ordine triplo,
+  Ut doceat motus celeres ad jussa paratos,
+  Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
+  Et vos flammiferi splendentia sidera coeli,
+  Quae regis magni nutu componitis orbem,
+  Dicite divinos sacrosanctae legis honores!
+
+    [1.] Psalm 119, 86 (151). [2.] Rom. 7, 8 sq. [3.] Gal. 2, 4 sq.
+    [4.] Proverb. 3, 18 cf. Jes. 30, 4. Deuter. 28, 30. Num. 14. Levit.
+    27. [5.] Duae hae antecedentes strophae desunt in alio codice.
+    [6.] Alius idem: _Dicere_.
+
+CORONAEUS: Haec divina carmina legem divinam decent[1] et eos, qui legem
+exsequuntur.[2] Sed quis umquam hoc praeter unum Christum praestitit? Ob
+id enim Paulus legem appellat paedagogum ad Christum, qua veluti
+manuducimur ad ipsum; ut non immerito Justinus Martyr[3] quaerat, quid
+sit lex? Praenunciatum[4] evangelium! Quid est evangelium? Lex impleta!
+
+    [1.] Alibi: _docent_. [2.] Alius: _legi obsequuntur_. [3.] Quaest.
+    c. 1, ad Orthodox. [4.] Alius: _pronunciatum_.
+
+SALOMO: Cur ergo ad legem amplectandam legislator omnes ordines
+excitans, ingentibus praemiis propositis, ad extremum populi concione
+coacta, jam moriturus hanc orationem haberet: _Ecce[1] tibi proposui
+vitam et bonum, mortem et malum._[2] Idem paulo post: _Contestor hodie
+coelum et terram, me tibi vitam et mortem, beatitatem et exitium
+proposuisse. Elige igitur vitam, ut vivas tu et liberi tui, scilicet
+Deum ames obediasque voci ejus adhaereasque illi, quoniam ipse est vita
+tua._[3] Cum autem leges de rebus omnibus clara voce tulisset et
+quaecunque ad Dei cultum, ad mores conformandos, ad cupiditates
+co�rcendas, ad tuendam hominum inter homines societatem, denique omnia
+maxima, media, minima, quae ad sacrificia, vota, ritus, expiationes
+pertinent, disertissime tradidisset, an omissurus fuerat praecipuum
+illud, quod a vobis jactatur, humanae salutis caput, scilicet unius
+hominis ac Dei supplicio humani generis peccata atque illam quam utero
+contraxerant originis labem, post annorum millia expiatum iri? Quis
+putet, eum qui de tota sanctuarii structura, de cortinis, de vestibus,
+de fibulis, de claviculis deque ciborum omnium delectu tam diligenter et
+studiose cavisset, rem tanti momenti ad salutem adipiscendam fuisse
+omissurum? Cum igitur in lege divina salus divina posita sit, frustra
+Christus aut quisquis alius sua morte salutem pollicetur[4], ut homines
+a virtute[5], a pietate, ab integritate, a legis observantia, a vero
+aeterni Dei cultu seducat ad inertiam, ad vitia, ad hominum mortuorum[6]
+impiam adorationem, quasi non in hominis cujusquam potestate positum
+exsequi divina jussa et liberum exsequendae legis arbitrium, Adami
+scelere posteritati ereptum fuisset.
+
+    [1.] Alius addit: _inquit_. [2.] Deuteron. 30, 15. [3.] Deuter, 40,
+    19. [4.] Alius: _polliceatur_. [5.] Alius: _virtutibus_. [6.] Deest
+    in alio codice.
+
+CURTIUS: Quis dubitet, quin Adamus suo scelere liberum arbitrium, sibi
+divinitus tributum, amiserit ac posteris quoque eripuerit?
+
+CORONAEUS: Ita quidem Augustana confessione decretum, in eamque
+sententiam quamplurimos nova religione imbutos homines convolare, contra
+quam ecclesiae Romanae sententiis omnibus decretum videmus. Et vero quid
+a judicio ferarum differt homo, si voluntas ei praeripiatur?
+
+FRIDERICUS: Male quidem agendi voluntas Adamo non est erepta, sed bene
+agendi. Nonne inquit Paulus: _Quod volo bonum, hoc non ago, sed quod
+nolo malum, hoc facio?_[1]
+
+    [1.] Rom. 7, 19 sqq.
+
+TORALBA: Expendite, cedo[1], quid Paulus velit. Si enim illi
+assentiamur, nec bene nec male agendi locus ullus homini relinquitur,
+nec etiam ulla praemia bonis aut ulla peccatis supplicia constituere
+oportebit. Quis enim arguat necessario peccantem?[2] Quis vel minima
+mulcta dignum putet, cum scelus nisi voluntarium, imo nisi spontaneum
+nullum esse possit? Sin flagitiosos jure plecti confitemur, quia liberam
+agendi voluntatem haberent, qua quidem lascivientibus cupiditatibus
+frena injicere ac sideribus ipsis, ut ait ille[3], superiores esse
+queant, quae tandem ista sententia est, hominem usu rationis, i.e.
+libera voluntate, penitus exuere, quanquam voluntas dici nullo modo
+potest, si cogatur, ac propterea legibus soluti sunt, quosvis aut justus
+metus aut furor impulit ad actionem.
+
+    [1.] Alius: _quaeso_. [2.] Augustinus l. III de libero arbitr.
+    [3.] Ptolem ni. _centiloquo_.
+
+CORONAEUS: Ego quidem sic statuo, eos, qui liberum bene agendi arbitrium
+hominibus adimunt, sceleribus suis latebras quaerere, ac flagitiis
+omnibus portas aperire fatalemque Stoicorum necessitatem, omnium
+theologorum ac sapientum sententiis profligatam vel jugulatam, revocare.
+Inde illa paradoxa, quamplurimos sempiternis ignibus addictos, qui si
+maxime cupiant, nihil boni tamen moliri possint, quosdam vero sic ad
+salutem destinatos, ut si maxime velint, improbi tamen fieri nequeant.
+
+TORALBA: Hic quidem +argos logos+ ignavorum ac inertium hominum, non tam
+rationibus, quam risu debet explodi, ut quidem Academicus Stoicum illum,
+an uxorem duceret liberorum causa, dubitantem elusit hac ratione: Ad
+quid uxorem domum ducas? Nam si liberos suscepturus es, etiam sine uxore
+suscipies.
+
+SALOMO: Ut uno errore posito innumerabiles consequuntur, ita ex originis
+peccato, quod nullum est, Christiani[1] liberam bene agendi voluntatem
+eripi, tum ex eo mortales suppliciis sempiternis obligari arbitrantur.
+At frustra leges jubent et inania forent divina promissa praemia, si
+leges divinas exsequi non sit humanae potestatis ac ne voluntatis
+quidem.
+
+    [1.] Addunt alii: _homini_ vel: _hominibus_.
+
+CURTIUS: Ita quidem praeclare, sed non video, qua ratione liberum
+arbitrium hominibus tribuatur post Adami lapsum, cum ne ante lapsum
+quidem liberum haberet. Nam si praescientia divina falli non potest,
+necesse fuit Adamum peccare. Deus autem non modo dicta factaque, sed
+etiam omnes omnium cogitationes longissime prospicit, nec unquam falli
+potest. Consequens est igitur, nos bene vel male agere non voluntate,
+sed necessitate, nec ullam liberi arbitrii potestatem cuique unquam
+fuisse.
+
+SENAMUS: Tametsi Deus velut de specula sublimi prospicit, viatorem in
+latronum manus venturum, cum a recta via deflexit, non tamen propterea
+id futurum esse oportet, sed potius quia id futurum esse Deus prospexit.
+Ex quo intelligitur, nou necessario evenire, quae Deus praevidit.
+
+CURTIUS: Si Dei providentia sequeretur res humanas, ut tu quidem,
+Sename, putas, aeterni Dei praescientia ab hominum opinione mutabili ac
+fallaci dependeret, quod absurdum est. Nam ut scientia rei praesentis se
+habet ad praesentia, sic Dei providentia sese habet ad futura. Jam vero
+id quod scio, nunc necesse est ipsum esse. Igitur praescientia futuri
+aeque necessaria est in Deo, qui nunquam opinatur, quo posito liberum
+arbitrium perimi necesse est. Alioquin si providentia Dei non sit
+necessaria, fallax est ejus opinio, quod vel cogitare nefas. Frustra
+igitur turpia declinamus, aut prosequimur honesta.
+
+TORALBA: Non video, qui Aristoteles Stoicorum argumentis satisfaciat;
+nam ut futura contingentia potuerint aliter atque aliter evenire, divina
+tamen praescientia excidere non potest[1], quia rem prospicit non ut
+futuram, sed ut praesentem, cum omnia Deo sint praesentia, nilul ei
+praeteritum, nihil futurum esse potest, omnia tamen homiuibus sunt
+libera. Nec[2] a tua voluntate providentia pendere videatur, ut
+mutabilis sit, sed tuas quoque mutationes prospicit futuras, nec
+propterea liberum arbitrium cuique est aderatum. Qua quidem ratione
+omnibus fatalibus Stoicorum argumentis satisfactum opinor.
+
+    [1.] Alibi: _possunt_. [2.] Alius: _ne_.
+
+SALOMO: Ego nec Stoicorum argutias, nec Peripateticorum rationes
+expendo, sed divinae legis oracula. Moses enim, coacta populi concione,
+contestatus est coelum ac terram, se populo vitam et mortem proposuisse.
+Elige, inquit, vitam, ut vivas. Haec scripta,[1] prolata sunt duobus
+millibus annorum post Adamum ac totidem millibus ante Christum. Ad quid
+populus vitam eligeret, si ad sempiternum supplicium destinatus esset,
+aut si nullam eligendae salutis potestatem haberet? Aut quam ob rem
+divinis legibus omni studio intentum vellet hominem, quem re ipsa
+suppliciis aeternis destinavisset? Inutilis labor, ridicula praecepta[2]
+Dei, promissa ejus inania, spes inanis, inane studium, inanes virtutum
+actiones, omnis denique pietas hominis, quem isti reprobatum
+arbitrantur. Item falsum esset illud, quod Deus creavit hominem, eumque
+arbitrio suae voluntatis permisit, legibus ei patefactis: _Si volueris_,
+inquit,[3] _mandata servabis et ipsa servabunt te. Ignem et aquam tibi
+proposuit, ad utrumvis manum porrige, vita et mors, simul bonum et
+malum, homini sunt proposita, utrumvis ei placuerit, consequitur._ Haec
+ille. Item Ezechiel:[4] _Da eis edicta mea, quae qui facit, vivet in
+illis._ Et quidem Deus Mosi pro populo poenam deprecanti ac petenti, ut
+se potius de libro vitae pateretur reduci, reposuit illud:[5] _Qui
+peccavit in me, hunc ego de libro vitae delebo._ Sic autem in universum
+psaltes lyricus: _Omnes_, inquit, _in libro tuo scribuntur._[6] Item:
+_Deleantur_, inquit, _de libro viventium._[7] Denique ut uno verbo
+argutiae futiles refellantur, Dei voce exclamantis: _perditio tua ex te
+Israel, salus vero tua ex me est._[8]
+
+    [1.] Addunt alii: _dicta_. [2.] Alius: _edicta_. [3.] Ecclesiastici
+    (Sirach) 15, 15 sq. [4.] Ezech. 20, 11. [5.] Exod. 20, 13.
+    [6.] Psalm. 139, 16. [7.] Psalm. 69, 29. [8.] Oseae 13, 9.
+
+OCTAVIUS: Ex his sequitur, Deum omnes homines salvos fieri velle et ad
+sui cognitionem perduci.[1]
+
+    [1.] Tim. 2, 4.
+
+CURTIUS: Hunc locum Octavius ex evangelicis scriptis, si fatetur, mutuo
+accepit, si negat, furtum est.
+
+FRIDERICUS: Imo sacrilegium!
+
+SALOMO: Oportet rem sacram e sacro loco invitis custodibus surripi,
+quanquam quicquid utile est in apostolorum ac discipulorum scriptis,
+quantumcunque est, ex majorum nostrorum litteris ac libris excerptum. Id
+autem, quod Paulus scripsit: _vult omnes salvos fieri_[1], plerosque
+impulit in errorem, quasi voluntate[2] imperiosa Deus[3] hoc jussisset,
+cujus imperio et voluntati, quia nihil obsistere potest, consequens
+esset, exitio periturum neminem. Quod cum christiani theologi absurdum
+putarent, ne quid inepte a Paulo scriptum videretur, sic
+interpretantur[4] illa verba, ut Deus velit omnes salvos fieri, qui
+salvi fiunt, eadem ratione qua dicitur, illustrare hominem venientem in
+hunc mundum, i.e. quemcunque illustrat. Sed praestaret, illa verba Pauli
+et Johannis una litura[5] inducere, quam sic interpretari.
+
+    [1.] 1 Tim. 2, 4. [2.] Alibi: _voce_. [3.] Alibi: _Dei_. [4.] Petr.
+    Lomb. Sent. II. dist. 46. [5.] Alius: _litera_.
+
+SENAMUS: Ut Deus ad aeterna supplicia designarit quenquam, priusquam
+nasceretur, mihi persuaderi non potest, cum apud Ezechielem[1] aperte
+scripserit, se impiorum exitio nunquam delectari, quanto minus
+innocentissimos infantes ad caedem, ad gehennam, ad aeterna tormenta
+destinaret.
+
+    [1.] Ezech. 33, 11. cf. 18, 23.
+
+SALOMO: Utrumque igitur absurdissimum, alios quidem ad aeternam vitam
+sic comparari[1], ut si maxime velint, perire nequeant, alios autem a
+Deo sic repudiari, ut nullis virtutibus, nulla integritate ad salutem
+perduci possint. Cognoscite, quaeso, non hominis cujusquam, sed aeterni
+Dei vocem ad prophetam: _Dic_, inquit[2], _populo huic, cum homini justo
+dicam: vives, isque integritate et justitia fretus ad scelera se
+converterit, nulla prioris integritatis aut virtutum suarum memoria
+futura est, sed in flagitiis suis plane morietur. Rursus si homini
+flagitioso dicam: certissime peribis, is tamen ab impietate ad
+integritatem deflexerit, superiorum impietatum obliviscar, ut salutem
+consequatur._ Atque illud est, quod saepius diximus, omnes libro vitae
+ac beatorum albo conscriptos esse, nisi sua sese improbitate deleri
+patiantur. Quod autem psaltes lyricus[3] optat, ut impii de libro vitae
+deleantur, fieri non potuisset, nisi prius impii in beatorum albo
+inscripti fuissent. At etiam Deus saepissime decretas suo judicio poenas
+omnino eluit aut minuit. Cum enim denunciasset David, totam regionem
+popularibus morbis funestatum iri, cum tamen in urbem Hierosolymorum
+angelus Dei gladium exertum intentaret, Deum poenitere coepit ac pigere
+tantae stragis, itaque angelum caede abstinere jussit[4].
+
+    [1.] Alius: _comparatos_. [2.] Ezech. 3, 20 sqq. [3.] Ps. 69, 29.
+    [4.] 2 Par. 21. 2 Sam. 24.
+
+CURTIUS: Si Deus a se repulit neminem, cur Jacobum dilexisse, fratrem
+autem odio persecutum esse videmus[1], antequam nascerentur?
+
+    [1.] Rom. 9, 13.
+
+SALOMO: Haec verba "_antequam nascerentur_" Paulus ut pleraque alia
+subjecit. Neque enim apud prophetam[1], quem Paulus dicit auctorem, ista
+leguntur. Nam duodecim duces ac populos armisque ac legibus florentes,
+in posteris Esau excitavit[2]. Item uno capite legis: _Idumaeum_,
+inquit, _non abominabere, quia frater tuus est._[3] Ac tametsi per
+desertissima ac aridissima loca Idumaei rogantibus Israelitis aquas
+pretio denegarent, vetuit Deus eis nocere aut eorum agros invadi. Sed
+cum nepotes ac posteri populum Israelem exscindere conarentur ac
+daemonibus mallent quam immortali Deo sacrificare, tum Deus odio justo
+illos persequutus est. Huc enim pertinent Malachiae dicta, qui circiter
+septimo et decimo saeculo scripsit post Esavi mortem. Et quidem si Deus
+alios aliis anteferat, hos quidem opibus, illos dignitate, plerosque
+formae excellentia[4], quosdam roborata[5] valetudine, alios judicii
+praestantia, nonnullos imperii majestate aut pontificatus honore
+decorare, denique paucissimos quosdam in coeleste domicilium sibi
+adoptare velit, quis quo jure sibi querendum putet, si plus minusque
+his, quam illis tribuit? _Dicetne argilla figulo: cur me fecisti sic?_
+Hoc enim sermone Esaias[6] docet, sua quemque conditione[7], divinitus
+sibi concessa, contentum[8] esse oportere.
+
+    [1.] Malach. 1, 2 sq. [2.] Gen. 36, 15 sqq. [3.] Deuter. 23, 7.
+    [4.] Alius: _diligentia_. [5.] Alius idem: _explorata_. [6.] Jesaias
+    45, 9. cf. Rom. 9, 21. [7.] Alibi: _devotione_. [8.] Addunt alii:
+    _quemque_.
+
+FRIDERICUS: At[1] cum omni aetati, omni ordini, omni sexui patet porta
+salutis, quoniam non tantum homines, quos orbi terrarum praefecit, verum
+etiam creaturas omnes, complectitur summa caritate. Illud autem "_Esau
+odio habui_" non eo pertinet, ut Deus ex utero quenquam oderit, sed ut
+minus amare, minus etiam beare hos, quam illos intelligamus. Quis enim
+vel momento subsisteret, si Deus illum odio persequeretur?[2]
+
+    [1.] Alii id omittunt atque sequentia verba antecedenti
+    interlocutori tribuunt. [2.] Alius: _prosequeretur_.
+
+CURTIUS: Haec quaestio[1] de praedestinatione ac repudiatione, deque
+libero arbitrio nobis est cum Romanis theologis disputanda. Sed ad
+Salomonem redeamus.
+
+    [1.] Alibi: _quae_.
+
+CORONAEUS: Non modo cum ecclesia Romana, sed etiam cum Hebraeis et
+philosophis omnibus, praeter Stoicos, disputatio vobis est. Erubescant,
+inquit Origenes[1], qui negant, in homine liberum arbitrium inesse.
+
+    [1.] In cap. 5 Deuter.
+
+SALOMO: Moses Rambam in epistola, quam adversus astrologos scripsit:
+Omnes, inquit, theologi confirmant, hominem liberum salutis arbitrium
+habere. Deinde subjicit haec verba: Magnam propterea gratiam immortali
+Deo habemus.
+
+CURTIUS: Ne propositam quaestionem deseramus, an scilicet quisquam legis
+actionibus possit salutem adipisci, etiamsi libera arbitria cuique
+darentur honesta prosequendi et turpia declinandi. Nego tamen, legibus
+divinis satisfacere quenquam potuisse praeter Christum, a quo praesidia
+salutis petenda ac speranda sunt, ut lege Mosis jam antiquata nos
+absolveret[1], deinde legibus veteribus solutos, in unius sui morte ac
+sanguinis effusione fiduciam omnem collocare doceret. Cum enim
+detestabilium hominum exsecrationes legislator Moses complecteretur,
+postremo capite hanc[2] subjicit: _Exsecratus esto, qui non exacte
+praestiterit verba legis, ut ea exsequatur._[3] Ad quae respondebit
+universus populus: Esto! Unde Paulus colligit, eos, qui in legis
+actionibus salutem posuerunt, huic exsecrationi subjacere, quasi nullus
+unquam divinis legibus innocens exstiterit[4].
+
+    [1.] Matth. 5, 20 sqq. [2.] Alibi: _haec_. [3.] Deut. 28, 15 sqq.
+    [4.] Phil. 3, 9 sqq.
+
+OCTAVIUS: Cur igitur Paulus gloriatur, se in justitia legis
+irreprehensibilem fuisse? Nam ex eo sequitur, nihil ei mortem Christi
+profuisse, sed pro eo Christum hanc exsecrationem pertulisse, cum in
+cruce pependit. _Factus est_, inquit Paulus[1], _exsecratio et
+maledictum, ut nos eriperet exsecrationi et maledicto._
+
+    [1.] Gal. 8, 10, 13.
+
+SALOMO: Saepe deprehenditur verba legis et prophetarum Paulus truncare
+vel augere vel plane in alienam sententiam interpretari. Exsecratio
+divinae legis his verbis concepta est: #Aroor asher lo yakim et-divrey
+hatorah hazot#[1] i.e. _execratus esto, qui rata non habet verba legis
+hujus, ut ea exsequatur._ Vox enim #yakim# significat _confirmare, ratum
+habere_, ut Jonathan et Onkelos Chaldaeus uterque interpretantur. Id
+autem Hieremias apertius explicat: _Execratus_, inquit[2], _esto qui non
+audierit verba foederis, quod percussi cum majoribus vestris._ Quae
+interpretatio tota sententia differt a Pauli verbis. Hic enim
+exsecrationem imprecatur iis, qui non impleverint legem, quod nusquam in
+lege divina scriptum reperias, sed is habetur exsecrabilis, qui nec
+audit legem divinam nec foedus ratum habet. Hinc etiam alius error
+manavit, ut plerique putent, eum, qui vel ab uno capite legis
+aberraverit, omnibus legibus reum teneri. Sic enim Jacobus in epistola
+scribit[3], quam tamen Eusebius et Hieronymus[4] a sacris litteris
+rejecerunt. +Isteon+, inquit Eusebius[5], +h�s notheuesthai+, cum de hac
+epistola statuerit uterque. Et quidem qui bovis alieni furtum fecisse
+convictus erit, quinque boves, qui ovem, quatuor oves restituere lege
+divina jubetur, qui autem non convictus, sed sponte furtivum bovem
+reddit, adjecta tantum quinta parte pretii, quia poenituit facti,
+peccatum ignoscitur, qui autem moechatur, occidit aut quid aliud
+peccavit, deinde moerore ac poenitentia vitae ante actae ductus, priora
+scelera virtutum actionibus rependit, in ea conditione est, ut nihil
+deliquisse videatur, sed poenitendo legem ipsam explevisse, ut quidem[6]
+superius Ezechielis auctoritate confirmatum est. Nam si verum esset,
+quod Paulus scribit, neminem unquam praeter magistrum suum satis legi
+facere potuisse, neminem legis actionibus perfectionem adeptum, insigni
+mendacio David obligaretur, cum ita Deum contestatur[7]: _Legem tuam
+custodivi, a lege tua non aberravi, a mandatis tuis non declinavi._ At
+sui mendacii Deum ipsum testem cieret. Adulterium tamen homicidio
+cumulaverat[8], sed quia poenituit, partim etiam facti poenas dedit,
+veniam adeptus est. Id enim est legi obedire, legem exsequi, legi
+parere, denique legem implere. Falsum est autem, legibus omnibus reum
+teneri, qui vel in unam commiserit.
+
+    [1.] Deuter. 27, 26. [2.] Jerem. 11, 3. [3.] Jacob. 2, 10. [4.] Cap.
+    2 in Catal. [5.] Lib. II cap. 23 in Catal. [6.] Alius: _id quod_.
+    [7.] Psalm. 118, 14 sqq. [8.] Alibi: _cumulavit_.
+
+CURTIUS: Certe, si legum actionibus justificaremur, non autem beneficio
+Christi, _nulla omnino est gratia_, inquit Paulus[1], _et frustra
+Christus, humani generis redemptor, mortuus est._ Item: _Gratia Dei
+salvati estis, per fidem, non ex vobis, ne quis glorietur._[2] Item: _Ut
+justificati istius gratia haeredes simus._[3] Item: _Sine me nihil
+potestis facere._[4] Quid igitur per te ipsum merearis, si nihil per te
+ipsum sine Christo praestare possis? Infinitum sit, omnia Augustini
+aurea dicta in hanc sententiam colligere. Omnes homines, inquit,
+naturalem potentiam in Adamo perdiderunt et liberum arbitrium peccando
+amiserunt. In qua sententia vides fuisse hos viros: Ambrosium[5],
+Chrysostomum[6], Hieronymum[7], Gregorium[8], Bernhardum[9],
+Augustinum[10].
+
+    [1.] Gal. 2, 21. [2.] Eph. 2, 9. [3.] Tit. 8, 7. [4.] Joh. 15, 5.
+    [5.] Epist. ult. ad Demetr. l. 1. cap. 7 de Caino et Abel. et in
+    Exod. l. 1. cap. 5. L. 12 de voc. Gent. 20 ad pop. Hom. 9. [6.] Ad
+    Demetriad. [7.] In Ezech. 12. [8.] De libero arbitr. [9.] Serm. 2 et
+    15. [10.] De libero arbitrio s. Homil. 7.
+
+OCTAVIUS: Si testium ac theologorum multitudine et doctrinae praestantia
+dimicandum est, ego doctoribus istis addam Isma�litarum theologos et
+quidem Christianis omnibus longe clariores, Solymam[1], Zeidum,
+Odmannum, Homarum[2], Balarem, Abacherimum, Calbanum, Zepheninium,
+Elsarinum, Azebaram, Achemulam[3], Abaniphanum, Elfaridum[4] ac
+innumerabiles alios, qui toto pene terrarum orbe legem Muhammedis
+divulgarunt atque homines a caligine densissima ad clarissimam unius
+aeterni Dei lucem et cultum revocarunt. Qui tametsi virtutibus ex
+praeclaris actionibus plurimum, plus tamen divinae bonitati ac
+beneficientiae tribuendum arbitrantur ac selectos quosdam esse ad
+salutem, caeteros ad exitium designatos arbitrantur.
+
+    [1.] Alii: _Scalidum_ vel _Halymum_. [2.] Alius: _Pomarum_.
+    [3.] Deest in alio codice. [4.] Alius: _Elsaridum_.
+
+FRIDERICUS: Non video cur theologorum christianorum clarissima lumina
+cum ista Mahummedanorum fece debeant comparari.
+
+SENAMUS: Si autoritati plus tribuatur quam rationi, cur non etiam Verrii
+Flacci libros de jure pontificio, et quae veteres Jovis mystae ac
+theologi, quae iterum Camarim Bahalis et Sabaeorum sacerdotes libris
+ritualibus prodiderunt, arcessere possimus?
+
+TORALBA: Si pergitis auctoritatibus agere, ego philosophorum familias
+omnes excitabo, qui eruditionis ac doctrinae praestantia minutos istos
+theologos facile vincant, sed praestat sensibus ipsis et perspicuis
+rationibus argumentari.
+
+SALOMO: Ita quidem, nisi in rebus obscuris et ambiguis, in quibus mens
+humana nullos exitus reperire potest. Jam certe tragoedos multari
+oportet, qui +theon apo m�chan�s+ et oracula divina audire ex ore
+prophetarum et libris sacris, quos non modo Ebraeorum, sed etiam
+Christianorum et Isma�litarum theologi jam pridem sua quisque religione
+comprobarunt.
+
+FRIDERICUS: Tantum abest, ut innumeratos Arabum et Judaeorum errores,
+qui suis se virtutibus ac legum actionibus, quasi fortissimo[1]
+praesidio, justitiam adipisci posse confidunt, exaudiam, ut ne Curtii
+quidem mihi opinio comprobari possit, in eo quod salutis summam a fide
+pendere arbitratur, tametsi pluribus id video placuisse. Nam si fide
+nostra justi sumus, nihil gratia cuiquam proficit, quoniam id totum,
+quantumcunque est, quod credimus, totum inquam nostrum est. Nihil actio
+decerpit ex illa assensione, quia nisi ab animi liberi summa assensione
+pendeat, fides esse desinit. Verius est igitur, nos ipsa justitia
+Christi, veri Dei et hominis, justos fieri, quicunque ad Deum
+accesserunt.
+
+    [1.] Alii: _munitissimo_, vel: _tutissimo_.
+
+CORONAEUS: Videtur Augustinus[1] inter utraque medium[2] ferire, cum
+statuit, praeclaras actiones, quae fidem antecedunt, nihil proficere,
+sed eas, quae fidem sequuntur.
+
+    [1.] Qu. 76 et 85. [2.] Deest in alio codice.
+
+TORALBA: Illud quidem prorsus ab omni ratione alienum mihi videtur, nuda
+assensione confiteri, Christum pro generis humani salute supplicio
+affectum, ut immanium flagitiorum non modo veniam, sed etiam summam
+justitia et integritatis laudem adipiscatur. Aristidem vero justum,
+Solonem, Lycurgum, Socratem, Chilonem,[1] Phocionem, Platonem, Camillum,
+Fabricium, Scipiones, Catones, Rutilios,[2] Papirios, qui ob virtutes
+eximias immortale decus mortalium omnium judicio adepti sunt, quasi
+sceleratissimos ac funestissimos sempiternis inferorum flammis ac
+suppliciis crudelissimis torqueri et cruciari.
+
+    [1.] Alii: _Philonem_. [2.] Deest in alio codice.
+
+FRIDERICUS: Aut damnati sunt aut aeternis inferorum suppliciis, quibus
+mortales omnes primi parentis fraude obligantur, erepti et servati. At
+sine servatore servari vel salvi fieri non possunt; igitur sempiternis
+cruciatibus addictos esse, aut ut mitius agatur cum iis, qui virtutibus
+heroicis claruerunt, in teterrimis ac retrusis terrarum cavernis,
+densissima caligine obsitos coerceri oportet.
+
+OCTAVIUS: Profecto ne Christianis quidem, qui modo aliquid judicii
+habent, haec probari puto. Nam si qua virtus hominem Deo gratissimum
+efficere possit, non fides ac inanis credulitas de Christi morte, sed
+constans in Deum aeternum fiducia praestat, et qui sic affectus est, ut
+neque in seipso neque in praemiis[1] humanis spem ponat rerum suarum,
+hunc oportet, singulari quadam Dei amore flagrantem, verae[2]
+felicitatis suavissimos decerpere fructus. Haec illa fides est, vel
+potius singularis erga Deum fiducia, quae virtutes omnes amplexa fovet
+ac tuetur.
+
+    [1.] Alius: _rebus_. [2.] Alius idem: _vitae_.
+
+SENAMUS: Ego praeclaris quemque actionibus beari statuo, et quo quisque
+majore erga Deos religione, pietate in patriam, caritate in propinquos,
+benignitate erga egentes, justitia in omnes exstiterit, eo beatiorem ac
+immortali Deo, tametsi Deos peregrinos bona fide ac justo errore colat,
+gratiorem futurum. Quid enim aequius, quid naturae magis consentaneum,
+quam maxima iis praemia decerni, qui maxime de republica, de parentibus,
+de propinquis, de tenuibus, denique de toto genere hominum mereantur?
+Quoniam de immortali Deo mereri nihil ac ne gratias quidem pro sua erga
+nos beneficientia habere possumus.
+
+CORONAEUS: Ego vero semper assentior sanctissimis ecclesiae Romanae ac
+potentissimis Tridentinae synodi decretis, quibus anathematis
+exsecratione urgentur ii, qui fidem sine operibus et qui opera sine fide
+justificare putant. Quid vero vates ille[1] ex oraculo divino exclamat?
+_Justus est, fide vivit!_[2] satis declarat, justis, non injustis fidem
+profuturam, alioqui daemones et sceleratissimi quique inani credulitate
+de morte Christi coelos raperent.
+
+    [1.] Hab. II, 4. [2.] Alius: _Justus e fide vivit_.
+
+CURTIUS: Quoniam in justificatione salutis summa consistit, nihil opinor
+accuratius nobis disserendum est.
+
+FRIDERICUS: Cum imperialibus comitiis Ratisbonae coactis Carolus V.
+imperator de principum Germanorum consensu sex utriusque religionis
+theologos rectissimos[1] adhibuisset,[2] ut Romanorum et Germanorum
+religionis controversias componerent ac parati[3] simul coirent, a
+capite justificationis humanae auspicandum putaverunt. In qua
+disputatione cum tres Augustanae confessionis theologi Pflugium, Fabrum
+et Groppeum Catholicos in suam sententiam pertraxissent et cardinali
+Contareno, Romanae sedis legato, idem persuasissent, scilicet hominem
+sola fide, nullo suo merito beari, Eckius vero, unus e Catholicis, tanta
+in collegas ira exarsit, ut pontifices ac principes catholici ab eo
+persuasi Carolum V. co�gerint, disputationem solvere, vigesima post die
+quam inchoata fuerat, idque potissimum Azoti, Hispanici theologi
+veteratoris,[4] oratione adducti, cum diceret, brevi futurum, ut
+ecclesiae Romanae majestas collapsa difflueret, quoniam in praecipuo
+religionis capite tot saeculis se de via deflexisse confiterentur. Et
+versutissimus homo Germanis, quos ut barbaros et rudes irridebat,
+similitudinem lignatoris proposuit, ligna findentis, a quo primum
+exiguam fissuram fieri, deinde impulso ferreo cono[5] repente trabem in
+partes dissilire docebat. Qua similitudine pontificii[6] adducti
+perniciosissimam hanc disputationem dissolvere principes co�gerunt,
+Contarenus vero cardinalis, Venetorum patriciae gentis dictissimus, qui
+Lutheranis assentiri dicebatur, non sine maxima veneni suspicione paulo
+post interiit. Deinceps ecclesiae Romanae antistites modis omnibus
+antiquas caerimonias ac veteres ritus augeri ac tueri proposuerunt, ne
+latum quidem unguem ab ecclesia primitiva discessisse viderentur,
+tametsi plerosque pigeat tot ac tantarum ineptiarum ac praesertim
+reliquiarum, lactis inquam virginei, cujus infinita copia tot saeculis
+nondum exaruit; pudet referre caetera, quae vobis quam mihi ipsi notiora
+sunt.
+
+    [1.] Alibi: _doctissimos_. [2.] Acta conventus Ratisb. Sleidan. ad
+    a. 1530. [3.] Alius: _jurati_. [4.] Alius: _visitatoris_.
+    [5.] Alibi: _cuneo_. [6.] Alius: _pontifices_.
+
+SALOMO: Male jactis fundamentis, quaecunque super exstruas, uno ruunt et
+eodem momento. Cum enim christianae religionis autores a vero[1] Dei
+cultu deflexissent et homines mortuos pro immortali Deo sibi colendos
+proposuissent, ne supplicium illud suo Deo jure a magistratibus illatum
+videretur, humano generi salutare ac necessarium fuisse praedicarunt. Ac
+tantum abest, ut supplicio Christi aut crudelitate erga eum justitia
+mortali cuiquam parta sit, ut ea fide Christianorum quam longissime a
+vera religione discedatur. Huic errori proximum est, quod omnes
+theologi[2] Christiani et Agareni actionibus virtutnm aut fide aut
+utrisque justificari posse opinantur, non modo apud homines, sed etiam
+apud Deum immortalem. Nam saepe fit, ut sceleratissimus quisque apud
+Deum habeatur justissimus hominum opinione. Sed ut Deus hominibus
+eriperet arrogantiam et supercilium,[3] clara voce contestatur: _Nemo
+viventium_, inquit, _coram me justificabitur._[4] Quae vox viventium non
+modo ad homines pertinet, sed etiam ad angelos. Id autem apertius
+confirmatur his verbis: _Num justior erit homo suo conditore?_[5] Ecce
+in ministris suis non reperit stabile opus, et angeli sui vesani sunt,
+impuri coeli, immundae stellae, si cum eo conferantur. Et quo minus
+ambigeretur, id saepius repetitum legimus; deinde subjicit: Quanto
+longius a consummata perfectione aberrant, qui luteas domos incolunt,
+homines a luto concretos innuens. Item: _Quis purus esset de muliere
+natus?_[6] At ne clarissima sidera quidem coram Deo pura sunt, quanto
+minus frivoli ac futiles homines, qui quasi vermiculi putres censeri
+possunt. Hic me rapit impetus, de admirabili Dei majestate ac sanctitate
+cogitantem:
+
+  O quis erit sceleris purus? quis crimine liber
+  Ante Deum? cui sol obscuro squallet amictu!
+  Mundities illi tanta est, ac tantus in ore
+  Majestatis honos, ut ei nitidissima quaeque
+  Aligerum facies tabe polluta[7] notetur.
+  O ter sancte parens![8] o non violabile numen
+  Aeternae mentis, cujus tam augusta potestas!
+
+    [1.] Alius: _veri_. [2.] Deest in alio codice. [3.] Alius:
+    _superbiam_. [4.] Psalm 51 (52) 2. 4. [5.] Jobi 4, 9. 15. [6.] Jobi
+    25, 4. 5. [7.] Alius: _maculis labefacta_. [8.] Alius: _pater_.
+
+TORALBA: Haec quoque Salomonis sententia philosophorum sanctiorum
+decretis explicatur, quaecunque scilicet materiae concretionem ullam
+habent, impura esse, ut merito Porphyrius[1] dixerit, nihil esse
+materiale,[2] quod immortali Deo pollutum non sit, i.e. +ouden gar
+enulon, ho m� to an�tat�+ +the� euthus akatharton+. Non quod[3] ullum
+sit in ipsa materia malum aut vitium, ut plerique philosophi
+arbitrantur, quod+kakopoion ti+ appellant, id enim superius falsum esse
+demonstratum est; sed quoniam materia a[4] summa illa puraque divinae
+naturae substantia quam longissime abest, quia fluxa, quia labilis, quia
+caduca.
+
+    [1.] +Peri ap�leias t�n empsuch�n+. [2.] Alius: _immateriale_.
+    [3.] Alius: _quia_. [4.] Alii: _in_.
+
+CURTIUS: Nec justitiam Deo parem exigimus in homine, ac ne fore quidem
+speramus, homines enim Deos esse oporteret, sed quantum humana vita ac
+natura ferre potest. Ac tametsi homines non tantum materiae concretione,
+verum etiam illa, quam saepe diximus, originis macula ac propriis
+sceleribus conspurcantur, gratia Dei tamen propter Christum, Deum simul
+et hominem penitus emundantur[1], ut quodammodo justi videantur.
+
+    [1.] Alibi: _emendantur_.
+
+SALOMO: At gratia Dei et beatitate multo majore fruuntur angeli, qui ab
+aeterno Deo propius absunt, qui tamen puritatis ac justitiae scintillam
+erga Deum nullam ferunt.[1] Itaque cum Noacho[2] summam justitiae atque
+integritatis laudem ipse Deus tribueret,[3] subjecit illud in suo
+genere, i.e. strabo inter luscos. Quae cum ita sint, quis jure
+assentiatur Johanni tam confidenter scribenti: _Scimus_, inquit, _quod
+si Deus apparuerit, similes ei futuri simus, et quisquis hoc sperat,
+purificat seipsum, sicut Deus purus est._[4] At ne Adamus quidem, si in
+collata sibi divinitus integritate ac innocentia, quanta maxima in
+homine esse potest, perstitisset, propterea justus apud Deum haberetur.
+_Deus solus_, inquit ille, _justus est, ac praeter eum alius nemo._[5]
+Si nemo integer, nihil purum, nihil mundum, non sol ipse, non angeli,
+qui proxime ad immortalis Dei numen accedunt, nitidi sunt, tota illa de
+hominis justificatione disputatio, an a fide pendeat, an vero ab
+actionibus honestis, an ab utrisque, an etiam ab unius Dei gratia plane
+inanis est, cum in hominem justificatio cadere non potest. Multo etiam
+levius est, quod illam summam integritatem non Dei, sed hominum
+ponderibus exigi putant oportere. Qui vero justitiam se suis actionibus
+adepturos confidunt, audiant ad hominem omnium gravissimo testimonio
+laudatissimum acerbam reprehensionem, qua nititur Elihu: _Si justus es,
+quid tum?[6] aut[7] quid ad Deum tua seu turpia seu laudabilia facta?_
+Aliis quidem aut tibi ipsi profueris aut nocueris, nihil tamen Deo
+accedit aut decedit.
+
+    [1.] Ita omnes. [2.] Alii: _No�mo_. [3.] Gen. 6 et 7. [4.] 1 Joh. 3,
+    2. [5.] Eccles. (Siracid.) 18, 2. [6.] Job. 35, 7. [7.] Alius: _an_.
+
+TORALBA: Si nihil boni mereas agendo bene, nullam quoque poenam male
+agendo ferre debes. At superius dictum est, actiones uniuscujusque
+justissimis ponderibus exigi oportere.
+
+OCTAVIUS: Isma�litae Christianos potissimum virtutis actionibus, pietate
+inquam, justitia, caritate, fortitudine, temperantia, longo intervallo
+superare mihi videntur, quod ita instituti sunt ac imbuti, ut summam
+salutis in virtutum actionibus positam confidant. Omnium tamen teterrimi
+sunt, qui missarum vi, quas pecuniis promereantur, improbitates omnes
+dilui arbitrantur, aut qui salutem in sola fide collocarunt, quae
+sane[1] opinio in perniciem rerum publicarum longe lateque redundat.
+
+    [1.] Alius: _certe_.
+
+CORONAEUS: Ab hac sententia abhorrui semper, ac profecto leges omnes
+divinas ac humanas pessum ire oporteret, si nulla rerum praeclare
+gestarum praemia[1], nulla supplicia peccatorum exstarent. Ac cur[2]
+Deus Abrahamo diceret: _Per memet ipsum juravi, quia fecisti hoc,
+benedicam tibi et propter[3] te populis omnibus._[4] Non dixit:
+Singulariter ac gratis propter me tibi benedicam, sed: ob id quod
+fecisti. Item: _Quisquis laudibus me cumulavit, ego illum honoribus
+cumulabo._[5] Item: _Reddet homini secundum justitiam suam._[6] Item:
+_In observandis mandatis tuis retributio multa._[7] Item: _No�, Job,
+Daniel sua justitia liberarunt animas suas._[8] Item: _Peccata tua
+eleemosyna redime._[9] Item: _Vidit Deus opera eorum, qui conversi sunt,
+et misertus est eorum._[10] Item: _Nonne benefacio ei, qui recte
+ambulat?_[11] Infinitus sim, si omnia loca recenseam, quibus aperte
+declaratur, ex ipsis operibus quemque praemia suppliciave laturum.
+
+    [1.] Alibi: _merita_. [2.] Alibi: _ad quid enim_. [3.] Gen. 22, 16.
+    [4.] Alius: _in_. [5.] Psalm. 8, 6. [6.] Hiob 34, 11. [7.] Proverb.
+    13, 13. [8.] Daniel 9, 5 sqq. [9.] Psalm. 51, 3. [10.] Jesaiae 55,
+    7. [11.] Psalm. 84, 12. 28, 10.
+
+FRIDERICUS: Officio nulla merces debetur. Qui juste vivit, si[1] tamen
+ullus est, sed nullus est, nihil nisi ex officio agit. Igitur qui juste
+vivit, nulla mercede dignus est; est enim contraria officio merces. At
+qui scelerate quid agit, contra officium facit; qui contra officium
+facit, poenam meretur; igitur scelerati jure plectuntur, nec tamen
+justi, si qui sint, ulla praemia merentur. Ac propterea Christus, Deus
+verus et homo, cum ad salutem homines cohortatur: Cum feceritis, inquit,
+omnia quae fieri oportet, tum dicite: servi inutiles sumus, sive quod ex
+officio id debemus, sive quod nulla penitus ad Deum utilitas ex his
+actionibus derivatur. Nulla igitur justitia cuiquam ex actionibus
+praeclaris comparari potest.
+
+    [1.] Desunt haec sedecim sequentia verba in aliis codicibus.
+
+SALOMO: Concedo illud, ex actionibus, quantaecunque sint dignitatis,
+justum fieri neminem, multo minus ex inani credulitate in Jesum mortuum,
+sed ex honestis actionibus ab aeterno Deo quemque beari, et quo quis
+justius et honestius vixerit, eo beatiorem et immortali Deo fore
+gratiorem. Omnes enim creaturae ac daemones quoque beantur plus minusve
+pro largientis effusa bonitate, aut suscipientis capacitate, aut
+respuentis oblatam lucis affluentiam indignitate. Aliud est enim beari,
+aliud justificari, quae, a theologis christianis confusa aut panim
+perspecta, graves in hac disputatione tam obscuritates quam errores
+pepererunt. Nam si nulli nisi justi bearentur, nemo bearetur unquam. At
+omnes creaturae beantur, nulla tamen justificatur, nulla tamen caret
+immunditia ac impuritate. Quarum rerum differentia confusa ut planius
+intelligatur, fingamus verbi gratia, regem potentissimum equos celeres
+servis dono dedisse, alios quidem aliis praestantiores, pro sua erga
+quemque benevolentia, ut quemque plus minusve dilexerit, ea tamen lege,
+ut omnes in stadio currant, recusantibus vero aut cursum detrectantibus
+metu vel inertia, equos ademtum iri, proposita capitis poena ei qui
+alterius equum violarit aut socium supplantarit, quo minus curreret, aut
+furto dicto domino equum averterit. Currentibus etiam praemia varietate
+dissimilia proposuisse, scilicet aerea, argentea, aurea, vestes
+pretiosasque gemmas, eoque praestantiorem cuique mercedem, quo quisque
+citius metam attigisset; peracto cursu regem praemia quae promiserat, et
+iisdem legibus, quas dixerat, bona fide dedisse; qui cursum
+detrectaverant, ut inertibus equos ademisse, caeteros qui non solum
+currere noluissent, sed etiam aliis impedimento fuissent, aut equos
+abegissent, persequi jussisse, comprehensos supplicio addixisse, num
+dicemus, merita quemque praemia tulisse?
+
+CURTIUS: Sic opinor.
+
+SALOMO: Cur ita? Cum rex servis nihil deberet, quippe sui essent, quos
+pro suo jure sine ullis praemiis ad cursum cogere, vendere, necare[1]
+potuisset[2].
+
+    [1.] Alibi: _vetare_. [2.] Alius: _possit_.
+
+FREDERICUS: Demus illud, sed quoniam promisit, fidem fallere contra
+decus et dignitatem esse judicaret.
+
+SALOMO: Debitum igitur est, non quia Deus debitor sit hominis, homo
+creditor quasi suo jure praemia reposcat, sed quia dignitas promittentis
+agitur in pollicitatione rerum earum, quas promisit, etiamsi nullo jure
+deberet. Quodsi equites illi, qui graviter ac strenue cucurrerunt,
+honeste quia sunt educati, non modo gloriam sibi nullam arrogabunt, sed
+etiam eleganti oratione regi praemia largienti gratias agent, victoriam
+illi acceptam ferent, tum quia servos educarit et ad cursum non modo
+instruxerit, verum etiam equos citatissimos et ad cursum adeundum
+velocissimos donarit. Quanto magis immortali Deo nos omnia ferre accepta
+debemus, quod de nihilo nos creavit, quod corpus et mentem dedit, bene
+currendi leges praescripsit ac docuit, currentes in stadio virtutum
+adjuvit, labentes sustinuit, lapsos saepius erexit, erectos ad metam
+perduxit. Sic enim sapientiae magister oratione eleganti[1]; _Noli_,
+inquit, _coram rege superbire!_ Quod alibi apertius his verbis: _Noli te
+justificare ante Deum, ab eo enim nostra salus dependet._ Cum Jobus,
+mortalium omnium Dei judicio, integerrimus, graviter quereretur, quod
+cum justissime ac sanctissime semper vixisset, attamen ingenti
+calamitatum omnium multitudine premeretur, Elihu collegarum et amicorum
+errores coarguens, quod illum suo merito ac peccatorum conscientia
+plecti dicerent, graviter disseruit ac docuit, Deum injuriam afferre
+nemini. Ac tametsi Jobus summa semper integritate vixisset, Deum tamen
+quae sua erant quaeque Jobo fruenda precario dederat, suo jure repetere
+ac vindicare potuisse, scilicet opes, liberos, servos, aedes,
+salubritatem, imo etiam mentem ac vitam ipsam, idque sine injuria
+cujusquam. Cum tandem ejus constantiae ac fortitudinis periculum
+fecisset, ea quae repetiverat Jobo abundanter ac cumulate rependit, opes
+inquam, greges, armenta duplicavit, uxorem etiam liberorum foecunditate
+beavit, denique vitam ejus cum exploratissima corporis ac mentis
+incolumitate in annos centum quinquaginta propagavit[2]. Sed hoc ad
+summum felicitatis fastigium[3], quod sese illi fruendum ac visendum
+dedit, in quo quidem non justificationis aut justitiae, quae homini
+contingere non potest, sed beatitatis humanae summa consistit. Postremum
+illud admonendi sumus, justitiae decus nullum clarius esse, quam eorum
+qui toto mentis impetu Deum amant ejusque edicta exsequuntur, nulla
+sperata mercede, tametsi certo sciant, nunquam bonis defuturam.
+
+    [1.] Ecclesiastici (Siracid.) 10, 29. 11, 4. [2.] Jobi 42, 10 sqq.
+    [3.] Alius: _praecipuum vero_.
+
+CURTIUS: Praeclara et ista quidem, nisi Salomo a capite aberraret, cum
+Christum inficiatur Deum esse, qui non ex debito, sed ex gratia omnibus
+praemia largiatur, qui sanguine originis maculas et omnia omnium
+flagitia solus abstergat. Nam ex eo, quod Salomo omnes homines injustos,
+impuros, immundos etiam ab utero prodire confitetur, labem originis
+quodammodo agnoscit.
+
+OCTAVIUS: Si peccatum est in homine, quod a conditoris sui puritate et
+sanctitate quam longissime abest, angelos etiam et sidera, quae impura
+sunt apud Deum, originis peccato dicemus obligari. Quae si absurda sunt,
+et ea quae ex his sequuntur, absurda videri necesse est, eoque
+absurdiora, quo minus illa imperfectio perfici potest, nisi creatura
+Deus fiat. Ex quo efficitur, Christum si mortuus esset, quod Isma�litae
+constanter negant, immunditiem illam seu labem originis, ut libet
+appellare, curaturum[1] non fuisse ac ne potuisse quidem, si maxime
+voluisset: non etiam si Deus fuisset, ut Christiani fuisse credunt,
+quoniam quod genitum sit, mundum ac purum fieri non potest. Multo minus
+id quod de muliere genitum sit, ut Christus, nisi de creatura quasi fiat
+creator, quod ne Deus quidem facere potest.
+
+    [1.] Alii: _creaturum_.
+
+CORONAEUS: Prospiciendum est, ne quid nobis excidat, quod sit alienum a
+majestate divina. Neque enim comprobare[1] possum haec scholasticorum
+decreta, quae impietatem sapere mihi videntur, scilicet Deum non facere
+posse Deum, non posse contradictoria simul et semel vera efficere.
+Verius ac temperantius dici decuit, opinor, creaturam non posse Deum
+fieri, neque enim creatoris potestas imminuitur ob creaturae ac subjecti
+debilitatem ac impotentiam. Non igitur impotentia Deo tribuitur[2], quod
+nec homines, nec ne angeli quidem justi sint aut fuerint unquam aut
+futuri sint olim, sed quia nec angelica nec humana creatura perfectae ac
+consummatae justitiae capax est, multo minus divinae illius praestantiae
+ac puritatis, quam ne cogitatione quidem attingimus, at ne bonum quidem
+illud, quod optimus quisque cupit, efficere aut praestare potest, ut
+Paulus de scipso queritur[3].
+
+    [1.] Alii: _probare_. [2.] Alius: _tribuatur_. Alius: _Dei creatur_.
+    [3.] Rom. 7, 19.
+
+SALOMO: Nihil divina lege jubetur, quod praestare si velis, non facile
+possis. Ac miror, Paulum, quem tanti fecisti, hoc scripsisse, cum alibi
+jactet et glorietur[1], se justitia legis irreprehensibilem fuisse. Quis
+vero tam crudelis legislator exstitit unquam, qui, quod fieri non
+posset, suis imperaret? Ac si quis uspiam exstitit adeo[2] crudelis,
+quam scio neminem, illud tamen de legislatore omnium optimo ac mitissimo
+sentire scelus, cogitare nefas, dicere capitale est. _Gustate_, inquit
+ille, _et videte, quam suavis est Deus!_[3] Ac tantum abest, ut quicquam
+quod fieri nequeat imperet, ut reum faciat totius legis, qui ab uno
+capite aberraverit[4]; ut etiam is, qui omnia praecepta[5] legis
+violaverit et poenitentia ductus ad honesta persequenda redierit, omnium
+improbitatum veniam consequatur. _Non prius_, inquit David[6],
+_differam, confitebor de peccato[7] quod tu jam ignoveras._ Contra quid
+Paulus[8]? _Recognoscite quaeso, si volentes_, inquit, _peccaverimus,
+post acceptam veritatis cognitionem, nulla restat amplius hostia pro
+peccatis, sed formidabilis expectatio[9] judicii et ignis
+vehementis[10], qui nos devorabit._ Videtis, ut ne confessioni quidem
+aut poenitentiae locum homo iste relinquat. Et sunt qui legem divinam
+christiana putant acerbiorem, nec ipsi a vero deflexisse mihi videntur.
+
+    [1.] Phil. 3, 9 sqq. [2.] Alius: _tam_. [3.] Psalm 34, 9.
+    [4.] Alius: _aberraret_. [5.] Alius: _capita_. [6.] Psalm. 32, 5.
+    [7.] Alibi: _peccata_. [8.] Ebr. 10, 26 sqq. [9.] Alius: _expiatio_.
+    [10.] Alius: _vehementia_.
+
+SENAMUS: Hic unus Pauli locus est, qui multos in salutis[1]
+desperationem adduxit. Nec defuerunt, qui hanc ad Ebraeos epistolam non
+modo Pauli esse negarent, sed etiam rejicerent omnino.
+
+    [1.] Deest in alio codice.
+
+FRIDERICUS: Ego rejiciendam non puto, cum summa conciliorum consensione
+probata sit, sed +huperbolik�s+ scriptum opinor hunc locum ad
+improbatoram terrorem, cum omnibus scripturae locis venia
+poenitentibus[1] proponatur[2]. Nec verum, a Deo quicquam juberi, quod
+fieri[3] non possit. Sic enim Cyprianus[4]: Qui dicit, Deum impossibilia
+imperare, maledictus esto. Haec ille[5]. Sed tanta est imbecillitas
+humanae fragilitatis et cupiditatum impotentia, ut advocato et mediatore
+Christo, vero Deo et homine, semper egeamus. Is autem, abrogatis morte
+sua bestiarum sacrificiis ac ritibus veteribus Judaeorum, quasi vepribus
+expurgatis, viam reddidit multo faciliorem et planiorem, novarum
+tabularum, quibus omnia flagitia diluuntur, promulgatione. Itaque
+peccatores ad se convocans et quasi ad epulas invitans: _Venite_,
+inquit, _ad me omnes, qui onerati estis, ego reficiam vos; jugum meum
+suave est et onus meum leve._
+
+    [1.] Alius: _petentibus_. [2.] Jerem. 7, 7. [3.] Alibi: _aut
+    prohiberi_. [4.] In serm. de bapt. Petr. Lomb. dist. 39. l. 3.
+    [5.] Alius: _Haec illius vox est_.
+
+OCTAVIUS: Non video, Christum lege ulla jussisse aut imperandi
+potestatem habuisse, ac multo minus leges a Deo latas abrogavisse. Id
+autem his verbis aperte declaravit: _Non veni, leges solvere, sed
+adimplere._[1] Veteris enim summa legis est in duabus decalogi tabulis,
+quas Christus non magis abrogare voluit aut potuit quam naturae leges,
+cum nihil aliud duabus tabulis quam naturae lege aequissima contineatur,
+ut superius demonstratum est. Non satis mirari possum, quid sit, quam ob
+rem Martinus Lutherus decalogum nihil ad Christianos pertinere
+affirmabat, nisi quod judicabat, Christianam legem stante decalogo stare
+nullo modo posse.
+
+    [1.] Calvinus abrogasse negat in cap. V, 12. 15 ev. Matth., negat
+    etiam fuisse novum legislatorem.
+
+FRIDERICUS: Lutherum omnibus laudum generibus cumulatissimum summa
+pietate ac eruditione Christianos aberrantes in rectissimam ac
+tutissimam viam deduxisse confido, ut ejus scripturae[1] et actiones
+aperte declarant. Ne quis putet, decalogum abrogare voluisse, sed ut
+omnes intelligerent, non satis esse in decalogo praesidii ad sempiternae
+salutis adeptionem, nisi prius in Christi veri Dei ac servatoris optimi
+maximi, supplicio acquiescamus, quandoquidem[2] leges Mosis nemo exsequi
+potuit unquam.
+
+    [1.] Alii: _scripta_. [2.] Alius: _quoad_.
+
+SALOMO: Profecto disciplinae, quae litteris evangelicis continentur, non
+modo lege divina sunt acerbiores ac difficiliores, sed etiam ejusmodi,
+quas mortalium nemo praestare queat, ut Trypho Ebraeus disserit apud
+Justinum[1]. Nam ut pauca de multis, vetant ulla divortia fieri, nisi
+uxor adulterii convicta fuerit. Quod quam difficile sit, satis
+intelligunt, qui judicia tractant. Et ut adultera non sit uxor, quid[2]
+iniquius est, quam cum hoste domestico invictum vincere, aut insidias
+innocenti struere, ut capitali supplicio circumveniatur, aut uxoris et
+familiae alterius existimationem in apertum discrimen vocare, aut
+efficere ut venenis aut occultis insidiis alteruter pereat, Christo
+divortia vetante. Illud etiam contra naturam est, ut adulterii causa
+segregatis matrimonia prohibeamus. Nam ista ratione aut turpiter
+moechari, aut publice fornicari, aut foedissime pollui, aut aliquid
+turpius his omnibus tentari necesse est. At lex divina de divortiis,
+nunc omnium populorum, praeterquam Christianorum, communis ac veterum
+Romanorum justissimis legibus comprehensa, non tantum[3] uxores
+temperatiores, sed etiam viros obsequentiores afficiebat, divortii metu.
+Caedes etiam violentas ac venena domestica et latentia penitus
+sustulerat. Quid autem a natura, quid a puritate sacrorum, quid a
+sanctitate divina magis alienum, quam quod a Christianis videmus
+interdici sacerdotibus jura connubiorum? Quid exitialius, quam puellas
+innumerabiles continentiae votis sempiternis, natura vetante, obligari?
+Inde libidines utriusque sexus effusae, inde violenti abortus,
+parricidia, adulteria, stupra et in ipsis templis meretricia lenocinia
+et foeditatibus inexpiabilibus sacra omnia conspurcata, quae ne paganis
+quidem licuissent. Quin etiam Romani olim flaminibus Jovis vetuerant,[4]
+repudiare uxorem et uxore mortua sacerdotio abdicare jusserant.
+
+    [1.] In dialogo cum Tryphone. [2.] Alius: _quod_. [3.] Alius:
+    _tamen_. [4.] Alius: _vetuerunt ... jusserunt_.
+
+CORONAEUS: Vos coelibatum in sacerdotio Christianorum utriusque sexus
+video improbare, propter impendentia pericula, quae Augustinum
+co�gerunt, ut aperte[1] scriberet, meretricia non esse de republica
+tollenda. Aufer, inquit,[2] meretrices de rebus humanis et turbaveris
+omnia libidinibus. Sed si lege divina prohibetur sacerdos, sanctuarium
+ingressurus, triduum ab uxoris contactu abstinere, quanto justius est,
+pontifices christianos, qui quotidie sacratissimum illud corpus Christi,
+Dei et hominis, contrectant, et in illo sanctum sanctorum quotidie
+ingrediuntur, vivere in perpetuo coelibatu.
+
+    [1.] Deest in alio codice. [2.] Lib. II. de ordine.
+
+SALOMO: Divina lex vetuit, sacerdotem, qui populum expiaret, uxorem
+triduo ante contingere. At expiationis dies singulis tantum annis semel
+occurrebat, at isti toto sacerdotii tempore interdicunt nuptiis, non
+tamen meretricibus. Consimile est illud, quod lege divina sacerdotibus
+usu vini interdixit, cum in sanctuarium ingrediuntur; cur igitur
+christiani sacerdotes vino in perpetuum, uti uxore et connubiis non
+abstinent? A meretricibus tamen non abstinent, ut nec a vino, sed
+continuis lenociniis et commessationibus, scorta utriusque sexus mutare
+et commutare, non sine maximo totius ecclesiae christianae dedecore
+consueverunt, ne legibus connubialibus, quibus caeteros obligant, ipsi
+teneantur, quo fit, ut e templis exeuntes, aqua lustrali seipsos
+conspergant. Sic enim Lycurgus[1] orator Alexandri Magni adulatoribus,
+quem Deum esse praedicabant: O qualem Deum, inquit, a cujus aedibus
+exeuntes aqua lustrali conspergi oportet! Ex omnibus tamen
+christianis[2] decretis nullum magis +adunaton+, quam quod ei, qui
+maxillam dextram caedat, jubentur obvertere sinistram et ei qui pallium
+rapuerit, tunicam quoque permittere diripiendam, et qui fatuum aliquem
+appellaverit, sempiternis inferorum ignibus obligari.
+
+    [1.] Plutarchus in apophthegm. [2.] Alius: _Christianorum_.
+
+TORALBA: Illud profecto contra naturam est, eum, cui quis alapam[1]
+inflixerit, rursus ad se percutiendum et spoliandum invitare.
+
+    [1.] Alii: _buccam_.
+
+SALOMO: At quanto faciliora sunt divinae legis mandata? quae etiamnum
+Paulus ipse ita observasse gloriatur, ut justitia legis esset
+irreprehensibilis. Item Lucas testatur, Zachariam et Elisabetham coram
+Deo in omnibus praeceptis ac mandatis irreprehensibiles exstitisse.[1]
+Quibus argumentis Justinus martyr[2] aperte convincit, lege divina nihil
+prohiberi aut juberi, quod ab homine praestari non possit, modo velit.
+Quid autem tota legis justitia? Diligere Deum plus seipso, proximum vero
+ut seipsum, quod facere quisque potest. Deinde subjicit, quod igitur
+dici solet justificari neminem ex lege? Non dicitur quia non possunt,
+sed quia nolunt, voluntate enim ad ea, quae fieri possunt, uti solemus.
+Est igitur christiana lex multis partibus difficilior, quam divina.
+Omitto ritus inanes, quorum multitudine factum est, inquit
+Augustinus,[3] ut Christianorum conditio nulla deterior quam Judaeorum
+videatur. Quid si Augustinus caeremonias hodiernas ecclesiae Romanae
+videret? Nam qui pecorum sacrificia jam pridem antiquata nobis
+objiciunt, ipsi Jesum in sacrificio, sic enim vocant, continuo vorant,
+dilacerant, diripiunt.
+
+    [1.] Luc. 1, 6. [2.] Qu. 103 ad orthod. [3.] Ad Januar.
+
+CURTIUS: Nos ecclesiam Helvetiam secuti amplexamur illas +anaimatous
+thusias kai doxologias+, ut Cyrilli[1] et Eusebii[2] verbis utamur, vel
+tauros labiorum nostrorum, ut Amos propheta loquitur, Deo aeterno
+mactamus. Sed ne a proposita quaestione discedatur, miror cur Salomo
+tantopere divortia cupiat, cum Valerius Maximus Romanos ob id potissimum
+laudet, quod annos plus amplius quingentos divortia nulla vidissent, ac
+probro datum fuisse Spurio Camillo, quod ab uxore prius divertisset.
+Quid autem perniciosius, quam corruptorem publicum quascunque volet
+puellas connubii specie fraudare et corruptas a se ablegare posse?
+
+    [1.] Ad Regin. [2.] Demonst. evang. l. I.
+
+SALOMO: Pluribus propositis incommodis, graviora semper fugienda.
+Gravius est ac periculosius,[1] necari veneno, aut moechari, quam
+divertere. Quis autem locare velit puellam ei, qui sine causa diverterit
+ab honesta et pudica uxore?
+
+    [1.] Alius: _perniciosius_.
+
+CURTIUS: Omissa divortiorum disputatione, non tam[1] de facilitate
+exsequendae legis Christi, quam de legislatoris praestantia quaerendum
+est. Nam si quid peccatum erit, praesto semper est advocatus, orator,
+patronus idemque legislator Christus, quo Judaei et Isma�litae miseri
+destituuntur. Unde vero salutem sperare potest is, qui Christum verum
+Deum et hominem venientem ad se, non excepit, oblatum respuit?[2] _Ipse
+est_, inquit Paulus,[3] _sanctificatio[4] nostra._ Item: _Mortuus est
+propter delicta nostra et resurrexit propter justificationem nostram._
+Quid Hieronymus?[5] Oratio, quae non fit per Christum, peccatum est.
+Haec ille. Cum igitur sine Christo Deo nulla salus homini cuiquam
+speranda sit, cur amplius in legibus Mosaicis, quae jam pridem sua
+vetustate extabuerunt, haeremus? Per Christum solum, inquit Cyrillus,[6]
+patet aditus ad regna coelorum.
+
+    [1.] Alius addit: _opinor_. [2.] Alius: _rejecit_. [3.] 1. Cor. 1,
+    30. Rom. 4, 24 sq. [4.] Alius: _justificatio_. [5.] In Psalm. 59.
+    [6.] In cap. 3. Joh.
+
+OCTAVIUS: Si Christum oratorem et exoratorem unum habetis, cur Christus
+discipulos consolatur? _Rogate patrem meum_, inquit, _et alium advocatum
+vobis dabit?_[1] Cur praeter istos oratores et patronos infinita millia,
+i.e. totidem fere, quot homines mortuos, Christiani invocatis, cum
+invocatio religiosa soli Deo debeatur? Invoca me et eruam te! Invoca me
+et vivetis. Id autem saepius repetitum legimus[2]. Omnium tamen
+angelorum ac divorum ordines precibus ac solennibus festis, non aliter
+ac Deum aeternum prosequimini, ac plerique multo ardentius ac
+studiosius, quam Deum ipsum, cui nulla dies vacua sacrorum[3]
+relinquitur in fastis. Quanto melius Isma�litae, qui non modo unius
+aeterni Dei cultum sibi proposuerunt, sed etiam tabulam pictam ad
+spectaculi fructum habere capitale ducant!
+
+    [1.] Joh. 14, 16. 26. 15, 26. 16, 7. [2.] Psalm. 41. 140, 5. Jerem.
+    29. Joel 2. [3.] Alius: _sociorum_.
+
+FRIDERICUS: Ista quidem controversia nobis est cum ecclesia Romana, quae
+angelorum coetus ac beatorum mentes votis complecti docet, cum tamen
+unus tantum advocatus proponi debeat, Christus Deus, cujus nomine vota
+concipimus, per quem fausta omnia precamur et adversa deprecamur.
+
+CORONAEUS: Ego quidem sic a doctrina informatus, sic a majoribus imbutus
+sum, ut ab ecclesiae Romanae, quae sola Dei ecclesia restat, decretis
+vel latum unguem discedere nefas ducam. Mediatorem quidem unicum,
+generis humani pontificem maximum agnoscimus Christum, sed quid vetat,
+Christo patronos inferiores habere? Oratores angelos inquam, virginem
+Mariam, apostolorum et martyrum coetus, non quidem ut salutem nobis
+tribuant, quoniam unus est servator hominum Christus[1], sed ut pro
+nobis rogationes ferant. Quanquam vester Lutherus, Friderice! beatorum
+mentes revereri oportere confitetur[2], cujus auctoritatem sequitur
+Bucerus[3]. Cum enim Christianorum opibus Judaei oppressi sedibus
+Hierosolymorum exacti fuissent[4], Deum immortalem! qui concursus fuit
+hominum ad loca religiosa, quae urbis sanctitas, quae sepulcri, quae
+praesepii, quae crucis, quae monumentorum omnium! Cur autem Hieronymus
+non modo pro divorum honoribus, sed etiam pro eorum reliquiis tam
+accurate contra Vigilantium scripsisset, ut etiam daemones reliquiarum
+ope fugari confirmaret? Cur Ambrosius[5], Gregorius Turonensis[6],
+Augustinus[7], caeteri tantis honoribus ac laudibus divos
+prosequerentur, si scelus id esse putarent?
+
+    [1.] Desunt sex haec antecedentia verba in uno codice.
+    [2.] _Lutherus_ in purgatione, qua queritur, aliquot articulos falso
+    sibi ab adversariis impositos. _Oecolampadius_ in Chrysostomum divos
+    pro nobis assiduo orare scribit. [3.] In defensione ad Abrinensem
+    episcopum. Ep. 8. [4.] Alius: _cessissent_. [5.] Ep. ad Episc. et ad
+    Col. l. X. cp. 85 et Serm. 91. [6.] De Gloria Martyr. [7.] Lib. III.
+    de cruce Dei.
+
+CURTIUS: De viris illustribus honorifice et sentire et scribere
+praeclarum est, nec verbis illorum dignitatem extenuare, aut ullo
+dicendi genere elevare velim, non tamen precari, colere, invocare, quae
+tamen praecipua sunt adorationis argumenta. _Deum aeternum_, inquit lex,
+_adorabis eique soli inservies!_[1] Ac tametsi virgo Maria Christum
+verum Deum et hominem utero concepit ac peperit, ab ejus tamen
+adoratione abstinemus. Nam cum Epiphanius[2] sua aetate proclivos
+christianae plebis animos ad ejus cultum prospiceret, ac potissimum
+colliridianos, oratione acerrima in eos invectus est: Si enim, inquit,
+angelos colere prohibemur, quanto magis Mariam, Annae filiam. Et
+Julianus Augustus nihil gravius Christianis objecit, quam quod martyres
+pro Diis adorarent, ac divinitatis proposita spe martyrium ardenter
+expeterent, ut in deorum albo inscriberentur. Quo quidem arcano cum
+nullum amplificandae religionis majores majus habere perspexisset,
+christianorum caedes ac supplicia repressit. Cyrillus[3] vero ad haec
+respondens: _Sanctos martyres_, inquit, _neque Deos esse dicimus, nec
+colere consuevimus._ Item Chrysostomus[4]: _Vide prudentiam_, inquit,
+_Cananaeae, non rogat Jacobum, non obsecrat Johannem, non pergit ad
+Petrum, nec intendit ad apostolorum coetum, nullum quaerit sibi
+mediatorem, sed pro omnibus comitem accepit poenitentiam, qua deserti
+advocati locum implevit._ Idem paulo post[5]: _Ubicunque Deum
+appellaveris, audit te, non ostiario, non mediatore, non ministris opus
+est, non est opus ope patroni._ Item[6]: _Solent_, inquit, _misera uti
+excusatione, per istos iri posse ad Deum, ut per comites perveniatur ad
+regem, ac deserto Deo conservos adorant._ Ad Deum suffragatore nihil[7]
+opus. Hic apertissime omnia atque illud maxime, quod adorationem
+appellat, cum advocatis et mediatoribus divis utimur.
+
+    [1.] Deuter. 6. Exod. 34. Levit. 26. Deut, 48. Matth. 4. Lucas 4.
+    [2.] Contra haereses. [3.] Lib. 6. adv. Julianum. [4.] Homil. 12.
+    [5.] In homil. de fructu evangelii. [6.] Ep. ad Rom. [7.] Alius:
+    _non_.
+
+CORONAEUS: Sunt haec Lutheranis usitata loca, quibus facile responderi
+potest, nos Deum adoratione +t�s latreias+ pro jure majestatis suae
+prosequi, qui cultus a creatura soli creatori debetur. Itaque
+interpretes[1] ad haec verba: Adorate scabellum pedum ejus, subjiciunt:
+adoratione latriae, quia soli Deo convenit. Scabellum vero carnem
+Christi vocant, quam Damascenus et Scotus adorari negant oportere, cum
+sit creatura, contra Petri Lombardi sententiam[2]. Sed veneratio quaedam
+est +t�s douleias+, quaedam vero +huper douleias+, quarum altera beatae
+virgini Mariae, altera divis et angelis tribuitur. Alioquin etiam[3], si
+verborum apices sectabimur, quis dubitet, quin verbum adorationis homini
+etiam ab homine in sacris litteris tribuatur? Abraham adoravit populum
+terrae, Jacobus fratrem, Josephum sui fratres, socerum Moses ipse[4].
+
+    [1.] Alius: _interpres_. [2.] Lib. III. Sent. dist. 3. [3.] Deest in
+    alio codice. [4.] Gen. 22. 33. 42. Exod. 18.
+
+FRIDERICUS: Si +latreia+ pro cultu et honore ubique accipitur, +douleia+
+vero pro servitute, minus aeterno Deo quam angelis ac divis
+concederemus, quia illum veneraremur, angelis vero ac divis
+inserviremus. At servile obsequium multo vilius et abjectius est ipso
+cultu. Vox enim hebraica #tishtachave# idem significat, quod _tisgur_
+Chaldaeis, +proskunein+ Graecis, adorare Latinis, i.e. inclinare corpus,
+ubi de salutatione mutua scribit Plinius, quod Galli adorantes corpus
+circumagant. Sed quibus verbis utamur, aut quocunque gestu abutamur,
+nemini dubium est, quin religiosa veneratio sive cultus et adoratio
+immortali tantum Deo debeatur, cum ex eo capite legis: Deum tuum
+adorabis et illi soli servies, genus omne +douleias+ et +latreias+
+complectatur.[1] Honoris autem vox et servitutis in rebus divinis soli
+Deo debetur, id quod Deus clara voce testatur: _Gloriam meam_, ait,
+_alteri non dabo._ Ita Augustinus[2]: Honoramus[3], inquit, sanctos
+caritate, non servitute. Quod enim lege divina prohibemur, gradus ad
+altaria Dei construere, secretiori sensu vetamur rogationes ad creaturas
+dirigere, quibus ad conditorem perveniatur. Nam illud interdictum
+decalogo mox subjicitur, ubi nihil omnino de sacrificio aut altaribus
+caretur, ut omnes intelligant, recta nos ad Deum proficisci oportere,
+etiamsi certum haberemus, angelos ac beatorum mentes sempiternas[4] rota
+nostra audituras.
+
+    [1.] Ps. 49, 28. Prov. 27. Jes. 10. [2.] Contra Ep. Pelagii ad
+    Bonif. l. III. c. 8. [3.] Alibi: _honorans_. [4.] Alius: _semper_.
+
+CURTIUS: Ego quidem existimo, angelo a Deo cuique concessum, rogationes
+ferte pro iis, quibus additus custos; sic enim vox oratoris[1] in sacris
+litteris usurpatur, cum agitur de rebus divinis angelo duce ac custode,
+non propterea tamen nobis orandus aut adorandus est, ut rogationes
+ferat. Quod cum Johannes facere tentaret: _Cave_, inquit angelus, _hoc
+facias, conservus enim tuus sum, Deum adora_[2]; idque bis repetitum
+legimus. Idque David, cum Deum laudibus omnibus prosequeretur, ad
+angelos conversus: _Adorate eum_, inquit, _omnes angeli ejus!_[3] Hic
+tantum abest, ut angelos orare aut adorare velit, ut eos etiam sui
+officii cohortetur, i.e. ut Deum metuant et revercantur. Ac propterea
+saepius legimus, angelos in sacris litteris sua nomina revelare[4], ne
+ullam sui adorandi occasionem praebuisse videantur.
+
+    [1.] Deest in aliis codicibus. Jobi 33, 23. [2.] Apoc. 19, 22.
+    [3.] Psalm. 148, 2. [4.] Alius: _celare_.
+
+CORONAEUS: Num vobis scelus videtur, si a vobis petam, quod libentissime
+facio, ut pro me apud Deum immortalem vota faciatis? Sic etiam Pharao
+Mosen et Aaronem, populus Samuelem interpellat. Orate, inquit, pro nobis
+Deum vestrum; cujus rogationi acquieverunt. Cur non igitur angelos ac
+divos orare liceat, ut pro nobis vota concipiant?
+
+FRIDERICUS: Quoniam hoc interdictum est, illud non item, quanquam quis
+affirmare ausit, divi nos audiant, necne? aut si audiant, velint pro
+nobis orare, necne? Non orare pro nobis, testatur Deus apud Jeremiam:
+_Si starent_, inquit[1], _Moses et Samuel coram me, non inclinaret
+animus meus ad populum istum_, ac eo maxime tempore, quo civitas ab
+hostibus undique cingebatur, Mosen et Samuelem decuerat, votis et
+precibus in coelo Deum compellere, cum in terris toties non rogati tam
+ardenter id fecissent. Sed his mortuis, qui pro populi felicitate
+rogationem ferret, cum regionem Chaldaei vastarent, Deus testatur fuisse
+neminem. _Quaesivi virum_, inquit[2], _qui interponeret sepem[3] et
+staret oppositus contra me pro terra, ne dissiparet eam, et non inveni._
+
+    [1.] Jer. 15, 1. [2.] Ezech. 22. 30. [3.] Alii: _septum_.
+
+CORONAEUS: Quoniam divorum coetus sciebat (quid enim eos lateret?) Dei
+decretum, quo statuerat evertere civitatem. Nam cum Samuel adhuc vivens
+ac spirans Sauli necem doleret, Deus ad illum conversus: _Quousque_,
+inquit, _Saulum lugebis? Ego illum repudiavi, quominus regnaret._
+
+CURTIUS[1]: Absurdum est arbitrari, divorum mentes intimos hominum
+sensus intueri, ut Salomo satis apte[2] docet in oratione dedicatoria
+templi: _Tu solus_, inquit, _aeterne Deus, omnes omnium cogitationes
+intueris._[3] Nec tamen, si divi omnes omnia audirent ac intuerentur,
+propterea nobis precandi venirent.
+
+    [1.] Alius: _Fridericus_. [2.] Alius: _aperte_. [3.] 2 Chron. 6, 30.
+
+CORONAEUS: Cur igitur Moses, cura pro flagitio propuli precatur:
+_Memento_, inquit[1], _domine Abrahami, Isaaci, Jacobi?_
+
+    [1.] Exod. 32, 13.
+
+CURTIUS: Non precatur ab Abrahamo, ut Deum exoret, sed a Deo petit, ut
+sit memor foederis, quod cum illis percusserat, et populo ignoscat.
+Quanquam, quis inter divos censeri debeat, tamen periculosum est
+affirmare, ut non immerito theologus[1] quidam exclamaverit, multa
+cadavera coli a Christianis, quorum mentes in infernis locis
+torquerentur. Et Cyprianum quidem ut martyrem in divinorum album relatum
+Romani colunt, quem tamen haereticum et anabaptistam appellant. Recte
+igitur Augustinus: Honoramus, inquit, divos propter imitationem, non
+adoramus propter religionem.
+
+    [1.] Augustinus.
+
+CORONAEUS[1]: Nunquam me pigebit Davidis vocem usurpare: _Laudate_,
+inquit, _Deum in sanctis ejus._[2]
+
+    [1.] Omittitur in alio codice. [2.] Psalm. 9, 12. 66, 8. 96, 2. 100,
+    4. 103, 1. 117, 1. 134, 1. 150, 1.
+
+CURTIUS: Vox ebraica significat: ob sanctitatem ejus, #bikdesho#, ut
+recte Pagninus et Campensis[1] tradunt. Chaldaeus autem interpres: in
+aede sanctuarii sui. Ex quo perspicitur, pleraque a theologis
+christianis depravari. Nam interpretes LXXII vertunt +tois hagiois+,
+quoniam +ta hagia+ sanctuarium Graeci vocant, Latini vero +tous hagious+
+intellexerunt.
+
+    [1.] Alius: _Campanensis_.
+
+FRIDERICUS: Divorum at angelorum cultus a veteribus paganis manavit,
+potissimum Epiphanii aetate, ut planum fit ex iis, quae adversus
+Colliridianos scripsit, qui virginem Mariam primi colere coeperunt. Post
+etiam Augustinus cultores illos Marianos saepius abominatur[1]. Ac ne
+angelis quidem ipsis, qui dignitate divis omnibus superiores sunt,
+rogationes ullas passus est exhiberi, nec ullos ad patrem aditus nisi
+per filium patere putavit. In eandem sententiam ivere Chrysostomus[2],
+Ambrosius[3], Theophylactus[4].
+
+    [1.] Ad Marcellum. l. 10, c. 49. et 55. de vera relig. et ad Coloss.
+    c. II. Ad Apocal. 19 et 22. In Joh. c. 14. l. 9. L. II c. 7 et 16 in
+    Joh. [2.] Homil. 12 de cananaea. [3.] Ad Romanos. [4.] Ad
+    Colossenses.
+
+CORONAEUS: Jam saepe dictum est ac dicendum saepius, nullum cultum
+exhiberi, sed illud tantum, quod ab amicis adhuc spirantibus petitur, ut
+pro nobis vota faciant et rogationes ad Deum ferant. Neque enim ab illis
+salus aut corporis aut animi petitur aut speratur, sed ab ipso fonte
+salutis.
+
+FRIDERICUS: Cur igitur sacrificuli aperto capite, flexis genibus ad
+divos adeunt? Ad Mariam vero in festo conceptionis[1]: Tu levamen
+oppressorum, tu medicamen[2] infirmorum, tu omnibus es omnia. Quid
+relinquitur immortali Deo?
+
+    [1.] Desunt haec tria antecedentia verba in uno codice. [2.] Alii:
+    _medicina_.
+
+OCTAVIUS: Nihil penitus. At etiam cum in Graecia versarer inter
+Christianos, in eam diem incidi, qua apud Romanos visitatio Mariae
+celebratur, apud Graecos vestis virginis Mariae, et pridie Calendarum
+Januarii festa dies agitur Zonae virginis Machumis[1], quae aedes erat
+Constantinopoli Mariae consecrata, quo nihil absurdius a paganis factum
+memini.
+
+    [1.] Alii: _In Blachernis_.
+
+TORALBA: Fuit illa vetus Academicorum superstitio, qui non aliter ad
+Deorum omnium perveniri posse parentem putabant, quam si gradatim ad
+heroas preces converterent, ut ab heroum mentibus ad daemones, a
+daemonibus ad minores Deos, ab his ad Deos majorum gentium iretur, ut
+eorum emendicatis suffragiis Deorum omnium et hominum parentem ad se
+pellicerent. Sic enim Jamblichus[1], magorum suae aetatis maximus, quem
+Porphyrius in a�ra sublatum se vidisse scribit, cum Isidi sacrificaret,
+daemonibus tamen familiariter utebatur. Sed cum +alektromanteian+
+adhibuisset, ut praesciret ecquisnam imperatori Valenti substitueretur,
+re comperta, cum impietatis et sortilegiorum socii capite plecterentur,
+hausto veneno sibi mortem accivit[2].
+
+    [1.] In libro de mysteriis Aegypt. [2.] Nicephorus Callist. et
+    Gregor.
+
+FRIDERICUS: Audistis, opinor, Magdalenam Curaeam, monasterii Cordubensis
+abbatissam, omnium sagarum suae aetatis nobilissimam, cum sacra fierent,
+a daemone in ipso templo festis solennibus sublatam saepius fuisse,
+tandem sceleribus compertis a Paulo III. pontifice maximo veniam,
+confessione flagitiorum rescripto comprehensa, obtinuisse.
+
+TORALBA: At quanto facilius est et praestabilius, antiquissimum illud
+principium rerum omnium et causam Deorum inferiorum effectricem adire?
+Nam eo pellecto (quid autem facilius ad pelliciendum?) intelligentiarum
+et angelorum ordines, imo et omnes creaturae praesto adsunt; nam in
+inferioribus Diis, qui sunt innumerabiles, conciliandis infinitum opus
+est. Praeterea quis affirmare potest, an daemones boni, heroes,
+inferiores Dii, superiores Dii sive angeli et ministri proximi Deo, vota
+et preces nostras audiant? aut si audiunt, an exaudiant? an velint? an
+possint? Quanquam non illis tantum Diis ac divis majorum ac minorum
+gentium sacra fiant, sed et cineribus, ossibus, statuis, idque flexis
+genibus, manibus passis, oculis ardentibus, etiam facibus ac cereis non
+sine largitionibus effusis. Deus vero aeternus vix unquam colitur, nisi
+forsitan dicis causa, i.e. +prophase�s charin+. Minus certe peccatur, si
+potius creatores[1] imaginum ac statuarum colerent, quam ipsorum
+creaturas. Quis enim non pluris faciat Phidianae Palladis opificem, quam
+Palladem ipsam, quantumvis ex ebore sit vel auro constructa?
+
+    [1.] Alius: _creaturas_.
+
+CORONAEUS: Sunt illae veteres iconomachorum querelae, quibus uno verbo
+responderi potest, statuas virtuti deberi, ut ad imitationem imperitis
+proponantur. Hic propterea laudatur Gregorius M. pontifex maximus, quod
+statuas libros illitteratorum appellavit. At vos, qui vestem[1] Mariae,
+qui Zonae festa ridetis, non audistis, Eliae pallium, ossa Elisaei,
+Christi fimbriam, imo etiam umbram Petri tanta miracula, tanta prodigia
+excitasse, ut sacris litteris testata relinquerentur? Quid est igitur,
+quamobrem honores divorum reliquiis haberi non debeant?
+
+    [1.] Alius: _vestrae_.
+
+CURTIUS: Si docti non egent imaginibus et iisdem imperiti ad cultus
+nefarios abutuntur, quid commodius fieri potest, quam omnino dejici, cum
+locis omnibus sacrae scripturae imagines tantopere prohibeant[1]. Nulla,
+inquit Lactantius[2], religio est, ubi simulacrum exstat, sed non modo
+statuas, verum etiam artem illam pestiferam, acerrime exsecratur
+sapientiae magister[3], et quidem saepe mihi mirum visum est, civitates
+Balticas inferioris Germaniae, quae Romanorum ritus abjecerunt, statuas
+adhuc in templis omnibus intueri posse.
+
+    [1.] Alii: _prohibeantur_. [2.] Lib. II, c. 19. [3.] Sap. 15, 16.
+
+SENAMUS: Agrestes itaque et imperiti homines, quique sunt ingenio
+hebetiores, ad id tantum, quod adest, feruntur, non aliter ac bestiae,
+quae nihil sapiunt nisi quod sub sensum cadit. His igitur hominibus si
+statuas et imagines, quae sunt quasi mentis appendices, eripias, non
+putabunt ulla sese religione obligari. Quanquam in ipsis quoque beatorum
+statuis vim mirabilem docet inesse Eusebius eo loco, ubi narrat Christi
+statuam Caesareae fuisse; cum statua mulieris illius, quae profluvio
+sanguinis curata fuerat, columnae suppositae, ubi herba succreverat,
+quae ad morborum omnium curationem efficacissimam vim prae se ferebat,
+posteaquam eo usque excrevisset, ut Christi statuae fimbriam attingeret,
+nec ante contactum fimbriae vim ullam habuisse.
+
+OCTAVIUS: Hujusmodi fabulis uti solent, qui plebem imperitam in
+erroribus densissimis consenescere volunt. Opus igitur est exemplis e
+doctrina sincera.
+
+CORONAEUS: Miror ego te, Octavi, ab imaginibus tantopere abhorrere, cum
+Deus ipse non modo sacrarii cortinas angelis, i.e. pullorum volucrium
+figuris exornari, verum etiam statuas aureas utrimque Cherubim,
+propitiatorio imminentes atque aeneum quoque serpentem conflari
+jusserit, ut ejus intuitu, qui a serpentibus icti fuerant, morbi
+periculo eriperentur.
+
+SALOMO: Haec oratio non minus ad me pertinet, quam ad Octavium; voluit
+igitur Deus innuere, ab angelorum cultu quam longissime decedendum, cum
+ad ministerium adhibeantur; serpentem vero aeneum ab Isra�litis
+aspici[1], non tamen adorari voluit, mirabili arcano, ut scilicet
+libidine insana cupediarum, quae serpentis verbo[2] significatur, in
+nobis extincta, vitam aeternam adepturos significaret, vis autem
+praecipua serpentis est in dentibus. Et quoniam populus ciborum
+affluentiam ac foetores Aegyptiorum in deserta solitudine ardenter
+optabat, Deus immiserat serpentes, quorum morsibus multi periere, ut
+purissimis mannae cibis divinitus delapsis, priscarum cupediarum obliti
+vescerentur. At cum rex Ezechias intellexisset, serpentem illum aeneum
+pro Numine adorari ab imperitis, publice uri jussit[3].
+
+    [1.] Numer. 21, 8 sq. 2 Regum 18, 4. Joh. 3, 14. [2.] Alius:
+    _figura_. [3.] 2 (4) Regum 18, 4.
+
+CURTIUS: Cur non igitur Christiani principes Ezechiae tam praeclarum
+facinus imitantur?
+
+OCTAVIUS: Tanto intervallo absunt a regis illius pietate ac sanctitate,
+ut etiam idololatriam magis atque magis adaugeri patiantur. Quid enim
+mirabilius, quid incredibilius, quid a sensibus, quid denique ab omni
+ratione alienius quam quinque verbis, puta: _hoc est enim corpus meum_,
+vel ut sciolus quidem curio in multitudine crustularum, ne non satis
+congrue loqueretur, Haec sunt enim corpora mea, sexcenta millia Deorum
+ex totidem crustulis momento confici posse. Id enim christiani theologi
+tot ac tam multis populis persuaserunt, ut dubitari possit, num
+posteritas creditura sit ab homuncione sacrificulo[1] +d�mon the�n+, ut
+Basilius loquitur, i.e. populum Deorum, momento ut fieret potuisse
+persuaderi. Multo minus credent futuri nepotes, haec verba publicis
+libris ac litteris mandari potuisse, quae a sacrificulis christianis
+jactantur: Qui creavit me, creatur mediante me.
+
+    [1.] Alius: _sacrificato_.
+
+CORONAEUS: Sacramentum istud omnium sacratissimum admirari potius ac
+suscipere ex ipsius Christi veri Dei praeceptis ac institutis, quam
+subtilius quale sit exquirere debemus ac temperanter[1] de rebus tam
+arduis tamque a sensu mortalium remotis loqui ac sentire. Et quidem
+Thomas Aquinas, theologus clarissimus, argutiarum radices ac fibras
+impietatis eludens: Is, inquit, omnipotentiae derogat[2], qui dicit
+aliquid posse intelligi in creaturis, quod a Deo fieri non possit.
+
+    [1.] Alii: _temperantes_. [2.] Alius: _deroget_.
+
+TORALBA: At illi sacrificuli creatorem creare se arbitrantur. Neque enim
+de potestate divina sed de sacerdotis potestate quaeritur, an scilicet
+Deum efficere possit ex ea materia, quae antea Deus non erat.
+
+SALOMO: Certe rerum divinarum arcana, quae minus assequor, admirari
+soleo, nec debemus ea curiosius insectari. Sed quemadmodum agni
+paschalis reliquias et ossa, quae devorare nemo potest, flammis injicere
+lex divina jubet, quod Latini veteres imitari solebant, cum in
+sacrificiis proterviam facerent; ita quoque rerum arduarum arcana, quae
+capere non possum, divini amoris incendio absumere consuevi. In hoc
+tamen sacramenti arcano miror, in voluntate et potestate sacerdotis
+positum esse, ut quidem illi jactant, Deus sit necne? Nam si levissimus
+curio voluerit, crustulum Deus erit, si noluerit, Deus non erit, si
+carmen illud sacrum pronunciarit et alio mentem averterit, nihil
+efficiet. Si nolit creari Deum, i.e. si nolit consecrari creaturam,
+panis relinquitur, si velit, momento Deus erit, qui antea non erat.
+
+CURTIUS: Sed qui sacrificio adsunt, cum hostia illa salutaris altius
+elata proponitur et ad intuendum et adorandum, quid faciet populus a
+tergo, si dubitet, an sacrificus voluerit, Deum esse? Nam saepissime
+mens ejus sponte, saepius etiam casu alio distrahi potest.
+
+SENAMUS: In hac dubitatione Asthosanus[1] theologus hac conditione
+orandum putavit: Si tu es Deus, adoro te, sin minus, non adoro.
+
+    [1.] Alius: _Astosanus_.
+
+CURTIUS: At ne legitimum quidem actum adjecta conditione fieri patimur.
+Certe memini Lugdunensem curionem, qui ut paroecos, quibuscum litem
+susceperat, ulcisceretur, carmen illud sacrum +theopoi�tikon+ in
+liturgia se proferre simulabat. Tandem judicio victus, paroecos omnes
+idololatras esse, clara voce pronunciavit, quod panem purum pro Deo
+coluissent. Re comperta, capitali supplicio damnatus, flammis ultricibus
+ustulatus est.
+
+CORONAEUS: Vos ego per Deum immortalem obsecro, ne de rebus
+sacratissimis nisi summa veneratione disseratur. An putetis, eum qui
+verbo sidera fulgentia, solem istum, elementa condidit, qui res
+stupendas verbo vel nutu confecit, potestate imminutum[1] fuisse?
+
+    [1.] Alius: _minutum_.
+
+CURTIUS: Nemo certe ambigit, quin quod velit facere possit, praeterquam
+seipsum; sed quid ad sacrificulum? fatentur enim in verbis istis
+mysticis: _Hoc est corpus meum_[1], nullam esse Dei vim effectricem,
+quia si curio aliud agat, dum ista pronunciat, nihil efficit[2].
+
+    [1.] Matth. 26, 26. Luc. 22, 19. 1 Cor. 11, 24. [2.] Alius:
+    _effecit_.
+
+CORONAEUS: Si de potestate Dei non ambigitis, quanto minus de voluntate
+dubitare potestis, cum ipsius Pauli[1] perspicua interpretatione planum
+sit, Christum verum Deum et hominem seipsum panis et vini specie
+discipulis vescendum praebuisse, idque in sempiternam sui memoriam fieri
+jussisse. Illud autem potissimum est, posse multo plura, quam velit[2].
+
+    [1.] 1 Corinth. 11, 24. [2.] Aug. lib. 7 de symb. fidei. Lomb. l. 1
+    dist. 42.
+
+CURTIUS: Haec opinio ab acutissimis theologis refutata minus desiderat
+orationem meam. Plenae sunt tabulae, pleni libri, plena bibliothecarum
+volumina. Nemo tamen efficacius aut brevius quam Augustinus[1]: Ea
+demum, inquit, miserabilis servitus est; signa pro rebus accipere. Si
+ergo flagitium jubetur, figurata locutio est; cum Christus carnem suam
+comedi et sanguinem bibi jubet, figurata locutio est. Quod cum
+Christiani ad rem ipsam, non ad signum traducerent, Isma�litis ac
+Judaeis sui irridendi occasionem infinitam praebuerunt. Christus, inquit
+Tertullianus[2], acceptum panem corpus suum fecit, dicens: Hoc est
+corpus, i.e. figura corporis mei. Haec antiquissimi ac sanctissimi
+theologi verba.
+
+    [1.] L. de doctr. christ. c. V. 10. 11. [2.] Contra Marcionem.
+
+SALOMO: Si fas esset adorare Jesum jam pridem mortuum, ut Romani, sub
+panis figura, vel cum pane, ut Germani[1], vel sine pane, ut Zwingliani
+fieri putant oportere, multo magis licuit Isra�li, ad vitulos
+conflatiles Deum adorare[2]; nam pontifex Aaron, vitulo conflato, tuba
+proclamari jussit, festam diem aeterno Deo sanctam postridie futuram.
+Utitur enim nomine tetragrammato, creaturis non communicabili, addito
+etiam eum esse, qui populum crudeli servitute eripuerat. Deum igitur
+colebant sub aurei vituli specie, quod sanctissime vetitum erat. Et si
+capitale scelus illud tanta iracundia Deus ultus est, ut momento tria
+millia hominum, qui flagitium illud admiserunt, propinquorum manibus
+trucidari jusserit, ac manus fratrum suorum sanguine cruentas sempiterno
+foedere Deo consecrarit: quantam ultionem fore credatis eorum, qui non
+creatorem sub imagine vituli, sed hominem supplicio affectum panis et
+vini specie singulis momentis ubique se mactare posse confidunt, ac pro
+aeterno Deo summa prosequuntur oratione?
+
+    [1.] Alius: _Helvetii_. [2.] Exod. 32, 4 sqq.
+
+CORONAEUS: Non mactatur Christus in sacrificio sanctissimo missae, sed
+sacerdos supplex altaribus Christum offert aeterno patri, ab eoque
+postulat, ut filii beneficio vitam aeternam precantibus largiatur. Non
+aliter ac Themistocles profugus precabatur ab Admeto rege Molossorum, ad
+aras filium amplexatus, ut sibi parceret pro suo erga filium amore[1].
+
+    [1.] Plutarchus.
+
+OCTAVIUS: Adoratur tamen sive Christus sive hostia sive figura sive,
+quod verius est, panis siligineus. Nec tantum adoratur summa cum
+veneratione omnium ac facibus ardentibus; sed etiam pro Deo vivente et
+spirante; manibus ac dentibus laceratur, comeditur, devoratur, ut in
+hominis carnem ac pulpam convertatur; sic enim Christum, quem Deum ac
+hominem praedicant, unum et idem fieri cum assumente arbitrantur.
+Caeteri, qui haec verborum monstra ferre nequeunt, Christum ab
+accipientis ore in coelum revolare putant, ab improbis autem ne accipi
+quidem, tametsi ea de re gravis controversia est inter ipsos. Certe
+Averroes valde novum sibi videri dicebat, quod Christiani tot millia
+Deorum, quos momento se creare jactarent, pietatis specie avidissime
+deglutirent. Nam Moses vitulum conflatilem, in pulverem contusum inque
+aquam infusum, cultoribus in contumeliam potandum propinavit[1]. Nullum
+autem crudelitatis ac odii argumentum majus est, quam hostium carnibus
+vesci.
+
+    [1.] Exod. 32, 35.
+
+CORONAEUS: Averrois athei nomen oblivione sempiterno deleatur. Illud
+autem in summa confiteri necesse est, in coena sacratissima Christi Dei
+et hominis veram carnem et sanguinem pretiosissimum panis et vini specie
+nobis exhiberi, aut sempiternis flammarum cruciatibus torqueri.
+
+TORALBA: Quemadmodum creatura incapax est deitatis, ita quoque
+sempiterni cruciatus.
+
+FREDERICUS: Nemo est, opinor, qui creaturam fieri posse Deum putet.
+Sempiternis tamen suppliciis impie pervicaces torqueri, toties ac tam
+saepe in sacris litteris occurrit[1], ut illud in dubium vocare nefas
+esse videatur.
+
+    [1.] Matth. 17, 25. Marc. 3, 9. Luc. 3. Jud. 1. Apocal. 19 20
+    Thessal. 1. Ebr. 6.
+
+CORONAEUS: Non tantum qui omni pervicacia quaedam jura divina et humana
+violarunt, nec unquam poenituerunt, sempiternis inferorum poenis
+cruciabuntur, sed etiam ii, qui vel uno scelere capitali sese obligarunt
+ac prius vita defuncti sunt, quam poenituissent.
+
+SENAMUS: Prius igitur definiendum, cujusmodi sit peccatum illud, quod
+mortale sive capitale vocant, quoniam adhuc sub judice lis est. Et certe
+acutissimus quidam theologus[1] se valde dubitare scribit, an sit ullum
+capitale scelus, concessis etiam omnibus, quae ab interpretibus
+afferuntur. Nam Hieronymus definit peccatum mortale: transgredi mandatum
+Dei. Alii: peccare in spiritum sanctum; alii: nec de peccato confiteri
+nec poenitere velle; alii aliter.
+
+    [1.] Scotus l. 1. sentent. dist. 1. qu. 2; l. II. dist. 28. qu. 1.
+
+CURTIUS[1]: Christus ipse definire videtur, quod neque in hac vita
+remittitur, neque in futura, cum scilicet peccatur in spiritum
+sanctum[2].
+
+    [1.] Omittitur in aliis codicibus. [2.] Matth. 12, 31 sq. Marc. 3,
+    29. Luc. 12, 10.
+
+SALOMO: Superius dictum est, ex ista definitione spiritum sanctum a
+patre et filio, ex quibus derivari dicitur, majorem fieri, quia peccatum
+eo majus ac gravius est, quo major et gravior est is, quem contra
+peccatur.
+
+OCTAVIUS: Hoc amplius habet incommodi haec definitio, quod peccatum
+ejusmodi esset, quod nulla poenitentia, nullis meritis aboleatur, contra
+quam theologi fere omnes decreverunt[1]. Ac tametsi Augustinus aliquanto
+aliter sentit, sponte tamen a sententia descivit.
+
+    [1.] Thomas. Scotos. Albertus lib. II. sent. dist. 49; lib. I.
+    retract. Petr. Lomb. lib. II. sent. dist. 49.
+
+TORALBA: Si nihil suapte natura est sempiternum praeter Deum, ut
+superius demonstratum est, nulla potest poena sempiterna irrogari.
+
+SALOMO: Illud summa theologorum consensione planum est,[1] Deum majora
+semper praemia bonis, breviores poenas improbis infligere, quam
+mereantur. _Ego Deus aeternus_, inquit,[2] _qui facio judicium,
+justitiam et misericordiam; atque his verbis unice delector._ Judicio
+quidem poena decernitur, justitia vero praemium, sed misericordia eo
+pertinet, ut praemia merito majora, poenae peccato leviores tribuantur.
+Item Mosi precanti pro populo reposuit illud:[3] _Ego Deus aeternus,
+misericors, beneficus, lenis, infinitae bonitatis ac veritatis, qui
+fidem et pacta conventa inviolabiliter tueri soleo in millesimam usque
+progeniem quique aboleo scelera ac peccata, nec tamen desero impunita
+flagitia, verum in tertiam et quartam progeniem exquiro._ Nam eo
+pertinet dictum illud Davidis,[4] misericordiam a dextris Dei assistere,
+ut doceat acerbitatem acerbiorem esse. Sic enim Salomo scribit,[5]
+sapientiam habere a dextris vitae diuturnitatem, a sinistra vero opes et
+gloriam, quae imbecilliora sunt, quam sit beata vita. Quodsi
+misericordia divina potentior acerbitate, profecto nulla poena
+sempiterna esse potest.
+
+    [1.] Scot. l. m. sentent. dist. 18. [2.] Jerem. 9, 24. [3.] Exod.
+    34, 6. [4.] Psalm. 16, 11. [5.] Proverb. 8, 20 sqq.
+
+SENAMUS: Ob id, opinor, Athenienses misericordiae templa dicaverant,
+acerbitati nulla, ut Pausanias scribit.[1] Ac tametsi veteres Graeci
+tres Deorum ultrices fingerent, +Poin�n, Dik�n, Erinnun+, primam, quae
+peccata bonorum amissione puniat; secundam, quae corporibus salubritatem
+aut vitam spirabilem eripiat; tertiam, quae mentibus aegritudines
+innumerabiles inferat, poenas tamen sempiternas nullas decreverunt.
+
+    [1.] In Atticis.
+
+CURTIUS: Spirantium hominum dolores corporea vita diuturniores[1] esse
+nequeunt, quos ut oratione molli extenuaret Epicurus, leviores fore
+dicebat, si[2] diuturni essent, acerbiores autem hominis[3] interitu
+brevi desituros. Sed cum sempiterna sit animorum vita, poenas quoque
+sempiternas fore, non dubito.
+
+    [1.] Alius: _duriores_. [2.] Alius: _qui_. [3.] Alius: _his_.
+
+TORALBA: Animas cadaveribus superstites esse nemini praeterquam
+Epicureis dubium esse opinor, sed ut sint sempiterni, suapte natura
+fieri non posse, superius demonstratum est, Dei tamen voluntate[1] ac
+potestate posse fieri sempiternos.
+
+    [1.] Alii: _bonitate_.
+
+CURTIUS: Id quidem auctoritate Christi certissimum est, cum praedicat,
+eum esse metuendum, qui non modo corpus, verum etiam animam occidere
+potest.
+
+SALOMO: Tametsi Ebraei poenas a sceleratis tum vivis tum mortuis exigi
+tradunt, nullas tamen certas definierunt iis, qui vita defuncti essent,
+ne quid in rebus tam arduis temere affirmarent, sed corporibus varias
+pro scelerum varietate poenas decreverunt. Aut enim ab invitis, aut ab
+errantibus, aut volentibus, aut a pervicacibus peccatur. Qui peccavit
+invitus, nulla poena obstringitur, quia ne peccatum illud quidem suum
+dici potest. Qui errore peccavit, non quidem punitur, sed purgatur
+applicatione.[1] Qui doceri non vult, hujus poena est Maltut aut
+Marhut,[2] pecuniaria gravior. Qui animi pervicacia quadam et contemtu
+divinae legis peccat, capite plectitur, etiamsi levissima parte legis
+offendat. Qui vero contumeliosior fuerit erga Deum, non modo gravissima
+morte punitur, sed etiam ejus pecunia, suppellex, vestis, quantaecunque
+sit aestimationis, incendio absumitur, ne suis haeredibus ullum sui
+fructum aut desiderium relinquat, quin etiam ejus praedia quasi
+exsecrabilia inculta[3] deseri jubentur.
+
+    [1.] Alius: _admonitione_. [2.] Moses Rambam l. III. more nebochim.
+    [3.] Deest in alio codice.
+
+CORONAEUS: Supplicia sempiterna pervicacium hominum improbitati decreta
+esse, Christus ipse clara voce denunciavit.[1]
+
+    [1.] Matth. 18. Lucas 4. Marc. 3.
+
+SENAMUS: Haec quidem utiliter et ad impiorum terrorem.
+
+CURTIUS: Ego quidem nihil utilius ac melius fieri posse puto, quam
+sempiternos improborum flagitiis cruciatus proponere, vel quod ita
+futurum sit, ut quidem confido, vel ad terrorem sceleratis incutiendum,
+vel ad utrumque. Qui aliter sentiunt, nae[1] illi magno rerum publicarum
+ac religionum detrimento peccandi licentiae indulgere videntur.
+
+    [1.] Alii: _ne_.
+
+TORALBA: Qui semel improbitatis fines transierunt, graviter et
+imprudenter impios esse oportere putant, ac terrores istos imperitis ac
+mulierandis propositos arbitrantur. Caeteri qui tormentorum inferorum
+cruciatus pro veris habent, desperatione fracti, veniam se posse
+consequi diffidunt et in perpetua improbitate consenescunt, ut de
+Caino[1] proditum est, qui gravius se peccasse querebatur, quam ut
+veniam consequeretur.
+
+    [1.] Gen. 4, 5 sqq.
+
+FRIDERICUS: Ego Christi verba non tam ad terrorem, sed etiam ad rei
+veritatem statuo pertinere, quoniam infinita quadam poena plectendus
+est, qui peccatum infinitum commisit. At qui peccat in Deum, profecto is
+infinitum quicquam peccat.[1]
+
+    [1.] Lomb. lib. 3. sentent. dist. 19. lb. Scotus.
+
+TORALBA: Hac quidem ratione non modo omnia peccata sunt infinita, quia
+semper in Deum peccatur, sed etiam aequalia, quoniam omnia infinita
+inter se sunt aequalia, nihil enim quod infinitum sit, suscipit
+intensionem aut extensionem, magis aut minus. Item illud sequeretur,
+infinitum malum infinito bono contrarium esse, et actu duo essent
+infinita, contra perspicuas naturae demonstrationes, quas superius
+attigimus. Quare[1] nec sententiam illorum probare possum, qui Deo nihil
+quidem formaliter contrarium esse testantur,[2] ut eorum verbis utar,
+sed virtualiter tantum.[3] Oportet enim mali vim ac potentiam infinitam
+summo ac infinito bono exaequari, quod naturae decus ac majestatem
+mirabilemque concordiam perpetuis bellis conturbaret,[4] cum item
+contraria sint sub eodem genere, Deum quoque generi subjungi oporteret.
+Quae cum absurda sint, sequitur nullum peccatum esse infinitum, ac
+verius diceretur, sceleratorum mentes penitus interire post exacta
+supplicia, ut Jobi verba declarant: _Ut calor nives_, inquit, _sic
+flagitiosos infernus consumit._[5]
+
+    [1.] Alii: _Quanquam_. [2.] Alii: _fatentur_. [3.] Scotus II. dist.
+    2. qu. 2. [4.] Alii: _conturbare_. [5.] Jobi 24, 19.
+
+FRIDERICUS: Ex eo quod gehennae incendio dignus pronunciatur Christi
+sententia, qui fatuum quemquam appellavit, sequitur, omnia peccata esse
+aequalia et mortifera, Deo judice, ea tamen proposito levius puniri.
+
+SENAMUS: Eadem erat Draconis sententia, qui et parricidam et qui furto
+pomum decerperet, capitali supplicio exaequavit. Atheniensibus vero de
+legis acerbitate querentibus reposuit, graviorem capitali poenam, si
+quam haberet, parricidis se fuisse allaturum. Itaque Demosthenes
+apposite leges illius sanguine esse scriptas dixit.
+
+SALOMO: Jam pridem Stoicorum de peccatis aequalibus opinio refutata
+jacet. Et quidem divina lex, omnium optimarum legum exemplar singulare,
+pro facinoris magnitudine poenarum gravitatem irrogavit. Qui falsum
+testimonium tulit, eadem poena obstringitur, quam in alium derivare
+conatus est, sive ad levissimam pecuniae mulctam, sive ad capitalem
+poenam testimonium pertineret. Sunt autem poenarum gradus septem in
+pandectis[1] Ebraeorum: lapidatio, combustio, capitis truncatio,
+suffocatio, excidium, repentina mors, verberatio nervis bubulis[2]
+inflicta,[3] quae ictibus ad summum quadraginta definitur lege divina,
+ne quis ictibus contrucidatus plane inutilis reddatur. Excidium
+appellant #mavet#, i.e. cum ante constitutum vitae terminum quis moritur
+ultione[4] divina. Quo pertinet illud, quod saepius in sacris litteris
+occurrit: _Excidentur e populo suo qui hoc facient_, quod Christiani
+theologi pro sempiterna damnatione falso interpretantur. At cum poena
+divina peccato semper levior sit, si poena esset infinita, gravior esset
+poena delicto et acerbitas commiseratione dignior, contra quam locis
+omnibus scripturae docemur. Si igitur peccato supplicium levius est sive
+temporis extensione sive doloris intensione, constat, infinitum dici non
+posse.
+
+    [1.] Lib. 8. tract. V. Talmud. [2.] In alio legitur: _puris_.
+    [3.] Alius: _inficta_. [4.] Alius: _ratione_.
+
+CORONAEUS: Aliud est, poenam mereri, aliud infligi. Non enim si
+sempiterna supplicia Christi veri Dei judicio mereatur, qui quenquam
+fatuum appellavit, propterea sequitur, ob id aeternas poenas luiturum.
+
+TORALBA: Ac si poenarum est aequalitas, profecto est etiam aequalitas
+flagitiorum. Item sempiternum supplicium, si non doloris intensione,
+tamen extensione temporis est infinitum. At omnia omnium peccata, si in
+eundem actum cumularentur, nihil tamen infinitum efficere possent, nec
+item actio et passio infinita in creaturam finitam cadere ullo modo
+potest. Cum igitur creatura, quae semper est finita, poenam doloris
+intensione aut temporis extensione infinitam perpeti non possit, cum
+origine et occasu creaturae omnes concludantur, sequitur, sempiterna
+supplicia nulla fore. Ob id forsitan Origenes daemones tandem aliquando
+salutem adepturos affirmavit.
+
+FRIDERICUS: Haec haeresis jam pridem theologorum sententiis est et
+calculis omnibus rejecta et repudiata.
+
+SENAMUS: Cum absurda sit peccatorum aequalitas et peccatorum infinita
+gravitas, cum etiam legibus et divinis et humanis alia sint aliis
+graviora delicta, nec tamen illa sint omnino multa, quippe aut
+benefactis consequentibus, aut poenis aut aliqua satisfactione oporteat
+aboleri, atque omnia omnium facta in judicium deduci, ut ecclesiastes
+orationem concludit, sequitur necessario, varias esse poenas, varia
+quoque genera praemiorum, nec improbos omnes iisdem inferorum poenis,
+nec item bonos iisdem coelestibus praemiis exaequari. Quod satis innuit
+Paulus,[1] cum sidera quidem alia aliis lucidiora scribit atque eandem
+esse beatorum conditionem.
+
+    [1.] 1 Cor. 15, 41.
+
+CURTIUS: Duplices sunt exitus animarum, aliis quidem ad vitam beatam,
+aliis ad supplicia sempiterna, tertium nihil est. Id autem pluribus
+scripturae sacrae locis[1] confirmari potest, in quibus haec saepius
+occurrunt, aliis ad vitam, aliis ad exitum sempiternum viam patere. Qui
+crediderit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur.[2]
+Quodsi ab inferis ad superos omnia munita essent, cur Christus Abrahamum
+de coelo ad mali divitis querelas sic induceret loquentem:[3] _Ingens
+est hiatus inter nos et vos, ut neutri ad alterutros transire possint._
+Cur item Augustinus:[4] Binae sunt, inquit, habitationes, una in igne
+aeterno, altera vero in regno aeterno. Item alibi: Fides catholica
+credit regnum coelorum, secundum Johannem; tertium penitus ignoramus.
+
+    [1.] Matth. 25. Marc. 3. Luc. 10. 2 Thess. 1. Ebr. 6. Marc. 16. Joh.
+    3. [2.] Marc. 16, 16. cf. Hebr. 10, 39. [3.] Luc. 16, 26.
+    [4.] Contra Pelagium l. V.
+
+OCTAVIUS: Certe Isma�litae duas tantum sedes animalium immortalium
+statuerunt, ex Azora Alcorani 45, alteram quidem deliciarum ac
+voluptatum, alteram cruciatus ac dolorum, mediam nullam putant.
+
+SENAMUS:[1] At occidentales Indi praeter inferos ac superos purgatorium
+quendam locum esse praedicabant, non flammis et ignibus noxium, sed
+frigoribus gelidissimis. Quae persuasio ab radice convellit quaestiones
+eorum, qui negant purgationis ignes sine materia subsistere, aut
+materiam inveniri, quae quasi lapis +asbestos kai amiantos+, alumen
+plumaceum vulgo appellatur[2] nullis ignibus limari[3] aut absumi
+possit, quia frigoris nulla vis est consumendi.
+
+    [1.] Deest in alio codice. [2.] Alii: _vulgus appellat_. [3.] Alius:
+    _liquari_.
+
+TORALBA: Inepte dicam an inique philosophantur, qui materiam purgatoriis
+ignibus sempiternam esse negant, videmus enim Aetnaeos ignes et
+incendium Hiberniae, Islandiae, Peruanarum[1] atque Australium regionum,
+quae terra ignea a perpetuis flammis nomen traxerunt, quibus materia non
+deficit.
+
+    [1.] Alius sine dubio false: _Romanorum_.
+
+CORONAEUS: Undenam igitur tot ac tam diuturna pabula flammarum?
+
+TORALBA: Equidem putavi, aliquando ab aquis subterraneis saxa
+continenter irrigantibus alimenta suppeditari, quemadmodum in fornacibus
+lapis gagates pingui materia concretus ardentius urit aqua superfusa,
+sed adipe lapidis penitus exusto[1], nihil amplius aqua proficit[2],
+neque enim ignis pascitur aqua, sed uligine pingui, alioquin moles
+aquarum jampridem incendio consumta fuisset. Itaque videmus ab Aetna
+lapides spongiosos, quos pumices vocant, eructari, exusta materia
+pingui, ac nihilominus incendia durare.
+
+    [1.] Alius: _deusto_. [2.] Alius: _perficit_.
+
+OCTAVIUS: Sed ut a physicis ad metaphysica redeamus, consentaneum est,
+varia esse pro scelerum varietate genera poenarum, sive immortalis
+anima[1] diuturnitate temporis sive doloris acerbitate sive ardoribus
+sive horrore frigoris sive caligine tenebrarum sive odorum teterrimo
+foetore sive perturbationibus secum dissidentibus[2] sive ministeriis
+foedissimis ac vilissimis plus minusve plectatur. Est autem[3] divina
+quaedam vis ubique terrarum diffusa, quae improborum impietatem
+ulciscitur, nec usquam inulta scelera esse possunt, ne hominis cruci
+affixi fiducia latebrae flagitio quaerantur. Illud autem perspicuum est,
+improbos homines saepissime post diuturnam et in omnibus voluptatum
+generibus exactam vitam sine ullo sensu doloris interire[4], tametsi
+viri boni saepe in carceribus et cruciatibus moriantur, cum maximo luctu
+bonorum: hos[5] ad vitam meliorem, illos ad supplicia denotari
+consentaneum est, ut Salomo innuit, cum dicit[6] quosdam de vinculis et
+carceribus ad regnum, regem vero ad inopiam pergere. Oportet igitur
+exstare supplicia quaedam post hanc vitam, quibus improbi plectantur;
+neque enim Deus judex aequus videretur, si tam multa flagitia
+relinqueret inulta et virorum illustrium atque optimorum delicta omnia
+ulcisceretur, quamdiu spirant in terris. Quodsi non sunt supplicia
+sempiterna omnibus flagitiis post hanc vitam proposita, oportet esse
+temporibus ac locis terminata, quibus exactis aut moriendum mentibus
+est, aut beatius jucundiusque vivendum, quia tertium nihil cogitari
+potest.
+
+    [1.] Alii: _mortales animi_ vel _mortuorum animi_. [2.] Alius:
+    _discedentibus_. [3.] Alius: _enim_. [4.] Job. 21. Jerem. 12. Psalm.
+    36, 38. 73. Habac. 1. [5.] Alius: _quos_. [6.] Eccles. 4, 14.
+
+TORALBA: Vetus est et ab omni antiquitate tracta opinio[1], animos
+eorum, qui sese corporeis voluptatibus dediderunt eorumque impulsu jura
+divina et humana violarunt, corporibus elapsos circa terram volutari ac
+cruciari, nec in coelestem illum locum ac sedes beatorum, i.e. ut
+Plato[2] loquitur +eis katharan oich�sin+, nisi multis exagitatos
+saeculis reversuros. Itaque veteres praeclare cum iis agi putabant,
+eosque malis ingentibus eripi, qui poenas in terris, tantisper dum hoc
+spirabile lumen hauriunt, graviores dedissent, sicut idem Plato scribit:
++t�n dik�n didonai megistou kakou apallag�n pon�rias einai+. Ex quibus
+sententiis significabant, nec inulta scelera, nec supplicia fore
+sempiterna.
+
+    [1.] Alius: _ratio_. [2.] In Phaedone.
+
+CURTIUS: Si purgatorios ignes aut gelidissima loca poenis subeundis ac
+peccatis expiandis statuamus, ut hinc aditus muniatur ad beatorum sedes,
+prospiciendum nobis erit, ne infinita genera suppliciorum apud inferos
+admittamus, abhorret enim universa natura infinitatem. Praestat igitur,
+duo tantum loca statuere, unum praemiorum, alterum poenarum.
+
+CORONAEUS: Si qua immortali Deo juris ac justitiae cura est, quam summam
+esse confidimus, in extremo vitae spiritu poenitentium scelera non
+quidem abolitione[1] penitus deleri, sed quodammodo extenuari[2]
+confitendum sit. Demus enim duos homines, alterum illustri virtute ac
+pietate totum vitae tempus floruisse[3], nihil unquam injuriae fecisse,
+ac ne praemiorum quidem ulla spe Deum aeternum, sed divini amoris solo
+intuitu coluisse, in quo justitiae consummata perfectio consistit, ad
+extremum tamen in adulterio deprehensum, sine poenitentia caesum esse;
+alterum vero stupris, adulteriis, caedibus, parricidiis, contumeliis ac
+impietate summa erga Deum totam vitam exegisse, extremo tamen spiritu
+poenituisse vitae ante actae et humili scelerum confessione peracta
+exspirasse. Hunc quidem Curtius ac Fridericus in altissimas beatorum
+sedes ab angelis subvehi credunt, illum vero aeternis inferorum
+suppliciis cruciari. Perpendite, si quid injustius decerni possit?
+
+    [1.] Alius: _absolutione_. [2.] Alius: _exterminari_. [3.] Alius:
+    _peregisse_.
+
+CURTIUS: Haec vetus est Isra�litarum querela, qui Deum iniquitatis
+insimulare non dubitarunt ob eam causam. At ille per vatem:[1] _Anima_,
+inquit, _quae peccaverit, ipsa morietur, nec filius sustinebit scelera
+parentis, nec parens flagitia filiorum. Quodsi aversus impius a
+flagitiis omnia edicta mea amplexatus fuerit, judicium et justitiam,
+vivet ille quidem, nec praeterita peccata illius commemorabuntur. Ita
+quoque si justus converterit se ab integritate ad impietatem, superiorum
+virtutum nulla futura est commemoratio, sed in peccatis suis morietur.
+Vos tamen dixistis: Judicia Dei non sunt aequa. Audite, domus Israelis,
+num judicia mea aequa non sunt? Num vos potius aequi non estis?_ Ex his
+sequitur, duos tantum esse exitus animorum.
+
+    [1.] Ezech. 18, 19 sqq.
+
+SALOMO: Non dixit Ezechiel impium illum omnibus flagitiis ac sceleribus
+detestabilem, si extremo spiritu piguerit vitae ante actae, salutem
+adepturum, sed si reversus ab impietate juste vixerit, Deum superiores
+impietates obliturum, nec item virum integerrimum, qui extremo vitae
+momento scelus admiserit[1], propterea suppliciis sempiternis
+torquendum, sed ita demum exitio periturum, si ad impietates et
+improbitates totus deflexerit.
+
+    [1.] Alius: _admisit_.
+
+CORONAEUS: Ego illum, quem poenituerit scelerum, purgatoriis ignibus
+expiatum iri confido, idque non modo sacris litteris[1], sed etiam
+ipsius Martini Lutheri[2] autoritate fretus.
+
+    [1.] 2 Macc. 12. Mal. 3, 12. 1 Cor. 3. Phil. 2. 2 Tim. 1. Joh. 5.
+    Apoc. 5. [2.] Lutheri resol. conclus. 10.
+
+SALOMO: Ego poenitentiam illam extremo vitae spiritu nihil profuturam
+sceleratis opinor.
+
+CORONAEUS: At qui sacerdotis potestate divinitus ei tributa veniam
+consecutus est, eum tamen a culpa liberum esse credimus.
+
+SALOMO: Nihil exsecrabilius mihi videtur, quam sacerdotes ecclesiae
+Romanae veniam scelerum sibi arrogare aut confitentibus peccata
+ignoscere, cum id uni aeterno Deo pro jure suae majestatis conveniat.
+
+CORONAEUS: At Christus hanc apertissime discipulis potestatem largitur,
+ut quaecunque vincirent et solverent in terris, eadem forent soluta et
+colligata in coelis[1].
+
+    [1.] Matth. 15, 19. 18, 18.
+
+CURTIUS: Nescio quamobrem Romani pontifices haec verba ligandi et
+solvendi detorserint ad scelerum abolitionem, nisi quod augustiores se
+fore putarunt, si in jure divinae majestatis nulli creaturae
+communicabilia involarent et ex indulgentia vitiorum omnium infinitam
+auri vim corraderent. Ut quidem videmus illos ignoscere non tantum
+admissa scelera, sed etiam admittenda, cum legibus divinis et humanis
+non sine ingenti mercede solvant imperitos, nec leviorum, sed
+robustiorum impietatum veniam saepissime soluta pecunia largiantur.
+Inde[1] venalium indulgentiarum pontificiis nundinationis copia,
+inventum Gregorii pontificis Romani, quae paulatim infinitum acceperunt
+incrementum, ut interdum mille annorum veniam isti largiantur[2].
+
+    [1.] Caetera haec interlocutoris verba desunt in alio codice.
+    [2.] Liber de taxis Cancellariae, c. de absol. et dispensationibus.
+
+CORONAEUS: Culpa quidem ignoscitur, quo minus sempiternis suppliciis
+teneantur, qui poenituerunt, sed purgatoria flamma expiati, ut Paulus
+ipse loquitur[1], vitam aeternam aliquando adipiscantur[2].
+
+    [1.] Alius: _pollicetur_. [2.] 2 Thess. 2, 8.
+
+CURTIUS: Ego poenitentibus sceleraque Deo confitentibus vitam coelestem
+patere judico, sine expiationis ignibus, qui nulli sunt, sed lotis
+vestibus pretiosissimo Christi Dei cruore[1] ac lavacro, quo nos lavit
+ab omnibus flagitiis, ad nuptias coelestes acciri. Alioqui incongruum
+esset, eum quem ad convivia nuptiarum solennium excipere voles, ante
+verberibus, sectionibus, tormentis, ustionibus, crudelissime torquere.
+
+    [1.] Apoc. 1, 5.
+
+TORALBA: Hypothesis superior a Coronaeo proposita eo pertinet, ut ab
+utroque merita supplicia prius exigantur, antequam sordidatos peccatorum
+maculis in sanctissimas angelorum aedes intrudi fateamur.
+
+SALOMO: Ita quod sentio, nullum esse scelus inultum, ultionem vero,
+quamdiu hic vivitur, praestabiliorem fore, ut sapientiae magister
+significat his verbis: _Ecce justis in terra expenditur, quanto magis
+peccatoribus?_[1] i.e. a justis poenas improbitatum exigi, quamdiu hic
+vivitur, a sceleratioribus autem post mortem, utrosque tamen levius quam
+pro merito plecti. Nam si pro merito omnia delicta exigerentur et
+supplicia decernerentur, ecquis ea perpeti posset? Sed resipiscentia
+pleraque peccata abolentur aut levissime puniuntur, eoque magis, si ad
+resipiscentiam accedant praeclarae virtutum actiones, officia erga
+pupillos, viduas, peregrinos et summa erga tenues benignitas.[2] Itaque
+Daniel regem Nabochodonosorem hortabatur, ut poenas divino judicio
+decretas benignitate dilueret, cum nulla re peccata citius
+aboleantur.[3] Tametsi enim veniam precantibus ac poenitentibus
+ignoscat, non tamen impunitos fore testatur, his verbis: _purgando nos
+purgabit_; quod David Kimchi sic interpretatur: Deus ignovit, punit
+tamen quodammodo, tametsi Rabbi Abraham et Chaldaeus interpres penitus
+ignosci putent, quod de culpa interpretandum est. Quum enim rogatione
+Mosis se ignovisse dixisset nihilominus declarat, se populi scelus ac
+diffidentiam ulturum[4], uti fecit; omnes enim qui ex Aegypto egressi
+fuerant, duobus exceptis, in deserta solitudine perierunt. Item Davidi
+poenitenti ignoscit[5], poenam tamen irrogavit, tum adulterini filii
+morte, tum etiam incestibus ac adulteriis liberorum.
+
+    [1.] Proverb. 11, 31. Ecclasiast. (Sirach) 12, 4. 6. Nahum. 1, 2.
+    [2.] Ezech. 18, 8 sqq. [3.] Daniel 4, 24. [4.] Numerorum 15, 30.
+    [5.] 2 Sam. 11, sqq.
+
+OCTAVIUS: Scelerati quidem bonorum caede pascuntur ac diuturnam saepe
+vitam in summa bonorum ac voluptatum omnium affluentia transigunt, quae
+praemia sunt eorum, quae ab illis recte gesta fuerunt, ne ullum exstet
+benefactum, cui Deus justam non retribuat mercedem et quidem meritis
+majorem, quia nemo fere tam improbus est, qui nihil boni gesserit. De
+utrisque vero, probis inquam et improbis, jam mortuis ita scribit
+sapientiae magister:[1] _Prodibunt_, inquit, _impii praeteriti scelerum
+suorum recordatione. Tum justus coram oppressoribus suis stabit, cujus
+aspectu scelerati pavore percussi et inopinato stupore ac doloribus
+afflicti exclamabunt: an ille est, quem ludibrio habuimus olim; stulti
+qui vitam ejus insaniam et exitum putavimus ignominiosum. Itane in albo
+filiorum Deorum conscriptus est et inter sanctos sortem adeptus? At
+nobis opes et superbia nil profuerunt._
+
+    [1.] Sap. 5, 1-5.
+
+SENAMUS: Est verum genus eorum, qui quod bestiarum more nullam omnino
+aut divinorum aut humanorum curam habuerint, corporis ac animi occasum
+simul pati dicantur. Deus enim utrumque necare potest[1].
+
+    [1.] Psalm. 42 (41), 5. Matth. 10, 28.
+
+CURTIUS: De his quidem statuere difficile est, eorum tamen animas, qui
+non innocentem bestiarum more vitam transegerunt, sed facinoribus et
+flagitiis vitam contaminarunt, non prius morituras confidimus, quam
+justissimas dederint poenas detestabilium improbitatum. Quo pertinent
+extrema Esaiae verba[1]: _Videbunt_, inquit, _cadavera eorum, qui a me
+defecerunt, quoniam vermis eorum non morietur et ignis eorum non
+exstinguetur, sed omnibus fastidio sunt futuri._ Quibus verbis
+sempiterna eorum supplicia fore testatur.
+
+    [1.] Jessiae 66, 24.
+
+SALOMO: Rabbi Elieser planius aliquanto: Certo scis, inquit, omnia dicta
+factaque hominum justis suis ponderibus exigenda, nec te in fraudem
+impellat malus genius, quasi sepulcrum tibi sit securitatis ac
+impunitatis[1] perfugium futurum, stabis enim coram aeterno Deo, judice
+totius orbis.
+
+    [1.] Alius: _immunitatis_.
+
+CURTIUS: Magnam vobis gratiam debet ecclesia Romana, quod purgatorios
+ignes pene exstinctos argumentorum vi atque eloquentia[1] videmini
+excitavisse. Nam in iis ignibus legatorum[2] ac donationum vis prope
+immensa, quasi in causa non tantum impulsiva, ut jurisconsulti
+loquuntur, sed etiam finali consistere videtur, ut scilicet sacrificia
+missarum anniversaria fiant pro salute animae testatoris.
+
+    [1.] Alius: _eloquentiae ardoribus_. [2.] Alius: _legationum_.
+
+FRIDERICUS: Etiamsi demonstratione perspicua planum esset, post[1] hanc
+vitam expiari scelera improborum ultricibus flammis, non propterea tamen
+sequeretur, sacrificia mortuis profutura.
+
+    [1.] Deest alibi.
+
+CORONAEUS: Cur non?
+
+FRIDERICUS: Quoniam divina decreta vetant. Qui, inquit Ambrosius[1], non
+accipit h�c veniam peccatorum, illic non erit. Non erit autem ei, quod
+ad vitam aeternam noluerit pervenire. Item Cyprianus[2]: Quando isthinc
+excessum fuerit, non poenitentiae relinquitur ullus, nec sanctificationi
+locus. H�c vita amittitur aut retinetur. Item Augustinus[3]: Post hanc
+vitam id quisque habiturus est, quod in ea conquisierit; nunc
+misericordiae, post judicii tempus erit. Item Hieronymus[4]: Cum ante
+tribunal Christi veneris, inquit, nec Jobus nec Daniel pro te orare
+poterunt. Item Chrysostomus[5]: Simul discesserimus, hinc non est in
+nobis situm poenitere aut delere peccata. Item qui in praesente vita
+peccata non eluet, nullam postea consolationem habiturus est. Atque eo
+pertinet Salomonis dictum de arbore caduca, quae eo quo ceciderit loco,
+sive ad Aquilonem sive ad Austrum, illic perpetuo residebit[6].
+
+    [1.] Libro de bono more. [2.] Contra Dem. [3.] Ad Maced. ep. 54.
+    [4.] Homil. X in Joh. qu. 2 et 13. [5.] Conc. 2 de Lazaro. ad Ebr.
+    2. Rom. 4. [6.] Eccles. 11, 3.
+
+CORONAEUS: Ne vobis theologis theologos opponam, satis est sacrae
+scripturae locum de Maccabaeis singularem denotare[1]: _Nisi_, inquit,
+_revicturos sperarent, qui mortui sunt, frustra pro mortuis vota
+conciperentur._ Itaque Judas princeps Judaeorum mortuos pro patriae
+salute, solennibus sacris expiari jussit, ut peccatorum noxa
+solverentur.
+
+    [1.] 2 Macc. 12, 40. sqq.
+
+CURTIUS: Libri Maccabaeorum non modo ab Ebraeis, sed etiam ab omnibus
+veteribus christianis theologis inter +apokrupha+ censentur et
+sanctissimis Laodicaeensis synodi[1] decretis repudiantur.
+
+    [1.] Const. 55.
+
+CORONAEUS: At posterioribus conciliis, ipsiusque Tridentinae synodi
+decretis, quasi sacratiores probantur mirum in modum.
+
+TORALBA: Ego quidem non modo theologorum[1] et academicorum auctoritate,
+sed etiam argumentis certissimis animorum purgationes et expiationes
+scelerum post hanc vitam fore non dubito. Sed ut votis aut rogationibus
+ullis eluantur, probare nullo modo possum. Nec vero Plato[2] quicquam
+perniciosius aut capitalius hominum generi persuaderi posse scribit. Nam
+quo quisque sceleratior exstiterit, quo majores opes furtis aut rapinis
+pupillorum ac viduarum congesserit, eo confidentius alienis precibus ac
+sacrificiis flagitiorum suorum diritatem dilui putabit.
+
+    [1.] Athanasius. Cyprianus. Hieronymus. Epiphanius. Augustinus l. 15
+    c. 15. de civ. Dei. [2.] De legibus.
+
+SALOMO: Legibus divinis saepe admonemur, nullis sacrificiis improbitates
+expiari[1] praeterquam eas, quae errore probabili admittantur; direpta
+vero bona praesertim egentium, viduarum ac pupillorum quasi flagrans
+incendium absumunt rapientium opes omnes. Quae cum ita sint, quis putet,
+sacrificia ulla aut preces mortuis proficere posse?
+
+    [1.] Desunt in aliis codicibus.
+
+CORONAEUS: Si nihil proficiunt mortuis viventium rogationes, cur Judaei
+mortuos in sepulcra deferentes canerent suam[1] #hashuva# (accubationem)
+in qua his verbis utuntur: Spiritus domini quiescere faciat N. in horto
+Eden, in pace, ipsum ac omnes defunctos Isra�litas, ad cujus precantis
+vocem populus respondet Amen! Cur etiam Augustinus pro matre Monica sic
+precatur: Dimitte, domine, dimitte, obsecro, ne intres in judicium cum
+hac?[2] Cur etiam Muhammedistae ipsi, qui supplicia inferorum quidem
+sempiterna fore credunt, tam ardenter precarentur ut amici vita defuncti
+ab interrogatione utriusque angeli atri eripiantur?
+
+    [1.] Alius addit; _sacerdotes cantionem_. [2.] Alius: _ea_.
+
+OCTAVIUS: Ista quidem precatio fit a Muhammedistis, priusquam judicium
+subeunt, non quod judicio semel damnatos unquam eripi putant.
+
+SALOMO: Nec Maccabaeorum, nec Augustini autoritatem moror; nos vero nec
+anniversariis solennibus, nec sacrificiis, nec rogationibus illis utimur
+pro animis defunctorum, quia scimus nihil profuturum sed illa
+#hashuva#[1] nihil aliud est, quam vox optantium, ut beati sint amici,
+propinqui, parentes.
+
+    [1.] Alius: _cantio_.
+
+CORONAEUS: Si dubia res esset, an mortuis viventium vota proficiant, ut
+quidem prodesse confido, nonne tutius tamen foret id facere, quod
+mortuis nihil nociturum sit, quam illos dubia spe flammis cruciandos
+deserere? Nam ut sapientes vetant id facere, quod dubites justum sit,
+necne? ita quoque jubent nos id facere, quod dubites, profuturum sit,
+necne? Ac propterea laudatur Cato Censorius, qui de animarum
+immortalitate disputans, quorum vim et sensum exstingui morte putabant
+levissimi quidam Epicuraei: Si[1], inquit Cato, in hoc erro, quod
+immortales animos esse credo, hunc errorem, quo delector, quamdiu vivo
+mihi eripi nolo, sive mortales sint animi, ut minuti quidam philosophi
+putant, non vereor, ut illi mortuum me irrideant. Quanto nos accuratius
+ac libentius pro amicis mortuis supplicare debemus, si certum est, ut
+spero, Romanam ecclesiam a pietate vera aberrare non posse.
+
+    [1.] Alibi: _Quodsi_.
+
+SENAMUS: Ego a pontificibus Romanis[1] didici, haereticum esse neminem,
+qui ex duabus vel pluribus inter se de religione discrepantibus doctorum
+virorum sententiis, utram libet, tueatur.
+
+    [1.] Innocens IV. in c. Si invitaveris de constitutione Thom ...
+    lib. 4 sent. dist. 3. qu. 2 etc. si per duos, de Simonia.
+
+CORONAEUS: Ita quidem opinor, si disputatio est +peri t�n adiaphor�n+,
+non tamen si de summa religionis aut de fidei capitibus quaeratur.
+
+SENAMUS: At in eo ipso controversia gravis est, quae sint capita fidei?
+Nam Sorbonici theologi duodecim Christianae fidei capitibus centum
+viginti subrogarunt et capitalibus suppliciis addixerunt, qui contra
+sentirent, inter quae capita illud etiam conscriptum est, beatum Petrum
+non Petrum, beatum Paulum non Paulum dici oportere.
+
+TORALBA: Video Judaeos a Christianis, Agarenos ab utrisque de summa
+religionis dissidere, graves etiam Agarenos inter ipsos controversias
+fidei existere, nec pauciores[1] centum viginti haereses a Tertulliano
+et Epiphanio inter Christianos commemorari, nec tantum haereticos
+majorum gentium a se invicem dissidere, verum etiam eos, qui plus
+caeteris sapere videntur, Damascenum inquam a Chrysostomo, Cyprianum a
+Tertulliano, Epiphanium ab Eusebio, Hieronymum ab Augustino, Gregorium
+ab Hieronymo, Origenem a caeteris, Abaelardum a Bernhardo, Thomam a
+Scoto, Henricum a Durando, Albertum ab Henrico et postremo quemque
+superiorum scriptorum sugillare. Quin etiam magistrum sententiarum
+haeresium viginti quinque a junioribus Sorbonicis denotari, Graecos
+Christianos a Latinis, Romanos a Germanis, Helveticos et Gallos ab
+utrisque, Lutherum a Zwinglio, Calvinum a Stanckaro, Bezam a
+Castellione, in summa fere singulos a singulis, ut omnes ab omnibus,
+mutuis maledictis et execrationibus refutari. Ac tametsi Judaei suae
+religionis puritatem constantia majore tueri videantur, orientales tamen
+ab occidentalibus in ritibus discrepant. Quae cum ita sint, nonne
+praestat simplicissimam illam et antiquissimam eandemque verissimam
+naturae religionem, uniuscujusque mentibus ab immortali Deo insitam, a
+qua dissidendum non erat, amplexari, illam inquam religionem, in qua
+Abel, Enochus, Lothus, Sethus, No�mus, Jobus, Abrahamus, Isaacus,
+Jacobus, Deo carissimi hero�s vixerunt, quam inter tot ac tam varias
+opiniones incertum quemque vagari, nec habere certam animi sedem, in qua
+acquiescat?
+
+    [1.] Alius: _potiores_.
+
+SALOMO: Si heroibus illis similes essemus, nihil ritibus ac caerimoniis
+opus esset, plebem vero ac vulgus ignarum sine ritibus ac caerimoniis
+nuda verae religionis assensione contineri, vix ac ne vix quidem fieri
+potest.
+
+CURTIUS: Caerimoniarum multitudo mihi non placet, quae veri Dei cultum
+evertit, ut paganorum et qui propius a paganis absunt, Catholicorum.
+
+OCTAVIUS: Non video de toto genere religionum, quae purioribus
+caerimoniis[1] Deum aeternum colendum sibi proponat quam Isma�litarum.
+
+    [1.] Alius: _quae potioribus ceremoniis puriis_.
+
+SALOMO: Sed jam de via deflexerunt ac sepulcra Naphissae[1] Muhammedis,
+ac nescio quorum[2] prophetarum, continuis peregrinationibus fatigant.
+Judaei solas divinae legis caerimonias, non hominum arbitrio confictas,
+cum veri aeterni Dei cultu sic amplectuntur, ut plebis animos aeque ac
+eruditorum facile in officio sine ullis sacrificiis contineant.
+
+    [1.] Alii: _Navissae_. [2.] Alius: _quot_.
+
+CORONAEUS: Veram religionem Romanos pontifices jam inde a Christo Deo
+vero et sanctissimis apostolis ac discipulis continua serie posteritatem
+docuisse confido ac suae dignitatis splendorem ac decus inter
+haereticorum, Judaeorum ac Turcarum, Paganorum, Epicuraeorum naufragia
+constanti fide tueri. Et quoniam id vobis persuaderi non potest, quod
+tunc fore non despero, non desistam, verum Deum et hominem Christum
+ejusque inviolabilem parentem, virginum decus, omnes angelorum legiones,
+martyrum, confessorum ac beatorum omnium ordines obsecrare, ut Deum
+aeternum vobis propitium reddant ac pro vestra omnium salute rogationes
+ferant.
+
+    [1.] Ita omnes.
+
+SALOMO: Magnam profecto gratiam Coronaeo pro tot ac tam multis
+beneficiis ac potissimum pro sua erga nos pietate singulari et caritate
+debemus, quam vicissim imitari nos oportet, ac singulos pro singulis
+supplicare Deo aeterno, ut nos in rectum salutis iter, omnibus errorum
+vepribus ac spinis purgatum, deducat.
+
+FRIDERICUS: Qui de sua religione dubitat, vera sit necne, aut qui falsam
+pro vera profitetur, nec pro caeteris utiliter vota facere posse
+videtur; qui vero certus ejus religionis, in qua sit acquiescendum, si
+veram habet, utiliter quidem pro aliis, non item pro seipso supplicabit,
+aut in rectum iter, quod securius tenet, Deo praelucente ingredietur.
+
+SALOMO: Nullus unquam mortalium certior fuit de voluntate divina, quam
+Moses, qui tametsi Dei leges ad populum tulisset, attamen precibus
+fusis: _Ostende_, inquit[1], _mihi vias tuas, ut cognoscam te._ Item
+David, divinarum legum peritissimus interpres: _Vias tuas_, inquit,
+_ostende mihi_[2]; qui tamen alibi dixerat[3]: _Notas mihi fecisti
+vitae vias, ut scilicet Deus illis praeluceret ad arcana legis
+intelligenda._ Nam quadragesimo post anno quam lata lex erat, Moses
+coacta populi concione, illud etiam[4] addidit: _Non dedit Deus vobis
+cor ad intelligendum, nec oculos ad videndum, nec aures ad audiendum
+hactenus._[5] Ex quo intelligitur, sine ope ab luce divina Dei leges aut
+jussa intelligi aut percipi non posse. Itaque vates lyricus
+exclamans[6]: _Revela_, inquit, _oculos meos, ut intueri possim
+admirabilia tuae legis arcana._ Quanto nos igitur studiosius quam illi
+preces mutuas ad Deum immortalem fundere debemus, in tanta opinionum de
+vera religione discrepantium varietate.
+
+    [1.] Exod. 33, 13. [2.] Psalm. 76, 48. [3.] Psalm. 5, 26. 86.
+    [4.] Deuteron. 5, 29. [5.] Deest in alio codice. [6.] Psalm.
+    119, 18.
+
+SENAMUS: Quid vetat igitur, quo minus omnes simul ac semel pro omnibus
+ardenti animo illud ab immortali Deo precemur, ut recta via pergamus, si
+modo veram nacti sumus, sin a vera via sive vita defleximus, divina
+bonitate praeeunte dirigamur. Nam ut bellica tormenta sigillatim emissa
+non tanta vi quatiunt arces, quam si multa simul eodem impetu ferantur:
+ita preces multitudinis[1] coelum ipsum tanto impetu feriunt, ut ipsi
+Deo vim afferre videantur.
+
+    [1.] Alius: _precum multitudines_.
+
+SALOMO: At unius hominis integerrimi oratio plus habet apud Deum
+ponderis ac momenti, quam populi totius, ut quidem Moses, Samuel et
+Elias saepe declaraverunt, quoniam etiam in multitudine unius impietas
+caeteris obest, preces tamen bonorum semper exaudiuntur.
+
+OCTAVIUS: Multitudinis quidem rogatio efficax est, si mente sincera Deum
+aeternum appellaverit; sin pro vero Deo falsum colat, aut creatori
+creaturam cultus communione conjungat, idem illi objici possit, quod
+Elias populo[1]: _Quousque claudicabitis mox in hanc, mox in illam
+partem? Si Bahal rex est, hunc colite_ etc. Idem sacerdotibus Bahalem
+contentissima voce acclamantibus: _Altius_, inquit, _exclamandum est,
+quia Bahal vel sopore, vel rationibus domesticis implicatur._[2] Pejus
+etiam si dubitent, Deus sit necne, quem interpellant, quoniam dubitatio
+in cultu divino semper impietatis opinionem affert. Quid enim ferat[3]
+Athesani[4] theologi amuletum, quod adoraturus hostiam siligineam, quam
+dubitent consecrata sit necne, quod manibus contrectat: Si Deus es,
+inquit, adoro te, sin minus, non adoro.
+
+    [1.] 1 (3) Regum 18, 21. [2.] 1 (3) Regum 18, 28. [3.] Alibi: _Quid
+    referat_. [4.] Alius: _Astesani_.
+
+SENAMUS: Omnes homines, quantum quidem opinor, Deum deorum omnium
+parentem agnoscunt, ac tametsi plerique communicatis honoribus creaturas
+cum creatori copulant, principem tamen confitentur, quem Porphyrius et
+Plato[1] +t�n the�n patera kai pantokratora+ vocant, quem Octavius,
+Salomo, Toralba, unice caeteris omniis repudiatis, colendum proponunt,
+Fridericus et Curtius caetera quidem omnia assentiuntur, hoc tamen
+differunt, quod Deum illum naturae parentem vel, quod idem, filium ejus
+co�ssentialem, coaeternum carnem humanam in utero virginis induisse
+contendunt ac pro generis humani salute mortem pertulisse; in caeteris
+prope consentiunt, excepta coena, confessione et statuis; Coronaeus[2],
+ut religiosissimus est, ne latum quidem unguem ab ecclesiae Romanae
+caerimoniis putat esse discedendum. Ego vero, ne usquam offendam, omnes
+omnium religiones probare malo, quam eam, quae fortassis vera est,
+excludere.
+
+    [1.] +peri apoch�s t�n empsuch�n+. [2.] Alius addit: _vero_.
+
+SALOMO: Mallem ego, Sename, calidus esses aut frigidus, quam in
+religione tepidus. Quanquam qu� fieri potest, omnium religiones simul
+tueri, i.e. confiteri aut credere Christum Deum esse et negare Deum
+esse, morte affectum et supplicio ereptum, panem Deum fieri et non
+fieri, quae per naturam simul stare non possunt.
+
+SENAMUS: Ego nec assentiri leviter nec temere negare volo, quae inter
+theologos dubia disputatione contravertuntur, sed Pauli[1] sententiam
+sequi praestabilius duco: _Factus sum_, inquit, _Judaeis Judaeus,
+Ethnicis Ethnicus et iis qui lege vacant, quasi legis expers essem.
+Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucri facerem._ Itaque gratissima
+mihi visa est Hierosolymitanorum civium concordia, ubi tamen sunt octo
+christianae sectae, Latini, Graeci, Jacobitae, Armenii, Gregoriani,
+Coptitae, Abyssini, Nestoriani, exin Judaei, Muhammedistae, et sua
+cujusque sectae templa, in quibus sacra seorsim fiunt, ritibus ac
+caerimoniis distincta, quae tamen publicam tranquillitatem summa
+consensione colunt. Ego vero Christianorum et Isma�litarum et Judaeorum,
+ubicunque licet, atque etiam Lutheranorum et Zwinglianorum templa subeo,
+ne cuiquam quasi atheus offensionem praebeam aut quietum reipublicae
+statum videar conturbare. Deorum tamen principi optimo maximo omnia fero
+accepta. Quid igitur vetat, quo minus communem naturae totius auctorem
+et parentem precibus communibus flectamus, ut nos omnes in verae
+religionis cognitionem perducat.
+
+    [1.] 1 Corinth. 9, 20 sq.
+
+SALOMO: Ferendum quidem illud, ut pro singulis rota omnes et singuli
+concipiant, sed omnes simul in tanta religionum varietate, salva
+cujusque pietate, stare non possunt. At ne Moses quidem ferre potuit[1],
+ut populus in Aegypto sacra faceret, cum id Pharao permitteret: _Non
+est_, inquit, _consentaneum, ut abominationem Aegyptiorum sacrificemus
+Deo nostro; sin coram id fieret, lapidibus obrueremur._ Ac propterea
+majores nostri non sine ingenti mercede a principibus extorserunt, jam
+inde ab ultima memoria, ut in sacellis ac templis seorsim sacra
+faciamus. Ob id enim et aurum coronarium Romanis pontificibus et
+imperatricibus dependere consuevimus ac Zonarum jura imperatoribus
+Germanis. Nam cum in insula Delo sacra facere majorum nostrorum colonia
+prohiberetur ab incolis, quod Apollini et Dianae insula sacra
+videretur[2], Caesareus dictator rescripsit: Non mihi placet, inquit,
+decretum, quo Judaeos amicos nostros sacris patriis uti prohibetis, aut
+in sacra pecuniam conferre, cum id ne Romae quidem facere prohibeantur.
+In eandem sententiam exstat Dolabellae proconsulis ad Ephesios epistola,
+ne Judaeos sacra facere in oppidis ac civitatibus Asiae prohibeantur.
+Nihilominus tamen sacris saepe disturbati sumus ac furentis plebis
+injuria violati.
+
+    [1.] Exod. 8, 26. [2.] Josephus lib. 14, c. 17. Philo de legat ad
+    Caligulam.
+
+CURTIUS: Res omnium difficillima mihi semper visa est, in eadem civitate
+religionum inter se discrepantium auctoritatem publicam tueri. Sed fere
+plebs in eo genere dominatum sibi vindicare consuevit, cui obsistere ne
+principibus quidem tutum est. Cum enim Phocas[1] imperator[2] Graecorum
+statuas dejici jussisset, ab ipsa fece plebis in Sophiae templo mactatus
+est. Privata autem sacrificia exercere periculosius est, quam publica,
+propter occultas civium conjurationes, quae tandem aliquando in
+reipublicae perniciem erumpunt. Ob id enim Trajanus Plinio Asiae
+proconsuli rescripsit[3], ut nocturnos Christianorum conventus
+prohiberet. Quod cum magistratus Monasterii[4] civitatis Anabaptistarum
+sectariis permisisset, paulatim ita creverunt, ut imperium urbis
+invaderent. Est etiam in privatis ac potissimum in nocturnis sacris, ubi
+conveniunt viri et foeminae, maxima suspicio lenociniorum.[5] Quae cum
+in sacris Bacchanalium Romae comperta fuissent, et stupri libidinesque
+utrius sexus effusae et caedes permistae perpetuo decreto in tota Italia
+vetita fuere. Quam suspicionis infamiam Christiani, qui sacra nocturna
+metu magistratuum procurabant, cum maxime vellent effugere, tamen
+nunquam potuere, ut ex apologeticis planum fit[6].
+
+    [1.] Alius: _Thomas_. [2.] Deest in uno codice. [3.] Plinii Epp. 10,
+    96 sq. Cal. 97 sq. [4.] Alius: _Munsterae_. [5.] Alius:
+    _lenociniorum frequentia_. [6.] Tertullianus in apologet.
+    Athenagoras in apol. Justinus Martyr in apol. Origenes contra
+    Celsum.
+
+SENAMUS: Si omnibus id persuaderi posset, quod Isma�litis, quod mihi,
+quod Octavio, scilicet omnia omnium vota, quae a pura mente
+proficiscuntur, Deo grata vel certe non ingrata esse, ubique terrarum
+eadem concordia vivi posset, qua vivitur sub imperatore Turcarum vel
+Persarum.
+
+CORONAEUS: Principes hujus civitatis peregrina quidem Judaeorum et
+Graecorum sacra fieri publica patiuntur, non tamen caeteris sunt eadem
+privilegia tributa, sed tamen uti libertate cuique licet, dum nihil de
+tranquillitate civitatis statu detrahatur, nemo sacris adesse cogitur
+aut prohibetur.
+
+OCTAVIUS: Sapienter istud quidem, ut omnia hujus civitatis instituta,
+quibus in optimatum statu diutissime floruit ac florebit, in quo
+civitatis genere nulla pestis perniciosior exoriri potest, quam
+discordiae civium inter ipsos.
+
+CORONAEUS: Utilitati tamen publicae pietas anteferri debet ac de
+religione inquiri, nolentes etiam ad sacra publica cogi, ut sanctissimis
+ecclesiae Romanae decretis cavetur[1]. Huc enim pertinet illud:
+_Compelle eos intrare._[2]
+
+    [1.] C. urgente: de haereticis. [2.] Luc. 14, 23.
+
+OCTAVIUS: Illic agitur, opinor, de vocatis ad nuptias, quos, si adesse
+nollent, valde ineptum minimeque decorum videretur fustibus aut subjecta
+poena capitali cogere velle, si quidem voce +anankazein+ interpretamur
++to biazesthai+.
+
+CURTIUS: In eam sententiam Tertullianus[1] ita scripsit: Non est
+religionis cogere, quae sponte suscipi debet, non vi. Et quidem concilio
+Nicaeno, Constantinopolitano, Ephesino, Chalcedonensi sanctissime ita
+decretum est, haereticos non armis esse, sed doctrina expugnandos, nec
+zizania ante messen convellenda. Idem video placuisse Augustino[2],
+Hieronymo[3], Bernhardo[4]. Deus, inquit Hilarius, non eget obsequio
+necessario, nec requirit coactam confessionem, non nisi volentem
+recipit. Simplicitate quaerendus est, confessione discendus, caritate
+amandus, timore venerandus, voluntate probitatis retinendus. At
+sacerdotes Deum timere vinculis coguntur, poenis jubentur, carceribus
+continentur, virgines nudantur ad poenam, sacrata Deo corpora ad fructum
+spectaculi et quaestionis aptantur. Haec ille. Atque ob id Priscilliani
+haereseos damnati sunt, quod haereticos poenis cruciandos esse
+arbitrarentur.
+
+    [1.] Ad Scapulam. [2.] L. 4. confess. c. 19. l. 6 c. 2 de civ. Dei.
+    l. 1. contra Manich. c. 1. Contra Pelag. l. 2, c. 22. [3.] C. 14 M.
+    et l. 3. contra Pelag. [4.] Serm. 64 in canticum.
+
+SALOMO: Jubet quidem lex divina[1], masculos omnes singulis annis coram
+Deo se sistere, solennium festorum diebus, nec muneribus vacuos venire,
+neminem tamen cogi voluit. Quae enim contumelia gravior in Deum cogitari
+potest, quam ad illius obsequium quenquam cogere velle, cum nemo satis
+alacri mente ad eum amplexandum accedere possit. Nefas est, Deum ab
+invitis et nolentibus coli, si quis nostrae gentis, deserto Dei cultu,
+Deum peregrinum, peregrina sacra sibi quaerat, lapidibus obrui, civitas
+vero solo exaequari jubetur. Eadem poena sequitur eos, qui summo
+pontifici imperanti non acquieverunt. Atque eo pertinet foedus illud,
+quod Asa[2] rex cum tribubus Juda et Benjamin percussit, quo caput ejus,
+qui Deum aeternum deseruisset, sacratum[3] est, sed eo foedere nihil de
+peregrinis cavetur. Ac tametsi populus Israel jussus est, cum in
+regionem sibi promissam venisset, populos exscindere, templa, locos,
+altaria funditus evertere, non tamen finitimos populos religionem mutare
+co�gerunt. Nam cum David Ammonitas, Moabitas, Idumaeos sub imperium suum
+subjunxisset[4] ac vectigales fecisset, suis tamen religionibus ac
+sacris uti passus est. Atque illud est, opinor, quod Julianus[5] in
+libro, quem adversus Galilaeos scripsit, innuere videtur, cum legibus
+Mosis cautum fuisse putat, ne aliarum gentium templa ac delubra
+exscinderentur.
+
+    [1.] Deuter. 16, 16. [2.] 2 Par. 15, 3 sq. [3.] Alius: _damnatum_.
+    [4.] Alius: _subegisset_. [5.] Apud Cyrillum in librum Juliani.
+
+CURTIUS: Haec quaestio, an quisquam suam religionem ejurare cogendus
+esset[1], magnis contentionibus agitata fuit in senatu Lusitanorum,
+Emanuele rege. Cum enim Ferdinandus,[2] Castiliae rex, Judaeos omnes
+finibus imperii sui exegisset, pars in Galliam Narbonensem, unde postea
+a Francisco rege depulsi fuere, exceptis oppido paucis, qui
+proscriptionis metu religionem mutarunt vel simularunt, pars maxima in
+Lusitaniam concessit. Rex Emmanuel coacto concilio decerni jussit, an
+cogendi essent, christianam religionem profiteri. Tandem decretum est,
+cogendum esse neminem nec tamen ferendum esse, Judaeos sua religione
+uti, sed edicto cautum est, ut brevi finibus excederent, ni vel
+religionem ejurare vel durae servitutis jugum subire mallent. Quibus non
+erat exeundi potestas, propter navigiorum difficultatem vel inopiam,
+metu servitutis impendentis baptizari maluerunt. Sed cum haberetur
+concio Vlysipone urbe metropoli, plaga Christi crucifixi minio picta,
+cruore fluenti similis apparebat, adversa luce solis. Quod concionator
+cum prospiceret, clare vociferans: Advertite, inquit, Christi salvatoris
+vulnera, ut sanguine diffluunt. Plebs admirari et assentiri, quousque
+Judaeus quidam +neophutos+, qui religionem christianam simulabat, clara
+voce plebem attonitam objurgans: Ecquid nos, ait, lignea isthaec mortui
+hominis imago movet? Qua voce audita concionator hominem ut perfidum ac
+detestabilem, totamque gentem acerrima oratione exsecratus, quod
+simulatione fucata Christianum se mentiretur. Quibus vocibus percita
+plebs ac furenti similis hominem fano detractum lapidavit, nec eo
+contenta per urbem Judaeos undique conquirens, tria[3] circiter millia
+trucidavit. Rex intellecta re graviter tulit, quod Judaeos ad suae
+religionis desertionem compulisset, ac seditiosorum capita una cum
+concionatore in crucem egit.
+
+    [1.] Alius: _ejurare posset_. [2.] Alius addit: _Arragoniae et_.
+    [3.] Deest in aliis codicibus.
+
+SALOMO: Nihil est, quod gravius feram, quam pietatem altissimis
+radicibus insitam irrideri, unde calamitosae civitatum conversiones
+atque eversiones oriuntur, quas infinitum est commemorare. Sed pauca de
+multis: Cum in urbe Hierosolyma Judaei solenni festo sacra facerent,
+quidam e militibus praesidianis terga in ipso templo nudavit ac
+foedissima verborum contumelia sacratissimos ritus conspurcavit. Hic a
+plebe ad supplicium raptus est, non tamen id prius fieri potuit, quam
+viginti circiter hominum millia necarentur.[1] Sed plerique principes
+pietatis speciem impie obtendunt, ad innocentium opes diripiendas, ut
+Ludovicus Hungariae, Dagobertus et Philippus Augustus Francorum,
+Ferdinandus Arragonum reges, falsis criminationibus circumventos Judaeos
+proscripserunt, et ubi defuit materia calumniandi, vim apertam
+adhibuerunt, ut et Cracoviae Judaei omnes avorum memoria caesi sunt,
+praeter impuberes, qui religione christiana imbuti fuere, caesorum etiam
+domos incenderunt, quo incendio tota Cracovia deflagravit.
+
+    [1.] Josephus de bello jud.
+
+OCTAVIUS: At Ferdinandus rex Arragonum iniqua quadam pietate vel potius
+inexplebili pecuniarum aviditate, postquam Judaeos exegisset, et qui
+metu opum amittendarum baptizati fuerant, simulata religione spoliasset,
+Mauros Granatenses Arabicae[1] religionis, Mahummedem ejurare co�git.
+Non prius tamen id fieri potuit, quam ut Alsagnynum[2] pontificem Maurum
+baptizari, carceribus ac tormentis diu cruciatum, compulisset, librorum
+etiam 5000, quos Isma�litae pro sacris habent, comburi jussit. Deinde
+mutata religione, quadruplatoribus oblata occasio est eos proscribendi,
+qui religionem christianam simulare dicebantur, quae omnia facta sunt
+Ximene Cardinale suadente, quem cum Toleti pontifex esset, monuisse
+decuerat concilii Toletani decreto cautum esse, ne quis invitus
+religionem Christianam profiteri cogeretur.
+
+    [1.] Alius: _Hebraicae_. [2.] Alius: _Alfagninum_.
+
+FRIDERICUS: Theodorici, Romanorum et Gothorum imperatoris, sententia
+digna est, quae litteris aureis pro foribus principum inscribatur. Cum
+enim a senatu Romano admoneretur, ut Arianos suppliciis ad fidem
+catholicam adigeret, ita rescripsit: religionem imperare non possumus,
+quia nemo cogi potest, ut credat invitus.
+
+CURTIUS: Praeclare ille quidem, melius etiam Jovianus imperator, qui
+edicto unionis proposito, quod Henoticon appellabat, Paganos,
+Christianos, Arianos, Manichaeos, Judaeos ac prope ducenta sectarum
+genera ad concordiam aggregans, oratores ad modestiam assidue
+cohortabatur, ne plebem seditiosis concionibus ac reipublicae statum
+perturbarent, sed ad pietatem, integritatem, caritatem mutuam
+invitarent.
+
+Quae cum omnibus probarentur, Coronaeus jussit me pueros arcessere,
+quibus obtulit canticum[1]: Ecce, quam bonum et quam jucundum,
+cohabitare fratres in unum, non diatonicis vulgaribus aut chromaticis,
+sed enharmonicis rationibus, diviniori quadam modulatione compositum,
+quo suavissime omnes delectati ac seipsos mutua caritate amplexati
+discesserunt. Deinceps mirabili concordia pietatem ac vitae integritatem
+communibus studiis ac convictu coluerunt, sed nullam postea de
+religionibus disputationem habuerunt, tametsi suam quisque religionem
+summa vitae sanctitate tueretur[2].
+
+    [1.] Psalm. 133 (132), 1. [2.] Alius: _coleret_.
+
+
+        __Finis.__
+
+
+
+
+Ad pag. 295 lin. 10 pertinet subsequens carmen graecum, quod ibi non
+nisi latine versum legitur.
+
+  +Christe theou teknon, teren anthos, aennae mista,
+  Kosm�n amphidrom�n epochoumene koirane n�tois
+  Aitheriois, alk�s hina soi sthenos est�riktai,
+  Pant' epiderkomen� kai akouont' ouasi kalois.
+  S� gar huper kosmon te kai ouranon asteroenta,
+  Christ', huperektanutai poll� ai�nios alk�,
+  H� huper��r�sas orin�n ph�ti seauton,
+  Aenaois ochetoisi tith�neis noun aperanton,
+  Hos rha kueis tode pan, techn�menos aphthiton hul�n,
+  H�s genesis dedok�tai, hoti sphe tupoisin ed�sas;
+  Ek sou aporrheusant' hagi�n genn�mat' anakt�n,
+  Hoi se men amphistasi, kratist', ek sou gega�tes
+  Pempomenoi t� kai t� hup' angeli�sin, hekasta
+  Presbugenei diagousi no� kai karte� t� s�.
+  Pros de ti kai triton allo genos poi�sas anakt�n,
+  Hoi s' adousi kat' �mar, aei mn�skontes aoid�s,
+  Hos thanat� z��n, beltiste, brotoisin ed�kas.+
+
+       *       *       *       *       *
+           *       *       *       *
+       *       *       *       *       *
+
+ERRATA
+
+_General notes on spelling and consistency:_
+
+This is a 19th-century edition of a 16th-century text. Latin orthography
+follows modern conventions: the pairs i/j and u/v distinguish vowels and
+consonants. Ligatures and diacritics--including the [ae] and [oe]
+ligatures--are not used.
+
+The editor appears to have regularized the spelling. Any remaining
+variations were left unchanged in this e-text:
+
+The name FRIDERICUS sometimes appears as FREDERICUS.
+Similarly:
+  "Muhammed" (and derivatives) / "Mahummed" / "Muhamed" / "Mahomed"
+  "Ptolomaeus" / "Ptolemaus"
+  "Origen" / "Origin" / "Oregin"
+
+The word "auctor" and its derivatives also appear as "autor".
+Similarly:
+  "mist-" / "mixt-"
+  "Epicurae-" / "Epicure-"
+  "imo" (the conjunction) / "immo"
+  "praelium" / "proelium" and many other ae/oe pairs
+
+Dieresis in words such as "Isra�l" and "co�git" is used randomly.
+
+Greek accents have been left unchanged even where obviously wrong;
+only errors in spelling have been corrected. In Hebrew, only errors
+involving consonants have been noted. The Name #(YHWH)# in parentheses
+indicates impossible or unpronounceable vowel signs.
+
+Citation format is as in the original. For example (adjoining pair from
+Book V):
+  [2.] Origenes l. 3 contra Celsum.
+  [3.] Orig. c. Celsum. Lib. III.
+Homeric citations vary between Roman numerals and Greek letters, so "X"
+may mean either 10 or 22 (+Chi+).
+
+       *       *       *       *       *
+
+_Typographical Errors:_
+
+_Liber Primus_
+
+Ipse vero compendiosissimis notis, ut olim
+  _text reads_ ... ut olium
+quam plurimis erutis sepulcris, cadaver obvolutum
+  _text reads_ obvoiutum
+[2.] Homeri Il. X, vs. 4.
+  _correct citation is_ Il. IX (+Iota+)
+
+_Liber Secundus_
+
+a qua milliaribus circiter quinquaginta distabat
+  _text reads_ quinquagintad istabat
+propterea Deum solum impatibilemet indissolubilem esse
+  "impatibilemet": _so in original_
+contra quam usu venit substantiis compositis
+  _text reads_ usuvenit
+#mikkeshev# vero
+  _so in original: should be_ mikketev
+circumvolitantium daemonum, quos Homerus[3] +psuchas+ vocat ...
+    ... [3.] Odyssea II.
+  _so in original: reference may be meant for 11 (+Lambda+)
+
+_Liber Tertius_
+
+Neque enim aquarum illuvionibus
+  _text reads_ aquarumi lluvionibus
+tibi, Sename, sapientissimus
+  _text reads_ Tibi
++peri daimoniou tou Sokratous+
+  _so in original: should be_ +S�kratous+
+[1.] Alibi: _maligni_. [2.] Deest in aliis codicibus.
+  _text reads_ aliiis
+[4.] Alibi: _exsilisse_.
+  _text reads_ exsiliise
+
+_Liber Quartus_
+
+cur potanae, voluptiae[2], libertinae[3]
+  _text reads_ volupiae
+ante legis promulgationem
+  _text reads_ promu gationem
+usque ad Abrahami aetatem
+  _text reads_ Ahrahami
+Vox enim hebraea #letanot#
+  _text reads_ #letavot#
+ex abditis Hebraeorum arcanis promisit
+  _text reads_ promsit
+dilatio vitae periculum sit allatura
+  _text reads_ allutara
+alii ab hebraica voce #t/f/l/h#
+  _text reads_ #t/f/l/ch/n#
+O hominum, pecudum, div�mque
+  _so in original: possible mistranscription of_ div[~u]
+mentis ad omnia concitas
+  _text reads_ coecitas
+
+_Liber Quintus_
+
+quisquam vestr�m non falleretur
+  _so in original: possible mistranscription of_ vestr[~u]
+Sed ut proverbio dicitur: +Rhaon esti m�meisthai � mimeisthai+
+  _text reads_ +mimeisthei+
+ipsa mentis actio sit contemplatio
+  _text reads_ comtemplatio
+Vocem enim #shevet# sceptrum
+  _text reads_ #shevem#
+quasi diceret #beno#
+  _text reads_ #bano#
+scilicet #betula# vel #na'ara#
+  _text reads_ #betula# (twice)
+Tametsi dictum illud Davidis
+  _text reads_ Tamesti
+oratio Christi est ad Pharisaeos. Ut illis eriperet
+  _text reads_ ad Pharisaeos. ut
+Tametsi plerisque placet
+  _text reads_ Tamesti
+uxorem propinqui viduam
+  _text reads_ pronpinqui
+Josephum et Mariam a Galilaea
+  _text reads_ Galialea
+[1.] Alius: _Theophilus_. (Theophylactus in cap. 1. Luc. Cypriani
+serm. de laps.)
+  _closing ")" missing_
+
+_Liber Sextus_
+
+quodammodo manuduci rectissime judicarunt
+  _so in original: "manu duci"?_
+Josephum, Matthiae filium
+  _text reads_ Mathatiae
+sacratissimum numen #YHWH#
+  _so in original: "nomen"?_
+[1.] ... Jerem. 43. 45. 47. 31. 32.
+  _order as in original_
+_Qui peccaverit in me_, inquit,[3]
+  _comma missing in original_
+voce chaldaea #ravod#
+  _so in original: #kavod#?_
++pan gar to ou pr�ton ouch haploun+
+  _text reads_ +... ouk+
+humanam carnem assumserit
+  _text reads_ asssumserit
+qui coecutiunt ad indigentium inopiam
+  _spelling as in original: normal form is "caecutiunt"_
+[3.] Ptolem ni. _centiloquo_.
+  _so in original_
+aut publice fornicari
+  _text reads_ formicari
+quique sunt ingenio hebetiores
+  _text reads_ hebetiore
+canerent suam[1] #hashuva# (accubationem)
+  _text reads_ #hashvuva# _on both occurrences_
+viginti circiter hominum millia necarentur.[1] Sed
+  _text reads_ necarentur,[1] Sed
+Ad pag. 295 lin. 10 pertinet subsequens carmen graecum
+  _See footnote beginning "Graeca verba in omnibus...."_
+
+       *       *       *       *       *
+
+_Footnote Problems_
+
+_Liber Secundus_
+
+... Porphyrius[2], Jamblichus[3], Psellus[4], Plotinus[5],
+Philoponus[6], Ammonius[7], Alexander[8]
+  _Footnote sequence in original text:_
+    [2.] In libro de abstinentia.
+    [2.] In libro de mysteriis. [Porphyry wrote books with both titles.]
+    [3.] In libro de anima.
+    [4.] In libro de anima et daemonibus.
+    [5.] Contra Alexandrum Aphrodisiam. [Plotinus wrote the _Enneads_]
+    [6.] Contra Alexandrum Aphrod. [Ioannes Philoponus wrote a book
+      with this title.]
+    [7.] In libro de anima. [Ammonius wrote a commentary on Aristotle's
+      _De Anima_]
+    [8.] In libro de anima.
+
+chalcidum, quas sardinias[2] vocant, piscationes
+    [2.] Alius: _serdunas_, vel: _sardumas_.
+  _text has footnote reference at "chalcidum"_
+
+_Liber Tertius_
+
+  Sed haec[6] ab Ebraeis allegorice scripta sunt....
+  Nam cum sapientiae magister[7] hominis et belluae[8] eundem interitum
+  fore scripsisset, Chaldaeus interpres sic transtulit: Impiorum, qui
+  non poenituerunt, ac jumentorum[9] idem interitus ac exitus futurus
+  est. Est autem acceptio jumentorum in sacra scriptura frequens pro
+  iis, qui pecudum in morem vivunt. Quod enim[10] psaltes lyricus[X]...
+
+  _Footnote sequence in original text:_
+    [6.] Deest in alio codice.
+    [6.] Alibi: _hominis ac bestiae_.
+    [7.] Eccles. III, 19.
+    [8.] Alii: _jumentum_.
+    [9.] Alibi: _idem_.
+    [10.] Sapientiae V. [_Cited passage is Psalm 8, not Wisdom V_]
+
+  _Probable correct sequence:_
+    [6] (_unchanged_)
+    [6b] : [8]
+    [7] (_unchanged_)
+    [8] : [9]
+    [9] : [10]
+    [10] : [X] ("psaltes lyricus")
+
+_Liber Sextus_
+
+CORONAEUS: Veram religionem....
+SALOMO: Magnam profecto gratiam....
+FRIDERICUS: Qui de sua religione dubitat....
+    [1.] Ita omnes.
+  _footnote reference is missing: may be anywhere in these three
+  paragraphs, or may refer to overall paragraph sequence_
+
+... viginti circiter hominum millia necarentur.[1]
+    [1.] Josephus de bello jud.
+  _footnote reference is missing: placement at "necarentur" is
+  conjectural_
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Colloquium heptaplomeres de rerum
+sublimium arcanis abditis, by Jean Bodin
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES ***
+
+***** This file should be named 17859-8.txt or 17859-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/7/8/5/17859/
+
+Produced by Louise Hope, Carlo Traverso and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Biblioth�que nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/17859-8.zip b/17859-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..d43c46c
--- /dev/null
+++ b/17859-8.zip
diff --git a/17859-h.zip b/17859-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..3792ba7
--- /dev/null
+++ b/17859-h.zip
diff --git a/17859-h/17859-h.htm b/17859-h/17859-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..dd77cee
--- /dev/null
+++ b/17859-h/17859-h.htm
@@ -0,0 +1,27908 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
+"http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="la" lang="la">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=utf-8" />
+<meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" />
+<title>The Project Gutenberg eBook of Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis, by Jean Bodin</title>
+
+<style type="text/css">
+
+body { margin-left: 20%;
+       margin-right: 20%;
+       text-align: justify; }
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6 {text-align: center; font-style: normal; font-weight:
+normal; line-height: 1.5; margin-top: .5em; margin-bottom: .5em;}
+
+h1 {font-size: 300%;
+    margin-top: 0.6em;
+    margin-bottom: 0.6em;
+    letter-spacing: 0.12em;
+    word-spacing: 0.2em;
+    text-indent: 0em;}
+h2 {font-size: 150%; margin-top: 2em; margin-bottom: 1em;}
+h3 {font-size: 150%; margin-top: 2em;}
+h4 {font-size: 120%;}
+h5 {font-size: 110%;}
+h6 {font-size: 90%;}
+
+hr {width: 80%; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em;}
+
+div.chapter {page-break-before: always; margin-top: 4em;}
+
+p {text-indent: 1em;
+   margin-top: 0.25em;
+   margin-bottom: 0.25em; }
+
+sup { vertical-align: top; font-size: 0.6em; }
+
+a:link {color:blue; text-decoration:none}
+a:visited {color:blue; text-decoration:none}
+a:hover {color:red}
+
+a.tag {text-decoration: none; vertical-align: .3em; font-size: 80%;
+line-height: 0em; font-style: normal;} 
+
+table {margin-left: auto; margin-right: auto;}
+
+td {vertical-align: top;}
+td.center {text-align: center;}
+td.middle {vertical-align: middle;}
+td.footnote {font-size: 95%; text-align: right; line-height: 1.2;}
+
+p, div {line-height: 1.2em; margin: .8em 0em 0em 0em;}
+.close {margin-top: .4em;}
+
+.verse, .verse3, .couplet {margin-top: 0em;}
+.verse.close, .verse3.close, .couplet.close {margin-top: .4em;}
+.verse {margin-left: 6em;}
+.verse3 {margin-left: 10em;}
+.couplet {margin-left: 7em; text-indent: -1em;}
+
+.footnote {margin: .6em 2em 0em 2em; font-size: 95%;}
+.footnote.poem {margin-left: 8em;}
+
+span.tag {vertical-align: .3em; font-size: 80%; line-height: 0em;
+font-style: normal;}
+.indent {margin-top: 0em; margin-left: 1.5em;}
+
+ins.correction {text-decoration: none; border-bottom: thin dotted red;}
+.pagenum {position: absolute; right: 4%; font-size: 95%;
+font-weight: normal; font-style: normal; text-align: right;
+color: #666; background-color: inherit;}
+
+.mynote {background-color: #DDE; color: #000; padding: .5em;
+margin: 0em 5%; font-family: sans-serif; font-size: 95%;}
+.mynote.fineprint {font-size: 85%; margin: 0em 10%;}
+
+
+</style>
+
+</head>
+
+<body>
+
+<pre>
+The Project Gutenberg EBook of Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis, by Jean Bodin
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
+other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
+whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
+the Project Gutenberg License included with this eBook or online at
+www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
+to check the laws of the country where you are located before using this ebook.
+
+Title: Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis
+
+Author: Jean Bodin
+
+Release Date: February 26, 2006 [EBook #17859]
+[Most recently updated: September 2, 2020]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES ***
+
+
+
+
+Produced by Louise Hope, Carlo Traverso and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+<div class="chapter">
+
+<div class="mynote">
+Transcriber’s Note:<br />
+<br />
+This e-text contains a number of words and phrases in Greek and
+Hebrew:
+<div class="indent">ταχύγραφοι<br />
+שְׁמַע אֲדֹנָי</div>
+If any of these characters do not display properly, you may have an
+incompatible browser or unavailable fonts. First, make sure that the
+browser’s “character set” or “file encoding” is set to Unicode (UTF-8).
+You may also need to change your browser’s default font. All text in
+non-Roman script will have a mouse-hover transliteration:
+<span title = "Greek: hôs">ὧς</span>.<br />
+<br />
+A few typographical errors have been corrected. They have been marked in
+the text with <ins class = "correction" title = "like this">mouse-hover
+popups</ins>. Variant spellings are discussed at the
+<a href = "#spelling">end of this file</a>.
+</div>
+
+<hr />
+
+<h2>JOANNES BODINUS</h2>
+
+<h1>COLLOQUIUM<br />
+HEPTAPLOMERES</h1>
+
+<h3>DE<br />
+RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS</h3>
+
+<h5>e codicibus manuscriptis<br />
+Bibliothecae Academicae Gissensis cum varia lectione<br />
+aliorum apographorum nunc primum typis describendum<br />
+curavit</h5>
+
+<h4>LUDOVICUS NOACK</h4>
+
+<br />
+<br />
+
+
+<h6>1970</h6>
+<h6>GEORG OLMS VERLAG<br />
+HILDESHEIM · NEW YORK</h6>
+
+<hr />
+
+<h6>Dem Nachdruck liegt das Exemplar der Herzog August<br />
+Bibliothek Wolfenbüttel zugrunde. Signatur: Li 565</h6>
+
+<h6>Die fehlerhafte Paginierung wurde beibehalten.</h6>
+
+<div class="mynote fineprint">
+There were no apparent problems with the <i>Paginierung</i>, but the
+footnote numbering was occasionally <i>fehlerhaft</i>.
+</div>
+
+<br />
+<br />
+
+<h6>Reprografischer Nachdruck der Ausgabe<br />
+Schwerin/Paris/London 1857<br />
+Printed in Germany<br />
+Herstellung: fotokop wilhelm weihert, Darmstadt<br />
+Best.-Nr. 5103 211</h6>
+
+<hr />
+
+<h2>Contents</h2>
+
+<table summary="" style="margin-left: auto; margin-right: auto">
+
+<tr>
+<td> <a href="#praefatio">Praefatio</a></td>
+</tr>
+
+<tr>
+<td> <a href="#liber01">Liber Primus</a></td>
+</tr>
+
+<tr>
+<td> <a href="#liber02">Liber Secundus</a></td>
+</tr>
+
+<tr>
+<td> <a href="#liber03">Liber Tertius</a></td>
+</tr>
+
+<tr>
+<td> <a href="#liber04">Liber Quartus</a></td>
+</tr>
+
+<tr>
+<td> <a href="#liber05">Liber Quintus</a></td>
+</tr>
+
+<tr>
+<td> <a href="#liber06">Liber Sextus</a></td>
+</tr>
+
+<tr>
+<td> <a href="#spelling">Transcriber’s Notes on Orthography</a></td>
+</tr>
+
+</table>
+
+<hr />
+
+<h2>JOANNIS BODINI</h2>
+
+<h2>COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES</h2>
+
+<h4>DE</h4>
+
+<h3>RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS.</h3>
+
+<h5>E CODICIBUS MANUSCRIPTIS</h5>
+
+<h5>BIBLIOTHECAE ACADEMICAE GISSENSIS CUM VARIA LECTIONE ALIORUM<br />
+APOGRAPHORUM NUNC PRIMUM TYPIS DESCRIBENDUM</h5>
+
+<h6>CURAVIT</h6>
+
+<h3>LUDOVICUS NOACK,</h3>
+
+<h6>PHILOSOPHIAE DOCTOR, IN UNIVERSITATE GISSENSI PROFESSOR<br />
+EXTRAORDINARIUS.</h6>
+
+<br />
+
+<hr />
+
+<br />
+
+<h4>SUERINI MEGALOBURGIENSIUM,</h4>
+
+<h6>TYPIS ET IMPENSIS FRIDERICI GUILELMI BÆRENSPRUNG, TYPOGRAPHI
+AULICI.</h6>
+
+<table width = "80%">
+<tr>
+<td class="center middle" >PARISIIS,<br />
+FR. KLINCKSIECK.</td>
+<td class="center middle">
+<b>1857</b>
+</td>
+<td class="center middle" >LONDINI,<br />
+D. NUTT.</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr />
+
+<h2>LUDOVICO III.</h2>
+
+<h3>MAGNO DUCI HASSIAE ET AD RHENUM</h3>
+
+<h4>PRINCIPI AC DOMINO SUO INDULGENTISSIMO<br />
+LITERARUM ARTIUMQUE PATRONO SAPIENTI</h4>
+
+<h5>HANC OPERIS BODINIANI EDITIONEM PRINCIPEM</h5>
+
+<h6>VENERABUNDA MENTE</h6>
+
+<br />
+
+<h6>D. D. D.</h6>
+
+<br />
+
+<h5>EDITOR.</h5>
+
+<hr />
+
+</div><!--end chapter-->
+
+<div class="chapter">
+
+<h2><a name="praefatio"></a>PRAEFATIO.</h2>
+
+<span class="pagenum">V</span>
+
+<hr />
+
+<p>
+Joannes Bodinus, Andegavensis, atheismi sua aetate se suspectum reddidit
+cum libris quibusdam editis tum opere, quod quasi cygneam cantationem
+inedilum reliquit. Liber autem inscribitur colloquium heptaplomeres, non
+quod in septem partes distributus esset, sed quod septem viros, operam
+inter se partitos interlocutores, introduxit. Quorum primo Coronaeo
+Romano-Catholicorum, deinde Friderico Lutheranorum, Curtio
+Calvinianorum, Senamo omnium sectarum ethnicarum, Salomoni Judaeorum,
+Octavio Muhammedanorum, Toralbae denique naturalistarum causam tuendam
+commisit, qui omnes ita de fidei controversiis disputant, ut Toralbae
+ratio, quam autor ipse confiteri videtur, triumphet.</p>
+
+<p>
+Leibnitius nobilissimus philosophus, quum recte perspexisset, quanta
+esset auctoritate et gravitate hoc Bodini colloquium ad cognoscendam et
+philosophandi rationem atque formam et religionis sensum rationemque
+aetate reformatoria usitatam, jam senex hujus libri editionem parari
+voluit. Quem laborem aggressus Polycarpus Leyserus, Jurisconsultus
+Helmstadiensis, quominus perficeret, prohibitus est magistratuum
+interdicto. Sub finem saeculi superioris Liber Baro Henricus Christianus
+de Senckenberg, collatis compluribus libris manuscriptis, exemplar hujus
+operis quam correctissimum perfecit, quod praeter alia duo ejusdem
+colloquii exemplaria, quae quidem minoris pretii sunt, inter ornamenta
+bibliothecae academicae Gissensis enumeratur<span class =
+"tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Cf. Adriani, viri nobilissimi ac doctissimi, qui est bibliothecae
+academicae primus praefectus, catalogus codicum manuscriptorum
+bibliothecae Gissensis. Francofurti a.&nbsp;M. 1840. p.
+189&nbsp;sq.</div>
+
+<p>
+Quum igitur, probante Neandro, illustrissimo historiae sacrae auctore
+doctissimus vir Guhrauer libro singulari, qui anno 1841 prodiit,
+<span class="pagenum">VI</span>
+denuo virorum doctorum animos in Bodini colloquium advertisset, non
+inutilem me suscepturum sperabam laborem, si librum illum famosum, qui
+propter periculum, quod religioni recte colendae afferre videbatur, diu
+in bibliothecis ineditus latuit, typis describendum curarem. Hunc autem
+laborem, quo colloquium Bodinianum ad codices correctiores, quantum meae
+vires valebant, emendatum accuratius exprimendum pararetur, ita mihi
+perigendum censui, ut textu codicis Senckenbergiani quasi pro fundamento
+posito compluria exemplaria, quae et in bibliothecis Gissensi et
+Gottingensi Altonanaque asservantur, conferrem et scripturae
+discrepantiam ad marginem libri enotarem.</p>
+
+<p>
+Haec suffectura esse spero ad introducendum librum nomine quidem et fama
+viris doctis et nostratibus et externis diu notum.</p>
+
+<p>
+Dabam Gissae d. XXI m. Maii anni 1857.</p>
+
+<hr />
+
+</div><!--end chapter-->
+
+<div class="chapter">
+
+<span class="pagenum">1</span>
+<h2><a name="liber01">LIBER PRIMUS.</a></h2>
+
+<h4>Ad N. T.</h4>
+
+<p>
+Quod per litteras a me petis, ut de mea peregrinatione ad te scribam,
+omnia ex animi voto contigissent, si tuo complexu frui potuissem, quem
+si semel nactus ero, nunquam me patiar a te divelli.
+Nam cum Adriatici<span class = "tag">1</span> maris littora post
+difficilem navigationem legissemus, Venetiam appulimus, omnium fere
+gentium vel potius<span class = "tag">2</span> orbis universi portum
+communem, quia non modo adspectu et hospitio peregrinorum Veneti
+delectantur, sed etiam illic summa cum libertate vivi potest; et cum
+caeteris civitatibus et regionibus civilia bella aut tyrannorum metus
+aut vectigalium acerbae exactiones aut studiorum cujusque<span class =
+"tag">3</span> molestissimae inquisitiones impendeant, haec sola
+propemodum civitas omnibus his servitutum generibus immunis et libera
+mihi videtur. Quo fit, ut illuc<span class = "tag">4</span> undique
+confluant, qui summa cum libertate ac tranquillitate<span class =
+"tag">5</span> vitam agere decreverunt, seu ad mercaturam seu ad
+opificia seu ad otia liberis hominibus digna animum adjungant.
+Percommode vero accidit, quod cum litteratos homines ac virtutis
+studiosos conquirerem, <i>Paulum Coronaeum</i> nactus sum, qui per omnes
+urbis angulos litterarum et antiquitatis monumenta omnia studiose
+investigabat seque litteratissimis hominibus et illos sibi arctissima
+societate sic conjunxerat, ut domus ejus sacrarium Musarum ac virtutum
+haberetur. Et quoniam corporis habitu admodum tenui ac viribus
+imbecillior erat, quam ut maris jactationes aut longas
+peregrinationes<span class = "tag">6</span> ferre posset,
+at incredibili desiderio teneretur,
+diversarum gentium linguas, studia, ingenia, mores, virtutes
+percipiendi, ac convictum domesticum adsciverat, homines peregrinos
+<i>Fridericum Podamicum, Hieronymum Senamum, Diegum Toralbam, Antonium
+Curtium, Salomonem Barcassium<span class = "tag">7</span>, Octavium
+Fagnolam<span class = "tag">8</span></i>, qui tametsi bonarum artium
+instructissimi essent disciplinis, singulari tamen quisque scientia
+caeteris praestare videbantur. Cura autem in aedibus Coronaei simul
+habitarent, ex omnibus fere orbis regionibus si quid novum aut scitu
+dignum contigisset, facile ab amicis, quos Romae, Constantinopoli,
+Augustae, Hispali, Antwerpiae, Lutetiae conquisierant, litterarum
+<span class="pagenum">2</span>
+ope intelligebant. Nec vero solum urbanitate sermonis ac morum
+suavitate, verum etiam innocentia atque integritate tanta vivebant<span
+class = "tag">9</span>, ut nemo tam sui similis quam omnes omnium
+viderentur; quippe nulla contentione verborum aut vincendi<span class =
+"tag">10</span> cupiditate, sed omnes studio discendi ferebantur, itaque
+omnes cogitationes ac studia ad verum decus traducebant. Illud autem
+optimum, quod Coronaei domus cum infinita librorum ac veterum
+monumentorum varietate ac copia, tum etiam instrumentorum seu ad musicam
+seu ad omnes artes mathematicas refertissima esset; nihil tamen rarius
+mihi visum est, quam pantotheca quadrata sex pedum. Divisio cujusque
+pedis in sex apothecas numerum ex quadrato triginta sex in se ducto
+conficiebat capsulas 1296. Senarium autem selegerat, quod is numerus
+solus inter reliquos<span class = "tag">11</span> perfectus esset ac
+latissime in universa natura pateret, non modo ad plurium animantium
+aetates, quae in hoc numero terminantur, verum etiam quod in tota natura
+sex corpora tantum sint perfecta, sex tantum colores simplices, sex
+sapores simplices, sex harmonici concentus, sex tantum metalla
+simplicia, sex locorum situs, sex etiam sensus cum sensu communi.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Hadriatici</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>totius</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>cuique</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>illic</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius addit: <i>animi</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>peragrationes</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>Barcassum</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>Tagnolam</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>vigebant</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>vivendi</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>digitos</i>.</div>
+
+<p>
+Pantothecam ex olea i.e. ex incorruptibili prope materia fabricari
+jusserat, ut mundi universitatem ejusque suppellectilem et omne
+instrumentum contineret. Principio imagines sexaginta<span class =
+"tag">1</span> inerrantium siderum, deinde planetarum, cometarum
+similiumque impressionum, elementorum, corporum, lapidum, metallorum,
+fossilium, stirpium, animantium quaeque nancisci poterat, ordine<span
+class = "tag">2</span> quaeque suo aptaverat. At quoniam stirpium et
+insectarum omnium forma exiguâ pantothecâ nec contineri nec haberi
+propter raritatem poterat, picturâ vel scripturâ vel genere quaeque suo
+capsulis denotabantur, ut rhinoceros, caper<span class = "tag">3</span>
+indicus hisque similia. Caetera vel inferri curaverat vel illata
+coëmerat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii 48 aut 84; alius plane numerum non addit.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>genere</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>cobras</i> et ad marginem: <i>cuber</i>; alius:
+<i>cabras</i>.</div>
+
+<p>
+Seorsim autem stirpes integras aut radices grandioribus chartis
+contentas habebat, sic tamen, ut particulam stirpium et animantium
+quaeque capsulae continerent, eo tamen ordine, ut extrema primis, media
+utrisque, omnia omnibus apta serie cohaererent, quippe terram inter et
+lapides argillam et cretam utriusque<span class = "tag">1</span> naturae
+media collocarat, inter aquam et adamantes crystallum, inter lapides et
+metalla pyritem sive<span class = "tag">2</span> marcasitharum genus,
+inter lapides et plantas corallium, inter animantes et stirpes ea quae
+zoophyta dicuntur, inter animantes aquatiles et terrestres amphibia,
+inter aquatilia et volatilia pisces volatiles, milvum inquam et
+loliginem, inter volatilia et terrestria bruta vespertilionem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>utrisque</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius legit: <i>sed margaritarum genus
+inter</i>&nbsp;etc.</div>
+
+<p>
+Sic autem compleverat pantothecam, ut sex coloribus simplicibus capsulae
+distinguerentur ad memoriam firmiorem<span class = "tag">1</span>, et
+adversa luce ita collocarat, ut
+<span class="pagenum">3</span>
+omnia facile perspicerentur, nec enim ad angulos rectos dirigebatur, ne
+quid ex capsulis excideret, nec rursus in plano jacebat, quo minus lucis
+reciperet, sed hypotenusae<span class = "tag">2</span> modo innixa
+parieti species omnes eminus intuenti reducto velo proderet, ut<span
+class = "tag">3</span> temporis diuturnitate singula saepius legendo
+fideli memoriae commendarentur. Et quidem in eo tantum profecerat
+Coronaeus, ut omnes loculorum<span class = "tag">4</span> species animo
+comprehensas haberet: quae utilitas non modo in iis quae pantotheca
+continebantur, sed etiam in rebus omnibus quas audiret et legeret se
+ostentabat<span class = "tag">5</span>. Neque enim scribendo vel
+loquendo tempus terebat, ne tantundem de valetudine detraheret, sed
+audiendo, disserendo, meditando judicii vim acerrime sibi comparaverat;
+et cum cibum caperet, aderat anagnostes, qui tantisper aliquid legeret,
+dum fames et sitis commodius jucundiusque expleretur nec ullis
+sermonibus obrueretur<span class = "tag">6</span>. Neque vero
+Peripateticorum in morem<span class = "tag">7</span> ambulando
+disserebatur, quia corporis motum judicio ac memoriae officere putabat,
+nec Stoicorum qui stantes disputabant, quod diu sine taedio et
+articularis morbi periculo fieri posse negabat, nec Academicorum
+cubantium more, quod mollitiem ac somnum exciret<span class =
+"tag">8</span>, sed sedendo. Me vero anagnostem inter domesticos
+asciverat, Romanorum morem secutus, qui etiam inter epulas
+lectionibus<span class = "tag">9</span> rerum memorabilium animos una
+cum corporibus pascebant. Sed cum Romani<span class = "tag">10</span>
+non satis accurate rem propositam eodem momento definirent, Coronaeus in
+sequentem diem, si quid difficilius occurreret, quaestionem differebat,
+ne quis imparatus sententiam eam diceret, a<span class = "tag">11</span>
+qua discedere incongruum<span class = "tag">12</span> arbitraretur.
+Ipse vero compendiosissimis notis, ut <ins class = "correction"
+title = "text reads ‘olium’">olim</ins><span class = "tag">13</span>
+<span title = "Greek: tachugraphoi">ταχύγραφοι</span>, omnia<span class
+= "tag">14</span> fere excipiebam et excepta seorsim describere solebam,
+quod cum aliquamdiu<span class = "tag">15</span> fecissem, multas de
+natura quaestiones, multas etiam de mathematicis, de legum praestantia,
+de optime genere civitatis, de medicina, de fide historiarum collegi.
+Nulla tamen disputatio uberior aut argumenti praestantia dignior mihi
+visa est, quam quae ab Octavii navigatione initium duxit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>faciliorem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>hypothemati</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>locorum</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>ostendebat</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Desunt haec proxima verba in alio codice.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>in modum</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>afferret</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>lectione</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>amici</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>aut</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>congruum</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>quondam</i>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alibi: <i>verba</i>.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Alius: <i>aliquando</i>.</div>
+
+<p>
+Cum enim Coronaeus ad coenam una cum iis quos diximus consedisset
+et ego<span class = "tag">1</span> Phaedonem Platonis, quem antea legere
+coeperam, persequi jussus eum locum attigissem, quo Socrates Aegyptiorum
+cadavera tanto artificio condita fuisse diceret, ut incredibile tempus a
+putredine vindicarentur, Octavius petiit a Coronaeo, ut locum relegerem,
+quod a me factum est. Nam consequentia aeque ac praecedentia<span class
+= "tag">2</span> pertinent<span class = "tag">3</span> ad immortalium
+animorum vim ac potestatem, de quibus copiose ab illius superioribus
+diebus disputatum erat. Hic igitur CORONAEUS: Non satis, inquit, de
+animorum immortalitate nobis disseruisse videmur?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Duo haec verba desunt in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>antecedentia</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in uno codice, sine dubio per lapsum manus vel
+memoriae.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">4</span>
+Plus, inquit SALOMO, quam satis est inter nos ipsos, quibus etiamsi
+nullae demonstrationes exstarent, persuasa jam pridem est immortalitas
+animorum et sempiterna bonis praemia, supplicia sceleratis decreta.</p>
+
+<p>
+Ego vero, inquit TORALBA, utilissimum duco, perspicuas<span class =
+"tag">1</span> omnium rerum et earum praecipue, quae ad pietatem
+pertinent, demonstrationes exquirere, ne ab Epicuraeis rerum divinarum
+irrisionibus<span class = "tag">2</span> imparati offendamur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>perspicuitatem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>irrisoribus</i>.</div>
+
+<p>
+Tum SENAMUS: Multos Deorum contemptores, plures etiam qui nihil a
+belluis nisi figura differunt<span class = "tag">1</span>, Epicureum
+tamen adhuc reperi neminem, i.e. qui Deos nulla praemiorum spe religiose
+coleret, qui frugalissime ac temperatissime viveret<span class =
+"tag">2</span>, qui continentiam, justitiam, fidem, morum integritatem,
+ut Epicurus, amplecteretur<span class = "tag">3</span> mortales tamen
+animos crederet, nec ullum ab immortali Deo negotium cuiquam impendere
+arbitraretur, qui demum<span class = "tag">4</span> summum hominis
+extremumque bonum non in corporis voluptatibus, sed in animi excelsi
+tranquillitate collocaret serena.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>differrent</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Laertius in Epicurum; Seneca in epistolis passim.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>amplexaretur</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>denique</i>.</div>
+
+<p>
+Tum TORALBA: Demus Epicurum his omnibus virtutibus excelluisse, quid
+tamen illi profuerunt, cum divini numinis metum et venerationem quasi
+securi quadam a radice amputaret? Nam sublata praemiorum spe, sublata
+numinis ac poenarum metu, hominum inter homines societas nulla stare
+potest; quis enim fidei et<span class = "tag">1</span> justitiae locus
+esse potest apud eos, qui nihil nisi testem aut judicium metuant? Fuit
+itaque in Epicuro ficta opinio integritatis, cum adversus Deum
+immortalem tam injustus esset<span class = "tag">2</span>, ut omnem illi
+justitiam eriperet, i.e. praemiorum ac poenarum potestatem, neque enim
+aliam ob causam libros de religione<span class = "tag">3</span>
+scripsit, quam ut Diagorae ac Protagorae poenas effugeret.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>aut</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>est</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>religionibus</i>.</div>
+
+<p>
+Tum SENAMUS: Quid est igitur, quamobrem ab aliis sectarum generibus ad
+Epicureos plerique deficiant, ab Epicureis tamen ad alias nulli
+redeant?</p>
+
+<p>
+<span class = "tag">1</span>CORONAEUS: Non magis mirum videri debet,
+quam ex viris castratos quidem posse, sed ex castrato virum fieri
+neminem, ut a pudicitia molles sunt et faciles aditus ad impudicitiam,
+reditus vero ad pudicitiam omnes interclusi<span class = "tag">2</span>
+obsidentur<span class = "tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius addit: <i>Tum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>reclusi</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+Tum<span class = "tag">1</span> OCTAVIUS: Meminisse juvat periculorum
+praeteritorum, ac <i>Neptunum procul a terra spectare furentem</i><span
+class = "tag">2</span>, ut ab hominis istius teterrimi cogitatione quam
+longissime discedamus, nam</p>
+
+<div class="verse3 close">
+me tabula sacer</div>
+<div class="verse">
+Votiva paries indicat humida</div>
+<div class="verse3">
+suspendisse potenti</div>
+<div class="verse">
+Vestimenta maris Deo<span class="tag">3</span>,</div>
+
+<p class = "close">
+<span class="pagenum">5</span>
+ut lyricus ille scribit. Quae enim<span class = "tag">4</span> ex
+Phaedone Platonis mox legit anagnostes, recordationem mihi excitarunt
+periculosissimae navigationis, quam nisi molestum esset, libenter vobis
+enarrarem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Posthaec</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Horatii Epist. I,&nbsp;1.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Horatii Carm. Od. I,&nbsp;5.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Quis non libenter Octavium audiret?</p>
+
+<p>
+<span class = "tag">1</span>OCTAVIUS: Cum in Aegypto urbem Cairam, quam
+incolae a civium multitudine et urbis magnitudine gallinam incubantem
+interpretantur, et circa urbem pyramides antiquas lustrarem, Genevensis
+quidam empiricus, quem mihi socium adjunxeram, persuasit, ut
+Amomiam<span class = "tag">2</span> legeremus; sic enim appellabat
+Aegypti cadavera, quae antiquitus amomo, cardamomo, sala, aceto, melle,
+myrrha, aloë, nardo, cassia<span class = "tag">3</span>, resina
+caeterisque id genus venenis a putredine vindicantibus condita et
+macerata diu fuissent, quorum cadaverum tantam vim subesse
+affirmabat<span class = "tag">4</span>, ut morbis fere omnibus
+mederentur. Ego tametsi hominibus empiricis dubia fide assentior<span
+class = "tag">5</span>, ei tamen acquievi et uterque utriusque ope inter
+pyramides, quam plurimis erutis sepulcris, cadaver <ins class =
+"correction" title = "text reads ‘obvoiutum’">obvolutum</ins> corio
+bubulo detraximus. Sub corium innumerabiles fasciolae densissimisque
+lini replicationibus singulae singulis adjunctae, nec ulla sui<span
+class = "tag">6</span> parte detritae, inauratam cutim contegebant;
+aurum enim, ut minime ignoratis, a corruptione non cadavera modo, sed
+etiam ligna, metalla caeteraque diutissime tuetur. Caro ipsa cum cute
+flavescens ac fusca e duritie ac hypostasi videbatur, qua saccharum
+vetus Creticum: interiora visceribus exenteratis siccissima et in cordis
+sede imago lapidea insculpta, nomine Isidis, Aegypti quondam reginae,
+cujus sepulcrum est in urbe Nysa superioris Arabiae et in marmorea
+columna<span class = "tag">7</span> hoc epitaphium insculptum<span class
+= "tag">8</span>:</p>
+
+<div class = "couplet close">
+Ego Isis sum Aegypti regina<br />
+A Mercurio<span class = "tag">9</span> erudita;</div>
+<div class="couplet">
+Quae ego legibus statui,<br />
+Nemo solvet;</div>
+<div class="verse">
+Ego sum mater<span class = "tag">10</span> Osiridis,<br />
+Ego sum prima frugum inventrix,<br />
+Ego sum Hori<span class = "tag">11</span> regis mater;<br />
+Ego sum in astris canis refulgens;<br />
+Mihi Bubastis urbs condita est.<br />
+Gaude, gaude Aegypte,<br />
+Quae me nutristi!</div>
+
+<p class = "close">
+Sacra Isidis abrogata sunt, ni fallor, Constantini Magni dominatu, ex
+quo constat, cadaver illud ante MCCC annos conditum fuisse, et fieri
+potest, ut ante annorum duo triave millia sepultum fuerit. Erat autem
+virile cadaver et plane inodorum ob nimiam siccitatem. Nam muliebria
+cadavera foetorem ac putredinem
+<span class="pagenum">6</span>
+contrahere potuissent<span class = "tag">12</span>, tum quia foeminarum
+adeps et pulpa plenior ac humidior est, tum etiam quod virginum ac
+mulierum, quae senecta nondum contabuerant cadavera, non ante triduum
+pollinctoribus et pharmacopolis permittebantur<span class =
+"tag">13</span>, ne stuprum cadaveribus inferrent, ut quidem apud
+Herodotum legistis.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius addit: <i>Tum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Ammoniam</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Caesia</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>inesse confirmabat</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>assentiam</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>sua</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>tabula</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>inscriptum</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Herme scilicet trismegisto.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Mulier s. uxor.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>Ori</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>contrahunt facilius</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alius: <i>promittebantur</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Incredibilis ista libido mihi videtur.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Pleraque apud Herodotum fabulosa leguntur, quae Plutarcho
+adversus eum<span class = "tag">1</span> scribendi occasionem
+praebuerunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Herodotum</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Cum a sceleribus istiusmodi abhorreamus<span class =
+"tag">1</span>, incredibilia putamus, quae temporis diuturnitas
+verissima comprobavit. Ac ne longius<span class = "tag">2</span> ab hac
+urbe progrediamur, Malatesta nescio quis princeps Ariminensium avorum
+memoria nobilem cujusdam Germani comitis uxorem, cum religione obligata
+Romam iter haberet, hospitio excepit, sed cum oblato illi stupro nullis
+blanditiarum illecebris, nulla vi adhibita pudicitiam eripere potuisset,
+gladio crudelissime jugulum clausit, ut quam in vivente non poterat, in
+truncato et quidem cruento cadavere<span class = "tag">3</span>
+libidinem satiaret.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Vide Joh. Pontanum Bandellum.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Ne longe</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>corpore</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Non in Aegypto aut in Italia tanti sceleris immanitas resedit,
+sed in Galliam usque pervasit. Ipse quidem vidi Tholosae chirurgum, qui
+in cadavere mulieris, peste mortuae, dicebatur nefariam libidinem
+explevisse <span title = "Greek: kai arthra en arthrois echôn">καὶ ἄρθρα
+ἐν ἄρθροις ἔχων</span>, ut jurisconsulti verbis utamur, deprehensus
+flammis ultricibus stupente populo addictus fuisse, quae quidem Herodoti
+scripta satis confirmare videntur.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Plutarchus patriae decus ac dignitatem, quam Herodotus acerbe
+sugillarat<span class = "tag">1</span>, cum tueri vellet, Herodotum
+contumeliose accepit<span class = "tag">2</span>, qui tamen a M. Tullio
+historiarum<span class = "tag">3</span> parens est appellatus. Et quidem
+ea quae apud Herodotum plerisque fabulosa videbantur, temporis
+diuturnitas verissima comprobavit, ut quae de lycanthrôpia Nerviorum
+deque ventorum eruptione<span class = "tag">4</span> etiamnum hac aetate
+usitata comperiuntur, quae itidem de maritandis puellis, ut ex
+formosarum pretio deformes dotari possint, translatum est in
+potentissimam ac florentissimam rempublicam Sinarum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>jugularat</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>excepit</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>historiae</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>emptione</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Audiamus igitur Octavium caetera persequentem.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Vobis cadaver ipsum ex istis<span class = "tag">1</span>
+sepulcris erutum obtulissem, <span class = "tag">2</span>si mihi per
+Tritonios daemones licuisset. Cum enim domum cadaver importari
+curavissem et in arcam quasi palladium surreptum condidissem, Pistacus
+mercator, qui onusta nave ventorum opportunitatem in Alexandriae portu
+exspectabat, quo quidem me receperam, ut in Italiam post diuturnas
+peregrinationes redirem, vectores acciri jussit, ut vela facerent
+spirante Vulturno. Ego repente arcam in navim; et quia navigium erat
+capacissimum, magnam nautarum et vectorum multitudinem admisit. Est
+enim, ut scitis, Alexandriae
+<span class="pagenum">7</span>
+civitas populosissima et mercatorum peregrinorum multitudine
+abundantissima. Cum portu solveremus, flabat Vulturnus, quem Graeci
+Euronotum, ni fallor, Aegyptii Syrochum a Syria, unde spirat,
+Horatius<span class = "tag">3</span> album Notum vocat, illamque
+serenitatem nobis invexit, quam ille describit hoc versu:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Albus ut obscuro detergit nubila coelo<br />
+Saepe Notus</div>
+
+<p class = "close">
+qui ab Homero eodem sensu <span title =
+"Greek: argestês">ἀργέστης</span> vocatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>ipsis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Pro sequentibus alius ita legit: <i>et in arcam quasi
+Palladium surreptum condidissem, Pistacus</i>&nbsp;etc.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Horatii Od. I,&nbsp;7.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Idem tamen Argestes<span class = "tag">1</span> nostras Galliae
+Narbonensis regiones tanta vi quatit, ut saxa volvere, silvas et domos
+eruere consueverit, quem incolae etiamnum Albanum vocant, eodem quo a
+majoribus nostris nomine appellatum fuisse scribit Plinius.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: At vim ejus venti principio leniorem ita progressu temporis
+percipimus vehementiorem, sed cum longius ab omnibus littoribus
+abessemus, Circius inter Coros omnes rapidissimus, qui ob id ab Homero
+<span title = "Greek: argestês dusaês">ἀργέστης δυσαὴς</span><span class
+= "tag">1</span> appellatur, Vulturno plane contrarius tempestatem
+excitavit, unde commoti fluctus tanto impetu latera navis quatere
+inceperunt, ut contractis velis jacturam<span class = "tag">2</span>
+facere cogeremur mercium graviorum. Jam procella diem noctemque navigium
+afflixerat, cum desituram nautae sperarent, quia tempestatem validiorem
+eo spatio finiri, rarissime biduum, nunquam triduum excedere
+affirmabant; multo violentius tamen quam antea fluctus intumuerant,
+contrario flatu conspirantibus ventis.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Eustathius in Odyss. lib.&nbsp;3.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>jactum</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Didiceram ab Aristotele<span class = "tag">1</span>, ventos
+impetu contrario simul numquam spirare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Aristoteles, in problem. Sect. de ventis.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Hoc forsitan Aristoteles scripsit in umbra Lycei, non in
+scholis nautarum, qui gravissimas procellas non aliter quam contrario
+ventorum flatu cieri tradunt. Hinc<span class = "tag">1</span> illa
+Maronis:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Una Eurus Notusque ruunt creberque procellis<br />
+Africus:</div>
+
+<p class = "close">
+Item Horatii:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Nec timuit praecipitem Africum decertantem Aquilonibus;</div>
+
+<p class = "close">
+Item Virgilii:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Luctantes ventos tempestatesque sonoras;</div>
+
+<p class = "close">
+Nec aliter Homerus Africum et Aquilonem conspirantes facit:</p>
+
+<div class = "verse close">
+<span title = "Greek: hôs d’ anemoi duo ponton orineton ichthuoenta">ὡς
+δ᾽ ἄνεμοι δύο πόντον ὀρίνετον ἰχθυόεντα,</span><br />
+<span title = "Greek: boreês kai zephuros">βορέης καὶ
+ζέφυρος.</span><span class = "tag">2</span></div>
+
+<p class = "close">
+Quae cum satis intelligeret nauclerus, qui nos antea forti animo meliora
+sperare jusserat<span class = "tag">3</span>, attonitus et, ut ait
+ille,</p>
+
+<div class = "verse close">
+Victus violento navita Coro.</div>
+
+<p class = "close">
+<span class="pagenum">8</span>
+omnes ad vacuandam navim compulit, quae continuis fluctibus complebatur.
+Cum autem vehementi jactatione fracta corpora laborem refugerent, jactis
+anchoris, unumquemque ad preces divinas gemebunda oratione excitavit.
+Qua voce exaudita quidam Florentinus Catharinam Senensem, alius virginem
+Lauretanam, huic civitati notissimam, plerique Nicolaum, alii Clementem
+appellare, nonnulli vero lugubri voce canere: „Ave maris stella“ etc.,
+Graeci mercatores vulgari sermone <span title =
+"Greek: sôson hêmas kurie, eleêson hêmas, eisakouson despota">σῶσον
+ἡμᾶς κύριε, ἐλέησον ἡμᾶς, εἰςάκουσον δέσποτα</span>, Judaei suum
+<span title = "Hebrew: sh’ma Adonai">שְׁמַע אֲדֹנָי</span> saepius
+ingeminabant, Ismaëlitae Alexandrini: Ejuche nahbudu, alla, alla, alla,
+malah, ressulala<span class = "tag">4</span>. Venetus quidam sacrificus
+in cista vitrea circulari hostiam consecratam flexis genibus e sinu
+extollens, inquit:</p>
+
+<div class = "verse close">
+O salutaris hostia,<br />
+Quae coeli pandis ostia<span class = "tag">5</span>.</div>
+
+<p class = "close">
+Caetera nostis. Calaber nescio quis clara voce erumpens: A te solo, a te
+o dio peccato habbiamo, il soccorso non gia della creatura, ma del grand
+dio: habia pietado<span class = "tag">6</span> iddio di noi mortali
+ciechi. Massiliensis<span class = "tag">7</span> mercator:</p>
+
+<div class = "verse close">
+L’ esprit, si Dieu le mande,<br />
+Souffle tempestueux,<br />
+Et s’ enfle en la mer grande<br />
+Le flot<span class = "tag">8</span> impetueux;<br />
+Mais si a-t-il besoin,<br />
+Crians à Dieu lamentent,<br />
+Subit il les met loin<br />
+Des maux qui les tourmentent,<br />
+Fait au vent de tempeste<br />
+Sa fureur appaiser,<br />
+Fait que la mer s’ arreste,<br />
+Fait les ondes cesser,</div>
+
+<p class = "close">
+et caetera, quae non memini. Ego cum vota in periculis adeundis semper
+efficacissima fuisse intellexeram, in ora procumbens ab<span class =
+"tag">9</span> immortali Deo veniam flagitiorum precatus, votum feci, si
+periculis ereptus in portum incolumis invaderem, diem illum annua
+festivitate me consecraturum. At Hispanus miles ingenti fluctu
+madefactus Deum consuetis Hispanorum contumeliis nefarie execrabatur: In
+despecho etc. Non dicam caetera: malgrado etc. pere etc. et: à la virgen
+sa madre; postremum illud subjecit: no es poderio che sia comparado à el
+diabolo, insanum carmen illud cogitans:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.</div>
+
+<p class = "close">
+Quae scelera cum audiisset mercator quidam, ira motus nauclerum
+compellavit, ut tantam impietatem maledici supplicio ac jactu
+vindicaret, alioqui futurum ut omnes ob unius flagitia perirent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Secundum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>jussit</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Homeri <ins class = "correction" title =
+"so in original: passage is Il. IX (Ι). 4">Il. X, vs. 4</ins>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius Codex: <i>eiache nohbuem, eiache nostinu, allah</i>;
+alius: <i>ill alah resullala</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>ostium</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>pietà</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>Massal ensis</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>les flots</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">9</span>
+SALOMO: Veteres oborta tempestate, si precibus sedari non posset, sorte
+jacta demergebant eum, in quem sors cecidisset. Sic enim vate Jona
+demerso, cui sors obtigerat, tempestates repente conquieverunt; idem
+futurum fuisse de Hispano opinor tot ac tantas contumelias in Deum
+evomente, atque utinam mos ille in usum revocaretur; sed quoniam sors in
+potentissimum saepius, nunquam tamen nisi<span class = "tag">1</span> in
+meritum<span class = "tag">2</span> cadebat, qui suorum satellitio
+stipatus sacrarum sortium fidem eluderet, ideo<span class =
+"tag">3</span> sortes nauticae desierunt. Sic tamen confirmo nisi suo
+scelere periturum neminem, quin etiam saepe fit, ut unius integritas
+reliquos a praestantibus periculis eripiat, aut solus a naufragiis, ab
+incendio, a popularibus morbis eripiatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest, ut videtur, <i>raro</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>merentem</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ob id</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Cum frustra preces fudisse videremur, bonus genius nauclerum
+impulit, ut Aegyptia cadavera, si quae in navim invecta essent, demergi
+juberet, capitis indicta poena. Hoc ego<span class = "tag">1</span>
+edicto perterritus et ipsa noctis caligine tectus cadaver de arca
+detractum in mare dejeci, sed ita ut nemo senserit. Derepente ventorum
+vis conquievit ac secundis ventis salvi in Cretam pervenimus. Hic
+venerabili<span class = "tag">2</span> canitie senex expansis ad coelum
+manibus, immortali Deo gratias agens, caeteros suo exemplo impulit ad
+laudes divinas. Nos vero voti memores hoc dithyrambo lusimus:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Nunc effunde Deo carmina suavibus<br />
+Linguis ô sacra, qui<span class = "tag">3</span> littora fluctibus<br />
+Ereptus gracili succutiens pede,<br />
+Miraris fremitus aequoris ardui.<br />
+Vos impura procul numina cedite.<br />
+Praestanti maris ac terribili Deo<br />
+Qui suprema ferit sidera vertice,<br />
+Qui moles aqueas sustinet in globum<br />
+Suspensas liquida materia . . . . . .<br />
+Constringente sinu pondera terrea<br />
+Conspirant Zephyri Corus<span class = "tag">4</span> et Africus<br />
+Vulturnique leves et gravis imbribus<br />
+Auster qui rabidis flatibus undique<br />
+Tempestatis ab imo rapidae<span class = "tag">5</span> vado<br />
+Tetram colluviem crebrius excitant.<br />
+Tunc<span class = "tag">6</span> immane strepens et gemitu gravi<br />
+Auras<span class = "tag">7</span> verberat et fervida confluit<br />
+In naves aqua nautis trepidantibus.<br />
+Sed si quis metuens Te precibus sacris<br />
+O ter magne Parens aequoris invocet,<br />
+<span class="pagenum">10</span>
+Extemplo revocans Halcyonum quiem<span class = "tag">8</span><br />
+Nautas incolumes littore collocat<br />
+Qui claris geminant cantica laudibus.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>enim ... dejecit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>venerabilis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>per</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Eurus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>stupida</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>Tum</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>Aures</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>quies</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: O si periculis erepti omnes in hunc modum immortali Deo gratias
+agerent! Sed ingratorum spes tabescet, ut divinissime scriptum est a
+sapientiae magistro.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ego senem illum, qui diuturno navigandi usu caeteris prudentia
+mihi praestare videbatur, rogavi, cur nauclerus Aegyptia cadavera<span
+class = "tag">1</span>, si qua illa<span class = "tag">2</span>
+fuissent, immergi jussisset? Illud mihi reposuit, cadaverum Aegyptiorum
+vectura tempestates semper cieri, cujus rei fidem toties exploratam
+asseverabat, ut nauticis Aegyptiorum legibus cadavera transvehi
+sanctissime prohiberentur; eum<span class = "tag">3</span> enim, qui
+contra faceret, mercium jacturam et omnia detrimenta mercatoribus
+dependere solitum. Qua re intellecta flagitii conscius tacendum hactenus
+mihi putavi, ne quis a me reposceret detrimenta accepta.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>corpora</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>si quae illata</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>is ... sollicitaretur</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Hujus navigationis historia non modo grata, sed etiam
+perutilis mihi videtur, et quae dicendi materiam nobis, si nullam
+haberemus, abunde suppeditaret. Primum, cur ab Aegyptiis cadaveribus
+procellae oriantur, cum aliis alio transvectis cadaveribus nihil tale
+contingat? Haud tamen scio, an sepulcro violato in alienis cadaveribus
+idem futurum sit. Deinde, an daemonum ope maria commoveantur? an vero ab
+exspirationibus, ut physici tradunt. Postremo, cujus precibus in tanta
+religionum varietate navim incolumem Deus in portu collocavit?</p>
+
+<p>
+Sic<span class = "tag">1</span> omnes conticuere, et cum caeteri
+Toralbam intuerentur, quod esset in physicis accuratissime versatus,
+nihil tamen ausus est in rebus tam arduis.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Hic</i>.</div>
+
+<p>
+Sed CORONAEUS, rupto silentio: Satis est, inquit, ea proposuisse, de
+quibus crastina die disputaturi sumus, ut, quod in aliis quaestionibus a
+nobis fieri consuevit, paratiores redeamus. Caeteris annuentibus evocati
+pueri, divinarum laudum suavissima modulatione fidibus, fistulis ac
+vocibus erudite confusa, ut moris erat, uniuscujusque animos
+demulserunt, quibus peractis accepta quisque abeundi venia
+discessere.</p>
+
+</div><!--end chapter-->
+
+<div class="chapter">
+
+<h2><a name="liber02">LIBER SECUNDUS.</a></h2>
+
+<p>
+Postera die redeuntes, cum humanissime se consalutassent et<span class =
+"tag">1</span> quod quisque didicerat colloquio contulissent, paulo post
+laeti<span class = "tag">2</span> consederunt. Hic CORONAEUS litteras
+quas a Corcyraeo mercatore acceperat mihi pro Phaedone
+<span class="pagenum">11</span>
+legendas dedit, quibus ea continebantur, quae Constantinopoli gesta
+fuerant in circumcisione primogeniti Turcarum regis, qui principum, qui
+legatorum conventus, quae frequentia peregrinorum, qualis pompa ludorum
+Circensium, quae convivia, quae largitiones, quantus rerum omnium
+apparatus et quo quaequae ordine gesta fuissent. Et quoniam admirabilia
+videbantur ac prope incredibilia, nisi acta essent in theatro ac
+conspectu tantae hominum multitudinis, quanta unquam in illa urbe fuisse
+memoratur, jussit CORONAEUS ea relegere, quae maxime ad mirabilitatem
+facerent, scilicet funambulorum alacritatem et audaciam, qui semper
+funes ab altissimis pinnaculorum summitatibus aptatos ac distentos
+levissime currerent ac saltarent. Item equitis illius, qui soleas
+ferreas pedum ejusdem equi posteriorum quo vehebatur pernicissime
+currentis a tergo sagitta transfigeret; item ejus, qui erectus in pedes
+super duorum equorum rapidissime currentium sellas<span class =
+"tag">3</span> ferebatur. Item, ut duo equites super sellas duorum
+equorum stantes in pedes erectum gestarent alium sagitta ferientem
+tantisper, dum equi, in quibus stabant, incitatissimo cursu raperentur.
+Item, ut alius trabem ferream ictu vehementi ad tibias nudas
+adjecto<span class = "tag">4</span> rumperet sine cruore ac livore, ut
+etiam soleas ferreas equorum manibus frangeret ac partes ruptas dentibus
+dissecaret, ut etiam jacenti trabes ingentes brachiis supponerentur et
+super incude ferrea superposita pectori malleis gravissimis tunderent,
+nihilosecius tamen omnibus renitentibus levissime resurgeret, ac
+pleraque his similia litterae complectabantur, quae pridie Idus Iulias
+datae fuerunt Corcyrae et Idibus allatae Venetiam, quae<span class =
+"tag">5</span> a Corcyra milliaribus circiter CCL distat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Sequentia haec sex verba in alio codice, desunt.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;In codicibus: <i>soleas</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>advecto</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>quia Corcyra milliaribus circiter CCL</i>, ita ut
+desint quaedam ad sensum.</div>
+
+<p>
+Hic FRIDERICUS: Oportuit igitur, inquit, horis singulis navigium decem
+milliaria percurrere.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Illud spatium horis singulis Euro spirante confici posse non
+dubito, si modo actuaria<span class = "tag">1</span> navis aut myoparo
+pluribus velis incitaretur, qualibus utuntur Piratae, cum naves
+onerarias insequuntur<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>vectuaria</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Cf. Cic. Verr. I, 34. [N.]</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Non satis compertum habeo, quo quaeque temporis spatio navis
+decurrat; illud tamen constat, Pauli Aemilii<span class = "tag">1</span>
+victoriam de Perseo<span class = "tag">2</span> Rege adeptam in
+Macedonia quarto post die divulgatam Romae fuisse ludis theatralibus,
+auctore tamen incerto. Consimilis victoria Romanorum ad Sagram<span
+class = "tag">3</span> fluvium eodem die in Peloponneso praedicabatur.
+Aliud autem praelium adversus Medos ad<span class = "tag">4</span>
+Mycalem Asiae superioris urbem scitum est eodem die in castris Graecorum
+ad Plataeas. Item imperante Domitiano fama Romam perlata est, Antonium
+qui contra Domitianum arma ceperat, eo ipso die quo fractus ac caesus
+est, in Germania victum fuisse, tametsi ab urbe abesset
+<span class="pagenum">12</span>
+milliaribus MMCCCC, et eodem momento, quo Romani Tarquinios ac Latinos
+ingenti praelio fuderant, id ipsum Romam perlatum est, auctore
+incerto.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Plutarchus, Aemilius p.&nbsp;286.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Persio regio</i> vel <i>Persiae rege</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Codices: <i>Sayram</i>, sine dubio falsissime.
+<i>Sagra</i> autem erat nomen fluminis inter Locros et Caulonem,
+Bruttias urbes, siti. [N.]&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>ante</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Haec antiquis mirabilia visa sunt, cum tamen nihil
+frequentius magorum ope ac daemonum fieri soleat, qui etiam in speculis
+arte magica conflatis vel punctis ea, quae toto terrarum orbe geruntur,
+spectanda proponunt. Alii canes emissarios habent, qui omnia dicta,
+facta, gesta, victorias, offensiones denunciant humano sermone, qualem
+habuisse Cornelium Agrippam Wierus discipulus<span class =
+"tag">1</span> ac Paulus Jovius scripsere, quem etiam hero mortuo
+frequens hominum multitudo in flumen Rhodanum nulla vi adactum demergi
+vidit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in uno codice.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Hujusmodi canem loquacem educarat Franciscus<span class =
+"tag">1</span> Senensis, qui avorum memoria populo Romano spectante ac
+sermonem canis audiente flammis est exustus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Francisca ... quae ... exusta</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Multa quidem incredibilia putantur, quibus tamen nihil
+usitatius. Ad extremas Aquilonis oras homines scilicet quasi volucres
+mirabili celeritate remotissimas regiones obire, ut de Apollonio Tyanaeo
+Philostratus scribit<span class = "tag">1</span>, ab ultima Aethiopia et
+Nili fontibus Romam brevi transvolatum<span class = "tag">2</span>. Idem
+Plutarchus de Romulo<span class = "tag">3</span>, de Aristaeo
+Proconnesio, de Cleomede Astypalaeio, ac Hugo Floriacensis<span class =
+"tag">4</span> de comite Matisconensi. Plenus est Sprengerus, pleni
+Olaus Magnus ac<span class = "tag">5</span> Paulus Grilandus, Sylvester
+Prierias, Molitor, Wierus consimilium in aëre sublimi transvectionum
+narrationibus, quae non modo theologorum decretis<span class =
+"tag">6</span>, sed etiam legibus divinis et humanis confirmantur. Et
+quidem Plato libro secundo de legibus cum poenas in eosdem decerneret,
+qui sceleratis magorum artibus uterentur, ab illis incredibilia fieri
+scribit, quae tamen ut<span class = "tag">7</span> certissima confirmat
+Apulejus et<span class = "tag">8</span> ipsae<span class =
+"tag">9</span> magicae artis sive impietatis reus ac propterea publico
+judicio postulatus. Minus, inquit, calles pravissimis opinionibus ea
+putari mendacia, quae vel auditu nova vel visu rudia vel supra captum
+cogitationis ardua videntur. Quae si paullo accuratius contemplaris<span
+class = "tag">10</span>, non modo comperta evidentia, sed etiam factu
+facilia senties. Idem paulo post: Prius, inquit, dejerabo solum istum
+videntem Deum, me vera et comperta narrare ne ulterius dubitetis. Ex
+quibus intelligitur, ea quae nec a natura, nec ab humanis viribus
+proficiscuntur, divina aut daemonum ope exerceri.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>scripsit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>transvectum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Plutarchus, in Romulo 1,&nbsp;4.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Malleus malefic. P. II, qu. 1. cp. 3. p. 250 sqq. Fd.
+Francof. 1588.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio&nbsp;cod.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Augustinus l. 10. de Civit.&nbsp;Dei.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Deest in alio codice; alius habet: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>ipse</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>explorantur</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Volatiles illos nuncios optavi saepe videre, qui sine ullis
+equis aut navigiis immensas<span class = "tag">1</span> regiones momento
+transvolarent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>in magnas</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Memini Petrum Corsum, cum auxiliares copias una cum Vinea
+Francorum legato peteret a rege Turcarum, speculum habuisse, in quo
+<span class="pagenum">13</span>
+quidem uxorem Massiliae cum adulteris ex urbe Constantinopoli
+moechantem<span class = "tag">1</span> videbat, et adultera vicissim
+maritum in speculo contuebatur, quem cum portu solveret ac pridie quam
+Massiliam appelleret redeuntem perinde aspiciebat, ac<span class =
+"tag">2</span> si praesens adfuisset. Sed antequam rediret maritus, sui
+sceleris conscia fugit Antipolim, quo maritus illam persecutus una cum
+liberis adulterio quaesitis et ancilla contrucidavit. Recens est<span
+class = "tag">3</span> ac toti provinciae notissima historia, nec
+absimile est, quod iisdem fere temporibus ad Aquas Sextias ejusdem<span
+class = "tag">4</span> provinciae contigit. Cum enim Guarinus fiscalis
+advocatus discederet ab uxore, ut capitis causam diceret in Senatu
+Parisiorum, pollicitus est uxori, suam se necem, cum moreretur,
+renunciaturum. Eo die quo carnifex gulam illi fregit, uxor in palma
+dextrae manus imaginem mariti leviter expressam pluribus<span class =
+"tag">5</span> praebuit spectandam. Cujus portenti Grignanus provinciae
+praeses Henricum II.<span class = "tag">6</span> Franciae regem fecit
+certiorem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>morantem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ut</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>ejus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>quampluribus</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>X</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Eo pertinet illud, quod Thomas Aquinas scribit, necromantiae
+genus esse, si quis a moribundo stipuletur, ut se mortuo denunciet, quo
+in statu sit futurus.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Optandum quidem esset illud, ut in libris catoptricis earum
+rerum demonstrationes<span class = "tag">1</span> exstarent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>rationes</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Rerum gestarum historia sensibus ipsis nititur, i.e. <span
+title = "Greek: hoti esti">ὅτι ἐστὶ</span>, sed causarum demonstratio,
+scilicet <span title = "Greek: to dioti">τὸ διότι</span>, altius est ab
+intimis philosophiae arcanis repetenda. Mihi tamen videtur memorabilius
+his omnibus, quae literis ipsis Corcyraeis continentur, id quod a
+Suetonio Tranquillo, Plinio, Dione Cassio, Xiphilino memoriae proditum
+est, notissimum Romanum equitem in publicis ludis spectante populi<span
+class = "tag">1</span> corona per catadromum decurrisse insidentem
+elephanto. Catadromum interpretatur Xiphilinus funem ex altissimis
+turrium pinnaculis extentum<span class = "tag">2</span>. Maxime tamen
+attonitus est populus Romanus, descendente<span class = "tag">3</span>
+per funem elephanto, ut Plinius scribit. Hinc veteribus funambuli
+elephantes, quibus nihil admirabilius fieri potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius addit: <i>Romani</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>extensum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>descenso</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Causas earum rerum arduas et in abditis naturae arcanis
+latentes aut Toralbam nobis explicaturum aut video<span class =
+"tag">1</span> neminem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>vides</i>.</div>
+
+<p>
+Hic TORALBA, mista pudore modestia: Nae, inquit, ineptus sum<span class
+= "tag">1</span>, si agnoscam eas laudes, quas mihi Coronaeus injuria
+tribuit, quanquam si arcana naturae tenerem, quae Coronaeus abdita esse
+fatetur<span class = "tag">2</span>, eas tamen quaestiones physici
+dissolvere non esset, qui tantum ea, quae in natura posita sunt,
+intuetur. Daemonum autem et angelorum actiones scrutari ad physica mihi
+pertinere non videntur, sed eos qui <span title =
+"Greek: ta meta physika">τὰ μετὰ φυσικὰ</span> conquirunt,
+<span class="pagenum">14</span>
+cum a divina pendeant voluntate aut impulsu ac potestate daemonum geri
+planum<span class = "tag">3</span> sit. Sed cum Fridericus,
+mathematicarum disciplinarum praestantia clarus, ea quae sunt artibus
+magorum comprehensa studiose legerit, ut quidem ex ejus disputationibus
+saepius audistis, non video quis melius ac certius earum rerum nobis
+aperire causas, quam ipse, possit, modo velit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>sim</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>confitetur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>palam</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Saepe jurisconsultis jure succenseo, qui principia legitima
+scientia quam profitentur hujusmodi providere: Error jus facit, licet se
+invicem decipere, jus esse etiam cum praetor inique decernit. Sed
+nunquam justius illis iratus sum, quam quod mathematices et magiae i.e.
+sapientiae divinae nomina foedissimis ac facinorosissimis hominibus
+concedant. Est enim titulus in Codice Justiniani Augusti de maleficis et
+mathematicis, et utrique eadem scelerum<span class = "tag">1</span>
+immanitate aut impietate damnati, quo quid iniquius fieri potest?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>sceleris</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Hanc jurisprudentiam, quam profitemur ac tuemur, Fridericus
+sugillare consuevit, quod in mathematicorum<span class = "tag">1</span>
+perspicuis ac certissimis demonstrationibus educatus cum ab Euclide ad
+Accursium delabitur, a luce clarissima in atram caliginem et
+labyrinthum<span class = "tag">2</span> errorum inexplicabilem delapsus
+sibi esse videtur. Toralbam quoque saepe audistis hanc legitimam
+scientiam aspernari, qui ita se comparavit ad veri cognitionem, ut nec
+falsum dicere nec audire possit, quod usu venit his, qui omnem animorum
+caliginem perspicuis rationibus<span class = "tag">3</span>
+absterserunt; sed quemadmodum nutrices cum infantibus balbutire solent,
+ita legislatores cum plebe saepius errare necesse est. Cum enim Chaldaei
+magiam i.e. rerum divinarum ac sublimium scientiam ad foedissimam cum
+daemonibus societatem traduxissent, errore populari factum est, ut
+Chaldaei, magi et mathematici pro maleficis usurparentur. Sed omissa
+verborum subtilitate rem teneamus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>mathematica</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>labyrinthos ... inexplicabiles</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>canonibus</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Libenter audirem, sive magum sive maleficum appellare licet, de
+sua scientia disputantem, quia vix alius ea capere possit, quam qui re
+ipsa sit expertus.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Periculum est, ne idem tibi contingeret, Sename, quod non
+ita pridem legato Pontificis Clementis<span class = "tag">1</span>
+accidisse narrat Sylvester Prierias. Cum enim sagarum multitudinem
+carceribus contineret, quae solitas per aëra transvectiones ac<span
+class = "tag">2</span> foedissimas cum daemonibus copulationes,
+saltationes, epulas, adorationes daemonum confiterentur, quae physici ac
+medici ludibria dementium esse affirmabant, judex ipse cum vicario
+quaestionum impietatis collega periculum facere decrevit, pacta
+impunitate uni sagarum, quae<span class = "tag">3</span> in locum a
+daemonibus designatum illos deduxisset. Locus erat urbi proximus; eo
+igitur a saga deducti, paulo remotius ramis arborum contecti
+delituerunt.
+<span class="pagenum">15</span>
+Sub mediam fore noctem conventum advolantis utriusque sexus multitudinis
+et quasi e nubibus delapsarum avium intuentur et ea geri vident, quae ab
+eis gesta verissime narraverant. Postea vero quum adoratis daemonibus
+venena tum animantibus tum frugibus perimendis consueto more
+accepissent, nec amplius quid<span class = "tag">4</span> restaret quam
+<span title = "Greek: dêmou aphesis">δήμου ἄφεσις</span>, ut Apulejus
+loquitur, princeps illius concionis legatum illum Pontificis
+Clementis<span class = "tag">5</span> uno cum vicario acciri mandavit,
+quod adyta<span class = "tag">6</span> sagarum temerare et sacra
+profanis oculis intueri non erubuissent. Itaque e latebris in concionem
+protracti et contumeliis omnibus affecti, ad extremum, etiam tot et
+tantis fustium ictibus caesi et trucidati fuerunt, ut domum aegre
+redeuntes octavo<span class = "tag">7</span> post die exspirarent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Comensis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Haec sequentia quinque verba desunt in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>si</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>aliud</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>Comensis</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>abdita</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>uno</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Memini, cura ad urbem de inopinato eorum casu allatum est,
+Pontifex Clemens<span class = "tag">1</span> rem, uti gesta fuerat,
+divulgari jussit, ne quis postea tam incredulus esset, ut dubitare, aut
+tam impius, ut periculum facere auderet.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Comensis</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Certe quidem incredibili antea desiderio captus sum, sagarum
+transvectiones et conventus cum daemonibus his oculis intueri; sed cum
+hujus argumenti scripta omnia veterum Graecorum et Latinorum
+legumque<span class = "tag">1</span> divinarum et humanarum ab ultima
+antiquitate repetitarum cum nostrorum sortilegorum historiis, indiciis,
+confessionibus et hujusmodi societatis compositionibus<span class =
+"tag">2</span> testium<span class = "tag">3</span> contulissem, tum
+certe assentiri necesse habui <span title = "Greek: hoti esti">ὅτι
+ἐστὶ</span> nec tanto capitis mei periculo experiendum putavi,<span
+class = "tag">4</span> vera essent nec ne, quae vulgo ferebantur, memor
+vulpis Aesopiae, quae cum a leone invitaretur, ut ejus antrum epulandi
+causa subiret, noluit,</p>
+
+<div class = "verse3 close">
+&nbsp;&nbsp;<span class = "tag">5</span>quia me vestigia terrant</div>
+<div class="verse">
+Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>legesque divinas et humanas</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>repositionibus</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>testis</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>tentavi</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Horat. Ep. 1, 1, vs. 74. Caeterum in uno codice
+haec verba desunt.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ut simia tametsi purpura induta sui semper similis est, ita
+quoque daemonum vis ac potestas est ubique terrarum eadem.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Multi multa in universa rerum natura mirantur, nihil tamien
+admirabilius est ea, quae frequens est ubique terrarum <span title =
+"Greek: lukanthrôpia">λυκανθρωπία</span> et <span title =
+"Greek: onanthrôpia">ὀνανθρωπία</span>. Ridiculum antea putaram,
+quod in urbe Caira ferebatur, homines in asinos converti et incredibilia
+populo spectante facere. Fabulosum<span class = "tag">1</span> etiam
+videbatur, quod de Ammonio proditum est, cum asinum philosophiae
+auditorem habuisse, quaeque a Luciano et Apulejo prodita sunt de asino
+aureo ludicra fuisse. Sed cum portu Arciones<span class = "tag">2</span>,
+quae nunc Kueza<span class = "tag">3</span> vocatur, solverem et Arabiae
+felicis littora legerem, frequentes vidimus sagarum praestigias, quae
+homines in asinos ac lupos converterent ac rursus
+<span class="pagenum">16</span>
+humanae figurae restituerent, ut ea quae Homerus de Circe, Herodotus de
+Nerviis, Varro, Pausanias, Plato, Pomponius Mela de Arcadum et Lycaonum
+lycanthrôpia scripserunt, non modo verisimilia, sed pro certis et
+compertis haberem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Ridiculum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Antinaes</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Zaela</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS<span class = "tag">1</span>: Aeque mihi ut vobis incredibilia
+ac ne oculis quidem istis ac sensibus fidem habuissem, nisi sacris
+litteris confirmatum legissem Nabochodonosoris<span class =
+"tag">2</span> ab humana figura in pecudum, item<span class =
+"tag">3</span> virgarum in serpentes conversionem. Nihil tunc amplius
+dubitandum putavi, nisi quis putet, Circem et magos facinum oculis
+fecisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Nebucadnezari</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Si esset illa fascinatio ac vecordia mentibus
+injecta<span class = "tag">1</span>, non mera <span title =
+"Greek: metamorphôsis">μεταμόρφωσις</span>, non virga Mosis virgas
+magorum vorare potuisset, nec arrogantiae poenas lueret
+Nabochodonosor<span class = "tag">2</span>, quem unguibus ac pelle
+villosa contectum, totum septennium pecudis figuram indutum ac mente
+captum, foeno etiam pastum
+fuisse, in sacris litteris testatum habemus. Nam Moses Aegyptiorum magos
+eadem fecisse scribit, quae ipse divina potestate fecerat, i.e.
+serpentes, ranas, sanguinem. At Moses fascinabat neminem, igitur nec
+illi, cum eadem ab ipsis facta fuisse scribat, nec mentem
+Nabochodonosoris cum humana figura ereptam ac restitutam fuisse Daniel
+vates omnium clarissimus prodidisset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>invecta</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Nabuchdonosor</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Videtur Homerus his consentanea scribere de procis illis, quos
+Circe in porcos mutarat, quibus capita, vox, pili porcorum videbantur,
+mens tamen ipsa<span class = "tag">1</span> constans ac figura
+manebat<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class = "verse close">
+<span title =
+"Greek: Hoi de suôn men echon kephalas, phônên te, demas te">Οἱ
+δὲ συῶν μὲν ἔχον κεφαλὰς, φωνήν τε, δέμας τε,</span><br />
+<span title = "Greek: Kai trichas, autar nous ên empedos">Καὶ τρίχας,
+αὐτὰρ νοῦς ἦν ἔμπεδος</span><span class = "tag">3</span>.</div>
+
+<p class = "close">
+Boëthius ita reddidit: Voce et corpore perditis, sola mens stabilis
+semper monstra, quae genuit, patitur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>ita</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>restabat</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Homeri Odyssea <span title =
+"Kappa">Κ</span>,&nbsp;239.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: At non solum corporis figuram mutare saga potest, sed etiam
+mentis ac rationis vim eripere, humana stante figura, ut Philo Ebraeus
+scribit<span class = "tag">1</span> quod antea persuadere mihi non
+poteram, nisi plane exploratum haberem, magi cujusdam capitali maleficio
+mentem adolescenti affinitate mihi conjuncto penitus ereptam fuisse ac
+plane dementem postea semper vixisse, quod Actius Sincerus his versibus
+significat:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Illum illum magicis conabor adurere sacris,<br />
+Qui miserum tota spoliatum mente relinquit,</div>
+
+<p class = "close">
+quae his versibus Lucani consentanea sunt:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Mens hausti nulla sanie polluta veneni<br />
+Excantata perit<span class = "tag">2</span>.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Philo de specialibus legibus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>fuit</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Quid facilius erat Circae, quam procos suos in porcos mutare?
+Id enim fit unius litterae translatione.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">17</span>
+CORONAEUS: Facilius est procorum in porcos mutatio ex morum, quam ex
+litterarum similitudine. Eos enim, qui se ventri ac libidini penitus
+addixerant Circaeisque illecebris mancipaverant, ratione ac mente
+caruisse nec praeter figuram humanam quidquam hominis habuisse opinor,
+contra quam Homerus scripsit, humanam quidem figuram amisisse, mentem
+vero stabilem et inconcussam<span class = "tag">1</span> retinuisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>inconfusam</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Argute id ac vere; sed si hanc solam interpretationem
+feramus, caetera divinis et humanis legibus comprehensa in dubium
+revocabuntur. Neque enim Herodoto, Maroni, Homero, Platoni metamorphosis
+illa hominum in pecudes, sed etiam Moysi, Jesaiae, Danieli, theologis
+clarissimis<span class = "tag">1</span>, narratur. Quin etiam his ipsis
+temporibus apud eosdem Nervios Herodoti, quos Livonas appellamus,
+singulis annis circa solstitium hibernum magna sortilegorum multitudo
+flumine regionis trajecto in lupos mutantur, tum in greges, homines,
+armenta crudelissime grassantur ac duodecimo post die eodem flumine
+transmisso rursus humanam recipiunt figuram. Qua de re quaestiones a
+magistratibus capitales constituuntur, qui cum transmutantur in hunc
+modum, pro sortilegis convictis tenentur. Id autem potissimum accidit
+iis, qui humana carne vescuntur, ut<span class = "tag">2</span> primum
+Lycaoni regi Arcadum<span class = "tag">3</span> contigisse Pausanias
+scribit, cum humanam hostiam Jovi Lycaeo sacrificans libaret, post etiam
+Demarcho Parrhasio, quem M. Varro et Copas, qui Olympionica<span class =
+"tag">4</span> scripsit, cum eidem Jovi humanis hostiis sacrificaret,
+gustato sacrificio derepente in lupum evasisse ac decimo post anno
+humanam figuram recepisse, denique pugillatu olympico<span class =
+"tag">5</span> certaminis praemium tulisse tradunt. Id cum Arcades
+saepius exploratum et compertum habuissent, sacratis legibus<span class
+= "tag">6</span> vetuerunt, poena capitali subjecta, ne quis Lycaei
+Jovis templum ingrederetur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addit alius: <i>pro verissima</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>in Arcadiis</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Olympiaca</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>pugillatum olympici</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>litteris</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Istud quidem mihi videtur persuaderi posse, neminem ex homine
+pecudem sine hominis interitu fieri posse, ac verius putarem, fallaces
+hominum oculos, velut Heracleoticos falsos martyres, fascino
+praestringi.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Praestigias magos facere non dubito, nec tamen semper nec
+omnibus. Cum enim Thuringiam Germaniae inferioris obirem<span class =
+"tag">1</span>, circulator quidam in oppido erat, qui spectaculis
+inanibus plebem imperitam accepta mercede pascebat. Is igitur quadrigam
+onustam foenis una cum equis et quadrigario turba spectante devoravit.
+Deinde cum coelum scandere se velle dixisset, repente a terra sublatus
+est, hunc pedibus uxor apprehensum sequitur, dein ancilla heram pedibus
+apprehensam secuta est, servus ancillam, qui sublimes in aëre suspensi,
+quasi acus a magnete tracti, omnibus<span class = "tag">2</span>
+attonitis aliquamdiu constiterunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Wierus de praestigiis.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt duo haec verba in alio codice.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">18</span>
+CURTIUS: Devorationem quadrigae et quadrigarii ad fascinam pertinere
+judico, sed ascensionem et subvectionem illam daemonis ope factam non
+dubito. Nam Simon magus<span class = "tag">1</span>, spectante Nerone
+cum ceteris principibus et aulicis, in membra secari se jussit, deinde
+membratim concisus revixit, post etiam sublimis in aëra subvectus est ac
+divinos honores et statuam a Caesare adeptus. Quid est enim tam arduum,
+tam contra naturae vim<span class = "tag">2</span>, quod saga illa se
+facturam profiteatur:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Cum volui, ripis ipsis mirantibus amnes<br />
+In fontes redire suos, concussaque sisto,<br />
+Stantia concutio, cantu freta nubila pello,<br />
+Nubilaque induco, ventos abigeque vocoque.<br />
+Vipereas rumpo verbis et carmine fauces,<br />
+Et silvas moveo<span class = "tag">3</span> jubeoque tremiscere
+montes<br />
+Et mugire solum Manesque exire sepulcris,<br />
+Te quoque, Luna, traho.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Justinus Martyr, Clemens et Irenaeus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>viam</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>foveo</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Num tibi, Toralba, videntur haec per naturam, an vero
+daemonum ope fieri potuisse?</p>
+
+<p>
+Hic TORALBA: Ingenue, inquit, aperiam quae sentio, sed illud abs te,
+Coronaee, peto, ne in rebus tam arduis amplius exigas, quam quod
+possum.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Valde amens sim, si scire velim, quae tu nescias.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Aliarum quidem artium veritatem<span class = "tag">1</span> cum
+assequi me posse diffiderem, res ipsas et rerum abditas in natura causas
+omni studio scrutari<span class = "tag">2</span> conatus, idem mihi ipsi
+quod navigantibus usu venit. Nam quo longius a littoribus discedunt, eo
+vada sentiunt profundiora, quousque<span class = "tag">3</span> ab
+omnibus terris longissime remoti<span class = "tag">4</span>
+molybdaenarum<span class = "tag">5</span> propter maris altitudinem usum
+amittant. Ita quoque me in naturas elementorum, fossilium, metallorum,
+stirpium, animantium ac coelestium corporum intuentem, postremo in
+angelorum ac daemonum mirabilem potestatem altius mentis agitatione<span
+class = "tag">6</span> subvectum ratio penitus deseruisse videtur. Quo
+etiam plura scire cupio, quoque attentius et cautius subtilissima
+quaeque persequor, eo me imperitiorem agnosco.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>varietatem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>cogunturque</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>revecti</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Sunt plumbaginas quibus arena e fundo maris detrahi
+consuevit a nautis, ut intelligant, quas in regiones devenerint.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>cogitatione</i>.</div>
+
+<p>
+CDRTIUS: Id profecto non nisi doctissimis hominibus contingere solet.
+Cujus rei causam cum inquirerem, Franciscus Fuxaeus, mathematicorum
+decus, qui a rege Francorum Carolo IX. evocatus, multis spectantibus
+Lutetiae docuit, quod Archimedes olim proposuerat, datum pondus morere
+i.e. <span title = "Greek: dothen baros kinêsai">δοθὲν βάρος
+κινῆσαι</span>, is, inquam, ignorandi scientiam certissimum scientiarum
+perfectiorum principium asseverabat nec ullos<span class =
+"tag">1</span> imperitiores, quam qui se omnia scire arbitrarentur. Id
+autem exemplo docebat eorum, qui semper in gurgustio vel Socratis specu
+conclusi jacuissent, aut quibus pateat coeli spatium
+<span class="pagenum">19</span>
+non amplius tres ulnas; cum evadunt in loca superiora, proximas
+regiones, quas nunquam adspexerunt, mirantur, post etiam in altissima
+montis cacumina subvecti non modo terras remotissimas ac maria, sed
+etiam coelestia sidera libere contemplantur ac pristinam ignorantiam
+attoniti stupent. Plerosque etiam inanis auctoritas trahit, quos ratio
+ducere debuisset. Atqui hi pecorum in modum properant, non qua aut quo
+eundum est<span class = "tag">2</span>, sed quocunque itur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>omnes</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sit</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Hoc certe modo plerique meant<span class = "tag">1</span>. Quis
+enim petenti, unde tanta vis procellarum, unde ventus sit, non
+respondeat, ab exhalatione calida ea gigni? Jam si rationem quaeris,
+Aristoteles ita decrevit, ut de Pythagora quondam discipuli <span title
+= "Greek: Autos epha">Αὐτὸς ἔφα</span>, ipse dixit. Nemo tamen est adeo
+demens, ut putet, calidas siccas exhalationes hieme rigidissima in
+altissimis<span class = "tag">2</span> oceani gurgitibus versus utrumque
+polum, quoties tempestatibus intumescunt, vim ullam habere. Non desunt
+tamen, qui nulla auctoritate, sed ratione sola moventur; rerum omnium
+tamen causas sese reddituros confidunt, cum ne rerum quidem leviorum
+rationes attingere possint, carum inquam, quae in nobis sitae sunt,
+quaeque in omnium oculos incurrunt. Quanto modestius a Plinio, rerum
+naturalium venatore sagacissimo, scriptum est, in plerisque naturae
+majestatem ac numen admirari, quam subtilius exquirere nos debere! Quod
+etiam Alexander Aphrodisias Peripateticus accuratissimus confiteri non
+erubuit, naturam abdidisse causas, cur dentes ferrum<span class =
+"tag">3</span> lima agitante obstupescant. Omnium autem errorum, qui
+sunt innumerabiles, nullus est, in quo gravius a physicis nostris
+peccari possit, quam existimare, omnia quae extra hominum<span class =
+"tag">4</span> potestatem posita sunt, a natura, a causis necessariis,
+aut a fortuna pendere. Qui enim ita sentiunt, Deo aliud aliter agendi
+arbitrium penitus adimere coguntur, qui nec daemonum nec angelorum ullam
+vim necessariam esse ac ne daemones quidem subsistere<span class =
+"tag">5</span> putant, sed ea tantum quae brutis<span class =
+"tag">6</span> sensibus obvia sunt, et eorum, quae sub sensus<span class
+= "tag">7</span> cadunt, si causas ignorant, confiteri turpe
+arbitrantur, aut si negare nequeant, ineptissimam quam nullam causam
+prodere praestabilius opinantur. Ut igitur propositarum quaestionum
+exitus aliquis reperiatur, illud, ni fallor, contra Peripateticos
+statuendum et principiis ac perspieuis demonstrationibus confirmandum
+est, scilicet nulla necessitate primam causam ad agendum obligari, sed
+ea libertate omnia moderari, ut<span class = "tag">8</span> hominum ac
+belluarum impetus coërcere, naturas exanimes regere, ignes quominus
+ardeant prohibere, rerum universitatem nutu quatere ac rursus erigere,
+si velit, possit; contra quam Peripateticorum, Epicureorum ac Stoicorum
+tota natio decrevit, qui non modo causam primam necessitate trahi ad
+agendum, verum etiam ea quae natura fiant, a Deo prohiberi posse
+negant<span class = "tag">9</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>meantur vel necantur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>altis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>ad ferri limam agitatam</i>, vel: <i>ad ferream
+limam agitati</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>humanum</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>existere</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>brutorum</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>sensum</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alexander Aphrodis. l. 1. p.&nbsp;17.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">20</span>
+FREDERICUS: Nemo est eorum, qui modo ullam pietatis opinionem iniverunt,
+qui sentiat, Deum ulla<span class = "tag">1</span> necessitate teneri;
+sed iisdem de rebus aliter physici, aliter theologi statuunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>illa</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quod verum est, semper unum et idem sit oportet<span class =
+"tag">1</span>, nec potest res eadem modo vera theologis, modo falsa
+physicis esse, etiamsi theologorum ac physicorum de rebus iisdem judicia
+saepe contraria occurrant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Quod verum est, semper verum sit oportet</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Perge igitur, Toralba, nisi molestum est, demonstrationem
+ejus rei perspicuam aperire.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Multa quidem Aristotele<span class = "tag">1</span> non ferenda
+de Deo scribit, ut<span class = "tag">2</span> cum eum animal vocat,
+contra quam decuit non tantum physicum, sed etiam metaphysicum, i.e.
+rerum sublimium ac divinarum indagatorem ac speculatorem, quoniam isto
+modo Deum confitetur corporeum esse, cum animal ipse definiat corpus
+animatum. Nihil tamen absurdius, quam causam primam rerum omnium
+effectricem ac conservatricem profiteri<span class = "tag">3</span>
+eandemque servili officio ac necessitate obligare<span class =
+"tag">4</span>, ac nihilominus sibi ipsi liberum arbitrium tribuere.
+Liberum, inquit,<span class = "tag">5</span> hominem diximus, quia causa
+sui est et quem aliena potestas cogere non potest. Quid arrogantius aut
+alienius a physicis decretis? Neque enim majus argumentum habuit
+Plutarchus, ut fatalem Stoicorum opinionem everteret, quam quod posita
+necessitate mundi gubernacula Deo adimerentur, i.e. <span title =
+"Greek: ei anankê memiktai tois pragmasin, oute pantôn kratei ho theos,
+oute panta kata tou ekeinou logou dioikeitai.">εἰ ἀνάγκη μέμικται τοῖς
+πράγμασιν, οὔτε πάντῶν κρατεῖ ὁ θεὸς, οὔτε πάντα κατὰ τοῦ ἐκείνου λόγου
+διοικεῖται.</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Aristotelis Metaphys. lib. 12. de generat. lib.&nbsp;2.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ac cum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>confiteri</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Libr. 8 Physic. Libr. 2 de generat.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Libr. 4 Metaphys.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Est in rebus elementaribus quidem magna varietas et
+inconstantia, sed orbium coelestium mutuis sese complexibus rapientium
+certissimae ac immutabiles conversiones ab immutabili<span class =
+"tag">1</span> causa pendere convincunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>immortali</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Immutabilem<span class = "tag">1</span> Deum esse, physicis
+omnibus ac theologis inter ipsos convenit. At illi putant, inferiorum
+causarum vi ac potestate superiores cohiberi. Probabilius poetae, qui
+flectis fabulis Jovem imperio deorum inferiorum absolvi confitentur,
+superioribus tamen <span title = "Greek: tês adrasteias">τῆς
+ἀδραστείας</span> legibus teneri affirmant. Hanc <span title =
+"Greek: adrasteian">ἀδραστείαν</span>
+seu fatum Parmenides mundum complecti
+dicebat. Chrysippus vero motum aeternum concinne ac decenter aptatum,
+Zeno providentiam, Augustinus fatum uni Deo putat congruere aut
+nemini.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Sequentia haec verba usque ad vocem <i>convenit</i> desunt
+in alio codice.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ebraeus interpres his consentanea scribens: fatum seu <span
+title = "Hebrew: kodesh">קדש</span> est illud, quo sanctitas sanctitatum
+continetur, Deus inquam, omnia intra se recipiens<span class =
+"tag">1</span> ac libera voluntate coërcens.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>despiciens</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si verum est, quod Aristoteles scribit, laude ac vituperio
+dignum esse neminem ob ea quae necessario facit, profecto Deum aeternum
+<span class="pagenum">21</span>
+nullam laudem aut gratiam pro suis erga nos meritis judicat promereri,
+quoniam haec necessario facere cogitur. Ex eo quoque sequitur, rerum
+universarum procuratione Deum absolvi, quoniam providentia duabus tantum
+in rebus cernitur, primum ut res unaquaeque sit, deinde ut bene sit. At
+utrumque necessitas excludit, quia series causarum necessaria rerum
+ordinem stabilem et immutabilem efficit, ut nec flammarum incendio,
+qui<span class = "tag">1</span> in fornace fuerit, eripi nec saluti
+cujusdam contra naturae vim prospici possit. At sublata providentia (qua
+quidem omnia stant, quae videmus et quae non videmus) mundum ipsum
+subverti necesse est. Quod Aristoteles ne confiteri cogeretur, Platonis
+dictum ex Phaedone usurpavit, scilicet rationi consentaneum esse, Deum
+nullam curam habere, i.e. <span title =
+"Greek: eulogôs echei ho theos, oute epimelôn men hêmôn">εὐλόγως
+ἔχει ὁ θεὸς, οὔτε ἐπιμελῶν μὲν
+ἡμῶν</span>. Idem Plato in Politico Deum humani generis pastorem vocat,
+i.e. <span title = "Greek: anthrôpinês agelês poimena">ἀνθρωπίνης ἀγέλης
+ποίμενα</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Hoc argumentum probabile quidem videri potest, non<span class =
+"tag">1</span> tamen necessarium, ut sublata providentia mundus
+concutiatur. Quia si Deus prospicit universitati, aut propter se id
+facit, aut propter mundum; non propter se, quia mundo carere facile
+potest, alioquin non esset se ipso contentus i.e. <span title =
+"Greek: autarkestatos">αὐταρκέστατος</span>, ut non modo a Platone et
+Aristotele, sed etiam a se ipso <span title =
+"Hebrew: shaddai">שָׁדַּי</span>, quod idem est, appellatur. Non enim
+providet mundo propter mundum, quia mundus Dei finis esset, ac propter
+mundum bearetur; semper enim finis praestat iis, quae ad finem
+diriguntur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>ut</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Hoc quidem, Sename, argumento usus est Alexander, ut
+Aristotelis decreta tueretur. Idem tamen longissime ab hac sententia
+discedens: Dicere, inquit, nolle Deum res nostras procurare, alienum a
+majestate divina; invidi enim est et iniqui,
+cum possis nolle meliora; <span title =
+"Greek: to de legein mê boulesthai ton theon tôn entautha pronoein, pantelôs allotrion theou, phthonou tinos kai alogou physeôs">τὸ
+δὲ λέγειν μὴ βούλεσθαι τὸν θεὸν τῶν ἐνταῦθα προνοεῖν,
+παντελῶς ἀλλότριον θεοῦ, φθόνου τινος καὶ ἀλόγου φύσεως</span>.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Senami argumentum una sui parte convincere<span class =
+"tag">1</span> videtur, quia non congruit divinae majestati quicquam
+agere, ob aliud primo et praecipue, quam propter se ipsum. Omnia,
+inquit, creavi propter me<span class = "tag">2</span>, etiam impium ad
+diem ultionis, nec mundi creatione aut procuratione melior futurus erat
+aut beatior, quia nec optimus ante nec beatissimus fuisset. In eo ipso
+tamen sibi placet, ut potentiam creatis rebus ac intelligentibus
+perspicuam faciat, nulla vi, nulla necessitate, nulla denique
+felicitate<span class = "tag">3</span> potiore ductus. Nec potest
+invidiae tribui, si non efficiat meliora quam possit. Nec satis apte
+Proclus ex eo mundi aeternitatem statuit, quoniam ea est rerum caducarum
+natura, ut creatori optimo temporis aut felicitatis gradu nulla possit
+aut debeat exaequari.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>corruere</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>creavit propter se</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>facultate</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Nondum explicata quaestio mihi videtur, quonam modo prima
+causa sit immutabilis, si causarum inferiorum series ac progressus
+<span class="pagenum">22</span>
+mutatur. Quodsi progressio causarum inferiorum immutabilis est, mundum
+hunc necessario stare et ea quae fiunt immutabili superiorum vi ac
+potestate necessaria concludi confitendum erit.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Deus quidem de se ipso testimonium ferens: Ego dominus<span
+class = "tag">1</span> aeternus, inquit; et non mutor<span class =
+"tag">2</span>; item: <i>Coeli tabescent et peribunt, tu autem idem ipse
+es, semper tui similis</i><span class = "tag">3</span>, quae verba
+majestatem ac naturam divinam semper stabilem ac aeternam significant,
+non tamen eripiunt, sed potius confirmant liberam Dei voluntatem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Deus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Jesaias 40,&nbsp;27.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Ps. 102 (101), 27&nbsp;f.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Quid igitur hoc carmine volunt:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Fata regunt orbem et certâ stant omnia lege?</div>
+
+<p>
+TORALBA: Recte equidem: aut fatum nihil est, aut Deus est, qui certas
+omnibus naturis leges praescripsit, quas unus mutare et<span class =
+"tag">1</span> evertere potest; naturae legislator suis legibus solutus
+non a senatu aut populo, sed a se ipso. Cur enim terra non contegitur
+aquis, cum tamen gravior sit? Id Aristoteles ad animantium salutem
+factum tradit. Honestius erat tragoedos imitari, qui cum rei
+difficultatem explicare nequeunt, Deum a machina, <span title =
+"Greek: ton theon apo mêchanês">τὸν θεὸν ἀπὸ μηχανῆς</span>
+eliciunt. Ex hac
+igitur demonstratione colligimus, nihil in natura necessarium esse, quod
+non aliter fieri possit. Quod Algazel, Arabum philosophorum acutissimus,
+erudite perspexit, contra quam Averroës putavit. Quid enim frequentius
+quam ex secali siliginem nasci? ex frumento non semper, sed tamen nimis
+saepe lolium; contrave ex homine serpentem gigni; saepissime monstra ex
+omnium animantium genere oriri, novos etiam et inauditos morbos
+grassari, tum aquarum ingentes eluviones, incendia terrarum inopinata,
+prodigiosos animantium partus, imbres lapideos, sanguineos, lacteos,
+siligineos<span class = "tag">2</span>, portenta denique stupenda nasci
+vidimus, quorum plena est antiquitas, pleni libri, plenae Graecorum,
+Ebraeorum Latinorumque litterae, ut non modo praeter naturam, sed etiam
+repugnante natura fieri sit necesse<span class = "tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>aut convertere</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>saligineos</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Julius Obsequens de prodigiis. Polydor. Vergil. de prodig.
+Joachim Camerarius de portentis. Livius et Plinius passim.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Hippocrates noster, cum popularium et incredibilium et
+incurabilium morborum vim praeter naturam semper animadvertisset, divina
+quadam potestate cieri scripsit. Id axioma Fernelius <span title =
+"Greek: archiatros">ἀρχιατρὸς</span><span class = "tag">1</span> variis
+ac stupendis daemonum actionibus illustravit, idque contra naturalium
+causarum et affectionum progressiones consuetas.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In abditis causis morborum.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Alexander ipse, qui pro Aristotele pugnare consuevit<span class
+= "tag">1</span>, a magistri scriptura<span class = "tag">2</span>
+discedens scribit<span class = "tag">3</span>, naturam saepe mutari tum
+vi, tum moribus, tum votis erga Deum conceptis, quibus morbos et mala
+mitigari et converti<span class = "tag">4</span> asseverat. Quae<span
+class = "tag">5</span> vero maleficorum flagitiis assidue fieri
+<span class="pagenum">23</span>
+legimus, quaeque a Friderico narrata et superioribus mensibus
+Constantinopoli, stupente populo, gesta legit anagnostes, quae quidem
+tota pugnante natura facta intelligitis, num satis arguunt naturae vim
+necessariam et immutabilem non esse? Nam quae aliter eveniunt,
+necessaria ut sint, nullo modo fieri potest, ut Aristoteles ipse
+confitetur<span class = "tag">6</span>, qui tamen casum et fortunam in
+natura statuens, ex opinione plebis necessitatem sustulit de natura.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>decrevit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>sententia</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>scripsit</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>averti</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>Quod</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;<span title = "Greek: Peri hermêneias">Περὶ ἑρμηνείας</span>
+III., cp.15.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Quid ergo Platoni<span class = "tag">1</span> fiet, qui ex
+Homeri sententia auream catenam fingit a Jove demitti coelitus, nisi
+causarum naturalium seriem inviolabilem ac plane immutabilem demus?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In Theaeteto.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Satis, opinor, Homerus seipse explicat, cum Deos illos
+inferiores a superiore<span class = "tag">1</span> quidem sursum trahi
+posse agnoscit, supremum ab inferioribus non item.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>supremo</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ego catenam Homericam nihil aliud esse existimo, quam in visu
+nocturno Jacobi Patriarchae scalâ<span class = "tag">1</span> expressum,
+cujus vertici Deus imminet, qua descensus est angelis a coeli vertice in
+terras et hinc rursus ascensus ad coelum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Gen. 28,&nbsp;12.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Certe Salomonis interpretationem confirmare videtur Proclus
+Academicus et Plutarchus, qui daemones inter deorum et hominum
+naturam<span class = "tag">1</span> collocarunt, <span title =
+"Greek: tous porthmeuontas ta tôn anthrôpôn pros tous theous kai ta tôn theôn pros tous anthrôpous">τούς
+πορθμεύοντας τὰ<span class = "tag">2</span> τῶν ἀνθρώπων πρὸς τοὺς
+θεοὺς καὶ τὰ τῶν θεῶν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους</span>,
+i.e.<span class = "tag">3</span> portantes divina ad homines et humana
+ad Deos. Hoc tamen interest, quod appellatione daemonum deum appellavit,
+<span title = "Greek: kakodaimonas">κακοδαίμονας</span> tantum
+complectuntur. Quin etiam Plato maximum omnium daemonum Deum appellavit.
+Juniores tamen Academici saepius daemones <span title =
+"Greek: phaulous kai kakous">φαύλους καὶ κακούς</span> usurparunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>cathedram</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <span title =
+"Greek: ta tôn theôn pros anthrôpous kai ta tôn anthrôpôn pros tous theous">τὰ
+τῶν θεῶν πρὸς ἀνθρώπους καὶ τὰ τῶν ἀνθρώπων πρὸς τοὺς θεούς</span>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Desunt haec verba interpretantia in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Ex utraque interpretatione sequitur, angelos ac daemones vim
+habere deo minorem, hominibus<span class = "tag">1</span> vero majorem,
+quae tamen vis ac potentia dei potestati aequalis esset, si Deus agendi
+necessitate obligaretur, quoniam causa quaeque quo potentior est, eo
+majores parit<span class = "tag">2</span> effectus, si autem prima causa
+necessario ageret, omnium consequentium causarum potestas esset infinita
+et rei finitae vis infinita esse nequit<span class = "tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt tria haec verba in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Duo haec verba desunt in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Scoti argumentum acutissime collectum lib. II.
+Sententiarum.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Efficacissinum quidem illud esset argumentum, si antecedens
+demonstratione concluderetur.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Quicquid<span class = "tag">1</span> naturaliter agit, ad<span
+class = "tag">2</span> extremum suae potestatis ac facultatis agit,
+v.&nbsp;gr. ignis urit ad summum, non modice aut intra modum, sed
+quantum illi a natura tributum est, Ergo si prima causa naturaliter
+agit, ut Aristoteli placet, vim suam omnem, quae quidem est
+<span class="pagenum">24</span>
+infinita, in causam secundam infundere oportet, eadem ratione causas
+secundas vim infinitam tertiis tribuere, has item consequentibus ad
+extremas usque communicare, hoc est ea quae sunt finita, fluxa, caduca,
+locupletare et augere infinita quadam vi ac potestate, cum omnes
+philosophorum familiae ad Epicureos usque primam causam infinitae
+potestatis ac bonitatis esse fateantur. Atque isto quidem modo causarum
+omnium exaequata esset potestas, item secunda causa cum infinita ista
+potentia coelo finito ac terminato cohaerens, nec ageret nec moveret
+in<span class = "tag">3</span> tempus. Quod quidem Averroi adeo absurdum
+visum est, ut ab Aristotelis sententia discedens primam causam, quod
+esset infinita, segregaverit a coeli agitatione ac secundam causam orbi
+primo ac finito conjugarit, ne<span class = "tag">4</span> finita
+infinitis, sempiterna caducis necessaria connexionis serie copularet.
+Quae connexio necessaria eo absurdior est, quo mentes omnes ac formas a
+materia segregatas<span class = "tag">5</span> simul ac semel a prima
+causa pendere scripsit Aristoteles<span class = "tag">6</span>, quam
+sententiam Avicenna et Averroës Academicos secuti repudiarunt, quia
+secundam causam a prima, tertiam a secunda certa serie derivari
+tradunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addunt alii: <i>Sic autem conficitur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Sequentia sex verba desunt in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>in tempore</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>nec</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>segregatis</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Metaphys. l.&nbsp;9.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Haec quidem Toralbae demonstratio subtiliter et argute est
+conclusa, sed ex eadem demonstratione subvertitur tota naturalis
+disciplina<span class = "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alexander Aphrodisias, Metaphys. l.&nbsp;11.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Quonam modo?</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Quarum enim rerum habetur ulla scientia, causas earum
+necessarias esse oportet. At Toralbae demonstratio causarum necessitatem
+tollit, omnem igitur de natura scientiam funditus subverti oportet,
+quoniam eorum quae casu feruntur aut aliter fieri possunt, scientia non
+magis constare potest, quam reperiendi thesauri disciplina.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Res naturales nec casu, nec temere, nec ordine coeco fiunt, sed
+iisdem legibus et eodem tenore<span class = "tag">1</span>
+progrediuntur, ut posita causa sequatur effectus, nisi divina voluntate
+in omnibus, aut humana in quibusdam, aut vi daemonum in pluribus
+prohibeantur. Neque enim si lapidem sustines, quo minus deorsum feratur,
+aut ignem quo minus sursum<span class = "tag">2</span> abripiatur,
+propterea subrervitur demonstratio, lapidem deorsum vergere, quia
+gravis, ignem sursum, quia levis&nbsp;sit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>tempore</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>seorsum</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ex ratione Toralbae colligimus, primam causam liberam esse,
+non naturalem, non violentam. Nam si cogeretur, non esset voluntas
+libera in Deo, quam aut a superiori causa aut ab aequali aut ab
+inferiori cogi oporteret. Non a superiore, quia supremo nihil superius,
+non ab aequali, quia non esset aequalis, si cogi posset; a se ipso cogi
+non potest, multo minus<span class = "tag">1</span> ab inferiori aut
+imbecilliori causa, cum suprema causa tot ac tantis opibus locuples sit,
+ut excelsior esse nequeat. Non esset autem Dei natura praepotens et
+<span class="pagenum">25</span>
+excellens, si subjungeretur ei necessitati vel naturae, qua coelum,
+maria, terrae ac totus hic mundus regatur, eaque vis ac potestas majore
+ac meliore vi praedita esset quam Deus ipse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>magis</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Gravis quidem haec Toralbae demonstratio, gravior tamen mihi
+videtur, quae ab ipsius Dei omnipotentis ore prodiit: <i>Omnia</i>,
+inquit, <i>quae volui, feci</i><span class = "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Jesaiae 46, 11&nbsp;sq.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Haec quidem perspicua sunt, unum modo restat, quod juniores
+Peripatetici diviniori doctrina imbuti, Aristotelis impia decreta
+minuentes, Deo quidem voluntatem non eripiant<span class =
+"tag">1</span>, sed idem putent esse in Deo Velle et Esse, ita ut illud
+sit quod vult, et quod sit, id ipsum velit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>eripiunt ... putant</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Ut aegris cubilia mutantur et loca, morbus tamen sequitur, ita
+quoque posteri eodem quo primi relabuntur, quia etiam graviora ex his,
+quam ex illis incommoda sequuntur, quia Dei substantia mutari non
+potest. At Dei voluntas, si mutari nequit, non est voluntas, non est ad
+hoc vel illud libera, sed ad hoc tantum praecise<span class =
+"tag">1</span>. Potuit enim Deus duos tresve soles facere, noluit tamen.
+Ita Deus multa vult, est tamen unus, non multa. Non igitur idem est in
+Deo Esse et Velle, quia vult multas et varias formas, non tamen
+infinitas<span class = "tag">2</span> neque aeternas aut simplices
+existere, cum tamen sit ipse infinitus, simplex, aeternus, non multus
+nec multiplex. Idem Deum modis omnibus esse<span class = "tag">3</span>
+necesse est; quodsi mundum quoque necessario esse dicamus, ut illi
+arbitrantur, non potest in Deo esse idem Esse ac Velle, quia mundi
+existentia necessaria Dei voluntatem penitus excludit, nihil enim
+voluntarium fieri potest, ubi violenta necessitas urget.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>praecisa</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tantum infirmas</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>existere</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Demus igitur, Dei voluntate omnia existere, nec idem haberi
+in Deo Esse et Velle, quid ex eo sequitur?</p>
+
+<p>
+TORALBA: Illud imprimis, mundum ab alio quam a sese servari.</p>
+
+<p>
+<span class = "tag">1</span>SENAMUS: Etiam a prima causa servari mundum
+scribit Aristoteles<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest haec Senami interlocutio in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;De generatione et corruptione, lib. II, cp.&nbsp;10.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Ita quidem, sed necessario putat servari atque ob id aeternum
+esse statuit. Si enim a voluntaria causa mundus pendet, ut demonstratum
+esse confido, suapte natura sempiternus esse non potest. Cum enim sint
+agendi principia duo, alterum impetu naturae, alterum nulla necessitate
+fertur, sive ad generationem sive ad rerum genitarum procurationem<span
+class = "tag">1</span> ac tutelam. Cum igitur causam mundi
+effectricem<span class = "tag">2</span> ac conservatricem a fatis et
+Adrastiae<span class = "tag">3</span> legibus liberum ac solutum
+demonstratum sit, nec eandem esse cum essentia voluntatem, sequitur
+opificium illud ab eo deseri posse, quandocunque velit. Desertionem
+interitus sequatur necesse est, cum nihil a seipso servari et<span class
+= "tag">4</span> fieri possit, non est igitur aeternum id, cujus salus
+ab alterius arbitrio ac voluntate pendet. Quod cum intelligeret
+<span class="pagenum">26</span>
+Avicenna, princeps eruditione clarissimus: Creatura, inquit, nihil est
+et ex nihilo, secundum essentiam quidem a prima causa existit. Prima
+autem causa nulla esse potest, si mundus est aeternus. Ex quo sequitur
+altera demonstratio, non minus efficax et utilis, quam superior. Sed
+vereor, ne vobis taedio sim oratione longiori.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>conservationem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Aliua: <i>fictricem</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>naturae</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>aut</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Neque certe nos pigebit hujus dissertationis, ex qua non modo
+voluptatem summam, sed etiam consequimur utilitatem multo majorem.</p>
+
+<p>
+TORALBA: In rebus aeternis nulla est prima, nulla item<span class =
+"tag">1</span> postrema causa, ut ipse Alexander<span class =
+"tag">2</span> confitetur. At mundus primam causam habet, omnium
+consensu physicorum, non est igitur mundus aeternus. Quod cum
+Aristoteles<span class = "tag">3</span> vidisset, omnes causas posuit
+aeternas, maxime tamen, inquit, primas. Cur primas potius, quam medias,
+quam postremas? Cum omnes<span class = "tag">4</span> sint aeternae ac
+eodem momento existere coeperint. Aut si una est prima, quomodo<span
+class = "tag">5</span> consequentes aeternae sint ac simul cum prima,
+cum prioris ac posterioris ratio non ad tempus, sed ad ordinem spectat,
+ut quidem ipsi tradunt. Quae cum absurda sint, confitendum mundum
+aeternum non esse. Si non est aeternus, originem habuisse oportet et
+exitum quoque habiturus est. Id enim omnibus et
+divinis<span class = "tag">6</span> et naturae
+legibus<span class = "tag">7</span> decretum est, quaecunque exitum
+habitura sunt, ortum habuisse, et quae ortus sui principium habuere,
+tandem aliquando interitura. Nam si quod semper esse quit<span class =
+"tag">8</span>, naturam habet immutabilem<span class = "tag">9</span>,
+suapte haec<span class = "tag">10</span> nunquam mutari poterit; si
+nunquam mutari potuit, ac ne gigni quidem potuisse<span class =
+"tag">11</span> constat; sin genitum est, mutari quoque oportuit, ut a
+potentia abiret in actum. Ergo si quid suapte natura mutabile,
+sempiternum esse nequit. Itaque cum Plato nascendi principium mundo
+tribueret, obiturum intellexit, eundem Dei<span class = "tag">12</span>
+tamen bonitate, non suapte natura, sempiternum fore putavit. Sunt igitur
+omnia, quae ortum habuerunt, occasura, nisi opificis nutu arbitrio,
+voluntate, potestate fulciantur. Ex quo planum fit, nulla ratione
+Galenum<span class = "tag">13</span> scripsisse, non sibi necessarium
+videri principium illud: <span title =
+"Greek: pan to gennêton phtharton">πᾶν τὸ γέννητον
+φθαρτόν</span><span class = "tag">14</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>est</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alexander Aphrodisias l. 12 Metaph.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Libr. 6 cp. 8 Phys. libr. 7 Metaph. et&nbsp;12.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>res</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>quonam modo</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;4 Esdr.&nbsp;9.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Plato in Timaeo, in Phaedone. Aristotoles, l. 1.
+de coelo et l. 2 et 6 Metaph.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>queat</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>si vim habet immutabilem</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>natura</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>posse</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;De tuenda valetudine libr.&nbsp;4.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alii: <span title =
+"Greek: phtheirêtai">φθειρῆται</span>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Si decrevit opifex, hoc a se conditum aedificium<span class =
+"tag">1</span> tandem aliquando collapsurum, nihil contra sua decreta
+stare potest<span class = "tag">2</span>. At opifex aeternus mundum
+aliquando interiturum decrevit. At tametsi Philo noster Ebraeus Platonis
+sententiam secutus putat, coelorum accidentia, non essentiam mutatum iri
+ac flagitiosissimum vel de mundi obitu cogitare; amicus tamen Plato,
+amicus Philo, sed magis amica Dei vox, quae neminem dubitare patitur.
+<span class="pagenum">27</span>
+Antiquissima quidem<span class = "tag">3</span> sidera sunt,
+antiquissimi coeli, non tamen aliter ac indumentum veterascent atque
+interibunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>opificium</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Scotus lib, 2 sentent. disp. 2. quaest. 1 et&nbsp;2.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quaedam</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Epicuraei ac Stoici mundum inflammatum iri affirmabant, sic
+enim ille Lucretius<span class = "tag">1</span> Epicuraeus:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Una dies dabit exitio, multosque per annos<br />
+Sustentata ruet moles et machina mundi.</div>
+
+<p class = "close">
+Quae illi nulla demonstratione subjecta scripserunt, cujus tamen maximum
+pondus est ac momentum, non modo<span class = "tag">2</span> ad
+evertenda Peripateticorum decreta, quae nec legibus divinis ullum, nec
+auctoritati locum relinquunt<span class = "tag">3</span>, sed etiam ut
+ii, qui seipsos ac mundum universum tam praeclara origine niti ac
+servari intelligunt<span class = "tag">4</span>, Dei<span class =
+"tag">5</span> O.&nbsp;M. ardentiore desiderio rapiantur atque<span
+class = "tag">6</span> in illius laudes erumpant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt haec duo verba in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tamen</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>reliquere</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Philo in libro de profusis.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>ad Deum O.M</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Mundi labem ac senium tota natura sentit, ac scriptores
+continuis querelis homines nec magnitudine nec robore<span class =
+"tag">1</span> cum majoribus conferri posse tradunt, ut etiamnum ossium
+monumenta testantur atque aetates homuncionum ac pusionum prae illis
+gigantea magnitudine hominibus, qui tribus<span class = "tag">2</span>,
+qui septem, qui octo, qui novem cubitis veteris cubiti altitudinem
+superabant, quae testantur mundi senectam et interitum futurum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Nec robore nec magnitudine</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec duo verba in alio codice.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Non minus necessaria est demonstratio interitus mundi ex ejus
+motu, quam ex ipsius creatoris voluntate. Cum enim coelum moveatur,
+corporeum esse oportet; quicquid autem corporeum est, idem quoque
+divisibile, patibile nec indissolubile esse, physici aeque ac theologi
+summa consensione<span class = "tag">1</span> fatentur. Quod autem
+coelum sit corporeum, non modo perspicitur ex eo, quod mobile est, sed
+etiam quod suis finibus et terminis comprehensum, caetera suo complexu
+ambiat<span class = "tag">2</span>, partes habens extra partes, figuram
+etiam et quantitatem<span class = "tag">3</span> finitam et
+commensurabilem. At quantitas<span class = "tag">4</span> corporea
+motum<span class = "tag">5</span> in se continet, item motus
+figurans<span class = "tag">6</span> qualitatem, quae ipsa sunt
+accidentia. Materiam vero<span class = "tag">7</span> sine forma usquam
+consistere negant<span class = "tag">8</span>. Cum dico coelum, inquit
+ille<span class = "tag">9</span>, tum dico formam, cum<span class =
+"tag">10</span> dico coelum hoc, dico formam hanc in hac materia. Quibus
+verbis coelum ex materia, forma et accidentibus coalescere confitetur,
+ut etiamnum ejus interpretes.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>confessione</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>coërceat</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>qualitatem</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>qualitas</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>materiam</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>figuram</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>autem</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>nequit</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>Aristoteles</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Desunt sequentia haec Aristotelis (l. 4 de coelo)
+verba in alio codice.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Primum igitur disputationis caput copiose et perspicue
+explicatum tenemus, scilicet rerum universitatem et<span class =
+"tag">1</span> quae amplissimo orbis sinu coercentur<span class =
+"tag">2</span>, opificis aeterni arbitratu dissolvi ac propterea tot
+monstra, quae stupore homines afficiunt, tot praestigias et volatus<span
+class = "tag">3</span> maleficorum,
+<span class="pagenum">28</span>
+non a natura, sed praeter naturam aut contra naturam<span class =
+"tag">4</span>, angelorum ac daemonum vi ac potestate fieri.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt sex haec sequentia verba in uno codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>coërcentur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>conatus</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Haec tria verba desunt in alio codice.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si daemones corporales<span class = "tag">1</span> essent,
+minus ambigeretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>aspectabiles</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Disputatio de animorum immortalium natura, i.e. de angelis ac
+daemonibus perdifficilis ac obscura semper visa est. Ac tametsi
+Aristoteles<span class = "tag">1</span> ubique fere daemonia vocat <span
+title = "Greek: zôa">ζῶα</span>, non tamen explicat, corpora sint necne,
+quia Deum quoque animal appellat<span class = "tag">2</span> aeque ac
+daemones. Quaerat, inquit, aliquis, quamobrem anima,<span class =
+"tag">3</span> quae in aëre vagatur, melior sit ac magis immortalis,
+quam quae est in animantibus: <span title =
+"Greek: hê en to aeri psychê tais en tois zôois beltiôn esti kai athanatôtera">ἥ
+ἐν τῷ ἄερι ψυχὴ ταῖς ἐν τοῖς ζῶοις βελτίων ἐστὶ καὶ
+ἀθανατωτέρα</span><span class = "tag">4</span>,
+quo loco vel daemones vel hominum mentes a cadaveribus
+segregatas in aëre vagari confitetur. Plato vero mentis humanae captum
+egredi daemonum disputationem agnoscit; majorum tamen sententiis
+acquiescendum: <span title =
+"Greek: peri de tôn daimonôn eipein kai gnônai tên genesin, meizon ei kath’ hêmas, pisteon de tois eirêkosin emprosthen">περὶ
+δὲ τῶν δαιμόνων εἰπεῖν καὶ γνῶναι τὴν γένεσιν, μεῖζον εἰ καθ᾽ ἡμᾶς,
+πιστέον δὲ τοῖς εἰρηκόσιν ἔμπροσθεν</span><span class = "tag">5</span>.
+Frequens tamen est apud Platonem disputatio de
+daemonibus in Symposio, Protagora, Clitia, Politico, Epimenide,
+Phaedone, Sophista et in libro de legibus. In Theagene quoque apertius:
+Nos, inquit, sicut oves mira divinorum<span class = "tag">6</span>
+pastorum custodia semper egemus; ac tam ineptum putat<span class =
+"tag">7</span>, homines hominum custodiae committere, quam ovium et
+caprarum curam ovibus et capris. Laudat etiam in Cratylo Hesiodi
+sententiam, quod viros bonos et sapientes vita functos daemones
+appellat, quos in Symposio medios inter Deos et homines collocavit,
+aërea natura constantes. Aperte vero in Phaedone angelos, quos<span
+class = "tag">8</span> ubique <span title = "Greek: theous">θεοὺς</span>
+vocat, curatores nostros esse asseverat: <span title =
+"Greek: theous einai hêmôn tous epimelomenous">θεοὺς εἶναι ἡμῶν τοὺς
+ἐπιμελομένους</span>. Quin etiam in Sophista angelum genialem, quem
+juniores<span class = "tag">9</span> Academici <span title =
+"Greek: daimona paredron">δαίμονα πάρεδρον</span> appellant, nos
+quocunque<span class = "tag">10</span> proficiscamur,
+comitari et cogitationes nostras explorare scribit: <span title =
+"Greek: ton xenion ouk hêkista theon synopadon gignomenon, hubreis kai eunomias tôn anthrôpôn kathoran.">τὸν
+ξένιον οὐκ ἥκιστα θεὸν συνοπαδὸν γιγνόμενον, ὕβρεις καὶ εὐνομίας τῶν
+ἀνθρώπων καθορᾶν.</span> Et in Theagene: Adest, inquit, mihi divina
+quadam sorte daemonium quoddam, ab ineunte pueritia me secutum. Cujus
+argumenti occasione accepta omnes Academici disputationes<span class =
+"tag">11</span> varias de natura daemonum instituerunt. Illud autem
+inter ipsos convenit: unicuique<span class = "tag">12</span> daemonium
+ab ortu vitae ducem divino munere concessum. Huc<span class =
+"tag">13</span> Menandri illud:</p>
+
+<div class = "verse close">
+<span title = "Greek: Hapanti daimôn andri tô genomenô">Ἁπάντι δαίμων
+ἀνδρὶ τῷ γενομένῳ,</span><br />
+<span title = "Greek: Hapasin esti metagôgos tou biou">Ἁπᾶσιν ἐστὶ
+μεταγωγὸς τοῦ βίου</span></div>
+
+<p class = "close">
+Nam Socratis adhuc puelli pater oraculum accepit, eum habere ducem
+sexcentis paedagogis meliorem, ut quidem Plutarchus scribit in libro
+<span title = "Greek: Peri tou daimoniou tou Sôkratous">Περὶ τοῦ
+δαιμονίου τοῦ Σωκράτους</span>. Empedocles, qui vivus et spirans in jugo
+montis
+<span class="pagenum">29</span>
+Aetnae a daemonibus sublatus dicitur, unicuique <span title =
+"Greek: kalon kai kakon daimona">καλὸν καὶ κακὸν δαίμονα</span>
+contigisse dicebat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libr. 4 et 12 Metaphys.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Libr. 4 et 12 Metaphys.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>animalia, quae</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Graeca haec desunt in alio codice.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Graeca haec desunt in alio codice.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>divorum</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>putari</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>minores</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>quoque</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>disputatores</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Desunt haec sequentia duodecim verba in alio codice.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>Hic</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Rabbi Moses Aegyptius non quidem ab Empedocle, sed a majoribus
+institutus, etiam unicuique bonum ac malum angelum adesse confirmat.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Si tanta vis daemonum ac angelorum extitisset<span class =
+"tag">1</span>, quantam esse vultis, mihi mirum videtur, quamobrem
+Epicuraei daemonum hypostasin de natura sustulerint?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>existeret</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Epicuraei non tantum ex albo philosophorum, sed etiam hominum
+eximendi nobis sunt, tum quia nihil aut parum<span class =
+"tag">1</span> differunt a judicio ferarum, tum etiam quod solo sensu
+feruntur.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Quando igitur constat, philosophorum ac theologorum vel
+potius mortalium omnium consensu daemones esse, ut ab eorum perspicuis
+actionibus planum est, disseratur illud, si placet, an daemones essentia
+et qualitate sensibili, an vero sola boni et mali discrepantia
+differant, quibus item actionibus ac negotiis implicentur. Quibus
+perspectis ac cognitis perspicuum erit, quid de ostentis, prodigiis,
+fascino, quid denique de sagarum stupendis actionibus ac <span title =
+"Greek: lukanthrôpia">λυκανθρωπίᾳ</span> sentire debeamus. Et quoniam
+Fridericus studiose videtur daemonum vim ac naturam conquisivisse, haud
+dubito quin haec omnia nobis facili sermone sit explicaturus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius addit: <i>admodum</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Si tot ac tam multi philosophi tantaeque eruditionis tot
+saeculis de natura daemonum nihil asseverare potuerunt aut voluerunt,
+quid de homine minime philosopho sperare potestis? Libros quidem de
+strigibus ac sortilegiis<span class = "tag">1</span>, quotquot nancisci
+potui, curiose legi, ut maleficarum actiones utcunque intelligerem, quae
+vobis enarrare pigebit, cum ex iisdem fontibus, quibus ego hausi, illa
+ipsa haurire cuique integrum sit. De natura vero ipsaque daemonum
+origine ac essentia quicquam affirmare<span class = "tag">2</span> si
+velim, ineptus&nbsp;sim.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi <i>sortilegis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>afferre</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Duae sunt omnino demonstrandi artes, una quidem a causis,
+altera vero ab effectibus; itaque si obscurae sint causae, ex ipsis
+tamen effectis eas venari licet, ut si daemonum naturam, <span title =
+"Greek: to dioti">τὸ διότι</span>, capere nequeamus, certe ex eorum
+actionibus <span title = "Greek: to hoti estin">τὸ ὅτι ἐστὶν</span>
+intelligamus.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Nudam historiam, ut vobis morem geram, enarrare non recuso,
+ne quid a me amplius exigatis. Tametsi enim Apulejus sortilegii ac
+veneficii accusatus et qui <span title =
+"Greek: onanthrôpian">ὀνανθρωπίαν</span>
+in seipso expertus fatetur, multo
+subtilius quam caeteri daemonum essentiam explicare potuerit, dubito
+tamen an voluerit necne, quod potuit. Sic autem definivit daemones: sunt
+genere animalia, ingenio rationabilia, animo passiva, corpore aërea,
+tempore aeterna. Quam descriptionem miror Augustinum<span class =
+"tag">1</span> locis omnibus secutum fuisse atque
+<span class="pagenum">30</span>
+in eo potissimum, quod eorum naturam scribit esse aeternam, cum tamen
+Porphyrius, Plutarchus, Plotinus mortales esse tradant, idque Apollinis
+oraculo, i.e. ipsius daemonis maximi testimonio confirmans: Hei mihi
+tripodes lugete, obiit Apollo, excessit, flamma<span class =
+"tag">2</span> coelestis mihi vim affert! Quin enim Plutarchus Ciceronis
+sententiam secutus ob id oracula defecisse scribit, quod daemones, qui
+olim oracula reddebant, interierint<span class = "tag">3</span>. Quodsi
+daemones hominum generi contubernales ac socii tam multa de<span class =
+"tag">4</span> ipsis<span class = "tag">5</span> mentiuntur, quid nobis
+sperandum est de angelorum coelestium sublimiore ac diviniore natura?
+Tametsi vero Philo Judaeus angelos appellat diviniores quasdam ac
+secretiores<span class = "tag">6</span> naturas, Dei praepotentis
+imperio subjectas, quibus quasi legatis utitur; idem tamen in libro de
+mundo angelos ac daemones essentia scribit eosdem<span class =
+"tag">7</span> esse, licet qualitate boni differant a malis<span class =
+"tag">8</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libr. 7 Gen., libr. 8 et 9 de civit. Dei, libr. 3 de
+trinit.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Quinque haec sequentia verba desunt in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>interierunt</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius addit: <i>se</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>ipsi</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>sacratiores</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>ejusdem</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius addit: <span title =
+"Greek: angeloi de eisi psuchai kat’ aëra petomenai">ἄγγελοι
+δέ εἰσι ψυχαὶ κατ᾽ ἀέρα πετομέναι</span>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Libenter audirem; neque enim dissimulare possum, quando primum
+nati daemones sint<span class = "tag">1</span>, quibus nutricibus
+educati, quamque diuturna sit uniuscujusque vita?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>fuerint</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Non esse daemones aeternos, Toralba belle demonstravit, cum
+uni<span class = "tag">1</span> Deo rerum omnium parenti docuerit
+convenire, sed quam diuturna sit eorum vita, mortalium nemini compertum
+opinor, tametsi Plutarchus, Proclus, Porphyrius mille annos definiant ad
+summum, ex ipsius Herodoti<span class = "tag">2</span> sententia, qui
+nymphas decem Phoenicum secula explere scribit, Hieronymus vero Cardanus
+de Facio<span class = "tag">3</span> patre suo<span class =
+"tag">4</span> scribit, <span title = "Greek: daimona paredron">δαίμονα
+πάρεδρον</span> habuisse annos amplius triginta ab eoque didicisse,
+daemonum vitam trecentis aut ad summum quadringentis annis terminari,
+quod perinde est ac si dicerent, hominum vitam annis centum definiri aut
+ad summum 969, quia Methusalem, qui omnium diutissime vixisse fertur,
+non diutius vitam protraxit<span class = "tag">5</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii legunt: <i>Hesiodi</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Tajo</i> vel <i>Pacro</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Deest in aliis.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Cf. 1 Mosis 5, 21 sqq. [N.]</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Mira varietas est Apuleji, Porphyrii et Cardani, cum alius
+daemonum vitam trecentis finiat annis, alius mille, alius aeternos esse
+putet.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Certe immortales non esse constat ex ipsius Toralbae perspicua
+demonstratione, quod etiamnum Eusebii Caesariensis episcopi sententia
+confirmatur, quam ex Plutarcho transtulit in librum <span title =
+"Greek: proparaskeuês euangelikês">προπαρασκευῆς εὐαγγελικῆς</span><span
+class = "tag">1</span>, cum ad Echinades insulas navigium, Tiberio
+imperatore, translatum esset, exauditam fuisse vocem Thamus<span class =
+"tag">2</span>! Ad quam cum Thamus nauclerus respondisset, rursus
+exauditam vocem haec verba resonantem: Cum ad Paludes delatus fueris,
+denuncia clara voce, Panem mortuum esse! Nauclerum metu naufragii
+perterritum, nisi Diis imperantibus paruisset, cum ad Paludes
+appulisset, clara voce denunciasse, Panem<span class = "tag">3</span>
+mortuum esse. Quo dicto
+<span class="pagenum">31</span>
+repente voces ejulantium ac suspirantium hominum, qui tamen nulli erant,
+exauditas fuisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libr. V. cap.&nbsp;17.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Addit alius iteratum: <i>Thamus!</i>&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Pana</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Nihil mirum, si Panem mortuum denunciarent, cum Leviathanem<span
+class = "tag">1</span>, daemonum principem, sacrae litterae moriturum
+testificarentur<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>Leviathan</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ezechielis cp. 29, 3 sqq. Jobi cp. 40, 20.
+Jesaiae cp. 27,&nbsp;1.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Audieram antea daemones et terras et maria tranare, et quasi
+celerrimis equis homines ipsos transvehere momento. Quae si vera sunt,
+cur daemones Echinadum insularum ab hominibus principis sui occasum
+didicerunt, cum daemones dicantur non <span title =
+"Greek: para tou deimainein">παρὰ τοῦ δειμαίνειν</span>,
+ut putat Eusebius, sed quasi
+<span title = "Greek: daêmones">δαήμονες</span>, eodem sensu Ebraei
+<span title = "Hebrew: yideonim">יְדֵעֹנִים</span> a verbo <span title =
+"Hebrew: yada">יָדַע</span>, quod <i>scire</i> significat.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ego daemones ea scire opinor, quae persuaderi<span class =
+"tag">1</span> possunt, sed verius est, eis<span class = "tag">2</span>
+ab immortali Deo regiones ac loca circumscripta esse, quae praetergredi
+nequeant. Argumento sit, quod Caesarius scribit, presbyteri cujusdam
+Coloniensis filiam a daemone obsessam patris<span class = "tag">3</span>
+jussu ultra Rhenum transvectam fuisse ac eodem momento a daemone
+desertam, patrem vero tot ac tantis ictibus verberatum et contrucidatum,
+ut paulo post mortuus sit. Ex quo intelligitur, daemonis illius
+potestatem ultra<span class = "tag">4</span> flumen terminatam fuisse.
+Consimile quiddam scribit Hermias: cum quidam parricida matrem
+interfecisset et a daemonibus acerbe torqueretur, consultus Apollo
+respondit, aliam regionem ei quaerendam esse, atque ita illum in insulam
+e gurgite fluminis emersam transvectum cruciari desiisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quo pervadere</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>illis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>patrio</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>citra</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Certe Friderici sententiam confirmare videtur id, quod in sacris
+litteris<span class = "tag">1</span> legimus, angelum Dei alligavisse in
+Aegypto superiori daemonem Asmodeum<span class = "tag">2</span>, qui
+septem Sarae<span class = "tag">3</span> maritos antea necarat. Nam in
+eo quoque summa Dei bonitas conspicua fit, quod non modo serpentes et
+feras saeviores, verum etiam nequiores daemones in desertissima loca
+deportari jussit, quo minus hominum coetibus ac societatibus noceant,
+nec nisi ad justissimam ultionem impiorum<span class = "tag">4</span>
+solvi. Et quidem lege divina solenni expiationum die pontifex hircos
+duos sortiri jubetur, alterum quidem aeterno Deo sacrificandum, alterum
+vero Zazali<span class = "tag">5</span> dedendum, quem LXXII interpretes
+appellant <span title = "Greek: apopompaion">ἀποπομπαῖον</span>, quem in
+verticem montis deduci mos erat ac de monte praecipitem dare. Locum vero
+rubrum<span class = "tag">6</span>, quo quidem vinctus erat, candidum
+fieri dicebant, si Deus placatus esset<span class = "tag">7</span>, quod
+a caprario buccina solebat significari laeto clangore, ac proximas
+quasque regiones consimili clangore gratulationem publicam significare,
+nec tamen caper dictus<span class = "tag">8</span> Azazel usquam
+terrarum reperiebatur. Quo pertinere ajunt illud ex Jesaia<span class =
+"tag">9</span>: <i>Si scelera vestra coccino rubicundiora fuerint, nive
+candidiora</i>
+<span class="pagenum">32</span>
+<i>fient.</i> Quibus sane congruit, quod R. Moses ex litteribus
+ritualibus Chaldaeorum et Sabaeorum tradit,<span class = "tag">10</span>
+veteres Idolatras in loco deserto daemones conquisivisse atque iis
+sacrificare solitos, devotionibus in scrobes procuratis, effuso cruore,
+tum epulari et convirari<span class = "tag">11</span> consuevisse, quod
+sanctissima divina lege prohibetur ac propterea hostiarum sanguis ad
+plagam altaris aquilonarem<span class = "tag">12</span> effundi jubetur.
+Non quidem desunt ubique daemones, qui omnia<span class =
+"tag">13</span> omnium dicta, gesta, facta diligentissime explorant,
+pars tamen maxima circa sepulcra aut patibula, aut in antris aut in
+montibus aut per silvas aut circa littora oberrant, quos Graeci Satyros,
+Sylvanos, Tritones, Manes, Nymphas, Dryadas, Hamadryadas, Oreadas
+appellant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>libris</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Tobiae VIII,&nbsp;3.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Annae</i> vel <i>Susannae</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>carceribus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>Azazeli</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>coccinum</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Cf. de hoc Azazelo 3 Mosis 16, 8. 10. 26. [N.]&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Duo codices legunt: <i>dicatus Zazeli</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Jesaiae 1,&nbsp;18.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>tradidit</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Duo Codices habent: <i>copulari</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>aquilonaris</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Num igitur daemones illi sepulcrales et cadaverum Aegyptiorum
+custodes vinculis soluti, fines sibi destinatos praetergressi maria
+trajiciunt ac procellas excitant, ut erepta cadavera sibi
+restituantur<span class = "tag">1</span>?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Responsum huic quaestioni in omnibus Codicibus deesse, adnotat
+Senckenbergius.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si verum est, daemonem<span class = "tag">1</span> illum
+Agrippinensem, qui deserta puella parentem necavit, latissimam Rheni
+fossam trajicere non potuisse, nec vada rapidissimi fluminis tranare,
+praesens remedium haberemus adversus daemones, qui tantam foeminarum
+multitudinem obsident, ut uno die plures octoginta Romae videremus
+acerbissime cruciatas, quae nullis exorcistarum execrationibus liberari
+potuerunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius false: <i>daemonium</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Nunquam<span class = "tag">1</span> vis ac natura daemonum
+magis conspicua fuit, quam in obsessis, quos Graeci <span title =
+"Greek: endaimoniôntas kai entheous kai enthousiastikous kai
+engastrimuthous kai engastrimanteis kai sternomanteis kai
+Eurykleas">ἐνδαιμονιῶντας καὶ ἐνθέους καὶ ἐνθουσιαστικοὺς καὶ
+ἐγγαστριμύθους καὶ ἐγγαστριμάντεις καὶ στερνομάντεις καὶ
+Εὐρυκλέας</span><span class = "tag">2</span> appellant, quorum maximam
+copiam olim ubique fuisse legimus. Vidimus ipsi in monasterio Kentorpio
+Germaniae inferioris virgines devotas<span class = "tag">3</span> a
+daemonibus sursum deorsum jactari ac interdum altius a terra sublevatas,
+casu levissimo relabi, sine sensu doloris, tum assiduo risu cachinnos
+movere, seque ipsas mutuis ictibus contundere bacchantium in modum ac
+foetidissimo halitu aërem ambientem conspurcare. Id enim daemonum fere
+proprium est, ut teterrimo foetore proxima quaeque loca quasi sulphuris
+ac putrium cadaverum odore imbuant. Contra vero angeli ambrosium spirant
+vertice odorem. Illud etiam deprehensum, si quis coram daemoniacis illis
+vestalibus sacris<span class = "tag">4</span> preces funderet aut
+divinis laudibus exerceretur, doloribus acerbissimis obsessas cruciari,
+si ipsae horarias preces latinis verbis enunciarent aut fabellam
+narrantibus audientiam facerent, cruciatu levari. Cum a magistratu
+rogarentur, ecquis illas daemonibus mancipasset, Elsam Kamam. Coenobii
+ancillam, incusabant, quod illa non erubuit confiteri, ac sortilegii
+damnata rogis ardentibus exusta&nbsp;est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Nusquam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;<span title = "Greek: Euruklês">Εὐρυκλῆς</span> erat nomen
+celeberrimi cujusdam ventriloqui saepiusque pro ventriloquo in universum
+usurpatum. [N.]&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>totas</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>sacras</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">33</span>
+SENAMUS: Memini Romae Benedictinum exorcistam obsessas a daemonibus
+rogantem, quem id fecisse suspicarentur, daemones respondisse, Judaeorum
+id ope factum, quod indignarentur Judaei, foeminas a sua religione ad
+christianam defecisse.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Quod a Gentili avorum religione ad peregrinam defecissent,
+forsitan daemonibus sui obsidendi occasionem praebuerunt, sed Judaeorum
+id ope<span class = "tag">1</span> factum, nemini credibile videatur.
+Daemones potius falsis accusationibus et criminibus<span class =
+"tag">2</span> Judaeos, quibus infestissimi semper fuerunt, circumveniri
+cupiebant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>opera</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>criminationibus vel incriminationibus</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Nobilior extat historia Antonii Segneti<span class =
+"tag">1</span> Belgae, equitis aurati ac senatoris, cujus filius cum
+saga contubernium traxerat<span class = "tag">2</span>. Sed cum jussu
+patris uxorem nobilem sibi despondisset, saga non aliter quam Medea
+zelotypiae furore saucia, quod Jason Creontis regis Corinthiorum filiam
+duxisset, daemonis ope rivalem ita conturbavit, ut saepius in sublime
+veheretur, deinde huc illuc agitata dejiceretur. Cum vero parturiret,
+saga cubiculum parturientis ingressa illam in tantum soporem ac stuporem
+egit, ut sine sensu parienti foetum<span class = "tag">3</span>
+eriperet.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Sequeti vel Suqueti</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>contraxerat</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>infantem</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quid si pater filium ab utero voverat daemonibus, id enim
+sortilegis fere consuetum est, ac propterea divina lex execratione
+gravissima detestatur eos, qui liberos voverint deo Molocho.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Non minus memorabile est, quod in monasterio montis Hessorum
+virgines sacrae a daemonibus tanta vi obsessae fuerunt, ut cum canibus
+atris copulari viderentur, deinde sursum deorsum jactari ac teterrimos
+foetores exspirare.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Quid si Deus ultionem istam daemonibus permisit, quod
+forsan<span class = "tag">1</span> canibus, ut interdum contigit,
+copularentur. Nihil enim detestabilius, quam<span class = "tag">2</span>
+votam Numini virginem immundissimae bestiae prostituere, ac propterea
+divina lex<span class = "tag">3</span> eodem capite vetuit offerri Deo
+pretium canis ac mercedem meretricis, tum sequens<span class =
+"tag">4</span> caput supplicium extremum irrogat eis qui pecudibus
+copulantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>forsitan</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec quinque sequentia verba in uno codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deuteron. 23, 18. 27, 21. coll. Levit. 18, 23.
+20, 13&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>sequenti capite</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Immane scelus istud a monialibus mutum scelus appellatur. Neque
+id novum, si Aeliano<span class = "tag">1</span> credimus, qui civem
+Romanum scribit accusationem instituisse adversus canem<span class =
+"tag">2</span> adulterum uxoris. Et in Aremorica Celtarum bos puellam
+peperit, quae nihil bubulum habuit praeter alterum pedem, unde graves
+controversiae extiterunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> De varia hist.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Non tam mirum est, hominem pecori quam daemoni copulari. At
+non ita pridem in monasterio Coloniensi Gertrudis puella daemonem
+<span class="pagenum">34</span>
+habuit concubinum, et in ejus scrinio litterae amatoriae illius et
+ejus<span class = "tag">1</span> ad daemonem
+repertae<span class = "tag">2</span> fuerunt, nec multo post
+omnes<span class = "tag">3</span> moniales a daemonibus obsessae.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ad eum daemonem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>compertae</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>sociae</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Earum rerum historias mirari facilius est, quam qua ratione
+fieri possint exquirere. Nam memini, cum essem in Hispania, Magdalenam
+Cruciam<span class = "tag">1</span>, monasterii Cordubensis principem, a
+Paulo III. Pontifice Maximo veniam impetrasse, quod annos amplius
+triginta cum atro daemone Ephialte concubuisset, tametsi tantam vitae ac
+religionis integritatem prae se ferret, ut quasi ab angelo, dum sacra
+fierent, sublimis veheretur a terra, quod Porphyrius etiam Jamblicho
+sacra facienti contigisse tradit; quin etiam in hostia exadorea post
+consecrationem ab altaribus<span class = "tag">2</span>, fisso
+pariete,<span class = "tag">3</span> in buccam monialis evolare
+videatur. Ab ea non aliter, quam ab oraculo patres ac pontifices<span
+class = "tag">4</span> responsum<span class = "tag">5</span> quaerebant.
+Notissima est ubique pervulgata historia, nec dissimile est, quod
+Franciscus Picus scribit, se vidisse Benedictum Bernam sacerdotem
+flammis ambustum,<span class = "tag">6</span> quod annos amplius
+quadraginta cum Hyphialte (ut illa cum Ephialte) concubuisset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Cruceam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>alterius</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>fuco pari</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>principes</i>; alibi: <i>princeps et
+pontifex</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>responsa</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>combustum</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Etiamnum<span class = "tag">1</span> daemones utriusque sexus
+incubos et succubos Italia parit? vereor, ne<span class = "tag">2</span>
+medicis plane haec deliria videantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Etiamne</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ut</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: At Fernelius, clarissimus Henrici II. Francorum archiater,
+nobilissimum adolescentem a daemone obsessum scribit, qui tametsi
+litteras nunquam didicisset, Graece tamen loqueretur. Et Philippus
+Melanchthon tradit, mulierculam quandam, cum a daemone cruciaretur,
+graece loqui solitam ac bellum sacrum, quo Germania pene tota
+deflagravit, hoc carmine denunciasse: <span title =
+"Greek: estai anankê epi tês gês kai hormê en tô laô toutô">ἔσται
+ἀνάγκη ἐπὶ τῆς γῆς καὶ ὁρμὴ ἐν τῷ λαῷ τούτῳ</span>.
+Qua de re cum inter theologas ac medicos varie
+disputaretur, sciolus quidam medicus, ne nihil ignorasse videretur, a
+melancholia peregrinam linguam excitari posse contendebat, sed non sine
+risu ac sibilo palam explosus&nbsp;est.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Illud facile refelli poterat, cum <span title =
+"Greek: engastrimuthoi kai sternomanteis">ἐγγαστρίμυθοι καὶ
+στερνομάντεις</span> bucca conclusa aut etiam exserta lingua,
+mox etiam e vulva diserte loquerentur.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Sed mirum est, obsessos a daemonibus lustralis aquae
+conspersionem abhorrere, ut quidem Cyprianus scribit et experientia
+saepissime expertum est. At Philippus Melanchthon<span class =
+"tag">1</span> aliquando se daemoni fucum fecisse jactavit, cum obsessum
+a daemone aqua pura aspersisset, aeque enim<span class = "tag">2</span>
+hanc atque illam refugiebat<span class = "tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> 2 ep. ad Mycon.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>idem</i>; alibi: <i>eum ... refugisse</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ego daemones lustralem aquam duplici de causa detestari opinor,
+primo quod sua puritate labes abstergit, daemones vero impuritate
+<span class="pagenum">35</span>
+delectantur ac propterea frequentes lotiones lex divina jubet, quas
+sortilegi execrantur. Deinde aqua lustralis sale conspergitur, quo res
+omnes a putredine servantur, officium vere daemonum est perdere ac
+corrumpere. Itaque divina lex<span class = "tag">1</span> omnibus
+sacrificiis salem inspergi jubet, cujus vim cum intelligeret Plato,
+salem Diis gratum esse scribit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Levitici 2, 13. Cf. Marci 9,&nbsp;48.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ita disserendi ratione quodammodo quae qualisque sit daemonum
+vis ac natura perspicitur. Nam Paulus Grilandus jurisconsultus,
+quaestionum impietatis judex, scribit, quendam neophytum ab uxore ad
+sortilegorum convivia daemonis ope procul a domo subvectum sub nucem
+Beneventanam<span class = "tag">1</span>, et cum ferculis appositis ad
+epulandum saepissime salem peteret, tandem aliquid salis simile allatum
+esse eumque in haec verba erupisse: Lodato sia Dio, pure evenuto questo
+sale! Qua voce daemones ac sagarum concionem epulasque fictas
+disparuisse et cum solus neophytus restitisset<span class =
+"tag">2</span>, domum, a qua milliaribus circiter quinquagin<ins class =
+"correction" title = "text reads ‘..tad is..’">ta dis</ins>tabat, nudum
+rediisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>sub arborem nucis Beneventanae</i>; alius: <i>sub
+urbem</i>&nbsp;etc.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>extitisset</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Usitatissimum omnibus rusticis est, salem infantium ori
+admovere, quasi praesens amuletum adversus maleficia sortilegorum.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: An quia veteres uno consensu tradunt, maris naturam omnes
+impuritates expiare; scribit enim Hippocrates<span class =
+"tag">1</span>, suae aetatis exorcistas maleficia expurgare<span class =
+"tag">2</span> solitos, demersis in mare his omnibus, a quibus maleficia
+impendere dicebantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In libro de morbo sacro.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>purgare</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ego quidem illos exorcistas, qui Ulpiano<span class =
+"tag">1</span> impostores vocantur, ob id suspectos impietatis habeo,
+quod cum daemonibus colloquium<span class = "tag">2</span> serunt et
+ridicula seriis miscentes sacris devotionibus abutuntur, saepius tamen
+temere lascivientes a daemonibus corripiuntur aut acerbe cruciantur, ut
+septem illos exorcistas legimus in Actis,<span class = "tag">3</span>
+cum daemonium<span class = "tag">4</span> in obsesso interpellarent his
+verbis: Adjuro vos per Jesum, quem Paulus praedicat, et respondit
+daemon: Jesum novi et Paulum scio, vos autem qui estis? Et irruens
+daemonium omnes ad furorem adegit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libro 1. de variis cognitionibus et l. 21. de decurionibus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>colloquia</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Actorum 19,&nbsp;13.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>daemonem</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Memini, me apud Gregorium Pontificem Maximum legisse,
+presbyterum quendam a daemone correptum fuisse, cum sacram stolam
+puellae obsessae superposuisset. Et certe Origines in Matthaeum,
+daemones in obsessis interrogari summopere vetat.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Primus Hippocrates exorcistas ut impurissimos homines, qui
+prius sanctissimi putabantur ac divinissimi, scriptis dilaceravit,
+cumque rebus inanissimis ad expiationes uti videret, Deus, inquit, solus
+est nostra<span class = "tag">1</span> salus et liberatio. Ac tametsi
+tantus vir fuit, ut<span class = "tag">2</span> parem sua aetate
+habuerit neminem, nondum tamen ulla<span class = "tag">3</span> aetas
+perceperat, quantum inter morbum
+<span class="pagenum">36</span>
+sacrum sive comitialem et daemoniacum furorem interesset. Posteri
+subtilius symptomata pleraque<span class = "tag">4</span> similia,
+pleraque dissimilia animadverterunt, atque illud inprimis, quod qui
+morbo comitiali tenerentur<span class = "tag">5</span>, per buccam
+spumam egerunt, non item daemoniaci. Hi foetidissimos<span class =
+"tag">6</span> halitus spirant, illi non item; hi<span class =
+"tag">7</span> vaticinantur vera falsis admiscendo, illi obmutescunt; hi
+daemonum arbitratu carpuntur et liberantur, illi non item. Ac si quis
+sortilegus in aurem insusurraverit haec verba: exi daemon, quia
+Ephimolei praecipiunt<span class = "tag">8</span>! derepente daemoniaci
+quasi sopore intermortui concidunt, deinde paulo post resurgunt<span
+class = "tag">9</span> et<span class = "tag">10</span> ea quae procul
+gesta fuere, quasi praesentes affuissent, narrare consueverunt.
+Postremo, qui comitiali morbo laborant, nunquam<span class =
+"tag">11</span> linguis peregrinis utuntur, ut daemoniaci.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>postea</i>, vel: <i>natura</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>paremque ... habuit</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>illa</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Desunt alibi haec duo verba.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>compererentur</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>foedissimos</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Proxima sedecim sequentia verba desiderantur in aliis
+codicibus.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius emendandi gratia legit: Epileptici percipiunt.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>exsurgunt</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>ut</i>; alius: <i>etsi</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>numquid</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Unum<span class = "tag">1</span> est quod medicos angit,
+quod morbis sortilegio datis nulla ratione mederi possunt, nec sortilegi
+morbis qui sine maleficio contingere solent, ut<span class =
+"tag">2</span> olim Philo Ebraeus et nostra aetate judices impietatis
+saepissime deprehenderunt. Utrum vero morbus maleficio an naturae
+imbecillitate contigerit, explorant sortilegi ferventis<span class =
+"tag">3</span> plumbi infusione in vasculum aegrotanti superpositum, et
+quidem Galenus, ubi de Homerica medicatione scribit, imperitos homines
+morbis curari<span class = "tag">4</span> verborum vi, eoque efficacius
+quo plus fidei adhibeatur. Vidimus enim, sortilegos non aliter curare
+posse ideoque<span class = "tag">5</span> prius haec verba ingerunt:
+Crede et sanaberis!</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Tuum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ardentis vel furentis</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>curare</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>Ideoque</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Vereor, ut falsa pro veris habeamus, ut illi, quorum oculos sic
+fascinaverat ille, qui quadrigam foeno plenam una cum equis et
+quadrigario devorasse videbatur.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Non dubito fascinum oculis fieri posse, aures tamen fascinum
+negant<span class = "tag">1</span>, ut Graeca pro Latinis habeantur, nec
+tempestates ac procellas pro cadaverum Aegyptiorum rapina fictas, sed
+verissimas, hominumque ac navigiorum certos interitus excitari,
+perspicuum&nbsp;est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>fascinari nequeunt</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Etiamsi demus, quadrigam illam devorari non potuisse, contra
+naturam tamen est, oculos praestringere fascino aut vecordiam injicere
+maritis, ne vel uxoribus copulari vel liberos suscipere possint.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Ego substantiam omnem in corpus et spiritum dividi puto atque
+hujus generis angelos esse daemones, mentes cadaveribus ereptas. Quod si
+ita est, qui fit, ut incorporei daemones cadere aut caedi<span class =
+"tag">1</span> certisque<span class = "tag">2</span> locis ac sedibus
+ligari et constringi queant? nihil enim nisi corporeum constringi loco,
+nec nisi a corpore pati potest: sin daemones, angelos, mentes demus esse
+corporeas, etiam patibiles ac dissolubiles confiteri oportet ex
+<span class="pagenum">37</span>
+illa Toralbae demonstratione, quae docuit, mundum vel ob id interiturum,
+quia corporeus&nbsp;sit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>cadi</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>certisve</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Utrumque superius demonstratum esse confido, nihil sempiternum
+esse posse, quod non sit aeternum, nec rursus quicquam aeternum cogitari
+posse praeter primam omnium causam; quare ne angeli quidem suapte natura
+sempiterni futuri sunt, sed sola Dei bonitate sustinentur.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Explicandum igitur est, an daemones corporei sint, propter
+varias doctissimorum hominum inter<span class = "tag">1</span> se
+dissidentium opiniones.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Tria haec sequentia verba desunt in alio codice.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Prospiciendum nobis est, opinor, quae quamque rem res
+sequantur<span class = "tag">1</span>, ut<span class = "tag">2</span>
+cuique consentaneum sit; plurimum enim refert intelligere, utrum
+daemones corporei sint, ut<span class = "tag">3</span> plerique
+affirmant, angeli vero incorporei, ut<span class = "tag">4</span> uno
+vere consensu theologi tradunt, an vero et hi et illi corpoream naturam
+ad omnes opportunitates induant et exuant, cum sint incorporei, ut velle
+videtur Homerus, qui daemones <span class = "appflag" title =
+"Greek: pantoious">παντοίους</span> appellat.
+Nam si demus corporeos esse, multo
+magis mentes humanas, his cadaveribus ereptas, corporea natura constare
+concedendum erit. Sin putemus, angelos ac<span class = "tag">5</span>
+coelites omnes corpore vacare, ut Aristoteles, qui angelos formas
+separatas et intelligentias, coelestium orbium motrices, appellat, haec
+disputatio non ad physicam, sed ad metaphysicam spectabit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>sequatur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>quod</i> vel <i>quid</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <span title =
+"Greek: pantopous">παντόπους</span>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Sequentia haec novem verba desiderantur in aliis
+codicibus.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Non video quicquam ab Aristotele de mentibus separatis
+constanter definiri, sed Apulejus<span class = "tag">1</span>,
+Porphyrius<span class = "tag">2</span>, Jamblichus<span class =
+"tag">3</span>, Psellus<span class = "tag">4</span>, Plotinus<span class
+= "tag">5</span>, Philoponus<span class = "tag">6</span>, Ammonius<span
+class = "tag">7</span>, Alexander<span class = "tag">8</span>,
+Augustinus daemones corporeos esse, summa consensione<span class =
+"tag">9</span> affirmant. Id autem velle videtur Hesiodus hoc versu:
+<i>Aëraque induti tota tellure vagantur</i>. Orpheus sortilegorum
+pontifex daemones partim coelestes, partim terrestres, partim aëreos,
+partim aqueos, partim subterraneos, partim vagos et circuitores facit.
+Ex quo innuit, mentes tum coelestes, tum elementares corporeas esse, cum
+locus nisi corporibus convenire non possit. Daemon, inquit Plotinus,
+<span title =
+"Greek: kath’ hoson daimôn meta tinos sômatos einai dei">καθ᾽
+ὅσον δαίμων μετὰ τινος σώματος εἶναι δεῖ</span>. Ac tametsi
+Augustinus angelos incorporeos esse scripserit, saepius tamen corpore
+constare oportet, ut affirmet: Constat, inquit, quod omnis spiritus sit
+corpus et spiritualis materiae. Item Damascenus: Omnia, inquit, quae
+creata, si cura Deo comparentur, crassum et materiale quoddam habent,
+solus autem incorporeus et sine materia est Deus. Basilius<span class =
+"tag">10</span> vero, qui angelos animalia vocat rationalia<span class =
+"tag">11</span>, mentem loco<span class = "tag">12</span> vacare<span
+class = "tag">13</span> scribit, i.e. omnino incorpoream esse; caeteri
+tamen theologi non modo angelos, sed etiam daemones et mentes hominum
+incorporeas esse tradunt.</p>
+
+<div class = "mynote fineprint">
+The numbering of this block of footnotes is problematic. The sequence of
+numbers is as in the original text, with <i>italicized</i> comments added
+in {braces}.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In asino aureo. {<i>correct</i>}&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;In libro de mysteriis.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;In libro de abstinentia.&nbsp; {<i>Porphyry wrote books
+with both titles</i>}&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;In libro de anima.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;In libro de anima et daemonibus.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Contra Alexandrum Aphrodisiam. {<i>Plotinus wrote the
+Enneads</i>}&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Contra Alexandrum Aphrod. {<i>Ioannes Philoponus wrote a
+book with this title</i>}&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;In libro de anima. {<i>Ammonius wrote a commentary on
+Aristotle’s De Anima</i>}&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;In libro de anima.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>contentione</i>. {<i>numbers correct to end of
+paragraph</i>}&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;In Homil. de Paradiso.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>rationalem</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alibi: <i>vero</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>carere</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">38</span>
+OCTAVIUS: Magnorum virorum auctoritas plurimum ponderis habet, ut fidem
+faciat omni opinione stabiliorem, sed ut pauci hoc vel illud<span class
+= "tag">1</span> assentiuntur, quia sic collibitum est, ita plerique
+argumentis ad assentiendum necessariis, quasi quaestione adhibita, cogi
+volunt<span class = "tag">2</span>, ut omnem adepta scientia exuant<span
+class = "tag">3</span> opinionem, quae simul stare non magis possunt
+quam fides et scientia.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>huic</i> vel <i>illi</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>nolunt</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>eruant</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si demonstratum erit, nullam praeter Deum essentiam incorpoream
+esse, illud etiam perspicuum erit, Dei solius essentiam esse infinitam,
+quod Joh. Scotus<span class = "tag">1</span> demonstrari posse negavit.
+Et certe acutissimus theologus demonstrationem de infinita Dei essentia
+sibi deesse confitetur. Illud tamen hac demonstratione de incorporea Dei
+natura consequimur, atque hoc amplius Thomistarum atque Averroistarum
+opinio<span class = "tag">2</span> valde perniciosa, quam Albumazar<span
+class = "tag">3</span> Maurus nimis pertinaciter tuetur, de una omnium
+hominum mente funditus subvertetur. Posuerunt enim, omnes mentes
+impiorum aeque ac piorum in unam et eandem animam coire, quo nihil
+absurdius ac sceleratius dici potest. Postremo ex hac demonstratione,
+omnem scilicet substantiam, praeter Deum, corpoream esse, perspicua
+sunt<span class = "tag">4</span> supplicia improborum, quae ab
+Epicureis<span class = "tag">5</span> negantur, ob id tantum, quod
+nullam admittant actionem in corpora, nisi a corporibus ipsis, nec
+patibiles esse a corporibus incorporeas naturas arbitrantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Liber sententiarum IV, disp.&nbsp;4.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>opiniones ... perniciosae, quas</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius false: <i>Albumezor</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>sint</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>Epicuro</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Cedo igitur, Toralba, nisi molestum est, hanc quae tot
+utilitates complectitur demonstrationem.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Hoc igitur primum, si placet, statuamus: omnis substantia, quae
+maximi<span class = "tag">1</span> orbis ambitu coercetur, est finita.
+Mentes humanae, angeli, daemones orbe coelesti continentur, igitur
+sunt<span class = "tag">2</span> finiti, quia nihil infiniti orbe finito
+concludi potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>circuitu</i> vel <i>sinu</i>. Alibi: <i>maximo orbe
+coeli</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>sint</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Istud quidem sua luce perspicuum&nbsp;est.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Quidquid finitum usquam existit, terminos habet, quibus
+finitur, locum<span class = "tag">1</span> in quo concluditur, et<span
+class = "tag">2</span> nihil incorporeum terminis aut locis illis<span
+class = "tag">3</span> continetur, igitur angeli non<span class =
+"tag">4</span> sunt incorporei, cum suis sedibus ac terminis finiantur.
+Si non sunt incorporei, sequitur corpoream habere naturam, cum omnis
+substantia sit vel corporea vel incorporea; non hoc, igitur illud. Item
+illud<span class = "tag">5</span>: omnis substantia, praeter Deum, habet
+finitam potestatem; omnis potestas finita terminatam habet
+substantiam<span class = "tag">6</span>; ex quo sequitur, daemones,
+angelos, mentes quae desertis cadaveribus emigrarunt, terminatis sedibus
+coërceri, nec ubique, nec pluribus locis simul, eodem existere momento,
+ut<span class = "tag">7</span> nimirum<span class = "tag">8</span> illi
+ipsi, qui angelos vel<span class = "tag">9</span> mentes corpore
+<span class="pagenum">39</span>
+vacare putant, confitentur. Nam si eadem substantia finita duobus locis
+simul et semel existeret, etiam moveri et quiescere simul posset, contra
+perspicua philosophorum<span class = "tag">10</span> decreta<span class
+= "tag">11</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>locum etiam, quo</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>at</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ullis</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Deest in uno codice.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;False alius: <i>distantiam</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>etiamnum</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>physicorum</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Scotus liber sententiarum I, disp. 2, qu. 4.
+Damascenus lib. 2.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Ut haec vera sint, nondum tamen video, quibus terminis ac
+finibus daemones concludantur.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Nullius substantiae fines aut termini cogitari possunt<span
+class = "tag">1</span> extra superficiem, superficies autem solius
+corporis<span class = "tag">2</span> propria; igitur omnis substantia
+finita ac terminata corporea sit oportet, alioquin esset infinita, quia
+tertium nihil est. Absurdum autem est, mentes humanas, daemones,
+angelos, qui mundi finibus ac terminis coërcentur, infinitos esse,
+alioquin finitis infinita concluderentur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>posse</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>solis corporeis</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Quid obstat quominus angeli, daemones, mentes humanae certa
+quadam et determinata sede, non tamen superficie conclusa
+coërceantur?</p>
+
+<p>
+TORALBA: Ita quidem est eorum opinio, qui angelos, daemones, mentes
+separatas in loco esse confitentur, non tamen circumscriptive, ut eorum
+verbis utamur, sed definitive. Quae distinctio<span class =
+"tag">1</span> cum plerisque inanis videatur, nec definitive nec
+circumscriptive in loco esse voluerunt, sed<span class = "tag">2</span>
+effective tantum. Quae sententia quidem minus habet erroris, quam illa,
+quia non implicat<span class = "tag">3</span> ajentia simul et negantia,
+ut illa; sed hoc<span class = "tag">4</span> habet incommodi, quod
+angelos ac daemones loco dimoveri negat. Qua ratione nec bonis ad
+superos, nec malis<span class = "tag">5</span> ad inferos aditus
+pateret, quoniam ubique esse congruit tantum substantiis
+incorporeis.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>definitio</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ampliat</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>id tamen</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>impiis</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Vereor ut argumentum a<span class = "tag">1</span> te
+propositum consimile sit huic Aristotelis argumento: Si forma, inquit,
+non finitur ad materiam, extra materiam est infinita; quod<span class =
+"tag">2</span> non magis sequitur, quam si dicat quis: si corpus non
+finitur corpore, est infinitum, nam ista ratione supremus orbis, qui
+nullo finitur corpore, esset infinitus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>abs</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>quia</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Clarius id explicabo: omnem substantiam, quae amplissimi orbis
+sinu coërcetur, finitam esse posuimus, id quod omnes confitentur; fines
+autem<span class = "tag">1</span> substantiae finitae nullos esse
+praeter superficiem, quae solius corporis propria est, quod<span class =
+"tag">2</span> geometricis principiis perspicuum est. Item mentes omnes
+definitum habere ac determinatum locum, i.e. neque in quantumlibet
+maximo,<span class = "tag">3</span> neque in quantumlibet minimo, sed
+exaequato<span class = "tag">4</span> suae essentiae finiri loco. Ex his
+ergo efficitur, mentes separatas et angelos corporea quadam natura
+coagmentari. Quare si demus, corpus illud esse spirituale, ut Paulus
+ipse et Damascenus loquuntur, corpus tamen erit, quantumcunque
+<span class="pagenum">40</span>
+subtile esse dicamus, nec cum alio corpore ejusdem naturae magis esse
+poterit<span class = "tag">5</span>, quam aër subtilissimus cum aquea
+terreave natura.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>ac</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod geometricis est principium
+perspicuum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Desunt haec sequentia quatuor verba in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>determinato</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Adeone discrepat a natura, quicquam incorporeum esse in loco,
+cum puncta incorporea ipsaque accidentia suis quaeque sedibus ac locis
+contineantur?</p>
+
+<p>
+TORALBA: Tu, Sename, agis de punctis et accidentibus, quae quod per se
+ipsa et sine corporibus nullam habent hypostasim, nunquam<span class =
+"tag">1</span> per se, nec ullo loco existere possunt et ne moveri
+quidem nisi ad corporum agitationem. Hic autem<span class =
+"tag">2</span> agitur de substantia, puta de angelo, de mente cadaveri
+superstite, quam finitam esse fatentur, incorpoream tamen statuunt, quod
+nullo ingenii humani captu fingi potest, nisi demus ajentia et negantia
+esse vera, quia substantiam illam, quam incorpoream fingunt, uno tantum
+loco statuunt, eoque definito, extra quem nihil sui reperiatur, nec
+ubique esse volunt, vel suam habere circumstantiam, vel ut eorum verbis
+utamur, suam ubietatem, ut si quaeramus<span class = "tag">3</span>, ubi
+est angelus? responderi possit: in coelo vel in terra, non tamen utroque
+in loco, sed illic tantum, ubi sit ejus actio vel perpessio, nec usquam
+alibi. Loco tamen circumscribi, locum mutare negant, cum vel a superis
+locis ad inferos praecipites deturbantur, vel ab inferis praecipites ad
+superos revolant. Ex quo sequitur, utrumque pronunciatum verum esse:
+angelus est in coelo, angelus non est in coelo, quae<span class =
+"tag">4</span> cum tota natura pugnant. Quid autem est aliud, locum
+definire, quam loci terminos<span class = "tag">5</span> corpori
+circumscribere? Quodsi loco definiri vel circumscribi sunt eadem, etiam
+in loco esse circumscriptive et definitive eadem erunt, quod Damascenus
+duobis locis<span class = "tag">6</span> fatetur. Itaque Thomas<span
+class = "tag">7</span> repudiatis superiorum definitionibus<span class =
+"tag">8</span> angelum in loco esse scripsit non ratione<span class =
+"tag">9</span>, sed applicatione, quem Scotus refellens angeli
+praesentiam ante rationem<span class = "tag">10</span> necessariam esse
+concludit et quidem in loco commensuratire; sic enim loquitur, quoniam
+nec ubique nec in loco quantumlibet maximo, nec minimo, sed suae
+substantiae exaequato, quo nec majorem queat occupare, nec minorem. Ex
+quibus etiam illud sequitur, descensum et ascensum separatis mentibus
+necessario tribuendum. Quicquid autem movetur a loco in locum, corporeum
+esse oportet, quia prius transit<span class = "tag">11</span> spatium sc
+ipso minus, deinde spatium sibi aequale, antequam in spatium se<span
+class = "tag">12</span> majus decurrat. At substantia incorporea
+inanisque, quia nihil incorporeum magnum aut parvum dari potest, itaque
+necesse est, quaecunque moventur, corpora esse confiteri. Item motus
+omnis fit in tempore, et quovis tempore minus recipiendum erit, quo
+minus mobile moveatur. Igitur omni mobili accipietur in infinitum
+aliquod<span class = "tag">13</span> minus mobile, ex quo fit, ut nihil
+incorporeum aut divisibile moveri possit. Item motus
+<span class="pagenum">41</span>
+successio, quae in motu intercipitur, sit resistentia mobilis ad<span
+class = "tag">14</span> moventem, vel intervalli ad mobile vel motoris
+ad intervallum. At nulla resistentia esset in angelo, si esset
+incorporeus, non enim resisteret intervallo, nec intervallum illi, nec
+sibi ipsi ut motori. At nullo humanae mentis captu cogitari potest, ut
+ab extremis ad extrema sine decursu intervalli medii perveniatur. Quare
+si locus, si corpus, si spatium divisibile est, angelos quoque, mentes
+humanas, daemones corporeos ac divisibiles esse oportet, contra quam
+illi et scribunt et sentiunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>nusquam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>enim</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quaeratur</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>quia</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>terminis corpora</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Lib. 2 cap. 13.&nbsp;16.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Parte I, qu. 8, art.&nbsp;1.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>distinctionibus</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>actione</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>actionem</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>transilit</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>sibi</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alius: <i>aliquid</i>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Sequentia haec sedecim verba desunt in alio codice.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Cur igitur Peripatetici tam anxie a physicis metaphysica
+dividunt, cum physicorum argumentum omne circa<span class =
+"tag">1</span> corpus naturale esse velint, metaphysicis vero tribuant
+substantias ab omni corporum oneratione<span class = "tag">2</span>
+liberas, quo<span class = "tag">3</span> verbo separatas mentes atque
+intelligentias contineri tradunt?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest alias.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>concretione</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>quae</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Graviter certe peccatur ab iis, qui<span class = "tag">1</span>
+metaphysica physicis conturbant, i.e. naturalia divinis, nisi ut ex
+aliis alia melius intelligantur. Nullum autem metaphysici argumentum
+praeter primam causam incorpoream esse potest. Nam cum Aristoteles
+Platonis<span class = "tag">2</span> ideas locis omnibus evertere
+conaretur, quod hypostasim nullam in natura<span class = "tag">3</span>
+haberent, intelligentias tamen seu mentes separatas in natura
+incorporeas statuit his verbis:<span class = "tag">4</span> An, inquit,
+ad physicam pertinet, de omni anima disputare? an vero de ea tantum,
+quae materia vocatur?<span class = "tag">5</span> Hoc postremum tam
+absurdum visum est Alexandro Aphrodisiensi, ut nullam omnino substantiam
+corporis expertam affirmaret. Recte ille quidem, si primam causam
+excepisset, quam ob id incorpoream esse oportet, quia sit infinita.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Platonicas</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>naturam</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Libro ultimo de nat. anim.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>vacat</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Argute quidem, Toralba; sed me scrupulus angit, quod cum
+angelus particula quaedam sit et quasi scintilla divinae mentis illius
+ac aeternae, qui fit ut corporea mens ex incorporea natura existere
+possit?</p>
+
+<p>
+TORALBA: Assumis tu quidem, Octavi, quod in quaestione positum est, an
+scilicet mens humana sit particula divinae mentis, ut quidem video
+placuisse nonnullis, qui Plotinum auctorem citare<span class =
+"tag">1</span> non dubitant, quod hominis mentem <span title =
+"Greek: homoousion">ὁμοούσιον</span> esse dixerit ipsi Deo.
+At<span class = "tag">2</span> ne <span title =
+"Greek: homoousios">ὁμοούσιος</span> quidem est, tantum abest ut sit
+<span title = "Greek: homoousios">ὁμοούσιος</span>. Falsum item,
+quod Arrianus ad Epictetum scribit, quem<span class = "tag">3</span> ad
+hominem ita loquentem inducit: Tu delibatio<span class = "tag">4</span>
+Dei habes in te ipso partem illius: <span title =
+"Greek: su men apospasma ei tou theou, echeis te en seautô meros ekeinou">σὺ
+μὲν ἀπόσπασμα εἶ τοῦ θεοῦ, ἔχεις τε ἐν σεαυτῷ μέρος ἐκείνου</span>.
+Longe aliter Trismegistus ad
+Asclepium: Mens, inquit, non est abscissa de substantia Dei, sed<span
+class = "tag">5</span> explicata, ut lux solis. Nam<span class =
+"tag">6</span> si angelus, si humana mens ab essentia Dei decerpta
+esset, i.e. si particula Dei esset, Deum corpus esse oporteret, quod
+absurdum esse omnes confitentur. Item
+<span class="pagenum">42</span>
+totus homo Deus esset; totum enim esse necesse est, cui pars detrahi
+nequit. Item Dei natura divisibilis ac dissolubilis esset, si partes
+haberet; itaque litterae sacrae mentem hominis non Dei substantiam, sed
+spiraculum appellant i.e. <span title =
+"Hebrew: ruach">רוּחַ</span><span class = "tag">7</span>
+et imaginem, non partem
+illius, quae nulla in natura divina incorporea fingi potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ciere</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desiderantur haec decem sequentia verba in alio
+codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>cum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>deliberatio</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Desiderantur haec viginti sex verba in alio codice.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>Non</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <span title =
+"Hebrew: neshamah">נִשְׁמַה</span></div>
+
+<p>
+SALOMO: Sapienter illi quidem, qui a Dei natura corpus omnino<span class
+= "tag">1</span> sejunxere, id enim praecipuum caput est symboli
+nostri.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>omne</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Quid igitur hoc sibi vult<span class = "tag">1</span>, Deum
+esse ubique? Etsi enim ubique est, est in loco, si in loco, etiam
+corporeum esse oportet.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>haec sibi volunt</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Deus ubique est et<span class = "tag">1</span> nusquam est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ut</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Igitur contradictoria simul vera sunt: si Deus est hic, Deus
+non est&nbsp;hic.</p>
+
+<p>
+CHRTIUS: Nos, inquit Augustinus, credimus ubique Deum esse praesentia,
+essentia, potentia, in omni loco sine circumscriptione, in omni tempore
+sine mutatione.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Rectius<span class = "tag">1</span> et optime, opinor,
+Chrysostomus, qui, quomodo Deus ubique sit, capere se non posse
+confitetur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Modestius</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Recte ille quidem, etenim Deus de se ipso loquens: Ego, inquit,
+coelum et terram impleo. Item: Coelum mihi sedes est, terra autem
+scabellum pedum meorum<span class = "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Jeremiae 23, 24. Jesaiae 66,&nbsp;1.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Haec ad potentiam ejus infinitam pertinere videntur, non ad
+essentiam, ut Helias Thesbites his verbis innuit<span class =
+"tag">1</span>: Deus, inquit, non est in aëre, non est in commotione,
+non est in igne; alioquin creatoris et creaturae una esset et eadem
+essentia, si utraque promiscue confunderetur, idem etiam creatoris et
+creaturae cultus haberetur. Ob id Deus altissimus, h.e. Eljon, <span
+title = "Hebrew: elyon">עֶלְיוֹן</span> appellatur, quia in coelis est.
+Et ab interpretibus Hebraeis Deus <span title =
+"Hebrew: makom">מָקוֹם</span>, i.e. locus
+beatorum<span class = "tag">2</span>,
+quia mundus in Deo est, non autem Deus in mundo vastissimo quidem, sed
+prae illa essentia infinita corpusculo exiguo; non quia mundi aditu
+excludatur, sed ut intelligamus, nulla mundorum innumerabilium
+capacitate includi aut illius purissimam et incomprehensibilem essentiam
+cum rebus foedis, fluxis ac caducis permisceri. Est enim mundus
+usquequaque corporum plenissimus, nec quicquam in<span class =
+"tag">3</span> natura vacuum. Quis autem et qualis sit Deus, (quanquam
+in eo nulla sit qualitas), mortalium nemo, quamdiu spirabit<span class =
+"tag">4</span>, intelliget. Nam Mosi roganti, ut se Deus illi contuendum
+exhiberet: Nemo, inquit Deus, vivens Deum videbit, i.e. plane cognoscet.
+Ac propterea dicitur in atra caligine versari et in tenebris latibula
+sua posuisse, h.e. obscurissimam et difficillimam ejus cognitionem
+videri hominibus in caligine densissima constitutis, cum ipse lucis
+auctor omnia suo compleat splendore. Ac tametsi praeclarum est, ejus
+omnia
+<span class="pagenum">43</span>
+opera, dicta, facta, leges praedicare et crebris canticis usurpare,
+nihil tamen est, quo verius vel melius, quam contemplantis silentio
+laudari possit. Ac propterea David<span class = "tag">5</span> illud
+sapienter usurpat: Tibi silentium laus! Quod vulgaris interpretatio non
+explicat his verbis: Te decet hymnus Deus in Sion. Sic enim voces
+hebraicas <span title = "Hebrew: lekha dumiyah tehillah">לְךָ דֻמִיָהּ
+תְהִלַה</span> erudite Rabbi Moses interpretatur, ut etiam Chaldaeus
+paraphrastes: Coram te, inquit, laus reputatur silentium; quia Deus,
+quis qualisque sit, nullo sermone explicari aut ne cogitatione quidem
+capi potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>vocatur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;3 Regum 19, 11&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius pro his duobus verbis: <i>materia</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>scrutabitur</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Psalm. 64,&nbsp;2.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Illud quidem symbolo Pythagoras significat, cum silentio Deum
+laudandum esse ac puro animi affectu jubet colendum, quia sermo ipse
+inquinatus est nec veras Dei laudes assequi potest. Quod silentium
+Porphyrius et Jamblichus sic interpretantur, quando pura mens hominis in
+ecstasin divini amoris sublata immortali Deo mactatur, quod veteres in
+sacrificiis significabant, cum dicerent: Favete linguis! vel ut Homerus:
+Praecidite linguas, <span title = "Greek: temnete glôssas">τέμνετε
+γλώσσας</span> ut rerum sublimium ac divinarum contemplatione sursum
+corda raperentur, supra coelos omnes, ubi Dei<span class =
+"tag">1</span> essentia ab omni mundi cogitatione disjuncta versatur. Id
+autem tum maxime fit, cum Dei agnoscendi causa potentiam ejus,
+bonitatem, sapientiam atque illius omnia dicta, facta, judicia, res
+gestas discutiendo, immensa rerum admirabilium ac sublimium infinitate
+perterriti silemus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>mundi</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Ego tamen silentio rupto laudes immortali Deo canere nunquam
+desistam, et quidem Heroicis numeris:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Me tua gestarum rapit ingens gloria rerum,<br />
+O Deus omnipotens! procul hinc peregrina deorum<br />
+Turba fugit fictaeque simul pietatis imago.<br />
+Angelici properate chori, properate poëtae,<br />
+Quotquot mente pia sacratum nomen adorant,<br />
+Ac Domini laudes puris efferte<span class = "tag">1</span> labellis!<br />
+Ast<span class = "tag">2</span> ubi verborum vis ac sapientia tanta,<br />
+Quae mare, quae terras, quae coeli temperet orbes<br />
+Legibus aeternis, percurrens cuncta momento?</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>afferte</i> vel <i>offerte</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Est ibi</i>; alii: <i>Est ubi</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Tenemus igitur Deum extra mundi concretiones et contagiones,
+sedem suam posuisse supra quicquid est coelorum, ut etiam visio
+Ezechielis ac prophetarum LXXII, quos de spiritu Mosis Deus afflaverat,
+aperte declarat.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Apertius tamen significatur hominis conditione, quem Deus ad
+imaginem sui creavit, quod Rabbi Moses sic interpretatur, quod<span
+class = "tag">1</span> quemadmodum intellectus agens seu adeptus<span
+class = "tag">2</span> extra hominem et ab hominis concretione liber
+est, sic etiam Deus a mundi<span class = "tag">3</span> concretione et
+contagione liber&nbsp;sit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>ut</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>occupatus</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Desunt alibi haec tria sequentia verba.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">44</span>
+CORONAEUS: Habemus Toralbae demonstrationem, non modo de angelorum ac
+daemonum corporea natura, verum etiam praeter Deum nullam substantiam
+incorpoream esse; sed quaeri possit, an daemonum et angelorum cum
+mentibus humanis essentia sit eadem?</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Puriorem esse angelorum quam daemonum essentiam et corpora
+lucidiora, docet Augustinus<span class = "tag">1</span>: Angelis,
+inquit, malis mutata sunt in casu corpora in deteriorem qualitatem aëris
+spissioris. Idem: Tenuia, inquit, angelorum corpora in deteriora ac
+spissiora transformata sunt, quibus ab igne pati possint.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In Genesin cp.&nbsp;8.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Porphyrius in antro Homerico scribit, angelos ac daemones aëreo
+corpore constare ac vestiri, ut ab ignibus patiantur, idque affirmans
+Philoponus<span class = "tag">1</span>: Alioquin, inquit, intellectualis
+natura<span class = "tag">2</span> nihil pateretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Contra Alexandrum Aphrodisium.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ratio</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si nulla sunt organa sensuum, nulla visus, tactus, gustus
+instrumenta et ne ulli quidem in aëre nervi, a quibus sensum haberemus,
+nullum cerebrum, unde nervi oriuntur; quonam modo aëreae mentes ab
+ignibus paterentur? Item si mentes humanae ignea constant natura, ut
+ille<span class = "tag">1</span> innuit hoc versu:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Igneus est illi vigor et coelestis origo,</div>
+
+<p class = "close">
+nihil ignis ab igni pati potest. Multo minus si aërea compage
+coalescunt; alioqui totus aër quantus est, pridem flammis consumtus
+interiisset. Sin mentes separatae aquea constant natura, flammas potius
+exstinguerent, quam ignium vim sentirent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Virgilius Aen.&nbsp;VI.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Vetustissima est opinio, animas ignea<span class =
+"tag">1</span> constare natura, ac propterea Synesius in epistola quadam
+ad Cyrenesium pontificem eos, qui extrema naufragia extimuerant, siccas
+exeruisse<span class = "tag">2</span> vaginas<span class =
+"tag">3</span> scribit, ut animam, ne mergeretur<span class =
+"tag">4</span>, ejicerent, idque ab Homero significari, ac propterea
+Philostratum scripsisse, nunquam ante Ajacem Oïleum, qui submersus
+interierat, demersis hominibus parentari consuevisse. Inde vox Sibyllae
+ad Palinurum<span class = "tag">5</span>:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum<br />
+Eumenidum inspicies ripamve injussus<span class = "tag">6</span>
+adibis?</div>
+
+<p class = "close">
+Num igitur Philo<span class = "tag">7</span> verius, qui daemones
+appellat chorum corporis expertium animorum, aut cur Ebraei animam, quae
+corpori superstes evolavit, viduam appellarent, si alio adhuc<span class
+= "tag">8</span> corpori conjuncta esset, cadavere priori deserto? Neque
+enim recte diceretur mens vidua, si relicto cadavere alteri corpori
+quasi secundis nuptiis copularetur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>igne</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>exemisse</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>sicca evasisse vagina</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>mergerentur</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Virg. Aen.&nbsp;VI.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>invisus</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;In libro de mundo et in libro: quod somnia mittantur
+a&nbsp;Deo.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>ad haec</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Si Senami argumentum necessarium esset, quo sensibus animas,
+daemones, angelos vacare concludit, ne Deus ipse quidem audiret
+<span class="pagenum">45</span>
+aut videret. Quid autem stupidius<span class = "tag">1</span>, quam eum,
+qui mirabili aurium et oculorum fabrica visum et auditum brutis etiam
+animantibus indidit, coecum et surdum arbitrari, quia sic oculis,
+auribus ceterisque sensuum careat instrumentis? At nemini dubium esse
+opinor, quum angelorum ac daemonum voces ab aliis, qui daemones <span
+title = "Greek: paredrous">παρέδρους</span><span class = "tag">2</span>
+i.e. domesticos habeant, audiantur, quos tamen his sensibus carere
+fatentur. Quin etiam daemonum voces mox acutae et graciles, mox etiam
+graves et terribiles videntur<span class = "tag">3</span>, et quasi ex
+utre<span class = "tag">4</span> verba facerent. Inde ab Ebraeis malus
+daemon ob id <span title = "Hebrew: Ov">אוֹב</span> appellatur<span
+class = "tag">5</span> ab utre. Memoria subit Hermolai Barbari Patricii,
+qui ab hac civitate exilio pulsus est, quod legatus Romam missus a summo
+pontifice cardinalis honorem injussu senatus acceperat. Is cum
+entelechiae vocem in animi definitione non satis intelligeret, placuit
+daemona <span title = "Greek: paredron">πάρεδρον</span>, quem cum
+Georgio Placentino quaestionis arbitrum receperat, interrogare; hic voce
+tam gracili ac tam obscure<span class = "tag">6</span> respondit, ut
+quid vellet nullo modo intelligi potuerit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>turpius</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <span title =
+"Greek: paroikous">παροίκους</span>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>videantur</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>aëre</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Levit. 20,&nbsp;27.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>obscura</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Non sunt igitur ad vocem articulatam necessarii pulmones,
+larynges, lingua, palatum, sed confitendum est, vim sensuum<span class =
+"tag">1</span> aliam esse in Deo, aliam in coelo, aliam in angelis ac
+daemonibus, aliam in animantibus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>sensitivam</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Si nullus esset sensus in mentibus separatis, nulla essent
+supplicia sceleratorum, ac praemia<span class = "tag">1</span> quaeque
+bonorum jacerent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>gaudia</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Illud abs te, Sename, scire cupiam, num saepius in somniis sola
+mente, oculis conclusis ac sensibus omnibus stupefactis, rerum imagines
+videris<span class = "tag">1</span> perinde ac si oculos apertissimos
+haberes<span class = "tag">2</span>? Quod quidem si fateris, cur dubitas
+aciem mentis, quam oculorum, ad contuendum acutiorem confiteri? Ac M.
+Tullius non minus eleganter quam vere scripsit, mentes ipsas tum maxime
+sentire ac vigere, cum e corporibus excessissent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>videri possint</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>quis haberet?</i></div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Frustra res antea perspicue demonstratas a calce ad
+caput<span class = "tag">1</span> revocaremus: nam ex illis Toralbae
+demonstrationibus deque corporea daemonum ac animorum natura, hunc etiam
+fructum decerpimus, quod Thomistarum<span class = "tag">2</span> ac
+Averroistarum perniciosa opinio diluitur; posuerunt enim, unam esse
+omnium animam in singulos homines diffusam ac rursum occasu cadaverum
+segregatam in sese coire. Ita argumenta illa triginta, quae ad
+stabiliendum hunc errorem Averroistae denotant, uno ruunt et eodem
+momento, quibus tamen satis apte fieri non poterat ab iis, qui animos
+corporum expertes esse posuerunt, quoniam substantiae incorporeae, si
+ullae existerent, facile<span class = "tag">3</span> avulsae a
+corporibus coirent in unum, corpora vero ut se ipsa penetrent, fieri
+nullo modo potest. Restat igitur, ut intelligamus, quemadmodum ex ea
+demonstratione Dei essentia et potestas infinita<span class =
+"tag">4</span> colligatur, quod superius Toralba demonstraturum se, ni
+fallor, spopondit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>carceres</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Themistianorum.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>facillime</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>indistincta</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">46</span>
+TORALBA: Dixi quidem, ut ille in re levissima, sed non promisi. Quis
+enim hoc sibi aut alteri promittere se posse confidat? Obsequor tamen
+Coronaeo, cui nihil denegari potest; ineptus enim malo, quam non
+obsequens videri. Omnis substantia corporea est finita, cum incorporea
+nullis terminis coërceatur. Quae autem substantia nullis finibus
+concluditur, infinita est. Hoc enim corollarium ex superioribus<span
+class = "tag">1</span> demonstrationibus colligitur. At omnium
+theologorum et philosophorum summa consensione prima causa est
+incorporea, igitur sola est essentia infinita; si<span class =
+"tag">2</span> essentia est infinita, et potestas et bonitas et
+sapientia est infinita. Quia si vis finita subjecto infinito congrueret,
+etiam visin finita subjecto finito conveniret, et creatura finita
+infinitae potestatis esset. Absurdum consequens, igitur et antecedens.
+Ex eo sequitur, nihil in Deo infinito finitum cogitari posse. Hoc
+amplius scilicet, si Deum solum simplicem esse, cum omnia corporea ex
+partibus coalescant, ac propterea Deum solum impatibilemet
+indissolubilem esse, contra quam <ins class = "correction" title =
+"text reads ‘usuvenit’">usu venit</ins> substantiis compositis,
+quae ex iis constant in quae dissolvuntur, et in ea ipsa dissolvuntur,
+ex quibus conflantur. Id autem quod simplex est, in partes, quas nullas
+habet, dividi aut in alia principia dissolvi nequit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>supremis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec duodecim sequentia in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si Deus est incorporeus, quid est quam ob rem aures, oculi,
+nasus, digiti, pedes, brachia, facies ei tribuantur?</p>
+
+<p>
+SALOMO: Etiam ira et furor saepissime, an propterea iracundum et
+furiosum esse dicemus? Sed nutrices et parentes oportet cum infantibus
+balbutire et ad Deum humana transferri, quando ad homines divina traduci
+non possunt. Illud autem animadversione dignum, quod cum caeteri sensus
+Deo tribuantur, nunquam tamen gustus et tactus, quia corpori semper
+inhaerent, nec sine corporibus sensibilia tactus et gustus percipi
+queant, ut caetera sensibilia, ut magis ac magis appareat, Deum plane
+incorporeum esse. Angelus autem si incorporeus esset, ut Aristoteles cum
+plerisque theologis opinatur, ejus substantia existeret omni in loco et
+extensionem infinitam haberet et<span class = "tag">1</span> essentiam,
+quin etiam intelligentias ac daemones unum et idem cum Deo esse
+oporteret atque ita bona malis, aeterna caducis, fluxa sempiternis,
+purissima foetidissimis, Creator denique creaturis promiscue
+confunderetur. Quae non modo absurda, sed dictu nefaria sunt. Ita quoque
+si angelus aeternus esset, nunc haberet totam durationem, quam habiturus
+est<span class = "tag">2</span>, et ut pinguius loquamur, formaliter
+infinitam<span class = "tag">3</span>. Illud enim philosophorum ac
+theologorum consensione constat, <i>esse et posse</i> in essentia divina
+nihil differre; item <i>esse, fuisse et fore</i> in rebus aeternis unum
+idemque haberi, quia nec prius nec posterius est in Deo, ut rectissime
+Rabbi Moses<span class = "tag">4</span> scribit. Idem autem significat
+Jesaias<span class = "tag">5</span>, cum utrique angelo seraphino sex
+alas fuisse scribit ac duabus quidem faciem tegere, duabus pedes,
+reliquis
+<span class="pagenum">47</span>
+volare, ut intelligamus, angelos ortum habuisse et occasum habituros,
+tametsi hominibus utrumque sit ignotum, Deum vero solum principio et
+fine et omni temporis successione carere. Nam ubi est successio, ibi est
+novatio ac mutatio, ut angelus se habeat aliter quam prius, quoniam non
+angelus habet, quod praeteriit, et exspectat, quod futurum est, igitur
+mutabilis ac propterea terminum habiturus. Nisi enim aliud atque aliud
+esset in motu, ne in tempore quidem prius ac posterius perciperetur.
+Motum autem angelis inesse, perspicue Toralba demonstravit; id enim
+sacris litteris saepe significatur, quae non modo angelis motum inesse,
+sed etiam motus<span class = "tag">6</span> celeritatem ac pernicitatem
+significant, cum alas quatuor sexve angelis tribuant, quod satis innuit,
+mutabilem esse<span class = "tag">7</span> ac dissolubilem eorum
+naturam.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>esset</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>nisi vitam</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;In libro More nebochim.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Jessiae 6, 2 et&nbsp;6.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Deest in aliis.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Habemus igitur perspicuam minimeque dubiam demonstrationem de
+potestate atque essentia Dei, omnibus modis infinita, eumque solum
+aeternum esse, <span title =
+"Greek: aiônion, aperanton, anarchon">αἰώνιον, ἀπέραντον,
+ἄναρχον</span>, angelos vero, daemones,
+mentes corporeas esse ac finitas, suaque natura mutabiles ac solubiles.
+Quae aditum aperire mihi videntur ad ea, quae de actionibus daemonum, de
+funambulis elephantibus, de arboribus et brutis loquacibus, de sagarum
+transvectionibus feruntur.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Prospiciendum nobis est, opinor, ne pro argumento capiamus id
+ipsum<span class = "tag">1</span> quod in quaestione positum est,
+scilicet ea miracula quae spectantur a daemonibus cieri. Neque etiam si
+demus, corporeos esse daemones, propterea sequitur, transvectiones
+sagarum veras esse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Quod nec a natura nec ab hominibus fieri potest<span class =
+"tag">1</span>, id vel a Deo vel ab angelo vel a daemonibus fiat<span
+class = "tag">2</span> oportet. At neque per naturam neque per hominum
+gestionem transvectiones illae sagarum<span class = "tag">3</span> per
+aëra<span class = "tag">4</span> fieri possunt; igitur a Deo vel ab
+angelis daemonibusque fieri necesse&nbsp;est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>possit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>fieri</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>hominum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Tria haec antecedentia verba desunt in alio codice.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Post mundi conditionem<span class = "tag">1</span> Deum ab
+omni actione conquievisse docemur, nec quicquam nisi causis
+intercedentibus agere; quanquam de rebus tam arduis et ab hominum sensu
+et captu remotis quicquam<span class = "tag">2</span> statuere valde
+periculosum mihi videtur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>creationem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>quicquid</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si Deum mobilem fatemur, et patibilem et mutabilem confiteri
+oportet; hoc absurdum, illud igitur. Sed ut angelorum ac<span class =
+"tag">1</span> daemonum actiones melius intelligantur, demonstrandum
+est, primam causam non solum immobilem esse, sed ne moveri<span class =
+"tag">2</span> quidem, contra quam<span class = "tag">3</span> putat
+Aristoteles, qui aeterno motu Deum obligavit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desiderantur haec quinque sequentia verba in aliis
+codicibus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>movere</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quam</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Age igitur, Toralba, uti facis, ea quae vagis minutorum
+philosophorum erroribus jam pridem implicata sunt, explicare.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">48</span>
+TORALBA: Inveteratus Aristotelis error plerosque fefellit, qui si
+acutius mobilium ac moventium ordinem intuerentur, a suscepta sententia
+discessissent. Quaedam enim moventur tantum ut materia, quae quasi
+faex<span class = "tag">1</span> omnes motus patitur, nec tamen movet
+ipsa; quaedam tantum<span class = "tag">2</span> movent et<span class =
+"tag">3</span> moventur, ut forma et corpora naturalia; quaedam movent
+nec moventur, ut primus motor, qui movet quidem primum mobile, nec
+movetur tamen. Hoc ordine mobilium et moventium posito, necesse est,
+aliquod<span class = "tag">4</span> extremum esse, quod nec moveat nec
+moveatur. Id autem est prima omnium mobilium ac moventium causa, quae
+perfruitur<span class = "tag">5</span> quiete sempiterna.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>sex</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>vero</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Haec sequentia undecim verba desunt in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>aliquid</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>perfinitur</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS<span class = "tag">1</span>: Pulcherrimus quidem hic ordo
+mobilium ac moventium; non video tamen, ut sit necessarius.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Non desunt aliae demonstrationes, quibus necessario
+conficitur<span class = "tag">1</span>, primam omnium causam nec moveri
+nec movere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>conficiatur</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Cedo igitur, nisi molestum est, cum in re tanti ponderis ac
+momenti omnia nos tentare oporteat, ut sit<span class = "tag">1</span>
+quo Epicurei efficacibus argumentis et ad assentiendum necessariis
+refellantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>si</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Tam absurdum est, essentiam infinitam finito corpusculo ad
+finitum modum adjungere, quam vim infinitam finitae naturae tribuere,
+cum sit eadem contrariorum disciplina. At ineptum est et ab omni ratione
+alienissimum, vim infinitam tribuere corpori finito; igitur ineptum
+quoque, essentiam Dei infinitam corpusculo, mundo finito copulare. Atque
+illud quidem Averroi tam incongruum visum est et abhorrens a natura, ut
+Aristotelis sententia repudiata secundae causae tribueret primi mobilis
+conversionem. Idem tamen hic sui<span class = "tag">1</span> oblitus
+mundum aeternum statuit, qua quidem ratione causam secundam, quam
+finitam esse fatetur, aeterno (id est infinito) motui<span class =
+"tag">2</span> alligavit, et eodem relabitur, quo<span class =
+"tag">3</span> Aristotelem delapsum criminibatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest alibi.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>motu</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>unde</i>. Ceterum haec sequentia Toralbae verba in
+aliis codicibus desunt.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Haec quidem demonstratio non minus<span class =
+"tag">1</span> efficax est ad convellendam Aristotelis et Averrois de
+mundo aeterno sententiam, quam superior illa de corporea daemonum et
+angelorum natura. Deum autem motorem inquietum<span class =
+"tag">2</span> statuere, non modo a natura divina, sed etiam ipsius
+Aristotelis scriptis inter se dissidentibus alienum est. Deos,
+inquit<span class = "tag">3</span>, arbitramur felices ac beatos, sed
+cum nullis actionibus impediantur, nec Endymionis in<span class =
+"tag">4</span> morem dormire consentaneum sit, relinquitur<span class =
+"tag">5</span>, ut contemplatione aeterna fruantur. Si Aristoteles Deum
+contemplatione, quae a motu quam<span class = "tag">6</span> longissime
+abest, si quiete beata perfrui<span class = "tag">7</span> arbitratur,
+cur illum irrequieto motu fatigat? Dicitur enim post mundi
+creationem<span class = "tag">8</span> conquievisse, quid a
+<span class="pagenum">49</span>
+mundo alienius, quam quies? Quae quum ita sint, consequens est,
+coelos<span class = "tag">9</span> per sese et a forma sibi insita aut
+ab angelis moveri.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>minimae efficaciae</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>irrequietum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Lib. 10 Moralium ad Eudemum.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>in modum</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Deest in eodem codice.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Desunt haec sex sequentia verba in eodem codice.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>conditionem</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>coelum</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Video nos sensim a metaphysicis ad physica delapsos, siquidem
+demonstratum est, angelos, daemones, mentes humanas corporea
+coagmentatione vigere, nec ullam omnino essentiam praeter Deum
+incorpoream existere.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Omne metaphysici argumentum ac subjectum ad essentiam
+incorpoream spectat. Caetera quia<span class = "tag">1</span> corpora
+naturalia sunt, physicorum propria dicamus. Angelorum tamen aut daemonum
+actiones, quae voluntariae sunt, quis ad naturam pertinere dicat?
+Perinde non<span class = "tag">2</span> est, ac si quis putet, liberas
+hominum actiones a voluntate profectas<span class = "tag">3</span>
+naturales esse, tametsi homo, quatenus corpus naturale, physicorum
+subjectum erit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>qui</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>enim</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>perfectas</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ambigit Aristoteles de mente humana, cujus disputationem a
+physicis libris retraxit<span class = "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>litteris detraxit</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Succurrit in mentem Helvetii cujusdam opinio, qui eleganti
+nomine se Theophrastum Paracelsum appellavit, qui medicorum omnium
+decretis a stirpe revulsis nova somnia invexit, summa doctorum virorum
+consensione repudiata, quibus etiam illud subrogavit, daemonum actiones
+naturales esse.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Statuendum igitur prius est, quae naturalis actio dici
+mereatur.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Actio naturalis esse non potest, quae vel a Deo, nullis
+causarum inferiorum interjectis opibus, vel ab angelo vel a daemone vel
+a divinae<span class = "tag">1</span> voluntatis arbitrio vel denique
+casu fiat. Casum appello plurium causarum concursum ad effectus
+inopinatos: caetera, his exceptis, naturâ fieri dicemus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>humanae</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Nemo certe, nisi demens, arbitratur<span class =
+"tag">1</span> hominis ascensum in coelum, aut per aëra volatus sagarum
+naturales esse, cum id potius fiat repugnante natura, quae gravia<span
+class = "tag">2</span> deorsum impellit, nisi quid fuga<span class =
+"tag">3</span> vacui sequatur, ut cum e lacubus<span class =
+"tag">4</span> aqua pluvialis sursum abripitur, tunc enim gravia sursum,
+leviora<span class = "tag">5</span> deorsum feruntur, ad universitatis
+totius incolumitatem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>opinatur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>graves</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>nisi prius fuga</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>vel cum elicibus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>levia</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ego mundum hunc<span class = "tag">1</span> perinde ac
+rempublicam ad illius reipublicae mundanae imaginem temperari oportere
+statuo, vel potius nostram civitatem exemplar esse debere illius
+exemplaris et archetypi mundanae civitatis. Nam qui universitatis
+ordinem penitus perspexit, suae civitatis statum multo melius
+temperabit. Et quemadmodum in republica bene constituta sunt quaedam
+majestatis et imperii perpetuae leges, quaedam vero<span class =
+"tag">2</span> per varia
+<span class="pagenum">50</span>
+tempora ac rerum opportunitate mutantur, item ordinarii quidam sunt
+magistratus lege creati ad jurisdictiones, ad aerarii tutelam, ad sarta
+tecta civitatis, ad annonae procurationem, ad salutis publicae curam,
+item ministri magistratuum locis omnibus dispositi, ad exsequenda
+principum ac magistratuum jussa: ita quoque consentaneum est, providum
+naturae parentem Deum leges quasdam perpetuas et inviolabiles sanxisse,
+ratos scilicet orbium cursus ac recursus, quorum tanta constantia est,
+ut ab ortus sui primordio ne momento quidem aberraverint a tramite. Nec
+dubium est, quin angelos quasi principes in coelo, his inferiores in
+elementis collocarit, alios ad obeunda sacra, qui quasi sacrifici mentes
+puriores ac sanctiores, velut hostias, Deo immortali sacrificant ac vota
+precesque offerunt<span class = "tag">3</span>, quosdam civitatibus ac
+imperiis praepositos, quos Graeci<span class = "tag">4</span> <span
+title = "Greek: kosmagôgous">κοςμαγωγοὺς</span>, Latini Deos tutelares
+appellabant ac persuasum habebant, non prius civitates expugnari aut
+capi posse, quam tutores illos ac praefectos urbium votis ac
+supplicationibus evocarent<span class = "tag">5</span>, quo pertinet
+illud: Excessere Dii, quibus hoc imperium steterat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addit alius codex: <i>a Deo</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Additur alibi: <i>quae</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>afferunt</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>Proclus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Evocatio est apud Curtium lib.&nbsp;2.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Civitatum moderatores <span title =
+"Greek: angelous, daimonas">ἀγγέλους, δαίμονας</span> vocat
+Plato<span class = "tag">1</span>, <span title =
+"Greek: kata topous hupo theôn archontôn panta ta tou kosmou merê dieilêmmena">κατὰ
+τόπους ὑπὸ θεῶν ἀρχόντων πάντα τὰ τοῦ κόσμου μέρη διειλημμένα</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In politicis.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Illud arcanum, ut optima quaeque<span class = "tag">1</span>,
+Plato ab Ebraeis acceperat; sic enim in sacris litteris legimus, Deum
+terminos ac fines populorum pro angelorum numero statuisse; nec
+dubitandum est, angelorum partem coelestibus, partem elementis, partem
+hominibus praefici, alios quidem ad praemia bonorum, alios ad supplicia
+impiorum. Huc enim pertinet carmen illud Davidis<span class =
+"tag">2</span>: <i>principes populorum congregati sunt cum Deo Abrahami,
+quoniam in Deum intenti sunt tutores terrarum.</i> Id enim proprie<span
+class = "tag">3</span> significant haec verba <span title =
+"Hebrew: maginnei eretz">מַגִנֵּי אֶרֶץ</span> quos eodem versu <span
+title = "Hebrew: nedivei ammim">נְדִיבֵי עַמִּים</span> principes populorum
+appellat. At tametsi<span class = "tag">4</span> Plato a Diis
+praefectos<span class = "tag">5</span> scribit, horum tamen omnium ducem
+ac principem exercituum daemonum ac Deorum ter maximum Deum appellat,
+cujus currum caeteri consequantur: <span title =
+"Greek: ho men dê megas hêgemôn en ouranô Zeus ptênon harma echei, tô de hepetai stratia theôn te kai daimonôn.">ὁ
+μὲν δὴ μέγας ἡγεμὼν ἐν οὐρανῷ Ζεῦς πτηνὸν ἅρμα ἔχει,
+τῷ δὲ ἕπεται στρατιὰ θεῶν τε καὶ δαιμόνων.</span> Quod idem a Davidis
+odis expressum est hoc versu<span class = "tag">6</span>: <i>currus Dei
+exercituum multiplex viginti millia laetantium.</i> Quem locum sic
+reddidit Chaldaeus paraphrastes: currus Dei viginti millia ignis
+ardentis, duo millia angelorum ducunt illos, divinitas Dei est<span
+class = "tag">7</span> super illos, ut intelligamus, Deum placida quiete
+fruentem angelorum ac daemonum ministeriis ac obsequiis&nbsp;uti.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>quoque</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Psalm 46 (47),&nbsp;10.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>praecipue</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>attamen etsi</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>profectos</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Psalm 67 (68),&nbsp;18.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>quiescit</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Illud etiam in natura videmus, quod in republica, bene
+constituta scilicet, leges interdum mutari ac pro curatoribus<span class
+= "tag">1</span> ordinariis extraordinarios constitui, idque ad
+reipublicae salutem. Ita quoque naturae
+<span class="pagenum">51</span>
+leges suspendi<span class = "tag">2</span> ac nova quaedam praeter
+naturam, ostenta, prodigia, morbos populares, incendia terrarum,
+diluviones aquarum cieri, ne quis putet, ulla legum naturalium
+necessitate Deum alligari, ut ante<span class = "tag">3</span> Toralba
+demonstravit. Quid enim absurdius esset, quam in civitate regem suis
+imperiis ac legibus solutum, ut leges pro temporum varietate corrigere
+et emendare possit, Deum vero mundi principem ac parentem suis legibus
+obligari? Non debent igitur angelorum ac daemonum naturales actiones
+censeri, quae<span class = "tag">4</span> praeter ordinem naturae
+consuetum fiunt, ut flumina retroferri, maria scindi, flammas deorsum
+dejici, quae non nisi divina potestate ac consensu<span class =
+"tag">5</span> fieri possunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>magistratibus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>sustineri</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>acute</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>cum</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>concessu</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Nihil bonum mihi videtur, quod praeter naturam fiat, ut
+Aristoteles scribit: <span title =
+"Greek: ouden de tou para phusin kalon">οὐδὲν
+δὲ τοῦ παρὰ φύσιν καλὸν</span>.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Ignoscendum opinor Aristoteli, rerum divinarum imperito, imo
+potius contemptori.</p>
+
+<p>
+SENAMUS<span class = "tag">1</span>: Quid vetat igitur, quominus omnia
+quae naturâ fiunt, a daemonibus et angelis fieri dicamus?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii rectius: FRIDERICUS.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Pleraque nasci ac paulatim augeri videmus ab ea vi, quam
+originis cujusque principio Deus indidit, sine ulla daemonum aut
+angelorum actione, puta stirpes et animantia, quae suapte vi, primordio
+sui generis divinitus tributa, suum genus propagant<span class =
+"tag">1</span>. Idem judicandum de lapidibus, metallis, fossilibus, quae
+terra modice culta et etiam inculta sponte profert. Sed praeter hanc
+animantium ac stirpium generationem est alia<span class = "tag">2</span>
+quaedam ordinaria et solennis, quae<span class = "tag">3</span> solet
+quotannis recurrere, attamen praeter naturae leges, quibus quidem ex
+semine genera propagantur, ut omnia illa piscium examina, quae derepente
+stata magnitudine eodem tempore,<span class = "tag">4</span> iisdem
+littoribus exoriuntur, quorum<span class = "tag">5</span> nec semina in
+vadis aut littoribus aut saxis aut alga usquam apparent, nec ulla
+vestigia parentum. Nam eorum, quae a parentibus originem habent, sua
+sunt semina, sua incrementa, et ut paulatim exsurgunt, ita quoque sensim
+tabescunt. Illa vero momento in justam magnitudinem erumpunt ac paulo
+post, nisi capiuntur<span class = "tag">6</span>, evanescunt, ut
+thynnorum agmina, quae cubica figura tanta vi ac multitudine in
+Hellespontum tranant e Ponto, ut saepe naves ac retia validissimis
+viribus subvertant, neque tantum in Hellesponto, sed etiam apud Rhodios
+Elopes<span class = "tag">7</span> ejusdem magnitudinis tantis agminibus
+prodeunt, ut Rhodiorum alimento diu sufficere possint. Nec dubito, quin
+aliis quoque littoribus consimilis piscium annona divinitus<span class =
+"tag">8</span> tribuatur accolarum inopiam ac tenuitatem
+sublevatura.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>propugnant</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>lux</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quia</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>littore, iisdem temporibus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Desunt haec tredecim sequentia in alio codice.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>capiantur</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Vel: <i>helopes</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ego quidem apud Batavos salmonum ac sturionum, quos
+<span class="pagenum">52</span>
+siluros appellant, tantam piscationem vidi, ut in finitimas
+regiones<span class = "tag">1</span> non sine ingenti quaestu
+transveherentur, nec procul a Batavia circa fretum Ixium, haleces tot ac
+tantis legionibus Octobri mense prodire, ut iis capiendis piscatorum
+copia, quae maxima est, sufficere nullo modo posset, unde in universam
+Galliam, Germaniam utramque, Britanniam cum uberrimo quaestu transvehi.
+Sed illud mirum, quod cum justa magnitudine momento prodirent, nulla
+tamen semina, nulli foetus ac ne ulla quidem vestigia videantur. Quae
+quum a piscatoribus et mercatoribus exquirerem<span class =
+"tag">2</span>, narrabant illi, ad Orcades insulas arcarum multitudinem
+admirabilem annuis piscatoribus redundare<span class = "tag">3</span> et
+in littore Celtico statam esse galeorum piscationem mense Martio<span
+class = "tag">4</span>, deinde Aprili scombrorum; unde tamen tot agmina
+prodirent, scire neminem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>conquirerem</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>redundari</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Martis</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ipse vidi saepius in Galliae Narbonensis littore examina
+mugilum stato anni tempore semper remeare et in proximo littore
+Massiliensi apicarum<span class = "tag">1</span>, item in adversis
+Africae littoribus trissarum<span class = "tag">2</span>, quas accolae
+juratas<span class = "tag">3</span>, nostri alosas appellant, copiam
+ceteris<span class = "tag">4</span> littoribus inusitatam.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>aprarum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>frissarum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ejuratas</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>nostris</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Etiam Cretenses nostri annuas habent gobionum legiones,
+quibus insula mirifice sustentatur, sed ea multitudine<span class =
+"tag">1</span>, ut ab eodem utero, eadem hora, eodem momento natae aut
+coelitus delapsae aut ex intimis terrae visceribus erutae videri
+possint. Item e littore Siculo muraenarum maxima copia quotannis
+exsurgit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>magnitudine</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Non vestris tantum hominibus, sed nostris quoque liberalissimus
+naturae parens providit. Nam Calaei<span class = "tag">1</span> circa
+Lusitaniae littora solennes habent chalcidum, quas
+sardinias<ins class = "correction" title =
+"original has footnote tag attached to ‘chalcidum’"><span class =
+"tag">2</span></ins> vocant, piscationes, et procul a littoribus
+Europae in Atlantico asellorum ingens erumpit copia, paulo post
+aestivum solstitium, non sine
+magna piscantium admiratione. Sed cum intentos<span class =
+"tag">3</span> lucro piscatores aspiceremus, nec tamen, unde tanta
+ubertas tam repente prodiret, admirari<span class = "tag">4</span> his
+iambicis invecti sumus in avaros piscatores:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Avare piscator, freta<br />
+Qui trajicis ferventia,<br />
+Piscationis aemulus!<br />
+Dic, si potes, (sed quis potest?)<br />
+Vis unde tanta piscium<br />
+Fulgentibus per aequora<br />
+Squamis<span class = "tag">5</span> repente prodeat?<br />
+Est omnibus ac singulis<br />
+Ab ortu magnitudo par,<br />
+Est aequa moles corporis,<br />
+Adepta mox originem<br />
+<span class="pagenum">53</span>
+Et incrementa partium.<br />
+Nusquam ulla partus semina,<br />
+Nec ulla sunt vestigia<span class = "tag">6</span>,<br />
+Nec alga vilis cochleas<br />
+Progerminat<span class = "tag">7</span> a caudice,<br />
+Profunda nec maris vada,<br />
+Nec altis saxa rupibus,<br />
+Nec pura gignunt littora,<br />
+Nec Aphrodites candidae<span class = "tag">8</span><br />
+Genetrix spuma<span class = "tag">9</span> procreat.<br />
+Quis agmen illud cubica<br />
+Figura piscium regit<span class = "tag">10</span>,<br />
+Aut unde lucidus fretum<br />
+Invadit halec Ixium,<br />
+Distenta rumpens retia<span class = "tag">11</span><br />
+Revulsis ante navibus?<br />
+Recenseamne cetera?<br />
+Vix orbe toto littus est,<br />
+Quod non abundet piscibus,<br />
+Largitione coelica,<br />
+Et quae<span class = "tag">12</span> marinis sedibus<br />
+Procul<span class = "tag">13</span> pascuntur alites,<br />
+Aut delicatioribus<br />
+Cicadum legionibus,<br />
+Cum fruge pingues evolant<br />
+Nomadum<span class = "tag">14</span> ad solitudines,<br />
+Ut improborum poena sint,<br />
+Bonorum justa praemia.<br />
+O numen admirabile!<br />
+O celsitudo maxima<br />
+Procuratoris optimi,<br />
+Qui nutu nutrit omnia!</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Colesiaci</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>serdunas</i>, vel: <i>sardumas</i>. (Cf. Plin.
+h.&nbsp;n. 32, 53.)&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>intentione</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>admirari</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>alis</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius codex quinque haec antecedentia versus ita
+legit:</div>
+<div class="footnote poem">
+Adepta moles corporis<br />
+Aqua mox incrementa et<br />
+Originem partium nusquam,<br />
+Sec ulla partus semina,<br />
+Nec sunt ulla vestigia etc.</div>
+<div class="footnote">
+<b>7.</b> Alius: <i>progermines</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>candida</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>spumae</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>regitur</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>ilia</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>qui</i>; alius: <i>aquae</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alius: <i>nova</i>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alius: <i>Modo dum</i>.</div>
+
+
+<p>
+OCTAVIUS: Video ego vos plus otii piscationi<span class =
+"tag">1</span>, quam aucupio dedisse. Saepe cum Volaterranis finitimis
+nostris non sine admiratione spectavi,
+<span class="pagenum">54</span>
+advolantes exercitus palumbarum, cum tamen in continenti nullae aut<span
+class = "tag">2</span> ne ovorum quidem aut nidorum ulla usquam imago
+reperiatur, multo minus etiam in proximis insulis. At si quis ab
+Africa<span class = "tag">3</span> trajecto mari mediterraneo evolare
+putet flantibus<span class = "tag">4</span> austris, facile refellitur
+immani spatio milliarium MCC; omnibus tamen accolis<span class =
+"tag">5</span> constat, a plaga maritima involare in continentem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>otio piscationis plus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ac</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Austria</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii legunt: <i>santis</i>, id quod sine sensu.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Cum agerem in Gallia, callidus quidam auceps noctu facibus<span
+class = "tag">1</span> accensis palumborum multa millia<span class =
+"tag">2</span>, quae ab oceano in littus Rhotomagum versus advolaverant,
+nullo negotio venabatur. Cum ab illo percontarer, unde tanta vis
+palumborum? illud reposuit, illis<span class = "tag">3</span> tantum
+annis advolare, quibus abundaret fagina glans, qua pascantur. Item
+liviarum et earum<span class = "tag">4</span> avium<span class =
+"tag">5</span>, quas ipse patria lingua „<i>pluviers</i>“<span class =
+"tag">6</span> appellabat, e genere columbarum, examina infinita in
+Aurelianorum agros impluere, nusquam tamen nidos ac ne ciborum quidem in
+ingluvie aut ventriculo argumentum<span class = "tag">7</span> exstare.
+Et in pagis<span class = "tag">8</span> Andium anseres sylvestres
+coelitus accedere et, gramine pascuorum<span class = "tag">9</span>
+momento saginatos, proventus uberrimos incolis afferre.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>fascibus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>vim</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>iis</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Luciarum et Acarum</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>ranium</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>pluvieres</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Addit alius: <i>aliquid</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>agris</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>pascuarum</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: At in littore Neapolitano coturnicum annuam piscationem videre
+potuistis, quae cum flantibus coris in Mediterraneum transvolare
+conantur, demergi ac mortuae in littus ejici<span class = "tag">1</span>
+solent. Ita quoque avium greges opinor avolare et revolare, tum flumina,
+maria, montes trajicere, ut<span class = "tag">2</span> grues,
+hirundines, ciconiae, accipitres, anseres et anates sylvestres<span
+class = "tag">3</span>, coturnices vero alarum brevitate debiles et
+adipe graves merguntur. Ut<span class = "tag">4</span> enim regiones
+omnes hieme conquiras, nusquam<span class = "tag">5</span> tamen
+hirundinem reperias.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>rejici</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Desunt quatuor haec antecedentia verba in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>Et</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;In eodem codice desunt sequentia haec quatuor verba.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Senamus omnia argute derivare conatur ad naturae causas. At<span
+class = "tag">1</span> quidem originis initio Deus jussit<span class =
+"tag">2</span>, aquas non solum aquatilia, sed etiam volatilia promere.
+Itaque in sacris libris legimus<span class = "tag">3</span>, coturnices
+a plaga maritima ad Israëlitarum castra spiritu Dei disjectas tanta
+multitudine, ut spatio itineris diurni duobus cubitis in altitudinem
+undeque castra complecterentur. Castra vero quanta fuerint, intelligi
+potest ex eo, quod 600000 civium, qui arma ferebant, censa<span class =
+"tag">4</span> fuerunt. Ex quo intelligitur<span class = "tag">5</span>,
+seniorum, juniorum, foeminarum, servorum peregrinorum, quae censa non
+fuere, multitudinem triplo majorem exstitisse. Ac nihilominus tantae
+multitudini<span class = "tag">6</span> coturnices non solum mense toto
+suffecisse constat, verum etiam cupiditatem carnium vorandarum<span
+class = "tag">7</span> ad nauseam usque explevisse. Quod igitur legimus,
+<span class="pagenum">55</span>
+tot examina coturnicum spiritu Dei ab oris maritimis abrepta fuisse,
+satis intelligitur, fuisse extraordinariam generationem, angelis divino
+concessu ac munere procurantibus, non aliter quam illa, quae dixistis,
+piscium ac avium repentina examina, angelorum officiis ad hominum
+alimenta, mirabili Dei procuratione ac bonitate comparantur, ut etiam
+illud manna, quo Israëlitae in deserta solitudine annos amplius XL pasti
+fuere, qui cibus angelorum<span class = "tag">8</span> diserte vocatur,
+non quod manna vescantur angeli, sed quia nullis naturae causis
+ordinariis angelorum curatione quotidie<span class = "tag">9</span>
+fuerit praestitum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Et</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Genes. 1,&nbsp;20.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Numerorum 19&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>secuta</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Numerorum 1 et&nbsp;2.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>multitudinis</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Psalm. 77 (78), 25. Sapient. 16,&nbsp;20.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>quotidie implueret</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Non video, cur angelorum vel daemonum procuratione sit opus, si
+sola Dei voluntate<span class = "tag">1</span> ista fieri possunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>bonitate</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest haec Senami interlocutio in alio codice.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Aliud est de divina voluntate, aliud de potestate disputare;
+Deus enim post mundi creationem<span class = "tag">1</span> ab omni
+opere conquievisse et locis omnibus angeli Deo diligenter<span class =
+"tag">2</span> inservire ac jussa ejus<span class = "tag">3</span>
+exsequi produntur<span class = "tag">4</span>. Huc enim spectat illud,
+quod dicitur, Deum coetus angelorum convocare, quod Rabbi Moses<span
+class = "tag">5</span> interpretatur: angelorum officiis ac muneribus
+uti. Nam cum dixisset, se primogenitos Aegyptiorum trucidaturum, eodem
+tamen capite subjecit<span class = "tag">6</span>, se non passurum,
+carnificem in illa clade populi sui tecta subire. Idem:
+<i>Increpabo</i>, inquit, <i>aquilonarem istum cacodaemona, quominus
+fruges absumat</i><span class = "tag">7</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>conditionem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>semper</i>, id quod vero in alio codice
+deest.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Addit alius: <i>diligenter</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Ps. 103 (104), 20 sq.; 147 (148),&nbsp;2.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Libro III More Nebochim.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Exodi 12,&nbsp;23.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Malach. 3, 11. Joël 2, 20. Amos 3. 4, 6&nbsp;sq.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Cur igitur toties ac tam saepe contestatur populum, saepe
+pestem, famem, calamitates omnes a se invectas<span class =
+"tag">1</span>?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Levit. 26. Deuteron. 28. Alii legunt: <i>immissas</i>, alii:
+<i>inventas</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ne ad angelorum ac daemonum cultum prolaberentur, sed ab unius
+Dei manu ac potestate omnia pendere persuasum haberent, cujus tamen
+decreta daemones<span class = "tag">1</span> nunquam<span class =
+"tag">2</span> injussi exsequantur. Argumento sit, quod cum Rex Achabus
+multa nefarie<span class = "tag">3</span> gessisset, tandem<span class =
+"tag">4</span> a sortilegis persuasus tertio praelio<span class =
+"tag">5</span> contra Syriae regem dimicare, Michaeam prophetam prius
+consulendum putavit. Hic vates consultus: <i>Vidi</i>, inquit, <i>Deum
+in sublimi solio sedentem et omnes exercitus angelorum circumstantes; ad
+quos ille: Quis vestrum</i>, inquit, <i>persuadebit Achabo, ut praelium
+committat et occidatur<span class = "tag">6</span>? Cumque alius aliud
+diceret, prodiit quidam spiritus et coram Deo stans: Ego</i>, inquit,
+<i>persuadebo! Ad quem Deus: Qua in re? Hic: Ego ero spiritus mendax in
+ore prophetarum ejus. Tum Deus ad illum: Persuadebis simulque conficies,
+abi igitur et facito!</i> Quidam theologi tradunt, spiritum illum fuisse
+Nabothum<span class = "tag">7</span>,
+<span class="pagenum">56</span>
+quem Jesabella regina calumniis circumventum, annuente rege,
+crudelissime trucidari jusserat, ut rex agro, quem nec prece nec pretio
+extorquere poterat, capitali fraude frueretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>neque</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>nefaria</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>id</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>bello</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;1 (3) Reg. 22, 19.&nbsp;22.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;1 (3) Regum 21, 1 sq. 2 (4) Regum 9, 21. 25&nbsp;sq.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Illud quidem Academicis ac Platonicorum<span class =
+"tag">1</span> principi persuasum est, qui ultionis cupiditate incensi
+trucidantur, mortuos ultionem modis omnibus reposcere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Platoni</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Poterat Deus solo nutu Achabum regem perdere, sed videtis belli
+occasionem falsos vates angelorum consilium accersitum, ultorem denique
+divini decreti administrum. Consimile concilium coactum dicitur,
+priusquam ulla potestas diabolo<span class = "tag">1</span> fieret in
+Jobum, cui concilio dicitur Satan adfuisse. Qua loquendi similitudine
+satis intelligitur, non congruere divinae majestati, per se agere,
+quae<span class = "tag">2</span> angelorum officio<span class =
+"tag">3</span> possit. Cui congruit illud, quod Jedacus<span class =
+"tag">4</span> Levita in Porta lucis<span class = "tag">5</span>
+scripsit, ab infernis terrae sedibus usque ad summum coeli verticem
+omnia daemonum et angelorum plenissima esse. Idem alibi a coeli
+cardinibus ac decumanis angelos spirare scribit, a bonis quidem bona, a
+noxiis bella, sterilitates, populares morbos ac bestias nocentissimas ad
+scelerum vindictam procurari.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>daemoni</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec sequentia quatuor verba in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ministerio</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>Bedacus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Liber rabbinicus.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Cum in rerum natura nihil frustra conditum sit, si omnia
+solo nutu Dei fierent, ut principio sola voluntate Dei omnia creata
+sunt, tot angeli ac daemones frustra exstitissent.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Quaedam animantia generantur ad breve tempus, quae officio
+defuncta penitus evanescunt. Et quidem Plinius<span class =
+"tag">1</span> ad stuporem usque miratur, Seleucidas aves in montem
+Casium, sole cancrum subeunte, advolare, ut<span class = "tag">2</span>
+insectorum multitudinem populentur<span class = "tag">3</span>, quo
+minus viva noceant frugibus, vel odore mortua. Quibus depastis ita
+disparent, ut nusquam terrarum reperiantur. Neque enim singulis, sed
+statis quibusdam annis, cum insectorum vis abundantius excrevit,
+advolare consueverunt. Aristoteles quoque cum Plinio tradit<span class =
+"tag">4</span>, murium agrestium examina, quae non saepe, sed tamen
+judicio agricolarum nimis saepe spectantur, populatis frugibus sic
+evanescere, ut nec in superficie nec in visceribus terrarum vel unus
+quidem reperiatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Hist. nat. 10,&nbsp;39.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>populari</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>tradunt</i>. (Plinii hist. nat. 10, 85.)</div>
+
+<p>
+SALOMO: Illud etiam in sacris litteris testatum habemus, cum locustarum
+multitudine totam Aegyptum Deus contexisset, poenitentia Pharaonis et
+Moysis precibus omnes eodem impetu sic avolarunt, ut ne una quidem in
+tanta ac tam late patenti regione restaret.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Nihil mirum<span class = "tag">1</span>, si avolarunt bene
+pastae, quae famelicae advolarant. Quis autem intimas terrarum cavernas
+et latebras subiit, ut demortuorum murium<span class = "tag">2</span>
+cadaveribus parentaret? Multa popularibus erroribus
+<span class="pagenum">57</span>
+implicantur, quae tandem vidimus explicari. Hirundines enim, quae ad
+internecionem natae sunt, flantibus ventis<span class = "tag">3</span>
+aquariis<span class = "tag">4</span> involant, spirantibus Africis
+autem<span class = "tag">5</span> revolant<span class = "tag">6</span>
+ac totas hiemes subter maritimas rupes delitescunt, ut saepius in mari
+Suecico a piscatoribus deprehensae dicuntur<span class = "tag">7</span>,
+quoniam loca maritima caeteris semper tepidiora sunt, propter calorem,
+qui jactatione maris oritur<span class = "tag">8</span> ac saepe impetu
+procellarum perinde ut subjectis ignibus effervescunt. Sunt etiam qui
+putant, hirundines profundissima vada maris penetrare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>minus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>austris</i>, vel <i>aviariis</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>evolant</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>dicantur</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>cietur</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Ut<span class = "tag">1</span> in intimis vadis hirundines
+delitescant, nulla ratione fieri potest, cum intercluso spiritu
+animalia, quae pulmones habent, repente moriantur. Nam etsi glires<span
+class = "tag">2</span> sopore oppressi totas hiemes dormiant, nec ullis
+ictibus aut vulneribus excitentur, si tamen aquis demergantur,
+derepente<span class = "tag">3</span> absiliunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desiderantur antecedentia haec undecim Toralbae verba in alio
+codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>glirides</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Sed ut redeant<span class = "tag">1</span> hirundines, grues,
+ciconiae, nidos tamen et ova videmus, piscium tamen aut palumbarum aut
+anserum sylvestrium ova nusquam reperiuntur. Ut enim demus, stirpes,
+scarabaeas, locustas, bruchos<span class = "tag">2</span>, mures, ranas
+sine semine solo putrido ortum debere, fieri tamen nequit, ut tanta
+piscium et avium examina statim incrementum derepente per naturam
+adipiscantur, et<span class = "tag">3</span> neglecta penitus
+evanescant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius false: <i>credant</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice. Est autem bruchus locustarum seu
+gryllorum quaedam species. (N.)&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ut</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Quoniam Senamo persuaderi nequit, animantium ortus et obitus
+alios esse, quam a naturalibus causis, illud ab omnibus physicam
+tractantibus serio libenter discam, unde tanta ranunculorum multitudo,
+ordientibus aestate caloribus ac siccitate, momento cum imbre gravi
+decidat. Neque<span class = "tag">1</span> enim semine, neque parentum
+coitu<span class = "tag">2</span>, nec limo terrarum aut aquarum in aëre
+sublimi gigni possunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Non</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>e vita</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Ego semper existimavi, calidissimos imbres in pulveream terram
+delapsos materiam aptissimam ad ranunculos gignendos nancisci.</p>
+
+<p>
+TORALBA: At generatio perfectissimorum animantium momento per naturam
+fieri nequit, cujus rei periculum saepe feci, cum fossam ardenti aestate
+aqua complerem, menstruo spatio exsiccata fossa rudimenta ranunculorum
+folliculo nigro contecta et caudata apparebant<span class =
+"tag">1</span>, cujusmodi examina natare vidimus in palustribus locis,
+in quibus est copia ranarum; sequenti mense ruptis follibus, quadrupedes
+ranunculi absilierunt. Sed ut brevissimo unius horae spatio ranae
+quadrupedes partibus omnibus absolutae gigni queant, per naturam fieri
+non posse<span class = "tag">2</span> existimo, et ut planum sit in aëre
+sublimi repente<span class = "tag">3</span> procreari ranunculos,
+argumento sit, quod saepissime in
+<span class="pagenum">58</span>
+arboribus ipsis ac potissimum in salicibus, quarum resecta capita sunt
+calidiora<span class = "tag">4</span>, ranunculi caduci post imbres
+aestivos reperiuntur aeque ac humi.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>appareant</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>non potest</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>derepente</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>latiora</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Probabilius videtur, pulveris et atomorum copiam cum
+exspirationibus ac vaporibus impetu ventorum in mediam regionem subvehi,
+unde ranae ac lapides geniti saepe depluant. Cum enim Cremae tempestas
+me adolescente orta esset, lapides caducos cum imbribus depluisse
+constat, atque unum tanti<span class = "tag">1</span> ponderis
+exstitisse, ut decem libras aequaret<span class = "tag">2</span>, glauci
+coloris ac sulphurei odoris; sed brevitas temporis, quo imbres in aëre
+coguntur, aperte convincit, ea aeque<span class = "tag">3</span>
+daemonum opus esse ac<span class = "tag">4</span> ranunculi, quos in
+Aegypto coram Pharaone sortilegi excitarunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>tantum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>exaequaret</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>eaque</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>ut</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Si Deus animantibus sui generis propagandi potestatem dedit
+atque etiam ipsis<span class = "tag">1</span> elementis stirpium
+atque<span class = "tag">2</span> animalium producendorum vim indidit,
+quanto magis angelis ac daemonibus vim eandem adjecit?<span class =
+"tag">3</span> Id enim planum fuit<span class = "tag">4</span> ex illa
+ranarum procreatione apud Pharaonem<span class = "tag">5</span>, quam
+verissimam fuisse scribit Moses.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ipse</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>indidit</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>fit</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>coram Pharaone</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Quid autem vetat, quominus procellas, tonitrua, fulmina, ventos
+a daemonibus cieri fateantur, si haec ab illis fieri concedimus? Sin
+haec ipsa naturae occulta conspiratione ac numine sine daemonibus fiant,
+illa quoque a natura pendere consentaneum&nbsp;est.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Antea semper existimaveram, ventos ac procellas a natura ipsa
+excitari, quousque cadaver illud Aegyptium, quod a me in navim illatum
+est, ex edicto naucleri in mare dejecissem; mox enim procellae
+violentissimae acquieverunt. Neque propterea id contigisse putarem, nisi
+nautarum omnium vocibus ac usu diuturno<span class = "tag">1</span>
+ipsisque nauticis legibus ac judiciis<span class = "tag">2</span>
+comprobatum et exploratum haberem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>diurno</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>indiciis</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Recordor veteres Heracliti, Theophrasti ac Plutarchi<span
+class = "tag">1</span> querelas, hominum diffidentiam et <span title =
+"Greek: apistian">ἀπιστίαν</span> obesse, quominus certissimam de rebus
+maximis et abditis cognitionem assequamur. Neque enim temere ac leviter
+assentiendum opinor, neque nimis pertinaciter dissentiendum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In vita Coriolani in fine. Plotinus in libro de anima et
+daemonibus.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Cum diutissime in Peripateticorum decretis acquievissem ac
+multa plus auctoritati quam rationi tribuendum putarem, nihil me ab his
+erroribus aeque liberavit ac motus elementorum ac praecipue maris.
+Posuit enim Aristoteles<span class = "tag">1</span> quasi naturae
+miraculum, illud scilicet moventium ac mobilium extrema simul esse; quo
+fundamento concusso cetera quoque impulsu levissimo ruinam minantur et
+eo nos deducunt, ut angelorum ac daemonum immortaliumque omnium<span
+class = "tag">2</span> actiones alienas a natura<span class =
+"tag">3</span> confiteri cogamur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Physicor. l. VII, c.&nbsp;4.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>animorum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>terra</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">59</span>
+SENAMUS: Decretum illud non modo Aristotelis et philosophorum pene
+omnium autoritate, verum etiam tot ac tantis rationibus niti videtur, ut
+subverti difficillime possit. Nam si causas effectrices praesentes
+effectibus esse convenit, profecto moventis ac mobilis extrema simul
+esse necesse est; verum illud, hoc igitur. Cuncta quidem spiritum,
+spiritus musculos, musculi brachia, brachia fundam, funda lapidem, lapis
+bestiam aut quid aliud movet, fit tamen ut mobilium ac moventium extrema
+sint simul.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Demus, hoc verum esse in exemplis his, falsum tamen est in
+magnete ferrum attrahente, in succino paleas eliciente, in naphta<span
+class = "tag">1</span> ignes eminus concipiente, in torpedine piscatores
+stupefaciente, in hoste hosti pallorem aut ruborem excitante, in luna
+oceanum commovente, a qua tamen spatiis pene<span class = "tag">2</span>
+infinitis est avulsa.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>nephite</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in aliis.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: At vim illam seu magnetis seu torpedinis seu lunae ab extremis
+ad extrema per media penetrare, quis non videt? Argumento sit, quod
+ferrum a magnete longius aliquando distans, quam ut vis lapidis eo
+pervenire possit, non movetur.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Sit ita, non propterea tamen piscatoris retia aut virga
+stupefiunt, nec item mare a luna, aër ab igne, aqua ab aëre agitatur,
+sed in summa coeli puritate ac tranquillitate oceanus fluit ac refluit,
+non quidem totus, ut plerique arbitrantur oceanum quasi animal spirare
+ac respirare, sed partes tantum littoribus propiores, aut quae non
+longissime a littoribus<span class = "tag">1</span> distant, oceanum
+aeque immobilem percipiunt, coelo tranquillo ac sereno, ut marmoream
+tabulam.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi inseritur: <i>discedunt, nam quae longissimis spatiis a
+littoribus</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Aristotelis dictum ex<span class = "tag">1</span> ipsius
+scriptis sic interpretari possumus, ut mobilium partem moveri, partem
+quiescere velit, nam alterius pedis motus alterius quies
+futura&nbsp;est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ab</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Id etiam falsum in avium volatu reperietur, in telis
+missilibus, quae tota moventur, nulla sui parte stabili, falsum in
+coelestibus globis, qui toti circumaguntur, nec ulla pars eorum
+quiescit, ut perspicuis demonstrationibus docui<span class =
+"tag">1</span> et usu ipso compertum est. Jam autem ab ultima memoria
+exploratum habemus, exoriente luna supra horizontem exundare oceanum in
+aestuaria consueta sex horas, quibus ad circulum meridianum luna
+progreditur, declinante luna a meridiano, redire oceanum in alveos
+totidem horarum spatio, post occasum ab horizonte usque ad meridianum
+noctis circulum, influere rursus in eadem littora eodem temporis
+decursu, ac tum<span class = "tag">2</span> in alveum, luna ad
+horizontem redeunte, mirabili utriusque naturae consensu redire.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>Eudoxi</i> vel <i>edocti</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tandem</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">60</span>
+SENAMUS: Neque constans mihi videtur, neque aequabilis ille motus, cum
+sole et luna conjunctis et oppositis fluxus oceani multo magis
+intumescat.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Hujus varietatis causas cum exquirerem, animadverti, lunam
+in coitu vel oppositu supremam excentrici<span class = "tag">1</span>
+apsida pertingere, in quadratis vero hypogaeum, quasi secum una<span
+class = "tag">2</span> traheret oceani gurgites, quo altius subvehitur a
+terris, quoniam non magis distat hypogaeum lunae ab oceano<span class =
+"tag">3</span>, quam apsis<span class = "tag">4</span> lunae ab
+hypogaeo. Ex quo intelligitur, duplo<span class = "tag">5</span>
+intervallo lunam a terris abesse in auge<span class = "tag">6</span>
+excentrici, eoque magis situm fuerit in apside epicycli, sed<span class
+= "tag">7</span> in mari mediterraneo ac potissimum in Adriatici
+carceribus et augustiis nullus fere fluxus percipitur, tantisper luna in
+hypogaeo excentrici versatur, h.e. in trajectionibus quadratis,
+quibuscum luna propinquius<span class = "tag">8</span> abest a
+terris.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>ex centri</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>luna</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Ptolomaeus lib. V, cap.&nbsp;7.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>ipsis</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>duplici</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>hypogaeo</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>seu</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>propius</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: At efficacius mobile agitatur, quo propius est motori, vel<span
+class = "tag">1</span> in magnete vidimus graviores acus magnetem
+contingere, leviores a consequentibus contactu trahi.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ut</i> vel: <i>et</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Imo lunam altius a terris subvectam oceanum quasi secum
+evehere consentaneum&nbsp;est.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Hujus ergo agitationis oceani causam effectricem ad lunam
+referri videmus, quandoquidem motus aquarum ut rerum omnium gravium,
+rectus est ad centrum; alius est enim<span class = "tag">1</span>
+aquarum motus ab aëris<span class = "tag">2</span> agitatione, alius
+item sine ulla commotione, tametsi rarior, ut Plinius de quodam Italiae
+lacu scribit, turbari<span class = "tag">3</span> ac fluctibus
+intumescere non modo sine ulla ventorum vi, sed etiam in summa coeli
+tranquillitate. Jam vero cum nulla res exanimis moveatur a seipsa,
+confitendum est, a daemonibus hanc agitationem aquarum cieri, atque eo
+pertinet illud<span class = "tag">4</span> de sagarum mirabili
+potestate:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Et tonat ignaro coelum Jove vocibus isdem,<br />
+Humentes late nebulas numerisque solutis<br />
+Excussere comas ventis cessantibus, aequor<br />
+Intumuit rursus, vetitum sentire procellas,<br />
+Conticuit turbante Noto<span class = "tag">5</span>.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>etiam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Addit alius: <i>eum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Lucani Phars.&nbsp;4.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>voto</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Ut haec vera sint, quae mihi quidem ignota sunt, atque haud
+scio an cuiquam re ipsa comperta plane fuerint, non tamen ad exemplum
+debent trahi.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ne in singulis haereamus, demonstrandum est, opinor, aëris
+agitationem vel a sole vel ab animantibus vel a daemonibus excitari,
+quartum nihil&nbsp;est.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">61</span>
+TORALBA: Quemadmodum oceanum a luna, sic aërem a sole<span class =
+"tag">1</span> cieri ac moveri statuo. Et quemadmodum oceani fluctus
+augentur vel minuuntur aëris agitatione violenta, sic aëris motus
+ordinarius et naturae congruus saepe extraordinaria daemonum vi ac
+potestate conturbatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Jove</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si ventus oritur ab exhalatione calida sicca, quae<span class =
+"tag">1</span> Noto obliquo proximam sibi deinceps impellit, ut
+Aristoteles tradit, non video, quam ob rem extraordinarias agitationes
+aëris impulsu daemonum constituere debeamus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt haec septem sequentia verba in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>motu</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Antiquorum definitio visa mihi est multo verior, ut scilicet
+ventus sit aëris fluxus; plerique fluctum legere malunt, sed Graeca vox
+<span title = "Greek: rheusis tou aeros">ῥεῦσις</span><span class =
+"tag">1</span> τοῦ ἀέρος, cum fluctu, quo <span title =
+"Greek: kuma">κῦμα</span> significatur, ambiguitatem tollit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <span title = "Greek: rhusis">ῥῦσις</span>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Hanc definitionem, ut omnia<span class = "tag">1</span>
+physicorum decreta, convellens Aristoteles nulla probabili ratione ad
+exspirationes fumosas refert<span class = "tag">2</span>, quibus tamen
+nihil magis insensibile, tempestate vero<span class = "tag">3</span>
+nihil violentius fieri potest. Quod autem natura fit, violentum esse
+nequit; videmus enim procellarum tantos impetus, ut silvae
+revellantur<span class = "tag">4</span>, turres dejiciantur, aedificia
+subruantur, ingentes arbores turbinibus coelo delapsis distorqueantur,
+naves vorticibus rapidissimis in orbem circumactae demergantur, cum
+tamen aëris motus nec circularis sit, nec per naturam deorsum
+fereatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>omnium</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>effugit</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>tamen</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>releventur</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Etiam vidistis, opinor, ac saepe legistis, exiguo pulvere nitri
+ac sulphuris, igne concepto, turres ingentes ac moenia funditus
+everti.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Id quidem nec<span class = "tag">1</span> in subterraneis
+locis, ne penetratio corporum sequatur, sed nulla existere potest in
+aëris immensa raritate, ac propterea in turribus ac moenibus
+succutiendis ac evertendis per cuniculos illud praecipue cavetur, ne
+qua<span class = "tag">2</span> rima pateat aut fissura<span class =
+"tag">3</span>. Jam vero expirationes illae non modo subtiles, quae
+propter sui tenuitatem sensum oculorum fugiunt, sed atra caligine
+densiores sursum rapiuntur levissime et graviorem superant aëris
+naturam. Ventus enim<span class = "tag">4</span> obliquo modo<span class
+= "tag">5</span> fertur aut rapidissima vi deorsum e nubibus dejicitur.
+Non est igitur ventus ab exspiratione, quae suapte natura sursum
+nititur, unde nubium origo, quae cum vapore simul et exhalatione in
+regione gelida superioris aëris concreverunt, a quibus ventorum impetus
+sedari, non cieri consueverunt. Item<span class = "tag">6</span> si
+ventus esset ab exspiratione, cum semper a terris exoriatur, semper ab
+eadem plaga, non a contrariis aut diversis agitaretur. Item omnis
+exhalatio est calida, nullus ventus est calidus, ergo<span class =
+"tag">7</span> nulla exhalatio ventura ciere potest. Quin etiam<span
+class = "tag">8</span> eo frigidiores sunt venti, quo vehementiores; non
+est igitur ventus ab exhalatione<span class = "tag">9</span> calida.
+Item si ventus esset ab exspiratione, eo vehementius
+<span class="pagenum">62</span>
+perciperetur, quo major est exspirationum copia, i.e. aestate, qua
+terrae dehiscunt, ac potissimum meridianis horis. At utroque tempore
+venti conquiescunt, hieme vero et autumno violentissimae tempestates
+exoriuntur, tunc enim<span class = "tag">10</span> navigantibus clausa
+maria dicuntur, ut Plinius annotarit. Item vis procellarum in altissimis
+oceani gurgitibus saepius excitatur, ubi nulla exspiratio calida, sicca,
+sed omnia frigida, humida. Quibus argumentis tametsi Aristotelis opinio
+aperte convellitur<span class = "tag">11</span>, apertius tamen
+demonstrari potest communi physicorum omnium decreto, quod scilicet
+nihil a se ipso movetur, alioquin unum essent<span class =
+"tag">12</span> actus et potentia simul et semel, ac si moveretur aër ab
+exspiratione, a se ipso moveretur<span class = "tag">13</span>, cum
+nihil sit aliud<span class = "tag">14</span> exspiratio quam aër calidus
+fumosus. Non est igitur ventus ab exhalatione.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>ne in subterraneis locis penetratio</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>quae</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>scissura</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>autem</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>motu</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Deest alibi hic sequens locus usque ad verba: <i>Item
+si</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;In codicibus: <i>ea</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>in</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>exspiratione</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>divellitur</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>esset</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>movetur</i>, vel: <i>moveatur</i>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alibi: <i>cum sit aliud</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Haec argumentorum copia satis evincit, ventorum origines
+exhalationibus non deberi, ac praecipue illud, quod hieme rigidissima,
+terris et aquis gelu concretis, ventorum vis multo major est, quam
+aestate hiantibus terris, ac meridie ipsa fervente aestate venti summa
+tranquillitate conquiescunt, ut etiam Aristoteles<span class =
+"tag">1</span> scribit et experientia cogit confiteri. Ac propterea
+pastor ille Theocriti<span class = "tag">2</span> meridie vetat fistula
+ludere, quod et Pana metueret a venatione redeuntem, ne in greges et
+armenta bilem exerceret, quem Aristophanis interpres <span title =
+"Greek: empousan">ἔμπουσαν</span> interpretatur ac daemonium meridianum,
+<span title = "Greek: to daimonion mesêmbrinon">τὸ δαιμόνιον
+μεσημβρινὸν</span>, quia cum ab aëris agitatione daemones
+conquiescunt<span class = "tag">3</span>, tunc in armenta, fruges,
+homines grassantur. Ob idem enim veteres atram meridie hostiam olim
+immolabant, ut Festus Pompejus scribit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Problem. Sect. de ventis.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Idyll.&nbsp;4.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>interquiescunt</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Rabbi Salomo Jarchi, Gersonis filius, illud e Psalmis<span class
+= "tag">1</span> de daemonio meridiano interpretatur <span title =
+"Hebrew: middever">מִדְּבֶר</span> daemonem, qui nocte media,
+<ins class = "correction" title =
+"Hebrew: mikkeshev (for מִקֶּטֶב ‘mikketev’)">מִקֶּשֶׁב</ins> vero,
+qui meridie a nocte media interficit,
+inde mos inolevit, meridie ac nocte media precibus Deum placare. Sic
+enim lyricus psaltes<span class = "tag">2</span>: <i>Media nocte
+exsurgebam, ut laudem dicerem nomini tuo.</i> Idem alibi: <i>Vespere et
+mane et meridie narrabo mirabilia tua.</i> Illud etiam animadversione
+dignum, quod venti locis fere omnibus scripturae sacrae Deo tribuuntur.
+Quin etiam de thesauris suis dicitur ventos promere et a quatuor coeli
+plagis ventos accire. Quo significatur, non ab ordinariis naturae causis
+ventorum vim ac impetum originem habere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Psalm. 90 (91), 6&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Psalm. 118, (119), 62, 64, (55),&nbsp;18.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Cur non eodem modo quo fluctus fluctum, ita fluxus aëris fluxum
+impellere possit?</p>
+
+<p>
+TORALBA: Illud quidem est Aristotelis captiosum argumentum; fluctus enim
+fluctum protrudit; sed ita cum aëre prius, vel ab animantibus vel a luna
+propellitur, ut saepius demonstratum est: ita quoque aër aërem impellere
+potest, sed oportet ab alio prius quam a seipso motus principium habere,
+scilicet a sole, vel ab animante, vel a daemone, alioqui et aqua et
+<span class="pagenum">63</span>
+aër aeque immobilia consisterent, ut saxa congruentem suae gravitati et
+naturae nacta sedem.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Illud quidem ab ultima antiquitate proditum scribit
+Seneca<span class = "tag">1</span>, peculiarem quendam cuique regioni
+ventum attributum, quod fieri nullo modo posset, si ab exhalatione
+ventus ortum haberet.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In quaest. naturalibus.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ego semper hac opinione tractus sum, praeter naturalem rerum
+ordinem singulari quoque Dei munere et concessu singulis regionibus et
+hominibus prospici et provideri, procellas vero ac tempestates
+violentissimas ad improborum ultionem a daemonibus excitari.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Nil tam a natura alienum, quam quid violenter fieri, ex quo
+intelligitur, tempestates ac procellas, quibus elementa conturbantur,
+natura fieri non posse.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Si ventus daemonibus tribuitur aërem agitantibus, non
+exspirationibus calidis, quid est quam ob rem validissima tempestas ac
+ventorum violentia imbre levissimo sedatur? Nam ex eo perspicuum fit,
+vim illam calidam et siccam ab humida natura et frigida restingui<span
+class = "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>restringi</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Verum<span class = "tag">1</span> est, daemonum
+impurissimorum naturam aquarum<span class = "tag">2</span> puritatem
+abhorrere, et a daemonibus obsessi nil magis exsecrantur, quam aquae
+aspersionem<span class = "tag">3</span>, nec ullo certiore argumento
+sortilegi indicantur<span class = "tag">4</span>, quam si aquae vinctis
+manibus ac pedibus supponantur, nunquam enim demergi posse usu diuturno
+exploratum est. Atque hoc indicio<span class = "tag">5</span> Germani
+judices adversus sagas uti consueverunt, quod Julianus Augustus<span
+class = "tag">6</span>, cum in Germania fieri vidisset, spurios a
+legitimis hac<span class = "tag">7</span> ratione judicari<span class =
+"tag">8</span> scripsit; cum tamen sortilegorum periculum fieret, atque
+eorum qui a parentibus daemoni prius<span class = "tag">9</span> dicati
+fuere, quam nascerentur, quos Veronenses Acheronticos pueros
+appellant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Verius</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>aquam</i>; alius: <i>aquarum
+aspersionem</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>respersionem</i>, vel: <i>puritatem</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>judicantur</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>judicio</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;In ep. ad Antiochum.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Desunt alibi haec duo verba.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>a Germanis</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>primum</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Illud etiam mirabilius, quod Typhones venti, qui a Latinis
+turbines vocantur, non obliquo motu, sed e nubibus maxima<span class =
+"tag">1</span> vi dejecti, circumvolvuntur in orbem et excelsas arbores
+saepe contorquent, aceti conspersione fugantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>magna</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: An quia talium daemonum substantia est ignea? Nihil autem igni
+tam contrarium, quam acetum. Et quidem cum ea qua<span class =
+"tag">1</span> dixi tempestate jactaremur, apparebat quaedam ignea
+species, quae navem sursum deorsum lustrando aliquamdiu prostitit<span
+class = "tag">2</span> in prora, quam nautae tanquam daemonem infestum
+exsecrabantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>quam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>consistit</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Veteres Helenam appellabant, mali ominis certissimum
+argumentum. Sin flamma duplex aspicaretur, Castorum et Pollucem
+salutaria
+<span class="pagenum">64</span>
+numina esse judicabant. Et quae flammae circa sepulcra, patibula,
+paludes vagantur, quas vulgus fatuos ignes appellat, daemones esse non
+dubito, quia homines nocturnis itineribus in aquas et<span class =
+"tag">1</span> praecipitia deducunt, quique vocibus ac sibilis evocati
+derepente advolant ac temere vocantes enecant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>aut</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Nullum ad fugandas ejusmodi pestes aërias efficacius
+remedium<span class = "tag">1</span>, quam humi prostrato vultu Deum
+adorare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>amuletum</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Quaerenti mihi, cur spectra illa<span class = "tag">1</span>
+circa patibula ac sepulcra vagarentur, nihil verius occurrit, quam
+daemones illos esse cadaverum custodes, ut mihi persuasum sit, cadaveris
+furtum daemonem custodem persecutum fuisse ac me ipsum procellis
+excitatis<span class = "tag">2</span> ulcisci voluisse. Cujus rei
+argumentum nullum certius exstitit, quam quod ejecto e navi cadavere,
+non aliter quam Jona demerso validissimae tempestates momento
+conquieverunt, quae profecto vim daemonum ventos excitantium apertissime
+testantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>species illae</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>exectatis</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Multa physicis incredibilia sunt ob id, quod nihil praeter
+naturam in natura fieri gravissimo errore arbitrantur, ne abditas<span
+class = "tag">1</span> sibi causas ignorare videantur. At Olaus Magnus
+scribit, in Lapponia ultra mare Suecicum sagas et sortilegos cum nautis
+pacta mercede ventos vendere consuevisse, quod mihi fabulosum
+videretur<span class = "tag">2</span>, nisi nautarum summa consensione
+pervulgatum<span class = "tag">3</span> esset experientiaque jam inde
+usque ab Homero compertum. Is<span class = "tag">4</span> enim Ulyssem
+scribit<span class = "tag">5</span> ab Aeolo rege vento donatum
+utre<span class = "tag">6</span> incluso, quo securius Ithacam
+navigaret. Sic quoque in Sardinia<span class = "tag">7</span> nauclerus
+funiculum a saga triplici nodo<span class = "tag">8</span> constrictum
+accipit, pacta prius mercede. Cum a portu solvens vela facit, levis
+ventus flare incipit primo nodo soluto; si velocius ac plenis velis
+navim ferri velit, secundum nodum solvit; si procellas rapidissimas
+concitare, tertium nodum expedit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>incognitas</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>videtur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>provulgatum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Ipse enim etiam</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Hom. Odyssea&nbsp;X.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>vitro</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>Scandinia</i>, vel; <i>Scandinavia</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>modo</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Antea mihi fabulosa videbatur consimilis historia, quam apud
+Herodotum legere potuistis, ubi scribit magos Persarum incisionibus
+factis ventos ac tempestates compescuisse, cum regia classis in Graeciam
+invasisset.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Graeci, qui rerum veritatem fabulis texerunt, Aeolum regem
+ventorum conclusos ventos in antris habere fingebant; huc enim illud
+Horatii<span class = "tag">1</span>:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Sic te Diva potens Cypri,<br />
+Sic fratres Helenae, lucida sidera,<br />
+Ventorumque regat pater,<br />
+Obstrictis aliis, praeter Japyga.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libro I. carm. Od.&nbsp;3.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ex hac disputatione illud, opinor, colligimus: quoniam nihil
+a seipso moveri potest, oceanum a luna placido ac naturae congruente
+<span class="pagenum">65</span>
+motu<span class = "tag">1</span>, aërem a sole moveri, et cum nihil tam
+sit a natura alienum, quam quid violenter et impetu fieri, procellas ac
+tempestates daemonum vi ac potestate commoveri.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>modo</i>; alius: <i>motio</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Hoc quidem etsi concedamus, eadem ratione terrae concussionem,
+fulmina, tonitrua, lapsus ignium, daemonum actionibus<span class =
+"tag">1</span> tribuenda nobis erunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>daemonibus</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Quum terra suapte natura stabilis, ignis vero sursum rapiatur,
+consequens est lapsus ignium deorsum ac terrae labes et hiatus violenter
+fieri non suapte natura. Si non sunt haec naturalia, sequitur daemonum
+actionibus tribui oportere.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Saepe gravia sursum, levia deorsum feruntur, fuga vacui, aut ne
+corpora seipsa impediant eodem loco. Ita quoque fulmina, in mediis
+nubibus a calida sicca exhalatione concepta, cum frigidi et humidi
+vaporis mediaeque regionis naturam diu ferre non possint, fragore tandem
+erumpere oportet ac deorsum praecipiti casu<span class = "tag">1</span>
+ruere, unde tonitrua ac fulmina exoriuntur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>cursu</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Senamus acceptam disciplinam a Peripateticis tueri pulcrum,
+deserere turpe putat. Et quidem ipse ea in sententia diu<span class =
+"tag">1</span> acquievi, sed ab ea vis argumentorum ac certissimarum
+demonstrationum me discedere coëgit. Nam qui fieri potest, ut
+tenuissimae ac mollissimae nubis fragore tanta tonitrua exaudiantur?
+Quod si fragore nubis tonitrua cierentur, semper tonaret, cum nubes
+vento rumpuntur ac dissipantur. Praeterea flammis e nimbo caliginoso
+erumpentibus, semper tonaret, at saepe usu venit, nimbos densissimos
+hiatu ingenti subito aperiri ac coruscationes ac fulgura clarissima sine
+ullo tonitru fieri. Postremo si fragore nubium tonitrua cierentur,
+nunquam tonaret sine fragore nubis, at saepissime tonat sine ulla nubium
+scissura aut ruptura, et continuo quidem tonitru, imo etiam sine ullis
+nubibus sereno coelo ac sine fulgure tonitrua exaudiuntur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>dudum</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Profecto Herennius duumvir<span class = "tag">1</span>
+Pompejorum coelo sereno ictus est fulmine<span class = "tag">2</span>,
+quod cum Seneca<span class = "tag">3</span> saepius fieri
+animadverteret, testatum posteritati reliquit, ne quis Plinio ac Valerio
+idem scribentibus fidem derogare possit. Unde Lucanus:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Et tonat ignaro coelum Jove.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>decurio</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Plinius hist. natural. II, 48.&nbsp;51.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Quaest. natur. I,&nbsp;31.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ita<span class = "tag">1</span> quidem Toralbae argumenta
+mihi videntur frangere ac debilitare penitus Aristotelis de tonitru
+opinionem. Et quidem illi ipsi, qui sagarum coetibus affuerunt, summa
+consensione affirmant, si quis ritibus daemoniacis nondum initiatus
+illuc deferatur et exsecrandas devotiones abhorreat, repente daemonum ac
+sortilegorum concionem non sine ingenti tonitru dissolvi. Quin etiam
+antra sunt quam plurima, in quibus in summa
+<span class="pagenum">66</span>
+coeli<span class = "tag">2</span> tranquillitate tonitrua ab accolis et
+praetereuntibus exaudiuntur. Legistis, opinor, in labyrinthum
+Aegyptiacum ingredientes tonitrubus<span class = "tag">3</span>
+domesticis perterrefactos. Et quemadmodum coetus sortilegorum, ac dira
+sagarum venena sulphur resipiunt<span class = "tag">4</span>, ita quoque
+loca illa, in quibus delapsa sunt fulmina, sulphuris odore teterrimo
+infestantur, ac lapides ipsos<span class = "tag">5</span> fulmineos,
+daemonis<span class = "tag">6</span> arte fabrefactos, nihil nisi
+sulphur redolere vidimus. Jam vero quis adeo coecus, qui daemonum
+actiones in lapsu fulminis non perspiciat, cum tamen flamma, quo major
+est, eo velocius sursum abripiatur? Nec solum in casibus fulminum contra
+naturam daemonum<span class = "tag">7</span> vis perspicitur, verum
+etiam in obliquo et circulari et vago motu, neque tantum<span class =
+"tag">8</span> in eo, sed etiam in<span class = "tag">9</span>
+liquatione gladiorum integra vagina, in exustione suppellectilis arca
+clausa et illaesa, in pilorum e pudendis<span class = "tag">10</span>
+abrasione intacta cute, neque in iis modo, sed etiam in avulsione uxoris
+a<span class = "tag">11</span> complexu mariti et in<span class =
+"tag">12</span> innumerabilibus actionibus, quae alienissimae sunt a
+rerum natura, ut ea non nisi daemonum vel angelorum vi ac potestate,
+contra naturam fieri posse confitendum&nbsp;sit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Illa</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>tonitruis</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>recipiunt</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>ipsi fulminei ... fabrefacti</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>daemonum</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Desunt haec duo antecedentia verba uno codice.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>tamen</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>in liquefactione</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Desunt haec in eodem codice.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>e</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+CUKTIUS: Triplices Jovis manubias antiqui theologi denotarunt, scilicet
+candidas, rubras, atras; primas quidem solius Jovis consilio fieri
+dicebant, quod essent innoxiae et quasi cohortatoriae. Id solum fulmen,
+inquit Seneca, placabile est, quod mittit Jupiter. Ad secundum credebant
+adhiberi Deos minores, i.e. inferiores Jove planetas, quod fulmen
+tametsi vulnus infligeret, attamen fiebat sine caede cujusquam. Ad
+tertium accieri Deos superiores, i.e. superiores stellas, non tamen sine
+hominum clade. Quod Plinius cum satis non perciperet<span class =
+"tag">1</span>, re vera putavit ab ipsius Jovis corpore candidas
+decidere flammas, quod levius est, quam ut refelli mereatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>perspiceret</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Hunc integrandi<span class = "tag">1</span> supplicii modum
+secutum fuisse audio Timurbecum<span class = "tag">2</span>, quem nostri
+Tamerlanem vocant, qui<span class = "tag">3</span> in urbium
+obsidionibus tentorio candido primo die utebatur, ut impunitas
+deditionem sequeretur, die sequenti rubro, quo denotabat caedem priorum
+ac magistratus futuram, tertio die atra tentoria stragem omnium
+significabant, si urbs expugnaretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>irrogandi</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Temisculum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>is enim</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Graeci fabulis rerum veritatem ab Hebraeis acceptam contexerunt.
+Quod enim Junonem aëris praesidem furias praecipites de medio aëre
+deturbare<span class = "tag">1</span> finxerunt, ne in coelum evolarent,
+nihil aliud significaverunt, quam inferiores mentes ac daemones suis
+quibusdam limitibus conclusos, ne supra nubium regionem erumpant, et a
+superioribus angelis ac potestatibus dejici ac deorsum in terram
+deturbari, eaque dejectione mortales terreri et
+<span class="pagenum">67</span>
+admoneri candido primum<span class = "tag">2</span> fulmine, innoxio
+tamen, post in fulminis vulneribus castigari, nonnunquam etiam clade
+illata sive uni homini, sive uni familiae, sive uni civitati, ut poena
+quidem ad paucos, metus ad omnes perveniret. Et innoxia fulmina Jovis
+consilio fieri dicebantur, ut bonitas Dei optimi maximi conspicua foret,
+quia per se veniam, largitiones, opes, scientias, omnia denique bona
+tribuat, magistratibus vero ac lictoribus, i.e. angelis ac daemonibus,
+judicia ac poenas irrogandas relinquat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>deturbari</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>primo</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Ista quidem a vobis eleganter et peraccurate<span class =
+"tag">1</span> sunt explicata, sed non intelligo, cur daemones sequantur
+potius Aegyptiorum cadavera quam Graecorum, aut cur procellas ereptis
+illis cadaveribus potius quam aliorum excitare soleant. Nemo enim est,
+qui nesciat, cadavera navibus evehi et invehi sine tempestate
+consuevisse tum in Asia, tum in Graecia, tum etiam in Italia.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>peracute</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ista quidem cadavera nondum sepulta; cum enim<span class =
+"tag">1</span> Theanus ex urbe Locrensium Thebas navigio delatus<span
+class = "tag">2</span> esset, ut Lysidis Pythagoraei cadaver, non ita
+pridem ab Epaminonda sepultum, in Italiam amicis flagitantibus
+reveheret, sacris manibus rite<span class = "tag">3</span> factis,
+admonitus est in somnio a Lyside, <span title =
+"Greek: akinêta mê kineisthai">ἀκίνητα μὴ κινεῖσθαι</span> nec sepulcra
+esse violanda nec<span class = "tag">4</span> immobilia movenda.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Plutarchus de daemonio Socratis.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>perlatus</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Desunt tria haec sequentia verba in alio codice.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Forsan daemones Aegyptii salutaria hominum generi medicamenta,
+quae ex illis cadaveribus eruuntur<span class = "tag">1</span>,
+invident. Argumento sit, quod thesauros reconditos mira diligentia
+custodiunt et effodientes enecant. Scribit enim Philippus Melanchthon,
+Magdeburgi duodecim<span class = "tag">2</span> sortilegos thesaurum
+effodientes casu turris obrutos et in argentifodina<span class =
+"tag">3</span> Rosae<span class = "tag">4</span> plerosque a daemonibus
+subterraneis caesos<span class = "tag">5</span> fuisse. Plenus est
+Georgius Agricola historiarum ejusmodi narrationibus, ac saepissime in
+fodinis daemones, pygmaeorum cubitali magnitudine, ab omnibus conspici
+tradit, quasi in metallis eruendis valde impeditos, huc illuc frusta
+terrae ac saxa volvere, nihil tamen metallarios terrere, modo ne
+rideantur<span class = "tag">6</span>; id enim aegre ferre jam pridem
+Apulejus maximus sortilegus ac<span class = "tag">7</span> veneficus
+admonuit. Illud autem mihi mirum<span class = "tag">8</span> est,
+neminem unquam, qui daemonis consilio<span class = "tag">9</span>
+thesaurum conquisivisset<span class = "tag">10</span>, reperisse aut
+reperto ditari potuisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>capiuntur</i>, vel: <i>eximuntur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>sex</i>. In alio codice deest numerus.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>aurofodina</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>caecos</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>videantur</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Desunt duo haec verba in uno codice.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Addit alius: <i>visum</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Deest in uno codice.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>inquisivisset</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Profecto legibus Romanis denegantur pecuniae iis, qui
+exsecrandis sacrificiis aut alia quavis arte prohibita scrutantur
+thesauros.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Daemones terrestres, qui thesauris et cadaveribus custodes
+esse dicuntur, mendaciores et crudeliores esse Chaldaei tradunt, quia
+<span class="pagenum">68</span>
+longius a puritate lucis et cognitione divina discedunt: <span title =
+"Greek: Hoi de Chaldaioi pseudein phasi tous prosgaious daimonas, hôs
+porrô theias apoikithentas gnôseôs">Οἱ δὲ Χαλδαῖοι ψεύδειν φασὶ τοὺς
+προςγαίους δαίμονας, ὡς πόῤῥω θείας ἀποικιθέντας γνώσεως</span>. Atque
+hos quidem Porphyrius<span class = "tag">1</span> sanguinis nidoribus
+supra modum inhiare scribit. Sic<span class = "tag">2</span> enim
+Ulysses, a Circe eruditus, scrobem complet cruore victimarum, nec sinit
+ullum circumvolitantium daemonum, quos Homerus<span class =
+"tag">3</span> <span title = "Greek: psuchas">ψυχὰς</span> vocat, haustu
+cruoris<span class = "tag">4</span> ante satiari, quam Tiresias<span
+class = "tag">5</span> libasset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libro II <span title = "Greek: peri apochês tôn empsuchôn">περὶ
+ἀπόχης τῶν ἐμψύχῶν</span>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Hic</i>, vel: <i>Hinc</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Odyssea&nbsp;<ins class = "correction" title =
+"so in original: reference may be 11 (Λ)">II</ins>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>cineris</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Addit alius: <i>ante</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Hanc impietatem ac diritatem sortilegis usitatam divina lex<span
+class = "tag">1</span> supra modum execratur, eosque qui cum daemonibus
+sic epularentur <span title = "Hebrew: al damim">עַל דַמִים</span> super
+sanguines.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Levit. 19, 26. Ezech. 33,&nbsp;26.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quid si daemones illi sunt sceleratorum hominum<span class =
+"tag">1</span> animae, qui aut rapinis collectas opes, tenuibus<span
+class = "tag">2</span> utiles futuras, humi recondiderant atque in iis
+spem omnem collocarant, aut qui corporis sui saginandi suarumque
+libidinum explendarum nimiam curam haberent, cadaveribus quae olim
+adamaverant ac thesauris semper intenti, justa supplicia diuturno,
+cruciatu luant;<span class = "tag">3</span> aut qui<span class =
+"tag">4</span> in aedes ac turres cruore plebis construendas omnia
+studia contulerunt, iisdem turribus quasi<span class = "tag">5</span>
+carceribus conclusi ac vincti poenas dependant? Nec mirum, si cum ad ea
+loca pervenitur, voces, tonitrua, suspiria, gemitus exaudiantur. Denique
+impuras mentes circa coenosas foedasque regiones versari ac vagari et
+tempestates ac procellas ciere non dubito.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in aliis.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>diluant</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>quasi</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Desunt haec duo verba antecedentia in alio codice.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Causas earum rerum explicare difficile; illud tamen mirum mihi
+visum est, quod cum ex Hispaniis in Gallias iter haberem omniaque
+maxima, mediocria, minima lustrarem, juga Pyrenaeorum totius Europae
+altissima superans<span class = "tag">1</span>, multa comperi naturae
+arcana, nihil tamen mirabilius eo lacu, in quem si saxum dejeceris,
+paulo momento coelum serenum atra caligine obscuratur ac fulminibus
+gravissimisque imbribus, grandine permistis, regionem totam infestat.
+Est etiam in monte Sacone Pyrenaeorum ara vetustissima, male
+cohaerentibus sibi lapidibus exstructa, quorum si quis vel unum loco
+moverit, repente tonitrua ac fulmina gravesque imbres excitantur. Et
+quoniam id saepe compertum erat gravi totius regionis detrimento,
+legibus sanctissime cavetur, ut peregrini ab accolis admoneantur, ne
+quid auderent<span class = "tag">2</span>, capitali poena subjecta. Quae
+mihi cum incredibilia riderentur nec tamen capitis periculo<span class =
+"tag">3</span> experiri vellem, eo me scrupulo socius liberans:<span
+class = "tag">4</span> Jam, inquit, collectis frugibus licet id impune
+experiri. Itaque lapidibus altaris huc illucque disjectis, nemine
+conscio diffugimus. Non prius tamen in proximam vallem descenderamus,
+quam validissima fulmina ac tonitrua coelum
+<span class="pagenum">69</span>
+omne imbribus ac grandine miscuerunt, ut non immerito Thomas Aquinas,
+clarus etiam<span class = "tag">5</span> inter physicos, scripserit,
+daemones fulgura ac tonitrua ciere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>superarem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>audeant</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>periculum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>liberavit</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>enim</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Consimile est id, quod Plinius et Strabo narrant, tacta<span
+class = "tag">1</span> rupe Cyrenaica aut lapide in antrum Dalmaticum
+injecto, coelum nivibus<span class = "tag">2</span> ac fulminibus
+conturbari, quae nunc tamen desiisse accepi, perinde ut oracula
+Delphica, quaeque ex antro Trophonio et Lebadio exaudiri consueverunt,
+jampridem conticuere, ut Tullius<span class = "tag">3</span> scripserit:
+nihil sua aetate iis contemptius fuisse. Causas<span class =
+"tag">4</span> tam diuturni silentii Plutarchus<span class =
+"tag">5</span> ad daemonum occasum referri putat oportere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>fracta</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>nubibus</i>, vel: <i>nimbis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Libro II de divinat.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Cujus silentii tam diuturni causam</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Libro de oraculorum defectu.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si daemones hoc spectabile<span class = "tag">1</span> coelum,
+maria, terras, ignes conturbant, si territanto hominos tonitruis,
+fulminibus, procellis, turbinum impetu, terrae hiatibus ac portentorum
+inopinato concursu<span class = "tag">2</span>, si<span class =
+"tag">3</span> legationibus divinis et humanis oberrant, si denique
+imperia, civitates, urbes, pagos, familias moderantur et evertunt,
+postremo hominibus singulis custodes et ultores adjecti sunt: videte,
+quanta daemonum et angelorum multitudo sursum<span class =
+"tag">4</span> deorsum in omnibus mundi plagis et in singulis
+stationibus collocanda vobis sit. Prospiciendum etiam, unde nobis tot
+angelorum ac daemonum promptuaria sufficere possint, ut sint ubique
+terrarum et coelorum quasi ministri ordinarii, vicarii, mediastini,
+quando nihil aeternum ac ne sempiternum quidem esse praeter Deum
+statuistis. Itaque providendum est de maritandis angelorum ac daemonum
+ordinibus, ut ex eorum connubiis soboles in demortuorum loca
+substituantur, aut<span class = "tag">5</span> magistratibus<span class
+= "tag">6</span> abdicantibus, aut stato tempore abscedentibus, aut
+munere simul et vita defunctis, novi veteribus substituantur<span class
+= "tag">7</span>. Posuit enim Fridericus daemones utriusque naturae ac
+sexus, ephialtas inquam et hyphialtas, in sagarum cum incubis et
+sortilegorum cum succubis conjugatione.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>spirabile</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>concussu</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>si legationes divinas et humanas
+oberrant</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>seorsum</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>ac</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>magistratu</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>sufficiantur</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Hic Platonis dignitas agitur; cum enim posuisset, omnes animas
+simul creatas fuisse ad immortalitatem, ut vicissim corpora cadaverum
+occasu subirent, subjecit haec verba: Non, inquit, pauciores erunt
+unquam animi, nullo pereunte, neque plures. Quin etiam animos <span
+title = "Greek: autokinêtous">αὐτοκινήτους</span> appellat. Quodsi mens
+est <span title = "Greek: autokinêtos">αὐτοκίνητος</span>, erit etiam
+<span title = "Greek: autophuês kai autarkês kai autagathos">αὐτοφυὴς
+καὶ αὐτάρκης καὶ αὐταγαθὸς</span>, quae tamen uni tantum Deo convenire
+Toralba demonstravit.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Plato Phaedonem adhuc adolescens scripsit, Timaeum vero cum
+aetas ingravesceret jam sua, in quo sententiam mutasse videtur. Sic enim
+Deum loquentem inducit: Ego satum<span class = "tag">1</span> animorum
+dabo, satus<span class = "tag">2</span> dimittam in corpus. Certum enim
+animorum immortalium a Deo genitorum numerum nec augeri nec interitu
+minui scribit, sed perpetua quadam <span title =
+"Greek: metempsuchôsei">μετεμψυχώσει</span> e corporibus ad corpora
+migrare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>statum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>satis</i>, vel: <i>satas</i>.</div>
+
+<p>
+
+<span class="pagenum">70</span>
+CORONAEUS: Rem profecto difficilem Senamus, sed justam proposuit<span
+class = "tag">1</span>, quam si explicaverit Toralba, ut omnia argute
+solet, non tantum Senamo, nobis omnibus, ut confido<span class =
+"tag">2</span>, rem gratissimam facturus&nbsp;est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>poposcit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod confidat</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Tibi, Coronaee, quicquam denegare nefas esse semper duxi, ac
+propterea meas ineptias mea<span class = "tag">1</span> facilitate
+proponere malo, quam illud<span class = "tag">2</span> onus abs Te meis
+humeris impositum recusare. Sed cum disputatio de angelorum ac daemonum
+origine, statu, conditione, occasu a demonstrationibus procul abesse
+videatur, profecto haec ab Ebraeis, qui arcana divina ex ipsis fontibus
+et sacris laticibus hauserunt, earum rerum explicatio petenda nobis est,
+nec video, quis melius quam Salomo hoc praestare possit. Quod etiam
+Porphyrius ad Boëthium et Aristoteles ad Callisthenem, uterque diversis
+aetatibus, scripsere, rerum omnium origines ac reconditas scientias a
+Chaldaeis profectas, Chaldaea appellatione complectuntur Ebraei, qui
+origine Chaldaei sunt, sed arcana illa rerum divinarum, quasi thesauros,
+occulta quadam disciplina, quam illi<span class = "tag">3</span>
+Cabalam, Graeci autem, ni fallor, <span title =
+"Greek: akroama">ἀκρόαμα</span> appellant, sed abdiderunt, ut aditus
+paucissimis patere possit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>nimia</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ullum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ipsi</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Video Toralbam id, quod magna nostrorum omnium expectatione a
+Coronaeo ipsi<span class = "tag">1</span> delatum est, honesta specie
+excutere velle. Majores quidem nostrae gentis Chaldaeos<span class =
+"tag">2</span> fuisse agnosco et in Phoeniciam primum migrasse, unde
+Cadmus, quae vox ebraica Orientalem significat, litteras in Graeciam
+advexit<span class = "tag">3</span> ac rursus in Chaldaeam ab hostibus
+abductos multa divinitus didicisse, sed nihil accepimus, quod non sit
+omnibus omnium vocibus ac linguis toto terrarum orbe dissipatum ac
+pervulgatum, ut latere possit neminem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>delatum illi</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Chaldaicae</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>invexit</i>.</div>
+
+<p>
+Quae cum Salomo dixisset, caeteri conticuerunt, quod hominem aetate
+gravem interpellare contra decus et dignitatem arbitrarentur. Sed
+CORONAEUS rupto silentio: Nihil abs Te, inquit, Salomo, scire
+desideramus, quam quod vestri mores, vestra disciplina, vestrae leges
+patiantur, et quoniam angustiae<span class = "tag">1</span> temporis
+longiorem disputationem ferre non possunt, differendum mihi commodius
+videtur, ut paratiores redeamus. Tum laudatorio cantico, fidibus,
+vocibus ac fistulis suavissime animos oblectati<span class =
+"tag">2</span>, mutua consalutatione<span class = "tag">3</span> accepta
+discesserunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>angustia ... potest</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>animum delectati</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>consolatione</i>.</div>
+
+</div><!--end chapter-->
+
+<div class="chapter">
+
+<span class="pagenum">71</span>
+<h2><a name="liber03">LIBER TERTIUS.</a></h2>
+
+<p>
+Cum ad coenam Salomo tardius venisset, CORONAEUS illum intuens: Tuae te,
+inquit, salutis deinceps curam habere oportet, Salomo, ne cum tanto
+studio mentem pascis, corpus ipsum inedia contabescere patiare.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Vereor, ut vobis, cum aetas ingravescat, jam in eo molestus sim,
+quanquam nihil prohibet, quominus me absente, dum<span class =
+"tag">1</span> tardius redeo, sessum eatis et ut jubeas, abs Te,
+Coronaee, peto.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>cum</i>.</div>
+
+<p>
+Cum itaque consedissent, Coronaeus coeptam superioribus diebus Phaedonis
+lectionem persequi jussit, et cum eo loci venissent<span class =
+"tag">1</span>, ubi Plato animas solutas corporibus a daemonibus
+eorumque ducibus judicio sisti et ad supplicia suis sceleribus digna
+trahi<span class = "tag">2</span> scribit, locum relegere, deinde finem
+legendi facere jussit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>venissem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>capi</i>.</div>
+
+<p>
+Tum coena peracta post laudatoria cantica ita orsus<span class =
+"tag">1</span>: Loci hujus obscuritas, inquit CORONAEUS, mihi
+dubitationem injecit, cur antiqui tum Graeci tum Ebraei tanta
+obscuritate et caligine velarint sua scripta, ut vix ac ne vix quidem a
+sapientibus intelligerentur, quae tamen percepta mirabilem afferunt tum
+utilitatem, tum oblectationem. Nam Aesopus, fabularum scriptor
+antiquissimus, illecebris quibusdam animantium<span class =
+"tag">2</span> universam<span class = "tag">3</span> humnanae vitae
+rationem complexus est. Sic Pythagoras symbolis quibusdam allegoricis et
+illis carminibus, quae ob suam<span class = "tag">4</span> praestantiam
+<span title = "Greek: chrusea epê">χρύσέα ἔπη</span> dicta sunt,
+Orpheus, Homerus, Hesiodus, Trismegistus<span class = "tag">5</span>,
+Terpander et antiquissimi denique philosophi sapientiae suae<span class
+= "tag">6</span> decreta obscuritatis caligine contexerunt, quin etiam
+sacratiores litteras allegoriarum plenissimas vidimus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>exorsus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>animantibus</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>universae</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>sui</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Deest ibidem.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Nihil verius ab Augustino<span class = "tag">1</span> dici
+potuit, quam illud: Ea demam miserabilis animae<span class =
+"tag">2</span> servitus est, signa pro<span class = "tag">3</span> rebus
+capere et supra corpoream naturam mentis oculum ad hauriendum lumen
+aeternum attollere non posse. Idem alibi<span class = "tag">4</span>:
+Utilis est, inquit, scripturae auctoritas, cum diversas sententias
+parit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> De doctrina christiana cap. 5, 10 et&nbsp;11.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>vitae</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>sine</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Lib. II de civit.&nbsp;Dei.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Cum nihil perspicuitate utilius sit, haud scio an ullum in
+scriptore gravius sit vitium, quam, quae facillime possis, ea obscura
+tradere, ut liber Apocalypseos, qui tanta verborum ac rerum
+obscuritate<span class = "tag">1</span> implicatur, ut ne auctor quidem
+ipse, si reviviscat (quis qualisque fuerit, nondum constat inter
+eruditos), sua scripta quid velint, liquido affirmare ausit. Atque haec
+obscuritas Juliano Imperatori, Porphyrio, Proclo, Celso, ut Ebraeorum et
+Christianorum scripta calumniarentur, maximum praebuit argumentum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>ambiguitate</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">72</span>
+CORONAEUS: Cum illa ratio scribendi veterum fere omnium communis sit,
+prospiciendum nobis est, ne absentes et indicta causa damnati a nobis
+videantur. At ne Julianus ipse quidem Augustus, is qui<span class =
+"tag">1</span> <span title = "Greek: parabatês">παραβάτης</span>,
+i.e.<span class = "tag">2</span> transfuga, cum a Christianis ad paganos
+defecisset, usurpatur, quantumvis Christianis infestus esset, Basilii
+Magni librum ante rejecit, quam legisset ac relegisset, ut epistola his
+tribus verbis scripta significavit: <span title =
+"Greek: egnôn, anegnôn, kategnôn">ἔγνων, ἀνέγνων, κατέγνων</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>isque</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec et septem sequentia verba in alio codice.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ego duabus de causis potissimum existimo veteres sapientiae
+decreta verbis obscuris tradidisse: primum ne margaritae porcis, deinde
+ne res preciosissima, i.e. sapientia, sua vilesceret<span class =
+"tag">1</span> facilitate. Nam vulgaria fere contempta jacent, etiamsi
+preciosa. Extat Lysidis Pythagoraei epistola graviter querentis, quod
+plerique secretiorem philosophiam quasi meretricem prostituerent iis,
+qui<span class = "tag">2</span> mentis purgationem ne per somnum quidem
+capere possent, eosque non minore impietate obligari, quam si Dearum
+Eleusiniensium<span class = "tag">3</span> adyta profanarent aut aquam
+puram coeno conspergerent. Itaque Porphyrius Plotinum phthisi<span class
+= "tag">4</span> periisse scribit, quod contra jusjurandum Ammonis<span
+class = "tag">5</span> arcana divulgasset. Quin etiam Plato, cum rerum
+divinarum arcana Dioni scripsisset, letteras exuri jussit, quoniam<span
+class = "tag">6</span> ridicula, inquit, videntur, quae sunt admiratione
+dignissima. Et in epistola ad Archidamum, in qua de natura Dei scribit:
+<span title = "Greek: phrasteon dê soi ainigmon">φραστέον δὴ σοὶ
+αἰνιγμόν</span>. Item Porphyrius: Tu vide, inquit, ne ista cum hominibus
+impuris communicari patiare, majus enim tibi quam mihi periculum
+impenderet; non enim aperte Dii, sed aenigmatice sua mortalibus
+tradiderunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>vilescat</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>quae</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Eleusinarum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>daemonii</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Desunt haec sex sequentia verba in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Alia mihi mens est, nam<span class = "tag">1</span> cum
+plerosque verborum obscuritatem<span class = "tag">2</span> sic
+affectare videmus, ut admirabilitatem sui efficiant, sic enim
+seplasiarii notis Graecis, Arabicis verbis et Gothicis litteris utuntur,
+ut medicinam faciant confusiorem<span class = "tag">3</span>, aut ne
+intelligentibus sui irridendi praebeant argumentum, neque enim facile
+carpimus, quae<span class = "tag">4</span> non capimus. Talem fuisse
+accepimus Heraclitum, qui tam obscure de natura scripsit<span class =
+"tag">5</span>, ut Plato<span class = "tag">6</span> Delio natatore opus
+esse diceret. Is enim discipulos instruebat uno verbo <span title =
+"Greek: skotêson">σκότησον</span>, quod Aristotelem<span class =
+"tag">7</span> quoque opera dedita fecisse legimus in libris <span title
+= "Greek: tôn physikôn akroamatôn">τῶν φυσικῶν ἀκροαμάτων</span>. Ac
+tametsi Plato caeteris apertius, interdum tamen obscure ita scribit, ut
+ne ipsum quidem, si reviviscat, sua scripta de numeris interpretari
+posse videatur, ac ea potissimum, quae libro de republica octavo
+scribit, in quibus interpretandis Theon uterque, Plotinus, Proclus,
+Jamblichus, Marsilius hircum mulgere videntur. Quid Aegyptia
+<span class="pagenum">73</span>
+vanitate levius? Illa tamen deliramenta litteris hieroglyphicis sic
+texerunt, ut sacrata quaedam oracula viderentur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>nam cum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>puritatem</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>quaestuosiorem</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>scripserat</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>ad ea intelligenda</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Ita Gellius ex epistola Aristotelis ad Alexandrum M.
+scribit.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Sunt qui sua scripta neque a doctis, neque ab indoctis legi
+velint, ut Lucilius, ne alteri ob imperitiam rejiciant non intellecta,
+alteri nimis intellecta calumnientur.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Senami reprehensio in sophistas quidem, non tamen in sapientes
+cadit, multo minus in eos, qui sacrae sapientiae decreta scriptis
+obscurioribus velarunt. Profecto Rabbi Moses Maimonides per sacra
+obtestatur lectores, ne arcana divulgari aut a profanis hominibus pollui
+patiantur.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Quid si peccandi argumentum et occasio ab obscuritate ipsa
+trahatur? Certe Salomonis scripta, quae ipse allegorias inscripsit,
+plerisque absurda videntur. Quid enim hoc sibi vult: Nequitia viri
+praestat mulieris bonitati? Illud enim foeminas a lectionibus sacrae
+scripturae quam plurimas<span class = "tag">1</span> avertit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quam plurimum</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ebraeis dictio <span title = "Hebrew: ra">רַע</span> malum et
+deforme significat, ut <span title = "Hebrew: tov">טוֹב</span> bonum et
+pulchrum, quod Academici <span title = "Greek: kalon kai agathon">καλὸν
+καὶ ἀγαθὸν</span> dicunt. Sic enim Sara dicitur a regibus expetita<span
+class = "tag">1</span> ad concubitum<span class = "tag">2</span>, quod
+esset optima i.e. valde formosa. Innuit igitur sapiens<span class =
+"tag">3</span> eleganti allegoria, viros deformes formosis mulieribus
+praestare, item foeminarum blanditias pejores<span class =
+"tag">4</span> esse acerbis<span class = "tag">5</span> sermonibus
+virorum. Item animos corporibus excellere; mulier enim corpus allegorico
+sermone<span class = "tag">6</span> utique<span class = "tag">7</span>
+significat; item intellectualem facultatem, utcunque prava fuerit,
+praepollere cupiditati, quae bruta et mortalis anima dicitur. Huc enim
+pertinet, quod scribitur in Ecclesiaste<span class = "tag">8</span>:
+<i>inter viros mille unum sapientem reperi, foeminarum ex<span class =
+"tag">9</span> omnibus nullam.</i> Id quidem de mulieribus nudo sensu
+intelligi non potest, cum sola Debora sua aetate et sola Hulda imperante
+Josia prophetiae ac sapientiae divinae muneribus inter sexaginta<span
+class = "tag">10</span> millia inertium virorum fruerentur<span class =
+"tag">11</span>. Item appellatione viri formam naturalem, mulieris vero
+materiam intelligit, quam etiam saepe in proverbiis<span class =
+"tag">12</span> meretricem appellat, quae ut virorum, sic illa formarum
+multitudine delectatur. Plena sunt regis Salomonis scripta allegoriarum,
+in quibus interpretandis strenuum se praebuit Philo, moralia secutus,
+Leo Ebraeus naturalia. In utroque claruerunt<span class =
+"tag">13</span> Rabbi Moses Maimonides ac Talmudici scriptores. Hi tamen
+obscurius; at ne scriptis quidem sua prodidissent, nisi librorum
+interitum metuissent<span class = "tag">14</span>. Et quoniam illa
+disciplina sola auditione percipiebatur<span class = "tag">15</span>,
+<span title = "Hebrew: Kabbalah">קַבַּלַה</span> dicta est. Id enim
+voluit Esdras<span class = "tag">16</span>, cum dicit: <i>alia quidem
+pervulgabis, alia trades sapientibus.</i> Et quemadmodum plebi locus
+erat in atrio templi, a Levitis
+<span class="pagenum">74</span>
+discreto, sacerdotibus intra velum aditus erat, non caeteris Levitis, et
+uni tantum pontifici maximo in sacratissimum illum locum, ubi erat
+foederis arca; sic etiam sacri libri ita scripti sunt, ut ea, quae ad
+uniuscujusque salutem pertinent, cujusmodi est decalogus et omnia
+decalogo consentanea, facillime ab omnibus percipiantur<span class =
+"tag">17</span>, scilicet jussa, vetita, poenae, judicia, festa, ritus,
+mores, quae omnia 613 capitibus continentur, tanta perspicuitate, ut
+patiantur dubitare neminem. Quae vero minus ad salutem faciunt, ut
+rationes occultae rituum ac sacrificiorum ac a doctis<span class =
+"tag">18</span> tantum quaedam vero non nisi a doctissimis intelligi
+possunt, ut quae a nostris appellatur Cabbala, i.e. scientia naturalium
+arcanorum, postremo omnium difficillima ad currum pertinet, qui ab
+Ezechiele ita scribitur, ut in ipso apparuerit coelestium orbium ac
+rerum divinissimarum admiranda descriptio, quam Moses, qui a
+nostris<span class = "tag">19</span> aperta aquila dicitur, summis
+digitis attingere contentus, secretiora noluit explicare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>repetita</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;1 Mosis 12, 14.&nbsp;39.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>saepius</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>diriores</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>acribus</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>sensu</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>ubique</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Ecclesiastes 7,&nbsp;29.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>de</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Judith IV, 4; 2 Regum 22, 14; et 2 Chron.
+34,&nbsp;22.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>sexcenta</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Desunt haec verba in alio codice.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alii: <i>clarescunt</i>, vel: <i>clari sunt</i>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alius: <i>metuerent</i>.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Alibi: <i>suscipiebatur</i>.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Esra lib. IV, c. 14. Nehem. IX,&nbsp;9.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Addit unus codex glossam hebraicam cum verbis: <i>lex
+quae ore traditur</i>.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;Alibi: <i>doctoribus</i>, vel: <i>doctioribus</i>.&nbsp;
+<b>19.</b>&nbsp;Desunt haec quatuor verba sequentia in aliis
+codicibus.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si haec tam sublimia nihil habent utilitatis aut ejusmodi sunt,
+quibus carere facile possumus, illud usurpandum nobis est, quod psaltes
+lyricus: Non exquisivi, inquit, mirabilia et supra captum meum, sed
+humilis<span class = "tag">1</span> me gessi. Sin haec ad scientiam et
+sapientiam divinam profutura sunt, malevoli et ipsa invidia jejuni animi
+sit, thesauros abditos humanis usibus eripere ac verborum ambiguitate
+mentes imperitorum<span class = "tag">2</span> magis ac magis
+implicare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>humiliter</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Addit alius: <i>erroribus</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ne igitur<span class = "tag">1</span> a thesauri similitudine
+discedamus, legistis eleganter fictam Aesopi fabulam, qua paterfamilias
+jam moriturus liberos consolatur, qui<span class = "tag">2</span>
+tametsi non magnas opes ac latifundia legaret, thesaurum tamen in vinea
+sua latere affirmabat, quo suam inopiam cumulate sublevarent. Mortuo
+patre liberi summo studio ac labore conquirentes, cum nusquam thesaurum
+reperirent, vineam paternam aliud agentes cultissimam ac noxiarum
+herbarum purgatissimam reddiderunt, unde proventus uberrimos
+collegerunt. Ita quoque si divina scripta studiose legamus ac lecta
+saepius meditemur<span class = "tag">3</span>, thesauros studioso
+incredibiles eruere licebit. Nam eo spectat regalis illa vox, qua David
+initio laudationum suarum summam felicitatem praedicat illius, qui
+assiduis cogitationibus die nocteque<span class = "tag">4</span> leges
+divinas contemplatur. Item precatur a Deo<span class = "tag">5</span>,
+nubeculam oculorum sibi detrahi, ut admirabilem sapientiam divina lege
+comprehensam intueri possit. Fit enim illa mentis agitatione erga
+litteras divinas obscuriores, ut non solum a vitiis abstineamus<span
+class = "tag">6</span> ac verum<span class = "tag">7</span> decus
+amplectamur, verum etiam corpori salubritas, menti prudentia ac
+sapientia et cum immortali Deo arctissima connexio<span class =
+"tag">8</span>
+<span class="pagenum">75</span>
+quaeratur. Illud vero gravius<span class = "tag">9</span>, quod in eo
+ipso laus Dei agitur, cum ejus arcana pervulgata obsolescant, ut acute
+scripsit Salomo<span class = "tag">10</span>: <i>Gloria Dei est</i>,
+inquit, <i>arcana celare, gloria regum arcana scrutari</i><span class =
+"tag">11</span>. Quod Tobias<span class = "tag">12</span> paulo aliter:
+<i>Praeclarum est</i>, inquit, <i>arcana regum celare et opera Dei
+laudare.</i> Nam opera Dei patent omnium oculis, arcana vero paucis.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ergo</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>quid</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>meditamur</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>noctuque</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Psalm 68 (69),&nbsp;18.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>abhorreamus</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>novum</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>conjunctio</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>gnavius</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Proverbia XXV,&nbsp;2.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>eorum celare</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Tobias XII,&nbsp;7.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: At obscuritas non modo bonos a lectione detinere<span class =
+"tag">1</span>, verum etiam improbos ad rerum divinarum contemptum
+excitare videtur. Cum enim Porphyrius arboris scientiae boni et mali
+fructus decerpere nullo modo posset, negavit in hortis illis deliciarum
+censeri debuisse fructum, aspectu quidem jucundissimum ac sapore
+gratissimum, sed tamen homini, quem Deus in illis hortorum umbraculis
+viriditatis<span class = "tag">2</span> collocarat, mortiferum ac
+pestilentem, multo minus homines a prudentiae cognitione vetito salutari
+fructu arceri debuisse, cum prudentia dux humanae vitae sola turpe ab
+honesto dividere<span class = "tag">3</span> possit. Quod autem
+scribitur, fructum vitalis arboris divino jussu ab horti viridariis
+avulsum, ne, si Adamus eo vesceretur, in aeternum viveret, in Dei optimi
+maximi contumeliam scriptum esse. Denique serpentis cum muliere ac Dei
+cum hominibus colloquia et absurda et incredibilia videri.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>deterrere</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>viridatis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>dijudicare</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: In disputationibus rerum divinarum illud inprimis prospiciendum
+est, ne quid cuiquam<span class = "tag">1</span> temere excidat, nihil
+enim gravius ac capitalius peccari potest. Illud autem usu venire solet
+iis, qui rerum humanarum fastu ac dialecticorum argutiis inflati omnia
+supera, infera, prima, ultima ingenii acumine ac subtilitate capere se
+posse confidunt, cum sine ope divina id consequi nemo queat. Quod
+sapientiae magister<span class = "tag">2</span> uno verbo significat:
+<i>Inquirit derisor sapientiam, sed frustra</i>. Quanquam Porphyrius,
+inscitia dicam an impietate, oracula divina calumniatur, quasi
+legislator prudentiam significaret et vitam beatam hominibus invidisse
+Deum, cum libro sequenti scripserit Bezaleelem spiritu divino,
+sapientia, prudentia, scientia et omni artium genere ab immortali Deo
+fuisse abunde cumulatum, quibus quidem donis ac muneribus omnes omnino
+virtutes continentur. Spiritus quidem divinus tribuitur Dei munere et
+concessu ad illustrandas humanae mentis caligines ac futura
+prospicienda. Sapientia vero pietatem ab impietate, prudentia bonum a
+malo, scientia verum a falso, ars utile ab inutili sejungit. Cum autem
+sapientiae princeps ab immortali Deo excitatus, ut quid vellet a se
+peteret, ille prudentiam petiit<span class = "tag">3</span>, qua quidem
+turpe segregaret ab honesto, et cum qua homines ad Dei metum et
+venerationem cohortaretur: <i>Quoniam</i>, inquit<span class =
+"tag">4</span>, <i>Deus sapientiam aliunde largitur,</i>
+<span class="pagenum">76</span>
+<i>ab eo solo scientia et prudentia.</i> Idem alibi: <i>Fructus justi
+lignum vitae</i>, quam interpretatur sapientiam. Ac tantum abest, ut
+hominem a fructu vitali prohibuerit, ut etiam his verbis invitarit:
+<i>Forsan</i>, inquit<span class = "tag">5</span>, <i>decerperet Adamus
+fructum vitalem, ut eo vescatur et vivat in aeternum.</i> Sic enim
+paraphrastes Chaldaeus consimili oratione utitur pereleganti figura. Ad
+Jesaiam conversus Deus: <i>Dic</i>, inquit<span class = "tag">6</span>,
+<i>populo huic: audiendo audite, videndo videte, ne tamen cognoscatis;
+crassum reddito cor istius gentis et aures obtura, oculos obline, ne
+forsitan audiat, videat, intelligat et ad me conversus saluti
+restituatur.</i> Quorsum haec loquendi ratio, nisi quod semper nitimur
+in vetitum nec ardentius quicquam optamus, quam quae nobis eripi vel
+prohiberi videmus. Docet igitur Mosen ac Esaiam, quibus artibus miseros
+homines a facinorosa et conscelerata vita ad verum decus revocare ac
+saluti restituere debeant. Cave legibus divinis operam dare, cave
+sapientiae studiis incumbere, ne sempiternam ac beatam vitam
+adipiscaris; haec oratio apud homines improbos et cupidos efficacissima
+esse consuevit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>ne quicquam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Proverb. XIV,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;1 Regum III, 9 sqq. 2 Paral. I, 7. 10&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Proverb. II, 6. XI,&nbsp;30.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;1 Mosis 8,&nbsp;22.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Jesaiae VI, 9&nbsp;sq.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Nulla res me diutius exercuit, quam arboris utriusque ac
+serpentis allegoria.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Et graecis et latinis interpretibus est ignota. Ac tametsi
+quidam ex Ebraeis<span class = "tag">1</span> arcanos allegoriae sensus
+aperuerint, omnia tamen eorum studia inania futura sunt, nisi Deus
+mentes nostras ad haec peicipienda illustrarit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Philo in allegoriis biblicis. Leo Ebraeus l. III de amore.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Periculi plena res mihi videtur, sacrae scripturae
+litteras<span class = "tag">1</span> ad allegoriam deduci, ne rerum
+gestarum historia in fabulas evanescat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>sacras litteras</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: An ullum, Friderice, serpentis cum muliere colloquium fuisse
+putas? qui odio tam implacabili inter se certant, ut serpentis intuitu
+solo mulier abortum patiatur ac in turba virorum unam mulierem ad
+ultionem<span class = "tag">1</span> serpens petat ac persequatur. Nihil
+ergo<span class = "tag">2</span> verius dici potuit, quam illud:
+<i>Littera occidit, spiritus vivificat</i><span class =
+"tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt duo haec verba in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>enim</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;2 Corinth. 3,&nbsp;6.</div>
+
+<p>
+SALOMO: In sacris litteris historia pura saepe narratur, ut cum censetur
+populus et suis quibusque<span class = "tag">1</span> tribubus duces
+attribuuntur. Est etiam cum historia quidem<span class = "tag">2</span>
+narratur, sed praeter historiam allegoria latet occulta, ut cum Sara
+ancillam et filium rejiciendum suadet, theologi acutiores etiam
+cupiditatem renitentem virtutibus, cum filio peccato, a ratione
+dominante ablegari oportere docent, cum eadem ancilla domum redire ac
+Sarae morem gerere jubetur ab angelo, tum cupiditatis obsequium ac<span
+class = "tag">3</span> rationis dominatum interpretantur, ab intellectu
+agente. Hinc illa Dei vox ad Abrahamum:
+<span class="pagenum">77</span>
+Fac quaecunque dixerit tibi Sara, id est: ratio; cum etiam<span class =
+"tag">4</span> Sara contestatur<span class = "tag">5</span>, ancillae
+filium haeredem non futurum, innuit etiam eos, qui vitiis inserviant et
+libidini, divina bona nunquam adepturos. Saepe quoque visiones ac somnia
+divina pro rebus gestis narrantur, in quo plerique suam navim
+afflixerunt, plerique<span class = "tag">6</span> etiam naufragium
+fecerunt, qui Deum cum hominibus quasi vigilantibus colloqui
+arbitrantur. Neminem enim unquam Deus allocutus est<span class =
+"tag">7</span> vigilantem, praeter Mosen, et quominus ambigeretur,
+perspicua Dei voce testatum habemus in ipsa lege. Ergo angeli vox ad
+Bileamum, aut asini loquentis in scriptura ad visa dormientis Bileami
+referenda sunt, et<span class = "tag">8</span> quaecunque Abrahamo et
+prophetis omnibus oracula data commemorantur, uno tantum Mose excepto,
+cui vigilanti locutus est Deus. Qua quidem ratione clarissima lux ad
+caliginem sacrarum scripturarum discutiendam accedit. Interdum allegoria
+facilis ac pura traditur, ut cum lex jubet<span class = "tag">9</span>,
+praeputia cordium circumcidi. Saepe verba triplicem sensum prae se
+ferunt: vulgaris sensus ad captum imperitorum accomodatur, ut cum
+Salomo<span class = "tag">10</span> vetat coram rege superbiam et
+arrogantiam prae se ferre, secretiore sensu ad Deum pertinet, ad quem
+abjecto et humili habitu accedere oportet; semper enim Salomo significat
+Deum regem<span class = "tag">11</span>, nisi Dei vox cum rege
+conjungatur, ut illud: <i>Cor regis in manu Dei est</i><span class =
+"tag">12</span>. His autem verbis Deus significatur: <i>Ne</i>, inquit,
+<i>cogitatione tua vituperaveris regem, nec vituperes in penetralibus
+lecti tui divitem; volucres enim coeli efferent<span class =
+"tag">13</span> vocem et avis allata rem vulgabit</i><span class =
+"tag">14</span>. Quibus verbis vetat de Deo impie cogitare. Lectus enim
+in sacris allegoriis<span class = "tag">15</span> corpus humanum
+significat, volucrum autem vox daemones, tametsi volucres<span class =
+"tag">16</span> et pro angelis accipiantur, ut apud Jesaiam<span class =
+"tag">17</span> angeli quoque ac daemones avium appellatione saepe
+significantur. Nam utrique custodes vel lictores hominibus additi
+cogitationes occultas atque intimos sensus nudant, ne quod inultum
+scelus ac pia cogitatio sine praemio relinquatur. Chaldaeus
+paraphrastes<span class = "tag">18</span> haec Salomonis verba
+interpretabatur de angelis Raziele et Elia<span class = "tag">19</span>,
+quos occultissima quaeque scelera patefacere scribit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius loco horam duorum verborum: <i>singulis quoque</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Omnes codices: <i>quaedam</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>tum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>ita</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius addit: <i>maritam</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>plures</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Numeri&nbsp;XII.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>ut</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;5 Mosis 10,&nbsp;16.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Proverb. 25,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>regis appellatione</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Proverb. 21,&nbsp;1.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alius: <i>volucris ... efferet</i>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Eccles. 10,&nbsp;20.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Psalm. 9 (8), 24 (25), 103 (102), 143 (142).
+Jobi 38,&nbsp;46.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Alius addit: <i>interdum</i>.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Jesaiae 46, 11.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;In cap. 10, 20 Ecclesiastis.&nbsp;
+<b>19.</b>&nbsp;Unus addit: <i>sacerdote magno</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Acutissime Salomo Salomonem interpretatur, sed quis hanc
+interpretationem divinare potuisset?</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ego locum hunc de volucribus, qui cogitationes et intimos
+sensus regi aperiunt, ad eos reges pertinere duco, qui domesticos
+daemones sibi vel sese illis adjunxerant, a quibus omnia omnium dicta,
+facta, cogitationes perinde intelligunt, ut ab illis spectatoribus, quos
+veteres tyrannorum <span title =
+"Greek: ophthalmous kai ôta archontôn">ὀφθαλμοὺς καὶ ὦτα
+ἀρχόντων</span> appellabant; nullum enim tyranni secretius habent
+arcanam.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">78</span>
+SENAMUS: Si tantum potuissent aves illae ac volucres sive daemonicae
+sive angelicae, quid est quam ob rem Neroni, sacrilegorum<span class =
+"tag">1</span> ac tyrannorum maximo, conjurationem Pisonis patefacere
+noluere? cum Simoni mago ac daemonibus conjunctissimus esset, ut Plinius
+et Irenaeus tradunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>sortilegorum</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Nihil daemones injussi faciunt nec ullius occulta scelera
+nudant, nisi Dei jussu et angelorum superiorum<span class =
+"tag">1</span> potestate.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>superiore</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Cum solius Dei proprium sit, intimos omnium sensus et
+animorum occultos recessus pervestigare, ut quidem rex Salomo
+dedicatoria oratione declarat aperte, quid angelis et daemonibus illis
+opus ad secretiores mentis latebras pervulgandas?<span class =
+"tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>evulgandas</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Extat profecto Thaletis elegans in hanc sententiam oratio; cum
+enim rogaretur, an qui scelerate quid agat, Deum latere potest? At ne
+cogitans quidem, inquit; Graeci melius: <span title =
+"Greek: ei lêthoi theous anthrôpos adikôn, all’ oute dianoumenos, ephê">εἰ
+ληθοι θεοὺς ἄνθρωπος ἀδικῶν, ἀλλ᾽ οὔτε διανούμενος, ἔφη</span>.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Diximus ante ac dicendum saepius est, Dei majestatem angelorum
+ac daemonum officiis quodammodo augustiorem videri, quam si per se ipsum
+solo nutu, sicut<span class = "tag">1</span> potest, omnia
+procuraret<span class = "tag">2</span>. Ac tametsi solus omnium
+occultissimos sensus retegit, singuli tamen angeli singulis hominibus
+custodes additi, sensus intimos aperiunt, non item aliorum cogitationes.
+Item daemones, quibuscum sortilegi in nefarium societatis foedus
+coiverunt<span class = "tag">3</span>, eorum sensa plane intelligunt.
+Argumento sit, quod qui sortilegi ad rectam cogitationem aut Dei metum
+paulo momento convertuntur, repente a daemone sese conturbari<span class
+= "tag">4</span> confitentur. Sin vir bonus ad pravam cogitationem
+deflexerit, subinde sentit<span class = "tag">5</span> in ipsis animi
+sensibus magistrum ac paedagogum, qui a turpi cogitatione illum avertat
+aut etiam auris dextrae tinnientis levissima vellicatione aut<span class
+= "tag">6</span> punctura, quam innuit poëta his verbis: <i>Cynthius
+aurem vellit et admonuit.</i> Quod Socrates<span class = "tag">7</span>
+a daemonio familiari vel potius ab angelo sibi fieri praedicabat, dextra
+quidem suadendo, sinistra dissuadendo, aut orbiculo lucido interdiu aut
+ignea specie noctu, aut etiam levissimo strepitu admoneri. Quae
+facillime percipiuntur ab iis, qui spiritu Dei patiuntur se duci. Si non
+pareat admonitus, terretur somniis matutinis, quae ab Ebraeis matutinae
+castigationes appellantur. Si ne hac quidem cogitatione<span class =
+"tag">8</span> ab impiis cogitationibus deducitur, angelus ultionem
+reposcit, accusatione proposita, ut nemo innocens damnari aut ullum<span
+class = "tag">9</span> scelus inultum, nisi facti pigeat, relinqui
+videatur, judicia constituuntur, daemonibus etiam quasi lictoribus
+destinatam sibi praedam deposcentibus, quam<span class = "tag">10</span>
+Deus illis permittit. Huc enim pertinet illud<span class =
+"tag">11</span>: <i>Ascendit leo de cubili suo, praedo gentium
+surrexit.</i> Item<span class = "tag">12</span>: <i>Percussit eos leo de
+silva,</i>
+<span class="pagenum">79</span>
+<i>lupus vespertinus vastavit eos, pardus vigilans supra civitates
+eorum.</i> Item: <i>Quis dat escam pullis corvorum vociferantibus ad
+illum?</i><span class = "tag">13</span> i.e. divinae majestatis
+carnificibus ac tortoribus sceleratorum vindictam petentibus, Quod
+alibi<span class = "tag">14</span> apertius scribitur: <i>Spiritus ad
+ultionem creati sunt, qui furoris sui flagella vibrant.</i> Item<span
+class = "tag">15</span>: <i>Misit Deus spiritum malum inter Abimelech et
+cives Sichem.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quomodo</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>percurreret</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>inierunt</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>confitentur</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>sentiet</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Plutarchus in libro de daemonio Socratis.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;<i>Ratione</i> legunt alii.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>illud</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>quae</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Jerem. IV, 7.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Jerem. V, 6.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Psalm. 147, 9.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Psalm 78, 49. (Jes., 19.)&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Jud. 9,&nbsp;23.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Antiquissimi quoque theologi pullos corvorum, a parentibus
+desertos, divina bonitate et procuratione nutriri summa consensione
+tradunt, eoque pertinere dictum illud: <i>Qui dat escam pullis
+corvorum?</i></p>
+
+<p>
+SALOMO: Error inde manavit, quod phrasin ebraicam, quae Graecis quoque
+communis est, latini theologi non perceperunt<span class =
+"tag">1</span>. Nam filios corvorum pro corvis, ut filios prophetarum
+pro prophetis, filios sanguinum, filios injustorum pro impiis ac
+sicariis acceperunt. Sic enim Ebraei <span title =
+"Hebrew: benei Adam">בְנֵי אָדַם</span> filii hominum i.e. homines,
+et Graeci <span title = "Greek: paides iatrôn">παίδες ἰατρῶν</span>
+pro medicis. Sic etiam illud: Quem dicunt homines esse filium hominis,
+i.e. quem dicunt esse hominem<span class = "tag">2</span>?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>perceperint</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Matth. 16,&nbsp;13.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Eo quidem errore me Salomo liberavit, ut ingenue illum acceptum
+feram; at mirum mihi ante videbatur, quam ob rem corvi pullos famelicos
+deserere putarentur ob id tantum, quod recentes exclusi non plane nigri
+essent, cum pleraque animantium nascentium genera colorem a parentibus
+alienissimum habere videantur, quae tamen incredibili studio a
+parentibus nutriuntur. Nam cygni senio candidissimi pullos excludunt
+fuscos, et tantum abest, ut corvi<span class = "tag">1</span> pullos ab
+alimentis desertos patiantur, ut etiam cornicem incubantem a masculo et
+pullos jam volantes a foemina pasci Aristoteles<span class =
+"tag">2</span> ipse ac Plinius<span class = "tag">3</span>
+fateantur<span class = "tag">4</span>. Itaque Apollonius apud
+Philostratum Euripidis versum modice castigans: <span title =
+"Greek: hapasi tois zôoisin hê psuchê tekna">ἁπᾶσι τοῖς ζωοῖσιν ἡ ψυχὴ
+τέκνα</span>, cum ille tantum hominibus tribuerit, i.e. <span title =
+"Greek: tois anthrôpois">τοῖς ἀνθρώποις</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>corvos</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Historia animalium VI, 5.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Histor. natural. X, 12 et 60.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>fatentur</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Eodem sensu scribit Psaltes lyricus<span class = "tag">1</span>,
+Deum escam leoni petenti largiri. Cur leoni potius, animantium
+ferocissimo, qui parcissimus est in cibo, neque nisi quarto quoque aut
+ad summum alternis diebus pascitur, quam exarmatis ovium et caprarum
+gregibus, hominum usui maxime necessariis<span class = "tag">2</span>?
+Alibi de catulis leonum<span class = "tag">3</span>, nam si re vera de
+catulis ageretur, aeque matris ut aliorum animantium ubera sufficiunt,
+quanquam alius quoque<span class = "tag">4</span> est locus de corvis,
+quo facile vulgatus error refelli possit: Quis parat venatum corvis, cum
+ejus pulli ad Deum clamant et cibo carentes huc illuc oberrant<span
+class = "tag">5</span>? Haec igitur ad daemones pertinent, qui praedam
+sceleratorum sibi conquirunt<span class = "tag">6</span> nec nisi divino
+concessu rapiunt. Eo pertinet et illud Salomonis<span class =
+"tag">7</span>: <i>Corvi apud torrentes eruant oculum et aquilae</i>
+<span class="pagenum">80</span>
+<i>vorent eum qui patrem deridet et despicit obsequium matris</i>. Quae
+allegoria praeter sensum vulgarem significat daemones elementares hujus
+mundi, qui revera torrens est materiae fluentis, caecitate animi ac
+furore torquere, luce mentis extincta eorum, qui Deo parenti rerum
+omnium contumeliam et piae matri, legibus naturae, vim inferant<span
+class = "tag">8</span>. Nam patris appellatione Deus, matris vero natura
+significatur apud Salomonem. Illud etiam adversione dignum, quod oculum
+dixit, non oculos; nam singulari voce oculus mentem significat. Sic
+etiam Bileamus vates uno oculo acutissime videre dicebatur, quoniam
+rerum publicarum mirabiles conversiones tribus circiter annorum millibus
+praevidit<span class = "tag">9</span> ac praedixit. Sic enim<span class
+= "tag">10</span> Chaldaeus interpres.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Psalm 103 (104), 21.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Oppianus de venatione, libro III. Plinius H. Nat. lib.
+<b>8.</b>&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Jobi 38, 39. &nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Job. 38, 41. seq. 39, 1.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>congruunt</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Proverb. 30, 17.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>inferunt</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>providit</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si corvorum appellatione <span title =
+"Greek: melanodaimonas">μελανοδαίμονας</span>
+licet<span class = "tag">1</span>, etiam cygnorum verbo <span title =
+"Greek: leukodaimonas">λευκοδαίμονας</span> licebit interpretari, quales
+in Africa Leo Afer<span class = "tag">2</span> versari scribit, ut
+Aethiopes a daemonibus, colore opinor, distinguantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>licebit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;In descriptione Africae.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Tametsi<span class = "tag">1</span> daemones saepius atrati
+apparent, ut non modo nostri, sed etiam antiquissimi<span class =
+"tag">2</span> scriptores ab ultima memoria prodidere, quales fuere<span
+class = "tag">3</span> daemones, qui Dioni<span class = "tag">4</span>,
+qui Cassio Parmensi, qui sortilegis saepissime visi sunt, non tamen
+opinor, propterea daemones corvorum appellatione significari, sed quia
+daemones corvorum in modum cadavera consectantur, ut de cadaveribus
+Aegyptiorum superius dictum est, ac de spectris, quae circa sepulcra ac
+patibula vagantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Etiamsi</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Addit alius: <i>quoque</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>fuisse</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Plutarchus in Dione. Valer. Max. lib.&nbsp;V.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Imo etiam quia daemones cadaveribus ipsis ad hominum
+perniciem et nefarios concubitus cum sortilegis abutuntur; quod enim
+Augustinus<span class = "tag">1</span> omni asseveratione confirmat ac
+summae imprudentiae esse scribit, daemonum cum hominibus concubitus
+negare, tot ac tantis exemplis et indiciis testatum habemus, ut
+Sprengerus<span class = "tag">2</span> scripserit, stryges
+innumerabiles, priusquam extremo supplicio dederentur, summa consensione
+nefariam illam copulam confiteri. Quin etiam Franciscus Picus scribit,
+duos sacerdotes sua aetate flammis exustos, quorum alter annos<span
+class = "tag">3</span> amplius triginta, alter quadraginta cum
+daemonibus concubuisse fatebantur, cum prius uterque convictus esset et
+confessus plurimos se infantes daemonibus mactavisse, ne insuetum
+videatur, quod Aristoteles scribit, fuisse in Ponto mulierem, quae
+exenteratis foeminarum gravidarum visceribus embryone vesceretur. Huc
+etiam pertinet illud Horatii in arte poëtica:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Neu pransae Lamiae vivum puerum extrahat alvo.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Lib. 18 de civit. Dei.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;In malleo maleficorum.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>annis</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Mihi venit in mentem, quod Pausanias in Phocicis<span class =
+"tag">1</span> scribit, apud Cretenses legibus cautum fuisse, ut
+maritorum cadavera, quae
+<span class="pagenum">81</span>
+cum viduis concubuerant<span class = "tag">2</span>, capitali judicio
+quasi viventia plecterentur ac ferro candente eorum capita
+configerentur<span class = "tag">3</span>, deinde cadavera exurerentur
+nec aliter a concubitu viventium arceri potuisse ac propterea <span
+class = "appflag" title = "Greek: katekanas">κατεκανὰς</span> daemones
+appellatos fuisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Pharsalicis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt quinque haec sequentia verba in alio
+codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>foderentur</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Fortasse legendum est: <span title =
+"Greek: korakinas">κορακίνας</span>, vel: <span title =
+"Greek: korakeias">κορακείας</span>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Oportuit igitur daemones cadaveribus resumtis ad concubitum
+abuti ac propterea corvos appellari, quod cadavera sectarentur et atrati
+apparerent.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Quaecunque causa sit, planum est, daemones in scripturis etiam
+populos Aethiopum appellari, sic enim interpretes LXXII verbum <span
+title = "Hebrew: iyyim">עִיִים</span> daemones interpretantur:
+Aethiopes<span class = "tag">1</span>, et alibi: <i>Tu confregisti
+capita Leviathan, dedisti escam eum populis Aethiopum</i>, ubi etiam
+<span title = "Hebrew: iyyim">עִיִים</span> propriam daemonum
+appellationem interpretantur Aethiopes, ut ambigua voce arcanum
+tegerent. Leviathan vero LXX vertunt <span title =
+"Greek: drakonta">δράκοντα</span>, qui princeps eorum esse dicitur,
+qui non cadavera, sed mentes ipsas impiorum ad supplicium deposcunt,
+ut Behemoth princeps eorum daemonum,
+qui de corporibus ultionem accipiunt. Uterque
+significatur<span class = "tag">2</span> ab Ezechiele<span class =
+"tag">3</span> appellationibus regum Aegypti et Assyriae his verbis:
+<i>Sic dicit dominus: ecce ego contra te Pharao, rex Aegypti, draco
+magne, recubantem in medio fluviorum tuorum, qui dixisti: meus est
+fluvius et feci mihi. At ego ponam hamos in maxillas tuas et efficiam,
+ut haereant pisces fluviorum tuorum squamis tuis; excutiam Te in
+desertum et omnes pisces fluviorum tuorum, eris bestiis terrae et
+volucribus coeli cibus.</i> Jesaias vero apertius<span class =
+"tag">4</span>: <i>In die illa</i>, inquit, <i>visitabit Deus gladio suo
+grandi, duro ac robusto Leviathanem serpentem vectem et Leviathanem
+serpentem flexuosum ac trucidabit draconem marinum.</i> Utriusque
+Leviathanis et Behemothi potestas explicatur ab Esdra<span class =
+"tag">5</span>, quae verbis allegoricis ac diffusa narratione Dei verbis
+ad Jobum<span class = "tag">6</span> fuerat expressa: <i>Tum</i><span
+class = "tag">7</span>, inquit Esdras, <i>animantia duo parasti, quorum
+uni nomen imposuisti Behemoth, alterum vocasti Leviathanum, et alterum
+ab altero disjunxisti, unam partem assignasti Behemoth, quae tertia die
+siccata est, ut habitet in ea. Leviathani vero tribuisti unam<span class
+= "tag">8</span> partem humidam, quam belluam parasti, ut esset quae
+devoraret, quos velles.</i> Nam haec verba Ezechielis: <i>Meus est
+fluvius</i>, i.e. formarum in materia fluxa et caduca interitus. Is
+tamen dicitur prima rerum origine a Deo creatus fuisse, item<span class
+= "tag">9</span>: <i>Ego vastatorem creavi ad perdendum.</i> Consimilis
+est illa Dei vox ad Pharaonem: <i>Excitavi ego Te</i>,
+<span class="pagenum">82</span>
+<i>ut ostenderem in Te meam potentiam<span class = "tag">10</span> atque
+nominis mei fama toto terrarum orbe dissiparetur.</i> Praeter historicam
+veritatem Pharaonis appellatione significatur Leviathanus ille, ut
+Ezechiel interpretatur, qui materiae fluentis formas corrumpit, quas
+nihilominus assidue sua bonitate reparat ac reficit naturae parens
+optimus maximus. Item in sternutationibus Leviathani lumen collucet, ex
+ejus ore ignis lampades egrediuntur et mare commiscet ut mortarium. Non
+est dominatus in terra, cui morem gerat, item factus est ut nihil metuat
+et ipse regem agit in superbos. Sternutationis verbo tonitrua, lumine et
+ignibus fulmina et coruscationes, maris commixtione procellas et
+tempestates innuit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Psalm 72, 9. 74, 15.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>accipitur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Ezech. 29, 3 sqq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Jes. 27, 1.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Esdrae lib. IV, cp. 6.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Jobi 39 sq.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>Tunc</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>secundam</i>, vel: <i>septimam</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Item: Jobi 26. 39, 40.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>patientiam</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Hunc opinor Leviathanum Orpheus, sortilegorum parens, draconem
+maximum, Pherecydes Ophyoneum appellavit, unde a veteribus cultus
+draconis Aesculapii manavit, quem adhuc in supplicationibus plerique
+populi circumferre consueverunt.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Haec quidem Salomo perbelle, si<span class = "tag">1</span>
+demonstratione ulla niterentur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius addit: <i>modo</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Majorem profecto fidem mihi faciunt, quae Salomo ex abditis
+sacrae philosophiae arcanis et ab oraculis divinis sanctissimorum
+prophetarum promsit, quam quae ab Euclidis demonstrationibus manant,
+quae tamen nonnisi multis postulatis et concessis conficiuntur.</p>
+
+<p>
+TORALBA: In rebus tam arduis et a communi sensu remotis non exquisitam
+argumentorum subtilitatem exquirere debemus neque exigere, sed ea, quae
+prodita sunt a sapientibus, qui arcana Dei sapientissime
+conquisiverunt.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Non exigimus angelorum hierarchias ac repositoria daemonum,
+quae non scio an satis prudenter a Dionysio<span class = "tag">1</span>
+ac Wiero<span class = "tag">2</span> conscripta<span class =
+"tag">3</span> fuerint.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> De coelorum hierarchia.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;De praestigiis.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>descripta</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Nihil in rebus tam obscuris affirmare velim<span class =
+"tag">1</span>, nec aliud commemorare quia vobis melius quam mihi
+cognita sunt, quippe qui ex iisdem fontibus quibus ego haurire
+potuistis, scilicet uni aeterno Deo non solum<span class =
+"tag">2</span> angelorum, sed etiam daemonum creationem deberi, et
+quemadmodum duo principes angelorum Seraphim<span class = "tag">3</span>
+Creatori potentissimo adstare dicuntur, ad largitiones, lucis
+effusiones, praemia, vitam inferiorum angelorum et siderum officiis
+tribuendam; sic etiam duo<span class = "tag">4</span> sunt bis oppositi,
+quasi superiorum magistratuum praecipui lictores ac ministri,
+Leviathanus ac Behemothes ad poenas infligendas seu supplicia irroganda,
+sive frugum calamitate, sive pecorum interitu, sive clade bellorum, sive
+regionum vastatione, sive popularibus
+<span class="pagenum">83</span>
+morbis, sive urbium excidio, sive elementaris totius mundi eversione,
+quae tamen non aliter fiunt quam divinis decretis, ne quis daemones
+accuset aut metuat: <i>Ne accuses</i>, inquit ille<span class =
+"tag">5</span>, <i>servum apud dominum suum, ne forte maledicat tibi et
+offendas.</i> Qua eleganti allegoria significat, non incusandos esse
+angelos ac daemones, qui nullas nisi jussi calamitates inferunt, nec
+nisi jussa Dei decreta exsequuntur, sed potius se quemque accusare ac de
+flagitiis confiteri oportet<span class = "tag">6</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>nolim</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tantum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Jesaiae 6, 2 et 6.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Jes. 6 et Zach. 4 add. 44 filios duos olei, qui
+effundunt aurum in candelabrum septuplex, scilicet septem planetarum,
+a quibus<span class = "tag">A</span> elementorum coelestium vis
+derivatur.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Proverb. 30, 10.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Sigebertus Vincentius in Speculo libro 76, c.&nbsp;38.</div>
+
+<div class = "footnote2">
+<b>A.</b> Alius: <i>Quibus ad elementaria</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Est in agro Moguntino pagus, quem daemon nescio quis
+lapidator triennio vexavit, ad<span class = "tag">1</span> extremum
+declaravit, populum ob unius, quem nomine denotavit, capitalia scelera
+conflictari, ut ei necesse fuerit domo excedere, sed in quacunque domo
+exciperetur, domus igne deflagrabat, ut brevi omnia domicilia pagi
+variis incendiis consumta fuerint.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ac postremum</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Graviter tamen peccatur ab iis, qui daemones metuunt, gravius
+etiam qui colunt, ne vapulent, quasi daemones arbitri ac judices essent
+poenarum, quae irrogantur. Quae detestabilis impietas inde manavit, quod
+Beelzebub mundi hujus principem arbitrantur. Hinc Manichaeorum, qui duos
+mundi principes statuerunt, profligatissima pestis. Quorsum enim Deus ad
+Pharaonem: <i>Ut intelligas</i>, inquit, <i>quod terrae dominus
+sum</i><span class = "tag">1</span>. Item: <i>Leviathan iste, quem
+formasti ad illudendum ei</i>, nisi ut persuasum habeamus, dominatum
+elementaris mundi aeque ac coelestium corporum, angelorum ac daemonum
+penes Deum aeternum esse. Illudit autem Leviathano, cum ea quae daemonum
+officiis corrupta sunt ac detrita vel afflicta, continua bonitate ac
+potestate excitat<span class = "tag">2</span>. Nam quo plures Pharao
+daemoniacus Israëlitarum masculos trucidabat ac populum sibi inservire
+cogebat, ne Deum coleret, eo magis ac magis populus mirabili
+foecunditate abundabat. Ita quoque quo plures formae materiae fluentis a
+daemonibus corrumpuntur, eo magis se divina foecunditas in iis
+recreandis ac regenerandis ostendit. Quod autem Leviathano illudit vates
+his verbis<span class = "tag">3</span>: <i>Quomodo cecidisti de coelo
+Lucifer, aurorae fili, ad terram afflictus, cum tamen jactares te coelum
+conscensurum ac sellam in sublimi et excelsa siderum regione
+collocaturum, ad plagam Aquilonis, ut elatus praepotenti Deo aequalis
+fieres, ad inferos tamen detractus, in lacum rejectus.</i> Item<span
+class = "tag">4</span>: <i>An ille est, qui tremefacit terram, qui regna
+concussit, qui orbem deserto similem reddidit, urbes excidit?</i> Habet
+haec oratio obscuritatem, cui lux afferri potest, si dicamus, aurorae
+filium Leviathanum eo modo, quo alibi prima rerum origine conditus
+dicitur et alibi primogenitus, sive praefectus mortis vel corruptionis
+i.e.<span class = "tag">5</span> <span title =
+"Hebrew: bechor mavet">בְכוֹר מָוֶת</span> appellatur,
+quoniam ut privatio habitum,
+<span class="pagenum">84</span>
+sic aurora solem, tenebrae lucem antecesserunt. Item tremefacere terram,
+imperia quatere, urbes funditus exscindere, orbem solitudini reddere,
+non congruit divinae majestati, sed vastatori, carnifici, lictori; quod
+dicitur etiam ad inferos dejectus esse, significat angelorum ac
+coelestium siderum interitum non permitti Leviathano sive Asmodaeo, sed
+in lacu, ut Jesaias<span class = "tag">6</span>, vel in mare, ut apud
+Jobum<span class = "tag">7</span>, vel in fluvios, ut Ezechiel<span
+class = "tag">8</span>, i.e. in hac fluxa elementorum regione grassari
+et a coelestium aditu prohiberi. Huc enim pertinet<span class =
+"tag">9</span>, quod Satan in concilio angelorum a Deo rogatus, unde
+veniret, respondit, se terram circumivisse; dixit non coelum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Exodus 9, 29. Psalm. 104 (103) 26.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>excedat</i>, vel: <i>recreat</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Jesaias 14, 12 sqq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Jesaias 14, 16 sqq.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Job. 18, 13.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Jesaias 14, 15.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Job. 11, 22 sq.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Ezech. 29, 3.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Job. 1, 7&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Illud est, ni fallor, quod Graeci veteres, qui fabulis omnia
+complerunt, Junonem aëris praesidem furias prohibere ajunt, quominus in
+coelum evolare queant, i.e. daemones e nubibus ab angelis praecipites
+deturbari et in fluminibus<span class = "tag">1</span> deorsum cum
+tonitru delapsos sublunaria haec corpora perdere ac corrumpere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>inflammatos</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Quando igitur<span class = "tag">1</span> elementaris hujus
+solitudo<span class = "tag">2</span> futura&nbsp;est?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ergo</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>solutio</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Illud quidem in arcanis divinae majestatis latet, praeter quod
+tantum<span class = "tag">1</span> conjectura consequi possumus (nihil
+enim in eo genere affirmandum opinor), quemadmodum lege divina<span
+class = "tag">2</span> terrae sanctae quies imperatur et vacatio ab
+agricultura. Ob id enim Alexander Magnus et Julius Caesar septimo quoque
+anno majoribus nostris dederunt tributorum immunitatem.<span class =
+"tag">3</span> Ita post annorum sex millia mundi elementaris solitudo
+significatur futura. Neque enim <ins class = "correction" title =
+"text reads ‘..arumi lluvi..’">aquarum illuvionibus</ins><span class =
+"tag">4</span> interibit mundus elementaris, ut aetate<span class =
+"tag">5</span> Noae, qua tellus aquarum voragine contecta est, mense
+secundo, qui a Chaldaeis Bul, i.e. diluvium appellatur, propterea quod
+eo mense omnia fere diluvia contigerunt et imbres sparsis seminibus
+salutares, nisi decidant eo mense, ut fere solent, sterilitatem frugum
+augurantur. Et ut septimo quoque millesimo mundi elementaris quies est,
+sic etiam cum septies septem anni fluxerunt<span class = "tag">6</span>,
+magnus servis omnibus Jubilaeus<span class = "tag">7</span>, item
+pecudibus<span class = "tag">8</span> ac praediis omni nexu ac mancipio
+solutis, libertas indulgetur et cuique ad avitas possessiones reditus
+patet. Ita post annos<span class = "tag">9</span> septies septem millia,
+quo quidem circuitu siderum coelestium certissimus ad principia motuum
+reditus est, maximo anno completo rerum omnium conversio sequitur. Ex
+quo intelligitur, perpetua mundorum creatione et recreatione sempiternam
+Dei potestatem ac bonitatem in continua hominum et angelorum successione
+praedicatum iri. Quod apertius Esaias<span class = "tag">10</span>
+innuere videtur: <i>Erit</i>, inquit, <i>coelum novum et terra nova.</i>
+Item, cum David<span class = "tag">11</span> dixisset, coelos
+interituros cum inveterarerint, ad mundorum opificem conversus: <i>Tu
+autem</i>,
+<span class="pagenum">85</span>
+inquit, <i>idem ipse es, Tui semper similis et anni tui Te nullis
+aetatibus et saeculis deserent.</i> Huc etiam pertinet illud
+Salomonis<span class = "tag">12</span>. <i>Nihil sub sole novum nec
+quidquam futurum est, quod prius<span class = "tag">13</span> non
+fuerit.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>si quid tamen</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Leviticus 25, 23.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Josephus Ant. jud. 14, 17.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>cataclysmo</i>, vel: <i>eluviis</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>tempore</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>fluxerint</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius addit: <i>anno quinquagesimo</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>domibus</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>anno</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Jesaias 43. 45. 46. 65, 17. 66, 22.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Psalm. 102, 27 sq.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Eccles. 1, 9 sq.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>antea</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Eadem est Originis in libris <span title =
+"Greek: peri archôn">περὶ ἀρχῶν</span> et Caesarii sententia in eo
+potissimum loco, quo de coelis agit.
+Circumfertur etiam liber ab Ismaëlitis, in quo
+quidem auctor scribit, mundum hunc et quaecunque mundi sinu amplissimo
+coërcentur, interitura. Cum vero importunissimus ille ac funestissimus
+rerum omnium vastator omnia corrupit<span class = "tag">1</span>, tandem
+aliquando occasurum et, ut Seneca loquitur, mortem ipsam moriturum. Sed
+prius maximis clamoribus ac tonitruis et vocibus feralibus<span class =
+"tag">2</span> ac ingenti clangore occasum suum testaturum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>corruperit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ferocibus</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Mirabilis illa rerum omnium vicissitudo, ex arcanis
+Ebraeorum a Salomone collecta, coelestium siderum conversionibus<span
+class = "tag">1</span> omnino congruere videtur. Septem enim annorum
+millibus motus trepidationis super Arietis et Librae capita
+circumscribitur ac septies septem millibus inerrantium siderum
+motus<span class = "tag">2</span> circumaguntur<span class =
+"tag">3</span> et ad sua quaeque principia redeunt in orbem. Quae
+demonstratio<span class = "tag">4</span> Patrum memoria demum percepta
+est, cum antea veteribus omnibus ignota fuisset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>connexionibus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>sedes</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>circumagantur</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Johannes Regiomontanus demonstravit.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Hoc quidem Chaldaeis, Aegyptiis et astrologis omnibus abditum
+erat; scilicet decem orbes coelestes nec plures haberi, cum tamen
+Pythagoraei, Plato, Aristoteles, Ptolemaeus ipse <span title =
+"Greek: mathêmatikôtatos">μαθηματικώτατος</span>
+et Hipparchus octo vel novem ad
+summum esse affirmarent. At litterae sacrae pereleganti allegoria decem
+orbes significant hoc versu: <i>Opera digitorum tuorum sunt
+coeli</i><span class = "tag">1</span>. Quo digitorum numero coelorum
+numerum Astrologis et Chaldaeis omnibus ignotum declarant; quod etiam
+allegoria decem cortinarum tabernaculi significatur. Ex quo
+intelligitur, rerum omnium maximarum arcana secretioribus litterarum
+divinarum allegoriis contineri.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Abraham Aben Esra in Psalm. 8,&nbsp;4.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si Leviathanum corruptionis et obitus principem statuamus a Deo
+creatum, et quidem prima omnium rerum origine et ante lucem ipsam, nobis
+prospiciendum, ne Deum auctorem mali esse concedamus. Nam quicquid est
+causa causae, id etiam<span class = "tag">1</span> est causa causati,
+consequentis effectus. At<span class = "tag">2</span> nullum efficacius
+argumentum habuerunt Academici, ut mundum sempiternum statuerent, quam
+ne Deum optimum, rerum omnium conditorem, faterentur corruptionis et
+<span title = "Greek: ataxias">ἀταξίας</span> auctorem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius addit: <i>ipsum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Proclus, Philo, ita quoque Syrianus, quos conscribit
+Philoponus libro duodecimo.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Inveteratus est error, ac theologorum<span class =
+"tag">1</span> etiam opinione pervulgatus, mali originem a diabolo
+inventam; duobus tamen, opinor, alteri quidem inter Latinos, alteri vero
+inter Graecos, haec opinio displicuit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Thomas lib. 20 qu. 79 art. 1 et 3, quem reliqui sequuntur.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">86</span>
+FRIDERICUS: Sic a majoribus accepimus, omnes angelos principio suae
+originis integerrimos ac sanctissimos extitisse, sed quosdam a via
+deflexisse et ab integritate et puritate lucis coelestis delapsos et
+deturbatos in terras tum ab his ad hominem pravas suasiones et quae
+consequuntur, calamitates inquam omnes ac pestes, dimanasse. Id autem
+significari putant verbis Jesaiae<span class = "tag">1</span> et
+Johannis theologi<span class = "tag">2</span> apocalypseos scriptoris
+auctoritate, quorum alter Luciferum de coelo detractum, alter ingentem
+draconem cum tertia parte stellarum i.e. angelorum praecipitem
+deturbatum scripsit. Item Christus<span class = "tag">3</span> quasi
+fulgur e coelo exturbatum in terras se vidisse declaravit. Haec
+theologorum christianorum sententia&nbsp;est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Jesaias 14, 12.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Apocal. 12, 4 et 9.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Matthaeus 25. Lucas 10,&nbsp;18.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Varietas theologorum inter ipsos de casu daemonum facit, ut
+nihil affirmare audeam. Cum etiam Augustinus tam incertus sit, ut cum
+diabolum deflexisse scripsisset, subjiciat<span class = "tag">1</span>
+haec verba: Hoc certius asseri non potest, et mirum, si potest. Itaque
+cum ratio plerosque deficeret, Orphei, Pherecydis et Empedoclis
+auctoritatem adhibuerunt<span class = "tag">2</span>. Illi etiam
+daemonum omnium maximum Ophionaeum draconem et qui cum eo delapsi sunt,
+<span title = "Greek: daimonas ouranopeteis">δαίμονας
+οὐρανοπετεῖς</span> dictos arbitrantur. Sed cum quaeritur, cur eodem
+paene<span class = "tag">3</span> momento, quo creati sunt in summa
+puritate, in ipsum creatorem tanta arrogantia intumuerint, ut seipsos
+suo creatori exaequarent, aut quis illos ad tantum crimen<span class =
+"tag">4</span> impulerit<span class = "tag">5</span>, obmutescunt. Quae
+causa extat, ut Manes Persa, duo aequa potestate principia faciens,
+alterum quidem bonorum ac coelestium, alterum malorum ac sublunarium, ne
+ab optimo fonte bonorum mala derivare videretur, totius pietatis ac
+religionis fundamenta labefactaret. Plato vero<span class =
+"tag">6</span>, cum ab uno principio caetera omnia duci, pro demonstrata
+ac plane explorata re haberet, ac mali originem ab ipso Deo arcessere
+nefas arbitraretur, a materia omne malum derivari<span class =
+"tag">7</span> scripsit<span class = "tag">8</span>, quod in ea <span
+title = "Greek: kakopoion ti">κακοποιόν τι</span> inesse
+existimeret.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>subjecerit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>secuti</i>, vel: <i>attribuerunt</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>fere</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>in tantum scelus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>impulit</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;In Parmenide et Timaeo.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius addit: <i>posse</i>, alius legit simpliciter:
+<i>derivavit</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>dixit</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quod malum a materia prodeat, sacrae litterae constanter
+negant<span class = "tag">1</span>: <i>nec vanitas nec malitia</i>,
+inquit ille, <i>prodiit a terra, ac propterea rerum omnium opifex
+maximus, post<span class = "tag">2</span> consummatam universitatis
+molem, dicitur omnia quae fecerat vidisse valde bona</i><span class =
+"tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Job. 5, 6.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec sequentia Salomonis verba in alio
+codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Geneseos 1,&nbsp;31.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Nullam peccati labem in materia esse, ex eo perspicue
+demonstratur, tum quod in materia vis agendi nulla sit, sed in forma,
+tum etiam quod<span class = "tag">1</span> materia nullam omnino
+hypostasin per se habeat in natura.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quia</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Errorum omnium origo inde manavit, quod malum aliquid esse
+arbitrarentur, cum tamen nihil sit omnino. <i>Ego</i>, inquit Deus<span
+class = "tag">1</span>,
+<span class="pagenum">87</span>
+<i>faciens bonum et creans malum, faciens lucem et creans tenebras</i>.
+Ut enim tenebrae nihil aliud sunt quam lucis privatio, sic malum nihil
+aliud est quam boni privatio. Itaque dixit facere bonum, quia bonum est
+hoc aliquid, malum vero creare scilicet privatione boni. Nam ut,
+columnarum ademtione ruit aedificium, ita boni subductione: sequitur
+malum<span class = "tag">2</span>. Cum enim populo iratus<span class =
+"tag">3</span> dixisset Deus: <i>Momento, delebo te</i><span class =
+"tag">4</span>, Chaldaeus interpres vertit: Momento, majestatem meam
+auferam abs te. Nam si quid malum esset in tota rerum natura, profecto
+daemones, qui prava suadere semper dicuntur, mali essent, quod absurdum
+est, cum sint substantiae et quidem intelligentiae et vitae participes,
+et utrumque illis Dei munere et concessu tributum. Quicquid autem est
+ejusmodi, bonum esse oportet ac proinde si malum existeret, aut si
+daemones mali essent, ajentia et negantia vera simul, et quidem univoce
+absurdissimam implicarent contradictionem, quia boni essent et non
+boni.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Jesaias 45, 7.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Hac similitudine utitur Moses Rambam libro I.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Exod. 33,&nbsp;5.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Hanc mali non quidem definitionem, sed descriptionem ex boni
+privatione amplexus est Augustinus<span class = "tag">1</span>,
+ne<span class = "tag">1</span> in placitis Manichaeorum, in quibus
+diutissime<span class = "tag">2</span> acquieverat, consenuisse<span
+class = "tag">3</span> videretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Contra Faust. Manich.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>densissime</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>consensisse</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si malum nihil est, qui malum agit, nihil agit; at<span class =
+"tag">1</span> qui nihil agit, nullam poenam meretur; quare qui malum
+agit, nulla poena dignus&nbsp;est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt haec sequentia Senami verba in alio codice.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Praestat, inquit Lucilius, otiosum<span class = "tag">1</span>
+esse, quam nihil agere. Quare argumentum illud contrario argumento
+refellitur: Qui malum<span class = "tag">2</span> agit, poena dignus
+est; qui nihil agit, malum agit; igitur qui nihil agit, poena dignus sit
+oportet.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>occisum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>male</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si sola privatione bona malis opponuntur, quid est quamobrem
+Aristoteles<span class = "tag">1</span> et ceteri in uno paene
+communi<span class = "tag">2</span> sensu contraria statuunt?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libro I et II Ethicorum.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Non tantum in eo peccatur ab Aristotele, quod bona malis
+contraria posuit, sed in eo etiam, quod bonum finitum, malum vero
+infinitum esse putat<span class = "tag">1</span>. Nam si ex contrariis
+alterum esset finitum, infinitum alterum, oportet finitum ab infinito
+dissipari. Ut si esset ignis infinitus, parvo momento aquam finitam
+incendio, calore, siccitate consumsisset, aut aqua infinita ignem
+finitum exstinxisset. Sic malitia infinita bonitatem finitam
+oppressisset et mundum hunc funditus evertisset. At cum nihil actu
+infinitum sit, praeter primam causam, ut superius demonstratum est,
+nihil ei contrarium esse potest. Ex quo sequitur, bono nihil contrarium
+esse posse, quia solum infinitum est, malum vero non modo infinitum non
+esse, sed ne esse quidem, nec aliter intelligi, quam privatione.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libro I cp. 6 Ethicorum ad Nicomachum.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">88</span>
+SALOMO: Illud scite a sapientiae magistro dictum est<span class =
+"tag">1</span>: <i>Nunquam malitia sapientiam superavit.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Sapientia 7,&nbsp;30.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si virtus omnis in mediocritate consistit inter extrema vitia,
+consequens est, a vitiis virtutes, a malis bona<span class =
+"tag">1</span> longe superari, cum semper uni virtuti duo vitia
+opponantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>a bonis mala</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Nihil ab Aristotele videtur levius dici potuisse, quam virtutes
+versari in medio vitiorum, et contraria bonis finitis mala infinita,
+statuere, quia si bona sint finita, mala vero infinita, ubinam virtutes
+tot ac tam multae reperientur, quae media vitiorum infinitorum tueri
+possint<span class = "tag">1</span>? Quid item alienius<span class =
+"tag">2</span> ipsa natura, quam duo vitia inter se et uni virtuti
+contraria ponere, cum nullum sit in tota natura rectius<span class =
+"tag">3</span> decretum, quam unum uni<span class = "tag">4</span>
+contrarium esse: quia cum bonis mala contraria fecerit, etiam<span class
+= "tag">5</span> virtutes vitiis contrarias esse decrevit. Quae cum
+absurdissima sint, tum vero nihil absurdius, quam malo quod posuit
+infinitum, extrema definire. Posuit enim inter duo extrema mala, cum
+tamen infinitae rei nec media possint nec extrema cogitari. Oportet
+autem vitiorum sive malorum extremitates determinatas esse, ut medium
+sive rei sive rationis inveniatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libr. 1 cp. 8 Ethicorum.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>alienum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Aliua: <i>certius</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>suum sui</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si auream illam, quae semper omnibus laudatissima visa est,
+mediocritatem tollamus<span class = "tag">1</span>, omnium virtutum
+radices ac fibras evellere atque elidere oportet.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>tollimus</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Num<span class = "tag">1</span> <ins class = "correction" title
+= "text reads ‘Tibi’">tibi</ins>, Sename, sapientissimus,
+prudentissimus, doctissimus quisque majori laude cumulandus venit, quam
+si<span class = "tag">2</span> mediocriter doctus&nbsp;sit?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>Nonne</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>qui</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Virtutum seu bonorum moralium media queruntur, non item
+intellectualium, in quibus extrema sunt laudatissima. At sapientia,
+prudentia, scientia bona sunt intellectualia.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Novam<span class = "tag">1</span> hanc Peripatetici inveterato
+morbo medicinam quaesivere, sed non videntur virtutes omnes
+intellectuales esse, ut rectissime Stoici definierunt<span class =
+"tag">2</span>, alioquin virtutes morales in mortali ac bruta cupiditate
+collocare oporteret, nec praemia bonorum immortali debentur intellectui,
+sed mortali cupiditati. Si tantum<span class = "tag">3</span> illae<span
+class = "tag">4</span> sint<span class = "tag">5</span> virtutes
+morales, quid ineptius quam sapientissimos, prudentissimos, doctissimos
+summa laude dignos haberi, quia virtutes intellectuales, quo plures ac
+majores, eo sint meliores, eum vero, qui<span class = "tag">6</span>
+justissimus, fortissimus, temperatissimus fuerit, ut vitiosum accusari,
+quia recedit a mediocritate.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>novi</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Cicero de fin.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>tamen</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>ullae</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>essent</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>si vero quis</i>, vel: <i>is vero qui</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Profecto praestat, mediocriter doctum ac prudentem, quam
+mediocriter justum ac temperantem esse, ut contra novam Peripateticorum
+disciplinam<span class = "tag">1</span> statuamus, praestabiliorem esse
+in virtutibus intellectualibus, quam moralibus, mediocritatem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>doctrinam</i>.</div>
+
+<p>
+
+<span class="pagenum">89</span>
+CORONAEUS: Apposite quidem haec. Sed ne a proposita bonorum ac malorum
+mediocritate<span class = "tag">1</span> discedamus, cum ea quaestio
+permagni sit ponderis ac momenti, ne vel duo mundi principia inter se
+contraria, vel Deum omnipotentem<span class = "tag">2</span> maximum
+mali auctorem statuamus, etiamsi daemones eo ipso, quod sunt, bonos esse
+demus, i.e. ut summi i.e. essentiae ac intelligentiae participes, quis
+tamen eos<span class = "tag">3</span> judicet malos esse, qui
+corruptionem, interitum, calamitates, bella, perniciem, tempestates,
+populares morbos, incendia, naufragia, mortes inferunt? Ob id enim in
+sacris litteris malos appellari videmus spiritus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>disputatione</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>optimum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>non</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quis improbum putet, qui jussa Dei diligenter exsequatur?</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Nemo quidem opinor.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Cur<span class = "tag">1</span> ergo non idem judicemus de
+angelis ac daemonibus, qui tam diligenter mandatis obsequuntur<span
+class = "tag">2</span>, qui nihil faciunt injussi? Ergo eo magis, quod
+quae a Deo jubentur<span class = "tag">3</span>, semper justa sunt, nec
+juris ac justitiae executio ullam injuriam habet.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>cum</i> vel: <i>tum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>mandata exsequuntur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Psalm.&nbsp;148.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quaedam mala sunt poenae, quae a Deo probantur, ut cum Deus
+contestatur<span class = "tag">1</span> acerba voce populum, nullum esse
+malum in civitate, quod non fecerit. Mala vero culpae i.e. adulteria,
+furta, parricidia Deus execratur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deuteron. 32. 3 Regum 9 et 21. Jesaiae 54. Jerem. 2 et 31.
+Amos 3. Jon. 3. Mich. 1 et&nbsp;2.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Vox ebraica, quae verbo Hiphil significatur, permissionem potius
+et fieri facere, ut pinguius loquamur, quam actionem ipsam agentis
+significat. Id autem apertius intelligitur ex eo, quod<span class =
+"tag">1</span> scribitur: <i>Consurrexit<span class = "tag">2</span>
+autem Satan contra Israëlem et incitavit Davidem, ut populum
+numeraret.</i> Hic quidem Satanae executio, illic jussa Dei
+significantur. Malum vero culpae aut nihil est aliud, quam boni
+privatio, aut ad bonum aliud refertur, cum Deus omnipotens<span class =
+"tag">3</span> maximus etiam horum scelera, flagitia, fraudes ad
+improborum ultionem convertere soleat. Atque in eo potissimum
+perspicitur Dei bonitas, quod nihil unquam sceleris admitti patitur,
+nisi melius quoddam ex iis prospiciat futurum, ut Joseph ad fratres, qui
+se vendiderant: <i>Malum quidem contra me decrevistis</i>, inquit,
+<i>sed Deus in bonum illud convertit</i><span class =
+"tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> 2 Regum 14 et 24 et 1 Chronicorum 22.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Insurrexit</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>optimus</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Geneseos 50,&nbsp;20.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Idem fuit Theophrasti sensus de Deo: Illud, inquit, quod primum
+est ac divinissimum, omnia ea optima vult esse, i.e. <span title =
+"Greek: to gar dê prôton kai theiotaton, panta ta arista boulomenon">τὸ
+γὰρ δὴ πρῶτον καὶ θειότατον, πάντα τὰ ἄριστα βουλόμενον</span>. Et quia
+summo bono exciderunt<span class = "tag">1</span>, non quidem mali sunt,
+sed minus boni, minus honesti eoque minus, quo longius a summo bono<span
+class = "tag">2</span> discedunt<span class = "tag">3</span>. Neque enim
+Deus ab improbis, sed improbi a Deo discedunt, qui bonorum omnium auctor
+est, nullius
+<span class="pagenum">90</span>
+mali causa, felicitatis parens pulcherrimus, optimus,
+simplex, verus, <span title =
+"Greek: pantôn agathôn aitios, kakôn anaitios, aitios eupragias, kallistos, aristos, haplous, alêthês">πάντων
+ἀγαθῶν αἴτιος, κακῶν ἀναίτιος, αἴτιος εὐπραγίας, κάλλιστος, ἄριστος,
+ἁπλοῦς, ἀληθὴς</span>, ut<span class = "tag">4</span> divinissime Plato
+scribit, et ut Porphyrius<span class = "tag">5</span>: <span title =
+"Greek: theos agatha men panta, mêden de phaulon bouletai.">θεὸς ἀγαθὰ
+μὲν πάντα, μηδὲν δὲ φαῦλον βούλεται.</span> Et quidem Plutarchus nullo
+suo merito reprehendit Chrysippum. Cum enim Chrysippus scripsisset, Deum
+cacodaemones calamitatibus et cladibus inferendis<span class =
+"tag">6</span> praefecisse: Nonne, inquit Plutarchus, crimen Deo
+ingeritur, quasi rex optimus improbis<span class = "tag">7</span>
+ministris gubernacula det eosque patiatur in optimum quemque saevire?
+Acerbe quidem Plutarchus, vir alioquin gravissimus. Neque enim
+Chrysippus scripserat, cacodaemonibus gubernaculum concedi, sed potius
+ministros, lictores, carnifices ad justa supplicia irroganda designari.
+Quin etiam Deus apud Malachiam<span class = "tag">8</span>:
+<i>Coërcebo</i>, inquit, <i>vastatorem, ne fructus regionis vestrae
+corrumpat.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>excidunt</i>, vel: <i>excedunt</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>de summa bonitate</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Dionysius Areopagita, libro II, de divinis nom.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;<span title = "Greek: Peri apochês">Περὶ
+ἀποχῆς.</span>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>exequendis</i>, vel: <i>exigendis</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>impiis</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Malachiae 3, 11&nbsp;(2).</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Cur igitur daemones, cur Satanae i.e. adversarii, cur
+insidiatores, cur diaboli i.e. calumniatores dicuntur, si mali non
+sunt?</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Id quod suae naturae ac officio suo consentaneum est,
+optant<span class = "tag">1</span> et exquirunt, scilicet perdere,
+grassari, corrumpere; nihil tamen injussu principis<span class =
+"tag">2</span> aut magistratuum, i.e. Dei, vel angelorum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>exoptant</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>principum</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: At Augustinus<span class = "tag">1</span> scribit, Deum ipsum
+inclinare hominum voluntates ad malum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> De libero arbitrio II,&nbsp;21.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Bona fide scripta theologorum interpretari debemus, cum
+innumerabilibus locis Augustinus malorum origines longissime a Deo
+propellat. Haec igitur ad permissionem trahenda sunt.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Cancer est incurabilis, inquit Philo<span class = "tag">1</span>
+Ebraeus, Deum mali auctorem arcessere. Quid enim impuri ab ipso latice
+puritatis, quid malia ab ipso fonte bonitatis manare potest? <i>Vae
+vobis</i>, inquit Jesaias<span class = "tag">2</span>, <i>quod dicitis
+bonum malum et malum bonum!</i> Saepissime viros illustres ac fortes
+subducit<span class = "tag">3</span> et ipso aetatis flore decerpit, ne
+deteriora in hac vita patiantur; ut Josiam regem optimum ac
+religiosissimum, et quominus dubitaretur a vate Hulda<span class =
+"tag">4</span> denuntiari jussit, ne impii Deum incusarent, quod tantae
+virtutis principem ab hoste Pharaone pateretur occidi.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In libro de profugis cp. 23.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Jesaias 5, 20.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Sapient. XIV.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;2 (4) Regum XXII.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Profecto Plutarchus eadem divinitus mihi scripsisse videtur:
+<span title =
+"Greek: proexagei tinas ek tou zên ta mellonta proorômenos.">προεξάγει
+τινὰς ἐκ τοῦ ζῆν τὰ μέλλοντα προορώμενος.</span></p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Procul ergo sint, qui Deum malorum auctorem faciunt, non modo
+quia non prohibet, verum etiam quia jubet, quia decrevit, et haec verba:
+<i>excoecavit, induravit</i> non ad permissionem, sed ad efficacem Dei
+actionem referri affirmant, quem alioquin<span class = "tag">1</span>
+otiosum fore<span class = "tag">2</span> metuunt, quin etiam incestum
+Absolonis Dei opus esse affirmant, quanquam saepe<span class =
+"tag">3</span> alius aliud sentiant<span class = "tag">4</span>
+<span class="pagenum">91</span>
+nec verba ad permissionem trahenda putant, sed ad jussa referri. Ad quid
+ergo Psaltes lyricus ita exclamat: <i>Quoniam non Deus volens
+iniquitatem tu es</i><span class = "tag">5</span>? Et cum Manassis regis
+scelera execraretur: <i>Quia fecit illud quod nunquam jussi, nec in cor
+meum ascendit</i><span class = "tag">6</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>aliqui</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>fere</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>saepius</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>sentiat</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Psalm V, 5.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Jer. 7, 31. 19, 51. 32, 35. coll. 2 Regum 21, 6 et
+9. 2 Chron. 33,&nbsp;6.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Sed gravior est morbus illorum, qui malorum iliadas enumerant,
+nihil tamen boni reperiri ajunt, ut Rabbi Maurus<span class =
+"tag">1</span> ac Plinius<span class = "tag">2</span>, qui hominem
+omnium calamitosissimum et naturam novercam contumeliosissime appellant,
+cum tamen hominem paulo minorem angelis fecerit Deus et in omnes
+animantes summum imperium ei dederit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Maimon</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Hist. natur. l.&nbsp;7.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Satis igitur de origine bonorum et malorum; nondum tamen
+Senami propositae quaestioni satis videmur fecisse, unde scilicet tot
+angelorum ac daemonum myriades, cum suapte natura mortales sint, nisi
+Dei bonitate sustineantur, aut unde in demortuorum locum et ordinem
+substituantur?</p>
+
+<p>
+SALOMO: Si nihil praestabilius est in natura ordine decente, illud
+minime dubium est, in utrisque angelorum ac daemonum ordinibus
+principatus ac dominationes existere. Cum enim de Leviathano Deus
+loquitur: Quanto, inquit, robore pollet, quanto<span class =
+"tag">1</span> apparatu copias instruit? id est daemonum exercitus. De
+angelis autem Daniel scribens<span class = "tag">2</span>:
+<i>Princeps<span class = "tag">3</span> regni Persici restitit mihi; en
+vero Michael, unus de primariis principibus, opem mihi tulit.</i> Unde
+tamen et quando geniti et quando sint interituri, non est, opinor,
+humanae mentis affirmare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>quam decenti</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Daniel X, 13.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius addit: <i>inquit</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Nihil omnino in sacris litteris de angelorum creatione; qui
+tamen divinitus interpretantur oracula sacra, coelorum ac siderum
+creatione angelos intelligi volunt.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ista quidem oratione coelos ac sidera naturam angelicam et
+animalem habere oportebit.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Quidni? Certe et Theophrastus et Alexander<span class =
+"tag">1</span> Aphrodisiensis, Peripateticorum princeps<span class =
+"tag">2</span>, corpora coelestia non modo intelligibili, verum etiam
+sensibili facultate praepollere affirmant, alioqui dignitate ac
+praestantia naturae animantibus longe inferiora essent. Itaque
+Plato<span class = "tag">3</span> Solem vocat <span title =
+"Greek: zôon aidion empsuchon.">ζῶον ἀΐδιον ἔμψυχον.</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Metaph. II, 6. De coelo IV, 6.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>principes</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;In Timaeo.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Cur igitur animal in hominem et brutum diviserunt, si coelestia
+sidera animalia sunt?</p>
+
+<p>
+TORALBA<span class = "tag">1</span>: Quid vetat perspicuis argumentis
+utentem duplex animal statuere, scilicet intelligens et brutum?
+Intelligens rursusque duplex, coeleste inquam et sublunare, et
+coelestium animantium visibilia quaedam, ut stellas, et invisibilia, ut
+angelos; sublunarium item duo genera, <span class = "appflag">quorum
+<span class="pagenum">92</span>
+altero, quod visibile sit, homines contineantur, altero, quod sit
+invisibile</span>, mentes cadaveribus superstites<span class =
+"tag">2</span>, quae vel angelorum, vel daemonum subeunt naturam?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec undecim sequentia verba in aliis
+codicibus.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>separatas</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS<span class = "tag">1</span>: Sed quis erit talium animantium
+sensus, quis cibus, quis potus, quae vita?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ratiocinari, intelligere, contemplari, agere. Rationem enim<span
+class = "tag">1</span> et intelligentiam et actionem non angelis modo,
+verum etiam sideribus ipsis inesse, testantur illa: <i>Coeli enarrant
+gloriam Dei</i><span class = "tag">2</span>. Vocem enim <span title =
+"Hebrew: shamayim">שָׁמַיִם</span> rationali tantum naturae convenire,
+docent Abraham Aben-Esra et Moses Rambam<span class = "tag">3</span>,
+eoque referri verba Dei ipsius<span class = "tag">4</span>: <i>Cum simul
+jubilarent stellae matutinae et exsultarent omnes filii Dei. Item illud:
+De coelis pugnatum est, stellae ipsae a stationibus suis bella
+congesserunt contra Sisaram</i><span class = "tag">5</span>. Apertius
+etiam Daniel<span class = "tag">6</span> scribit, eos, qui integritate
+praestantes alios docuerint, ut coeli splendorem conspicuos fore, qui
+vero plurimos ad verae justitiae decus perduxerint, ut stellas fulgorem
+sempiternum ac domicilium in coelo habituros. Itaque sanctuarii cortinae
+imaginibus angelorum subornari jubentur, ut intelligamus, sidera naturam
+angelicam in<span class = "tag">7</span> se ferre; est enim sacrarium
+mundi exemplum, mundus vero exemplar<span class = "tag">8</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Psalm 19, 2.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Lib 1 cp. 71.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Job. 38, 7.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Judicum V, 20.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Daniel XII, 3.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>prae</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Philo in sacrarii description. l. 1 c.&nbsp;10.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Tomi<span class = "tag">1</span> Faridus, Ismaelitarum
+theologus clarissimus<span class = "tag">2</span>, planetas ac sidera
+Deos esse minores scribit, ut etiam Alexander Aphrodisiensis<span class
+= "tag">3</span>, Origines<span class = "tag">4</span>, Diodorus,
+Johannes Picus, non aliter pisces in aquis, feras in silvis, pecora in
+pascuis, quam animata sidera vivere in coelis et in suiscunque<span
+class = "tag">5</span> aedibus<span class = "tag">6</span> ac locis
+collocari tradunt. Nec temere Hipparchus mentes humanas coeli particulas
+esse dicebat<span class = "tag">7</span>, quod utrisque inesset vis
+intelligendi. Quod vero, Sename, cibum aut potum coelestibus animantibus
+ad vitam propagandam quaeri putas<span class = "tag">8</span> oportere,
+an etiam Deum sine cibo vivere non posse arbitraris?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Ebn</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>doctissimus</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Lib. 1 c. 10 Dist.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;<span title = "Greek: Peri archôn">Περὶ ἀρχῶν</span>.
+Hexapl. l. V.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>suis quaeque</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>sedibus</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Plin. hist. nat. 2, 27.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>putes</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Non ita stupidus sum, ut Deum, quem incorporeum esse Toralba
+demonstravit, cibo pasci putem, sed<span class = "tag">1</span> corpora
+coelestia, sidera, stellas, ignes egere pabulo Posidonius, Stoicorum sua
+aetate facile princeps, ita confirmabat, ut mundum tunc deflagraturum
+diceret, cum totus humor elementaris siderum continuis alimentis<span
+class = "tag">2</span> consumtus esset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Cicero de nat. Deor., eoque referunt Jovis ac Deorum natura<span
+class = "tag">A</span> in Aethiopia ad extremas oras Oceani.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Duo haec verba desunt in aliis.</div>
+
+<div class = "footnote2">
+<b>A.</b> Alius: <i>convivia</i> vel; <i>nomina</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">93</span>
+OCTAVIUS: Cur non ita<span class = "tag">1</span> tot ac tam multis
+saeculis, quae ab aetate Posidonii fluxerunt, humores aquarum minui aut
+siderum ardoribus consumi videmus?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>igitur</i> vel <i>ergo</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Est in sacris litteris arcanum mirabile, astrologis ac physicis
+omnibus occultum, scilicet coelum aqueum, quod a vertice<span class =
+"tag">1</span> convexo<span class = "tag">2</span> supremi coeli tam
+distat, quam oceanus a concavo ejusdem coeli. Distat autem, ut Ebraeorum
+aeque ac Arabum astrologi confirmant, septemdecim millibus terrestrium
+diametrorum, eoque pertinere dicitur illud: <i>Divisit aquas ab aquis et
+inter utrasque</i><span class = "tag">3</span> <i>coelos
+collocavit</i><span class = "tag">4</span>. Inde aquarum
+colluviones<span class = "tag">5</span> apertis coeli cataractis
+effusae, terrarum orbem cumularunt, alioqui nulla unquam diluvia
+fuissent, contra quam omnes omnium gentium theologi ac physici
+confirmant<span class = "tag">6</span>, quia si totus oceanus ac omnia
+flumina<span class = "tag">7</span> in vapores ac nubes abeant<span
+class = "tag">8</span>, vix millesimam aquarum diluvio<span class =
+"tag">9</span> effusarum partem efficere potuissent, cum aquarum vis non
+ex oceani alveo super terram erumperet, sed totas 40 dies tanta copia
+deplueret coelitus, ut supra montium altissimorum juga 15 cubitos<span
+class = "tag">10</span> exsurgerent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>vortice</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>connexo</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>utrosque inde</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Genesis 1, 7.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>Collusiones</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>affirmant</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>omnes fluvii</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>habeant</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>diluviis, vel: diluvii</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>cubitis</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Num sidera illa animata<span class = "tag">1</span> supra
+coelestibus aquis pascantur, nescio; non video tamen, quamobrem aquis
+sidera vescantur, aut cur globosa illa lumina animantium appellatione
+contineantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>animantia</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Loquendi magister optimus est usus. At non modo Academici et
+Peripatetici<span class = "tag">1</span> coelos ac sidera complectuntur
+animalium rationalium appellatione, verum etiam Augustinus<span class =
+"tag">2</span>, Hieronymus, Thomas Aquinas, Scotus mundum hunc animal
+vocant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Plato in Timaeo et Proclus ad Platon. Alexander l. 1. c. 20.
+Enchir. c. 43. In Ps. 24. p. 1. qu. 70 art. 3. L. 2. dist. 14.
+qu.&nbsp;2.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;In Exod.&nbsp;43.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si sol, si coelum est animal, oportet corporis et animae, quasi
+materiae et formae, partes in unam et eandem hypostasin uniri. At
+Peripateticorum et Arabum philosophorum familia intelligentias
+coelestibus corporibus avulsas et separatas confitentur. Quo igitur modo
+ad animalium<span class = "tag">1</span> coagmentationem
+copulabuntur<span class = "tag">2</span>?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>animantium</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>computabantur</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Profecto Thomas Aquinas, Aristotelis sententiam secutus,
+confitetur, intelligentias coelestes, seu angelos seu mentes separatas
+appellare libet, corporibus coelestibus adjungi. De duobus igitur
+alterutrum necessarium est, aut plane uniri ad unius animati corporis
+hypostasin constituendam, aut penitus a coelestibus corporibus esse
+avulsas. Quodsi uniuntur ad animal constituendum, illud est rationale
+aut irrationale, non hoc, igitur illud. Si vero coelum non est eadem
+unius<span class = "tag">1</span> animati corporis hypostasis, neque
+idem corpus naturale ex intelligentia et coelesti corpore constans<span
+class = "tag">2</span>, profecto
+<span class="pagenum">94</span>
+necesse est, orbium coelestium cursus esse violentos, non naturales, ac
+moveri ab extrinseco motore, erga mobile ut angeli erga sidus,
+opifices<span class = "tag">3</span> erga machinam, i.e. incorpoream
+substantiam abstractam nec coelo concretam corpus coeleste naturale et
+exanime circumagere, quoniam nulla corporis naturalis unio sine
+concretione existit. Cum autem nihil admirabili coelestium orbium
+conversione constantius sit, relinquitur, motus coelestes non esse
+violentos i.e. ab extrinseco motore, sed naturales, i.e. ab intrinseca
+et sibi coëssentiali forma fieri<span class = "tag">4</span>. Quid enim
+violentum in rerum natura diuturnum esse possit? Quanquam mirum est,
+Aristotelem<span class = "tag">5</span> coelestes naturas exanimes
+fecisse, nec aliter a mentibus segregatis circumagi, quam rotas ab
+opifice, cum tamen non dubitarit, appellare Deum <span title =
+"Greek: zôon aïdion ariston">ζῶον ἀΐδιον ἄριστον</span>,
+ubique vero animal ex anima et corpore constare
+affirmet<span class = "tag">6</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>hujus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>constat</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>opifex</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>moveri</i>, vel: <i>cieri</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;De prima philosophia, de praedicamentis, de
+anima.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>confirmat</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Corpora coelestia ipsaque sidera esse animantia, non modo
+Toralbae perspicua facilique<span class = "tag">1</span> demonstratione,
+verum etiam auctoritate divina constat. Cum Ezechiel in visione
+divinae<span class = "tag">2</span> majestatis rotas, quas interpretes
+tum Ebraei tum Chaldaei <span title = "Hebrew: shamayim">שָׁמַיִם</span>
+coelos interpretantur, per sese moveri diceret, subjecit haec verba:
+<i>Quia spiritus vitae<span class = "tag">3</span> erat in
+illis</i><span class = "tag">4</span>. Ubi aperte refellitur
+Aristoteles, qui putat coelos extrinsecus et a motore extrinseco moveri,
+ac praeter coelos, quibus spiritum inesse dixit, etiam animalia circa
+coelos denotavit, i.e. angelos, deinde supra coelos speciem lapidis
+Saphirici<span class = "tag">5</span>, qui ab eodem chrystallus
+appellatur, ingens coelum scilicet aqueum, quasi chrystallus, concreta,
+sedes Dei praepotentis. Et quemadmodum fontes et flumina de mari
+derivantur et in maria refluunt<span class = "tag">6</span>, praeter id
+quod a terris et animantibus ebibitur vel ardoribus exspirat: ita quoque
+eorum animi, quorum coelestis est origo, in illum intelligentem ac
+coelestem oceanum, ubi stellae fulgent, revolare confitendum est,
+praeter eos qui, terrestri labe conspurcati, affigunt humo<span class =
+"tag">7</span> divinae<span class = "tag">8</span> particulam aurae, ut
+lyricus ille Epicureus scribit. Inter eos tamen, qui coelitus<span class
+= "tag">9</span> delapsi coelestia repetunt, hoc interesse videtur, quod
+qui multos ad verum decus erudiunt, non aliter quam coeli<span class =
+"tag">10</span> splendor, qui autem ad veram pietatem ac sapientiam
+divinam, non aliter quam sidera ipsa conspicui futuri sunt. Sic enim
+Daniel, Prophetarum princeps, non obscure, sed aperte scribit. Id enim
+confirmat Philo Ebraeus<span class = "tag">11</span>, ubi haec verba
+interpretatur: <i>Intuere stellas, sic erit semen tuum</i>, non
+tantum<span class = "tag">12</span> multitudinem, sed etiam felicitatem
+futuram, significat ad coelestem animorum naturam.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>facilius</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>divina</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>quia vita</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>quia per sese moveri diceret, vita erat in
+illis</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>Saphirini</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>defluunt</i>, vel: <i>diffluunt</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>affligunt hanc</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>divinarum</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>coelestibus</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Haec duodecim sequentia verba desunt in aliis
+codicibus.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;In libro: Quis rerum divinarum haeres.
+Opp. ejus Graeco-lat. p.&nbsp;385.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Addit alius: <i>inquit</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Hanc profecto disciplinam, ab ultima antiquitate receptam,
+<span class="pagenum">95</span>
+constat a Chaldais et Ebraeis ad Graecos manasse<span class =
+"tag">1</span>: Hipparchus enim mentes hominum coeli partes esse et in
+coelestem naturam redire scripsit, et novam stellam sua aetate genitam
+et quo die fulsit, denotavit. Dubitavit etiam, an saepius id fieret.
+Aristoteles autem antiquissimam illam disciplinam posteritati traditam
+fuisse confirmat, eos scilicet, qui virtutum eximiarum laude
+claruissent, tandem ex hominibus angelos fieri, sed pauci quos aequus
+amavit Jupiter atque ardens evexit ad aethera virtus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Plinius hist. nat. 2,&nbsp;27.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: At virorum illustrium non tanta raritas est, ut si mentes eorum
+in stellas abirent<span class = "tag">1</span>, numerus stellarum
+incrementum accepturus fuerit. At non plures in toto coelo quam 1025,
+aut si Ebraeis quibusdam astrologis<span class = "tag">2</span>
+credimus, 1095 apparent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addendum fortasse: <i>quin</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>theologis</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Infinitam vim stellarum esse, non modo haec verba Dei:
+„<i>enumera stellas</i>“ significant, sed etiam lacteus circulus
+innumerabilium stellarum multitudinem suo candore demonstrat. Nam si
+minima stella orbis octavi modo aspectabilis, duodecies terra major est,
+ut quidem<span class = "tag">1</span> astrologi tradunt, quis dubitat
+infinitas esse terra minores, quae invisibiles sunt?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>quidam</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Sed quando piorum ac illustri virtute nobilium mentes in coelum
+evolaturae, quibus ante<span class = "tag">1</span> officiis
+defuncturae, quid prius in terris relictis corporibus acturae, quibus in
+locis aut regionibus aut populis aut muneribus praeficiendae sint<span
+class = "tag">2</span>, inter arcana<span class = "tag">3</span> divinae
+majestatis positum<span class = "tag">4</span> est. Quod etiam<span
+class = "tag">5</span> in cantico Mosis dicitur: <i>Cum divideret
+altissimus gentes pro numero Israëlitarum</i>, plerique interpretes
+Ebraei et Chaldaei legunt pro numero angelorum Dei, quod beatis
+mentibus, i.e. angelis, imperia in regiones et populos tribuantur. Eoque
+pertinere videtur, quod Ezechiel<span class = "tag">6</span> scribit:
+<i>Suscitabo</i>, inquit, <i>ovibus meis pastorem, qui pascat eas,
+servum meum Davidem. Ego vero illis etiam Deus</i><span class =
+"tag">7</span> <i>et servus meus David in medio eorum</i><span class =
+"tag">8</span>. Bis servum dixit, ne quis putet ad filium Dei verba
+Jeremiae aut Ezechielis pertinere; David autem mortuus erat annos 420
+antequam Ezechiel scriberet.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>autem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sunt</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>arcanis</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>repositum</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>enim</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Ezechiel 34, 24. 37, 24. Jeremia 30, 21. Psalm 88, 71
+sq.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>in Deum</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>illorum</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Illud quidem<span class = "tag">1</span> Plato confirmare
+videtur: Deus, inquit, dedit reges et principes urbibus nostris, non
+homines, sed altioris generis diviniores<span class = "tag">2</span>
+daemones constituit. Quod plane congruit verbis Danielis, quibus angelum
+principem<span class = "tag">3</span> regni Persiae angelo Danielis
+restitisse scribit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Istud quidem</i>, vel: <i>quin idem</i>, vel: <i>hoc
+quidem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>divinioris</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>angelus princeps</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Mihi sane aeque ac Plinio valde absurdum visum est, ut qui homo
+esse desierit, Deum se esse<span class = "tag">1</span> confidat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>fore</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ex humana mente Deum fieri valde absurdum est, sed angeli
+induere naturam perspicuum fit non modo ex iis, quae<span class =
+"tag">1</span> superius
+<span class="pagenum">96</span>
+allata sunt, verum etiam ex ipsis evangelistarum scriptis<span class =
+"tag">2</span>, qui neminem dubitare patiuntur. At Plinius cogitare
+debuit, in ipsa naturae contemplatione saepius ex eruca chrysalim, ex
+chrysali papilionem alatum, et quidem essentia multo puriore volantem
+nec amplius frondibus et foliis, sed florum odoribus et mellito rore
+vescentem. Illud etiam mirabilius, quod quemadmodum eruca mutata in
+papilionem eosdem colores in alis pictos refert, ita quoque mentes
+illae, quae cadaveribus superstites esse possunt<span class =
+"tag">3</span>, pristinos mores vel habitum<span class = "tag">4</span>
+referunt, ut candidissimi viri purissimum habent ac tenuissimum corpus,
+omnino diversum ab iis, qui versuti ac versipelles extiterunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quaecunque</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Matth. 22, 30. Marc. 12, 26. Lucae 10, 36.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>possint</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>habitus</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Ego semper hac opinione tractus sum,
+intellectum actuosum, quem Aristoteles advenire dixit <span title =
+"Greek: thurathen">θύραθεν</span> extrinsecus, i.e. ut ego
+arbitror<span class = "tag">1</span>, <span title =
+"Greek: theothen, hupsothen, ouranothen">θέοθεν, ὑψόθεν,
+οὐρανόθεν</span> divinitus, superne,
+coelitus, nihil aliud esse quam angelum cuique<span class =
+"tag">2</span> ducem homini divinitus tributum; satis enim<span class =
+"tag">3</span> superioribus demonstrationibus de animorum natura rejecta
+est Aristotelis opinio<span class = "tag">4</span>, qui hominis
+intellectum, actuosum et patibilem eundem esse putavit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>interpretor</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>cujus</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>etiam</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Libro III de anima.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Si quis capere velit vim patibilis intellectus ad intellectum
+actuosum, quem Rabbi Moses<span class = "tag">1</span> angelum vocat,
+cuique<span class = "tag">2</span> ducem solis et lunae contemplari
+oportet naturam. Nam ut <span title = "Greek: anthrôpos">ἄνθρωπος</span>
+a veteribus <span title = "Greek: mikrokosmos">μικρόκοσμος</span>
+appellatur, ita quoque <span title =
+"Greek: makrokosmos">μακρόκοσμος</span> non inepte <span title =
+"Greek: meganthrôpos">μεγάνθρωπος</span> appellari potest. Et ut luna
+solis conjunctione illustratur ac splendescit, eadem a solis amplexu et
+aspectu avulsa obscuratur; sic<span class = "tag">3</span> mens humana
+angeli contubernio ac societate quasi solis conspectu illustratur, et ab
+eodem si deseritur<span class = "tag">4</span>, languescit ac tenebris
+involvitur. Perinde ut cum luna terrestribus umbris a sole deserta,
+illam quam prius acceperat a sole lucem amittit, ac tantisper sol et
+luna lucent, hostes Jehosuae, i.e. daemones, humanae salutis hostes, in
+fugam aguntur. Ob id enim Jehosua<span class = "tag">5</span>, i.e.
+salutis auctor, solem et lunam consistere jussit, ut Moabitas ad
+internecionem deleret<span class = "tag">6</span>. Hujus enim loci
+sententia haec est allegorica, ne semper litteris ac sensibus haereamus,
+tametsi divina potestate sol et luna aut utrique similia<span class =
+"tag">7</span> luminaria noctem illam illustraverint<span class =
+"tag">8</span>, quo facilius hostes exscinderentur, allegoria tamen mihi
+gratior est. Huc enim pertinent illa, quae plerosque theologos varie
+distraxerunt, cum arcana diviniora pinguius interpretantur. <i>Nox</i>,
+inquit Michaeas<span class = "tag">9</span>, <i>nobis<span class =
+"tag">10</span> irruit<span class = "tag">11</span> pro visione et
+tenebrae pro divinatione, et occumbit sol super prophetas illos diesque
+obtenebrabitur.</i> Quae loca infinitis erroribus ac teterrima
+interpretatione plerique ad solem visibilem et judicii diem extremum
+referri putant oportere, quod non minus absurdum est, quam judicium
+mortuorum post annum bis millesimum differre, cum haec pertineant
+<span class="pagenum">97</span>
+ad solem angelicum, sive intellectum actuosum, quem sapientiae
+magister<span class = "tag">12</span> appellat solem intelligentiae.
+Item illud: <i>Sol in ortu suo obtenebrascet et luna non lucebit.</i>
+Item<span class = "tag">13</span>: <i>Pudefiet sol et luna
+erubescet</i>, quae in ultionem improborum dicta sunt, sequentia vero ad
+bonorum decus: <i>sol non erit tibi ulterius in lucem diuturnam, et
+lunae splendor non lucebit, sed dominus erit tibi lux perpetua</i><span
+class = "tag">14</span>, <i>i.e.</i> tanta<span class = "tag">15</span>
+lux ab immortali Deo menti tuae affulgebit, ut etiam lux intellectus
+agentis disparitura sit, non aliter quam ortu solis splendor lunae ac
+siderum obscuratur aut certe non apparet. Quod apertius Philo
+Ebraeus<span class = "tag">16</span>: Exoriente, inquit, divino lumine
+humanum occidit, occidente divina luce humanum exoritur, quod vatibus
+contingit, ut immigrante spiritu divino mens eorum emigrare videatur.
+Itaque Esaias<span class = "tag">17</span> subjicit: <i>Non occidet
+ulterius sol tuus, nec abscondetur luna tua, quoniam Deus est lux
+sempiterna tua.</i> Rectissime enim psaltes lyricus<span class =
+"tag">18</span> Deum appellat solem. Hunc enim locum: <i>misericordiam
+et veritatem diligit Deus</i> hebraica lectio sic habet: <span title =
+"Hebrew: shemesh vemagen Yehovah">שֶׁמֶשׁ וְמָגֵן יְהוָֹה</span> <i>i.e.
+sol et scutum Deus est.</i> Ita planum<span class = "tag">19</span> fit,
+lumen intellectus patibilis ab intellectu agente, agentis vero lumen a
+luce superiore et diviniore<span class = "tag">20</span> manare, ne quis
+intellectum actuosum putet Deum esse aut pro Deo colat. Item illud:
+<i>Post tertiam vigiliam lumen subito sol noctu recipiet et luna ter
+interdiu.</i> Haec si quis interpretari velit de sole visibili, nae
+peritis aeque ac imperitis se deridendum propinat. Hoc igitur voluit,
+intellectum actuosum post tertiam vigiliam, i.e. post horam noctis
+tertiam, intellectu patibili copulari. Propterea Bileamus vates et Hulda
+legatos<span class = "tag">21</span> regum se de futuris consulentes
+consistere jusserant, ut in somniis nocte sequente caperent oracula
+divina.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Lib. II, c. 6.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>cujusque</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Leo Ebraeus 1. 3.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>desideretur</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Josuae 10, 12.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>aboleret</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>quaedam</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>illustraverunt</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Michae 3, 6.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>vobis</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>irruet</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Cap. 5.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Jesaiae 13, 10. 24, 23.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Jesaiae 6, l. 9.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Alius: <i>ista</i>.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;in libro: Quis rerum divinarum haeres.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Jesaiae 60, 20.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;Psalm 64, 12.&nbsp;
+<b>19.</b>&nbsp;Alibi: <i>plenum</i>.&nbsp;
+<b>20.</b>&nbsp;Alibi: <i>divina</i>.&nbsp;
+<b>21.</b>&nbsp;Alii: <i>legatis</i>.</div>
+
+
+<p>
+CURTIUS: Quod Salomo ex arcanis Ebraeorum explicat, plurimum lucis ad
+quaestiones arduas de intellectu adepto afferre mihi videtur. Somnia
+autem post auroram i.e. post tertiam vigiliam certiora ac veriora esse,
+Graeci ipsi quoque tradunt et Morphea, quem somniorum Deum esse
+putabant, sub auroram dormientibus apparere.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Interdum<span class = "tag">1</span> patibilis intellectus
+accepta luce divina vigilante interdiu propheta vaticinatur, quod non
+nisi divinissimis vatibus video contigisse, quales fuere Helias,
+Helisaeus, Samuel, Ascalonites<span class = "tag">2</span>. Themistius
+procul ab allegoria solem coelestem ac visibilem appellat intellectum
+agentem, hujusmodi ut Picus Mirandulanus<span class = "tag">3</span>
+animam mundi apud Platonem interpretatur lunam, quam jecoris ac
+sanguinis in homine et aquarum in elementari
+<span class="pagenum">98</span>
+mundo moderatricem, solem vero cordis et spiritus in homine et aëris
+temperatorem Ebraei posuerunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Interdiu</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Aralisonites</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;In positionibus ad Platonem.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Forsitan haec, ab antiquis male percepta, Chaldaeos et Graecos
+aeque ac Palaestinos impulerunt, ut solem, quem hi Apollinem, illi
+Bahalem appellant, Persae Mithram, quasi naturae dominatorem,
+divinationis principem<span class = "tag">1</span> esse
+arbitrarentur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>divinationes principales</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Inde fomes impietatis. Cum enim rex Ochiosias de tecto delapsus
+graviter conflictaretur, ac legatum ad oraculum Apollinis<span class =
+"tag">1</span> misisset, ut de futuro exitu responderet<span class =
+"tag">2</span>, Helias legatis occurrens<span class = "tag">3</span>:
+<i>Quoniam</i>, inquit, <i>rex Ochosias Bahalem pro Deo consuluit,
+denunciate ei<span class = "tag">4</span>, prope diem occasus sui
+futurum.</i> Alii non minus impie angelos humanae vitae duces pro Diis
+habuerunt, inde lares ac familiares Dii, cum omnia uni ac praepotenti
+Deo accepta ferre debuissent, quippe illius nutu ac potestate angeli
+boni hominibus tribuuntur. Sic Deus ad Mosen<span class =
+"tag">5</span>: <i>Mittam</i>, inquit, <i>ante te angelum meum.</i> Item
+distribuit Deus de spiritu, qui erat super Mosen, et dedit super
+septuaginta viros seniores et prophetarunt. Nec tantum boni, sed etiam
+mali genii divinitus mittuntur ad ultionem impiorum. Misit Deus spiritum
+pessimum inter habitatores Sichem<span class = "tag">6</span>; item
+invasit Saulem spiritus Dei malus<span class = "tag">7</span>. Quin
+etiam actiones angelorum aeque ac daemonum Deo tribuuntur, ut omnes
+intelligant, uni aeterno Deo confitendum, hunc unum colendum esse ac
+metuendum et ab omni daemonum metu cavendum, quasi per sese calamitates,
+incendia, bella, strages hominum ac pecudum inferrent, cum tamen nihil
+audeant injussi, nec si velint, possint. <i>Non patiar</i>, inquit
+Deus<span class = "tag">8</span>, <i>in Aegyptiorum clade, vastatorem
+daemonem tecta vestra subire, ut ubique dicitur Aegyptios occidisse.</i>
+Item illud: <i>Increpabo devoratorem, ne fruges vestras absumat</i><span
+class = "tag">9</span>. Quae omnia eo pertinent, ne quis putet, daemones
+metuendos esse, aut angelos colendos, quia tametsi daemones<span class =
+"tag">10</span> in phantasiam et intellectum potestatem habent<span
+class = "tag">11</span>, solus tamen Deus in phantasiam, intellectum et
+voluntatem summum jus<span class = "tag">12</span> sibi vindicat, nec
+illi sine Deo potestatem ullam habent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Baalis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>respondet</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;2 Regum 1, 2.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>consulit, denunciatus illi</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Exodi 23, 20. Numerorum 1, 25.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Judicum 9, 23.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;1 Sam. 18, 10.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Exodi 12, 23. Numerorum 3.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Psalm. 78. 105. 135. Malach. 3, 11.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alii: <i>daemones in phantasiam, intellectum et voluntatem
+summum jus sibi vindicant, nec</i> etc.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>habeant</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alibi: <i>summam vim</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Apulejus libellum de Deo Socratis inscripsit, ut homines homo
+nequissimus ad cultum daemonum pertraheret, cum tamen ejusdem argumenti
+librum<span class = "tag">1</span> scripserit Plutarchus <span title =
+"Greek: peri daimoniou tou Sokratous [sic]">περὶ δαιμονίου τοῦ
+Σοκράτους</span> i.e. de angelo Socratis, qui semper illum a turpibus ad
+honestum revocabat, nunquam tamen pro Deo coluisse, sed illi ut
+fidissimo<span class = "tag">2</span> ac sapientissimo praeceptori morem
+gessisse dicitur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>libri argumentum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>fidelissimo</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">99</span>
+SALOMO: Interpretes Bibliorum<span class = "tag">1</span> LXXII, qui
+jubente Philadelpho Aegypti rege sacras litteras ex Ebraicis Graecas
+fecerunt, ubique<span class = "tag">2</span> daemonium pro<span class =
+"tag">3</span> Cacodaemone usurparunt, ut cum Raphael angelus daemonium
+in superiori Aegypto constrinxisse dicitur. Item illud: <i>Dii gentium
+daemonia.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Biblici</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Tob. 8, 3 et 20. Deuter. 32. 2 Paral. 21. Psalm. 9 et 21.
+Jesaiae 35.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Desunt haec octo sequentia verba in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Illud verbi gratia libenter condiscam, quibusnam vinculis
+daemones constringantur, quibus carceribus coërceantur, quibus virgis
+vapulent, quae supplicia patiantur.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Si daemones corporea constant coagmentatione, ut superius
+demonstratum est, quis dubitet, quin strictionem<span class =
+"tag">1</span>, coërcitionem et eadem quae animata corpora
+patiantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>sectionem</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Memini, cum Tholosae agerem, daemonem fulminis casu delapsum
+dies septem in sutrina<span class = "tag">1</span> taberna constitisse
+et indefessa lapidum jactatione domesticos valde conturbasse, sine
+sanguine tamen aut caede cujusdam, nec aliter quam gladiis aut ensibus
+per cubiculi vacua vibratis fugari potuisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> False alii: <i>subrina</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ego vero daemones nullis gladiis, nulla vi, nullo telo fugari
+posse statuo, nihil denique in elementis esse, quo terreantur. Ferrum,
+inquit Dei vox ad Jobum<span class = "tag">1</span>, habet quasi pateas
+et chalybem, ut putre lignum. Quare qui<span class = "tag">2</span>
+jecore et corde piscis aut fumo fugatus dicitur, divina tantum potestate
+fugatum interpretari debemus, idque voce divina testificante: qui
+condidit illum, admovet ei gladium<span class = "tag">3</span>. Nam cum
+Saul perdere decrevissit Davidem et a malo daemone vexatus ad Samuelem
+pervenisset, Cacodaemon deseruit Saulem<span class = "tag">4</span>, qui
+eodem momento divinis laudibus intentus vaticinari coepit, et cum a
+Samuele discessisset, rursus a malo genio torquebatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Job. 41, 18.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>quo</i>, vel: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Jobi 40, 14.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;1 Sam.&nbsp;19.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Non solum mali genii<span class = "tag">1</span> a bonis
+fugantur, sed etiam a malis. Et quidem saepe videmus, sceleratissimum
+quemque sortilegum obsessos a daemonibus nullo negotio liberare, alios
+quidem murmure in aures insusurrato, alios etiam<span class =
+"tag">2</span> in circulis et characteribus in fronte media obsignatis,
+ut in Africa sortilegis hominibus, quos ipsi mahazinos<span class =
+"tag">3</span> appellant, consuetum est, aliorum denique simulatis
+devotionibus ac precibus; quibus tacite principem daemonem placare
+consueverunt, ut pietatis et sanctitatis laudem ab imperita plebe<span
+class = "tag">4</span> adipiscantur. Itaque Polycrates<span class =
+"tag">5</span>: Mali daemones, inquit, ea faciunt sponte, contra<span
+class = "tag">6</span> inviti facere videntur et simulant se coactos vi
+exorcismorum<span class = "tag">7</span>, quos fingunt<span class =
+"tag">8</span> in nomine trinitatis,
+<span class="pagenum">100</span>
+eosque tradunt hominibus, quoad sacrilegiis ac poena damnationis<span
+class = "tag">9</span> illos involvant, quae cum in admirationem me
+raperent<span class = "tag">10</span>, carmine Sapphico lusimus hunc in
+modum:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Daemonum vires, numeros, honores,<br />
+Jus, potestatem, officium, figuram,<br />
+Ordinem, sensum, facili quis ore</div>
+<div class="verse3">
+dicere possit?</div>
+<div class="verse">
+Nam bonorum essentia quam<span class = "tag">11</span> malorum<br />
+Purior multo leviore motu<br />
+Fertur, hi vero graviore pressi</div>
+<div class="verse3">
+corpore constant.</div>
+<div class="verse">
+At bonos inter medius malosque<br />
+Solus intercedit homo, Deorum<br />
+Ultimus totoque animantium su-<span class = "tag">12</span></div>
+<div class="verse3">
+premus in orbe.</div>
+<div class="verse">
+Angelus custos, geniusque pravus<br />
+Huc et illuc nos rapiunt, quousque<br />
+Alter inviso referat graves ab</div>
+<div class="verse3">
+hoste triumphos.</div>
+<div class="verse">
+Urbium tutela genîs suprema<br />
+Creditur custodibus ac domorum<br />
+Uniuscujusque, Deo favente,</div>
+<div class="verse3">
+cura jubetur.</div>
+<div class="verse">
+Sunt quibus natura datur regenda,<br />
+Ut<span class = "tag">13</span> caducis
+temporibus<span class = "tag">14</span> figuram<br />
+Et fluenti materiae decus cum</div>
+<div class="verse3">
+viribus addant.</div>
+<div class="verse">
+Qui Deo mentes, animos<span class = "tag">15</span>, precesque<br />
+Angeli mactant propiore vultu,<br />
+Numinis vultu<span class = "tag">16</span> nitidaque pleni</div>
+<div class="verse3">
+luce fruuntur.</div>
+<div class="verse">
+Sed nihil praeclarius institutum,<br />
+Quam bonis pravos obedire, justis<br />
+Imperandi jus<span class = "tag">17</span> tribui sacratum</div>
+<div class="verse3">
+lege perenni.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>maligni</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in <ins class = "correction" title =
+"text reads ‘aliiis’">aliis</ins> codicibus.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>mahuonos</i>, vel: <i>mohnimos</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>apud imperitam plebem</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Lib. VII, c. 14.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>quae</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>exorcismis</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>pronunciant</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>poenae damnationes</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>rapiunt</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>quae</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>ut sit ... primus</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>Et</i>, vel: <i>Sunt</i>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alius: <i>corporibus</i>.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Alibi: <i>animas</i>.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Alii: <i>metu numinis metu</i>.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Alibi: <i>his</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA<span class = "tag">1</span>: Ego quidem agnosco, imperium optimo
+cuique gubernandi perito traditum, non video tamen, unde tanta daemonum
+et angelorum multitudo, quanta tot ac tam multis provinciis, imperiis,
+civitatibus, hominum
+<span class="pagenum">101</span>
+millibus necessaria judicio nostro videtur, nisi demus piorum mentes in
+angelorum abire naturam, quorum tanta raritas est, ut vix ex multis
+millibus unum reperiamus, ac ne unum quidem qui a recta via non
+deflexerit, impiorum vero multitudinem pene infinitam esse. Et cum
+mentes hominum cadaveribus superstites vivere, superius<span class =
+"tag">2</span> demonstratum sit, cum de animorum immortalitate
+disputaremus, consequens est, angelorum mirabilem raritatem<span class =
+"tag">3</span>, daemonum vero innumerabiles fore legiones, si modo verum
+est, impiorum mentes in daemonum naturam mutari, ut<span class =
+"tag">4</span> piorum ac illustrium virorum animas in angelos converti;
+alterum enim alterius consequens est ex oppositorum natura.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: SENAMUS.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius codex: <i>saepius</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>varietatem</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Plato quidem in Cratylo Hesiodi ac priscorum auctoritate viros
+bonos, ex hac corporea labe ereptos, daemones fieri scribit.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Eadem fuit Tertulliani sententia, hoc tantum<span class =
+"tag">1</span> a Platone differt, quod cacodaemonum vocem pro daemone
+Platonis observavit.<span class = "tag">2</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>tamen</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>usurpavit</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Hanc quoque Senami quaestionem arduam et difficilem Salomo
+nobis dissolvet, quippe qui ex adytis<span class = "tag">1</span>
+Ebraeorum difficillima quaeque nobis aperire facile potest.<span class =
+"tag">2</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>abditis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>possit</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Morem tibi, Coronaee, gessi, quam sapienter nescio, sed tamen
+bona fide quae sciebam quaeque nesciebam omnia aperui<span class =
+"tag">1</span>, ac vereor, ne nimis multa videar effudisse<span class =
+"tag">2</span>, et ut sensus intimos aperiam, non tamen satis Senamo
+fieri potuerit, qui etiam rerum ab omnibus sensibus mortalium abditarum
+demonstrationes poscit, tametsi nihil salutis<span class =
+"tag">3</span> ad summam afferant momenti, sed ut cuique libuerit, ita
+sentire cuique liceat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>effutivi</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Effutisse</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Tametsi haec ad salutis summam non spectent, attamen spectant
+ad eruditionem meliorem, ad scientiam rerum divinarum, ad animi
+oblectationem, qui veri cognitione contentus acquiescit.<span class =
+"tag">1</span> Argumentis enim probabilibus, ut rerum illarum natura
+ferre potest, spondeo ac promitto satis Senamo factum&nbsp;iri.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Audivi quondam ab homine doctissimo, mentes eorum qui se
+corporis voluptatibus omnino dedissent et quasi coeno conspurcati nullam
+virtutum aut honestarum disciplinarum curam<span class = "tag">1</span>
+habuissent, una cum cadaveribus interire, idque litteris sacris haud
+ambigue confirmari. <i>Audite</i><span class = "tag">2</span>, inquit
+psaltes lyricus, <i>audite populi omnes, attendite ad res omnium maximas
+et gravissimas, quas potentibus aeque<span class = "tag">3</span> ac
+tenuibus aperire decrevi</i>, idque saepius repetitum, eos qui in
+opibus<span class = "tag">4</span> et praemiis humanis spes suas
+collocarint, aut in superbarum aedium substructionibus<span class =
+"tag">5</span> sui nominis ac potestatis<span class = "tag">6</span>
+fundamenta jecerint, non
+<span class="pagenum">102</span>
+aliter quam animantia bruta interituros. Item<span class =
+"tag">7</span> cum Jesaias<span class = "tag">8</span> dixisset,
+tyrannos nunquam resurrecturos, subjecit: <i>sed mortui Tui, domine,
+resurgent ac vivent.</i> Neque verum est tamen, impiorum animos<span
+class = "tag">9</span> omnes penitus perituros cadaveris occasu, ut
+nonnulli putarunt<span class = "tag">10</span> ex eo loco Davidis <span
+title = "Hebrew: Al Yakumu">אל יַקוּמוּ</span> non stabunt, sed ut
+pulvis flatu levissimo venti, sic etiam scelerati a conspectu Dei
+dissipabuntur. Id autem Danielis<span class = "tag">11</span> testimonio
+comprobari potest: <i>Multi</i>, inquit, <i>dormientium in terra
+pulverulenta resurgent, hi quidem ad vitam aeternam, illi vero ad
+contumeliam et opprobria sempiterna.</i> Alioquin impiis mors fructuosa
+foret, ut Tryphon Ebraeus disserit apud Justinum<span class =
+"tag">12</span>. Neque tamen Daniel omnes resurrecturos spondet, sed
+multos. Nam ii quorum animas Deus occidit (solus autem animas et corpora
+occidere<span class = "tag">13</span> potest), eorum nulla est, spes ac
+proprie mortui dicuntur, ad quos illud pertinet<span class =
+"tag">14</span>: <i>Reviviscetne homo, cum mortuus fuerit?</i> Ceteri
+proprie dormientes vocantur, ad quos illud pertinet: <i>Num quod<span
+class = "tag">15</span> qui dormit, non resurget?</i><span class =
+"tag">16</span> Item illud: <i>Vivat Ruben et non moriatur<span class =
+"tag">17</span> morte secunda<span class = "tag">18</span>.</i> Quo
+pertinet etiam Ezechielis<span class = "tag">19</span>. <i>Et
+violabunt<span class = "tag">20</span> me ad populum meum, ut necarent
+animas, quae<span class = "tag">21</span> non moriuntur, et vitam
+promitterent animabus quae non vivunt<span class = "tag">22</span>.</i>
+At illi<span class = "tag">23</span>, qui ultro Deum ejuraverunt, scient
+se esse morituros, postquam sceleratae vitae poenas dederint. Sic
+etiam<span class = "tag">24</span> Jesaias<span class = "tag">25</span>:
+<i>Videbunt</i>, inquit, <i>cadavera eorum, qui perfide a me
+desciverunt, quoniam vermis eorum non morietur et<span class =
+"tag">26</span> ignis eorum non exstinguetur.</i> Ex quo intelligitur,
+bonorum et malorum exitus valde sui dissimiles esse futuros<span class =
+"tag">27</span>. Plurimum enim distant ii, qui seipsos flagitiis omnibus
+contaminaverunt nec poenituerunt unquam ab his, qui nihil differunt a
+judicio ferarum, sed gulae tantum et ventri addicti fuerunt, quos cum
+ipsis cadaveribus obituros ajunt; alios autem immanium scelerum,
+priusquam moriantur<span class = "tag">28</span>, justa supplicia
+luituros<span class = "tag">29</span>. Namque Chaldaeus interpres<span
+class = "tag">30</span>, qui obscura clarius interpretatur, impios
+resurrecturos scribit, non aliam ob rem, quam ut acerbissima tormenta
+patiantur. Est etiam aliud foedissimum genus hominum illorum, qui
+scelerata consensionis fide cum daemonibus societatem inierunt<span
+class = "tag">31</span>, quorum ministerio daemones ad supplicia
+exequenda uti consueverunt; hos plerique putant mortuos semper consequi
+suos duces daemones et eorum naturam ac officia
+<span class="pagenum">103</span>
+foedissima cum maximis doloribus ac molestia subire. Caeteris, qui nec
+ad extremum improbi fuerunt, nec poenituerunt tamen, poenas esse
+decretas, leniores tamen, quoad<span class = "tag">32</span> purgatis
+mentibus tandem aliquando in angelorum coetus ac societates admittantur.
+Paulo aliter interpres quidam Ebraeus: Scire te velim, inquit, Deum
+creavisse homines inferiores<span class = "tag">33</span> ad imaginem
+superiorum et in homine quidem duos esse appetitus, bonum et malum,
+totidemque angelos: si bene vixerit, in angelum bonum, si male, in
+angelum malum convertitur. Atque eo pertinet interpretatio Pauli
+Riccii<span class = "tag">34</span> elegans et peracuta, qui haec verba:
+<i>de limo terrae formavit hominem</i><span class = "tag">35</span> non
+solum traduxit<span class = "tag">36</span> ad conformationem corporis
+humani de<span class = "tag">37</span> argilla limosa vel<span class =
+"tag">38</span> terra, verum etiam ad intellectum patibilem, quem
+actuosum effici i.e. ex humana mente angelum fieri scribit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>honestatum curam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Psalm 49, 2. Lactantius VII, 20 idem sentit.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>operibus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>exstructionibus</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>posteritatis</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>Nam</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Jesaias 26, 14. 19.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>animas ... morituras</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;R. David Kimchi in Psalm. 1, 5 et 17, 14.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Danielis 12, 2.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;In dialogo cum Tryphone.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Matth. X, 28.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Jobi 14, 10. coll. 10, 19.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Alius: <i>quid</i>.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Psalm. 40, 9.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Addit alius codex: Hic Chaldaeus interpres subjecit:
+non moriatur ctt.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;Genes. 41, 8.&nbsp;
+<b>19.</b>&nbsp;Ezech. 13, 19.&nbsp;
+<b>20.</b>&nbsp;Alibi: <i>violaverunt</i>.&nbsp;
+<b>21.</b>&nbsp;Alibi: <i>animos, qui</i>.&nbsp;
+<b>22.</b>&nbsp;Alibi: <i>vivent</i>.&nbsp;
+<b>23.</b>&nbsp;Cf. Eccles. 9, 4. Esdrae IV, 9.&nbsp;
+<b>24.</b>&nbsp;Alibi: <i>enim</i>.&nbsp;
+<b>25.</b>&nbsp;Jesaias 66, 24.&nbsp;
+<b>26.</b>&nbsp;Desunt haec ultima Jesaiae verba in alio
+codice.&nbsp;
+<b>27.</b>&nbsp;Alibi: <i>futurum</i>.&nbsp;
+<b>28.</b>&nbsp;Alibi: <i>moriuntur</i>.&nbsp;
+<b>29.</b>&nbsp;Alibi: <i>inituros</i>.&nbsp;
+<b>30.</b>&nbsp;In Jos. 26. Etiam Jesaiae 26, 14, ubi plenius in hanc
+sententiam commentatur Chaldaeus paraphrastes.&nbsp;
+<b>31.</b>&nbsp;Alibi: <i>coiere</i>.&nbsp;
+<b>32.</b>&nbsp;Alibi: <i>quae ad</i>.&nbsp;
+<b>33.</b>&nbsp;In Psalm. 139.&nbsp;
+<b>34.</b>&nbsp;De agricultura coelesti.&nbsp;
+<b>35.</b>&nbsp;Genes. II, 7.&nbsp;
+<b>36.</b>&nbsp;Alibi: <i>traducit</i>.&nbsp;
+<b>37.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>38.</b>&nbsp;Alii: <i>limosave</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Angelorum ac daemonum quam diuturna vita sit futura, qua
+ratione intelligi possit, non video, cum ne hominum<span class =
+"tag">1</span> quidem spirantium ulla<span class = "tag">2</span> vitae
+definitio<span class = "tag">3</span> percipi queat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>omnium</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>illa</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>definitione</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Certi sunt uniuscujusque vitae termini a Deo positi ac
+decreti<span class = "tag">1</span>, quos prorogare quisque potest
+virtutum eximiarum<span class = "tag">2</span> praestantia. Improbi
+vero<span class = "tag">3</span> vitae suae terminos circumcidunt et
+contrahunt, quae temporis ac vitae contractio ac propagatio frequens in
+sacris litteris non modo ad hanc, quam misere ducimus, sed et ad futuram
+vitam pertinet, quia saepe Deus sanctissimos et integerrimos quosque ad
+se rapit in ipso aetatis flore, ut Abelem sibi carissimum, Josiam, decus
+principum. Et huic quidem Deus denunciavit brevi occasurum, ne
+miserandis ultionum cladibus<span class = "tag">4</span> obrueretur.
+<i>Justus</i>, inquit Jesaias<span class = "tag">5</span>, <i>perit, nec
+tamen quisquam est, qui ad animum revocet, quod ab imminentibus
+calamitatibus ereptus sit. Sed paene omnes</i>, inquit angelus ad
+Esdram<span class = "tag">6</span>, <i>pereunt<span class =
+"tag">7</span> et profligatissima est eorum multitudo: Quisquis autem
+evaserit pericula, superabit ac salutem meam videbit, et tunc
+miserabuntur seipsos, qui jussa mea spreverunt, nec virtutibus ullum nec
+poenitentiae locum reliquerunt, quos oportet post cruciatum torqueri. Tu
+vero ne quaesiveris curiose, quomodo cruciandi sint impii, sed quomodo
+justi sint servandi.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Job. 10, 14. et 1 Samuel. 26. Deuteron. 31.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>eximia</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Psalm. 54 et 108. Deuter. 6. Exod. 20. 3 Regum 3 et 38.
+Job. 20. Sapient. 15. 4 Regum 22.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>casibus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Jesaiae 57, 1 sq.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Esdrae Libr. IV, cp. 9, 7 sqq.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>peremit</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Caetera quidem Salomoni consentior<span class =
+"tag">1</span>, praeterquam quod mentes eorum, qui pecudum vixerint
+vitam, una cum ipso corpore dicit obituras simul nec sempiternos
+cruciatus sceleratis decretos, sed post diuturnum cruciatum penitus
+interituros arbitratur, tametsi nihil adseverare voluit.
+<span class="pagenum">104</span>
+Sacris enim scriptionibus<span class = "tag">2</span> confidimus, omnes
+omnium animos, cadaveribus relictis, immortales futuros ac tandem
+resurrecturos.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>assentior</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Nostris enim legibus</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Etiam Ebraeorum ea spes est et fiducia, extremo capite symboli,
+quod mortui resurgent<span class = "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>resurgunt</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Multa quidem, quae vulgus tanquam oracula divina miratur,
+omitto, caetera tamen omnia facilius mihi quam resurrectio cadaverum
+persuaderi possunt<span class = "tag">1</span>. Nec mirum mihi videtur,
+si Athenienses Paulum<span class = "tag">2</span> de resurrectione
+cadaverum disserentem in fine risu acceperunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>potest</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Actorum 17,&nbsp;32.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: At philosophus fuit Athenagoras, qui eleganti oratione
+scripsit ad M. Aurelium Augustum <span title =
+"Greek: peri anastaseôs">περὶ ἀναστάσεως</span>.
+Claruit etiam Justinus martyr
+philosophiae disciplinis<span class = "tag">1</span> sub eodem principe,
+qui tamen Sophistarum argutias de resurrectione acutissime refellit.
+Fuit praeter<span class = "tag">2</span> hos Democritus, philosophorum
+sui temporis facile princeps, qui cadaverum resurrectionem
+comprobavit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>philosophiae discipulus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>inter</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Hunc tamen Plinius<span class = "tag">1</span> deridendum
+proponens, similis, inquit, de asseverandis et de reviviscendis vanitas
+a Democrito promissa<span class = "tag">2</span>, qui et ipse non
+revixit. Quae, malum, ista dementia est iterari vitam mortemque?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Hist. nat. 7, 55.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>proposita</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Audirem libenter arguta illa, quae Fridericus spopondit,
+Justini<span class = "tag">1</span> argumenta.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>instrui</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Piget quidem omnia, unum tamen aut<span class =
+"tag">1</span> alterum, ne videar ineptus, referre<span class =
+"tag">2</span> non pigebit. Si quae sunt ex elementis, ait, fiunt rursus
+elementa; cum absurdum sit, rursus eadem existere, quae ex elementis
+exstiterunt. Item: Si penes Deum est, ut facti sint<span class =
+"tag">3</span> homines et corrupti, nonne<span class = "tag">4</span>
+etiam penes eum est, ut nos rursus fiamus et corrumpamur? Superius
+Toralba demonstravit, ab unius Dei voluntate statum et rerum omnium
+conditionem pendere; cur non igitur Deus, qui materiam ex nihilo,
+hominem e pulvere creavit, eundem rursus e pulvere recreare<span class =
+"tag">5</span> poterit?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>afferre</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>sunt</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>num</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>non</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Deum id posse ambigit nemo, sed quaeritur, velit id<span class
+= "tag">1</span> necne?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in aliis codicibus; alibi: <i>an voluerit</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Si de potestate dubitaro scelus, certe de voluntate ambigere
+nefas est, cum infinitis sacrae scripturae locis perspicuam divinae
+voluntatis testificationem habeamus<span class = "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 12, 22 et cap. 22. Luc. 20. Marc. 12. Joh. 20.
+1 Cor. 15. Dan. 12. Jerem. 26. Psalm.&nbsp;16.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ismaelitae resurrectionem fore credunt, ut ex Alchorani<span
+class = "tag">1</span> libris testatum videmus. Azora 48, 10 inquit
+Mahummedes: Buccinae sonitu mortui succumbunt omnia, nisi dextra Dei
+servaverit: secundo clangore tubae
+<span class="pagenum">105</span>
+omnia resurgent<span class = "tag">2</span>. Eos autem, qui resurrecturi
+sunt, staturam Adami, doctrinam Mahummedis et Christi formam habituros
+asseverat. Deum autem eadem facilitate mortuos excitaturum, qua creavit.
+Qui tamen inter Ismaelitas theologos ac philosophos allegorias sacras
+venerantur<span class = "tag">3</span>, nullam cadaverum, sed animorum
+tantum resurrectionem sperant<span class = "tag">4</span>. Et certe duo
+sunt fidei christiani capita, scilicet <span title =
+"Greek: anastasis">ἀνάστασις</span> et <span title =
+"Greek: apotheôsis tôn anthrôpôn">ἀποθέωσις τῶν ἀνθρῶπων</span>,
+quae innumerabiles a
+christiana religione prohibuerunt atque inprimis Originem Adamantium,
+Synezium Episcopum, Phereonitas<span class = "tag">5</span>,
+Borbonianos, Zachaeos<span class = "tag">6</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>Alcorani</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>resurgunt</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>venantur</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>faciunt</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>Phitronitas</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>Bachaeos</i> vel: <i>Tachaeos</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Illud quidem lactandum nobis est, quod Ebraeis, Ismaelitis et
+Christianis inter ipsos convenit de resurrectione mortuorum.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Rabbi Jochanan, ex sententia Simeonis Jozadach<span class =
+"tag">1</span> explicans verba Dei: Delebo hominem quem creavi, tradit,
+ossiculum vertebrae, quod <span title = "Hebrew: lutz">לוּץ</span>
+appellatur, unde resurrecturi fuissent, qui in diluvio perierunt, tunc
+evanuisse. Scribit autem, os illud nec molae subjectum conteri, nec
+ignibus injectum<span class = "tag">2</span> exuri<span class =
+"tag">3</span>, nec incudibus aut malleis suppositum, ulla ex parte
+diminui potuisse, sed malleos atque incudes confractos exstitisse<span
+class = "tag">4</span>. Nulla enim sunt ossa dentibus duriora, quae
+flammis obsistere Plinius<span class = "tag">5</span> scribit, cedunt
+tamen diuturnis ignibus. Sed haec<span class = "tag">6</span> ab Ebraeis
+allegorice scripta sunt, ut animorum resurrectionem significarent. Quod
+enim Rabbi Juda et Moses Rambam et Cynaeus tradunt, nullum sacrae
+scripturae caput resurrectionis testimonio vacare; qui de coelo delapsi
+fuerunt, inquit Cynaeus, in coelum redibunt, qui de terra, penitus
+morientur. Itaque Ebraei vocant impium <span title =
+"Hebrew: belu ya’al">בְלוּ יַעֲל</span> i.e. qui non ascendit,
+imperiti Belial pronunciant. Nam cum sapientiae magister<span class =
+"tag">7</span> hominis et belluae<span class = "tag">8</span> eundem
+interitum fore scripsisset, Chaldaeus interpres sic transtulit:
+Impiorum, qui non poenituerunt,
+ac jumentorum<span class = "tag">9</span> idem interitus
+ac exitus futurus est. Est autem acceptio jumentorum in sacra scriptura
+frequens pro iis, qui pecudum in morem vivunt. Quod enim<span class =
+"tag">10</span> psaltes lyricus:<span class = "tag">X</span> <i>Oves,
+boves et pecora campi</i>, Hieronymus: pecora, bruta seu brutos homines,
+nihil a belluis differentes, interpretatur. Et cum edicto regio<span
+class = "tag">11</span> indictum<span class = "tag">12</span> esset
+jejunium hominibus ac jumentis, ut Deum invocarent, jumentorum
+appellatione homines, bestiarum in morem viventes, interpretantur,
+quorum animos cum cadaveribus mori arbitrantur, justorum vero mentes
+cadaveribus superstites fore, i.e. resurrecturos, tradunt<span class =
+"tag">13</span>.</p>
+
+<div class = "mynote fineprint">
+The numbering of this block of footnotes is problematic. The original
+text duplicates one number, and a few notes seem to be out of sequence.
+Numbers in parentheses represent the best guess.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In libro Bereschit rabba l. 1. 28. Est hic liber, qui et
+<i>Magnus in Genesin commentarius</i> dicitur, prima pars comm.
+rabbinici in Pentat., cui est titulus <span title =
+"Hebrew: Rabot">רבות</span>. Est autem
+commentarius allegoricus, historicus et varius, qui magni a Judaeis
+aestimatur. [S.]&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>subjectum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Addit alius: <i>nec in aquam injectum
+dissolvi</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <ins class = "correction" title =
+"text reads ‘exsiliise’"><i>exsilisse</i></ins>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Hist. nat. 7, 16.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;(8) Alibi: <i>hominis ac bestiae</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp; Eccles. III, 19.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;(9) Alii: <i>jumentum</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;(10) Alibi: <i>idem</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;(X) <ins class = "correction" title =
+"cited passage is in Psalm 8">Sapientiae V</ins>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Jonae 3, 7.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alibi: <i>interdictum</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Jesaiae 26,&nbsp;19.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">106</span>
+CURTIUS: At Jesaias<span class = "tag">1</span> corporum resurrectionem
+fore confirmat his verbis: <i>Mortui tui vivent et sicut corpus meum
+resurgent.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Jesaiae 26,&nbsp;19.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Hic locus est, qui plerosque interpretes fefellit, qui pro voce
+<span title = "Hebrew: neveilati">נְבֵלָתִי</span> legunt aliam ex
+similitudine litterarum <span title = "Hebrew: bet">ב</span> et <span
+title = "Hebrew: nun">נ</span>. Et surget<span class = "tag">1</span>
+quidem mens corpore vestita, sed tenui scilicet aërio vel subtiliore, ut
+superius Toralba demonstravit omnes omnium mentes substantiam corpoream
+habere. Non enim si aer non est aspectabilis, propterea corpus non est.
+Ita nec mens, sive aëria sive ignea fuerit, non incorporea dicetur, quia
+videri non potest. Hanc vero interpretationem Jesaiae<span class =
+"tag">2</span> verbis congruere docent praecedentia ejusdem capitis:
+<i>Mortui</i>, inquit, <i>non vivent et violenti tyranni non
+resurgent.</i> At multo verius et aequius est, animam angelorum in modum
+coelesti quadam ac tenui essentia, quam gravi ac impuro cadavere
+convestiri. Id autem confirmat Hierosolymitana interpretatio: Cum enim
+Esau jura primogeniturae vendidisset, hic interpres subjicit<span class
+= "tag">3</span>: quia cum resurrectionem negaret, vitam futuram
+sprevit, at sine cadaveribus mentes humanae<span class = "tag">4</span>
+vivent. Est igitur vera resurrectio non corporis, sed animae exsilientis
+ex hoc sepulcro, quod propterea dicatur <span title =
+"Greek: sôma">σῶμα</span> i.e., ut Plato<span class = "tag">5</span>
+interpretatur, <span title = "Greek: sêma">σῆμα</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>re surget</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Jesaiae 26, 16.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>subjecit</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>brutae</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;In Cratylo.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Ita quidem interpretatione innumerabiles absurditates, quas
+abhorret Senamus, et inanes illorum opiniones, qui angelos et animas
+segregatas vacare corpore putant, diluuntur. Nam si putant, mentes
+ossium et carnium<span class = "tag">1</span> indumento beatiores
+futuras, et in coelum una cum ipsis<span class = "tag">2</span>
+cadaveribus evolaturas, profecto angelorum conditionem humana multo
+deteriorem arbitrantur, cum tamen haec longe inferior sit, quanquam haec
+Salomonis sententia Pauli scriptis consentanea videtur:
+<i>Seminatur</i>, inquit Paulus<span class = "tag">3</span>, <i>animale
+corpus, resurget spirituale.</i> Item: <i>gestavimus imaginem terreni
+corporis<span class = "tag">4</span>, gestabimus imaginem coelestis.</i>
+Item apertius his verbis: <i>Cum mortale hoc induerit<span class =
+"tag">5</span> immortalitatem, jam non erit caro, sanguis, sed coeleste
+corpus.</i> Quibus verbis satis significat, corpora, quae resurgent,
+carnibus et ossibus caritura, spiritus tamen ac coelestia corpora
+futura. Jam vero quis ascensus cadaverum ad coelum cogitari possit?<span
+class = "tag">6</span> Nam cum hinc ad coelum siderum distantia minimum
+complectatur 74697600 milliaria, ut Arabes tradunt, et a coelo sidereo
+usque ad chrystallinum, ubi sedem Dei et beatorum esse praedicant, eadem
+sit distantia, ut Ebraei theologi et philosophi tradunt, consequens est,
+etiamsi recta linea cadavera sursum ferantur volatu celerrimo, i.e. ut
+50 milliaria in singulos dies obeant, non tamen ad illas beatas sedes
+pervenire posse annis millibus octoginta; neque enim corporea moles ac
+ne levissimae quidem hirundines tam celeri motu abripiuntur. Praeterea
+cum
+<span class="pagenum">107</span>
+impios<span class = "tag">7</span> ac bonos resurrecturos confidant
+iisdem, quibus ante, membris, infinita quadam multitudine improbi
+vincant oportet numerum bonorum, quos tamen in infernis<span class =
+"tag">8</span> terrae visceribus diritatem supplicii<span class =
+"tag">9</span> sempiternam perpessuros asseverant: quae non modo
+incredibilia, sed et absurda videri necesse est, quoniam si omnia
+omnium, qui hactenus mortui sunt, cadavera resurgent, non modo
+angustissimis terrae visceribus et carceribus, sed ne amplissimo<span
+class = "tag">10</span> quidem coeli sinu capientur. Neque enim corpora
+possunt a seipsis penetrari. Sin ficta quaedam erunt phantasmata, non
+vera corpora resurgent, sed inania simulacra et Manium<span class =
+"tag">11</span> imagines fugaces.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>corporum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;1 Corinthiorum 15, 44. 49. 54.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Adami</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>induxerit</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>potest</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>aeque</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>infimis</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>suppliciorum</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>amplissimi</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>inanium</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Nobis traditum est, corpora quae resurgent, ideo penetrabilia
+fore, quia gloriosa, ac propterea Christum januis clausis in coetu
+discipulorum constitisse<span class = "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Joh. 20, 19.&nbsp;26.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Confitendum igitur, cadavera putrida resurrectione fieri
+gloriosa, quod ineptum sit, ineptius tamen, corpora, qualiacunque tandem
+futura sint, penetrabilia confiteri, cum ignis et aër subtilissima
+corpora rarefieri quidem possint, sed cum ad extremum rarefacta fuerint,
+erumpere oportet, nec simul eodem subsistere loco.</p>
+
+<p>
+FREDERICUS: Istud quidem est fidei nostrae vim afferre, cum sanctissimis
+evangelistarum testimoniis exploratum habeamus, Christum pellibus,
+carnibus, ossibus convestitum eodem quo antea corpore resurrexisse,
+comedisse pisces assos et eo statu ascendisse coelum, ut jani nullus
+dubitationi locus relinquatur. Itaque Augustinus<span class =
+"tag">1</span> scripsit, sectas omnes, quae<span class = "tag">2</span>
+religionem aliquam praetendunt<span class = "tag">3</span>, animorum in
+fine<span class = "tag">4</span> resurrectionem confiteri. Quodsi Salomo
+pro sua religione nostris litteris minus credendum putat<span class =
+"tag">5</span>, Jesaiam et Ezechielem opinor non repudiabit, quorum
+alter non ambigua sed perspicua voce cadaver resurrecturum affirmat<span
+class = "tag">6</span>, alter visionem de ossibus sese in campo
+moventibus et mutuo contactu ad sua quaeque loca coaptantibus, deinde
+ligamentis, nervis, fibris, carne, pulpa, pelle contectis, post etiam
+aurae spirabili animatis cadaveribus, ad verissimam illam resurrectionem
+pertinere putavit<span class = "tag">7</span>. Quae persuasio tam late
+dissipata est, ut etiam<span class = "tag">8</span> Indis Peruanis, cum
+Hispani in provinciam irruentes aurum e templis omnibus ac thesauris
+diriperent, nihil acerbius videretur, quam ossa de sepulcris ad aurum
+conquirendum distrahi, cum ista ratione cadaverum resurrectionem
+futuram<span class = "tag">9</span> prohiberi arbitrarentur. At etiam
+Augustinus<span class = "tag">10</span> non solum perfectae aetatis
+homines, verum etiam abortivos et imperfectos partus, vitam adeptos<span
+class = "tag">11</span> et ante mortuos quam in lucem prodirent, in
+corpora perfecta resurrecturos affirmat, ne quis ultra dubitaret.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In Joannem.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>cum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>promittunt</i>, vel:
+<i>permittunt</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>in fide</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>putet</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Jesaiae 26, 19 sq.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Ezech. 37, 1 sqq.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>etiamnum</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;De civitate Dei II, 13.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alii: <i>vita ademtos</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">108</span>
+SALOMO: Jesaiae locum perperam interpretatum prius aperuisse nobis
+videmur, Ezechielis autem visio non<span class = "tag">1</span> esset,
+si nihil aliud, quam quod videtur, significaret. Ut si quis scalam
+Jacobi, quae a terra ad coeli verticem pertingebat, scalam fuisse putet,
+a vero sensu aberrabit. Itaque visionem acceptam vates explicans<span
+class = "tag">2</span>: <i>Ossa haec</i>, inquit, <i>sunt Israëlitae,
+qui queruntur<span class = "tag">3</span>, ossa sua exaruisse, spem
+etiam periisse, cum scilicet exules ab hostibus abducti sint.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>longe aliud quam quod videtur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>explicat</i>, vel: <i>explicavit</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>confitentur</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Si nullus est animorum mortuo corpore interitus, qui fieri
+potest, ut resurrectio de mentibus intelligatur? Id enim resurgere
+dicimus, quod caduca sui natura collapsum rursus erigitur. Ac mens
+humana nec<span class = "tag">1</span> moritur, cum sit cadaveri
+superstes, nec cadit, igitur ne resurget quidem. Sin occultis quibusdam
+Dei judiciis quaedam impiorum mentes intereunt penitus nec ullam
+resurgendi spem habent, resurrectio tamen utroque modo de cadaveribus
+interpretanda nobis videtur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>non</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Probabilior esset eorum sententia, qui resurrectionem impiorum
+ab impietate ad pietatem, a vitiis ad virtutem interpretantur, ex his
+Christi verbis<span class = "tag">1</span>: <i>Qui crediderit<span class
+= "tag">2</span> in me, transiit de morte in vitam.</i> Sic etiam
+Pythagorei sepulcra sceleratis quasi<span class = "tag">3</span> mortuis
+erigebant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Joh. V, 24.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>credit</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Hanc haeresin refellit Tertullianus<span class =
+"tag">1</span> his verbis: Quidam resurrectionem jam esse factam
+asseverant et futuram mortuorum resurrectionem imaginariam fictamque
+distorquent, nullam aliam esse rati, quam quae jam facta est fitque
+quotidie, cum quis, mortis, scilicet damnationis, sepulcro relicto, in
+quo mortuus jacebat, Dei accepta cognitione, quae animas<span class =
+"tag">2</span> reducit in vitam, Deo resurgit. Cujus haeresis principes
+fuere Hymenaeus et Philaetus, quos Paulus ad Timotheum<span class =
+"tag">3</span> refellit et Augustinus his verbis: Nec eos audiamus, qui
+carnis resurrectionem negant, non intelligentes id, quod ait
+apostolus<span class = "tag">4</span>, oportere corruptibile hoc induere
+incorruptibile et mortale hoc induere immortalitatem. Quod cum fiet, non
+erit caro et sanguis, sed coeleste corpus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>tanquam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Lib. de carnis resurrectione.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>animos</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;2 Timoth. 17 sq.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;1 Corinth. 15,&nbsp;53.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Si coeleste corpus erit, non caro, non sanguis erit,
+invisibile corpus perinde ut coelum<span class = "tag">1</span> erit
+intellectuale quoddam sine cute, sine carnibus, sine ossibus, sine
+pulpa, sine visceribus, sine dentibus. Nam si resurgerent ipsa cadavera,
+frustra scriptum esset<span class = "tag">2</span>, beatorum animas
+angelis similes futuras, cum angeli humana figura, coelesti quadam
+essentia convestiantur. Cum enim Sadducaei quidam Epicuraei Christum
+rogarent, cujus esset uxor, quae septem maritis nupsisset vicissim,
+Christus corporeas
+<span class="pagenum">109</span>
+connubiorum voluptates exsecratus, beatos<span class = "tag">3</span>
+angelis similes fore affirmabat, idque argumento efficaci affirmans,
+haec verba subjicit<span class = "tag">4</span>: <i>Quod vero mortui</i>,
+inquit, <i>resurgent, Moses ostendit, cum diceret: Deus Abraham, Deus
+Isaac, Deus Jacob, non est autem Deus mortuorum, sed viventium.</i> Quo
+ex loco plane constat, resurrectionem non esse cadaverum, sed animorum,
+cum dicat Abrahamum ejusque filium et nepotem resurrexisse et
+vivere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt haec tria verba in aliis; alibi pro <i>coelum</i>
+legitur: <i>corpus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Matth. 22, 30. Marc. 12, 18, Luc. 20, 27.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Matth. 22, 31. Marc. 12, 26. Lucae 20, 37&nbsp;sq.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Haec verba de Abrahamo et Isaaco Marcionis exemplari
+defuisse scribit Epiphanius<span class = "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Contra haereses.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ea tamen a tribus evangeliorum scriptoribus repetita videmus
+iisdem verbis.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Si Marcionis exemplar accipitis, innumerabilia pene<span class =
+"tag">1</span> loca in omnibus Novi Testamenti libris truncata
+reperietis, cujusmodi est illud: Quaeritis viventem, resurrexit a
+mortuis, exemplari Marcionis deest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>fere</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Marcionem evangeliorum corruptorem omittamus ac nostris<span
+class = "tag">1</span> libris aeque ac priscis<span class =
+"tag">2</span> i.e. veteris instrumenti tabulis utamur. Neque enim
+negari potest, quin Helias<span class = "tag">3</span> viduae Sareptanae
+filium matri redivivum exhibuerit. Item<span class = "tag">4</span>
+cadaver in sepulcrum. Helisaei conjectum eodem momento revixit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>vestris</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>nostris</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;1 (3) Regum 17, 22.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;2 Regum 13,&nbsp;21.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Horum adhuc recentia et inviolata cadavera prophetarum precibus
+ac virtute revixisse<span class = "tag">1</span> non dubito; sed<span
+class = "tag">2</span> nusquam legimus, cineres cadaverum ambustorum vel
+ossa putrida, aut quae feris aut piscibus pabula pridem fuissent,
+revixisse. Et quidem ex loco Davidis<span class = "tag">3</span>, quo
+negat, divinas laudes a mortuis celebrari, Chaldaeus interpres ita
+convertit: An corpora pulvere resumta resurgent?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>resurrexisse</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Sequentia haec usque ad finem interlocutionis Salomonis
+desiderantur in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Psalm. 88,&nbsp;12.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Saepe contingit, recentia cadavera, quae plane inanimata
+putabantur, ardentibus rogis imposita aut igni admota, calore cadaveris
+excitato revixisse, ut Plinius scribit<span class = "tag">1</span>, et
+sine ignibus Julius II. Pontifex M., cum biduum exanimis jacuisset,
+sumto spiritu ad se rediit, quin etiam Johannes Duns, qui Scotus
+usurpatur, in foveam demissus ac terra contectus<span class =
+"tag">2</span> revixit. Sed cum obruto spiritu fervato<span class =
+"tag">3</span> caput collisisset<span class = "tag">4</span>, cruentus
+adhuc exspirans extractus est. Illud vero ex antiquissimis scriptoribus
+legimus, animas sua cadavera aliquamdiu consequi<span class =
+"tag">5</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Usque ad hoc verbum desunt antecedentia omnia in alio
+codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>conjectus</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>fercato</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>collisus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Plato in Phaedone.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: At non modo Lazarum quatriduana sepultura tumulatum ad
+Christi vocem, sed etiam multa sanctorum cadavera, aliquot ante
+saecula<span class = "tag">1</span> in pulverem coacta, revixisse
+legimus ac Christo moriente resurrexisse<span class =
+"tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>saeculis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Matth. 27, 52&nbsp;sq.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">110</span>
+OCTAVIUS: Memini theologum<span class = "tag">1</span> acutum<span class
+= "tag">2</span> revocare solitum sententias<span class = "tag">3</span>
+ejus, qui cadavera illa sanctorum, quae revixisse dicebant, triduum
+vixisse, deinde latuisse: Cur, inquit, sancti illi potius quam ceteri
+resurrexerunt? Tum negat mortuos esse qui revixerant, cum Paulus aperte
+scribat<span class = "tag">4</span>, resurrectionem fore vitam aeternam.
+Idem quoque de Lazaro sentit; quem tamen solus Johannes ex omnibus
+revixisse testatur. Nec certe beneficium, sed supplicium Lazaro
+irrogatum videretur<span class = "tag">5</span>, si de coelesti
+angelorum coetu in foetidum et semiputre cadaver redire cogeretur. Cum
+Thessalus<span class = "tag">6</span> Erichton rogantibus in Pharsalia
+Pompejanis de futura victoria manes ex<span class = "tag">7</span>
+umbris et atra caligine inferorum eliciens, pro ingenti mercede
+jurato<span class = "tag">8</span> promisit, animam quam evocarat
+nunquam ullis carminibus aut sacrificiis in cadaver redituram:</p>
+
+<div class = "verse3 close">
+<i>nec verba nec herbae</i></div>
+<div class="verse">
+<i>Audebunt longum somnum tibi solvere Lethes</i><span class =
+"tag">9</span>.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Calvinus in Matth. 26.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>aliquem</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>sententiam</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;1 Cor. 15.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>videtur</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>Thessalis</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>in</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>juramenta promitteret</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Lucanus lib.&nbsp;6.</div>
+
+<p>
+Et quemadmodum Platonici<span class = "tag">1</span> existimabant,
+propter ingens aliquod scelus animas in haec cadavera demissas, ita
+quoque sanctissimorum virorum mentes illae, quae in cadavera moriente
+Christo redierunt<span class = "tag">2</span>, flagitium quoddam
+inexpiabile commisisse credibile foret, ut rursus foedissimis
+carceribus<span class = "tag">3</span> manciparentur, cum mors a
+theologis poena peccati definiatur. Aut si postea beatos illos, qui
+revixerant, mori non potuisse demus, ubinam terrarum hactenus
+delituerunt? Neque enim coelum<span class = "tag">4</span> ante Christum
+ascendere fas erat, pristino cadavere resumto, ut cum<span class =
+"tag">5</span> latroni Christus jam moriturus spopondisset, eo ipso die
+secum fore in paradiso, quo tamen non nisi quadragesimo die post legitur
+pervenisse<span class = "tag">6</span>, satis constat, non de cadavere,
+sed de mente esse locutum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Plotinus de anima et daemonibus; Plato in Phaedone.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>redirent</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>cadaveribus</i>, vel:
+<i>corporibus</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>coelos</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>et quorsum</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>devenisse</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Certe vulgaris cadaverum resurrectio probari nemini potest,
+quin aperte fateatur Pythagoricam <span title =
+"Greek: pallingenesian">παλλιγγενεσίαν</span> regenerationem, ut M. Varro
+appellat, vel <span title = "Greek: metempsuchôsin">μετεμψύχωσιν</span>
+transmutationem, ut Plotinus, vel <span title =
+"Greek: metensômatôsin">μετενσωμάτωσιν</span> transcorporationem,
+ut Justinus,
+vel <span title = "Greek: metengismous tôn psuchôn">μετεγγισμοὺς τῶν
+ψυχῶν</span> translationem animarum, ut Epiphanius, vel ut Ebraei,
+animarum revolutionem. Qui animorum in corpora reditus Pythagoreis
+quidem<span class = "tag">1</span> placuit, caeteris<span class =
+"tag">2</span> semper displicuit. Jam vero qui resurrectionem cadaverum
+sperant, neque mutos, neque surdos, neque distortos, neque leprosos, vel
+membris captos ullos fore affirmant<span class = "tag">3</span>, sed
+alacres, robustos, formosos, cum explorata vel exquisita<span class =
+"tag">4</span> sempiternaque corporum valetudine ac firmitate. Quin
+etiam Scotus theologus scribit<span class = "tag">5</span>: foeminas
+virili sexu resurrecturas: in qua
+<span class="pagenum">111</span>
+sententia fuit Augustinus<span class = "tag">6</span> ex ipsius Pauli
+opinione, qui scribit, nos ut viros perfectos Christo tandem
+obviaturos<span class = "tag">7</span>, et satis intelligebat<span class
+= "tag">8</span>, nullam istius sexus utilitatem futuram. Esset<span
+class = "tag">9</span> hujusmodi resurrectio sceleratis, qui leprosi,
+surdi, membris capti fuissent, olim valde optanda; quanto melius
+academicis, qui flagitiosorum hominum mentes non in humana, sed in
+luporum ac rapacium<span class = "tag">10</span> ferarum corpora
+redituros opinantur?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>semper</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>exteris</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>existimant</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Duo haec verba desunt in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Lib. III. Sententiarum.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;De civitate Dei II, 17.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>obviam ituros</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>intelligebant</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Addit alius: <i>autem</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>voracium</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: At Theopompus<span class = "tag">1</span>, Aeneas Gazaeus, et
+Seneca<span class = "tag">2</span> popularem ac fidei christianae ac
+Israëliticae consentaneam resurrectionem suis scriptis comprobarunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ep. 75.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Quaest. nat. 3, 26&nbsp;sq.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Cum illustrium ac fortium virorum animas in angelicas naturas
+obire prius dictum sit, profecto animarum a coelestibus illis sedibus in
+cadaverum gurgustia<span class = "tag">1</span> lapsus miseram modis
+omnibus efficeret vitam, quae prius beatissima fuisset. Est autem
+infelicissimum infortunii genus, felicem fuisse. In summa, si
+resurrectione cadaverum mentes humanae beatiores fierent, deterior esset
+angelorum quam hominum status, cum tamen status et conditio angelorum
+pro summa<span class = "tag">2</span> felicitate bonis promittatur a
+Christo<span class = "tag">3</span>. Illud etiam ex eo sequeretur, Deum
+aeternum incorporeum corporea creatura longe inferiorem esse, quo nihil
+capitalius cogitari potest, cum Romanae sapientiae decus, Cato, dicere
+soleret, nolle se repuerascere, etiam si quis illum ut Peliam recoxerit
+senem. Postremo si resurrectio beneficio tribuitur, impii pro suppliciis
+praemia consequerentur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>angustias</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>humana</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Matth.&nbsp;22.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Justinus resurrectionis finem non alium esse scribit, quam
+ut boni praemiis, flagitiosi suppliciis afficiantur.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Quasi vero sine cadaveribus nec beati praemia nec scelerati
+supplicia ferant. Cur<span class = "tag">1</span> latroni, qui nondum
+resurrexit, promissa fuisset coelestis paradisi felicitas, si ad
+beatitatem illa necessaria sint cadavera, aut malus dives apud inferos
+torqueri diceretur, si ad irrogandas poenas cadaverum instrumentis opus
+esset?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addunt alii: <i>enim</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Obtestor ego vos per Deum immortalem et pro jure pietatis ac
+necessitudinis nostrae<span class = "tag">1</span>, ne ullis argutiarum
+illecebris a proposita susceptaque sententia fidei nos avelli patiamur.
+Et quoniam a physicis quaestionibus ad metaphysica delapsi sumus, ne
+sacra profanis misceantur, die crastino decernendum nobis, an viro bono
+de religione disserere liceat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>naturae</i>.</div>
+
+<p>
+Quibus dictis cum solita gratulatione singuli discesserunt.</p>
+
+</div><!--end chapter-->
+
+<div class="chapter">
+
+<span class="pagenum">112</span>
+<h2><a name="liber04">LIBER QUARTUS.</a></h2>
+
+<p>
+Die consequenti OCTAVIUS tragoediam a se compositam obtulit Coronaeo de
+parricidio<span class = "tag">1</span> trium Solimanni principis
+liberorum, quam Coronaeus propter autoris eruditionem, tum propter
+argumenti dignitatem me legere jussit. Et<span class = "tag">2</span>
+cum ad extremum usque prandium persecutus essem, omnes Octavio gratulati
+sunt ac potissimum Coronaeus, qui Octavium vehementer laudavit, cum
+diceret, tragoediam illam et verborum luminibus et gravitate
+sententiarum et rerum gestarum ordine et carminum varietate eleganter
+scriptam.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>parricidis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>At</i>.</div>
+
+<p>
+Cum autem de<span class = "tag">1</span> more Deo gratias egissent,
+laudatoriis canticis animum oblectati: Saepe, inquit CORONAEUS,
+admiratus sum, cur tanta sit suavitas in voce diapason<span class =
+"tag">2</span>, diapente, diatessaron simul confusis, ut nunc audistis
+concentum<span class = "tag">3</span> pleno systemate jucundissimum
+vocis acutissimae cum gravissima confusae<span class = "tag">4</span>,
+interjectis quarta et quinta, cum tamen acutissima gravissimae contraria
+sit, cur item unisoni concentus, in quibus nihil contrarium insit, non
+sine molestia ab auribus eruditis ferantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>pro</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>diabasion</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>commentum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>confuse</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Plerique arbitrantur, consonantiam tunc effici gratiorem,
+cum rationes numerorum inter se congruant.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Illud quidem a doctissimis miror probari, cum nullae rationes
+aptius sibi convenire videantur, quam geometricae continuae, quoniam
+extrema primis, media utrisque, omnia omnibus consentiant, etiam locis
+et ordinibus communicatis, ut 2, 4, 8, 16, quibus tamen deficit
+concentus ille gratissimus, quem auribus consectamur, numeris hoc modo
+collocatis, 2, 3, 4, 6, in quibus tamen rationes a se invicem<span class
+= "tag">1</span> avulsas cernimus. Quid enim causae est, cur sesqui
+altera 2. 3. gratissima sit, sesqui octava 8. 9. graviter offendat<span
+class = "tag">2</span> aures?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>offendit</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Concentum effici puto, cum plures soni misceri possent, cum
+vero<span class = "tag">1</span> misceri nequeunt, pugna, uter utrum
+vincat ac subeat aures, sensus teneros hominum argutiorum offendit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>vi</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Nec ratio numerorum, nec mixtio vocum hanc suavitatem creare
+mihi videntur, cum varietas colorum oculis objecta<span class =
+"tag">1</span> gratior sit, quam si omnes simul misceantur. Item olei
+recentis et aceti, quae nulla vi misceri possunt, gratissimus est sapor,
+avium etiam dissimillimi cantus nulla ratione confusi jucundissimam
+auribus afferunt oblectationem, ut Platoni mirum videatur, cur nihil
+absonum ac dissentaneum in avium cantu percipiatur, quantumvis hominum
+vocibus ac fidibus conjungantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>subjecta</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">113</span>
+TORALBA: Ego vero gratam illam colorum, saporum, odorum, concentuum
+oblectationem a congruentia naturae cujusque pendere opinor,
+congruentiam a contrariorum mixtione et colligatione<span class =
+"tag">1</span> confusa. Nam calidissima et frigidissima tactum
+offendunt, item candidissima et obscurissima visum, dulcissima et
+amarissima gustum, ea tamen si naturâ vel arte confusa sunt,
+jucundissima sentiuntur. Quod enim Seneca scribit, ex opinione Stoicorum
+nihil bono viro mali contingere posse, quoniam contraria miscentur, vix
+mihi probari potest. Nam si aqua ferventissima<span class =
+"tag">2</span> pulveri frigidissimo ac siccissimo misceatur,
+contrariorum confusio maxima existit, arte contemperata et tactu
+jucunda. Elementaria quoque corpora, quae in natura ipsa coagmentata
+sunt, ex contrariis qualitatibus et elementis confusa videmus, quae arte
+nulla Galenus confundi posse judicavit. Atque ita Senecam tueri possumus
+et a reprehensione vindicare, si dicimus<span class = "tag">3</span>,
+illum de substantiis, non de qualitatibus et accidentibus intellexisse.
+Nihil enim tam facile confundi potest, quam aqua vino, non tamen inter
+se miscentur, ut quae naturâ mista sunt, quia vinum ab aqua separatur
+spongia oleo perfusa! Item<span class = "tag">4</span> aurum cum argento
+quidem arte confunditur, et conflatur aes cum argento, aqua tamen
+chrysulia divelluntur, quae tamen si natura ipsa confudisset, nunquam a
+se ipso distraherentur, ut in electro, quod natura ipsa ex auro et
+argento aequis portionibus contemperavit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>alligatione</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>fervidissima</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>demus</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Sequentia haec verba Toralbae omnia desiderantur in alio
+codice.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si nulla est in substantiis contrarietas, qui fieri potest, ut
+contrariae substantiae misceantur?</p>
+
+<p>
+TORALBA: Ita quidem putavit Aristoteles, substantiae nihil contrarium
+esse, sed cum formae forma contrarium sit, forma ignis formae aquae, et
+accidentium contrarietas, puta extremae siccitatis et humiditatis, summi
+caloris et frigoris, nonnisi a formarum ignis et aquae inter se tota
+natura dissidentium contrarietate prodeat, quis dubitet, formas utrasque
+res substantia inter se contrarias esse? Illud enim a natura decretum
+certissimum divulgatur<span class = "tag">1</span>, non tam latine<span
+class = "tag">2</span> quam ad id quod quaeritur accommodate: propter
+quod unumquodque tale<span class = "tag">3</span> est, illud magis est
+tale, et illius magis, si accidentia ignis et aquae propter vim
+formarum<span class = "tag">4</span> inter se contraria esse<span class
+= "tag">5</span> oportet; quae igitur inter se contraria sunt ipsa
+natura, non possunt arte misceri, sed tantum confundi aut conjungi, aut
+copulari, ut unum esse videantur, puta oxymel gustui jucundissimum, ex
+aceto et melle et ex amaro omnium dulcium levi<span class =
+"tag">6</span> adustione fit <span title =
+"Greek: glukupikron">γλυκύπικρον</span>, palato gratissimus sapor.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>divagatur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>latius</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>late</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>formalem</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Desunt haec septem sequentia verba in aliia
+codicibus.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>leni</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: In musicis modulationibus contrarietas illa non videtur
+perire, sed extrema contraria mediis interjectis colligantur<span class
+= "tag">1</span>. Nam vox
+<span class="pagenum">114</span>
+assa<span class = "tag">2</span> <span title = "Greek: tôn hupatôn">τῶν
+ὑπάτῶν</span> cum extrema acutissima <span title =
+"Greek: tôn huperbolaiôn">τῶν ὑπερβολαίων</span>
+vel<span class = "tag">3</span>
+octava <span title = "Greek: diapasôn">διαπασῶν</span><span class =
+"tag">4</span> suavem efficit consonantiam, quoniam ex contrariis tota
+diametro coalescit. Quibus si mediam vocem adjunxeris, cum altero quidem
+extremo efficiet diapason, cum altero diapente, unde gratissimus<span
+class = "tag">5</span> omnium modulationum concentus exsistit, ex<span
+class = "tag">6</span> apta<span class = "tag">7</span> scilicet
+contrariorum colligatione.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>colliguntur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;In uno codice ad marginem: <i>vox gratissima</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Desunt haec septem antecedentia verba in alio
+codice.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>gravissimus</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Desunt haec sequentia quinque verba in alio codice.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>ipsa</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Id quidem in tota natura latissime patet, ut contraria mediis
+quibusdam interjectis colligata universitatis mirabilem concordiam<span
+class = "tag">1</span> tueantur, quae alioquin penitus interiret,<span
+class = "tag">2</span> si vel totus hic mundus ignis esset aut humor,
+sic etiam duo<span class = "tag">3</span> <span title =
+"Greek: homophôna">ὁμόφωνα</span> omnem auferrent harmoniae
+suavitatem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>concordantiam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>periret</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Profecto<span class = "tag">1</span> coelestes conversiones
+inter se contrariae ac trepidante motu retinentur, et contraria Martis
+et Saturni vis moderata Jovis luce intermedia temperatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius codex habet: <i>Profecto in coelestibus etiam
+conversionibus Martis et Saturni vis moderata</i> etc.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Qui fit igitur, ut temperamentum illud salutare aliquo<span
+class = "tag">1</span> semper impedimento conturbari videamus,
+valetudinem inquam morbis, voluptatem dolore, quietem animorum
+perturbatione?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>alieno</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Illud impedimentum non minus utile est, quam in civitate lacuna
+qua sordes excipiantur. Nec minus rubeta est<span class = "tag">1</span>
+necessaria in hortis aut aranea in aedibus ad venena ubique<span class =
+"tag">2</span> colligenda, quam carnifex in republica. Quin etiam summa
+illa suavitas concentus, quam modo avidissime<span class =
+"tag">3</span> hausimus, non tamen jucunda exstitisset, nisi dissonum
+aliquid ac durum auribus delicatis musicus artificiosissime prius
+adhibuisset, quoniam voluptatis ea vis est, ut non modo sine antecedente
+dolore non percipiatur, verum etiam fastidium pariat, diutius
+continuata. Hanc rerum<span class = "tag">4</span> omnium
+contrarietatem, ab immortali Deo mirabili sapientia temperatam, his
+versibus studimus imitari:</p>
+
+<div class = "couplet close">
+Creator orbis omnium ter maxime,<br />
+Ter optime coeli parens,</div>
+<div class="couplet">
+Qui mundi temperas vicissitudines,<br />
+Dans justa rebus pondera,</div>
+<div class="couplet">
+Et qui metiris singula suis modis<br />
+Numero, ratione, tempore,</div>
+<div class="couplet">
+Qui vinculo non dissolubili duas<br />
+Ubicunque res contrarias</div>
+<div class="couplet">
+Connectis admirabili prudentia,<br />
+Salutes singulis parans,</div>
+
+<span class="pagenum">115</span>
+
+<div class="couplet">
+Qui discrepantibus sonis ac vocibus<br />
+Melodiam contemperans,</div>
+<div class="couplet">
+Sed eruditis<span class = "tag">5</span> auribus gratissimam,<br />
+Mederis aegritudini,</div>
+<div class="couplet">
+Qui fervidis admicuisti frigida,<br />
+Et aridis humentia<span class = "tag">6</span>,</div>
+<div class="couplet">
+Acerba lenioribus, doloribus<br />
+Suavitatem proximam,</div>
+<div class="couplet">
+Tenebras lumini, quietem motui,<br />
+Adversa rebus prosperis,</div>
+<div class="couplet">
+Qui siderum coelestium cursus ratos<br />
+Ab ortu versus occidens,</div>
+<div class="couplet">
+Ab occidente versus ortum dirigis,<br />
+Contrariis moventibus,</div>
+<div class="couplet">
+Qui jungis antipathiam consensui,<br />
+Amica<span class = "tag">7</span> tetris hostibus:</div>
+<div class="couplet">
+Haec hujus<span class = "tag">8</span> orbis maxima<span class =
+"tag">9</span> concordia<br />
+Discors salutem continet.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>sunt</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>undique</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>suavissime</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>vero</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>crudis</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>humectantia</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>Animam</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>maximi</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: At ne in republica quidem virorum illustrium justitia,
+integritas aut virtus ulla perciperetur, ni flagitiosi aliquot bonis
+confusi, sani furiosis, fortes ignavis, divites egentibus, nobilibus
+infames, iisdem moenibus ac tectis continerentur, modo mala, si tamen
+usquam sunt, bonis imbecilliora sint. Quin etiam hae disputationes, quas
+instituit Coronaeus, nullam utilitatem aut voluptatem allaturae essent,
+nisi contrariis argumentis ac rationibus splendescerent.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Non intelligo, quam ob rem civitas non sit beatior futura, quae
+omnes improbos exegerit, quam quae sceleratos aliquot<span class =
+"tag">1</span> restare velit<span class = "tag">2</span>? aut cur<span
+class = "tag">3</span> isto modo discordia concors esse possit, cum
+nullum ad civium et amicorum concordiam sempiternam vinculum arctius
+esse queat, quam in caritate mutua rerum divinarum ac humanarum summa
+consensio et voluntas.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>aliquos</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>voluit</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>an</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ista quidem est ficta verbis M. Tullii<span class =
+"tag">1</span> sententia, quam suis ipsis factis oppugnavit, ut minus
+quaerendum sit, quid sentiat, cum appareat, quid fecerit. Quis<span
+class = "tag">2</span> enim Epicuraeos magis coluit, quam Atticus? Cui
+tamen mortalium Cicero magis amicus, quam Attico, extitit unquam? At
+nihilominus Cicero sectam Academicorum secutus est, quamdiu vixit,
+Epicuraeos scriptis omnibus<span class = "tag">3</span> lacerans, quia
+nihil difficilius est, quam de sceleratis loquentem abstinere maledicto,
+ut Theophrastus dicere solebat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In libro de amicitia.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Quis enim Epicurum calluit,
+quam</i>&nbsp;etc.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>omnes scriptis</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">116</span>
+TORALBA: Pugnabant<span class = "tag">1</span> quidem Academicorum,
+Stoicorum, Peripateticorum, Epicuraeorum ac Cynicorum sectae, concordiam
+tamen in eadem civitate facile tuebantur, quia contrariae sectae
+Epicureorum et Stoicorum mediis ordinibus interjectis Academicorum et
+Peripateticorum quasi vinculis quibusdam conjungebantur, alioqui si unum
+uni contrarium nullo interjecto medio copuletur, pugna quaedam perpetua
+futura<span class = "tag">2</span> sit oportet.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>pugnant</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest alibi.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Res omnium mihi difficillima visa est semper<span class =
+"tag">1</span>, in tanta opinionum inter se de rebus humanis ac divinis
+dissidentium varietate amicitiam colere aut concordiam tueri.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in aliis.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Aliud est amicitiam colere, aliud concordiam tueri. Nam ut
+singularum rerum discrepantiae ad unius universitatis concentum
+conspirant, ita quoque singulorum civium inimicitiae universorum
+concordiam alunt. Nec Romana civitas tam floruit, quam cum patricii
+plebejis, furor tribunitius obsisteret libidini consulari<span class =
+"tag">1</span>. Ob id enim M. Cato Censorius jurgia inter servos et
+dissidia inter magistratus serere solebat, ne improba conspirationis
+fide vel consensu alteri rem privatam, alteri rem publicam
+depecularentur. Nec aliter Lycurgus<span class = "tag">2</span>
+faciendum decrevit, cum magistratus ac legatos ad eadem munera<span
+class = "tag">3</span> accerseret, quos intestinis odiis dissidere
+intelligebat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Plutarchus in Catone.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Plutarchus in Lycurgo.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>munia</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Id quidem in hac republica non gravate admittimus, si<span
+class = "tag">1</span> plures sunt ejusdem curationis et muneris
+collegae. Nam tertius duos discrepantes inter se ad concordiam cogit,
+cum alteri sese conjunxerit. Alioqui periculosum mihi videtur, duobus
+adversariis eandem committere curationem. Quamdiu enim M. Crassus vixit,
+nulla fuit Pompejum inter et Caesarem discrepantia voluntatum, quoniam
+Crassus Caesarem Pompejo quasi media vox facile conciliabat; sed<span
+class = "tag">2</span>, Crasso in Chaldaea caeso, ad arma civilia
+concursum est a duobus, non secus<span class = "tag">3</span> ac, M.
+Lepido de culmine triumvirali dejecto, secutum est civile bellum inter
+Antonium et Augustum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>sed</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec quindecim verba in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>aliter</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Istud quidem assentior in optimatum et populari civitate, sed in
+regio dominatu nihil vetat duos adversarios in eodem magistratu
+conjungere<span class = "tag">1</span>, quoniam regia potestate facile
+coguntur, ut Alexander M. Hephaestionem Cratero nutu solo conciliavit.
+Id autem in ipsa natura magis perspicuum fit, quae ipsa antiquissimum
+est reipublicae bene constitutae exemplar, non modo elementa contraria,
+sed etiam sidera ipsa, atque adeo angelorum dominationes unius divinae
+majestatis potestate cohiberi. Itaque Deus solus dicitur pacem in
+sedibus excelsis conciliare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>conjugare</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Etiamne inter angelos bella civilia geruntur?</p>
+
+<p>
+SALOMO: Ego mundum intelligibilem seu angelicum solo Dei nutu, coelestem
+ab angelico, elementarem a coelesti gubernari et superiora inferiorum
+<span class="pagenum">117</span>
+exemplaria esse statuo. Quod si virtutis certamen<span class =
+"tag">1</span> saepe inter optimos duces ac magistratus existit, si
+elementa inter se pugnant, si coelestium siderum contrarios motus
+videmus, quis dubitet inter angelos etiam intercedere contentiones? Huc
+etiam pertinet illa vox angeli ad Danielem<span class = "tag">2</span>:
+<i>Princeps regni Persici restitit mihi dies viginti, sed Michael inter
+principes mihi praesto fuit.</i> Ita illa Dei vox ad Pharaonem, quam
+secretiori sensu daemonum<span class = "tag">3</span> principem
+significare<span class = "tag">4</span> diximus<span class =
+"tag">5</span>: <i>Excitavi ego te, ut exercerem potestatem meam, ut
+nominis mei fama toto terrarum orbe disseminaretur</i><span class =
+"tag">6</span>. Igitur inter angelos non nisi virtutum et illustrium
+animorum certamen existit: inter homines rarius<span class =
+"tag">7</span> virtutes<span class = "tag">8</span> cum virtutibus,
+saepe<span class = "tag">9</span> vitia cum virtutibus, etiam vitia cum
+vitiis, opinio cum opinione, pietas cum impietate, religio cum
+superstitione et religione, saepissime tamen cum superstitione
+superstitio ipsa<span class = "tag">10</span> certat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>examen</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Danielis 10,&nbsp;13.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>daemoniorum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>qua ... significari</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Exod. 9, 15. Rom. 9,&nbsp;17.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>dissiparetur</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>varias</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius addit: <i>vero</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>saepius etiam</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>haec ipsa</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Profecto<span class = "tag">1</span> mirum saepe mihi visum
+est, in tanta sectarum varietate et multitudine, quantam Epiphanius et
+Tertullianus commemorant, i.e. amplius 120 (quanquam Themistius
+amplius<span class = "tag">2</span> 250 exstitisse tradit) civitatum
+concordiam ullam<span class = "tag">3</span> existere potuisse, cum hac
+aetate pro duarum religionum inter Christianos discrepantia tot tantaque
+bella, tot civitatum eversiones sequantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest alibi.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>plures</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>unquam</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Nihil in republica perniciosius est, quam cives in duas
+factiones scindi<span class = "tag">1</span>, sive de legibus sive de
+honoribus sive de religione disputetur, at si plures sint<span class =
+"tag">2</span> factiones, nihil est a bello civili metuendum, cum alii
+aliis, quasi mediis vocibus intercedentibus, stabilem civitatis<span
+class = "tag">3</span> concentum et harmoniam tueantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt haec sedecim sequentia verba in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sunt</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>civitatum</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Haec quidem ratio est a musicis modulationibus aptissime
+quaesita. Naturalis vero subtilior<span class = "tag">1</span> est, quia
+scilicet unum uni tantum, plura eidem contraria per naturam esse non
+possunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>sublimior</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ob id, opinor, Turcarum et Persarum reges omne genus
+religionum in civitatem admittunt ac mirabili concordia cives omnes ac
+peregrinos, inter se religionibus discrepantes<span class =
+"tag">1</span> et cum republica, conciliant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>discrepantibus</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ego nihil optabilius maximis imperiis ac civitatibus
+contingere posse puto, quam ut eisdem sacris et eodem numinis cultu
+cives omnes conjungantur. Nec ulla re laudabilior fuit Aratus<span class
+= "tag">1</span>, quam quod Achaeorum societatem<span class =
+"tag">2</span>, quae trecentas amplius urbes complexa continebat, iisdem
+legibus, iisdem religionibus, iisdem institutis, eodem cultu, eadem
+jurisdictione,
+<span class="pagenum">118</span>
+iisdem ponderibus, iisdem mensuris sic assueverat<span class =
+"tag">3</span>, ut nihil aliud restaret, quam tot urbes iisdem
+moenibus<span class = "tag">4</span> cingi. Atque illud est, opinor,
+stabile fundamentum amicitiae, quam Tullius in summa rerum divinarum et
+humanarum consensione collocavit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>Nec ulla res laudabilior fuit Arato</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Polybius l. IV. Plutarchus in Arato.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>assuefecerat</i> vel:
+<i>assuefaceret</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>tot vites iisdem moventibus</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: An tibi videtur, Friderice, in una et eadem religione Achaeos
+conspirare potuisse, qui triginta sex millia<span class = "tag">1</span>
+Deorum colebant<span class = "tag">2</span>? num etiam, sacra
+Bacchanalia cum Eleusiniorum sacris convenire potuisse?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>tres mille sexcentos</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>celebrabant</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Illud quidem optare potius et ab immortali Deo precari quam
+sperare debemus, ut una sit et eadem civium unio, una etiam mortalium
+omnium de rebus divinis consensio<span class = "tag">1</span>, una
+religio modo vera.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>assensio</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ne<span class = "tag">1</span> religio quidem sit, nisi veram
+esse dabimus. Quoniam religionum duces ac pontifices, quos veteres
+Graeci <span title = "Greek: mustagôgous">μυσταγωγοὺς</span> appellant,
+tantis inter se dissidiis pugnant, ut nemo constituere possit, quae ex
+omnibus vera sit, num praestabilius est, omnes omnium religiones in
+civitatem publice admitti, ut in imperiis maximis Turcarum et Persarum
+videmus, quam ullam excludere? Nam si quaerimus, quid sit, quam ob rem
+Graeci, Latini, Barbari nullam de religionibus controversiam olim
+habuerint, non aliam comperiemus rationem, opinor, quam omnium in
+omnibus religionibus conspirationem et consensum.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Excipiendi sunt Ebraei, qui ab omnibus populis quodammodo
+segregati Deum aeternum soli adorabant, caetera numina exsecrabantur.
+Item Chaldaei omnia templa Deorum funditus evertebant, quod impium
+judicarent, Deos templorum angustiis concludere velle.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Nec</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: At Ebraei paene soli ex omnibus populis civitatum et imperiorum
+concordiam mihi conturbasse videntur. Nam cum Antiochus Nobilis,
+Hierosolyma expugnata, Diis sacra faceret, Judaei principem
+exsecrabantur. At ille ira accensus, quod se impium judicarent, ad sacra
+Deorum gentilium<span class = "tag">1</span>, acerbissimis propositis
+suppliciis, Judaeos adegit. Inde finitimarum<span class = "tag">2</span>
+gentium tanta odia in seipsos excitarunt, ut ad unius gentis
+internecionem omnes conjurasse viderentur. Scribit enim Celsus<span
+class = "tag">3</span>, Christianos ac Judaeos, de suis Diis nimis
+arroganter statuentes, omnia populorum numina contemsisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>gentium</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>finiti more</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Origenes lib. III. contra Celsum.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Qui religionum discrepantium varietatem admittit, verae
+religionis eversionem moliri videtur. Et quidem apposite Proclus
+scribit: <span title =
+"Greek: apeirian anairein ton theon, kai polytheotêta">ἀπειρίαν
+ἀναιρεῖν τὸν θεὸν, καὶ πολυθεότητα</span> nihil
+<span title = "Greek: apo tês atheotêtos">ἀπὸ τῆς ἀθεότητος</span>
+differre. Quis enim simul Deum ac daemonem colere possit, cum alter
+alteri tam contrarius sit?</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">119</span>
+SENAMUS: Superius Toralba demonstravit, Deo nihil contrarium esse posse,
+quia etiam daemones sunt ministri obsequentissimi divinae majestatis.
+Quid enim<span class = "tag">1</span> vetat, servum non quidem ut
+dominum, sed ut domini legatum aut nuncium revereri? Quid item
+vetat<span class = "tag">2</span>, duo<span class = "tag">3</span>
+numina alterum quidem ne noceat, alterum ut prosit obsecrari<span class
+= "tag">4</span>? Ob id enim Opuntii duos pontifices habuere, quorum
+alter Diis, alter daemonibus sacrificabat<span class = "tag">5</span>.
+Nec Romani beneficos tantum Deos, Jovem inquam, Martem, Dianam, sed
+etiam eos qui nocere dicebantur, puta Robigum<span class =
+"tag">6</span>, Febrim, Paventiam, Occasionem, Invidiam ceterosque Deos
+averruncatores sive <span title =
+"Greek: alexikakous">ἀλεξικακοὺς</span> summa veneratione
+prosequebantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>autem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>vetet</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Deo</i>, vel: <i>dico</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>obsecrare</i>, vel: <i>observare</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Plutarchus in apophthegm.&mdash;Alii legunt:
+<i>sacrificaret</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>Rubiginem</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Hic certe Graecorum et Latinorum prudentiam desidero; quos enim
+Deos mares Graeci <span title =
+"Greek: phthonon, kairon, phobon">φθόνον, καίρον, φόβον</span>
+statuere, Latini sexu et habitu
+foemineo Deas fecerunt, scilicet Invidiam, Occasionem, Paventiam. At
+lege divina nihil sanctius cautum videmus, quam ne Deos peregrinos
+metuamus, cum nec obesse cuiquam nec prodesse queant, ac propterea
+saepissime legimus<span class = "tag">1</span>, nullam mortalibus nisi
+ab uno immortali Deo calamitatem impendere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Genes. 35. Proverb. 29. Exod. 20. Judic. 10. Deuter. 10 et 32.
+3 Regum 9 et 21. Jesaiae 43. Jerem. 11. Amos 3. Jon. 3. Mich. 1. Baruch.
+1.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: In tanta religionum quas videmus multitudine alterum fieri
+potest, ut earum nulla, alterum non potest, ut earum plus quam una vera
+sit; ac usquequaque pontificibus omnium religionum capitali odio inter
+se discrepantibus, tutius est omnes admittere, quam de multis unam, quae
+forsitan falsa sit, optare aut eam, quae omnium verissima sit, excludere
+velle.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: At nec<span class = "tag">1</span> principibus nec
+magistratibus tutum est, religiones diuturno consensu receptas et quae
+radices altius egerunt, evellere<span class = "tag">2</span> conari. Nam
+cum Thomas<span class = "tag">3</span> et Constantinus VI., uterque
+Graecorum imperator, statuas de templis omnibus praecipiter deturbarent,
+crudelissime caesi sunt, alter a matre, alter a populo in ipso Sophiae
+templo. Itaque Valens, Theodosius M., Valentinianus, Jovianus,
+Theodoricus Arianorum sectam longe lateque fusam prohibere non modo
+noluerunt, verum etiam edictis publicis permiserunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> <i>Ac ne</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>convellere</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Themas</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Si<span class = "tag">1</span> sanctis Romanorum aedilibus
+datum negotium est, ne quae religio peregrina in urbem admitteretur, neu
+qui Dii alio quam patrio modo colerentur, quanto diligentius id a
+Christianis principibus curari oportet?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Additur alibi: <i>veteri</i>, vel: <i>veterum</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: At ne Romani quidem suorum edictorum constantiam tueri
+potuerunt, cum sacra Isidis, Osiridis, Annubis, Apis, Aesculapii,
+Cybeles matris Deorum in urbem reciperent. Ac postremo M. Agrippa
+templum a se
+<span class="pagenum">120</span>
+constructum, quod omnium Deorum numinibus consecrarat, <span title =
+"Greek: pantheon">πάνθεον</span> appellavit. Quod quidem unum ex omnibus
+antiquorum fanis Romae reliquum esse videmus, a Bonifacio III. Pontifice
+Maximo Divis omnibus consecratum. Ita quoque Athenienses aras frequentes
+<span title = "Greek: agnôstôn theôn">ἀγνώστων θεῶν</span> habuere, ut
+Pausanias in Atticis et Paulus<span class = "tag">1</span> ipse in
+concione ad populum Atheniensem comprobavit, ut vero Deo, quem
+ignorabant, quoquo modo sacra fierent. Sic enim veteres illi statuebant,
+mundum hunc Deorum plenissimum esse, cum locis omnibus admiranda numina
+divinitatis contuerentur, ut non dubitarent exclamare: Jovis omnia
+plena! et quidem pleni sunt coeli, plena est terra majestatis gloriae
+divinae. Quum enim Seneca<span class = "tag">2</span> quaereret: quid
+est Deus? Totum quod vides et quod non vides. Plinius<span class =
+"tag">3</span> vero mundum ipsum universum appellat numen aeternum; ob
+id enim existimo priscos illos homines, cum virtutibus templa dicarent,
+justitiae<span class = "tag">4</span> inquam, fortitudini<span class =
+"tag">5</span>, paci<span class = "tag">6</span>, spei<span class =
+"tag">7</span>, fidei<span class = "tag">8</span>, pudicitiae<span class
+= "tag">9</span>, concordiae<span class = "tag">10</span>, saluti<span
+class = "tag">11</span>, pietati<span class = "tag">12</span>,
+honori<span class = "tag">13</span>, veritati<span class =
+"tag">14</span>, providentiae<span class = "tag">15</span>, menti<span
+class = "tag">16</span>, clementiae<span class = "tag">17</span>,
+misericordiae<span class = "tag">18</span>, felicitati<span class =
+"tag">19</span>, liberalitati<span class = "tag">20</span>, famae<span
+class = "tag">21</span>, aeternitati<span class = "tag">22</span>,
+virtutes immortalis Dei mortalibus ubique ad intuendum ac imitandum
+proposuisse, ut a vitiis declinarent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Actorum XVII.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Lib. 1. quaest. natur.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Hist. natur. l. 2, c.&nbsp;1.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Pollux voce <span title = "Greek: dikê">δίκη</span>.
+Chrysippus in libro <span title = "Greek: peri kallous">περὶ
+κάλλους</span>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Plutarchus in quaest.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Plinius, Seneca, Plutarchus in Timone.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Livius lib. 1 et 4. dec.&nbsp;3.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Plinius lib. 85. Cicero de officiis.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Festus in verbo Pudicitia.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Augustinus l. 5. de civ.&nbsp;Dei.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Livius l.&nbsp;X.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Plinius 7,&nbsp;36.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Plutarchus in quaest.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Idem ib.&nbsp;12.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Cicero de natura Deorum l.&nbsp;2.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Ovidius in Fastis.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Plutarchus in Caesare.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;Pausanias in Atticis.&nbsp;
+<b>19.</b>&nbsp;Plinius l.&nbsp;35.&nbsp;
+<b>20.</b>&nbsp;Diogen. l.&nbsp;3.&nbsp;
+<b>21.</b>&nbsp;Pausanias in Atticis.&nbsp;
+<b>22.</b>&nbsp;Augustinus l. 6 de civ. Dei.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Argute quidem Senamus, sed cur vitia superiora<span class =
+"tag">1</span> pro Diis habuerunt? Cur pecuniae templum, cur edusae vel
+eduliae, cur potanae, <ins class = "correction" title =
+"text reads ‘volupiae’">voluptiae</ins><span class = "tag">2</span>,
+libertinae<span class = "tag">3</span>, Veneri, Priapo, nisi ut eduliis,
+potibus, voluptate, libidine, stupris, majore licentia, quasi Diis
+concedentibus, abuterentur? Omitto febrim, furinam, lavernam, risum,
+luxuriam, impudentiam ac teterrimi foetoris Deam Memphitim. Praetermitto
+Deos omnium aedium partibus ac locis constitutos<span class =
+"tag">4</span>. Praeterea Joves trecentos, qui nomina pro eujuscunque
+voluntate sortiebantur, et innumerabilium Deorum populos ad serpentes
+usque, quos omnes Deos Deasque M. Agrippa una conclusit et eadem
+aede.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>superi omnia</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>voluptati</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>libertati</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>consecratos</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Praestabilius fuisset, Deum aeternum ab illa Deorum inanium
+societate longissime segregare, quam illis<span class = "tag">1</span>
+aggregare. Quid enim aliud est, quam sacratissima quaeque profanis
+conspurcare? Ob id enim populus Dei, in terram sanctiorem<span class =
+"tag">2</span> quasi in bonorum possessionem secundum divinas tabulas
+missus, omnium inanium ac fictilium<span class = "tag">3</span> Deorum
+fana, statuas,
+<span class="pagenum">121</span>
+altaria, lucos, solo aequare jussus est. At<span class = "tag">4</span>
+ne arcam quidem foederis Deus ipse passus est Dagonis statuae contagione
+contaminari, sed bis dejectam<span class = "tag">5</span> et confractam
+statuam sacerdotes Palaestinae viderunt, cum proxime arcam
+collocassent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>illi</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sanctorum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>fictitiorum</i> vel: <i>futilium</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>Ac</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>disjectam</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Profecto et hi et M. Agrippa jura sacrorum violabant, neque
+enim fas erat, duobus Diis idem fanum consecrare. Nam cum M. Marcellus
+templum Honori simul et Virtuti dedicasset, Romanorum pontifices
+intercesserunt, ne sacra utriusque Dei confunderentur. Itaque templum
+illud medio pariete dividi jusserunt, sic tamen, ut non ante pateret ad
+templum Honoris aditus, nisi patefacta Virtutis porta<span class =
+"tag">1</span>; quanto minus id ferendum est in aeterni Dei cultu!</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>nisi per patefactas Virtutis portas</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Sacrorum quidem confusionem abhorrere debemus, sed Turcarum et
+Persarum atque adeo superioris Asiae et Africae reges ab Homaro II.,
+Homari I. pontificis maximi inter Ismaëlitas legato, tum etiam ab
+Helthero<span class = "tag">1</span> clarissimo theologo sic instituti
+ac imbuti sunt, ut homines omnes immortali Deo gratos fore
+arbitrarentur, si pura mente suum quisque numen revereatur<span class =
+"tag">2</span>, tametsi qualem Deum habere oporteat, penitus ignoret:
+quoniam rerum omnium agendarum fontem judicant in voluntatis impetu ac
+mente ipsa collocari oportere, cujus integritatem ac puritatem Deus
+aequissimus semper intueatur. In qua sententia video fuisse non
+modo<span class = "tag">3</span> Ismaëlitarum, sed etiam Christianorum
+theologos. Sic enim Thomas Aquinas<span class = "tag">4</span>: Quando,
+inquit, ratio errans statuit aliquid ut praeceptum Dei, tunc perinde est
+contemnere dictamen rationis ac Dei jussa; quod ante D. Augustinus<span
+class = "tag">5</span> confirmarat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Helhari</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>revereretur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>modo</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Lib. II. quaest. 19 ad art.&nbsp;5.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;In libro retractationum.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Assentior illud quidem, tantam esse vim in ipsa voluntate ad
+hominum actiones dijudicandas, ut qui, quem nollet, occidit, sit
+illius<span class = "tag">1</span> caedis innocens et qui, quem conatus
+est, occidere non potuit, ut sicarius teneatur. Num tamen propterea
+judicabimus, omnes actiones, quae a recta sinceraque voluntate
+proficiscantur, rectas esse? Profecto verae pietatis ac impietatis
+perturbatio summa sequeretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>ille</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Num vobis videtur Scaevola, qui Porsennam regem interficere
+conatus legatum ejus interemit, proinde teneri ac si regem
+interfecisset?</p>
+
+<p>
+CURTIUS<span class = "tag">1</span>: Id quidem nemini dubium est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest haec Curtii et Senami utraque interlocutio in aliis
+codicibus.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Quis igitur dubitet, Scaevolam si regios honores bona fide
+legato quasi regi et quidem eo spectante exhibuisset, eadem praemia
+meruisse, ac si in regem ipsum contulisset? Idem si quis faciat erga Dei
+legatos ac nuncios, ut quos creatori debuit.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">122</span>
+CURTIUS: Ita quidem si justam erroris causam habuisset.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Idem si faciat erga Dei legatos ac nuncios, quosque creatori
+debuit honores, ad servum ipsius (errore non simulato) detulerit, cur
+non in eadem causa sit et idem<span class = "tag">1</span> praemium
+mereatur, ac si Deo immortali detulisset<span class = "tag">2</span>?
+Legimus, Aegyptias obstetrices amplissima praemia tulisse, cum
+crudelia<span class = "tag">3</span> Pharaonis jussa mendacio salutari
+elusissent, quia Deum metuerant<span class = "tag">4</span>. At non
+alium Deum metuebant aut colebant, quam Apim bovem, cujus ne Israëlitae
+quidem lata lege oblivisci potuerant. Nam cum Pharao juberet, Israëlitas
+Deum suum in Aegypto colere, illud reposuit Moses: Non posse illic sacra
+fieri Deo, quem Aegyptii exsecrabantur, ac periculum impendere
+Israëlitis, ne ab Aegyptiis lapidibus obruerentur. Deus igitur misertus
+est obstetricum, quae bovem adorabant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>quidem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>decrevisset</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>crudelis</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>metuerunt</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Aliud est, recte factis praemia tribuere, aliud, errore admissa
+peccata excusare. Nam qui Deum colit, huic praemia tribuuntur, tametsi
+officio nulla merces debeatur. Qui vero solem adorat, justo ducitur
+errore (si justus error esse potest<span class = "tag">1</span>) in ea
+causa esse<span class = "tag">2</span>, ut non modo veniat excusandus,
+sed etiam praemia mereatur, quoniam erga Deum voluisse sat est, ut
+praemia consequaris<span class = "tag">3</span>, tametsi quod velles
+praestare non potueris. Rectam igitur voluntatem ac numinis metum Deus
+optimus remuneratur, non propterea<span class = "tag">4</span> tamen
+recte fecisse dicitur<span class = "tag">5</span>, qui statuam colit,
+quoniam pietas gentium non<span class = "tag">6</span> impietas erga
+Deum, ut sapienter Salomo scribit. Neque vero Ismaëlitae, qui omnes
+omnium religiones in civitatem distinctis<span class = "tag">7</span>
+templis admittunt, propterea suam deserunt nec sine impietate quisquam
+pluribus religionibus inter se discrepantibus uti potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>possit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>est</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>consequatur</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>dicetur</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>est</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>discretis</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Alexander Severus fortissimus imperator ac religiosissimus
+fuisse dicitur. Is tamen Abrahamum, Orpheum, Herculem, Christum in
+Larario pro Diis Penatibus colebat et quidem bona fide, cum<span class =
+"tag">1</span> summam integritatis laudem omnium scriptorum judicio
+tulerit. Cum igitur Judaeos, paganos et Christianos de summa religionis
+dissidere perciperet, maluit omnes omnium religiones amplecti, quam
+repudians ad numinis contemptum quemquam excitare atque ista ratione non
+modo singulos, sed universos inter se cum republica summa pietatis ac
+caritatis consensione conjunxit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>nec</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ista quidem integritatis ac prudentiae laus est, non pietatis,
+sine qua tamen nullus virtutibus locus esse potest.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Si nullus virtuti sine vera religione locus esset, cur Jonas
+legatus a Deo missus ad Ninivitas veram religionem non promulgare nisus
+est<span class = "tag">1</span>? Neque enim siderum ac statuarum cultum
+deserere jussit, aut leges divinas rejectis idolis amplecti, sed
+excidium tantae civitatis brevi futurum.
+<span class="pagenum">123</span>
+Qua voce principes<span class = "tag">2</span> ac magistratus perterriti
+jejunia, supplicationes, poenitentiam indixerunt. <i>Et vidit Deus</i>,
+inquit propheta<span class = "tag">3</span>, <i>quod a flagitiis
+abstinerent et misertus est illorum, ne calamitatem, quam decreverat,
+inferret.</i> Illud etiam animadversione dignum, quod princeps edicto
+rationem subjiciens: <i>Quis</i>, inquit, <i>affirmare audeat, num<span
+class = "tag">4</span> Deus nostri miserturus sit?</i> At pro Deo
+Mithram sive Bahalem colebant, Deum tamen aeternum flexerunt<span class
+= "tag">5</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>pervulgare visus est</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>princeps</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Jonas 3,&nbsp;10.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>quin</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>flexerint</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Poenitentia quidem scelerum praeteritorum ac jejuniis
+propitium habuere<span class = "tag">1</span> creatorem, non cultu
+Solis.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>habuerant</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Nisi gentium sacra aeterno Deo grata fuissent, cur neglectis
+sacris frugum calamitate, morbis popularibus, bellorum offensionibus
+populi conflictarentur? Cur item eos, qui summa sollicitudine<span class
+= "tag">1</span> sacra Deorum procurarent<span class = "tag">2</span>,
+qui<span class = "tag">3</span> mortuos homines ac statuas colerent,
+videmus imperiis, honoribus, victoriis, summa rerum omnium affluentia
+fuisse cumulatos? Et quidem Polybius<span class = "tag">4</span>
+scribit, Romanorum imperium nulla re magis quam religione crevisse. Quod
+M. Tullius diserte affirmans: <i>Majores</i>, inquit, <i>nostri nec
+robore Gallos, nec multitudine Hispanos, nec artibus Graecos, nec
+calliditate Poenos, nec sensu naturali<span class = "tag">5</span>
+Italos, sed religionis ac Deorum metu freti ac sacrorum cultu
+superarunt.</i> Quid Papinianus, Deus Jurisconsultorum: Summa ratio est,
+inquit, quae pro religione facit, quae Deorum sacra, cum fieri
+desiissent, exoriente religione Christiana, civitates ac respublicas
+toto terrarum orbe ingentibus calamitatibus conflictari coeperunt, ut
+Graecos et Latinos acerbissimas querelas numini<span class =
+"tag">6</span> Christiano objecisse scribat<span class = "tag">7</span>
+Justinus. Quam quidem criminationem ut dilueret Augustinus, libros de
+civitate Dei scripsisse fertur, non aliam ob causam, quam ut a gravi
+illa<span class = "tag">8</span> contumelia sive vera sive falsa
+Christianos vindicaret, quibus Deorum omnium contemtus objiciebatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>solitudine</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>provocarent</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Desunt haec sex sequentia verba in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Libro 6 de milit. ac domest. Rom. disciplina.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>nativo</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>nomini</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>scribit</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>ista</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Eadem haec fuit Israëlitarum, qui duce Jeroboamo aeterni Dei
+cultum deseruerant, querela: Ex quo sideribus ac coelestibus illis
+luminibus sacra facere destitimus, ab omni felicitate deserti,
+calamitates ac miserias ingentes pertulimus. Gravius etiam argumentum
+est, quod qui sacra Deorum diripuerant, calamitosos exitus semper
+habuerunt. Neque enim solus Luc. Flaccus, Antiochus Nobilis, Menelaus,
+M. Crassus, Herodes, Gabinius, qui sacratum aeterno Deo Hierosolymis
+aurum expilaverat, sed etiam Q. Caepio<span class = "tag">1</span>
+consul, Brennus, sacrilegi Phocenses, Achas caeterique, qui templa
+daemonum diripuere, funestissimis casibus perierunt. Inde aurum
+Tholosanum veterum<span class = "tag">2</span> proverbio usurpatum.
+<span class="pagenum">124</span>
+SENAMUS: Lege divina<span class = "tag">3</span> sanctissime cavetur, ne
+quicquam idolis dicatum detrahatur<span class = "tag">4</span>, capitali
+poena subjecta, vel quia idolo quasi vero Deo sacratum sit, vel quia
+daemones ultores res suas a furibus ubique<span class = "tag">5</span>
+vindicant et condicunt, vel quia idolorum furtum faciunt interdum ut pro
+Diis laribus colantur<span class = "tag">6</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Scipio</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>veteribus</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deuteron. 7. Levitic. 27. Josuae&nbsp;7.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>distrahatur</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice; alii legunt: <i>sibi</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Genes. 31. Judic. 19.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ego quidem sic statuo, eum qui et<span class = "tag">1</span>
+veram religionem et falsa numina, quae pro veris habentur<span class =
+"tag">2</span>, contemnit, summa impietate obligari, qualem fuisse
+accepimus Caligulam Augustum<span class = "tag">3</span>, qui Jovi
+statori contumelias<span class = "tag">4</span> in aurem insusurrabat.
+Idem tamen, cum tonaret, antra metu perterritus subire solebat, et cum
+Vestae simulacrum deosculandum posceret<span class = "tag">5</span>, ad
+terram<span class = "tag">6</span> allidebat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>nec</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>habet</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Suetonius in Caligula.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>contumeliam</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>peteret</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>solum</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Id quidem usitatum est sortilegis omnibus, qui<span class =
+"tag">1</span> hostias exadoratas<span class = "tag">2</span> verbis
+ritualibus proculcant aut rubetas eo cibo pascunt aut imagines Christi
+sagittis feriunt, quasi Deum, quem etiam Deum esse arbitrantur,
+violaturi, idque se facere ac fecisse confitentur, a daemonibus
+persuasi. Nec daemones id suaderent, nisi plane intelligerent,
+sortilegos arbitrari, hostias illas Deos esse<span class =
+"tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>exadorta</i>, vel: <i>consecratas</i>, vel:
+<i>exadorea</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Ita omnes.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Quis igitur dubitet, etiam Deo gratam esse religionem
+paganorum, cujus contemtum daemones ipsi suadere et omnium religionum
+eversionem moliri conantur<span class = "tag">1</span>?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>conentur</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Illud omnibus persuasum esse opinor<span class =
+"tag">1</span>, multo praestabilius esse falsam, quam nullam habere
+religionem, ut in omnibus rerum publicarum gentibus nullum perniciosius
+est <span title = "Greek: anarchia">ἀναρχία</span>, in qua nemo imperat,
+nemo paret, nulla praemia bonis, nulla supplicia peccatis<span class =
+"tag">2</span> irrogantur. Sic nulla est tanta superstitio, quae metu
+divini numinis improbos in officio continere et naturae lege quodammodo
+tueri<span class = "tag">3</span> non possit, cum praemia bonis,
+supplicia peccatis irrogari divino judicio persuasum habeant. Et in eo
+quidem capite<span class = "tag">4</span> Epicurus inexpiabile scelus
+admisit, quod omnem divini numinis metum radicitus evellere conatus, ad
+peccandi licentiam aditus omnes aperire videatur. Itaque
+Narsingarum<span class = "tag">5</span> Indiae pontifices Deorum ac
+daemonum statuas aspectu terribiles ac monstrosissimas in templis
+collocare solent, ut modis omnibus improbi ab injuriosa facinorosaque
+vita numinis terrore prohibeantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>est, opinor</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sceleratis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>continere</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>Et quidem in eo capitalis</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>Marsingarum</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Si demus, eos qui falsam religionem colunt, justo errore
+excusari, quisnam<span class = "tag">1</span> erroris justam causam
+impietati obtendere<span class = "tag">2</span> jure
+<span class="pagenum">125</span>
+queat, cum servus ignavus perinde ut conscius voluntatis, qui jussa
+domini non impleverit, vapulaturus sit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quis non</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>obtrudere</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Ita quidem, si Lucae verbis assentiamur, sed quis adeo iniquus
+judex erit, tam crudelis tyrannus, qui principis edicta, quae subditis
+abdita fuere, violantes<span class = "tag">1</span> capite plectere
+velit?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>violenter</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Si promulgatis legibus humanis omnes obligantur, nec juris
+ignorantia quenquam excusat<span class = "tag">1</span>, quis divina
+lege<span class = "tag">2</span> toto terrarum orbe toties ac tam diu
+promulgata ignorantiam excuset?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>quisquam excusatur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>divinae legis ... promulgatae</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Quodsi leges legibus contrariae sunt et legumlatores
+legumlatoribus<span class = "tag">1</span> hostes, religio religioni,
+pontifices pontificibus pugnantes, quid miseri subditi facient, cum in
+sectas alii alias distrahantur?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>legumlatorum</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: In tanta legum ac religionum inter se dissidentium varietate
+statuendum<span class = "tag">1</span> est, quae sit vera religio, qua
+re comperta etiam illud exploratum et compertum erit, quisnam
+ignorantiam aut animi morbum excusare poterit<span class =
+"tag">2</span>?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>scrutandum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>possit</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quis dubitet veram vel potius solam religionem esse
+Christianam?</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Totus fere terrarum orbis, Asia quanta est, Africa pene tota,
+magna pars Europae ex infinita sectarum diversitate<span class =
+"tag">1</span>, quam quisque adamaverit, eandem omnium
+formosissimam<span class = "tag">2</span> ac praestantissimam esse
+arbitratur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>et infinitae sectarum varietates</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>fortissimam</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Non populorum multitudine optimum religionis genus, sed
+veritatis ponderibus, quae Deus ipse praescripsit, exigere oportet:
+hominis enim proprium est opinari, Dei vero scire<span class =
+"tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>serviri</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Quoniam in disputationem de religionibus<span class =
+"tag">1</span> sensim delapsi videmur<span class = "tag">2</span>,
+priusquam longius progrediamur, explicanda quaestio nobis est, hesterno
+die proposita: an scilicet viro bono de religionibus disputare
+liceat?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>religione</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sumus</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Mihi quidem Plato<span class = "tag">1</span> sapienter dixisse
+videtur: parentem universitatis invenire difficile est et cum inveneris
+pervulgare nefas: <span title =
+"Greek: ton men oun patera tou pantos heurein te ergon kai heuronta eis panta adunaton legein">τὸν
+μὲν οὖν πατέρα τοῦ παντὸς εὑρεῖν τε ἔργον καὶ εὑρόντα εἰς πάντα ἀδυνατὸν
+λέγειν</span>: non quia nefarium sit, ut plerique Tullium Platonis
+interpretem voluisse arbitrantur, sed ne minus latine redderet <span
+title = "Greek: to adunaton">τὸ ἀδύνατον</span> impossibile, ut eodem
+sensu Horatius: <i>Tu ne quaesieris, scire nefas, quem mihi, quem tibi
+finem Dî dederint</i>, quia vulgus rerum sublimium splendorem oculis
+caligantibus ferre non potest, aut si quis acutius videat, nullius tamen
+est tanta vis eloquentiae, ut divinae majestatis arcana complectatur,
+sed multa peccari<span class = "tag">2</span> necesse est. Ac propterea
+Plato<span class = "tag">3</span>, cum de angelis, quos ubique
+<span class="pagenum">126</span>
+Deos appellat, quaestio incidisset: Per Deos, inquit, quaestionem de
+Diis cohibeamus, de iis enim loqui metuo. Itaque praestabilius<span
+class = "tag">4</span> est, omnino tacere, quam temere de re omnium
+sacratissima<span class = "tag">5</span> aut non satis pro dignitate
+disputare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In Timaeo.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>precari</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;In Cratylo.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>probabilius</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>sanctissima</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Mihi quoque de religione<span class = "tag">1</span> sermonem
+serere, periculosum semper visum est, tum quia de Deo aliter quam pro
+dignitate loqui, grave scelus est, tum quia nefas est, cuiquam pietatis
+opinionem, qualiscunque etiam sit, eripere, aut religionem cujusquam
+argumentis in dubium vocare, nisi melius quiddam te<span class =
+"tag">2</span> persuasurum<span class = "tag">3</span> confidas. Omitto
+illud, quod multis exitio fuit, cum alios de suscepta religione
+deturbare conarentur, neque id praestare potuissent. Cujus rei cum multa
+sint exempla, tum vero nullum gravius, quam Flori, Judaeae praesidis,
+quem nostrae gentis pontifex maximus jure amicitiae cum ad unius aeterni
+Dei cultum pertrahere et ab inanibus idolis revocare conaretur neque id
+persuadere potuisset, capitales inimicitias cum potente adversario
+contraxit, unde gens nostra tot ac tantis bellis postea conflictari
+coepit, ut amissa libertate ac sedibus avorum, durissima servitute a
+Romanis opprimeretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>religionibus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>nisi me quiddam a te</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>persuasum</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Ut religio nova melior ac verior sit vetere, non tamen
+evulganda mihi videtur, quia non tantum utilitatis allatura videtur nova
+religio, quantum ex ipsius novitatis contemtu detrahitur de pietate
+veteri, aut certe de mortalibus necessario numinis metu. Ut si quis
+aedificii sua vetustate caduci lapides angulares mutare velit, temere
+fecerit. Illud<span class = "tag">1</span> etiam periculosius, quod
+mutationem religionis sequatur<span class = "tag">2</span>, fere
+conversio ac miserandi rerum publicarum exitus, gravissima bella,
+graviores etiam calamitates a popularibus morbis, a daemonum
+vexatione.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Id</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>sequitur</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Haec certe mutationem religionis incommoda publica fere
+sequuntur, cujus rei causas non satis perspectas habeo.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: An quia vetere religione de mentibus hominum detracta et novae
+religionis nondum insitae<span class = "tag">1</span> contemtu homines
+verum inter et falsum ambigere ac pietatem omnem ex animis eruere
+consueverunt? Tunc enim a daemonibus exerceri ac obsideri solent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>invitae</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: In ea dubitatione nullum est efficacius amuletum, quam precibus
+assiduis ab immortali Deo<span class = "tag">1</span> petere, ut in
+rectum iter deducamur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Vulgo quidem colloquia de religione suscepta ac probata
+disputationis in modum serere, non minus periculosum, quam perniciosum,
+nisi quis divina potestate, ut Moses, aut armis, ut Muhammedes, plebem
+renitentem cogere vi possit. Sed inter eruditos privatim res divinas
+ingerere et explicare, fructuosissimum semper judicavi, quomodo
+Salomonem nostrum in eam disputationem saepe ante pertrahere sum
+conatus, nec potui
+<span class="pagenum">127</span>
+tamen, nisi forsitan metuit, ut de suscepta religione discedere<span
+class = "tag">1</span> cogatur. Sic enim aspides ajunt utramque aurem
+obturare, quo minus magorum illecebris capiantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>decedere</i>.</div>
+
+<p>
+Cum ad haec Salomo vultu demisso<span class = "tag">1</span> nihil
+respondisset, quamquam sperabatur, TORALBA rupto silentio: Verius est,
+inquit, Salomonem a disputationibus de religione abhorrere, cum propter
+eas causas, quas aperuit, tum etiam ne vel avorum religionem ejurare
+videatur, si defensionem deserat, vel in offensionem cujusquam incurrat,
+si pertinacius illam tueri vellet<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt haec duo verba antecedentia in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>velit</i>, vel: <i>debeat</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Quis in tanta voluntatum ac animorum conjunctione, quantam
+inter nos videmus, offensionem deserendo dare aut accipere possit? Illud
+quidem pro Salomone spondeo ac promitto, summam omnibus tum eruditionem,
+tum oblectationem sua oratione semper allaturum, nec quicquam gratius
+mihi futurum, quam ut inter nos summa quisque libertate de religionibus
+disserendo fruatur. Age igitur, Salomo, ut quae mente concepisti ac
+parturis, libere parias.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Ista quidem vis est. Nam quid refert, qua me ratione
+cogatis<span class = "tag">1</span>, cum aut ingratus sim, si de vestra
+erga me benevolentia dubitem, aut iniquus, si metuam argumentorum vi de
+sententia cadere<span class = "tag">2</span>. Sed profecto nostris
+legibus ac moribus de religione disputare prohibemur. Majores quidem
+nostri synagogas publicas ac scholas religionis instituerunt, in quibus
+leges divinas diserte legere atque omni aetati ac sexui interpretari
+solent. Etenim in majorum commentariis legimus, Hierosolymam scholas 481
+olim habuisse<span class = "tag">3</span>; nusquam tamen de religione
+disputare cuiquam licebat, ne leges divinae in dubium vocari viderentur.
+Nam quaecunque disputantur, in opinionem cadunt; opinio autem verum
+inter et falsum ambigit, dubitatio rursus impietatis opinionem parit. Et
+quemadmodum nihil ineptius est, quam geometros suadere aut oratorum<span
+class = "tag">4</span> dicendi copia<span class = "tag">5</span>
+demonstrare velle: ita nihil perniciosius mihi videtur, quam ea, quae
+omnibus demonstrationibus certiora esse debeant et quibus salutis
+fundamenta nitantur, dubia disputatione concutere conari. Et quidem
+memini legisse me in Justini Martyris dialogo cum Tryphone Judaeo, quem
+adeo imperitum et ineptum fingit, ut me lectionis et ineptiarum
+scriptoris<span class = "tag">6</span> valde pigeat (victoriam enim
+dialogistes, quasi miles gloriosus in theatro stans, decernit). Uno
+tamen loco Tryphonem seipsum objurgantem inducit, quod contra morem
+majorum de religione cum illo<span class = "tag">7</span> disputaret.
+Tibi vero, Friderice, qui me pietatis officio de sententia dimovere
+cupis, magnam debeo gratiam; sed cum aetas ingravescat jam mea, vix est
+ut a majoribus insitam mihi religionem ex animo penitus evellere possim.
+Ut autem vos a vestra deducam, vetant non modo
+<span class="pagenum">128</span>
+nostrorum, sed etiam vestrorum pontificum decreta. Quis ergo
+disputationis fructus erit? Aut qua mente feretis, si quae sentiam, ut
+ratio disputandi postulat, libere dicam? Aut quo animo Deum erga me
+futurum sperem, si ejus oracula dissimulatione veri ejurare velim?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>rogatis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>decedere</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Ut scribit Optatus Afer Milevitanus lib.&nbsp;8.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>oratores</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>cupidine</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>ipso</i>.</div>
+
+<p>
+FREDERICUS: Si rerum divinarum perspicua veritas tam clara tibi est,
+Salomo, non video, cur metuere debeas, veris ac perspicuis argumentis
+cedere.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Veritati quidem semper cessi, sed utcunque me cogatis<span class
+= "tag">1</span>, iniquo Marte certabitur, si vobis omnibus obsistere
+velim. Nec acerbius quicquam mihi contingere<span class = "tag">2</span>
+potest, quam ut vestram in me voluntatem disputationibus patiar
+extenuari.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>utcunque cogitatis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>occidere</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Hunc obsecro metum, mi Salomo, abjicere te velim: seu viceris
+seu vincare, nihil tamen de nostro singulari erga te amore detractum,
+etiam prae ceteris omnibus spondeo, recipio, promitto.</p>
+
+<p>
+Hic cum haesitasset<span class = "tag">1</span> Salomo, SENAMUS eum
+intuens: Profecto Senensibus nostris<span class = "tag">2</span> jam
+pridem senatus decreto licuit Academias habere, ea tamen lege
+posita<span class = "tag">3</span>, ne de rebus divinis ac<span class =
+"tag">4</span> pontificum<span class = "tag">5</span> decretis
+disputaretur. Quo<span class = "tag">6</span> edicto unius hominis
+temeritate violato et capitali poena secuta, seditiones in illa urbe ad
+hanc usque diem<span class = "tag">7</span> conquieverunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>haesisset</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Judaeis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>aut</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>pontificis</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Desunt alibi sequentia haec verba usque ad finem
+interlocutionis.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>ad haec usque tempora</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS<span class = "tag">1</span>: Persarum etiam ac Turcarum edictis
+cautum est, ne de religionibus ullae disputationes gerantur. Quod etiam
+reges ipsi Moscovitarum ac Germanorum principes, maximis Augustae
+comitiis, post exitialia diuturnaque bella edixerunt, ne Catholicos
+inter et Augustanae confessionis pontifices de religione
+disputaretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest tota haec Octavii interlocutio in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Non tamen in publicis Academiarum scholis disputationes
+prohibentur, quae modo<span class = "tag">1</span> inter ejusdem
+religionis theologos haberi consueverunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Summa certe astutia dicam, an impietate, Mahummedes cum
+prospiceret, suae religionis arces ac fundamenta facillime<span class =
+"tag">1</span> subversum iri, si admotis argumentis quasi machinis
+oppugnaretur, capitali poena interdixit, ne quis de legibus a se latis
+unquam<span class = "tag">2</span> disputaret.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>facile</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>usquam</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Consimile habemus Justiniani Augusti interdictum, qui vetuit
+de Trinitate ac fide catholica publice contendere.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Periculosius mihi videtur, de suscepta ac probata religione
+inter eos<span class = "tag">1</span>, qui<span class = "tag">2</span>
+semel probarunt, disserere, sive publice sive privatim, quam inter eos,
+qui varias sectas tueri proposuerunt, quoniam pro sua quisque
+<span class="pagenum">129</span>
+acerrime pugnat, qui<span class = "tag">3</span> vero contra suam ipsius
+religionem disserit, eandem expugnare et dubitationibus propositis
+evertere conatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>nos</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Pro his tribus verbis legit alius: <i>inter nos,
+quam</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Pro his septem sequentibus verbis alius legit: <i>qui
+vero suam ipsius religionem deserit</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Veteratorem quendam memini, Lugdunensium praesidem, qui cum
+sectas Lutheranorum inter se discrepantes per se ipsas convelli cuperet,
+sectarum alumnos quasi gladiatores<span class = "tag">1</span>
+committere solebat, ut suis se gladiis mutuo jugularent, non aliter
+quam<span class = "tag">2</span> antiqui Martis sacerdotes post
+exsecrationes<span class = "tag">3</span> legitimas, facibus ardentibus
+inter utrasque acies injectis, proeliandi signum dare consueverunt,
+iidem<span class = "tag">4</span> tamen belli periculis<span class =
+"tag">5</span> repente seipsos subducebant, quos propterea <span title =
+"Greek: pursophorous">πυρσοφόρους</span> appellabant. Ita pleraque
+bellorum incendia maxime ex illis disputationibus excitari solent<span
+class = "tag">6</span>, ad spectaculi fructum. Id etiam<span class =
+"tag">7</span> fecisse videmus Julianum Augustum, cum Arianos ab exilio
+revocaret, ut Catholicorum vim frangeret, nec modo generi Judaeorum
+favebat, ut Christianorum, quos capitaliter oderat, potentiam enervaret
+ac debilitaret, sed etiam Jovis et Apollinis pontifices ac ritus
+paganorum<span class = "tag">8</span> pene antiquatos ad usum revocabat.
+Idem statuas Deorum cum Caesaris statua sic copulabat, ut periculum
+declinari non posset, dum scilicet imperatori debitus honor cum daemonum
+cultu conjungebatur, aut principis contemtu majestatis crimen
+impendebat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Duo haec verba desunt in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ac</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>exercitationes</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>iisdem</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Legit alius: <i>iidem in bello periculoso</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>excitarunt</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>Idem</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>antiquorum</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Apposite M. Tullius<span class = "tag">1</span> illud
+usurpavit, impiam consuetudinem esse, de Diis disputare, sive ex animo
+id fiat, sive simulate, quia<span class = "tag">2</span> nunquam de
+tanta re simulate agendum est, multo minus joco<span class =
+"tag">3</span>, si seriam disputationem contra quam<span class =
+"tag">4</span> sentias susceperis, tuae religionis eversionem moliaris
+necesse est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> De natura Deorum.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Haec sex sequentia verba omittunt alii et legunt:
+<i>simulate quid agendum est</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>jocose</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>quem</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quid si docendi vel discendi<span class = "tag">1</span>
+causa fiat?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>disserendi</i> vel <i>docendi</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Ne id quidem periculo vacat, quia religio versabitur vel in
+scientia, vel in opinione, vel in fide. Si<span class = "tag">1</span>
+in opinione religio est, ambigua illa verum inter et falsum ambigit et
+disputationibus iniquis ac magnis<span class = "tag">2</span>
+labefactatur. Si in scientia, demonstrationem esse oportet, certissimis
+principiis fundatam ac necessariis conclusionibus munitam. Quae autem
+stant<span class = "tag">3</span>, ejusmodi disputationem nullam
+admittunt. At nemo est, opinor, qui religionis cujusque demonstrationes
+tradiderit, etiamsi nonnulli efficere hoc sint conati, sed frustra, quia
+tantum abest ut fides cum demonstratione ac scientia stare possit, ut
+funditus evertatur. Dicitur enim<span class = "tag">4</span> Graece
+scientia
+<span class="pagenum">130</span>
+<span title = "Greek: epistêmê, apo tou epistanein ton noun">ἐπιστήμη,
+ἀπὸ τοῦ ἐπιστάνειν τὸν νοῦν</span>: quia mentem huc illuc distractam
+sola sistere possit. Hic fidem appello theologorum more, non
+dialecticorum, qui argumentis necessariis ac fidem facientibus
+dubiam<span class = "tag">5</span> rei veritatem illustrant<span class =
+"tag">6</span>. At theologi fidem in assensione pura, sine
+demonstratione, collocarunt, et quarum rerum, quamdiu hic vivitur, fidem
+habemus, coelestes animae scientiam adeptae sunt. Fidem autem hujusmodi
+aut infusam aut labore ac studio partam fecerunt, verbi gratia ejusmodi,
+quae lectione aut auditione percipiatur, cum ei assentiamur, quem virum
+bonum et eruditum arbitramur. Quam probitatis et eruditionis opinionem
+si rejicimus, fides amittitur, si vero assentiri pergamus, disputatio
+inanis est, quia hoc vel illud credere collibuit, sive verum sive
+falsum. Nam qui geometrica theoremata docenti assentitur, nec tamen
+intelligit, fidem quidem habet, non scientiam, si<span class =
+"tag">7</span> vero plane intelligit, adipiscitur quidem scientiam, sed
+eodem momento fidem amittit. Fidem autem infusam theologi appellant
+virtutem theologalem, quae Deum tantum sui argumentum ac objectum habet.
+Ea vero<span class = "tag">8</span>, fides divina munere ac concessu
+tributa, si tamen necessaria est et certa<span class = "tag">9</span>,
+ut amitti nequeat, vis est, non fides. Si libera quadam assensione
+nititur, summae impietatis est, argumentis humanis doctrinam, quam Deus
+summa bonitate afflaverit, cuiquam<span class = "tag">10</span> eripere
+conari. Quae cum ita sint, omnino disputationibus de religione abstinere
+oportet.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius codex ita legit: <i>Religio fit ambigua verum inter et
+falsum ac disputationibus magis magisque labefactatur. Si in scientia?
+demonstrationem subesse oportet</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Magis ac magis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>sunt</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Eusebius in demonstratione evangelica. Scotus in proleg.
+sent. qu.&nbsp;45.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>dubiae</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>illustrarunt</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Desiderantur haec septem sequentia verba in aliis
+codicibus.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>porro</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>coacta</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Florentinos accepimus in statu populari edixisse, ne de
+legibus semel susceptis ac probatis disputaretur, quam legem a Lycurgo
+olim latam meministis<span class = "tag">1</span>. Quod si de legibus
+humanis controversias movere non licet, ne ullus ad perrumpendas<span
+class = "tag">2</span> leges proposita disputatione aditus aperiatur,
+quanto minus in legibus divinis id fieri debet, aut si privatim
+periculosum<span class = "tag">3</span>, quanto publice
+periculosius.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Plutarchus in Lycurgo.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>corrumpendas</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>periculose</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Laudabile quidem est, ex antiquissimorum prophetarum institutis
+a disputationibus rerum divinarum abstinere, quod<span class =
+"tag">1</span> de sua quemque religione interpretari oportet, nec
+Christianis liceat, summa suae religionis capita in dubium revocare, nec
+item Judaeis<span class = "tag">2</span> inter ipsos, ut nec
+Ismaëtis<span class = "tag">3</span> quidem inter sese. Sed Ismaëlitae
+hoc amplius, quod nec secum ipsi, nec cum Judaeis aut Christianis de sua
+religione disseri<span class = "tag">4</span> patiantur, absurde illi
+quidem et malitiose. Nam si vera est illorum religio sive superstitio,
+quo verior aut certior, eo ad persuadendum facilior, aut si tantum bonum
+Christianis et Judaeis communicare nolunt, illud profecto est animi
+invidi ac ipsa malevolentia jejuni. Sed verius est, Ismaëlitas et
+Judaeos a disputationibus abhorrere, quod veritatis Christianae
+perspicuam<span class = "tag">5</span> lucem lippis oculis intueri
+nequeant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt haec septem sequentia verba in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Judaei</i> vel: <i>Judaeos</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Ismaëlitae</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>discerni</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>conspicuam</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">131</span>
+CORONAEUS: Curtii<span class = "tag">1</span> sententia mihi probabilior
+fit, ne scilicet Christianis inter seipsos vel publice vel privatim de
+summae nostrae religionis, i.e. de fidei capitibus, contendere liceat,
+ne ambiguis et probabilibus argumentis huc illuc mentes distrahantur, ac
+variis erroribus implicentur<span class = "tag">2</span>, cum<span class
+= "tag">3</span> tamen divinae leges<span class = "tag">4</span> omni
+sexui, omnibus ordinibus, omnibus aetatibus, omnibus locis ad legendum
+et intuendum proponantur, ut lege divina sanctissime cautum est<span
+class = "tag">5</span>. Semper tamen licuit ac licebit, inter varias
+sectarum familias de optimo religionum genere disceptare ac Neophytos,
+Catechumenos, Energumenos, Ismaëlitas, Judaeos, Paganos et Epicureos a
+recta via oblique oberrantes, argumentis, auctoritate, antiquitate,
+eruditione, demonstrationibus perspicuis in rectam salutis viam
+deducere, pro ea<span class = "tag">6</span> quae homini cum homine
+intercedit humanitatis et caritatis conjunctione.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Certum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>impleantur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>dum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>divina lex ... proponatur</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deuteron. II. et III. Josua I. et XXIV.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>per eam ... conjunctionem</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Disputationes istas de religionibus perspicio<span class =
+"tag">1</span> ad nihilum recasuras. Quis enim arbiter tantae
+controversiae futurus est?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>prospicio</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Christus Deus<span class = "tag">1</span>! Sic enim
+spopondit: Si tres in meo nomine fuerint coacti, in medio futurus
+sum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius minus bene: <i>Christianis Deus!</i></div>
+
+<p>
+SENAMUS: At hoc ipsum caput est religionis totius, quod inter
+Christianos et Judaeos, item inter Ismaëlitas et Christianos
+contravertitur: Christus sitne Deus, necne?</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Ad id confirmandum idoneis testibus ac tabulis uti oportet.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Illud etiam ambigitur, qui testes sint idonei, quae tabulae,
+qui fidejussores dari<span class = "tag">1</span> possint, qui non
+egeant fidejussore, ut certa et minime dubia fides adhibeatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>esse</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ecclesia judex erit. Scitum est ac pervulgatum<span class =
+"tag">1</span> illud Augustini: <i>Non crederem evangelium<span class =
+"tag">2</span>, nisi id ipsum etiam ecclesia confirmaret.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>provulgatum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>evangelio</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Gravior etiam controversia est, quaenam sit ecclesia vera?
+Judaei suam esse affirmant, Ismaëlitae infitiantur, Christianus contra
+sibi vindicat, pagani tota India sese antiquitate omnibus praedicant
+anteferri oportere. Itaque Nicolaus Cusanus Cardinalis, vir doctissimus,
+nihil de ecclesia christianorum sibi probandum scripsit, sed hoc,
+inquit, posito fundamento, quod ecclesia per unionem ad Christum
+constituatur, illud assumit, quod in praecipua quaestione positum
+est.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Illud quidem Christiani ac Ismaëlitae confitentur<span class =
+"tag">1</span>, et in eo potissimum cum Ebracis conveniunt, solam et
+veram Dei ecclesiam in gente Israëlitarum fuisse, quae sola toto
+terrarum orbe verissimum unius Dei aeterni cultum tuebatur, sola
+conservatrix foederis aeterni, quod Dei
+<span class="pagenum">132</span>
+digito tabulis lapideis incisum est et sanguine sacratum erat, sola
+legis aeternae litterarumque sacratiorum custos.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>profitentur</i>.</div>
+
+<p>
+FREDERICUS: Ita vero ad Christum usque.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Judaei aeque ac Ismaëlitae N.T. tabulas repudiant<span class =
+"tag">1</span> quasi a Christianis corruptas, tametsi Muhammedes
+evangelica testimonia citare<span class = "tag">2</span> non
+dubitaverit<span class = "tag">3</span>, potissimum in Alcorano Elmeide
+et in Azora duodecima, non tamen in<span class = "tag">4</span> ea, quae
+in Christianorum manibus versatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>rejiciunt</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ciere</i>, vel: <i>adhibere</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>dubitat</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Deest in aliis, qui loco vocis <i>versatur</i> legunt:
+<i>versantur</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si sola scriptorum auctoritate religionis verae fundamenta
+nituntur, expedita res erit Pythagoraeorum, vetere decreto: <span title
+= "Greek: autos epha">αὐτὸς ἔφα</span> Sin ea verborum obscuritas est,
+ut in varios sensus trahi possit, ad arbitros, i.e. ad sapientes, res
+deducenda erit.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Sed etiam illud dubitatur, qui sint sapientes? si enim aliorum,
+i.e. stultorum, judicio sapientes putantur, stulti sunt et suo judicio
+furiosi.</p>
+
+<p>
+TORALBA: De sua quemque arte peritum consulere solemus, neque etiam<span
+class = "tag">1</span> opifices sine usu et certissimis rationibus credi
+sibi volunt; falli tamen possunt, si demonstratione vacant. Rerum autem
+divinarum fides ac constantia ab unius Dei auctoritate dependet, qui nec
+falli, nec fallere potest, quae quidem auctoritas omnibus omnium
+demonstrationibus, argumentis, tabulis ac testibus longe
+praeponderat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>enim</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Vera profecto sit religio, quae Deum auctorem habet, necesse
+est, sed num hujus legis<span class = "tag">1</span> aut illius auctor
+sit, hoc opus, hic labor est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Cum sacerdotes Apollinem<span class = "tag">1</span>, quem
+Chaldaei Bahalem vocant, pro Deo colendo proponerent, Helias propheta
+coram Achabo rege periculum fieri jussit, ea conditione, ut is pro vero
+Deo haberetur, in cujus hostia flamma coelitus delapsa sacrificium
+consumsisset. Cum Apollinei pontifices Camarin<span class =
+"tag">2</span> ardentissimo aestatis sole preces ac vota ingemerent<span
+class = "tag">3</span> atque ex ipso vultu et venis cruorem
+elicerent<span class = "tag">4</span>, Helias ironia eleganti cum altius
+vociferandum esse diceret, inclinante sole ad occasum ipse tribus verbis
+flammam de coelo detraxit, quae voracissime hostiam, altare, lapides
+derepente consumsit, aquas etiam in silices effusas celerrime hausit,
+cujus portenti spectaculo rex ipse cum populo attonitus, Deum aeternum
+confiteri, Helias vero 450 solis sacerdotes trucidari jussit. Paulo post
+imbres, quos toto triennio ac mensibus<span class = "tag">5</span> sex
+Helias precatione sua cohibuerat, contraria rogatione abundanter effusi
+sunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>Apollinis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ab habitu fumoso dicti.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ingeminarent</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;1 (3) Reg.&nbsp;18.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>et menses</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Optarem ego nunc Heliam quendam periculum coelesti prodigio
+spectantibus<span class = "tag">1</span> regibus ac populis facere,
+quaenam ex tot ac tam multis religionibus optima sit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>spectabilibus</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">133</span>
+SALOMO: Vetabat lex divina<span class = "tag">1</span>, Deum, quis
+aut<span class = "tag">2</span> qualis sit, experiri, nec nisi Deo
+jubente Helias id facturus fuisset. Nulla portenta perfidos, nulla
+prodigia movent sceleratos. Videtis hoc tanto ac tali prodigio Heliam
+nihil profecisse, nam paulo post ad cultum Bahalis relapsus est cum
+populo rex Achabus, Helias vero ab Isabella ad caedem designatus, nisi
+fuga sibi consuluisset. Nec vero usquequaque<span class = "tag">3</span>
+terrarum tot ac tam stupenda miracula commemorantur, quam quae universo
+populo Israëlis spectante facta legimus. Quae probatio verae religionis
+certior fieri potest?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Exodi 17. 1 Reg.&nbsp;18.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>qui et</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Vera religio mihi probanda videtur ecclesiae auctoritate,
+sacrae scripturae veritate, antiquitate ipsa, oraculis divinis,
+prodigiis coelestibus, rationibus perspicuis.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Rabbi Moses Rambam brevius rem contraxit ac tria<span class =
+"tag">1</span> tantum nostris credenda proponit, scilicet
+demonstrationem, sensum<span class = "tag">2</span> et oracula
+prophetarum; caetera, inquit, credi possunt, sed nulla necessitate.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>duo</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>sensuum</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si fides oraculis habetur, extat vetus oraculum Apollinis, qui,
+consultus de infinita religionum varietate, quaenam esset optima,
+respondit uno verbo: Antiquissima. Cum rursus ambigeretur, quaenam esset
+antiquissima, respondit: Optima.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Sic mihi persuasum, etiam si nullis oraculis testata res esset,
+optimam tamen religionem esse antiquissimam. Est enim tanta fides
+antiquitati<span class = "tag">1</span>, ut sua se auctoritate facile
+sustentare possit. At novae religiones, nova sacrificia, nova
+sacramenta, novi ritus, novae leges, nova consilia<span class =
+"tag">2</span>, novae ecclesiae, nova decreta, novi mores florentissimas
+quaeque civitates funditus everterunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>antiquitatis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>concilia</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Hoc quidem grave praejudicium est pro catholica romana
+ecclesia adversus novae religionis creatores<span class =
+"tag">1</span>. Quamobrem decernatur, si placet, quae sit antiquissima
+religio, ut<span class = "tag">2</span> etiam pateat, quae sit optima,
+nam altero cognito utrumque cognitum erit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>creaturas</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>vel etiam quae sit etc</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ne, obsecro, pergamus eo, quo itur, sed quo eundum est Nam
+divina lex<span class = "tag">1</span>, quam Christiani et Israëlitae
+probant, sanctissime vetat, consulere daemones, aut Manium<span class =
+"tag">2</span> Deorum oracula exquirere, aut fidem ullam iis habere. Ob
+id enim Ochosiae regi aegrotanti<span class = "tag">3</span> nunciatum
+est ab Helia, male periturum, quod Bahalem, quem Graeci Apollinem
+appellant, de valetudine et salute consuluisset. Erat enim in more
+positum et optimis quibusque principibus consuetum, si qua de re
+dubitarent, aut aliquid gravius suscepturi essent, Deum consulere,
+quibus respondebatur in somniis et visionibus nocturnis, si prophetiae
+domum haberent, sin minus, per aliquem ex prophetis; si vates nullus
+esset, per pontificem. Propheta quidem oratione
+<span class="pagenum">134</span>
+perspicua, quae divinitus acceperat, rogantibus respondebat, sed
+pontifex sacras vestes indutus ex<span class = "tag">4</span> aurea
+tabula, in qua duodecim gemmae<span class = "tag">5</span>, duodecim
+tribuum insculpta nomina continebantur<span class = "tag">6</span>, quid
+futurum esset, conjectura quadam consequebatur<span class =
+"tag">7</span>, ex insueto gemmarum fulgore, si felicem, vel
+obscuritate, si miserum exitum res esset habitura, vel etiam ex
+eminentia litterarum, ex quibus dictum infitians vel affirmans
+eliciebatur. Ac propterea Balaamus<span class = "tag">8</span> vates
+populum Israëliticum beatum praedicavit, quod nulla daemonum aut magorum
+contagione violaretur, sed opportune oracula sua divinitus reddita
+exaudiret. Quodsi nefas est, daemonem Apollinem audire<span class =
+"tag">9</span>, quanto sceleratius, religionis arbitrum<span class =
+"tag">10</span> accipere, cum omnium religionum eversionem moliatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deut. 18. Levit,&nbsp;20.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>inanium</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>agonizanti</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>pontifex sacra veste indutus
+et</i>&nbsp;etc.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>gemmis</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Josephus in antiqq.&nbsp;jud.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>consequentia</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Num. cap. 23 et seqq.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>consulere</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>arbitrium</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Imo<span class = "tag">1</span> vestram, Salomo, religionem ut
+optimam probavit, sic etiam<span class = "tag">2</span> de optimo
+religionum genere consultus respondit<span class = "tag">3</span>:</p>
+
+<div class = "verse close">
+<span title =
+"Greek: Mounoi sophian lachon, autar Hebraioi">Μοῦνοι
+Χαλδαῖοι σοφίαν λάχον, αὔταρ Ἑβραῖοι</span><br />
+<span title =
+"Greek: Autogenêton anakta sebazomenoi theon hagnôs">Αὐτογένητον
+ἄνακτα σεβαζόμενοι θεὸν ἁγνῶς</span>,</div>
+
+<p class = "close">
+i.e. soli Chaldaei sapientiam nacti sunt, Ebraei vero Deum aeternum pie
+colunt. Item de Judaeorum gente<span class = "tag">4</span> consultus,
+ita respondit:</p>
+
+<div class = "verse close">
+<span title = "Greek: Hêde theon basilêa kai gennêtêra pro pantôn">Ἥδε
+θεὸν βασιλῆα καὶ γεννητῆρα πρὸ πάντων</span>,<br />
+<span title = "Greek: Hon tremetai kai gaia kai ouranoi êde thalassa">Ὃν
+τρέμεται καὶ γαῖα καὶ οὔρανοι ἠδὲ θάλασσα</span>,<br />
+<span title = "Tartarioi te muchoi kai daimones ekphrittousi">Ταρτάριοι
+τὲ μυχοὶ καὶ δαίμονες ἐκφριττουσι</span>,</div>
+
+<p class = "close">
+i.e.</p>
+
+<div class = "verse close">
+Illa Deum regem pure colit omnipotentem,<br />
+Quem mare, quem tellus ingens, quem sidera coeli,<br />
+Quem genii exhorrent, metuit quem maris<span class = "tag">5</span>
+abyssus.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Hinc</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>enim</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Eusebius in praepar. evang. Lactantius. Justinus
+Martyr.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>regno</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>immanis</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ista quidem sunt principum Christianorum seu discipulorum
+Christi, qui etiam genere Judaei et Judaeorum religionem vulgo profiteri
+putabantur<span class = "tag">1</span>, inventa, ut antiquitatis speciem
+Christianae religioni conciliarent<span class = "tag">2</span>, nec
+tamen, quod si<span class = "tag">3</span> mille Apollines religionem
+Judaeorum optimam judicarent omnium, fidem ullam haberemus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>profitebantur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ostenderent</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>nec si</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS<span class = "tag">1</span>: Immo verius est, Apollinem<span
+class = "tag">2</span> daemonem Hebraeorum et Chaldaeorum religionem ac
+sapientiam simul contulisse, ut ambiguitate proposita utramque aboleret,
+ut non ita pridem apud Juliacenses<span class = "tag">3</span> in vico
+Laemi<span class = "tag">4</span> quidam maleferiatus Curio daemonem
+rogavit<span class = "tag">5</span>, cur puellam, quam possidebat<span
+class = "tag">6</span>, tam sollicite ad missam urgeret? an sacrificium
+illud salutare hominum generi arbitraretur? Huic daemon: Amplius,
+inquit, deliberandum mihi censeo. Nam si respondisset, salutarem esse
+missam, Lutherani ob id ipsum rejiciendam esse censuissent; sin
+rejecisset,
+<span class="pagenum">135</span>
+Catholici salutarem esse dixissent. Itaque ambiguo responso utrisque
+illusit. Alias idem sacrificulus daemonem rogavit, qui monachum<span
+class = "tag">7</span> obsidebat, quisnam esset? Sum, inquit, Matthias
+Durensis Abbas, nec prius obsessum dimittam, quam Trevirim
+profectus<span class = "tag">8</span> virginem Mariam placaverit, quod
+pictori statuae virginis non cumulate satisfecerit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Apollineum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Julianenses</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>Leoni</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Wierus de praestigiis.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>obsidebat</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>moechum</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>Trevirini praefectus</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ne Apollinis oracula cum responsis obsessorum confundamus,
+semper existimavi, oracula Christianae religionis primordio magna sui
+parte a Graecis conficta, prout quisque hanc vel illam religionem
+probaret aut improbaret, ut contraria legimus apud Porphyrium iis, quae
+ab Eusebio et Lactantio commemorantur; cujusmodi est illud:
+rogantibus<span class = "tag">1</span>, qualis futurus esset Messias,
+respondisse fertur Apollo: Mortalis erit secundum carnem i.e. <span
+title = "Greek: thnêtos estai kata sarka">θνητὸς ἔσται κατὰ
+σάρκα</span>. Simile<span class = "tag">2</span> est etiam illud
+oraculum, quod Augusto patri redditum ferunt: Puer, inquit, Hebraeus
+Deus rex me fugere<span class = "tag">3</span> cogit<span class =
+"tag">4</span>; quasi Suetonius, Dio, Tacitus, qui levissima quaeque
+Augusti somnia scriptis prodiderunt, oraculum tanti ponderis ac momenti
+omissuri fuissent. At etiam M. Tullius<span class = "tag">5</span>, qui
+nascente Augusto consulatum gerebat, scribit, Apollinis oracula pridem
+conticuisse, ut jam nihil contemtius esset. Si tantum erat silentium
+Apollinis ante Tullium, qui<span class = "tag">6</span>
+trecentesimo<span class = "tag">7</span> post anno<span class =
+"tag">8</span> tot ac tam multa oracula, quae petita legimus,
+effudisset?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addit alius: <i>Judaeis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Aliue: <i>Consimile</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>facere</i>, vel: <i>tacere</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Suidas verbo Augustus. Nicephorus Callistus l. 1
+c.&nbsp;17.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Libr. de divinatione.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Ita omnes codices.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>trecentos post annos</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Quam<span class = "tag">1</span> diuturni silentii causam
+Plutarchus<span class = "tag">2</span> ad interitum daemonum referendam
+putavit. Porphyrius vero Apollinis oraculum editum de silentii causa non
+ad illum Deum Hebraeum et regem, sed ad Jovem traxit: <span title =
+"Greek: Oichetai">Οἴχεται</span>, inquit, <span title =
+"Greek: oichetai Apollôn epi phlogos kai biazetai ouranios phôs Zeus esti">οἴχεται
+Ἀπόλλων ἐπὶ φλογὸς καὶ βιάζεται οὐράνιος φῶς Ζεῦς ἐστὶ</span>. Quis
+autem, nisi plano demens, foeminam a daemone obsessam ore furente ac
+rabie spumante, ut Plutarchus, Heraclitus ac Basilius scripsere, ambigua
+voce balbutientem de futuris rogare velit? saepius enim aures foeminarum
+pudendis admovere oportebat, ut responsa audirentur; cujusmodi<span
+class = "tag">3</span> sagam Coelius Rhodiginus in oppido Rhegio se
+scripsit vidisse, quae pudendis obloquebatur, de praeteritis quidem
+perspicue, de futuris obscurissime respondebat. Eo tamen erupit
+amentiae<span class = "tag">4</span>, ut talium sagarum responsa pro
+divinis oraculis venditarent<span class = "tag">5</span> non modo
+imperiti homines, verum etiam ipsi, qui summam eruditionis ac sapientiae
+opinionem de se ipsis excitarant, Justinus, inquam, Eusebius,
+Lactantius, Porphyrius. Credite, inquit Justinus, credite vetustissimae
+Erythreae Sibyllae, cujus libros toto terrarum orbe servari
+contigit<span class = "tag">6</span>. Quin etiam Sibyllarum oracula,
+versibus Graecis excusa, latine facere ac non ita pridem evulgare non
+dubitavit Castalio, in quibus biblica historia brevissime contracta
+est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Tam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;In libro de oraculorum defectu.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>cujus</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>amentia</i>, vel: <i>dementia</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>putarent</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>contingit</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">136</span>
+OCTAVIUS: Ego Sibyllas omnes daemonum contubernio infames esse non
+dubito, nec ullum impiae superstitionis argumentum majus<span class =
+"tag">1</span> esse opinor, quam quod Sibyllarum oraculis quasi
+fatis<span class = "tag">2</span> sustentatur. Atque in eo quidem
+Tertullianus<span class = "tag">3</span> graviter mihi labi videtur, qui
+religionis Christianae probationem ex eo potissimum exquirit, quod
+daemones in obsessis occulta quaeque rogantibus Christianis proderent,
+Christi sapientiam et virtutem laudantes, caeteris vero paganorum
+sacerdotibus nihil responderent. Iisdem Sibyllarum responsis Dei nomen
+quadrisyllabum esse denunciatur, ac ne quis sacrum illud Hebraeis
+tetragrammaton aeterni Dei proprium cogitaret, tres priores syllabas
+duarum litterarum, postremam trium esse, ac totum quatuor vocalibus et
+quinque consonantibus constare, idque consistere numerum MDCCXI,
+quem<span class = "tag">4</span> Cardanus
+<span title = "Greek: arsenikon">ἀρσενικὸν</span> esse putavit,
+sed suo merito irrisus est,
+quod numeri litterarum minime congruant, tametsi caeteri conveniant; qui
+vero subtilius discusserunt, non aliud quam dictionem <span title =
+"Greek: phaosphoros">φαοσφόρος</span> syllabas quatuor, totidem vocales,
+quinque consonantes, tres priores syllabas duarum, quartam trium
+litterarum praescriptum numerum continere judicarunt. Quo quidem oraculo
+solem luciferum i.e. <span title = "Greek: phaosphoron">φαοσφόρον</span>
+seu Apollinem miseris hominibus colendum quasi Deum proposuit daemon
+ipse Apollineus<span class = "tag">5</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>magis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>fundamentis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;In Apologetico.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>quod</i>.</div>
+
+<table>
+<tr>
+<td class = "footnote">
+<b>5.</b>&nbsp;<span title = "Greek: ph">φ</span> =</td>
+<td class = "footnote">500</td><td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class = "footnote">
+<span title = "Greek: a">α</span> =</td>
+<td class = "footnote">1</td><td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class = "footnote">
+<span title = "Greek: o">ο</span> =</td>
+<td class = "footnote">70</td><td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class = "footnote">
+<span title = "Greek: s">ς</span> =</td>
+<td class = "footnote">200</td><td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class = "footnote">
+<span title = "Greek: ph">φ</span> =</td>
+<td class = "footnote">500</td>
+<td class = "footnote">
+&nbsp;&nbsp;<span title = "Greek: phaosphoros">φαοςφόρος</span></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class = "footnote">
+<span title = "Greek: o">ο</span> =</td>
+<td class = "footnote">70</td><td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class = "footnote">
+<span title = "Greek: r">ρ</span> =</td>
+<td class = "footnote">100</td><td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class = "footnote">
+<span title = "Greek: o">ο</span> =</td>
+<td class = "footnote">70</td><td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class = "footnote">
+<span title = "Greek: s">ς</span> =</td>
+<td class = "footnote">200</td><td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>1711</td><td></td>
+</tr>
+</table>
+
+<p>
+SENAMUS: Ego vero nomen <span title =
+"Greek: phaosphorou">φαοσφόρου</span> seu Luciferi,
+lacis totius creatori optime
+convenire judico, qui solus ab humanis mentibus tenebras ac caliginem
+dispellere possit.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Ea fraus est daemonum, falsa veris confundere, quo facilius
+imperitos fallere queant et admirationem sui concitare, nihil tamen nisi
+a furentibus respondebatur. Legistis<span class = "tag">1</span>, in
+antro<span class = "tag">2</span> Lepadio Trophonio, Mopsitanos<span
+class = "tag">3</span> dormientes somniis perterritos ac furentibus
+similes oracula fudisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Pausanias in Achalcis.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Mopsi fano</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: At cum Epicuraei quidam oracula Mopsi coram Asiae Proconsule
+irriderent<span class = "tag">1</span>, rusticum quendam ad Mopsum
+miserunt cum obsignata epistola, in qua nihil aliud quam illud, utrum
+bovem atrum, an album sibi mactari vellet? Rusticus<span class =
+"tag">2</span> in fano obdormiverat, somno<span class = "tag">3</span>
+<span class="pagenum">137</span>
+excitatus, ad Epicuraeos cum epistola obsignata rediit, nihil tamen
+aliud se audisse retulit, quam vocem cujusdam susurrantis illud: Atrum.
+Quo audito proconsul impietatis Epicuraeos coarguit ac Mopso deinde
+sacra facere non destitit. Sed audiamus Herodotum<span class =
+"tag">4</span>, cujus aetate loquacissimi fuere omnes Apollines. Is enim
+scribit: Cnidios, cum Isthmum Halicarnassi perfodere conarentur, nec
+quidquam proficerent, caementis in oculos obsilientibus, aut latomis se
+ipsos vulnerantibus, ad Pythiam<span class = "tag">5</span> profectos
+responsum hoc tulisse: Isthmum neque aggerate, neque fodite; Jupiter
+namque ipse, si voluisset, fecisset insulam! Illi accepto responso ab
+opere destiterunt. Deum quidem ista<span class = "tag">6</span>
+decrevisse argumento est, quod Demosthenes, Demetrius Poliorcetes<span
+class = "tag">7</span>, Caligula, Nero, Domitianus, qui Isthmum Corinthi
+perfodere sunt conati, vel caesi vel capti, vel ab hostibus prostrati
+fuere, quod vel oracula divina contemnere, vel naturae statum et ordinem
+perrumpere conarentur. Quid? cum Athenienses, variis cladibus et morbis
+popularibus oppressi, Apollinem consulerent, respondit, suam aram
+duplicari oportere; erat enim cubica. Fabri cubum cubo supposuerunt<span
+class = "tag">8</span> imperite<span class = "tag">9</span>. Cum pestis
+multo magis quam antea grassaretur, iterum Apollo consultus respondit:
+aram non esse duplicatam. Itaque Geometras tota Graecia arcessiri
+oportuit, ut ara cubica duplicaretur,
+quod tandem<span class = "tag">10</span> Plato cum
+<span title = "Greek: mesolabô">μεσολάβῳ</span>
+praestitisset, exhausta civibus urbe,
+caedes<span class = "tag">11</span> conquievit. Advertite, obsecro,
+daemonem <span title = "Greek: geometrikôtaton">γεομετρικώτατον</span>
+Atheniensibus rem omnium difficillimam proposuisse, scilicet cubum
+duplicare, quod mortalium nullus adhuc demonstratione, sed physica
+tantum ratione consequi potuit. Oportuisset enim duabus lineis,
+quibuscunque datis, duas medias proportionales invenire, quod nullus
+adhuc conficere potuit. Nicolaus Cusa<span class = "tag">12</span> id
+tentavit, Orontius<span class = "tag">13</span> id se esse assecutum
+jactavit<span class = "tag">14</span>, ex eoque <span title =
+"Greek: tetragônismon">τετραγωνισμὸν</span> penitus ignotum
+demonstrasse. Sed ejus paralogismum<span class = "tag">15</span>
+Nonius<span class = "tag">16</span> Lusitanus ac Buteo Delphinas
+perspicue<span class = "tag">17</span> docuerunt. Sic Apollo
+admirabilitatem sui multo quam
+antea majorem excitavit, quam<span class = "tag">18</span> Plato bona
+fide auxit<span class = "tag">19</span>, cum ab Aegyptiis<span class =
+"tag">20</span> eruditus praedicaret: Apollinem hoc responso Athenienses
+a luxu, libidine, crapula, rapinis ad honesta ingenuarum artium studia
+revocare voluisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Plutarchus de oraculorum defectu.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>qui</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>a sono</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;L. 1 cp.&nbsp;44.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii false: <i>Phidiam</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>ita</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;In textu: <i>Polycrates</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>imposuerunt</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>imperiti</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>etiam</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Deest in aliis.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>Chusa</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;In libro de quadrat. circuli.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alibi: <i>putavit</i>.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Alius: <i>parallelismum</i>.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Alius: <i>Navius</i>.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Alii: <i>perspicere</i>.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;Desunt haec quatuor verba in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>19.</b>&nbsp;Plutarchus de daemonio Socratis.&nbsp;
+<b>20.</b>&nbsp;Alius: <i>Aegyptio</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si fabri cubicam argillae massam arae cubicae aequalem
+fecissent et ad pondus tantundem adjecissent, tum utramque massam simul
+coagmentatam figura cubica finxissent, nullo negotio expedita res erat
+physica ratione.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Apollinis aeque ac Bahalis oracula seu vera seu falsa a
+<span class="pagenum">138</span>
+daemonibus profecta fuisse, nemini dubium esse potest, in rem eam
+penitus intuenti. Nunquam<span class = "tag">1</span> enim Pythia
+sacerdos respondit, nisi furibunda, ore spumante, turgido gutture,
+oculis torvum intuentibus, saepe etiam pudendis obloquentibus, aut
+clausa bucca vel ex intimo pectore verbis erumpentibus. Quo etiam<span
+class = "tag">2</span> statu sacerdotes Indicos fuisse legimus ante
+Hispanorum adventum, qui daemonum cultus, sortilegia et sacrificia
+humana sustulerunt. Oracula vero divina prophetis tantum concessa ac
+munere Dei contigisse lex divina<span class = "tag">3</span> perspicue
+docet, et a prophetis reddebantur non furenti, sed tranquilla mente et
+valde quieta ac constanti. Neque vero vigilanti cuiquam mortalium,
+praeterquam uni Mosi, Deum apparuisse divina lex aperte declarat;
+caeteris prophetis non nisi dormientibus, seu somniis seu visionibus
+nocturnis, quae decem omnino generibus complexus est Moses Rambam.<span
+class = "tag">4</span> Paucissimis tamen lux infusa divinitus toto vitae
+decursu contigit ut Samueli, Heliae, Helisaeo, Isaiae. Quoties enim in
+sacris litteris illud occurrit, Deum vel angelum domini locutum,
+prophetia est in somno vel visione dormienti patefacta, ut visiones
+Abrahae et colloquia Dei cum illo ac caeteris omnibus praeter Mosen.
+Quod arcanum qui non percipiunt animo, variis erroribus implicantur.
+Interdum tamen vigilantibus, quid factu sit opus, suggeritur, sed id fit
+intimis animi sensibus, angeli procurantis officio.<span class =
+"tag">5</span> Dormientibus vero saepe voces divinae exaudiuntur aut
+vellicationes aut etiam terrores sentiuntur<span class = "tag">6</span>,
+quo pertinet illud Elihu Jobi<span class = "tag">7</span> instruentis:
+<i>Semel</i>, inquit, <i>Deus loquitur et iterum, si homo non advertit
+in somniis, in visu nocturno, quando sopor<span class = "tag">8</span>
+dormientes obruit<span class = "tag">9</span>, tunc aurem hominibus
+vellicat ac divinam vocem<span class = "tag">10</span> velut
+expresso<span class = "tag">11</span> sigillo consignat, ut tenuibus
+probitatem, potentibus superbiam eripiat.</i> Cui congruit illud
+Isaiae<span class = "tag">12</span>: <i>Deus</i>, inquit, <i>summo
+diluculo vellicavit mihi aurem, ut audirem, aperuit mihi aurem, ego vero
+praebui me obsequentem.</i> Hanc autem<span class = "tag">13</span>
+vellicationem auris nemo plane nisi expertus intelligit.<span class =
+"tag">14</span> Prophetis quidem nostris vaticinia admirabilia et in
+multa saecula prodita fuere, quibus populorum strages et<span class =
+"tag">15</span> excidia civitatum, imperiorum conversiones, caedes
+principum calamitosae denunciantur<span class = "tag">16</span>, quae re
+ipsa statis temporibus, ac tantis post aetatibus comperta fuere. Ab iis
+ergo prophetarum vocibus ac scriptis oracula petenda, ab iis<span class
+= "tag">17</span> solis verae religionis testimonia sunt exquirenda.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Neque</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>in</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Num.&nbsp;12.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;In libro More nevochim.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;1 (3) Reg. 13.&nbsp;16.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>sensuum</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Hiob 33, 14&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>super</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>opprimit</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alii: <i>ac doctrinam</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>impresso</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Jesaiae 50, 4&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alius: <i>Sane autem</i>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alius: <i>intelliget</i>.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Alii: <i>denunciarentur</i>.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Alii: <i>ex his</i>, vel: <i>et iis</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Prophetarum quidem principes ab Abrahamo et Israelitis
+arcessere oportet, nec tamen omnes videmus. Videmus enim Bileamum<span
+class = "tag">1</span>,
+<span class="pagenum">139</span>
+genere Chaldaeum, etiam oracula divinitus hausisse et conversionem
+rerum publicarum admirabiles duo millia annos ante percepisse<span class
+= "tag">2</span> animo, quam contigissent. Item Jobum, Heliam,
+Helisam<span class = "tag">3</span>, Arabes ante legis <ins class =
+"correction" title = "text reads ‘promu gationem’">promulgationem</ins>
+divinis oraculis claruisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Num.&nbsp;23.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>hausisse</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Helipham</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si vera somnia rerum praesentium aut futurarum prophetiae<span
+class = "tag">1</span> nomine veniunt, innumerabiles prophetae futuri
+sunt. Ecquis enim est, cui non appareat in somniis ac visionibus
+nocturnis verum<span class = "tag">2</span> quiddam, quod aliter scire
+non potuisset? Quin etiam sceleratis somnia saepe verissima occurrunt.
+Nam<span class = "tag">3</span> Philostratus<span class = "tag">4</span>
+tyrannus se a Jove praecipitem de coelo deturbari somniavit, paullo
+antequam interficeretur. Item Caracallae imperatori visum est in
+somniis pridie quam necaretur, se a Severo patre suo<span class =
+"tag">5</span> perculsum ac vocem patris principis<span class =
+"tag">6</span> audivisse acerbe illum increpantis: En praemium fraterni
+parricidii! nam Caracalla jusserat Getam occidi. Plenus est Artemidorus,
+plenae historiae talium somniorum. Et quidem Synesius ille<span class =
+"tag">7</span> Christiamis pontifex librum <span title =
+"Greek: peri tôn enupniôn">περὶ τῶν ἐνυπνίων</span> scripsit,
+in quo vaticinia non modo hominibus, verum etiam brutis ipsis
+animantibus communicari scribit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>prophetico</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>rerum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;(Artemidorus).&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>Pisistratus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>sica</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Deest in aliis.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>ipse</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quaedam somnia vera sunt, plurima tamen falsa, ut quae ab animi
+perturbatione<span class = "tag">1</span> ac curis ad animos derivantur.
+<i>Multas curas sequuntur somnia</i>, inquit sapientiae magister<span
+class = "tag">2</span>, <i>et ubi multa somnia, plurimae sunt
+vanitates.</i> Saepius etiam a ciborum varietate et copia somnia
+contrahuntur, sed iis, qui pura mente a sordibus, a libidine, a curis
+inanibus, a cupiditatibus vacui, sobrii dormiunt, saepius somnia vera et
+somniis praestantiora visu objiciuntur, quibus turpia declinare, honesta
+prosequi aut futura scire docentur, quae in universum communi quadam
+appellatione vaticinia dici possunt. Prophetia vero singulari quadam
+appellatione dicitur divina vis, Dei munere et concessu<span class =
+"tag">3</span> tributa ad futura prospicienda ac denuncianda, quae<span
+class = "tag">4</span> non tantum veteribus, sed his quoque
+temporibus<span class = "tag">5</span> accidit. Quod enim legitur in
+Hebraeorum commentariis, prophetiam post reditum ab exilio desiisse, non
+eo pertinet, ut nulla deinceps somnia Hebraeis divina contigerint, sed
+ut intelligamus, Dei vocem ad prophetas fieri desiisse, ut ejus mandata
+legesque<span class = "tag">6</span> principibus ac populis<span class =
+"tag">7</span> annuuciarentur. Neque enim desunt quamplurimi, qui pro
+sua aut aliorum salute jussa in somniis divinitus accipiant, vel ut
+hostium insidias effugiant, vel ut a vitiis abstineant, vel ut ab
+impietate et superstitione ad veram religionem deducantur, sive<span
+class = "tag">8</span> de rebus dubiis fiant certiores. Et quidem vera
+somnia et visa nocturna efficaciora sunt ipsis actionibus vigilantium,
+<span class="pagenum">140</span>
+ut cum Abrahamus dormiens sibi pro salute urbium Sodomae et Gomorrhae
+precari videretur et<span class = "tag">9</span> cum Deo familiariter
+colloqui; non minus efficax illa supplicatio exstitit, atque nescio an
+non efficacior, quam si vigilans ea petiisset<span class =
+"tag">10</span>. Item Salomo in somniis sapientiam a Deo precari sibi
+videbatur<span class = "tag">11</span>, quae precatio in somniis tam
+efficax exstitit, ut eodem<span class = "tag">12</span> somnio Deus
+responderit, se preces illius exaudiisse ac sapientiam illi tantam
+afflavisse, quantam mortalium antea aut postea<span class =
+"tag">13</span> nemini.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>perturbationibus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ecclesiastes 5, 2&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>consensu</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>saepe</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>ne</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>populo</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>ac</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Desunt haec quinque verba sequentia in alio codice.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>illam praestitisset</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;1 (3) Regum&nbsp;3.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alibi: <i>eidem</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>et postea</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Si summam religionis ac salutis nostrae ad inania somnia
+revocaremus<span class = "tag">1</span>, actum de religionibus est. Jam
+enim pridem Paulus admonuit<span class = "tag">2</span>, a falsis
+prophetis studiosissime cavendum, nec si angelus coelo delapsus in
+terram<span class = "tag">3</span> aliud doceat, quam quae ab eo tradita
+sunt, ei assentiendum. Quo satis innuit, non vates novos aut<span class
+= "tag">4</span> Apollines aut<span class = "tag">5</span> oracula
+cujusquam exquirenda<span class = "tag">6</span> ad optimum genus
+religionis dijudicandum, cum aperte<span class = "tag">7</span> doceat,
+esse Christianum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>revocamus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Galat.&nbsp;1.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>in terras</i>, quae verba in aliis plane
+desunt.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>non</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>non</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>cuiquam exoptanda</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Duorum horum verborum loco legit alius:
+<i>verum</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Quoniam Judaei non modo Paulum, verum etiam Novi Testamenti
+tabulas omnes, Ismaelitae vero Christiana<span class = "tag">1</span>
+scripta<span class = "tag">2</span> omnia repudiant, aliis testibus
+nobis utendum est. Nihil autem mihi commodius videtur, quam decernere,
+quae<span class = "tag">3</span> sit antiquissima religio, hanc<span
+class = "tag">4</span> enim optimam fore, maximum erit argumentum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Christianorum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>quaenam</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>sane eam</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si optimum genus religionis antiquitate ipsa metimur, altius
+nobis ab ipso totius humani<span class = "tag">1</span> generis parente
+origo est petenda. Hunc enim optimis moribus, optima disciplina, optima
+scientia<span class = "tag">2</span>, optimis denique animi virtutibus a
+Deo exornatum<span class = "tag">3</span> oportet, cum ab eodem
+sanctissimam linguam didicisset. Neque enim<span class = "tag">4</span>
+per se eloqui potuisset, aut omnium animantium, quibus ex insita
+cuique<span class = "tag">5</span> vi et potestate nomina indidisse
+dicitur, naturas nisi ab optimo parente ac magistro eruditus hausisset
+et expressisset<span class = "tag">6</span>. His tam multis ac
+praeclaris virtutibus filios sibi charissimos imbuisse consentaneum est
+atque inprimis vera religione, ut scilicet Deum aeternum adorarent eique
+sacra facerent, tum precibus, tum frugibus, tum pecoribus<span class =
+"tag">7</span> oblatis, quae flammarum sacrificiis consumerentur, cum
+ante aquarum colluviones carnibus non vescerentur<span class =
+"tag">8</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sanctitate</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>subornatum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>ejus</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Philo in alleg. legg.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>pecudibus</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Zonaras l. 1 ita scribit.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Caetera quidem tibi, Toralba, facile assentior, pecorum<span
+class = "tag">1</span> tamen carnibus homines aeque ac lacte vixisse non
+dubito. Ad quid enim<span class = "tag">2</span> tam multi greges? tot
+armenta ubique terrarum, quae suo foetore mortua
+<span class="pagenum">141</span>
+nocuissent<span class = "tag">3</span>, nisi homini suavissimis carnibus
+vesci licuisset? Nam quod divina lege permissum est, carnibus vesci,
+modo sanguis in terram effunderetur, eo pertinet, ut, quod antea impune
+licuerat, cruore saginare<span class = "tag">4</span> se ipsos, id<span
+class = "tag">5</span> amplius ne liceret. Nihil enim<span class =
+"tag">6</span> sanguinis esu impurius, nihil nocentius aut ad lepram et
+elephantiasin accomodatius alimentum excogitari potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius ita: <i>nisi pecorum carnibus vesci semper
+licuisset</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>jacuissent</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>sanguinare</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>ut</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Nulla mihi tecum, Salomo, de ciborum esu<span class =
+"tag">1</span> controversia futura est, illud tantum meae conclusionis
+argumentum est, Adamum ejusque filium Abelem optima religione imbutos
+fuisse, deinde Sethum, Henochum, Methusalem ad Noachum usque, qui
+aeternum illum et verum solumque Deum, rerum omnium opificem ac parentem
+totiusque mundi architectum maximum, caeteris omnibus exclusis,
+sanctissime coluerunt. Hanc igitur religionem non modo antiquissimam,
+sed etiam omnium optimam esse confido, et qui ab illa antiquissima
+optimaque religione discesserunt, in labyrinthos errorum<span class =
+"tag">2</span> inexpiabiles incidisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>usu</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Mihi tecum, Toralba, convenit, illam scilicet optimam religionem
+esse antiquissimam ab optimo parente generis humani traditam, quae unius
+aeterni Dei cultu purissimo, semota Deorum ac divorum omnium atque etiam
+rerum creatarum turba, continetur. Nam quod scribitur, aetate Sethi Deum
+coli coepisse, plerosque fefellit ambiguitas verbi <span title =
+"Hebrew: huchal">הוּחַל</span> quod incipere et profanare significat.
+Jonathan Chaldaeus interpres ita reddidit<span class = "tag">1</span> ex
+hebraeis chaldaica: <i>tunc coeperunt homines orare in nomine
+domini.</i> Sed Onkelos, quem Latini Aquilam nominant, qui etiam ex
+Hebraicis Chaldaica fecit, ita reddidit: <i>Tunc coeperunt homines non
+orare in Dei nomine</i>, cum scilicet ad res creatas et eorum, quae sub
+sensum cadant, cultum se ipsos convertere coepisserit; quae sententia
+verior est, cum satis appareat, Abelem et Cainum soli Deo cultum
+exhibuisse, ac ipsum Henochum tanta religione ac pietate claruisse, ut
+adhuc vivus et spirans divina bonitate fuerit ab hominum<span class =
+"tag">2</span> coetu et conspectu abreptus, quod praeter eum nemini,
+excepto Helia, legimus contigisse. In eadem religione perstitit
+Noachus<span class = "tag">3</span>, qui solus mortalium omnium ipsius
+Dei testimonio ac judicio integer est ac justus appellatus. Semus item,
+Noachi<span class = "tag">4</span> filius, Dei altissimi sacerdos ac
+Solymorum<span class = "tag">5</span> rex justissimus, eadem pietate
+paternam religionem amplexus est, qua floruit usque ad <ins class =
+"correction" title = "text reads ‘Ahrahami’">Abrahami</ins> aetatem,
+i.e. ab eluvionibus aquarum CCCXLV annos, quo tempore migravit Abrahamus
+ex Ur<span class = "tag">6</span>, Chaldaeorum urbe<span class =
+"tag">7</span>, eamque migrationis causam fuisse tradunt<span class =
+"tag">8</span>, quod Chaldaei a vero Deo ad solis et siderum cultum
+deficerent. Defectionis rursus causam fuisse opinor, quod cum in coelum
+<span class="pagenum">142</span>
+intuentes aeterno Deo sacra facerent<span class = "tag">9</span>, oculis
+quasi manibus sese abduci passi sunt ad ea sidera, quae sub adspectum
+cadebant, quod Abrahamus indigne ferens vitae periculum adiit, cum
+aperte siderum cultum execratus esset. Chaldaeus interpres scribit<span
+class = "tag">10</span>, Nimrodum, qui primus dominatum in liberos
+homines invasit, jussisse Abrahamum in fornacem projici, quod ab unius
+immortalis Dei cultu ad res creatas avelli nollet, inde tamen prodigio
+stupendo<span class = "tag">11</span> ereptum et in Syriam a Deo missum,
+ubi in purissima illa religione majorum acquievit ejusque nepotes, donec
+Aegyptiorum fraudibus ab ingenita religione deflexissent, nec solum
+sidera, sed etiam elementa, animantia, statuas, daemones, deserto mundi
+conditore, adorarent. Deus igitur populi sui misertus quadringentos post
+annos, quam ictum foedus erat cum Abrahamo, Moysen excitavit, per quem
+naturalem et insitam animis hominum<span class = "tag">12</span> a Deo
+religionem ex animis hominum paene obliteratam ad usum revocavit. Ac
+tametsi Numa Pompilius statuas, Zeno Stoicus templa Diis exstrui, i.e.
+<span title = "Greek: hiera theôn oikodomein">ἱερὰ θεῶν<span class =
+"tag">13</span> οἰκοδομεῖν</span>, idque etiam sanctissimi reges
+Persarum prohiberent, ne Dei majestatem, quae amplissimo mundi sinu non
+continetur, angustiis concludere viderentur, terrenum<span class =
+"tag">14</span> tamen deinde templum jussit exstrui, non modo ut ab
+inimicis coeli, sed etiam siderum coelestium adspectu seu culta sacra
+facientes amoveret.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>reddit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>humano</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Noëmus</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>Noëmi</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Gen.&nbsp;6.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius false: <i>unâ</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Gen.&nbsp;12.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;<i>scribunt</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>fecerint</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;In Ecclesiast.&nbsp;IV.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>prodigiis stupendis</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Desunt duo haec antecedentia verba in aliis
+codicibus.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alius: <span title = "Greek: theois">θεοῖς</span>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alius: <i>tentorium</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Constat igitur, optimam atque antiquissimam omnium religionem
+ab aeterno Deo cum recta ratione mentibus humanis insitam, quae quidem
+Deum aeternum ac solum homini colendum proponit, quoniam superius
+demonstratum est, Deum illum ab omni corporum contagione alienissimum,
+rerum omnium conditorem et conservatorem esse, qui cum optimus maximus
+sit, summum etiam cultum ei deberi, caetera numina, quae ab eo creata
+sunt, honoris cultu illi anteferre aut<span class = "tag">1</span>
+conjungere sine ingenti piaculo posse neminem. Qui ergo sic vixerit, ut
+purum Dei cultum et naturae leges sequatur, quis dubitet, quin eadem
+felicitate fruatur, qua nunc justus Abel, Henochus, Noah, Semus,
+Abrahamus, Jobus, caeteri, quod Deus ipse laudabili testimonio sibi
+gratissimos ac sanctissimos esse<span class = "tag">2</span> declaravit?
+Nihil enim verius a Platone dici potuit, quam antiquissimos humani
+generis parentes eo posteris meliores fuisse, quo propius aberant a
+conjunctione Deorum: <span title =
+"Greek: hoi palaioi kai kreittones hêmôn kai enguteroi theôn oikountes">οἱ
+παλαιοὶ καὶ κρείττονες ἡμῶν καὶ
+ἐγγύτεροι θεῶν οἰκοῦντες</span>, a quibus ad posterorum<span class =
+"tag">3</span> aures vestigia prisca saeculi dimanarunt. Et quidem
+Simplicius, Christianorum aeque ac Judaeorum communis adversarius,
+mentis humanae consummatam perfectionem definit conversionem ad dominum:
+i.e. <span title =
+"Greek: pasa anthrôpinê pleiotês eis tên pros theon epistrophên">πάσα
+ἀνθρωπίνη πλειότης εἰς τὴν πρὸς θεον
+ἐπιστροφήν</span>. Idem paulo post: Quamdiu igitur mens humana radicibus
+altissimis<span class = "tag">4</span> autori suo adhaeserit<span class
+= "tag">5</span>,
+<span class="pagenum">143</span>
+poterit incolumis eam integritatem, in qua creata est, facile tueri; ab
+eo autem avulsa diffluet et marcescet<span class = "tag">6</span>, quoad
+rursus ad originem et autorem revertatur, i.e. <span title =
+"Greek: apospasasa de heautên kai hothen eph’ heautê aporrhizôsasa, ekeithen marainetai kai phthinei, heôs empalin epistraphê kai henôthê pros tên aitian.">ἀποσπασάσα
+δὲ ἑαυτήν καὶ ὅθεν ἐφ᾽ ἑαυτῇ ἀποῤῥιζωσάσα, ἐκεῖθεν
+μαραίνεται καὶ φθίνει, ἕως ἔμπαλιν ἐπιστραφῆ καὶ ἑνωθῆ πρὸς τὴν
+αἰτίαν.</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>fuisse</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>posteros</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>arctissimis</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>cohaeserit</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>diffluit et marcescit</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si haec optima et antiquissima religio naturae, omnium
+simplicissima sufficit ad vitam beatam, cur tot sacrificia, ceremoniae,
+ritus lege Mosis jubentur<span class = "tag">1</span>? Neque enim
+pecudum modo, verum etiam hominum hostias legimus. Nam Jephtha, princeps
+illius gentis, filiam, quam habuit, immolavit eodem fere tempore, quo
+rex Agamemnon filiam Iphigeniam.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>jubente</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Sacrificia pecudum ab ipsa naturae lege primus Abel ac caeteri
+deinceps arripuisse videntur, hominum vero mactatio<span class =
+"tag">1</span> populis fere<span class = "tag">2</span> omnibus
+perniciosissimo more<span class = "tag">3</span> fuit usitata; Chaldaeis
+inquam, Persis, Amorrhaeis, Graecis, Italis, Gallis, Poenis, Indis. Nec
+tamen Jephtha filiam immolavit, ut omnes fere opinantur, sed perpetuae
+castitatis votum a se amandavit, ut Chaldaeus interpres, Rabbi Levi Ben
+Gerson et David Kimchi, verius et melius interpretantur, quam qui
+parricidii crudelissimi parentem accusant. Cui interpretationi
+congruit<span class = "tag">4</span>, quod singulis annis virgines illam
+inviserent et<span class = "tag">5</span> consolarentur. Vox enim
+hebraea <span title =
+"Hebrew: letavot (for לְתַנוֹת ‘letanot’)">לְתַבוֹת</span>
+quae<span class = "tag">6</span>
+ambiguitatem eo loco peperit<span class = "tag">7</span>, non tam lugere
+significat, quam consolari, sacrificium vero Jephtham fecisse oportet
+earum rerum, quae<span class = "tag">8</span> lege divina mactari fas
+erat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>immolatio</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>vero</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i> modo</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>convenit</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>ut</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>proponit</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>quae ... mactare</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si naturae lex et naturalis religio, mentibus hominum insita,
+sufficit ad salutem adipiscendam, non video, cur Mosis ritus, ceremoniae
+necessariae sint.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Nihil in majestate Bibliorum antiquius aut sacratius est lege
+divina, cujus divisio triplex est. Nam praeter historiarum libros
+praecipua est lex moralis, secunda ritualis, tertia politica. Moralis
+iterum duplex: altera<span class = "tag">1</span> pars ad Dei cultum,
+altera ad hominum inter ipsos mutua officia spectat. Dei cultus quatuor
+decalogi capitibus primis continetur, caetera sex capita ad tuendam
+hominum inter se<span class = "tag">2</span> fidem ac societatem
+pertinent. Politica vero diffusius eadem complectitur, quae secunda
+tabula brevissime continet, scilicet leges judiciales, connubiales,
+praetorias<span class = "tag">3</span>, quibus Hebraeorum respublica
+fundata est et constituta, sine quibus licet et viro bono in
+desertissima solitudine et ubique terrarum salutem adipisci. Ritus vero
+et sacrificia<span class = "tag">4</span> a Deo instituta, ut
+Israëlitae, qui ab Aegyptiis et finitimis populis sacra daemonibus et
+animalium statuis facere didicerant, ab iis deinceps abstinerent, quod
+fieri non potuisset ob inveteratum daemonibus sacrificandi morem,
+nisi<span class = "tag">5</span> eadem sacra Deo facere juberentur.
+Atque eo pertinet
+<span class="pagenum">144</span>
+gravior illa ac toties injuncta Israëlitis criminatio, quod epularentur
+<span title = "Hebrew: al damim">על דמים</span> super sanguines, ut
+deterrima Circe Ulyssem ac socios docebat, Manes pascere<span class =
+"tag">6</span> sanguine effuso in scrobem plurium animantium cruore<span
+class = "tag">7</span>. Itaque propositis omnium sacrificiorum
+generibus, ad extremum illud a legislatore subjicitur<span class =
+"tag">8</span>, ne deinceps sacrificent satyris et daemonibus, quibuscum
+scortari, consueverant. Deum vero sacrificiis nullo modo delectari, ex
+eo planum fit, quod vetuit<span class = "tag">9</span> usquam terrarum
+sibi pecudes mactari, praeterquam uno loco, quem ad sacrificandum
+delegisset, tametsi ubique gentium synagogas ac fana liceret habere ad
+laudes et leges divinas praedicandas. Nec vero sine summa Dei bonitate
+ac procuratione templum illud Sionis, ubi sacrificia pecudum fieri nec
+alibi licebat, a Vespasiano Imperatore incensum est, ut omnes
+intelligerent, non armentis aut<span class = "tag">10</span> gregibus
+mactandis flagitia<span class = "tag">11</span> dilui aut scelera
+expiari, aut salutem ab eo quenquam adipisci, ut apud Jeremiam<span
+class = "tag">12</span> Deus clara voce populo contestatur hunc in
+modum: <i>Holocausta vestra victimis accumulate et ad satietatem carnes
+vorate, nihil enim majoribus vestris hujusmodi mandavi, cum illos ex
+Aegypto educerem.</i> Et certe nihil Deus clara voce praeter decalogum
+jussit<span class = "tag">13</span>; nullum autem sacrificium toto
+decalogo continetur, quod ubique foedus cum populo percussum appellatur.
+Id autem a prophetis<span class = "tag">14</span> toties ac tam saepe
+repetitum est, scilicet Deum a mactatione pecudum abhorrere, ut non<span
+class = "tag">15</span> aliam ob causam templum illud exarsisse ac
+populus Dei ex Palaestina ejectus esse videatur, quam ne deinceps in
+cruore pecudum spem salutis collocaret. <i>Aufer</i>, inquit Oseas<span
+class = "tag">16</span>, <i>a nobis nequitiam, et exsolvemus juvencos
+labiorum nostrorum.</i> Item<span class = "tag">17</span>: <i>Num veniam
+in conspectum Dei cum holocaustis, vitulis, agniculis? Num placent Deo
+mille arietes aut 10,000 torrentes olei? Num dabo primogenitum ad
+expiationem sceleris mei? Indicavi tibi, o homo, quid bonum sit<span
+class = "tag">18</span> et quid a te Deus exquirat, scilicet facere
+judicium, deligere bonitatem et humilem esse coram Deo tuo.</i> Cum
+autem Saul, quominus Dei mandato paruisset, sacrificia excusaret, acerbe
+Samuel illum increpans: <i>Obsequium</i>, inquit, <i>sacrificiis
+praestat</i><span class = "tag">19</span>. Acerbius etiam apud Isajam
+Deus execratur illos, qui sua scelera sacrificiis elui putant. Est
+igitur in decalogi executione salus, non in sacrificiis statuenda.
+<i>Hoc fac</i>, inquit, <i>et vives!</i> Et quidem cum rex Salomo arcam
+auream fabricari jussisset, et<span class = "tag">20</span> in
+sacratissimo sanctuario collocaret, nihil in ea deposuit praeter duas
+tabulas decalogi lapideas. Arcam autem protegebat propitiatorium, ubi
+Deus inter utrumque angelum versari dicebatur, ut omnes
+<span class="pagenum">145</span>
+intelligerent, Deum mortalibus propitium fore, si sacrum decalogi foedus
+exsequantur. Item<span class = "tag">21</span> Salomo cum Deum loquentem
+introduceret<span class = "tag">22</span>: <i>Serva</i>, inquit,
+<i>mandata mea, ut vivas!</i> Quae qualia sint, significat his verbis:
+<i>Liga ea super digitos tuos, scribito super tabulas cordis tui!</i>
+Qua quidem eleganti allegoria decem digitorum decem<span class =
+"tag">23</span> decalogi praecepta<span class = "tag">24</span>
+complexus est, ac duplici tabula cordis significat, primam tabulam
+decalogi pertinere ad superiorem animae facultatem, quae ipsa mens est,
+ad quam primae tabulae leges de cultu divino referuntur, secundam vero
+tabulam ad inferiorem animae partem, qua docemur naturam coërcere,
+libidinem continere, ab alienis rebus mentes, oculos, manus abstinere.
+Nam 613 capita ac leges<span class = "tag">25</span>, quae libro legis
+continentur, partim ad judicia, partim ad mores, partim ad ritus, partim
+ad uberiorem explicationem<span class = "tag">26</span> decalogi
+spectant<span class = "tag">27</span>, ut cum uno verbo decalogi
+scortatio prohibetur, vox enim hebraica <span title =
+"Hebrew: neot">נאוֹת</span> omnem scortationem significat,
+sive cum daemonibus,
+sive cum statuis caeterisque rebus, sive cum proximis, quibuscum
+incestus admittitur<span class = "tag">28</span>, sive cum alterius
+uxore: denique lex illa vagos omnes concubitus, stupra<span class =
+"tag">29</span> et cum brutis nefariam copulationem vetat, quae fusius
+Moses in libro legum explicat, quam quae tabulis fuere<span class =
+"tag">30</span> comprehensa. Universam vero legem R. Moses Rambam in
+quatuordecim partes distribuit: prima pars aversionem a flagitiis et
+conversionem ad Deum; secunda idololatriae prohibitionem; tertia morum
+probitatem; quarta caritatem erga singulos; quinta mulctas pecuniarias;
+sexta contractuum et hereditatum jura; septima dies fastos, nefastos,
+feriatos; octava jejunia<span class = "tag">31</span>; nona preces et
+laudationes; decima sanctuarium; undecima sacrificia ritus; duodecima
+pollutiones et expiationes; decima tertia cibos vetitos ac cupiditates
+frangendas; decima quarta vetitas libidines. Quae omnia copiosissime
+libris LXI pandectarum hebraicarum et capitibus 532 continentur,
+vetantibus quidem legibus poenae, jubentibus praemia subjiciuntur, ut
+cum benignitatis fontes tenuibus aperire jubemur<span class =
+"tag">32</span>, haec verba subrogantur: <i>Et bene tibi erit, vel
+opibus te cumulabo, si hoc feceris.</i> Semper enim largitionem in
+tenues consequetur affluentia bonorum, ac tametsi nulla merces debeatur
+officio, nihilominus tamen et iis, qui a vetitis abstinuerint, et iis,
+qui jussa fecerint, mercedem ingentem Deus decrevit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>una</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>homines</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>praedicatorias</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>sicut</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>etiamsi</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>placare</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Odyss. l.&nbsp;X.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Levit.&nbsp;17.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Deuteron. 14. 15.&nbsp;16.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>nec</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>peccata</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Jerem. 7, 21&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Deuter.&nbsp;4.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Psalm. 40. 49. Hoseae&nbsp;6.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Alibi: <i>nullam</i>.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Hos. 14,&nbsp;3.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Michae 6, 6&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;Alibi: <i>est</i>.&nbsp;
+<b>19.</b>&nbsp;1 Sam.&nbsp;15.&nbsp;
+<b>20.</b>&nbsp;Alius: <i>ut ... collocaretur</i>.&nbsp;
+<b>21.</b>&nbsp;Alii: <i>Idem</i>.&nbsp;
+<b>22.</b>&nbsp;1 Regum.&nbsp;7.&nbsp;
+<b>23.</b>&nbsp;Addit alius: <i>illa</i>.&nbsp;
+<b>24.</b>&nbsp;Alius: <i>capita</i>.&nbsp;
+<b>25.</b>&nbsp;Alii: <i>capita legum</i>, vel: <i>capitibus
+leges</i>.&nbsp;
+<b>26.</b>&nbsp;Alius: <i>interpretationem</i>.&nbsp;
+<b>27.</b>&nbsp;Alibi: <i>pertinent</i>.&nbsp;
+<b>28.</b>&nbsp;Alibi: <i>committitur</i>.&nbsp;
+<b>29.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>paederastiam</i>.&nbsp;
+<b>30.</b>&nbsp;Alibi: <i>erunt</i>.&nbsp;
+<b>31.</b>&nbsp;In aliis codicibus haec ad septimam partem referuntur,
+ita ut tredecim tantum partes enumerentur.&nbsp;
+<b>32.</b>&nbsp;Alii: <i>jubentur</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Cum itaque Judaei ubique terrarum a sacrificiis pecudum
+abstineant, inutiles sunt illae sacrificiorum leges.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Nullum est sacrificium, nulla instrumenta sacrorum, nulli ritus,
+quae rerum in naturae thesauris abditarum arcana pulcherrima non
+<span class="pagenum">146</span>
+contineant, ut ingeniosissime Philo Hebraeus<span class =
+"tag">1</span>, Abraham Aben Esra, Rex Salomo, Leo Hebraeus
+interpretantur. His etiam docemur prius de peccatis confiteri<span class
+= "tag">2</span>, deinde poenas acerbiores ac piacula<span class =
+"tag">3</span> deprecari impendentia, tum gratias agere pro tam multis
+beneficiis, quibus continuo beamur, denique laudibus Deum praedicare,
+postremo Deo mentes puras sacrificare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> De sacrificiis.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>conferri</i>, vel: <i>converti</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>pericula</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Equidem ab astrologo Judaeo didici, decem illa decalogi capita
+decem orbibus coelestibus ordine decenti naturae convenire. Primum ipsi
+Deo tribui, ut naturae universae autori supremo, secundum orbi secundo,
+qui Hebraeis deserta<span class = "tag">1</span> appellatur, propterea
+quod nulla stella eo coelo continetur, ita quoque sculptilia sanctissime
+prohibentur. Tertium caput, quo Dei nomen temere usurpare prohibemur,
+orbi tertio congruit, ne per Jovem caeteraque sidera jusjurandum
+concipiamus. Quartum caput, de festa quiete Sabbathi, orbi Saturni, cui
+et septima dies Saturni, velut Hebraeorum<span class = "tag">2</span>
+Sabbathi nuncupatur. Quintum caput, de cultu parentum, quinto orbi seu
+Jovis, qui a Graecis Deorum parens, a Latinis Jupiter, quasi Juvans
+pater est appellatus. Sextum caput, de caedibus, orbi Martis, quem
+Homerus<span class = "tag">3</span> homicidam vocat et urbium eversorem.
+Septimum caput, de adulteriis ac libidine, orbi Veneris. Octavum, de
+furtis, Mercurio, quem veteres mercatorum Deum et lucri autorem
+fecerunt, et collegium mercatorum<span class = "tag">4</span> Romae
+dicebatur Mercurialium. Nonum, de vetitis mendaciis falsique crimine
+tribuitur Soli, de quo Virgilius: Solem mentiri, quis dicat? Quin etiam
+Hebraei solem pro veritate usurpant, ut eo loco: Misericordiam et
+veritatem diligit Deus, hebraica littera sic habet: quia sol et scutum
+est Deus, quod LXXII interpretes sic reddunt: <span title =
+"Greek: hoti eleos kai alêtheian agapa kurion">ὅτι
+ἔλεος καὶ ἀληθείαν ἀγαπᾶ κύριον</span>.
+Graeci Apollinem fecerunt oraculorum ac divinationis
+rerum abditarum parentem, principem et qui discussis nebulis omnia
+perspicua facit. Decimum caput orbi Lunae, cui eandem vim in macrocosmo
+tribuunt<span class = "tag">5</span>, quam jecori in microcosmo, ubi vis
+cupiditatis maxime consistit, ita quoque decimo capite cupiditates
+cohibere jubemur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>dextra</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Ebraeis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Il. <span title = "Epsilon (5)">Ε</span>,&nbsp;31.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>mercatorium</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Desunt haec quinque sequentia verba in aliis
+codicibus.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Valde arguta mihi admirabilisque videtur decalogi cum
+orbibus coelestibus convenientia, quam Toralba ex abditis Hebraeorum
+arcanis <ins class = "correction" title =
+"text reads ‘promsit’">promisit</ins>,
+quae non solum naturae universitati
+congruere, verum etiam ordinem planetarum a veteribus traditum
+confirmare videtur. Nam quod Ptolomaeus a veterum opinione<span class =
+"tag">1</span> primus omnium discedens Venerem et Mercurium sub sole
+collocavit, id eo argumento fecisse videtur, quod solis apsidem<span
+class = "tag">2</span> a terra distare scribit diametris terrestribus
+604½, quod immane spatium planetis vacuum relinquere incongruum putabat,
+cum ab axe luna distaret terrae diametris 570. Sed multo absurdius est,
+quod Arabes et
+<span class="pagenum">147</span>
+caeteri fere omnes astrologi inter apsidem Solis et Martis intervallum
+intercedere tradunt diametrorum terrestrium 3815, quod septies majus est
+intervallo solis et lunae.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>placitis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>solem</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ex iis quidem intelligere potestis, omnia rerum maximarum arcana
+et abditos<span class = "tag">1</span> naturae thesauros in legibus
+divinis i.e. etiam in majorum nostrorum litteris ac libris latere, si
+quis altius scrutari velit. Hunc autem decalogum legis naturalis
+epitomam esse judicavit Abraham Aben Esra, quae quoniam obliterata
+videbatur et ingentibus hominum sceleribus ac flagitiis violata, Deus
+optimus maximus, hominis exitium miseratus, solenni legislatione<span
+class = "tag">2</span> naturalia edicta et interdicta maximis sui populi
+comitiis renovavit et in tabulis lapideis incisa, tubarum clangore,
+tonitruis, fulminibus ac flammis in<span class = "tag">3</span> monte
+Horeb ad coelum usque medium perstringentibus, ac monte terribili
+concussione trepidante, aeternum illud decalogi foedus cum populo
+aspersis sanguine tabulis, ut in feriendis foederibus mos erat,
+sacravit. Quae cum ante oculos mihi proponerem ac tanti spectaculi
+faciem altius contemplarer, quasi furore divino percitus haec breviter
+cecini:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Quis vero, metuende! tua te voce tonantem<span class =
+"tag">4</span><br />
+Audiit impavidus, cum jura sacrata juberes<br />
+Nec violanda dares tremuli de vertice montis<br />
+Foedera Sinai? Quis vel clangore tubarum<br />
+Non fuit attonitus vacuas resonante<span class = "tag">5</span> per
+aures<span class = "tag">6</span>?<br />
+Quisve sacri sceleratus acerbam numinis iram<span class =
+"tag">7</span><br />
+Ferre tui potuit, quoties armatus in hostes<br />
+Flammea vibrares ingenti fulmina dextra?<br />
+Quippe superborum tu colla tumentia regum<br />
+Deprimis, et forti victor violenta refellis<span class =
+"tag">8</span><br />
+Sceptra manu, quatiens saevi diadema tyranni.<br />
+Conteris immanes populos et regna potenti<br />
+Comminuis brachio, quaecumque invicta videntur.<br />
+Sed Christos humili vindex e pulvere semper<br />
+Erigis ipse tuos aciesque evertis ad unum<br />
+Indomitas, ductuque tuo fit victor inermis!</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>reconditos</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deuter.&nbsp;IV.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>a</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>sonantem</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>resonare</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>auras</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alii falsa: <i>vim</i> vel: <i>viam</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>reballia</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Hoc quidem foedus, duabus tabulis ac decem capitibus
+deprehensum, quid aliud est, quam ipsissima lex naturae? Hanc enim a
+natura legem arripuimus, hausimus, expressimus, ad quam non docti, sed
+facti, non instituti, sed imbuti sumus, atque imprimis Deum aeternum
+causam<span class = "tag">1</span> non modo rerum omnium effectricem,
+sed etiam conservatricem esse eandem, pro jure suae majestatis metuendum
+ac venerandum ac pro
+<span class="pagenum">148</span>
+incredibili erga nos bonitate amandum ac toto mentis impetu
+prosequendum. Venerationem autem et cultum Deo debitum sacrilegio
+surripere, ac rebus creatis ac caducis illum tribuere et<span class =
+"tag">2</span> praemia salutis ac fiduciam in illis collocare, nefarium
+scelus est. Quod item secundo capite decalogi figuram ullam aut imaginem
+Deo tribuere prohibemur, natura quoque nobis insitum est, quia naturali
+et perspicua ratione Deum incorporeum esse demonstravimus. Ac propterea
+Numam Pompilium sua lege statuas Deorum ullas fieri vetuisse<span class
+= "tag">3</span>. Et quidem si nefas est, coelum, sidera, solem adorare,
+quanto sceleratius<span class = "tag">4</span> est hominum figmenta
+venerari? At mirum mihi saepe visum est, tot populos, tam multis tamque
+eruditissimis temporibus statuas coluisse studio pietatis, cum
+Heraclitus, philosophorum antiquissimus, statuarum cultores perinde
+facere diceret, ac si cum parietibus colloquerentur<span class =
+"tag">5</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice, qui porro legit: <i>effectotem ...
+conservatorem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>aut</i> vel: <i>ac</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Plutarchas in Numa; Augustinus de civitate&nbsp;Dei.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>scelestius</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>obloquerentur</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ab his populis excipiendi sunt Persae, Scythae, Afri ac veteres
+Romani, quos M. Varro sine simulacris annos amplius CXXX coluisse
+scribit.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Quid in re tam perspicua argumentamini? Satis est, uno verbo
+detestabili ac foedissimo statuam <span title =
+"Greek: kopron">κόπρον</span> i.e. stercus appellare.
+Hac enim voce majores nostri solent execrari idola.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Caetera capita decalogi omnium fere gentium communia sunt, quod
+satis est argumenti, legem divinam omnino<span class = "tag">1</span>
+naturae consentaneam esse. Excipio quartum decalogi caput, scilicet
+requiem Sabbathi. Neque enim video, quid sit, quam ob rem Judaei
+septimum potius quam sextum, ut et Ismaëlitae, aut primum, ut
+Christiani, feriari debeant. Quod enim natura injustum sit<span class =
+"tag">2</span>, temporis decursu justum fieri nequit, contraque<span
+class = "tag">3</span>. Si ergo ante legem a Mose latam scelus non erat,
+die septimo rebus agendis ac opificiis implicari, cur postea impium esse
+coepisset?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest alibi.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>est</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>contrave</i>.</div>
+
+<p>
+Hic ut<span class = "tag">1</span> Salomo conticuisset, contra quam
+sperabatur, FRIDERICUS: Salva, inquit, res est, Salomo obmutuit<span
+class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>cum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>obtinuit</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Non video, cur loqui debeam, cum sit capitale, tesseram
+imperatoris<span class = "tag">1</span> prodere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>imperii</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ita quidem apud hostes, non inter amicos et familiares, quos
+hic videmus. Explica igitur, Salomo, quid hic tesseram appelles, ne
+Toralba victoriam incruentam reportare videatur.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Certe sabbathum est tessera<span class = "tag">1</span> Deum
+inter et populum selectum, quam ceteri<span class = "tag">2</span>
+populi capere non possunt, nec si possint, velint<span class =
+"tag">3</span>. Argumentum a Toralba propositum jam antea pridem
+Justinus Martyr objecerat Tryphoni. Sed illud abs te, Toralba, peto: num
+tibi natura justum vel injustum videatur<span class = "tag">4</span>,
+arma ferre?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ezech. 20, 12. 20. Exod. 31,&nbsp;17.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>non selecti</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Desunt haec quatuor antecedentia verba in uno
+codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>videtur</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">149</span>
+TORALBA: Videtur <span title = "Greek: adiaphoron">ἀδιάφορον</span>.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Quid si princeps impendente seditione arma gestare prohibuerit,
+num tibi civis injustus et injuriosus atque iniquus videatur, qui
+adversus edictum armatus incedat?</p>
+
+<p>
+TORALBA: Assentior ego quidem.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Cur ita, cum antea non injustum esset?</p>
+
+<p>
+TORALBA: Quia naturae lex est, ut magistratui jussa imperanti pareamus,
+et qui aliter facit, injustus censeatur.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Quanto igitur injustior est, qui Deo vetante id, quod antea
+vetitum non erat, interdicto non paruerit, sive justum, sive injustum id
+esse arbitretur; quamquam fieri non potest, ut quicquam injustum a Deo
+jubeatur.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Hoc potissimum inter naturales et civiles leges interesse
+jurisconsulti tradunt, quod civiles sint earum rerum, quae justae et
+injustae dici nequeant, antequam jubeantur aut prohibeantur, naturales
+vero justitiam perpetuo annexam habeant, sine ullis edictis aut
+interdictis.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Cur igitur ante Moysen nullum de quiete septimi diei legimus
+edictum?</p>
+
+<p>
+SALOMO: Quis affirmare potest, nihil antea de sancta illius diei quiete
+interdictum<span class = "tag">1</span> fuisse? quanquam prisca
+aetate<span class = "tag">2</span> homines totum fere otium honestis
+studiis et rerum sublimium contemplationi tribuere solebant, ut omne
+tempus illud festa quies et sabbathum continuum videretur. Postea vero
+cum<span class = "tag">3</span> deterior aetas, inanium artium
+voluptatibus, jocis, libidini, bellis, rapinis intenta, rerum coelestium
+et divinarum studia sprevit, quid tam necessarium fuit, quam homines ad
+hanc naturae legem<span class = "tag">4</span>, honesta virtutis studia,
+ad mentis quietem, ad cogitationem rerum divinarum, ad sui salutem
+revocare? Id autem diei septimi festa quiete sancire placuit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>edictum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>pietate</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>quum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>id est ad</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Sed cur potius septimam, quam primam? Nec video, cur<span class
+= "tag">1</span> postremo capite decalogi aliena appetere prohibeamur,
+cum satis sit, nemini fraudem facere, et ea non exercere, quae publicam
+laedunt tranquillitatem: mentibus autem humanis imperare aut
+cogitationibus vim inferre, quis possit?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>an</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ad singula vicissim. Primum, rationem a Deo rerum suarum
+exposcere, scelus, ambigere nefas est. Nam quod aliena concupiscere
+vetat lex divina, alienum est ab omnibus legibus humanis, atque in eo
+potissimum praestantia divinae legis<span class = "tag">1</span> enitet,
+quae securim non modo ad caudicem et ramos, sed etiam ad radices et
+fibras flagitiorum omnium admovit. Quisquis enim erumpentes cupiditates
+coercerepotest, is profecto imperatoris invicti laudem meretur. Qui vero
+aliena concupiscit, jam scelus admisit, etsi<span class = "tag">2</span>
+<span class="pagenum">150</span>
+pravas cupiditates ad exitum perducere non potuerit, quoniam, ut possit,
+omnia pertentabit, sed recisa libidine nihil unquam molietur. Nihil
+autem mirum, si<span class = "tag">3</span> homines hominum
+cupiditatibus leges nullas posuerunt, quia nec praemia merentibus nec
+poenas<span class = "tag">4</span> irrogare potuissent, quippe sensus
+animorum<span class = "tag">5</span> non videntur, id unius Dei proprium
+est, qui abditas animorum latebras pervestigat ac propterea <span title
+= "Greek: kardiognôstês">καρδιογνώστης</span> appellatur<span class =
+"tag">6</span>. Neque enim actionum ac sermonum prius quam cogitationum
+praeputia circumcidi jubet. Et quemadmodum Deus<span class =
+"tag">7</span> accepta ferre et praemia tribuere solet praeclaris
+hominum voluntatibus, ita quoque perinde ac homicidam habet, qui
+occidere cum maxime vellet, non potuit tamen, quia plus peccatur ipsa
+mente, quae pravitati acquievit, quam sceleris executione, quae ad
+sensus, satellites animi, quasi ad principis ministros refertur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>lucis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>etiamsi</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>sed</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Desunt alibi haec duo verba.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>animi</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Jerem.&nbsp;12.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Deuteron. 11.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Sed ad quietem septimi diei redeamus, quaenam ratio subesse
+potest?</p>
+
+<p>
+SALOMO: Rationem suae legis, quod rarissime fit, subjecit legislator
+ipse: <i>Quoniam</i>, inquit, <i>sex diebus coelum, maria,
+terram<span class = "tag">1</span>, quaeque his continentur omnia,
+Deus creavit ac septimo
+die requievit, eique benedixit ac sanctificavit illum.</i> Et quominus
+ambigeretur, pluribus verbis caput illud declaravit, quam totius
+decalogi capita, nec unquam aliis diebus benedixisse aut eos<span class
+= "tag">2</span> sibi consecrasse<span class = "tag">3</span> legimus.
+Nam cum populus universus instruendo Dei sacrario et instrumentis
+sacrarii valde occuparetur, diem tamen septimum Deus excipiens:
+<i>Nihilominus</i>, inquit<span class = "tag">4</span>,
+<i>mea sabbatha colite,
+quoniam illa sunt quasi tesserae secretiores et arcana inter me et vos
+posterosque vestros, ut intelligatis, me esse Deum aeternum, qui
+sanctifico vos. Feriamini igitur sabbathum, quoniam sanctum vobis
+est<span class = "tag">5</span>: quisquis ullum opus fecerit die
+sabbathi, de coetu populi exscindatur<span class = "tag">6</span>. Sex
+dies sufficiant<span class = "tag">7</span> rebus agendis, dies septimus
+quies esto sancta Deo aeterno, quisquis opus ullum fecerit, morte
+afficiatur. Conquiescant igitur filii Israel die septimo, ut colant
+sabbathum foedere sempiterno, quoniam illud est arcanum et tessera inter
+me et filios Israel, tessera, inquam, sempiterna, quoniam sex diebus
+Deus condidit coelum et terram, septimo quievit.</i>&mdash;Haec ille.
+Videtis, cum homines, liberos, servos, jumenta sanctissimo illo die
+conquiescere jussisset, quanta verborum copia, quam exquisita ratione
+iterum atque iterum inculcat. Neque eo contentus populum universum
+rursus convocari jussit, deinde coacta<span class = "tag">8</span>
+concione legislator quasi legem novam laturus: <i>Haec sunt</i>,
+inquit<span class = "tag">9</span>, <i>quae</i>
+<span class="pagenum">151</span>
+<i>mandavit Deus. Sex dies negotiis agendis aut operi tribuantur, dies
+septimus sit vobis sacer, quia sabbathum requies est Deo. Quisquis opus
+ullum in eo fecerit, moriatur, ne accendatis ignem in domiciliis
+vestris.</i> Item alibi<span class = "tag">10</span>: <i>Admonete
+populum Israelem, ut sabbatha sanctissime colat.</i> Id autem saepissime
+repetitum legimus, et cum maleferiatus quidam septimo<span class =
+"tag">11</span> die ligna legisset<span class = "tag">12</span>, Moses
+sententiam, tametsi jam lex lata erat, non prius ferendam putavit, quam
+judicem Deum appellaret, qui eum capitali supplicio damnatum lapidibus
+obrui mandavit. Illud et mirabilius<span class = "tag">13</span>, quod
+cum manna caducum singulis diebus plueret, die tamen septimo nihil
+decidere solebat<span class = "tag">14</span>. Cum autem e tentoriis die
+septimo quidam egressi fuissent, quasi manna collecturi, Deus ita
+exarsit eosque oratione acerbo increpans: <i>Quousque</i>, inquit,
+<i>tentabitis me? dedi vobis sabbathum ad requiem, ut die sexto duplices
+cibos colligatis, consistite igitur in tentoriis die septimo, nec
+quisquam posthac foris egrediatur.</i> Item urbe Hierosolymorum obsessa
+et lata jam de excidio sententia, liberationem omnem Jeremias<span class
+= "tag">15</span> Deo jubente pollicetur, si sabbatha sancta colerent.
+Itaque Deus apud Jesaiam exclamans<span class = "tag">16</span>: <i>O
+beatum</i>, inquit, <i>illum, qui sabbathum meum delicias suas
+appellat!</i> Item paulo post: <i>Quisquis metuit mea sabbatha temerare
+ac foedus illud sanctissimae quietis coluerit, hunc ego sublimem
+proveham in montem sanctum meum</i>, i.e. in coelum. Quid Ezechiel? ubi
+sabbathum appellat Dei sacramentum ac tesseram secretiorem inter Deum et
+populum Israelis<span class = "tag">17</span>, Ac propterea
+theologi<span class = "tag">18</span> sabbathorum rationes ac leges
+copiosissime amplexi sunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Septem haec sequentia verba desunt in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>nos</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>conservasse</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Exod. 20, 31 et&nbsp;34.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>erit</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi <i>exscindetur</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>sufficient</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>convocata</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Exod.&nbsp;35.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Num.&nbsp;15.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>sabbathi</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alii: <i>collegisset</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>mirum</i>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Exod.&nbsp;16.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Thren. 15 et&nbsp;17.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Jes. 56,&nbsp;58.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Ezech. 20 sq. Alibi: <i>Israelem</i>.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;L. 2 Pandect. c. 4 et 24 (Talmud).</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Hanc opinor causam fuisse, cur acutissimus<span class =
+"tag">1</span> quidam theologus<span class = "tag">2</span> ad stuporem
+usque miretur, tot ac tam multis capitibus legum divinarum ac
+prophetiarum sabbathi otia inculcari, quasi, inquit, ejus diei cultu et
+quiete summa divinae legis et salutis nostrae<span class =
+"tag">3</span> contineatur. Idem quoque negat, sabbathum aut legem a
+Christo fuisse abrogatam, eosque reprehendit, qui aliter sentiunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>argutissimus</i>, vel: <i>augustissimus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Calvin. inst. ep.&nbsp;4.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest alibi.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ego Ismaelitasnon aliam habuisse causam judico, cur pro
+septimo die sextum feriari soleant, quam ut a Christianis aeque ac
+Judaeis festo die segregarentur, ut Christiani, qui primum diem pro
+septimo ad colendum sibi proposuerunt, ut a Judaeis secederent. Nam si
+jure diem sextum Ismaelitae feriarentur, propter fugam Mahummedis ab
+hostibus<span class = "tag">1</span> prostrati ac vulnerati die sexto,
+profecto aequius erat, Christianos sextum
+<span class="pagenum">152</span>
+diem, quo Christus supplicio affectus est, feriari<span class =
+"tag">2</span>, quam primum, quo dicitur revixisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>hoste</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>celebrare</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Miror ego, Ismaelitas et Christianos cum Judaeis in eo
+convenire, quod decalogus divina voce promulgatus aeternam haberet,
+quasi naturae lex, auctoritatem, eos tamen quietem festivam
+commutavisse, „cultuque Judaeo septima sacrare“, ut poetae verbis
+utar<span class = "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ovidius in Fast.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ideone Christiani Judaeorum superstitionibus ullis
+obligati<span class = "tag">1</span> teneantur?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest alibi.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Si decalogi<span class = "tag">1</span> quartum sacrosanctum
+est, caetera quoque sacrosancta sunt; sin profana quaedam superstitio,
+caeteras quoque decalogi leges pessum ire necesse est, quas tamen
+aeternas et immutabiles nulla<span class = "tag">2</span> exceptione
+confitentur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii legunt: <i>Ut decalogi capita, ita etiam sacrosanctum
+est, quae tamen aeterna et immutabilia confitentur.</i>&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sine ulla</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Caetera quidem decalogi capita natura ipsa dictitat, quartum
+non item, ut etiam Abraham Aben Esra ingenue fatetur.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Cum Deus lapidibus obrui jussisset eum, qui die sabbathi ligna
+colligerat, ad Mosen conversus: Dic, inquit, populo, ut fimbrias ac
+vittas hyacintho infectas extremis vestium oris assuant, ut in eas
+intuentes omnia Dei jussa ad animum revocare consuescant eaque
+exsequantur, neque curiosius pervestigate apud vos, aut curiosius post
+oculos vestros exquirite, quibuscum scortari consuevistis.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Cur non liceat festam quietem agere, mundi creationem
+recolere, Dei beneficia commemorare ac naturae parentem crebris laudibus
+celebrare, die primo aeque ac septimo? Nihil enim, utro die id fiat, ad
+sanctitatem referre videtur.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Si nihil refert, utrum feriari debeamus primum diem an septimum,
+cur primum potius quam septimum contra perspicua Dei jussa
+eligendum<span class = "tag">1</span> putas, nisi veri Dei leges opera
+data<span class = "tag">2</span> proculcare velis? Tu diem tuum natalem
+festis epulis recolere libentissime soles, non hesternum, cur septimum
+diem, mundi natalem, rejicis, ut pridie vel postridie festum agas? At
+nulli diei Deus praeter septimum benedixit, nullum diem praeter septimum
+sanctificavit, non sextum, non primum sibi consecravit<span class =
+"tag">3</span>. Quanquam ista vetus paganorum impietas diem solis
+appellatione diserta<span class = "tag">4</span> feriari jubet<span
+class = "tag">5</span>, quo quid sceleratius?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>optandum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>debita</i>, vel: <i>dedita</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>benedixit</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Omittuntur duo haec verba antecedentia in alio
+codice.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>jubent</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ita quidem scripta lex est, non quod soli sacra fiant, ut scis
+tu quidem, Salomo, sed quia in ferendis legibus, ut perspicuae sint, ad
+populi captum loqui necesse est.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Igitur errore populari omisso, cum Deus prospiceret futurum,</p>
+<span class="pagenum">153</span>
+ut imperitorum hominum inscitia dicam an impietate, creationis memoria
+ex animis hominum obliteraretur, diem mundi natalem jussit solenni cultu
+celebrari. Fuit enim tanta Aristotelis et Epicuri vel impietas vel
+ignorantia vel utrumque, ut mundum aeternum fuisse ac fore existimarent,
+contra quam superius demonstratum est. Neque solum diem<span class =
+"tag">1</span> septimum, sed mensem quoque septimum, quo creatus est
+mundus, clara plurimarum feriarum memoria posteritati commendavit, legum
+quoque divinarum lectionem eo mense ac die, quo mundi creatio perfecta
+est, auspicari jussit. Anno septimo agricultura deseri jubetur. Item eo
+die ac mense, quo mundi creatio consummata est, pontifices ipsi a capite
+leges divinas incipiunt omnibus interpretari, accensa facium ac
+lucernarum maxima copia, quem morem ab Aegyptiis observari scribit
+Herodotus<span class = "tag">2</span>, qui mos antiquissimus, mundi
+creationis index, nondum ab usu exolevit. Hunc autem creationis mensem
+Ethanim<span class = "tag">3</span> i.e. illustrium Chaldaei vocant,
+quoniam eo potissimum mense, quo mundus conditus est, magnorum virorum
+ortus et occasus ac rerum publicarum insignes conversiones accidere
+consueverunt. Dies autem creationis in tota natura tam clarus est, ac
+prae caeteris tam<span class = "tag">4</span> perspicuus, ut nemo
+dubitare debeat<span class = "tag">5</span>, legem de quiete sabbathi
+omnium maximo naturalem et universae naturae consentaneum esse. Sed
+manum de tabula!
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt haec quinque sequentia verba in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Historiarum Libro&nbsp;II.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Ethranim</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>deberet</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Cur manum de tabula? aut quamobrem propositae orationis filum
+abrumpis eo loco, quem potissimum quaerimus, scilicet quietem diei
+septimi perinde naturalem esse, ac caetera decalogi capita?</p>
+
+<p>
+SALOMO: Quia metuo, ea<span class = "tag">1</span> quae in arcanis
+divinis latent, oratione temerare; nec tam multa dixissem, nisi vos
+rerum divinarum amantissimos intelligerem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ne igitur nobis sublimium rerum veneratoribus<span class =
+"tag">1</span> ac divinarum invideas haec arcana.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>venatoribus</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ego quidem pauca de multis. Septimo die corporibus robur et
+incrementum praecipue additur; bonorum etiam virorum sapientia eo die
+potissimum augetur, ut majores nostri a prophetis didicerunt; in
+sceleratos autem ultio aëris<span class = "tag">1</span> potestatibus eo
+die potissimum permittitur. Quod saepe quidem, sed nunquam plenius<span
+class = "tag">2</span> intellectum est, quam in Aegypto stupenda clade,
+qua<span class = "tag">3</span> omnia hominum ac bestiarum primogenita
+totius regni longe late patentis nocte media diei septimi eodem momento
+interierunt, Asmodaeis caedentibus<span class = "tag">4</span>. Quare
+lex divina circumcisionem infantis in octavam diem prorogari jubet, ut
+sabbathum sanctum intercedens robur addat infanti. Quin etiam medici de
+morbo aut accepto vulnere statuere nihil solent ante octavum diem,
+propter septimi vim ac potestatem. Illud autem ab omni
+<span class="pagenum">154</span>
+antiquitate compertum est, noxios daemones initio diei septimi, i.e.
+post occasum solis diei sexti, sceleratos agitare<span class =
+"tag">5</span>, ab electis vero procul arceri<span class =
+"tag">6</span>. Sic enim interpretandum est illud cujusdam Rabbini
+theologi, qui septimo die daemones noxios ab angelis coërceri dicit, ne
+scilicet bonis infesti sint. Ex quo intelligitur, totam rerum naturam
+sanctissimi illius diei vim ita sentire, ut etiam<span class =
+"tag">7</span> vulgari proverbio jactari soleat: nullum unquam<span
+class = "tag">8</span> sabbathi diem praeteriisse, quo sol se hominibus
+non praebeat contuendum. Et quidem nisi horizontis obliquitas ultra
+sexagesimam partem circuli magni versus utrumque polum terris
+intercedentibus solis adspectum auferat, sol die septimo clarior
+conspici<span class = "tag">9</span> consuevit, aut coeli spirabilis
+status mutari, ut si ardentissimo calore sex diebus coelum infectum
+fuerit, die sabbathi nubibus roscidis aut aquilonibus<span class =
+"tag">10</span> aliquo modo refrigeratur, sin perpetuis<span class =
+"tag">11</span> nubibus vel nebulis caliginosum extiterit totos sex
+dies, sabbatho solis splendore dies serena temperatur. Item qui morbis
+aut febribus continuis conflictantur, nisi desperata salus est, die
+septimo mitiores sentiunt dolores. Huc etiam pertinet Graeci illius
+philosophi<span class = "tag">12</span> quaestio vetus: cur die sabbathi
+aër mutatur? illud enim ab omni antiquitate penitus exploratum est. Mens
+autem boni viri ac Deum metuentis, quae rerum coelestium contemplatione
+ac laudibus divinis quasi epulis delicatissimis pascitur die sancto, et
+quae hominem ab homine seducit, eo fit aptior ad hauriendum divinae
+lucis fulgorem, quae<span class = "tag">13</span> die septimo prae
+caeteris copiosius affulget<span class = "tag">14</span>. Hic autem
+humanae mentis in Deum raptus pretiosa mors a Davide<span class =
+"tag">15</span> et osculum oris divini appellatur a Salomone<span class
+= "tag">16</span>. Quid? quod<span class = "tag">17</span> Josephus
+antiquitatum scriptor clarissimus tradit, fluvium sabbathicum in Syria
+sic appellari, quod non nisi isto die fluere consuescat<span class =
+"tag">18</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>aëriis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>planius</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>quae</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>cadentibus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>agere</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>proculcari</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>Nullum, inquam</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>aspici</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>aquilonaribus</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>continuis</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Justinus Martyr, qu.&nbsp;69.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alii: <i>qui</i>, vel: <i>quo</i>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alibi: <i>effulget</i>.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Psalm. 116,&nbsp;15.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Cant. 1,&nbsp;1.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Alibi: <i>Quin</i>.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;Lib. 7 de bello jud. cp. 24.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Fateor equidem, diei septimi arcana valde mirabilia mihi fuisse
+hactenus incognita.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Non dubito, quin mentis agitatio ac meditatio ingenium
+vehementer exacuat. Concedo et illud, nihil praeclarius<span class =
+"tag">1</span> ab homine fieri posse, quam Dei optimi maximi beneficia,
+leges, actiones, opera contemplari et ex his laudes ejus eruere ac
+praedicare. Sed<span class = "tag">2</span> cum primi illi parentes
+humani generis ante legem de cultu diei septimi nullam ad
+contemplationis praesidia dierum discretionem adhibuerint, non videbam,
+cur subtilius rationem temporum exquirere deberemus, aut cur diem
+septimum quam caeteros<span class = "tag">3</span> sanctiorem esse
+praedicaremus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>pulcrius</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Sic</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>caeteris</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Nulla dierum distinctio est in coelo<span class =
+"tag">1</span> ac ne in terra quidem ubique; est enim<span class =
+"tag">2</span> ultra sexagesimam magni circuli partem tanta lucis
+<span class="pagenum">155</span>
+ac tenebrarum varietas, ut ad utrumque polum accedentibus post
+septuagesimam coeli partem dies menstrua sit, propius bimestris,
+trimestris, quadrimestris, sive pro 24 horis bis mille octingentas<span
+class = "tag">3</span> horas diem sine sole supra horizontem continuo
+videre, et<span class = "tag">4</span> sub utroque polo dies unus est
+semestris sine solis ortu, nox item una sine solis occasu semestris, et
+cum alii 365 dies habeant, anno vertente, qui sub polo versantur, diem
+unum et noctem unam habeant, utramque semestrem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>coelis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>octoginta</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>ut</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ultra septuagesimam partem meridiani circuli polum versus nullis
+mortalibus ulla statio patet, et ut pateat, quis tam stupidus, quin<span
+class = "tag">1</span> solis circuitum horarum 24, sive supra sive infra
+horizontem, denotare non possit?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>qui</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Id fortasse doctiores, sole supra horizontem existente<span
+class = "tag">1</span>, observare possunt, sed quis semestri nocte
+discrimen illud annotaret? Sed ut ab utroque polo ad regiones medias
+redeamus, fieri nullo modo potest, ut eadem dies septima esse possit
+toto terrarum orbe, quia cum occasu solis incipit<span class =
+"tag">2</span> sabbathum maximum, mense Aprili hora sexta
+pomeridiana<span class = "tag">3</span> in urbe Hierosolymitana, eodem
+momento regionibus Brasilianis Indorum meridies est; ex quo necesse est,
+sex horarum intervallo diem septimum citius auspicari Hierosolymis, quam
+populis<span class = "tag">4</span> Brasilianis.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>stante</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>incipiat</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>promeridiana</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>a populis</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Argute quidem Fridericus, sed quis in tanta oceani ac terrarum
+ab ultima Syria usque in Americam regionem immensitate, i.e. milliaribus
+amplius 6060, diem septimum putet confundi posse? Argutias igitur
+omittamus ac diem septimum, qui tot ac tam multis argumentis tamque
+perspicuis naturae demonstrationibus illustratur<span class =
+"tag">1</span>, ad divinas aeque ac naturae leges pertinere
+fateamur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addunt alii: <i>putemus confundi posse, sed</i>.</div>
+
+<p>
+FREDERICUS: Si septima dies sola sit sancta, cur a vobis nova luna<span
+class = "tag">1</span> trigesimo quoque die colitur?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <span title =
+"Greek: hieromênia">ἱερομηνία</span>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Nulla dies divinis laudibus aut actionibus honestis eximitur,
+sed potissimum dies septimus creationis mundi ac trigesimus divinae
+procurationis index festivus esse jubetur, quia non satis erat, mundum
+condidisse, nisi rebus genitis<span class = "tag">1</span> Deus
+prospiceret ac statum, conditionem, alimenta, incrementa, vicissitudines
+rerum omnium tueretur<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>conditis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>intueretur</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Illud est, opinor, quod innuit Horatius<span class =
+"tag">1</span>, ubi <span title = "Greek: tên triakada">τὴν
+τριακάδα</span> Judaicam vocat trigesima sabbatha, quanquam non solum
+Judaei, sed et Graeci ac Latini novilunia festis diebus colebant, ut
+Juvenalis hoc versu significat<span class = "tag">2</span>:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Observant ubi festa mero pede sabbatha reges,</div>
+
+<p class = "close">
+et Plutarchus <span title = "Greek: peri deisidaimonias">περὶ
+δεισιδαιμονίας</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Sat. 1,&nbsp;9.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest alibi.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">156</span>
+CURTIUS: Nimia profecto superstitione Judaei Hierosolymam a Pompejo
+scalis admotis otiose<span class = "tag">1</span> expugnari ac cives
+omnes sponte<span class = "tag">2</span> velut in verriculo aut sagena
+rapi, partim<span class = "tag">3</span> etiam crudeliter mactari et
+urbem floridissimam<span class = "tag">4</span> opibus diripi die
+sabbathi patiebantur, quem Dio historicus Saturno fuisse sacratum
+scribit in hac expeditione, ubi Judaeos Vegetius<span class =
+"tag">5</span> aeque ac Plutarchus<span class = "tag">6</span> valde
+irrident.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in eodem codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in eodem codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Idem habet: <i>florentissimam</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;De re militari.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;De superstitione.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Divina lex eos beavit, qui non subsederunt<span class =
+"tag">1</span> in subselliis derisorum<span class = "tag">2</span>. Hanc
+quidem Hierosolymorum expugnationem, Strabo factam scribit <span title =
+"Greek: en nêsteia tôn Ioudaiôn">ἐν νηστείᾳ τῶν Ἰουδαίων</span>, cum
+tamen die sabbathi jejunare prohibeamur. At Josephus non a Strabone
+modo, sed etiam a Dione et Eusebio<span class = "tag">3</span>
+discrepat; scribit enim, urbem captam a Pompejo die Tamuz, M. Tullio
+Cicerone et M. Antonio consulibus, quod ut factum sit die septimo,
+Judaeorum tamen religionem<span class = "tag">4</span> ac numinis metum
+laudare potius, quam irridere deberent<span class = "tag">5</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>consederunt</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Psalm. 1,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Vegetio</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>religionis</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>debemus</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Agatharchides<span class = "tag">1</span> Cnidius leges ac
+religionem Judaeorum ob id maxime sprevit, quod<span class =
+"tag">2</span> Ptolemaeum Lagi filium Hierosolyma die sancto otiose
+invadere permisissent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Agatharchiades</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Joseph. antiq. jud. I, 12.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Res tamen ex animo<span class = "tag">1</span> cessit Judaeis.
+Nam Philadelphus Ptolemaeus Lagi filius urbem illam ac templum
+ingentibus donis ac largitionibus locupletavit, centum millia captivorum
+nostrae gentis, sua pecunia redemtos, manu misit, tabulam ex auro
+solidam<span class = "tag">2</span> duorum cubitorum ac semis in
+sacrarium sanctissimum intulit, theologos LXXII ingentibus donis ac
+largitionibus, ut sacra biblia ex Hebraeis graeca facerent,
+locupletavit, quo nihil majus ac melius ab ullo principe praestari
+potuisset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>ex animi voto</i>, vel: <i>ex omni voto</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>solido</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Sed negari non potest, quin supina illa negligentia dicam,
+an stultitia, plane capitalis fuerit, quod Judaei urbem florentissimam
+opibus, propugnaculis, juventute, otiosissime<span class =
+"tag">1</span> expugnari, liberos, uxores, templa sacratissima militum
+direptioni patere, quam die sabbathi tueri maluerunt. Nam quid aliud
+est, quam Dei bonitatem experiri ac tentare? ubi enim<span class =
+"tag">2</span> periculum a capite, a liberis, a familia propulsare die
+sabbathi vetuit? Prius enim<span class = "tag">3</span> Agamemnon arma
+quemque parare jubet, deinde a Jove victoriam precatur his verbis: <span
+title = "Greek: dos moi kata plêres helein Priamoio melathron">δὸς μοὶ
+κατὰ πλῆρες ἑλεῖν Πριάμοιο μέλαθρον</span> i.e. da mihi sublimem Priami
+subvertere sedem. Nam cum olim Romani inprimis religiose dies praeliares
+a festis discrevissent, ut M. Varro scribit, ab hostibus continuo
+lacessiti praeliares dies<span class = "tag">4</span> exemerunt, ne
+cuiquam deinceps religio injiceretur, diebus festis proelium
+committere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>atrocissime</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>obsecro</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Hom. Il. <span title = "Beta (2)">Β</span>, 414.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius addit: <i>de festis</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">157</span>
+SENAMUS: Jam quoque pridem Judaei dierum praeliarium religionem
+repudiarunt, nam Judas Maccabaeus strenuus imperator, cum die sabbathi
+Hierosolymam ab Antiocho Nobili expugnatam ac Judaeorum partem in
+speluncis exuri, partem mactari, partem suffocari non repugnantes
+audiisset, exercitui, quem ex fugitivis civibus collegerat, aperte
+declaravit, se pro delubris, pro focis, pro lege, pro civium salute, pro
+libertate etiam diebus sabbathis pugnaturum, ac deinceps ingentes
+de<span class = "tag">1</span> hostibus victorias adeptus est<span class
+= "tag">2</span> ac parva manu saepe legiones Antiochi vicit ac
+prostravit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ab</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>reportavit</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Non religio, sed superstitio est, quod Judaei tam
+pertinaciter ab omnibus etiam necessariis negotiis die sabbathi sic
+abstinendum putant, ut ne filius quidem aquis parentem mersum aut
+fluvio<span class = "tag">1</span> interceptum eripiat, aut illata
+vulnera<span class = "tag">2</span>, quo minus sanguis effluat, obligare
+velit. Quam superstitiosam crudelitatem Christus<span class =
+"tag">3</span> exhorruit, cum sacerdos viatorem vulneribus saucium die
+sabbathi deseruisset, rustici autem benignitatem laudavit, quod hominem
+languentem vulneribus obligatis jumento domum importari jussisset. Cum
+autem pontifices in Christum acerbe inveherentur, quod<span class =
+"tag">4</span> aegrotum septimo die curavisset ac lectum alio transferri
+jussisset<span class = "tag">5</span>, ipse obtrectationes<span class =
+"tag">6</span> illorum verbo diluens: <i>Sabbathum</i>, inquit,
+<i>propter hominem, non autem homo propter sabbathum conditus est;
+filius autem hominis dominus est sabbathi.</i> Itaque curationes
+admirabiles<span class = "tag">7</span> multitudini, morborum
+innumerabilium varietate languenti, saepius die sabbathi mirifice
+ostentavit<span class = "tag">8</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>flammis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>illato vulnere</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Luc. 10, 31&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Matth. 12. Luc. 6, 13&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>transferre mandasset</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>objectiones</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>admirabilis</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Matth. 12. Marc. 2. Joh. 7. 9. Luc. 1. 6. 13 sq.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Simili superstitione insaniebat nauclerus ille Judaeus, quem
+Synesius<span class = "tag">1</span> scribit die sabbathi navis
+gubernacula in altissimis fluctibus deseruisse, nec ullo mortis aut
+tormentorum metu aut navis cum vectoribus periclitantis ad officium
+revocari potuisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In Epistolis.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Nos etiam leges non ad legum, sed ad hominum salutem latas
+arbitramur, nec putamus eum in legem quid commisisse, qui quid<span
+class = "tag">1</span> fecerit vetitum die sabbathi premente<span class
+= "tag">2</span> necessitate, quippe quae nullis coërceri legibus, nulla
+obligatione teneri potest. Si tamen demus, sabbatho curare licuisse, non
+propterea licuit asportare<span class = "tag">3</span> cubile. Illud
+enim potissimum arguebatur<span class = "tag">4</span>, quod Christus
+lectum asportari<span class = "tag">5</span> jusserat. Quin etiam
+pontifex facti conscius plebem increpuit his verbis: Sex dies rebus
+agendis supersunt, his ergo diebus accedite ad curationem, non die
+sabbathi.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quicquid</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>poscente</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>exportare</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>arguebant</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>avehi</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Haec verba pontificis<span class = "tag">1</span> non eo
+pertinent, ut curare die septimo scelus arbitraretur, sed ut invidis
+obtrectatoribus omnem sui calumniandi praeriperet occasionem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Christi</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">158</span>
+CORONAEUS: Si morbus tam gravis est, ut dilatio vitae periculum sit <ins
+class = "correction" title = "text reads ‘allutara’">allatura</ins>,
+etiam diebus festis curare licere ac semper licuisse non dubito. Sin
+facile unius diei moram ferre possit aegrotus, differendum opinor, dum
+festa quies praeterierit, quam nos Dominicam dicimus, quia domino sancta
+sit, ut sanctissimis christianae ecclesiae institutis docemur. Quibus
+acquievisse me profiteor ac prae me fero<span class = "tag">1</span>,
+nec me argumentis cujusquam patiar auferri, aut a suscepta Romanorum
+pontificum religione divelli. Quod enim Salomo in allegoriis:
+<i>Custodi</i>, inquit, <i>fili mi, jussa patris tui, nec dimitte legem
+matris tuae</i><span class = "tag">2</span>, ego Dei mandata et
+ecclesiae interpretor<span class = "tag">3</span>. Idem: <i>Ne
+transferas terminum, quem majores tui pepigerunt</i><span class =
+"tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>praefero</i>, vel: <i>pro me fero</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Proverb. 6,&nbsp;20.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>interpretabor</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Proverb. 22, 28.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Patris quidem appellatione Deus, matris autem natura mihi
+significari videtur. Nec tamen dubito, quin ad ecclesiam quoque
+transferri possit, quae duobus annorum millibus ante floruerat, quam
+Jesus, Josephi et Mariae filius, nasceretur, qui tamen sabbathum
+saepissime coli jussit<span class = "tag">1</span>, ac Paulus<span class
+= "tag">2</span> ipse sabbathismum populo Dei datum scribit, quibus
+verbis populum Dei a Christianis et barbaris aperte discrevit. Ac
+tametsi Christianorum oriens ecclesia diem primum, quem vos dominicum
+appellatis, initio feriaretur, non propterea a cultu sabbathi
+destiterat<span class = "tag">3</span> Tertulliani aetate, cujus haec
+verba sunt: Duas in anno hebdomadas <span title =
+"Greek: apo kreophagias">ἀπὸ κρεοφαγίας</span><span class =
+"tag">4</span> abstinemus exceptis sabbathis et dominicis.
+Item: <i>Sabbathis omnibus, qui adierit<span class = "tag">5</span>,
+inveniet Deum.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Lucae&nbsp;17.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Hebr.&nbsp;4.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>desistebat</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <span title =
+"Greek: kreophagôn">κρεοφαγῶν</span>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>audierit</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Justinus eodem, quo Tertullianus, tempore floruit et apologiam
+eodem tempore pro Christianis scripsit ad M. Aurelium Augustum, in qua
+fatetur, Christianos ad preces et eucharistiae communionem diebus
+dominicis convenire solitos, nihil tamen de sabbatho. Ac tametsi
+primordio nascentis ecclesiae christianae plerique circumciderentur, ut
+etiamnunc his temporibus Aethiopes Christiani, et sabbathum
+feriarentur<span class = "tag">1</span>, nihilominus tamen Paulus,
+frequenti discipulorum concilio coacto, Petrum increpuit ac legitimos
+majorum ritus abrogandos esse communi decreto persuasit<span class =
+"tag">2</span>. Itaque cum ad Colossenses<span class = "tag">3</span>
+scriberet: <i>Ne quis</i>, inquit, <i>vos judicet in cibo aut<span class
+= "tag">4</span> potu, vel parte diei festi vel noviluniis vel
+sabbathorum, quae sunt umbra futurorum.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>feriantur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Act 15, 22 sqq. Gal. 2, 14&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Col. 2, 16&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>vel</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Fieri potuit, ut primus ac septimus dies Christianis festivus
+exstiterit; sed cum utriusque diei conservatio rebus agendis grave
+afferret impedimentum, Victor pontifex Romanus sub annum Christi 196
+sabbathi quietem valere jussit ac pro sabbatho dominicam feriari.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">159</span>
+SALOMO: Cave putes, Coronaee, me Christianis persuadere<span class =
+"tag">1</span> velle, ut pro dominica sabbathum accipiatis, ne diem
+sanctissimum sabbathi aeque ac Dominicam saltationibus impudicis,
+crapula, libidine, venationibus, lusibus, denique impuris scortationibus
+foedissime contaminari videam non sine maximo animi dolore. Praestat,
+illum diem negotiis ac rebus agendis transigere, quam impurissimis
+flagitiis violare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>persuasisse</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Vos Judaei tetrici ac tristes non videmini dies festos colere,
+quos veteres omnes tum Graeci tum Latini ludibus publicis, conviviis,
+choreis, canticis, saltationibus laetiores esse voluerunt ac propterea
+Diis immortalibus gratiores.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Non abhorret gens nostra a choreis et saltationibus, quin et
+dies festus nobis vocatur <span title = "Hebrew: chag">חַג</span><span
+class = "tag">1</span> a saltatione et meditatione, ne festi dies
+choreis tantum divinis, sed meditationibus etiam tribuantur. Itaque
+noviluniorum diebus<span class = "tag">2</span> omnes omnibus<span class
+= "tag">3</span> oblectationum generibus, quae modo<span class =
+"tag">4</span> a turpitudine abhorrent, summopere delectamur<span class
+= "tag">5</span>, nec quicquam nobis saepius ingeritur, quam ut intimi
+animi pectoribus laetemur ac, tametsi sanctissimo die sabbathi a
+vulgaribus choreis abstineamus, canticis tamen divinarum laudum,
+suavitate vocum ac nervorum admista, diem illum laetissimum ac
+jucundissimum reddere solemus, ac festis epulis coram immortali Deo
+obtestamur, nos<span class = "tag">6</span> summa cum laetitia cibis
+sacrificiorum optimis vesci, ut lege divina jubemur, nihilominus tamen
+aliquot horas mentem legum divinarum lectione pascimus<span class =
+"tag">7</span>, idque ab antiquissimis prophetarum discipulis ad haec
+usque tempora usurpare solemus. Sic enim de Sunamitide ad Elisaeum
+profecta<span class = "tag">8</span>: <i>Cur</i>, inquit<span class =
+"tag">9</span>, <i>maritus uxori, venis ad prophetam, cum nec sit luna
+nova, nec sabbathum?</i> Licet enim duobus milliaribus, non tamen
+longius a domo discedere, ut oracula divina ab eruditis theologis
+hauriantur. Quod autem Senamus tristiores et moestiores nos caeteris
+nationibus videri queritur, haec potissimum causa est, quod non modo
+sabbathum, sed etiam omnia decalogi capita impune violari videmus<span
+class = "tag">10</span>. Nam cum primo capite unius aeterni Dei cultus
+proponatur, nihilominus tamen sexcenta millia Deorum ac multo plura<span
+class = "tag">11</span> videmus ubique coli. Veteres quidem pagani
+trecentos Joves, ut ille<span class = "tag">12</span>:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Trecentum tonat ore Deo Erebumque Chaosque,</div>
+
+<p class = "close">
+et quae plura hyperbole amplificat, ad 36000 prodidere; at videmus<span
+class = "tag">13</span> tot a Christianis Deos coli, quot angelos, quot
+beatas mentes arbitrantur, i.e. innumerabiles prope legiones, praeter
+eos, quos divorum albo pontifices, evocatis arte magica daemonibus,
+scripsere detestanda quadam apotheosi<span class = "tag">14</span>. Et
+cum secundo
+<span class="pagenum">160</span>
+capite decalogi ante statuas aut ullas imagines procidere easque
+revereri capitali subjecta poena prohibeamur, omnia tamen fana, omnes
+templorum angulos ac recessus quaqua versus sculptilibus idolis
+redundare videmus, et quidem ex omni materia, ex omnibus metallis,
+lapidibus, lignis, terra, cera, farina, ipsaque putrida cadavera, pulpam
+aceto et sale conditam, ossa, cineres, cereis ardentibus deosculari, et
+eorum contactu non modo corpori salubritatem, sed etiam menti
+sanctitatem et ubique salutem comparari putant. Illud etiam
+detestabilius, quod in omnibus horariis precationibus<span class =
+"tag">15</span> secundum decalogi caput, quo statuarum cultus
+interdicitur, non modo in Italia, Gallia, Hispania, verum etiam in ipsa
+Germania ex ipso decalogo expunxerunt<span class = "tag">16</span> ac
+penitus abraserunt. Ac mirum mihi visum est, cur Martinus Lutherus
+negat<span class = "tag">17</span>, ullas imagines lege divina
+prohiberi, praeterquam ipsius Dei, non item crucifixi et<span class =
+"tag">18</span> apostolorum, deinde subjicit: Nos Mosen nec audire nec
+videre volumus, mandata de statuis et sabbatho sunt ceremoniae sublatae.
+Quae quis aequa mente ferre potest? in eo praesertim, qui se religionum
+censorem profiteatur. Tertium decalogi caput, quo nomen domini temere
+usurpare prohibemur, multo gravius etiam quam superiora violatur: quia
+non modo pejeratur, verum etiam contumeliis nomen illius
+sacratissimum<span class = "tag">19</span> dilaceratur, ac pro aeterno
+Deo peregrina Deorum ac daemonum nomina jurantur, cum toties ac tam
+diserte<span class = "tag">20</span> aliud quam aeterni Dei nomen ac
+numen<span class = "tag">21</span> jurare prohibeamur. Omitto secundae
+tabulae capita ac potissimum scortationes, adulteria, stupra et
+utriusque sexus ab ordinibus sacris libidines, continentiae specie
+turpiter effusas.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>dies</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>omnium</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>quomodo ... abhorreat</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>oblectamur</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>pasci</i>, ita ut antecedenti verbo
+<i>vesci</i> correspondeat.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>profectura</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;2 (4) Regum 4, 8&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>violare debemus</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>plures</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Virgilii Aeneis&nbsp;IV.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>ut videamus</i>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alii: <span title =
+"Greek: apotheôsei">ἀποθεώσει</span>.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Alius: <i>induxerunt</i>.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Tom. III. (Jen. ed.)&mdash;Alibi: <i>neget</i>.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;Alibi: <i>aut</i>.&nbsp;
+<b>19.</b>&nbsp;Alibi: <i>sanctissimum</i>.&nbsp;
+<b>20.</b>&nbsp;Deuteron. 9. Jerem. 5 et&nbsp;12.&nbsp;
+<b>21.</b>&nbsp;Desunt haec duo verba in alio codice.</div>
+
+<p>
+Quae cum Salomo vehementius, quam pro senili aetate, dixisset, silentium
+secutum est. Silentii causa fuit, quod ejus oratio CORONAEUM, acerrimum
+rituum Romanorum propugnatorem, pupugerat, qui cum se ad
+responsionem<span class = "tag">1</span> comparare videretur<span class
+= "tag">2</span>, omnibus in eum intentis, sermonem cohibuit, rupto
+silentio: Mihi, inquit, in animo erat, Salomonis querelas et
+criminationes diluere, sed in aliud tempus differendum puto, ne de
+libertate dicendi quicquam cuiquam detraxisse videamur<span class =
+"tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>reprehensionem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>paratum videret</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>videar</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Etiam animi pendeo, loquarne an taceam?</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Cur taceas, cum tam copiosa dicendi seges proponatur, si vel
+Salomonem refellere velis?</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Cum religionem Ismaëlitarum et instituta cum moribus ac
+ritibus Christianorum comparo, mihi videor in terras de sublimi delapsus
+coelo. Nam Ismaëlitae summa veneratione Deum aeternum, nec plures uno
+colunt, Jesum autem ipsum Isaiam vocant, non modo verbum, sed etiam
+spiritum ac nuncium Dei fuisse agnoscunt et manibus hostium ereptum,
+quominus
+<span class="pagenum">161</span>
+ab improbis capitali supplicio afficeretur. Hunc autem nec Deum, nec Dei
+filium<span class = "tag">1</span> arbitrantur, ac propterea sanctissime
+vetant adorari. Abrahami legem se tueri profitentur, ac Deum eundem
+colere, quem ille vivens ac spirans adoravit. A cultu statuarum
+tantopere abhorrent, ut non modo in templis ac delubris nusquam
+unquam<span class = "tag">2</span> caelatas vel sculptas vel fusas vel
+pictas imagines, verum etiam nihil eorum, quae natura peperit, seu
+stirpes, seu animantia pingere liceat, aut ad spectaculi fructum usquam
+haberi, subjecta legibus vetantibus poena capitali. Et<span class =
+"tag">3</span> quidem, cum statuas Christianorum quasi ad virtutis
+imitationem positas excusarem, Pracadius quidam illud mihi reposuit, eos
+ipsos, quorum statuas veneremur, coelesti felicitate frui, quod divorum
+imagines dejecissent, ut<span class = "tag">4</span> Deum aeternum
+adorarent. Psalmos Davidis, quos divinitus hominum generi<span class =
+"tag">5</span> datos affirmant, cantibus ac nervis usurpare et quater
+quidem interdiu publice, noctu semel privatim precari consueverunt. Ac
+memini, cum essem eodem cubiculo<span class = "tag">6</span> hospitii
+cum Africano inclusus, illum media nocte surgentem a cubili laudes Deo
+immortali canere ac me graviter increpare, quod tacerem, usurpans illud
+arabica lingua: <i>Media nocte surgebam, ut laudem dicerem nomini
+tuo</i><span class = "tag">7</span>; tum et illud ex libris Jobi
+afferebat: <i>Multi</i>, inquit, <i>queruntur, se opprimi tyrannide et
+cum calamitatibus conflictari, nemo tamen est, qui Deum nocte
+laudatoriis canticis prosequatur.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii addunt: <i>esse</i>, vel: <i>fuisse</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>nulla usquam</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Aliter legit alius codex: <i>Et quidem eo minus statuas
+venerantur, ut etiam felicitate coelesti se frui glorientur, quod
+divorum</i>&nbsp;etc.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>ac</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>Hominibus quasi</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>cubiculorum</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Psalm. 42, 4 sq. et 119, 55.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ecclesiae Romanae mos jam inde a Pelagio, pontifice maximo,
+usitatus est, septies singulis diebus Deum laudibus, supplicationibus et
+canticis die noctuque colere. Quod ab ipso Davide<span class =
+"tag">1</span> didicimus et expressimus: <i>Septies</i>, inquit,
+<i>interdiu tibi dixi laudem</i>; quod nec Judaei faciunt, nec
+Lutherani, nec Zwingliani, qui sacra publica ita circumciderunt (excipio
+Anglos, segregatos a Puritanis), ut bis tantum tota hebdomade preces
+publice<span class = "tag">2</span> fieri patiantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Psalm. 119.&nbsp;164.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>publicas</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Lex divina pontifices et Levitas mane ac vesperi Deo laudes
+canere jubet et matutinum quidem sacrificium quatuor horarum fuisse
+scribit Rabbi David, vespertinum unius horae, privatim vero laudes
+divinas assidue quemque momentis omnibus recolere laudatissimum. Nam
+laudare septies apud Davidem non finitum numerum, ut ecclesia Romana
+putat, sed infinitum continet seu incertum, ut fere semper. Sic enim
+mater Samuelis<span class = "tag">1</span>, cum Deo gratularetur:
+<i>Sterilis</i>, inquit, <i>peperit septem</i>. Nocturnas vero laudes
+privatim ex cujusque voto fieri majores voluerunt, quibus nihil
+efficacius, nihil gratius esse potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> 1 Sam. 1, 6 sqq.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Rogationes Ismaëlitarum breves quidem sunt, sed supra
+<span class="pagenum">162</span>
+modum efficaces in hunc modum: El hemdu, tilla hi rabis hallamine, El
+rahami, El rachini, Melichi, Jarini, El dini, ejahe, rah tu vejache,
+vestecun Isdina. Elzzirata Mustitfa mazzirata cladina evanta alahim gari
+ri il magduli olahem velal soline amim. Id est: Laus Deo misericordi ac
+flexibili regi extremi judicii! O mortales pietatis amantes, colamus
+illum et auxilium consequamur, da nobis, aeterne Deus, certissimam
+cognitionem eorum, quos selegisti, ut nunquam, illis offensis, ex gratia
+tua excedam. Amen. Haec precatio ab illis Lassala<span class =
+"tag">1</span> dicitur i.e. communis omnium, quia praeter hanc variae
+sunt preces ac paene innumerabiles, quas ex voto sibi quisque
+commentatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Lessala</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Non video, cur Pater noster Christi cedere debeat Lassalae
+Ismaëlitarum aut schema Hebraeorum.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Nostrum illud schema, quod ab omnibus Judaeis quotidie
+usurpatur, non est precatio, sed commemoratio, ne ab aeterno Dei cultu
+unquam discedamus. Quin Moses in concione totius populi eadem verba sic
+expressit, quae a Latinis et Graecis non satis apte reddita mihi
+videntur. Sic enim opinor melius<span class = "tag">1</span>: <i>Audi
+Israël! Is qui est aeternus Deus noster, aeternus est unus, amabis
+igitur Deum tuum aeternum ex toto corde tuo et tota anima tua et toto
+impetu virium tuarum. Atque haec verba, quae jubeo, in corde tuo
+haerebunt, eaque saepius inculcabis liberis tuis, seu domi sedeas, seu
+ambules, seu jaceas, seu surgas, et alligabis ea ad manum, et quasi
+monumenta erunt pro oculis tuis, quin et asscribas ea postibus domus
+tuae et pro foribus tuis.</i> Illud est schema nostrum, quod in
+membranis vitulinis<span class = "tag">2</span> scriptum et in capsulis
+conditum brachio sinistro alligamus quidem et capiti inter caesariem et
+frontem, idque chaldaica vox Tephilin a <span title =
+"Hebrew: tafel">תָפֵל</span>,
+quod <i>alligare</i> vel <i>appendere</i><span class = "tag">3</span>
+significat: alii ab hebraica voce <span title =
+"Hebrew: t/f/l/ch/n (for תפלה t/f/l/h?)">תפלחן</span>, quae orationem
+significat<span class = "tag">4</span>, quoniam ea quotidie quasi preces
+sanctissimas recolunt. In iisdem etiam membranis inscribunt periodum e
+decimo tertio capite Exodi, quae incipit: <i>Memento diei hujus, quo
+egressus es ex Aegypto</i>, usque ad haec verba: <i>A diebus in
+dies</i><span class = "tag">5</span>, et ex eodem capite, paulo post
+periodum, quae incipit: <i>Et erit, cum introducet te</i>, usque ad haec
+verba: <i>quod potenti manu eduxerit nos Deus ex Aegypto</i><span class
+= "tag">6</span>. Item periodum ex secundo capite Deuteronomii, quod
+incipit: <i>Exit itaque si audiendo</i>, usque ad haec verba: <i>coelum
+supra terram</i><span class = "tag">7</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deuter. 6, 4&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>fibulanis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>apprehendere</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Desunt haec octo antecedentia verba in aliis
+codicibus.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Exod. 13, 3&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Exod. 18,&nbsp;7-9.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Deuter. 11, 1 sqq.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Tanta Judaeorum superstitio est, ut satis esse putent ad
+salutem adipiscendam, eas membranas circumferre, ut<span class =
+"tag">1</span> quidem Catholici
+<span class="pagenum">163</span>
+principium evangelii Johannis collo alligant, ea spe ac fiducia, ut ab
+omnibus calamitatibus ac morbis tuti sint, quas ligaturas execrabiles
+appellat Augustinus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>et</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: De nostris si ullus ea spe ac fiducia ducatur, ut earum rerum
+sola gestatio ad salutem prosit, quem puto esse neminem, hunc insanire
+judico. Sed haec summa capita majores nostri ab unoquoque nostrum
+circumferri voluerunt, ut quotiescunque capsulas vel in postibus videant
+Mezazam, primi capitis, et divinae legis memores ab omni cultu
+peregrinorum numinum abstinere, et ad verum Deum vitam instituere
+consuescant.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ab omnibus ligaturis istis ac pictis imaginibus Ismaëlitae
+abhorrent et veram pietatem amplectuntur. Illud etiam praeclare, quod
+Mesquedas vel<span class = "tag">1</span> fana sic construunt, ut nec a
+viris foeminae conspici, nec viros foeminae contueri possint, sed
+habeant utrique stationes medio pariete discretas.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>seu</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Haec a nostris, ut optima quaeque, assumserunt<span class =
+"tag">1</span> et expresserunt Ismaëlitae, ut nec in templis nec in
+synagogis viri foeminas intueri possint. Ita fit, ut nullae pravae
+cupiditatis inflammandae occasio aut lenociniorum illecebrae ullae
+quaerantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>acceperunt</i>, vel: <i>sibi asserunt</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Utinam mos ille nostris hominibus in mentem veniret! Cur enim
+laudabilia instituta, ubiubi sint, non imitemur? Illud enim quodammodo
+asseverare possumus, nulla fere templa Christianorum lenocinio
+vacare.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Nihil flagitiosius mihi videtur, quam pietatis faciem libidini
+obtendere; ob id enim sublatus est mos a majoribus nostris, quo feminae
+prae foribus tentorii sacri<span class = "tag">1</span> excubabant<span
+class = "tag">2</span>, propterea quod sacerdotes, filii pontificis
+maximi ac principis Eli, stuprum his inferre non dubitarint<span class =
+"tag">3</span>. Maxima semper cura fuit majoribus nostris, non modo
+impudicitiam, sed impudicitiae suspicionem a sacris longissime
+amovere<span class = "tag">4</span>. Quin<span class = "tag">5</span>
+etiam meretrices ab extrema memoria majorum nostrorum nunquam nisi vultu
+velato foras prodibant. Post etiam in Arabia omnes Hebraeae mulieres
+capitibus omnino praeter oculos contectae fuerunt, cum in publicum
+exirent. Tandem etiam in templis non modo velari, sed etiam parietibus a
+virorum conspectu segregari placuit, quod sapienter Ismaëlitae imitati
+templa omnia parietibus habuere utrique sexui divisa.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>sacra</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Forte: <i>exercebant</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;1 Sam. 2, 22&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>movere</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>Hinc</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Nulla calumnia<span class = "tag">1</span> graviore
+Christiani veteres oppressi dicuntur, quam quod stupris et incestibus
+nocturna sacra religionis specie funestarent, quam quidem ad calumniam
+diluendam scriptae sunt apologiae Origenis, Justini, Athenagorae,
+Tertulliani, atque hic etiam in libro de
+<span class="pagenum">164</span>
+velandis virginibus Christianorum morem valde improbavit, quo quidem
+foeminas viris confusas inter amplexus et oscula caritatis, quae in
+ipsis templis fiebant, invaluisse scribit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Origenes contra Celsum; Talmud. in tract. de sabbatho; Philo
+in libro de vita contempl.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Id quidem a pontificibus Romanis aliquando, ut opto et spero,
+emendari poterit, perinde ut illa pietatis oscula fuere sublata.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Agnosco equidem, omnia fere Judaeis et Ismaëlitis, quod<span
+class = "tag">1</span> ad religionem attinet, communia esse, utrisque
+aeterni unius Dei cultus, utrisque idolorum summa execratio, item
+circumcisio et genus ab Abrahamo utrisque ducitur; abstinent utrique a
+sanguinis<span class = "tag">2</span> et porcorum esu, denique lectiones
+utrisque frequentissimae, quas Tertullianus<span class = "tag">3</span>
+non satis argute reprehendit in Judaeis, quos lavari quotidie scribit,
+quia<span class = "tag">4</span> quotidie inquinantur, quasi vero
+Christiani penitus circumcisi puriores essent, cum tamen David Goliathen
+ob id execratus sit<span class = "tag">5</span>, quod esset
+incircumcisus et immundus. Quanquam Aethiopes Christiani circumcisionem
+amplexi fuere, qua etiam veteres Aegyptios uti consuevisse scribit
+Herodotus<span class = "tag">6</span>. His vero temporibus non modo
+mares<span class = "tag">7</span> a maribus, verum etiam foeminae<span
+class = "tag">8</span> a foeminis nymphae quadam particula
+circumciduntur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quid</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>sanguine</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;De baptismo.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>quoniam</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>est</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Lib. 4. Sed intelligendum est de his Aegyptiis, qui
+genere Judaei sunt.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>mas</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>foemina</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Fuit illa quidem foederis cum Abrahamo percussi tessera<span
+class = "tag">1</span>, non tamen ullam<span class = "tag">2</span>
+video fuisse circumcisionis utilitatem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>tabula</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>aliam</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quae major aut<span class = "tag">1</span> sanctior utilitas
+esse potest, quam divini foederis arcanum? Quanquam qui curiosius ista
+scrutantur, maximas circumcisionis asserunt<span class = "tag">2</span>
+utilitates, tum ad procreationem liberorum commodiorem, tum ad
+inflammationem tumorum amovendam, tum ad coërcendam vim libidinis
+effervescentis, quam Rabbi Moses praecipuam circumcisionis causam esse
+arbitratur. Hoc tamen Judaei ab Ismaëlitis differunt, quod hi nec azymis
+nec agnis paschalibus utuntur<span class = "tag">3</span> nec sabbathi
+festiva quiete, nec ad occasum conversi precantur, nec Messiam
+exspectant, ut Judaei, excipio eos, qui Haly sectam sequuntur, quos
+Imanias vocant. Ac tametsi preces ad omnia coeli templa<span class =
+"tag">4</span> fieri posse confiteantur, saepius tamen ad Mecham ora
+convertunt, ut olim Daniel in urbe Babylonis exul, in genua procumbens,
+Hierosolymam versus orationem<span class = "tag">5</span>
+concipiebat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>afferunt</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>utantur</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>omnes coeli plagas</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>vota</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Mercurius Trismegistus adoraturos primum ad orientem solem,
+meridie ad Austrum, sero ad occasum converti<span class = "tag">1</span>
+jussit. Graecis tamen nonnullis usitatum erat, ad orientalem plagam Diis
+sacrificare, heroibus vero ad occasum, caeteris omnibus ad orientem, qui
+mos a Chaldaeis et magis Persarum ad omnes fere populos dimanavit; illi
+etiam diluculo ac
+<span class="pagenum">165</span>
+potissimum etiam soli orienti, quem Mithram appellabant, sacra facere
+consuerant. Hinc Maro:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Illi ad surgentis conversi lumina solis.</div>
+
+<p class = "close">
+Sic tamen ut statuae in occidua plaga collocarentur, ortum spectantes,
+ut Vitruvius<span class = "tag">2</span> scribit. Jubet enim Porphyrius,
+adoraturos statuis ortum spectantibus <span title =
+"Greek: antiprosôpous">ἀντιπροσώπους</span>
+esse et converti ad occasum, contra
+quam Christiani statuas occasum spectantes collocare solent, ut eas ipsi
+vultu ad orientem converso adorent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>verti</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Virumnius</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Christiani veteres cum rogarentur, cur ad solis ortum
+conversi vota conciperent, respondebant<span class = "tag">1</span>, id
+illis in usu esse, quod oriens honoratior esset occasu. Sic enim
+Pompejus<span class = "tag">2</span> Cornelio Syllae dixisse fertur,
+plures orientem, quam occidentem<span class = "tag">3</span> solem
+adorare. Non video tamen, cur Judaei ab omnibus populis dissidentes ad
+occasum conversi sacra faciant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Justinus Martyr qu.&nbsp;118.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Plutarchus in Pompejo.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>abeuntem</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Plerique nos id facere putant, ne solem ac sidera orientia
+colere videamur. Sed falluntur, cum sol utramque plagam spectet et
+utroque tempore sacra faciamus. At noster legislator tentorium sacrarii
+ad exemplar universitatis constructum erexit. Est autem rapidissima
+orbium coelestium conversio ab ortu ad occasum, et qui naturae cursum
+tenere volet, cum sideribus ad occasum progredi necesse habet, non
+regredi ad ortum. Ex quo quidem pulcherrima naturae arcana eruuntur,
+ut<span class = "tag">1</span> decentem et naturae congruentem morem
+intelligamus, quae scilicet dextra, quae pars mundi sinistra
+dicatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>et</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Haec disputatio plurimum<span class = "tag">1</span> exercuit
+omnes scriptores, nec tamen de mundi situ probabilem afferunt caussam.
+Nam Pythagoras, Homerus, Plato, Aristoteles, Galenus, Averroesdextrum
+mundi latus in oriente posuere, Plinius et Varro sinistrum. Augur enim
+Romanus, sub Dio templorum sacra lituo dividens, vultum ad Austrum
+convertebat, ut haberet a sinistris ortum et occasum a dextris.
+Empedocles, Cleomenes, Lucanus, Solinus, Philo Ebraeus dextram mundi
+partem Aquiloni tribuunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>ut plurimum</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Pontifex Hebraeorum sacrificans vultu ad occasum converso
+dextrum latus Aquiloni opponit, laevum Austro, qui situs convenit
+universae naturae. Sunt enim dextra sinistris robustiora ac vegetiora,
+ut pes dexter ac brachium dextrum sinistro grandius, vegetius ac
+robustius est. Cor sapientis, inquit Salomo<span class = "tag">1</span>,
+<i>in dextra ejus, stulti vero in sinistra</i>, quia stulti, libidinis
+impotentia, cupiditatibus suis imperare nequeunt, ut sapientes. Sic
+aquilonares homines australibus robustiores sunt ac vegetiores, et
+ubique fere ad Aquilonem corpora sunt formae dignitate praestantiora,
+ingeniorum vis tamen minor. In dextro latere jecur situm est, sanguinis
+officina, in sinistro lien, conceptaculum atrae bilis. Sic ad
+aquilonarem
+<span class="pagenum">166</span>
+regionem homines sunt rubicundi ac robusti, nam robustum a rubore
+Latini<span class = "tag">2</span> derivant, ad meridiem atri; vis tamen
+ingeniorum major ad Austrum, cujusmodi sunt melancholici. In dextro
+latere jecur vim cupiditatis continet, vitiorum alimentum et <span title
+= "Greek: hupokeimenon">ὑποκείμενον</span>, ac propterea victimae ad
+Aquilonem spectantes caedi jubentur<span class = "tag">3</span>. In
+sinistro vis atrae bilis ab ipso liene homines contemplationi deditos
+habet ac coelestium rerum meditationi; sic ab Aquilone bella,
+calamitates, exercitus in sacris litteris saepius denunciantur et
+potestas ingens Leviathani ad Aquilonem, qui etiam ob id
+Aquilonaris<span class = "tag">4</span> appellatur. Contra vero Deus
+dicitur ab Austro venire et profectiones Abrahami versus Austrum. Quo
+pertinet etiam illud: <i>Dicam Aquiloni, da! et Austro, noli
+prohibere!</i><span class = "tag">5</span> quia prohibentis major, quam
+tribuentis potestas. Nec minus mirum videri debet, quod omnes omnium
+populorum regiones, Chaldaeorum inquam, Judaeorum, Ismaëlitarum,
+Christianorum ab Austro derivantur. Exercitus vero Gothorum, Vandalorum,
+Herulorum, Hungarorum, Turcarum, Tartarorum, AngloSaxonum ab Aquilone ad
+Austrum. Item motus omnium animantium est a dextro ad sinistrum
+latus<span class = "tag">6</span>, ac motus trepidantis orbis elati ab
+Aquilone ad Austrum inclinat, mirabili naturae consensu. Ex quo
+Judaeorum intelligitur templa Deorum<span class = "tag">7</span> ad
+occasum conversa et pontificum statum in sacris faciendis universitati
+naturae consentaneum esse. Ex eoque non tantum Homeri, sed etiam
+Pythagorae, Platonis, Aristotelis, Averrois, Galeni, Plinii, Varronis
+errores emendantur, ac mirabilia naturae arcana intelliguntur, etiamsi
+preces ad omnia coeli templa laudesque divinae locis omnibus ac
+regionibus Deo gratissimae semper fuerunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Eccles. 10,&nbsp;2.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Festus in voce robustus.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Levit. I. Jerem. 46. Ezech.&nbsp;42.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Joel 2, 20.&mdash;Alibi: <i>Aquilonates</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Jes. 43,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Aristoteles de hist. anim. II,&nbsp;1.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>Judaeorum</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Non video, Ismaëlitas tam acute philosophari, sed qui citra
+tropicum cancri regiones incolunt, ad Mecham seu Jezecat seu Medinam
+Alnabi, ad civitatem prophetae et montem Moriam, ubi Abrahamus filium
+immolare<span class = "tag">1</span> jussus est, convertuntur, scilicet
+ad Austrum; qui vero sunt ultra tropicum, convertuntur ad Aquilonem.
+Illud tamen singulare est, quod Ismaëlitae, quoties precantur<span class
+= "tag">2</span>, bis inclinato vertice terram ac manus utrasque
+deosculantur, Christiani vix unquam.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>immorali</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>provocantur</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Manum deosculari Deum adorantes<span class = "tag">1</span>,
+antiquissimi moris est, ut Jobus ipse testatur, non quidem ut de<span
+class = "tag">2</span> osculo cogitarent, sed ut ori silentium
+imponerent<span class = "tag">3</span>, unde saepe peccatur; ut etiam
+nunc plerique cum de peccatis confitentur, pectus solent tundere, ubi
+cor residet, pravarum cogitationum artifex; alii frontem vola caedere,
+ubi animi sedem esse arbitrantur, quasi poenas ab auctoribus flagitiorum
+reposcerent ista percussione.
+<span class="pagenum">167</span>
+Verum enim vero<span class = "tag">4</span> sine saliva<span class =
+"tag">5</span> osculari nemo potest. Illud enim veterem<span class =
+"tag">6</span> sapit idololatriam eorum<span class = "tag">7</span>, qui
+terram pro Deorum ac rerum omnium parente adorabant, magnae Cybeles
+appellatione carmine impio: O hominum, pecudum, <ins class =
+"correction" title =
+"possible mistranscription of ‘divũ’">divûm</ins>que aeterna
+creatrix!</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>adorantem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>non quia de</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>imperarent</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alios: <i>Terram vero</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>scelere</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>veterum</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;In eodem deest.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Nos erecti Deum laudamus, flexis genibus fausta precamur,
+adversa deprecamur interdum etiam stantes, ut Ezechias ad parietem
+conversus, nunquam sedentes, multo minus ambulantes, nisi morbus vel
+imbecillitas cogat, ut Mosen, qui cum diutissime pansis<span class =
+"tag">1</span> ad coelum manibus, tantisper adversus Amalekitas
+pugnabatur<span class = "tag">2</span>, erectus stetisset, fractis
+viribus consedit, fusis tamen et extensis manibus usque ad occasum.
+Fallitur autem Plutarchus<span class = "tag">3</span>, qui Numam
+jussisse scribit, ut adoraturi sederent, quod et Latinis inusitatum et a
+Pythagoricis decretis, quibus Numa dicitur imbutus fuisse<span class =
+"tag">4</span>, alienum. Sic enim Pythagorae symbolum: <span title =
+"Greek: peripheromenon proskunein">περιφερόμενον προσκυνεῖν</span> i.e.
+circumvolutum procidere. Et nos quidem peccata confitentes frontis ad
+humum contactu<span class = "tag">5</span> testamur humilitatem, quod
+Plutarchus appellat, <span title = "Greek: ripseis epi prosôpon">ῥίψεις
+ἐπὶ πρόσωπον</span>. In ardentissimis rogationibus<span class =
+"tag">6</span> Eliae statura imitamur<span class = "tag">7</span>. Is
+enim cum sua oratione coelum tribus<span class = "tag">8</span> annis et
+sex mensibus ita conclusisset, ut nec imbres ulli nec rores depluerent,
+septies oravit, quoad exoraret<span class = "tag">9</span>, vultu inter
+genua composito humi advolutus, qui humillimus est infantis in utere
+habitus, ut eliceret imbrem. Sessio<span class = "tag">10</span> vero et
+adoratio e<span class = "tag">11</span> diametro pugnant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>passis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Exod. 17, 9&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;<span title = "Greek: Peri deisidaimonias">Περὶ
+δεισιδαιμονίας</span>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Addit alius: <i>penitus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>fronte ad humum contracta</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>orationibus</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;1 Reg. 7, 1-9. Jac. 4, 17. Sir. 48, 2. Luc.
+4,&nbsp;25.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>sex</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>exoraretur</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Desunt haec sequentia Salomonis verba in alio
+codice.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>toto</i>; alius: <i>tota</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Tantum abest, ut Ismaëlitae osculantes humum adorare velint
+Cybelem, ut nulla gens ab idololatriae suspicione longius absit. In
+templo sermones et colloquia facere aut deambulare, scelus arbitrantur.
+Festis diebus hora sexta concio populi frequens est, nec ante meridiem
+festo die cibantur; die vero paschali, quae omnium sanctissime colitur,
+post jejunium menstruum<span class = "tag">1</span> Elmeide coenam
+concelebrant, tum deosculatis mutuo manibus offensiones mutuo acceptas
+charitate summa ignoscunt ac veterum <span title =
+"Greek: agapas">ἀγάπας</span> recolunt,
+non ficta simulatione, sed bona fide,
+nec si quisquam post accepta<span class = "tag">2</span> illa oscula
+manuum<span class = "tag">3</span> acceptas injurias ulciscatur, impune
+laturus est, sed gravi judicio damnatur. Si quis concionibus ac precibus
+publicis adesse recusaverit, mulcta, infamia, carceribus coërcetur. Nec
+tamen<span class = "tag">4</span> unius aeterni Dei purissimo cultu, sed
+etiam humanitate et benignitate populos omnes longe superant<span class
+= "tag">5</span>. Ac mirantur, Christianos homines tantam egentium
+multitudinem, tantam suorum nuditatem<span class = "tag">6</span> et
+inopiam aequo animo
+<span class="pagenum">168</span>
+ferre posse, cum apud Ismaëlitas plura sint domicilia egentibus ac
+peregrinis vacua, quam tenues domiciliorum egentes. Saepe quidem videre
+potuistis Turcas in hac urbe tenuibus ubique occurrentibus<span class =
+"tag">7</span> nummos libenter objicere. Nulla enim lex apud istos
+sanctior colitur, quam Ullache i.e. exsolvere debita et egentibus
+largiri. Itaque saepius occurrunt viatoribus chorabitae, quos Eremitas
+Graeci vocant, a quibus hoc unum precantur, ut ad se divertant. Postea
+vero quam exquisitis ferculis, lotionibus et cubilibus<span class =
+"tag">8</span> foverunt, non modo nullum pretium reposcunt, sed etiam
+gratias agunt his verbis: Demum hannam fal alla se verfis, i.e. hoc
+animae meae detur, Deus te amet! Sunt etiam frequentissima
+domicilia<span class = "tag">9</span> a litteratis hominibus circa fana
+constituta et uberrimi ad alimenta reditus; vix enim est ullus opibus
+locuples, qui aut templum aut publicum hospitium consecrandum non curet.
+At innumerabiles Christianos videmus, quos non benefacere delectat, sed
+benefecisse videri, ut ambitioni magis, quam inopiae donare<span class =
+"tag">10</span> videantur. Et quum paucissimi benignitatis fontes
+egentibus<span class = "tag">11</span> aperiant<span class =
+"tag">12</span>, tum vero id faciunt, vel ad furtorum et flagitiorum
+expiationem (neque enim<span class = "tag">13</span> aqua citius ignem,
+quam largitio in egentes peccatum restringit)<span class =
+"tag">14</span> vel ad incrementa rei familiaris<span class =
+"tag">15</span>. Nihil enim verius a Basilio Magno dici potuit, quam
+artem omnium quaestuosissimam esse eleemosynariam<span class =
+"tag">16</span>. Ac Musulmanni quaestum rei domesticae non spectant, sed
+solius Dei intuitu largiuntur, ad idque curiosissime a concionatoribus
+erudiuntur, ut mihi Christianis jure opponere posse videantur, quod olim
+Spartanus<span class = "tag">17</span> quidam seniori assurgens in
+theatro, ne adolescentibus considentibus spectaret erectus, Athenienses
+honestas artes<span class = "tag">18</span> ad pompam et fastum habere,
+non tamen ad usum. Hoc vero singulare est, quod Ismaëlitae a vino et
+alea, vetantibus legibus, abstineant, tametsi plerique Christiani se
+legibus solutos arbitrantur, propterea sive vini luxum et aleam
+sequuntur, sive adulteria, stupra, rapinas, injurias, verbera, caedes,
+mentis ad omnia <ins class = "correction" title =
+"text reads ‘coecitas’">concitas</ins>,
+quodque his omnibus foedius est, capitales
+in Deum contumeliae<span class = "tag">19</span>. Juventutis autem
+molles et teneres annos studiosissime legibus divinis erudiunt, neque
+enim fabulas audiri et<span class = "tag">20</span> libidinis ludos
+aperiri patiuntur, sed Alcorani divinis praeceptis tam assidue imbuunt,
+ut ante pubertatem fideli memoria teneant; cantica vero impudica nulla
+audiantur. Denique cum illorum religionem, judicia, leges, mores,
+instituta cum vestris<span class = "tag">21</span> comparo, verissime
+Ismaëlitas ex omnibus populis Musulmannos i.e. fideles esse judico, non
+tantum, quia lex Muhammedis naturae consentanea est, ut Algibel et
+Avicenna scripsere, sed etiam quia caeteri verae<span class =
+"tag">22</span> faciem ac speciem
+<span class="pagenum">169</span>
+religionis habent, illi religionem ipsam non tantum habere, sed
+possidere mihi videntur<span class = "tag">23</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>nostrum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>post illas manuum exosculationes</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>tantum</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>superarunt</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>ruditatem</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>accurrentibus</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>cubiculis</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius addit: <i>scholastica</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>donari</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>pauperibus</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alii: <i>appareant</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alius: <i>vero</i>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alii: <i>restinguit</i>.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Tob. 12,&nbsp;9.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Alius: <i>eleemosynam</i>.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Alius: <i>Spartiata</i>.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>et divinas</i>, vel: <i>et
+doctrinas</i>.&nbsp;
+<b>19.</b>&nbsp;Alibi: <i>contumaciae</i>, vel: <i>injuriae</i>.&nbsp;
+<b>20.</b>&nbsp;Alius: <i>aut</i>.&nbsp;
+<b>21.</b>&nbsp;Alii: <i>nostris</i>.&nbsp;
+<b>22.</b>&nbsp;Alibi: <i>fere</i>.&nbsp;
+<b>23.</b>&nbsp;Alibi: <i>videantur</i>.</div>
+
+<p>
+Cum ad hanc orationem caeteri conticuissent ac mirarentur, Octavium a
+Christianis ad Ismaëlitas defecisse, nec quisquam Octavii orationem<span
+class = "tag">1</span> refutaret, tandem rupto<span class =
+"tag">2</span> silentio FRIDERICUS: Non erat, inquit, animus, Octavii
+orationem refutare, ac vos ob id opinor conticuisse, quod refutatione
+minus egeret. Nec mihi de moribus ac religione Muhammedistarum<span
+class = "tag">3</span> disputare placet, quia non licuit eorum civitates
+ac respublicas pervestigare; illorum tamen religionem Octavio,
+ingeniosissimo viro, probari non puto, sed ea tantum<span class =
+"tag">4</span> verbi gratia disseruisse. Legistis, opinor, libros de
+doctrina Muhammedis, item de moribus ejus ac toto vitae genere atque
+illud inprimis, quod ingeniosissimus ille<span class = "tag">5</span>
+religionum artifex in libris<span class = "tag">6</span> quidem
+Muhammedes nuncupetur<span class = "tag">7</span>, in coelo vero Almad.
+Sic enim<span class = "tag">8</span> Homerus fluvium, qui Trojam
+praeterlabitur, Xanthum ab hominibus, Scamandrum a Diis vocari. Cum
+autem natus est Muhammedes, ad eum alendum venti scilicet, aves, nubes,
+angeli convenerunt, venti quidem odoribus, aves fructibus, nubes aquis.
+Et quoniam angelis nihil supererat, quod infanti praeberent, ira perciti
+discesserunt. Eundem tamen in coelum abreptum fuisse tradunt ab ipso
+Gabriele, ac post reditum prophetam se tulisse, conciones publicas
+habuisse; sed quoniam nec orationibus ullis, nec rationibus, quae
+vellet, persuadere poterat, vi et armis agere decrevisse; fugatum tamen
+die Veneris ab hostibus fugisse, a cujus fuga, scilicet ab Hegira,
+initia<span class = "tag">9</span> ducunt annorum, postea vera validiore
+manu reversum Mecham expugnavisse ac discipulis militibus diripiendam
+dedisse. Ab his initiis et praeda locupletiores imperium paulatim
+propagarunt, cum Arabiae latrones ad societatem<span class =
+"tag">10</span> proposita libertate ac diripiendi spe coegissent. Ipse
+vero jam senio confectus comitiali morbo dicitur interiisse, sed cum
+tertia die resurrecturum se promisisset, tam diu jacuit insepultus,
+quoad teterrimo foetore intolerabilis a plebe in cloacas urbis projectus
+esset. Plerique cum Garuffa, uxore Mazuchi<span class = "tag">11</span>,
+deprehensum ac caesum fuisse tradunt, cum diceret eas uxores, quas
+propheta vellet, jure suo capere potuisse. Abadallam vero et Machilium
+occidi jussisse, quod prophetam esse negarent, ac tametsi uxores
+septendecim domum duxisset, nihilominus tamen Zeidi quoque uxorem socii
+dicitur rapuisse. Jucundissimam quoque fabulam commentus est, ut vini
+non solum abusum tolleret, sed rem et usum necessarium prohiberet;
+fingit enim duos angelos coelitus in terram ad judicia exercenda
+demissos, ebrietate et illecebris formosae meretricis, cujus amore
+tenebantur, persuasos esse, ut alter illam in coelos veheret, alter in
+terram reveheret, propterea mortalibus vini
+<span class="pagenum">170</span>
+usum interdictum fuisse. Ex omnibus autem fabulis nulla foecundior est,
+quam quae extat de paradiso Muhammedis, ubi ciborum fercula
+exquisitissima fore pollicentur, tum vini, lactis ac mellis torrentes
+undique profluentes, foeminarum etiam formosissimarum ac cynaedorum
+greges, quibus uti liceat et abuti, ac septuaginta millibus annorum
+voluptatibus perfrui, post convivium, quod etiam annorum septuaginta
+millium spatio definit. Quod<span class = "tag">12</span> cum Averroës,
+Arabicae philosophiae princeps, legisset, porcorum paradisum dixit,
+ut<span class = "tag">13</span> mirum videri non debeat, si impietas
+illa detestabilis, tot ac talibus propositis praemiis, totum pene
+terrarum orbem invasit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>rationes</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>recepto</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;<i>Muhamedanorum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>de ea tamen</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>iste</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>terris</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>usurpatur</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>initium</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>saevitiam</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>Mafuchae</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alibi: <i>quae</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>et ... debet</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Tanta vis est pravae opinionis, ut hominum mentibus semel
+insita potentius quam natura ipsa dominetur. Et quidem apud Narsingas
+Indorum<span class = "tag">1</span> populos mortuis maritis viduas eodem
+incendii rogo viventes ac spirantes cum cadaveribus<span class =
+"tag">2</span> exuri constat, non modo veterum, sed etiam recentiorum
+scriptorum summa consensione easque summa alacritate eo deferri ab
+amicis, ut voluptatibus maritorum sempiternis perfruantur. Sed et illud
+valde puerile debet videri, quod Ismaëlitae flagitia lotionibus assiduis
+elui putant, non aliter atque Indi occidentales<span class =
+"tag">3</span> Hispaniolae ex intimo stomacho ante aras ac statuas
+vomentes scelera profligari putabant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Indiae</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>cadavere</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>orientales</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Nihil mirum est, si Averroës Ismaëlitarum religionem valere
+jussit, cum etiam Christianorum ac Judaeorum leges omnes foedissime
+proculcarit. Sed Avicenna, princeps in omni genere philosophiae ac
+medicinae clarissimus, scribit, legem Muhammedis miserias ac felicitatem
+summarum voluptatum corporis proposuisse, aliam tamen beatitatem<span
+class = "tag">1</span> lege praestabiliorem in animo habuisse. Quae
+autem ex libris Elimel Nebi, h.e. vita prophetae ejusque doctrina, et
+Edit el nebi i.e. historia prophetae, recensuit Fridericus, plane
+apocrypha sunt Ismaëlitis neque usquam theologis approbantur, sed
+imperitis hominibus conscripta rejiciuntur, ut ea, quae a Bonaventura
+theologo de vita Christi circumferuntur, cum scilicet arbores frugiferae
+summa cacumina curvassent leviter, ut infanti Christo, ad poma inhianti
+ad satietatem usque vesci liceret. Quae theologi christiani non magis
+probant, quam innumerabiles hujusmodi fabulas, quas in aurea dicam an
+ferrea lectione divorum legimus, quae referre nolim, ne nos pigeat
+ineptiarum. Alcoranus, qui a collectione sic dicitur vel Alphaticianus a
+distinctione capitum, quae 123 numerantur, nihil habet ineptiarum, nihil
+sibi contrarium, nihil repugnans, ut putarunt Dionysius Carthusianus et
+Cardinalis S. Sixti<span class = "tag">2</span>, qui adversus legem
+Muhammedis scripserunt. Mitius aliquando<span class = "tag">3</span>
+Richardus<span class = "tag">4</span> ordinis praedicatorum, arabicis
+litteris et disciplina instructus<span class = "tag">5</span>, tametsi
+quibusdam locis et falsa simulavit et vera dissimulavit.
+<span class="pagenum">171</span>
+Quod autem de paradiso et sordidis voluptatibus plerique calumniantur,
+satis refelluntur ex iis, quae Azora septuagesima quinta et septima
+scribuntur, scilicet adulteros et perjuros sempiternis inferorum ignibus
+deflagraturos, ut clara voce testatus est ipse legislator Muhammedes. At
+ne foeminas quidem a viris, dum sacra fiunt, conspici, nec in publico
+vultus revelari<span class = "tag">6</span> patiuntur populi, qui
+Muhammedis legibus<span class = "tag">7</span> obligantur. Quod item
+Christiani Muhammedem se resurrecturum spopondisse commemorant, nusquam
+scriptis Ismaëlitarum ista reperies. Atque in eo ipso inter se
+discrepant Christiani, quod alii quidem tertia die, alii octingentesimo
+post anno resurrectionem se promisisse jactant, quasi Lycurgus
+alter<span class = "tag">8</span>, Apollinem consulturus, cives suis
+legibus obligaret, quousque rediisset. Omissis igitur fabulis inanibus,
+si quis studiose legat Alcoranum, nihil in<span class = "tag">9</span>
+eo reperiet, quantum quidem judico, nisi summam erga Deum religionem,
+pietatem in parentes, caritatem in proximos, benignitatem adversus
+tenues, justitiam in omnes assidue inculcari videbit<span class =
+"tag">10</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>beatitudinem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Coeli</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>aliquis</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>Ricualdus</i>, vel: <i>Ricaldus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>divino instinctu</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>revelare</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>lege</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>ille</i>, vel: <i>olim</i>, vel:
+<i>aliter</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Desunt alibi sex haec sequentia verba.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Mirum est, Agarenos Muhammedis in coelum ascensionem sine
+mulo fingere non potuisse, aut cur scalam potius non adhibuerint<span
+class = "tag">1</span>, quam jumentum<span class = "tag">2</span>, nisi
+probabiliorem fore putarent mulorum in coelos<span class =
+"tag">3</span> ascensionem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>adhibuerunt</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>mulum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>coelum</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Nihil hujusmodi proditum est in sacris<span class =
+"tag">1</span> Muselmannorum litteris, nec magis incredibiles sunt
+hujusmodi fabulae, quam Numerii<span class = "tag">2</span> Attici,
+praetoris Romani, qui juratus, in coelum ascendisse Augustum, acceptis a
+Livia decem aureorum millibus, confirmavit. Sed cum alius ascensionem
+Drusillae in aedibus Caligulae fratris nobilem affirmaret, non sine risu
+ingenti a populo acceptus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>sanctis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Numerici</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Miror, Octavium superstitiones Agarenorum, misericordia
+potius, quam risu dignae cum sint, ipse acutissimi judicii ac doctrinae
+singularis, probare potuisse eoque magis, quo diutius ab illis dura
+servitute fuit oppressus.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Me Deus optimus maximus a piratis comprehensum in littore
+Siciliae mercatori Syriaco<span class = "tag">1</span> vendi passus est;
+hic rursus Paracadio<span class = "tag">2</span> me dedit, qui ut
+religionis amantissimum ac litterarum studiosissimum me esse
+intellexerit<span class = "tag">3</span>, de mea religione (jam enim
+triennium<span class = "tag">4</span> captivus populari, Arabum linguae
+consueveram)<span class = "tag">5</span> percontari coepit. Ego cum ad
+singula capita responderem et in meam sententiam illum pertrahere
+conarer, quo nihil ab immortali Deo magis et melius mihi optandum
+judicabam, ille contra tot ac tam multis rationibus urgebat, ut ab
+argumentis, quasi ab
+<span class="pagenum">172</span>
+aquis desertus<span class = "tag">6</span> in vado haererem; tandem mihi
+libellum exhibuit arabica lingua a Dominicano quodam christianae
+religionis desertore conscriptum pro defensione religionis Ismaëlitarum.
+Quem ut legi et relegi, in varias animi sententias distractus, mirabar
+ab homine Christiano, et quidem ordinis praedicatorum, ejurata majorum
+religione scribi potuisse. Ad extremum rationibus victus acquievi; quod
+cum herus animadvertisset, libertate me donavit, quam ut plerique
+adipiscantur, Muhammedem amplecti solent et circumcidi se patiuntur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Syriae</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Paracactio</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>intellexerat</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>tertium</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>adsueveram</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>desolatus</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Audivi quondam eos, qui antrum Trophonium subirent, saltare
+solitos, ut<span class = "tag">1</span> qui a daemone in furorem
+agerentur, quos amici cum revocare conarentur, simulatque ingressi
+fuerant, choreis sese admiscebant. Idem Octavio contigisse videmus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desiderantur haec septem sequentis verba in aliis
+codicibus.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Omitto contumelias, quibus Muhammedis dignitas adversariorum
+obtrectationibus laceratur; rem teneo, h.e. verum ac sincerum unius
+aeterni Dei cultum.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Si vera religio in puro aeterni Dei cultu versatur, naturae
+legem sufficere confido ad hominum<span class = "tag">1</span> salutem.
+Nec aliam religionem habuisse videmus antiquissimos humani generis
+principes ac parentes, qui aurei seculi memoriam posteritati
+reliquerunt, non docti, sed facti, non instituti, sed imbuti ab ipsa
+natura, a qua pietatis, religionis, integritatis ac virtutum omnium
+rivulos hauserunt et expresserunt. Id quod non solum omnibus omnium
+philosophorum sententiis probatum, sed etiam oraculis, si qua fides est
+oraculorum, confirmatum videmus. Nam roganti M. Tullio, quodnam vitae
+institutum sequeretur, responsum est: naturam sequi oportere. Quod ipsum
+Paulus ad Romanos<span class = "tag">2</span> scribens non obscure aut
+ambigue, sed aperte confitetur: <i>Gentes</i>, inquit, <i>quae lege
+vacant, natura ipsa legitime vivunt, quia tametsi legum tabulas nullas
+habent, nihilominus edicta mentibus suis consignata circumferunt,
+testificante conscientia ipsorum.</i> Quibus verbis rectam rationem et
+naturae legem ad hominis<span class = "tag">3</span> salutem sufficere
+docet. Quae cum ita sint, quid opus erat tot ac tam multis ritibus,
+quibus obligantur Judaei, Christiani, Agareni, Pagani? Hanc enim
+religionem omnium antiquissimam ac optimam esse confido.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>omnium</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;cap 1, 20&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>hominum</i>.</div>
+
+<p>
+Quae cum breviter perstrinxisset Toralba, silentium secutum est; neque
+enim de religionibus, quod quisque sentiret, hactenus aperuerat, praeter
+SALOMONEM, publica auctoritate fretum<span class = "tag">1</span>, qui
+tandem rupto silentio: Mei sensus, inquit, cum tuis, Toralba, plane
+congruunt, scilicet ea, quae ad salutem pertinent, naturae legibus omnia
+contineri; atque his naturae legibus vixisse Abelem, Henochum,
+Noachum<span class = "tag">2</span>, Abrahamum, Jobum<span class =
+"tag">3</span>, Isaacum,
+<span class="pagenum">173</span>
+Jacobum, quos viros! certe ipsius immortalis Dei testimonio, quo nec
+majus ullum, nec gravius cogitari potest, summam pietatis ac
+integritatis laudem adeptos. Neque enim circumcisio, quae Abrahamo et
+posteritati quasi tessera foederis data est, necessaria fuit ad salutem,
+sed ob id potissimum circumcidi jubemur, ut a caeteris populis a Deo
+selecti ac segregati videamur. Hanc autem naturae legem significare
+videtur Deus ipse, cum diceret: <i>Benedicentur in semine Abrahami omnes
+gentes, eo quod obedierit voci meae nec unquam edicta mea legesque meas
+violarit</i><span class = "tag">4</span>. Atque lex a Mose nulla lata
+est, nisi quadringentesimo et trigesimo post anno. Caetera vero, quae
+legibus ritualibus ac judiciariis continebantur, sublato Dei templo ac
+eversa republica Hebraeorum antiquata fuere. Nam diserte prohibemur<span
+class = "tag">5</span> usquam terrarum pecudes mactare nisi eo loco,
+quem nominatim Deus designarat. Decalogus tantum<span class =
+"tag">6</span> ac circumcisio cum agno paschali ad sempiternam
+acceptorum beneficiorum memoriam a nobis usurpatur. Sic autem persuasum
+habeo, nullam omnino religionem sine ritibus ac ceremoniis consistere
+posse, nec opinor ullum majus arcanum habere religionem romanam tantae
+diuturnitatis, quam rituum ac ceremoniarum tantam, quanta cogitare
+potest<span class = "tag">7</span>, multitudinem ac varietatem, tum
+suavissimam canticorum ac organorum, tum etiam vestium ac suppellectilis
+sacrae ac pretiosae<span class = "tag">8</span> pompam, quae populum
+quasi spectaculo admirabile retineat suspensum. Ad quod<span class =
+"tag">9</span> enim Deus vestitum Aaronis pontificis maximi augusta
+quidem specie venerabilem fecisset? aut cur tot sacrificiorum ritus, tot
+lotiones, tot exquisitas expiationes jussisset, si plebis imperitae
+mentes cultu religionis obligari commodius arbitraretur? Multa quidem a
+Judaeis ecclesia Romana, maximam tamen rituum partem a veteribus Graecis
+et Latinis accepit, ut<span class = "tag">10</span> etiamnum pelles
+hostiarum, quibus ipsi sacrifici caput obvelabant, a Canonicis usurpari
+videmus; et abrasiones verticis jam inde ab Iside, quae Osiridis audita
+morte caput una cum ejus sacerdotibus abrasit, forsitan originem
+traxerunt, tum etiam populi dimissiones<span class = "tag">11</span>
+peractis sacris, quas <span title = "Greek: tou dêmou apheseis">τοῦ
+δήμου ἀφέσεις</span> appellabant, tum aquae lustrales, chori,
+proterviae<span class = "tag">12</span>, theophaniae, tensae, fercula,
+saltationes ac pulvinaria Deorum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>victum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Noëmum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Gen. 26,&nbsp;4.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deut. 4, 19&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>tamen</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>posset</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>sacram et pretiosam</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>quid</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Addit alius: <i>cum dicitur: Ite, missa est</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Exod. 12.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Haec pompa Romanae religionis ludos potius theatrales ac
+spectacula veterum paganorum decet, quam veram pietatem, quae fucum
+respuit, simulationem ac speciem abhorret, nec quicquam fallacius est,
+quam quod exterius speciosum apparet, ut fucatae<span class =
+"tag">1</span> merces, picti parietes, fucati vultus. Et quemadmodum
+piscis Tulis ac tigris bellua pereleganti colorum varietate cutim
+distinctam habent, cum tamen nihil utraque animante crudelius sit: ita
+quoque de religionibus judicandum, quae ritibus tantum ac ceremoniis
+nituntur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>fucata</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">174</span>
+SALOMO: Alter certe alterius ope carere non potest.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Nihil a Toralba, parum etiam a Salomone dissident Ismaëlitae,
+ac saepissime legislator in Alcorano contestatur populos omnes, Abrahami
+legem profiteri<span class = "tag">1</span> et exequi, scilicet purum
+unius aeterni Dei cultum, ab omni idololatria penitus alienum,
+benignitatem adversus tenues, infinitis locis justitiam in omnes. Hoc
+tantum interesse puto, quod legislator Hebraeorum cum praemia cultoribus
+suis proponeret, duobus verbis rem absolvit: <i>hoc fac et vives</i>;
+Ismaëlitarum vero legislator paradisum suum tot ac tam multis deliciis
+ac voluptatum fruendarum spe instruxit, ut talibus illecebris etiam
+invitos et nolentes in officio retineret, flagitiosos vero ab injuriosa
+et conscelerata vita, suppliciorum immanium<span class = "tag">2</span>
+acerbitate proposita, revocaret. Ritus autem ac necessarias tantum
+ceremonias, nullas inutiles habemus, nulla spectacula, nullas picturas
+aut caelaturas, quae populum a cultu et cogitatione rerum divinarum
+avertere queant. Lotionibus etiam frequentissimis utimur, ut sordes
+etiam interiores saepius eluere condiscamus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>confiteri</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec tria verba in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+TORALBA<span class = "tag">1</span>: Qui rituum multitudine plebem
+obruunt, religionem in superstitionem convertunt; qui autem omnes omnino
+resecant, nae illi omnes religiones a stirpe evellunt, non aliter ac
+vinitor ille, qui a vicino superflua vitium<span class = "tag">2</span>
+secare doctus, ut vites abundantius repullularent, suas ipse solo tenus
+exsecuit. Idem iis contigisse videmus, quos antiquae Romanorum
+religionis piget, brevi quoque novae pigebit, nisi cum ritibus ac
+ceremoniis necessariis, tum etiam praemiorum spe majore pontificibus ac
+sacerdotibus proposita, optimum ac doctissimum quemque retinere
+conentur. Nihil autem accuratius divina lege praecipitur, quam ut
+sacerdotibus ac Levitis bonorum omnium decimae, primitiae ac
+sacrificiorum legitima pars modis omnibus tribuatur. Sic enim ab
+Hebraeorum sapientibus traditur, frugum sterilitatem, pecorum interitus
+ac inopiam extremam eos consequi, qui sacerdotibus sua eripiant, qui
+decimis fraudem faciant. <i>Importate</i>, inquit Deus apud
+prophetam<span class = "tag">3</span>, <i>decimas omnes in aedem<span
+class = "tag">4</span> meam, ut subinde largitio fieri possit, atque in
+eo ipso periculum facite et tentate me, si non aperuero coeli fenestras
+omnes, ut impleam vobis thesauros meos<span class = "tag">5</span> et
+affluentiam omnium bonorum: increpabo devastatorem<span class =
+"tag">6</span>, quo minus calamitatem et sterilitatem vestris agris
+inferat</i>; quo quidem arcano nullum ad opes comparandas majus esse
+potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: CORONAEUS.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Mal. 3, 10&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>domum</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>vos thesauris meis</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>devoratorem</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Illud<span class = "tag">1</span> Muselmannis omnibus
+potissimum curae est, ut sacrorum antistites opibus affluant, idque
+Muhammedes sapienter providit, ne sacerdotum inopia rerum divinarum ac
+religionis afferat contemptum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">175</span>
+CURTIUS: Decuitne Muhammedem, qui se prophetam ferebat, mendaciorum
+ferculis imperitos plebis animos inescare aut legem a Gabriele sibi
+datam mentiri? Cum autem<span class = "tag">1</span> in Alcorano
+scripserit<span class = "tag">2</span>, virginem Mariam matrem Jesu esse
+Mosis et Aaronis sororem, nimis pueriliter in historia mentitus est;
+duobus enim annorum millibus Maria soror Mosis ante mortua erat, quam
+Maria mater Jesu nasceretur. Quod autem Agareni se Deum aeternum colere
+praedicant et eundem adorare, quem olim Abrahamus, in eo ipso a sua lege
+defecerunt, quippe Dei ac Muhammedis laudes<span class = "tag">3</span>
+saepius cumulant, sepulcra Muhammedis ac Nabissae religiose adorant ac
+donis ingentibus oblatis venerantur. Quid enim funestius, quam quod
+Muhammedes turpissima<span class = "tag">4</span> libidinum foeditate
+homines impuros ad suae religionis cultum pellicere modis omnibus
+tentavit? aut quis corruptor publicus non sibi persuadeat, pulchrum ac
+honestum esse in terris id, quod in paradiso honestum esse docuit
+legislator? et quidem Leo Afer, qui, Mahomedis ejurata religione,
+Romanam amplexus est, scribit, quendam sectarium Ianfarida<span class =
+"tag">5</span> in urbe Cahira publice mulierem, spectante populi corona,
+constuprasse ac post amplexum cives mulieris istius vestimenta, quasi
+divinitatem<span class = "tag">6</span> stupri contagione adepta
+fuissent, summis digitis contacta exosculari coepisse, maritum vero non
+tantum uxori et adultero gratulatum esse, sed etiam festas epulas et
+ludos amicis cunctis concelebrasse. Quod mirum videri non debet, cum
+talia praemia Muhammedes suae religionis cultoribus proposuerit<span
+class = "tag">7</span>. Quodsi Pythagoras Homerum, Orpheum, Hesiodum
+apud inferos, de arboribus suspensos, a serpentibus jure torqueri dixit,
+ac Plato ipse a sua civitate Homerum exegit, quod Deorum jurgia, plagas,
+lenocinia, stupra, caedes, incestus turpiter finxisset, quanto poena
+graviore dignus est Muhammedes, quod<span class = "tag">8</span> se
+prophetam et legislatorem et pietatis magistrum et religionum censorem
+profitetur<span class = "tag">9</span>?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>enim</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>scripsisset</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Desiderantur haec viginti verba in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>turpissimarum</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>Ibufaridae</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>divinam</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Azora 1 et&nbsp;81.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>qui</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>profiteatur</i>, vel: <i>profitebatur</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Haec omnia non modo dictu foeda, sed etiam exemplo perniciosa
+videntur, scilicet hominibus turpia libidinum praemia proponere virtutis
+ac pietatis ergo, ac falsis promissis imperitos, contra quam deceat,
+tractare<span class = "tag">1</span>, cum Deus optimus maximus promissa
+non tantum praestet, sed etiam multo liberalius, quam polliceatur<span
+class = "tag">2</span>; impostores vero plura semper promittant, quam
+efficere queant aut velint. Nam cum Deus spopondisset, virgam illius,
+quam ad pontificem sibi delegerat, germinaturam, mox eadem virga
+protulit germina, flores, frondes, fructus: ita quoque cum suae legis
+cultoribus terram polliceretur, coelestia praemia largitur; cum vitam
+promittit, non modo hanc, sed etiam futuram multo meliorem donat. Sic
+Onkelos Chaldaeus interpres locum hunc: <i>Qui pacta mea et judicia
+exequetur,</i>
+<span class="pagenum">176</span>
+<i>vivet</i><span class = "tag">3</span>, interpretatur de vita
+sempiterna. Illud perniciosius, quod qui praemia ista libidinum fabulosa
+esse sciunt, etiam supplicia<span class = "tag">4</span> proposita pro
+fabulis habent et in omne dedecus praecipites ruunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>lactare</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>pollicebatur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Levit. 19. Exod. 20, 31. Deuter. 15. Ezech.&nbsp;2.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>sceleribus</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Xenophontis et Platonis sententia mihi valde probatur,
+scilicet magistratibus ac medicis licere ac semper licuisse, perinde ac
+nutricibus erga infantes, mentiri, his quidem salutis corporum ac rerum
+publicarum causa, quanto magis animorum<span class = "tag">1</span>
+saluti modis omnibus consulendum? Demus certe Muhammedem corporeas
+voluptates post hanc vitam promisisse his, qui pudicitiam colerent, quam
+ipse legislator in Maria virgine, in Zacharia, in Johanne maximis
+laudibus pluribus Alcorani locis commendavit, adulteros vero sempiternis
+inferorum ignibus devovit<span class = "tag">2</span>. Sed quis non
+videt, haec ab eo<span class = "tag">3</span> scripta fuisse, ut omnes
+intelligerent, eos, qui sese turpium voluptatum blanditiis
+mancipassent<span class = "tag">4</span>, praemiis aeternis ac beata
+vita carituros? Sic enim aperte declarat<span class = "tag">5</span>.
+Sed quoniam australes populi omnium maxime projecti sunt in Venerem,
+Muhammedes illa praemia excogitavit, ut homines etiam invitos
+pertraheret<span class = "tag">6</span> ad verum decus. Cum igitur illa
+sanxerit, ut animas ab interitu servaret, quid in eo genere tum
+peccavit, quod veniam non mereatur? aut quid aliud Christus
+proposuit<span class = "tag">7</span>, quam eos, qui summa cum
+integritate vixerint, beatissimam vitam in aeternis voluptatibus
+perfruendis adepturos? Quanquam non valde solliciti sint viri boni ac
+sapientes, quanta sint virtutis ac pietatis praemia futura, cum virtus
+per se ipsam maximum sibi praemium sit, ac magnopere laudandus videatur,
+qui nihil boni facit, nulla proposita mercede. Omissis igitur virtutum
+praemiis, omnes omnium religiones inquirite, si ulla est usquam gentium
+aut antea<span class = "tag">8</span> exstitit unquam, quae puriorem
+aeterni Dei cultum doceat, quae ab idolorum et creatarum rerum non modo
+cultu, verum etiam adspectu et cogitatione longius discedat, quam
+religio Musulmannorum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>animarum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Azora&nbsp;76.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>illo</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>manciparent</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Azora 1 et 6, 51 et&nbsp;117.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>protraheret</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>promisit</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>ulla</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quod Ismaëlitae aeternum Deum nec plures uno colunt, hoc habent
+a lege divina, nec decuit Muhammedem, novae<span class = "tag">1</span>
+legis specie, quam ab angelo Gabriele sibi datam mentitus est, vera
+falsis, turpia honestis miscere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>nova</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Necessariam fuisse legem Muhammedis, docuit eventus; neque
+enim aliter Asiae et Africae populi de opinione illa deitatis, quam de
+Jove et Christo conceperant, deturbari potuissent, nisi Muhammedes ope
+divina id praestitisset, ne deinceps homines ullam spem aut praesidium
+salutis in illius vita aut in hujus morte collocarent, quem tamen
+mortuum esse negavit, sed Dei potestate hostium manibus ereptum. His
+jactis fundamentis, duo<span class = "tag">1</span> praesidia maxima
+stabiliendae religionis adjecit, primum quod servitia
+<span class="pagenum">177</span>
+ad pileum vocavit, libertate proposita iis omnibus, qui se suamque
+disciplinam sequerentur, alterum quod de sua lege<span class =
+"tag">2</span> disputari vetuit, sed bellorum vastitate ac terrore
+poenarum sua jussa detrectantes compelli jussit<span class =
+"tag">3</span>. Itaque Homarus, Muhammedis legatus, ingenti servorum
+exercitu collecto, praefectos urbium ac praesides Arabiae, Syriae,
+Aegypti armis fregit, ac brevi Chaldaeorum ac Persidis regiones<span
+class = "tag">4</span> invasit, exustis omnibus paganorum et
+Christianorum libris. Illud tamen arcanum adhibuit, quod Christianos
+quidem ad se pertraxit, cum prophetam Christum appellaret, Judaeos vero,
+Arianos, Nestorianos, Sabellianos pellexit, cum Christum negaret Deum
+esse. Est enim Arianorum sententia fundamentum religionis Ismaëlitarum,
+quoniam utrique virginis quidem filium et creaturam esse confitentur,
+Deum tamen esse negant<span class = "tag">5</span>. Quae Arianorum
+sententia conciliis octo confirmata est, scilicet quae Tyri, Sardibus,
+Smyrnae, Mediolani, Seleuciae, Nicaeae, Tarsi coacta sunt, ac potissimum
+synodo Ariminensi, qua sexcentorum pontificum concordibus animis ac
+sententiis Arianam religionem comprobarunt. Clarius etiam Nestorius, qui
+Mariam Dei matrem esse aperte negavit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>religione</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Azora 2. 3.&nbsp;6.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>legiones</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Epiphanius contra Arianos; Hilarius l. 3. de
+trinit.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Si haereticorum inter se conspirantium multitudo synodus est
+appellanda, quid obstat, quominus Epicuraeorum coetui ecclesias et
+concilia non liceat appellare? At ne juris consulti quidem ullam
+societatem scelerum aut collegia flagitiosorum<span class =
+"tag">1</span> coire patiuntur, quanto minus Nestorianorum,
+Sabellianorum et Arianorum nefariae conjurationes<span class =
+"tag">2</span> in Deum concilia dici debent, cum abrogaverint praecipuum
+fidei caput, scilicet Christi deitatem ac trium personarum in unius
+essentia trinitatem, quam firmissimis innumerabilium conciliorum ac
+potissimum Nicaenae synodi fundamentis stabilitam debemus tueri.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>flagitiorum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>conciones</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Christianae religionis antiquitatem&mdash;<span class =
+"tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii codices adjiciunt: <i>conspiciuntur</i>.</div>
+
+<p>
+Hic CORONAEUS, cum Octavium ad responsionem paratum prospiceret ac
+diutius de rebus gravissimis protracta disputatio fuisset, coetum
+solvens: Post coenam caetera, inquit, ne Octavium de possessione
+loquendi dejecisse videamur; tum illud disseretur, si placet, an viro
+bono de religione aliter sentire liceat, quam publice profiteatur? Ita,
+salutati vicissim, cum summa spe futurae disputationis discesserunt.</p>
+
+</div><!--end chapter-->
+
+<div class="chapter">
+
+<span class="pagenum">178</span>
+<h2><a name="liber05">LIBER QUINTUS.</a></h2>
+
+<p>
+Cum ad coenam singuli rediissent, ego tragoediam Octavii persequi
+jussus, cum ad eum locum pervenissem, quo Soliman, Turcarum rex,
+primogenitum Mustapham fracta gula in interiore cubiculo coram ingenti
+exercitu ad Prusiam<span class = "tag">1</span> coacto projici mandavit,
+praeconis voce ad tubae sonitum altissime exclamante hoc carmen:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Sit unus coeli imperator<span class = "tag">2</span> maximus,<br />
+Sit unus terrae imperator praepotens;</div>
+
+<p class = "close">
+consistere me jussit Coronaeus, qui quidem secundis<span class =
+"tag">3</span> mensis affabre ficta<span class = "tag">4</span> poma
+veris ita miscuerat, ut acutissimus quisque<span class = "tag">5</span>
+posset falli.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Prassiam</i>, vel: <i>Russiam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>temperator</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>sentiendi</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>picta</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>quisquis</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS, homo minime malus, specie deceptus, cum pomum fictum
+dentibus admovisset: Haud scio, inquit, an quisquam <ins class =
+"correction" title =
+"possible mistranscription of ‘vestrũ’">vestrûm</ins> non falleretur.
+Quum caeteri propius intuentes
+admirati sunt tam artificiose ficta<span class = "tag">1</span> poma, ut
+de arbore decerpta viderentur, CORONAEUS: Si oculorum sensus, omnium
+acutissimus, tam absurde fallitur in rebus levissimis, quî<span class =
+"tag">2</span> fieri potest, ut mens, quae nihil nisi a sensibus habeat,
+rerum arduarum ac sublimium scientiam certam nanciscatur?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>facta</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>quid</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Didiceram ab Aristotele<span class = "tag">1</span>, sensus
+nunquam, sed mentem saepe falli.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> De anima 3, 3.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Et ab Academicis, opinor, peccatur, sensus semper falli ac
+nihil scire posse, et ab Aristotele, quod sensus nunquam falli putat;
+gravius<span class = "tag">1</span> tamen ab hoc, quam ab illis, quod
+mentibus nihil inesse affirmant, quam quod a sensibus hauserint; sed
+quoniam haec a nobis fusius disputata sunt in quaestione de anima, nihil
+repetitione opus esse videtur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quamvis</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ars in hujus pomi fabrica (quod intentis oculis intuebatur)
+naturam aut vicisse aut certe exaequasse videtur.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Ars quidem hominis, natura vero Dei radius est, ac tantum abest,
+ut ars naturam vincere et exaequare, ut ne vix quidem imitari possit, ac
+tametsi opificia, signa picturae, hominum oculos saepe fallunt,
+mirabilius tamen est, in eo genere bestias falli nunquam<span class =
+"tag">1</span> posse. Itaque cum regem Salomonem regina Sabae fallere
+conaretur, vero ac ficto flore simul compositis, rogavit, uter verus
+esset? Princeps sapientissimus apes importare jussit, quae ad verum
+florem repente advolarunt, arte neglecta.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>non</i>.</div>
+
+<p>
+Et cum nescio quid aliud in eam sententiam dixissent, hymni modulatione
+immortali Deo gratias egerunt.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">179</span>
+FRIDERICUS, quem fictio pomi pupugerat: Utinam, inquit, sic omnes, qui
+falsa simulare ac vera dissimulare acutissime norunt, tanta felicitate
+detegerentur.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Rem omnium maximam optat Fridericus, quae tamen nec
+appetenda<span class = "tag">1</span> nobis et unius Dei propria sit.
+Nam si omnes omnium voluntates et cogitationes omnibus paterent, nec
+suam innocentiam boni contra vim improborum tueri nec de sceleratis
+justa supplicia sumi possent, quia<span class = "tag">2</span> per leges
+humanas cogitationes flagitiosae poenam non patiuntur. Idcirco bonis
+improbi, cogitationibus nudatis<span class = "tag">3</span> semper
+insidiarentur, sceleratis vero boni nunquam. Itaque Momus suo merito
+irrisus est, quod cum naturam temere carperet, tum vero fenestram in
+pectore fieri oportuisse contenderet, ut animorum occultae latebrae ac
+intimi recessus explicarentur. Sed ut proverbio dicitur: <span title =
+"Greek: Rhaon esti mômeisthai ê mimeisthei (for -σθαι ‘-sthai’)">Ῥᾶον
+ἐστὶ μωμεῖσθαι ἢ μιμεῖσθει</span>. Nam cum naturae parentem admirari ac
+laudare debuisset, impie criminatur<span class = "tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>expetenda</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>qui</i>, vel: <i>quin</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi; <i>debuissent ... criminantur</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: At illud quanti est, quod nudatis consiliis scelera
+praeoccuparentur?</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Ne Deus quidem, qui omnes hominum cogitationes percipit mente
+ac suscepta parricidia prospicit, prius punienda judicat, quam ad exitum
+ea perducantur, contra quam Isocrates<span class = "tag">1</span> ac
+Tiro Tullius fieri oportere putabant, ne supplicio poenitentiam
+cogitationis impiae praevertisse putaretur<span class =
+"tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Contra Lochiten; Tiro apud Gellium c.&nbsp;29.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>quaeremur</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Ego quidem non, si possim, aliorum sensus aperire velim, sed
+illud optem, ut nemo aliud sentiat et aliud obloquatur, nisi id alterius
+commodo fiat, ut superius ab Octavio dictum est, laudabile semper
+fuisse, salutaribus uti mendaciis.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ita quidem homines hominum causa de rebus publicis ac
+privatis statuunt, sed cum Deus singulas mentes altissime<span class =
+"tag">1</span> scrutetur, mirum tamen, plerosque<span class =
+"tag">2</span> adire templa, sacra facere, vota verbo tenus concipere ac
+reddere, contra quam sentiant ac velint; ac de his quidem<span class =
+"tag">3</span> Deus apud Esaiam<span class = "tag">4</span>; <i>Populus
+hic</i>, inquit, <i>labiis suis glorificat me, cor autem ejus longe est
+a me.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>artissime</i> vel: <i>accuratissime</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>plures</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>quondam</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Jesaiae 29, 13.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Quoniam Fridericus in quaestionem a Coronaeo propositam
+ingressus, ut accuratius discutiatur: an viro bono de religionibus
+aliter sentire liceat, quam publice profiteatur, distinctione opus esse
+opinor. Nam theologorum fere omnium summa consensione nihil aliud est
+religio, quam aversio a creatura ad purum unius Dei<span class =
+"tag">1</span> cultum, impietas vero aversio a creatoris cultu ad
+creaturas; verius opinor, quam Aristoteles, qui religionem
+<span class="pagenum">180</span>
+definit <span title = "Greek: peri tôn theiôn epimeleian">περὶ τῶν
+θείων<span class = "tag">2</span> ἐπιμέλειαν</span>. Et pauci admodum
+reperiuntur, qui sine ullo bonorum, famae, capitis metu publice et
+privatim, ubi terrarum fuerint, Deum aeternum colant, quos ordine primo
+collocare possumus. Secundum genus est eorum, qui privatim Deum aeternum
+amplectuntur ac publica idolorum templa fugiunt. Tertium genus est
+eorum, qui hostium captivi idolorum ac daemonum templa supplicii metu
+adeunt, nihilominus tamen intimis animorum sensibus Deum aeternum
+contestantur, sese ab omni idololatria mentem alienam ac puram retinere,
+secuti Jeremiae<span class = "tag">4</span> consilium in iis litteris,
+quas ad cives Babylonem adductos scripsit, quos graviter cohortatur, ut
+cum ante idola procidere cogerentur, animis tamen et mentibus Deum
+aeternum adorent. Quartum genus est eorum, qui nec hostium captivi sunt,
+nec pericula capitis adire coguntur, sed opibus, honoribus, liberis
+aucti<span class = "tag">5</span>, publica idolorum fana subeunt, ne
+opes deserere aut exulare necesse habeant, privatis tamen precibus ac
+votis Deum aeternum venerantur et pro statuis procidentes eundem suae
+puritatis testem appellant ac precantur ab immortali Deo, ne vis illa
+sibi fraudi sit. Quintum genus est eorum, qui, falsa religione, quam
+opinantur veram esse, altius imbuti, aliorum templa, quae profana
+putant, refugiunt ac privatis domesticisque Diis inserviunt. Sextum
+genus est eorum, qui privatos<span class = "tag">6</span> Deos et falsam
+religionem, quam habent pro vera, privatim et publice sine metu
+amplectuntur. Septimum est eorum, qui dubitant, verane sit an falsa
+opinio, quam sectantur, in ea tamen instituti publice ac privatim
+acquiescunt, ambigua spe salutis. Octavum genus est eorum, qui quam
+veram religionem putant, ob id tantum sectantur, ut pietatis opinione
+tutius fallere possint. Nonum genus est maleficorum et sortilegorum, qui
+cum in ipsis templis adoraturi procumbant, Deum illum, quem rerum
+existimant, mentibus ac verbis tacitis impie detestantur et
+privatim<span class = "tag">7</span> daemonibus<span class =
+"tag">8</span> humanas hostias mactant, aut si de religionibus statuendi
+potestatem habent, sacrorum majestatem ac venerationem omni genere
+foeditatum conspurcant, ut qui Bahalis Peori sacra instituerunt, pudenda
+impudentissime revelare cogebantur<span class = "tag">9</span> ac
+stercoribus religionis speciem funestare, nec minus turpiter, qui, ad
+sagarum Pythiacarum pudenda auribus admotis, oracula excipiebant.
+Decimum genus est eorum, qui nullam omnino religionem, aut religionis
+speciem curant aut inquirunt, sed bestiarum in modum cupiditatibus ac
+libidini obsequuntur. Quorum<span class = "tag">10</span> teterrimi non
+satis habent omnem ex animo religionem et religionis speciem exuisse,
+verum etiam omnes omnium religiones privatim et publice irridere. Ex
+quibus planum fit, septem esse religiosorum hominum genera, quos
+amplecti soleo, quatuor vero Atheorum appellatione usurpare possumus,
+alios aliis deteriores.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi additur; <i>creatoris</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <span title = "Greek: ton theon">τὸν θεὸν</span>,
+vel <span title = "Greek: to theion">τὸ θεῖον</span>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;<i>Post librum Baruch, in epistola ad Judaeos in
+Babylonia</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>adjuti</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>patrios</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>privatis</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>daemoniis</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>cogebant</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>omnium</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">181</span>
+OCTAVIUS: Cui publice sine metu capitis ac bonorum non licet, Deum
+aeternum colere, hunc tamen ante aras daemonum ac idolorum procidentem
+mente pura Deum adorare posse, judicavit Jeremias<span class =
+"tag">1</span>, cujus sententiam quis audeat aut velit aut possit
+improbare?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Epist. ad cives in Babylone.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Mihi profecto probari non potest eorum simulatio, qui corpore
+quidem statuas, mente vero Deum adorare se posse arbitrantur; id enim si
+licuisset, cur Paulus contra sentiens: <i>Corde</i>, inquit, <i>creditur
+ad justitiam, ore autem fit confessio ad salutem.</i> Qui aliter
+faciunt, hos Tertullianus <span title =
+"Greek: allophulous">ἀλλοφύλους</span> appellans: negat, inquit,
+quisquis<span class = "tag">1</span> dissimulat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quicquid</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Multa quidem probantur, plura<span class = "tag">1</span>
+improbantur, caetera nec probantur nec improbantur, sed quodammodo
+excusantur, ut quae vi et metu fiunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>multa</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ita forsitan<span class = "tag">1</span> apud judices metus
+verberum aut gravioris cruciatus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quidem</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Tune igitur, Curti, Deum acerbiorem arbitrare, quam humanos
+judices?</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ut sit excusatio<span class = "tag">1</span> metui
+cruciatus<span class = "tag">2</span>, quo minus clara, voce quis Deum
+aeternum profiteatur, non video tamen, ut quisquam excusandus sit, quod
+ante Dianae aut alterius virginis statuam procumbat, ne opibus aut<span
+class = "tag">3</span> honoribus cariturus sit, modo patriam deserere
+liceat, ut licuit Abrahamo, qui ne ad siderum cultum adigeretur, sedes
+patrias jussu divino mutavit. Alioquin non video, quibusnam rationibus
+oraculum illud divinae vocis effugere possimus<span class =
+"tag">4</span>: Qui me confitetur coram hominibus, confitebor et ego eum
+coram patre meo, qui in coelis est. Itaque Christiani veteres, qui
+Juliani Augusti fraude sacra daemonibus fecerant, a suis pontificibus
+admoniti ac poenitentia fracti, publice exclamabant<span class =
+"tag">5</span>: Nos animo Christiani sumus ac fuimus, Christe servator,
+fidem tibi non fregimus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Ut sic excusatur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>cruciatuum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Matth. 10,&nbsp;32.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Epiphanius lib. III.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Si fidem ista ratione non fregerant, errore decepti, nihil
+erat, quamobrem errorem deprecarentur aut precarentur veniam, cum qui
+errant, nullam praebeant assensionem<span class = "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>assentationem</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Est apud Originem<span class = "tag">1</span> gravis et acerba
+reprehensio in eos, qui quod mentibus de Christo sentirent, id ipsum
+verbo negarent. Tales hypocritas Deus apud<span class = "tag">2</span>
+Heliam hac ratione refellit<span class = "tag">3</span>: <i>Reliqui mihi
+7000 virorum</i> etc. Haec verba non ad mentem<span class =
+"tag">4</span>, sed ad corpora referri, quis non videt? Quodsi
+veteres<span class = "tag">5</span> Apollinis, Dianae, Jovis aeditui
+clara voce atheos, Epicuraeos (addit Lucianus etiam Christianos)
+compellebant<span class = "tag">6</span>, ut ex eorum templis
+excederent, quanto id verius in templo Dei fieri oportet?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Contra Celsum.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ad</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;4 Regum 17&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>mentes</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>Veneris</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>compellebat</i> vel: <i>compellabant</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">182</span>
+OCTAVIUS: Duobus propositis incommodis majus est declinandum, summo
+sapientum omnium consensu. Grave quidem est homini prudenti ac
+religioso, ante simulacra inania procidere, osculari, donis amplificare,
+tametsi mens adorantis sit aeterno Deo conjuncta; gravius tamen,
+impietatis labes aeternas subire et ab omni religione desertum videri,
+si sacra publica deseras; gravissimum, exemplo pernicioso caeteros
+contemtu publicae religionis ad omne genus impietatis<span class =
+"tag">1</span> arcessere. Haec igitur incommoda prius declinanda sunt,
+quam illa. Neque enim cuique licet, uxorem, liberos, parentes, familiam
+secum abducere<span class = "tag">2</span>, et ut liceat, longissimas
+tamen regiones peragrare necesse est, ut populum vera religione utentem
+reperias<span class = "tag">3</span>. Moses quidem<span class =
+"tag">4</span> ac Jeremias<span class = "tag">5</span> animo supplicia
+percipiebant, quae Israelitisimpendebant, ac futurum<span class =
+"tag">6</span> perspexerunt, ut captivi ad hostes abducti lapides ac
+ligna inviti adorarent, quia<span class = "tag">7</span> prae vero Deo
+idola maluissent, ut per quae quisque peccat, per ea ipsa puniatur. Id
+tamen singulare adversus idololatriam<span class = "tag">8</span> Deus
+ipse amuletum dederat, ut animos ad se converterent, cum statuis
+inservire cogerentur, seque propitium illis fore testatus est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>impietatum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ducere</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>reperiat</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Deuteron.&nbsp;28.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Jeremiae&nbsp;16.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>futura</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>qui</i> vel: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>idololatras</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ad servos et captivos haec oratio pertinet, vel ad eos, qui
+carceribus, vinculis, verberibus ad impios cultus adiguntur, ut<span
+class = "tag">1</span> quidem Albuguerii, proregis apud Indos
+orientales, crudelitas singularis denotatur, quod Christianorum, qui ad
+Muhammedem<span class = "tag">2</span> inviti defecerant<span class =
+"tag">3</span>, dextras manus ac pollices sinistros, nares et auriculas
+amputari jussit. Sed haec ad eos non pertinent, quibus alio emigrare fas
+est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Muhammedanos</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>defecerunt</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: At licuit Naëmo principi emigrare, noluit tamen, qui tamen ab
+Elisaeo propheta excusatur<span class = "tag">1</span>. Is enim lepra
+curatus vovit, se deinceps aeterno Deo sacra facturum. Si tamen, inquit,
+rex Syriae humeris meis innixus sacrificet<span class = "tag">2</span>
+Deo Rimmoni, propitius mihi sis. Ad quem Elisaeus: <i>Vade</i>, inquit,
+<i>in pace!</i> Quibus verbis perspicuum fit, etiam illum, qui opibus ac
+divitiis affluens sine ullo periculi metu contiguam Syriae Palaestinam
+evadere poterat, ut libere Deo sacra facere liceret, excusari tamen.
+Neque enim, opinor, Deus Abrahamum patriam deserere jussit, ne sideribus
+servire compelleretur, sed ut adversariorum insidiis liberaretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> 2 (4) Regum 5, 20&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>significet</i>; alius:
+<i>sacrificaverit</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ego illum, qui corpore et publice ante aras ac statuas
+mortuorum procumbit, etiamsi Deum pura mente adoret, non minus peccare
+statuo, quam si omni religione deserta Atheus censeretur, quoniam
+imperitos abducit a vero Dei cultu.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Superstitio, quantacumque sit, quovis atheismo tolerabilior
+est; nam qui superstitione aliqua obligatur hunc numinis metus in
+officio quodammodo ac naturae legibus continet, atheum vero, qui nihil
+nisi
+<span class="pagenum">183</span>
+testem metuit aut judicem, ad omnia scelera proclivi lapsu ruere
+oportet. Ac tametsi actionum humanarum praestantiam sapientissimus
+quisque non solum finibus ipsis metitur, verum etiam omnibus partibus et
+causis, scilicet efficiente, subjecto, forma, fine, summam tamen omnium
+actionum ac praecipiam causam ipso fine dijudicat<span class =
+"tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Petrus Lombardus ex Augustino libro 2. sent. 1. qu. 1. Thomas
+in secunda secundae q. 15. et canon. ministr. 23. qu. 5., ubi intentio
+mala reddit opus malum, quod alioquin bonum fuisset, et 15 qu. 6. cap.
+51: Si sacerdotibus.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Quid igitur fiet sacris litteris, quae toties ac tam saepe
+hypocrisin abominantur?<span class = "tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Job. 8. 13. 15. 17. 20. 27. 34. Jesai. 9 et 33. Matth. 6. 7.
+15. 22. 23 et 24. Luc. 12. 13. Jer. 9. Ezech. 33. Mal. 3. 2 Regum
+15.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ita quidem abominantur eos, qui labiis Deum, non mente colunt,
+quod pietatis ac justitiae speciem immanibus flagitiis praetendunt. At
+is qui genibus advolutus, ante idola procumbit ac nihilo secius mente
+sincera Deum veneratur, longissime abest ab hypocritarum perniciosa
+simulatione.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Probabili certe argumento utitur Coronaeus, vir non modo <span
+title = "Greek: politikôtatos">πολιτικώτατος</span>, sed etiam <span
+title = "Greek: eusebestatos">εὐσεβέστατος</span>, quo superstitionem,
+quantacunque sit, quovis atheismo judicat tolerabiliorem. Videtur tamen
+atheus, qui Deum penitus ejuravit et ex animo ejecit, minus peccare,
+quam qui illum cum rebus creatis conjungit eodem cultu, quia minus
+peccat servus fugitivus aut miles desertor, quam qui obsequium domino et
+imperatori suo contumeliose praestat. Quin etiam gravius peccatur ab
+iis, qui aeternum ac verum Deum cum falso cultus honore communicato
+copulant, quam qui hunc ab illo disjungunt, et veri Dei veneratione
+deserta inserviunt iis, quos sibi erroris opinione Deos finxerunt. Et
+quemadmodum uxor poenis capitalibus obligatur<span class =
+"tag">1</span>, quae legitimum thorum, adulterio commisso,
+conspurcaverit, meretrix non item, quia maritum, quem nullum habet,
+fraudare<span class = "tag">2</span> non potest: ita, duobus
+superstitiosorum hominum generibus propositis, alteri quidem ingrati,
+qui<span class = "tag">3</span> verum Deum non exquirunt<span class =
+"tag">4</span>, alteri<span class = "tag">5</span> contumeliosi, qui
+quidem aeternum ac solum Deum agnoscunt, eundem tamen insigni contumelia
+non dubitant societatis impurissimorum daemonum vel statuarum
+contubernio violare. Contumelias autem acerbius, quam injurias ferre
+solent ii, qui nullam suae dignitatis et gloriae curam habent; at
+immortali Deo suae gloriae decus quanti sit, indicat illa obtestatio
+apud Jesaiam: <i>Cui</i>, inquit<span class = "tag">6</span>, <i>me
+exaequavistis, aut cujus similem fecistis? Vivo ego, si meos honores
+cuiquam impertiar?</i> Et quidem impios Deus saepe execratur, saepius
+tamen eos, qui se cum diis peregrinis<span class = "tag">7</span>
+communi caeterorum obsequio conjunxerunt, supra modum zelotypia commotus
+abominatur. Et quoties agit de jure suae majestatis,
+<span class="pagenum">184</span>
+agit autem<span class = "tag">8</span> saepissime, supra homines et
+supra Deos hominum<span class = "tag">9</span> fictos et supra quicquid
+est, quod hujus mundi ambitu comprehensum videmus, ut in altissimo
+imperii et honoris culmine collocatus, caetera fluxa ac caduca
+longissime infra se despiciens, pro nihilo esse et ex nihilo creata et
+ad nihilum recasura<span class = "tag">10</span> testatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Numerorum 20,&nbsp;10.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>foedare</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>cognoscunt</i> vel: <i>agnoscunt</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>aliter</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Jesaiae 46, 9&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>enim</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>inani opinione</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>evasura</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Non dubito, illum, capitaliori fraude obligari, qui sciens,
+prudens creatorem cum creatura<span class = "tag">1</span> honoris
+communicatione conjungit, quam qui Deos fictiles una cum vero Deo plane
+rejicit. Et quidem<span class = "tag">2</span> mallem diceres, Octavium
+nunquam exstitisse aut abs te, Coronaee, qui singulari amore me
+amplecteris, repudiari, quam furiosum, petulantem, iracundum, impium
+dici ac talium hominum contubernio copulari. Sic quoque praestat, Deum
+non esse, mentiri, quam aut mortalem aut corporeum arbitrari aut cum
+sanctis<span class = "tag">3</span> illum eodem cultu, iisdem sacris,
+eadem ara consecrare<span class = "tag">4</span>. Sed qui statuas ac
+sidera pro Diis habent, vel angelos ac divorum mentes iisdem sacris cum
+aeterno Deo conjungunt, etsi non recte faciunt, attamen in eo sunt, ut
+quodammodo excusationem mereantur, cum integra mente et animo, recta
+conscientia, sic a pontificibus instituti, sic docti, sic imbuti,
+numen<span class = "tag">5</span> sibi cognatum et cognitum colant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>creaturam cum creatore</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>plane</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>cum his</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>consociare</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>mundum</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Agnosco, rectam illam animi conscientiam Deo non ingratam esse.
+Argumento est, quod lege divina capite plectatur<span class =
+"tag">1</span> et is qui quem Deum esse putabat, verbo violavit, et qui
+aeternum Dei nomen minus diserte pronunciavit<span class =
+"tag">2</span>. Vocem enim <span title =
+"Hebrew: elohekha">אֱלהֵיךּ</span> i.e. Deum tuum distinxit a nomine
+sanctissimo <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span>, quo Deus aeternus
+significatur, et utrumque<span class = "tag">3</span> ab utroque
+segregatur, quod arcanum latet imperitos linguae sanctae. Ex quo
+sequitur etiam, aeterno Deo non<span class = "tag">4</span> ingratum
+esse cultum, qui fictili<span class = "tag">5</span> Deo exhibetur bona
+fide. Itaque videmus<span class = "tag">6</span> Abrahamum, Isaacum,
+Jacobum, Josuam foedera cum paganis idolorum cultoribus ferientes,
+jurejurando Deorum suorum illos obligasse, ut non minus peccare
+videretur, quod<span class = "tag">7</span> Deos fictiles, quam qui Deum
+aeternum pejurio violarent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>plectitur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Levit. 24.&mdash;Alibi: <i>pronunciant</i> vel:
+<i>enunciaverit</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>caput</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>futili</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Genes. 37, 31. Josuae&nbsp;9.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>qui</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Est apud Aristotelem<span class = "tag">1</span> memorabilis
+historia: si quis in charta jusjurandum scripsisset, illamque in fontem
+Palicorum<span class = "tag">2</span> jecisset<span class =
+"tag">3</span>, si pejeratum esset, charta fundum petebat, et qui
+perjurio sese obligarat, brevi moriebatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> <span title = "Greek: peri thaumasiôn akousmatôn">περὶ
+θαυμασίων ἀκουσμάτων</span>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Palisorum</i>, vel: <i>Palyrum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>conjecisset</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Si peccatur ab eo, qui, quem Deum putabat, eundem perjurio
+contumeliose afficit, etiam si Deus non sit, consequens est, Deo non
+ingratos esse honores, qui errore justo ac bona fide Diis fictilibus
+exhibentur.</p>
+
+<span class="pagenum">185</span>
+CURTIUS: Quis errore justo<span class = "tag">1</span> se tueri potest,
+ut dominum servo, regem subdito, creaturam creatori cultu anteferat aut
+conferat?
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>decore, juste</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Veteres populi, paucis admodum exceptis, aut peregrina numina
+coluerunt, aut cum Deo conjugarunt<span class = "tag">1</span>, quin
+etiam illi ipsi, qui in Samariam jussu regis Assyrianorum<span class =
+"tag">2</span> venerant<span class = "tag">3</span>, Deo aeterno simul
+ac Diis patriis sacrificabant; justo quidem errore, cum ita
+instituti<span class = "tag">4</span> essent ac a suis pontificibus
+imbuti, ac si aliter fecissent, quam a pontificibus praescriptum esset,
+impietate se ipsos obligare<span class = "tag">5</span> viderentur,
+quoniam pontifices ubique religionis sunt judices, ut L. Lucullus
+pontifex in senatu disserebat<span class = "tag">6</span>. Nec divina
+lex cuiquam judicia religionum praeterquam pontificibus et ordini
+Levitico<span class = "tag">7</span> tribuit, tametsi violatae
+religionis supplicia quoque ac caeteris irrogari velit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>combinarunt</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Assyriorum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;2 Regum&nbsp;17.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>instructi</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>commaculare</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Cicero ad Atticum l.&nbsp;4.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Deuteron. 22.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quid igitur Christus, cum diceret<span class =
+"tag">1</span>: <i>Eum qui domini jussa mente<span class =
+"tag">2</span> percepit ac plane intellexit, si minus exequatur,
+gravissimis plagis vapulaturum, cum vero qui penitus ignoravit<span
+class = "tag">3</span>, minus quidem, sed vapulaturum tamen et
+ignorantem simul cum ignorantia ac inscitia periturum?</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Lucae 12, 47&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice, qui legit: <i>percipit</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ignoraverit</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Profecto verberibus dignus non modo is, qui domini jussa, quae
+exequi poterat, contemsit, sed etiam is, qui non exsequitur, non tamen
+is, qui nec scire poterat et suorum pontificum culpa<span class =
+"tag">1</span> in fraudem impulsus est, cum Dei sui voluntatem ac jussa
+diligentissime exquireret<span class = "tag">2</span>. At pontifices,
+sacerdotes, episcopi, ministri religionum ac sacrorum interpretes Dei
+voluntatem ignaris ac imperitis litterarum omnium hanc esse
+interpretantur ac persuadent, ut non solum aeterno Deo, sed etiam
+Apollini, Dianae, Virgini, Palladi, Angelis, daemonibus, statuis hominum
+ac bestiarum, cadaveribus et cineribus sacra faciant. Hanc igitur
+illiteratorum et agrestium hominum imperitiam quis accuset? aut quis
+poenas mereri putet? quis potius non reprehendat<span class =
+"tag">3</span> eorum pervicaciam ac superbiam, qui pontificibus ac
+sacerdotibus non acquieverunt? cum lege divina<span class =
+"tag">4</span> sanctissime caveatur, eos, qui pontificis magni decretis
+non paruerint, capite puniendos.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>causa</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;1 Corinth.&nbsp;14.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>reprehendet</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Deuteron. 17.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Ego quidem sic existimo, eos, qui pontificum suorum auctoritate
+freti ac jussis obsequentes, statuas vel ossa putrida pro Deo coluerunt,
+bona fide semper excusari.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Divina lex<span class = "tag">1</span> pontifices ac sacerdotes
+tantae eruditionis ac sapientiae esse voluit, ut nullam erroris
+praetexerent excusationem, quoties de jure divino quaereretur, cum tamen
+caeteros non modo universos,
+<span class="pagenum">186</span>
+sed etiam singulos ipsumque populi totius principem errore peccantes
+semper excuset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Levit. 5.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Justum errorem justa excusatione purgari non dubito, litterarum
+etiam atque eruditionis expertes, qui<span class = "tag">1</span> in
+majorum suorum institutis ac pontificum suorum decretis acquiescant,
+justam erroris causam habere, non tamen litteratos ac potissimum eos,
+qui doctrina rerum naturalium imbuti fuerunt, a qua quidem certissimas
+de unius Dei natura, potentia, bonitate notiones elicere potuissent, uti
+etiamnum Paulus ipse aperte declarat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quod</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Praeclara quidem vis naturae est, hominum mentibus insita, quae
+illos ad pietatem, justitiam, virtutes omnes exsuscitat: sed ut divinam
+sententiam assequatur, nisi Deus ipsos afflaverit<span class =
+"tag">1</span>, non magis fieri potest, quam inclusa tabula<span class =
+"tag">2</span>, docta manu picta atque elegante colorum varietate
+distincta videri, sed oportebit perspicuo lumine illustrari. Ita<span
+class = "tag">3</span> Moses coacta populi concione declaravit<span
+class = "tag">4</span>, cum diceret: <i>Non dederat hactenus vobis Deus
+cor ad intelligendum, nec oculos ad intuendum, nec aures ad audiendum,
+annos tamen quadraginta populum ab Aegypto per desertissimas regionum
+vastitates reduxerat<span class = "tag">5</span> in Palaestinam cum
+ingentibus ac stupendis rerum admirabilium<span class = "tag">6</span>
+prodigiis ac portentis.</i> Interdum Deus homines ita excoecari patitur,
+ut etiamsi rerum omnium magnarum scientiam adepti sint, nunquam Dei
+cognitione ac vera religione fruantur, quoniam ingenii acumine ac
+subtilitate elati feruntur atque arroganti supercilio divinam
+sapientiam<span class = "tag">7</span> suo studio se assequi posse
+confidunt. Job<span class = "tag">8</span> vero aperte confitetur, nec
+in aquis, nec in terris, nec in daemonibus, quos volucres appellat,
+sapientiam inesse, sed solius immortalis Dei munere et concessu tribui
+ad eamque assequendam lucernam divinam sibi praeluxisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>afflavit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>inclusae tabulae ... distinctae ...
+pictae</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Id autem</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Deuteron. 29, 4&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>deduxerat</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>imo admirabilibus</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>divina</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Jobi 29 sq.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Istud quidem assentior, non tantam naturae esse vim ac
+potestatem, ut sine ope ac luce divina consummatam illam rerum divinarum
+sapientiam assequatur. Videmus enim Aristotelem, qui veterum omnium
+philosophorum fontes exhauserat<span class = "tag">1</span>, multa
+quidem argute et ordine decente scripsisse, rerum vero divinarum
+scientiam nullam habuisse<span class = "tag">2</span>, ut supra
+perspicue demonstratum est<span class = "tag">3</span>, Platonem vero,
+qui ab Aristotele argutiarum subtilitate superatur, multo certiores de
+Deo deque mortalium animarum vi ac potestate comprehensiones habuisse,
+quas sine divina luce nunquam potuisset adipisci. Nam cum in ipso
+ineuntis aetatis flore Phaedonem scripsisset: Libenter, inquit,
+mentis<span class = "tag">4</span> illius aeternae praestantiam ac
+naturam didicissem, sed neque per me ipsum intelligere, neque ab alio
+audire poteram. Quibus autem ritibus Deus homini colendus sit, qui
+doceat, fore
+<span class="pagenum">187</span>
+neminem confitetur<span class = "tag">5</span>, nisi Deus ipse ducem se
+praebeat. Id autem appellat rem omnium maximam ac praecipuam, <span
+title = "Greek: to megiston kai kuriôtaton">τὸ μέγιστον καὶ
+κυριώτατον</span>. Cui congruit illud Arriani ad Epictetum: Nos a Deo
+per angelum de rebus maximis ac pulcherrimis admoneri, <span title =
+"Greek: peri tôn megistôn kai kuriôtatôn dia kallistou angelou">περὶ τῶν
+μεγίστων καὶ κυριωτάτων διὰ καλλίστου ἀγγέλου</span>. Idem paulo post:
+Memento aeterni Dei illumque adjutorem appella: <span title =
+"Greek: tou theou memnêso, ekeinon epikalou boêton">τοῦ θεοῦ μέμνησο,
+ἐκεῖνον ἐπικάλου βοήτον</span>. Quid Jamblichus? Certum est, ea sola
+fieri oportere, quibus ipse Deus delectatur, quae assequi nemo potest,
+nisi aut Deum ipsum audierit aut arte quadam divina sibi illud
+comparaverit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>exhauserit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>hausisse</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>fuit</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>mortis</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>fere neminem esse confitetur</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quo quisque Deum accedit propius ac ardentius amat et metuit, eo
+lux illi salutaris copiosius affulget, quam Aristoteli defuisse quis
+miretur, cum vix unquam Dei meminerit, cui etiam illudit, cum animal
+vocat aut negat justum esse, fortem, prudentem, sapientem,
+inanissimis<span class = "tag">1</span> sophismatum argutiis confisus.
+Quid autem capitalius quam arbitrari, eum, a quo sapientia, prudentia,
+justitia, virtutes omnes oriantur, iisdem ipsum carere?<span class =
+"tag">2</span> Idem libro decimo quarto <span title =
+"Greek: tôn meta ta physika">τῶν μετὰ τὰ φυσικὰ</span>
+(nam duo posteriores Arabum beneficio in latinum redierunt),
+ubi praecipuum erat de Deo
+argumentum<span class = "tag">3</span> nihil usquam nisi libri decimi
+primi capite postremo, idque tam breviter, ut rem praeteriisse potius,
+quam attigisse videatur. Plato saepissime<span class = "tag">4</span> de
+Deo vero, nec tamen aliter, quam summa cum veneratione ac numinis metu
+scribit et in contemptores<span class = "tag">5</span> Dei supra modum
+excandescit, illud autem frequenter usurpare solet: si Deus velit, aut
+ubi Deo collibuerit, <span title = "Greek: ean theos ethelê">ἐαν θεὸς
+ἐθελῇ</span> vel <span title = "Greek: ean men tô theô philon">ἐὰν μὲν
+τῷ θεῷ φίλον</span>. Denique Deum solum bonum persuasum esse habet in
+eoque virtutes omnes <span title =
+"Greek: paradeigmatikas kai aitiôdeis einai">παραδειγματικὰς
+καὶ αἰτιώδεις εἶναι</span>. Quis ergo tantam
+sapientiam ac numinis claritatem in eo fuisse dubitet, qui Deo et cui
+Deus tam carus exstiterit?<span class = "tag">6</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addit alius: <i>ac levissimis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Aristoteles lib. 14 Metaphys.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>argumentari</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;In Timaeo, in Phaedone, in Alcibiade, in Theage.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>contemplatione</i>, vel:
+<i>contemplationibus</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>extitit</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Sed Platonem<span class = "tag">1</span> tametsi de Deo tam
+praeclare scriberet ac sentiret, Apollini, Palladi caeterisque diis
+populorum sacra fecisse ac sacris interfuisse videmus, etsi litteris
+secretioribus amicos ad unius Dei aeterni cultum et cognitionem
+cohortaretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ep. 7 ad Dionem.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Mirum videri debet nemini, si Platoni divina lux abundantius,
+quam caeteris philosophis affulsit, cum tanta veneratione scriptis
+omnibus Deum persequeretur<span class = "tag">1</span>, ut eum Numenius
+Academicus Mosen Atticum appellare non dubitarit. At noster legislator
+aeque ac Salomo non semel admonuere, Deum ab iis inveniri, qui toto
+mentis impetu feruntur in ejus investigationem ac venerationem; et
+quidem me de Deo disserentem metus invadit cogitantem, nihil ab hominum
+oratione, nihil a mente proficisci, quod tantae majestati congruere
+possit, seu sententiarum seu verborum ponderibus
+<span class="pagenum">188</span>
+res exigatur. Et ut sit aliquis ea religione ac naturae bonitate, ut
+toto animi conatu in Dei amorem rapiatur, ut etiam orationis ubertate ac
+verborum luminibus Dei laudes exornare, ut omnia ejus gesta, judicia,
+leges rerumque omnium mirabilem procurationem sermonis copia complecti,
+ut illius vim infinitam, potestatem, sapientiam cogitatione, verbis,
+scriptis prosequi possit, ut denique tanti numinis majestatem omnibus ad
+intuendum proponat, frustra tamen se torqueat, nisi Deus ipse
+afflaverit<span class = "tag">2</span> aures et mentes auditorum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>prosequeretur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>afflavit</i>, vel: <i>affluxit</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Demus igitur operam, ut qui amore ac necessitate studiorum
+unum et idem esse videmur, unum et idem de rebus divinis sentiamus, ut
+tandem praepotenti optimoque rerum omnium conditori similes fiamus. Nam
+in eo videtur Plato summum hominis extremumque bonum posuisse.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Eadem est Christi et acutissimi cujusdam theologi<span class =
+"tag">1</span> sententia: Ei, inquit, cum apparuerit, similes ei
+erimus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Joh. 3. 7. 8. 9. Acta 14. Calvini institut.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Non video, cur in eo summi hominis bonum constituere debeamus,
+cum nihil creatori cum creatura simile ac commune esse universim<span
+class = "tag">1</span> possit, ut R. Moses non semel admonuit, sed
+verius est, extremum hominis bonum in aeterni Dei fruitione versari.
+<i>Satiabor</i>, inquit David<span class = "tag">2</span>, <i>cum
+apparuerit gloria tua.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>univoce</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Psalm 16 (17), 15.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Ego ab Aristotele didiceram<span class = "tag">1</span>, summum
+hominis bonum in virtutis amore<span class = "tag">2</span>
+consistere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Eth. ad Nicom. lib.&nbsp;7.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>actione</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: At ille<span class = "tag">1</span> suorum decretorum
+constantiam non tuetur, cum aliis summum bonum in mentis actione
+collocarit, quo quidem loquendi genere usus est, ne cum<span class =
+"tag">2</span> magistro Platone, cujus omnia decreta evertere<span class
+= "tag">3</span> conatus est, idem dicere videretur, cum tamen idem
+sentiret, quia nemini dubium est, quin ipsa mentis actio sit <ins class
+= "correction" title = "text reads ‘comtemplatio’">contemplatio</ins>,
+quam improprie actionem appellat. Neuter tamen verum hominis bonum
+attigisse videtur, quia tametsi negotium ad otium, motus ad quietem
+referatur, actio ad contemplationem, ipsa tamen contemplatio esse potest
+rerum abjectiorum ac viliorum, et ut sit circa rem omnium optimam et
+maximam, quoniam alio refertur, extremum bonum dici nequit. In quo
+rursus Aristoteles<span class = "tag">4</span> non leviter lapsus, quod
+finem hominis cum ejus summo bono confundit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Atqui</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec novem sequentia verba in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>rejicere</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Libro 2 et 11 ad Nicom.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: An potest alius esse finis hominis, aliud extremum ejus
+bonum?</p>
+
+<p>
+TORALBA: Quidni? Fines rerum omnium genitarum sunt extra res ipsas,
+nihil enim fit propter se, bonum vero cujusque rei in se vertitur, et
+ejus commodo, non alterius expetitur, quoniam se quisque plus amat, quam
+bonum illud, quod sui beandi causa conquirit. Gramen enim progerminat,
+<span class="pagenum">189</span>
+ut sit pabulum pecori, pecus hominum victui<span class = "tag">1</span>,
+jumenta ut hominibus sint adjumento<span class = "tag">2</span> ac pro
+illis moriantur. Nemo tamen dixerit, hunc bestiarum finem extremum esse
+bonum illarum, cum rerum omnium commune bonum sit, bene esse pro
+cujusque natura. Ita quoque finis hominis est, inserviisse gloriae Dei.
+<i>Omnia</i>, inquit ille<span class = "tag">3</span>, <i>feci propter
+me ipsum, etiam impium ad diem ultionis</i>, cum scilicet impius flammis
+exuritur aut in mare demergitur, ut Pharao cum legionibus eum finem
+habuere, ad quem nati, facti, editi fuerant. Sic enim Deus ad Pharaonem:
+<i>Ad hoc excitavi te, ut ostenderem in te virtutem meam et ut mei
+nominis fama ubique dispergatur.</i> Nemo autem dixerit, Pharaonem
+summum bonum adeptum fuisse. Ex quo sequitur illud etiam, eos scilicet
+aberrare, qui argumentum aut subjectum<span class = "tag">4</span>
+philosophiae moralis statuunt esse summum bonum, quod per se ipsum Deus
+est, nec aliud cogitari potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>victus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sint hominum adjumenta</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Proverbiorum 16,&nbsp;4.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>et fundamentum</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Quodnam igitur subjectum futurum est sapientiae<span class =
+"tag">1</span> moralis?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>philosophiae</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Homo beandus.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Cur ita?</p>
+
+<p>
+TORALBA: Quoniam omnis disciplina, quae ad actionem refertur, subjectum
+habet id, cui primo acquiritur ipsius actionis bonum, non autem ipsum
+bonum, ut valetudo non propter se ipsam appetitur, sed propter hominem.
+In quo rursus deprehenditur aliud peccatum Aristotelis<span class =
+"tag">1</span>, quod<span class = "tag">2</span> summum bonum statuit in
+eo, cujus causa caetera non cupias, ipsum vere propter se, non alterius
+causa, quia Dei fruitio, in qua psaltes lyricus<span class =
+"tag">3</span> et Salomo felicitatis humanae summam constituunt, non
+propter se ipsam, sed propter hominem ab homine expetitur. His erroribus
+sublatis, caetera, quae ad felicitatem illam pertinent, faciliora sunt
+futura. Cum enim lex divina ad honesta prosequenda turpiaque declinanda
+hominem excitaret, illud subjicit, ut bene tibi sit, quia Deo nihil
+accedere, nihil decedere potest. Igitur actio virtutis non est extremum
+hominis bonum, quoniam ad contemplationem, ut motus ad quietem refertur,
+contemplatio ad optimae rei h.e. ad Dei cognitionem, cognitio ad ejus
+amorem, amor eximius ad fruitionem. Ad quod enim amas, nisi ut re amata
+fruaris? In hac autem fruitione summa voluptas animi versatur in actu
+reflexo h.e. in clarissima lucis et amoris Dei erga nos effusione, quam
+patiendo adipiscimur, non agendo.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ethicorum libro 1 cp.&nbsp;7.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>qui</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Psalm. 16 (17).</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Sed cum haec beatitas divinae fruitionis mortalium nemini
+contingat tantisper, quam mortalis corporis ergastulo inclusa mens est,
+quis unquam beatus erit?</p>
+
+<p>
+SALOMO: Certe paucis admodum felicitas illa contigit, ut Mosi tantum
+vigilanti, caeteris prophetis dormientibus, nec<span class =
+"tag">1</span> tamen omnibus. <i>Video</i><span class = "tag">2</span>,
+<span class="pagenum">190</span>
+inquit Esaias<span class = "tag">3</span>, <i>Deum in sublimi sede
+majestatis et viderunt oculi mei regem Deum exercituum.</i> Item
+Ezechiel<span class = "tag">4</span> oratione longiore se hanc
+beatitudinem assecutum gloriatur. Huic felicitati proximus est
+prophetiae gradus, cum divina lux, intercedente angelo humanae menti
+copulato inter dormiendum affulget.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>non</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Vidi</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Jesaiae 6, 1&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Ezech. 2, 1 sqq.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Quid Aristoteli<span class = "tag">1</span> fiet, qui beatam
+vitam in actione virtutis ob id consistere docuit, ne dormientes,
+inquit, beati videantur?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Eth. ad Nicomachum.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Tantum abfuit ille a veri summique boni cogitatione<span class =
+"tag">1</span>, ut bonorum fines ac malorum cum extremis bonis et malis
+confuderit, ut Toralba disseruit, quin etiam hominis officium, finem ac
+felicitatem unum et idem esse putavit, quia secundum virtutem vivere
+hominis officium est, quod ille summum bonum appellat<span class =
+"tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>cognitione</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>vocat</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ego vero summum hominis bonum Dei cognitione per Christum
+terminari confido. <i>Haec est enim</i>, inquit ille, <i>vita aeterna,
+ut agnoscant te Deum verum et quem misisti Jesum Christum</i><span class
+= "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Johannis 17, 3.</div>
+
+<p>
+SALOMO: De Christo quidem alias. Sed Dei cognitio proximus<span class =
+"tag">1</span> est ad illam, quam expetimus, felicitatem gradus. Sic
+enim sapientiae magister<span class = "tag">2</span>: <i>Nosse Deum<span
+class = "tag">3</span> consummata justitia est, et tuae potestatis
+agnitio radix est immortalitatis.</i> Illa tamen cognitio fertur ad
+cultum, cultus ad amorem, amor ad fruitionem, quae summam animi
+voluptatem parit, vel potius ipsa voluptatis<span class = "tag">4</span>
+est fruitio.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>maximus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Sapient. 15,&nbsp;3.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>te</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>voluptas</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Haec igitur mea sententia est, primos illos aurei saeculi
+parentes, quos superius diximus, Abelem, inquam, Enochum, Jobum sine
+lege, Mosen sine Christo veram illam divinae voluptatis fruitionem
+purissime lege naturae adeptos fuisse.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Non alia mihi mens est. Nam cum Abrahamum legem altissimi
+coluisse legimus<span class = "tag">1</span>, quid est aliud, quam
+naturae legis exemplar secutum esse? Et quidem Philo Hebraeus<span class
+= "tag">2</span>: Edicta, inquit, duarum tabularum nihil a natura
+discrepant, nec magno studio opus est, ut vitam exigas ad praescripta
+legum divinarum, quoniam nihil aliud, quam naturae legem et majorum
+nostrorum vitam continent. Haec ille. Sed quoniam aetate Mosis naturae
+lex hominum sceleribus ac flagitiis ita inquinata erat, ut penitus ex
+animis obliterata videretur, et quasi sua vetustate antiquata, Deus
+optimus maximus, hominum vicem misertus, eandem naturae legem sua voce
+renovare ac decalogo, quem tabulis lapideis inscripserat, complecti
+voluit, ac potissimum interdicta, quibus naturam violare prohibemur. Cum
+igitur
+<span class="pagenum">191</span>
+homines ad naturae legem obsurduissent, divina vox necessaria fuit, ut
+qui naturam contemserant, naturae parentem sua verba resonantem
+exaudirent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Genes. 22. Sirac.&nbsp;44.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;In libro de vita sapientis.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Muhammedes Mosem imitatur, cum leges naturales, i.e. divinas
+pessum ire ac pro Deo aeterno mortuis hominibus cultum exhiberi
+perspiceret, naturae legem de unius aeterni Dei cultu renovavit,
+mortuorum hominum funestissima sacra sustulit. Sic enim<span class =
+"tag">1</span> Deum Abrahami se colere ac vitam Abrahami ad usum
+revocare clara voce testatur<span class = "tag">2</span>, se vero nihil
+aliud esse, quam Dei nuntium ac servum, caeteris etiam prophetis
+inferiorem<span class = "tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>etiam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Azora&nbsp;4.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>infeliciorem</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Optimum divinae legis interpretem habemus Christum, quo nec
+majorem possumus<span class = "tag">1</span> nec optare meliorem, qui
+non est alius, quam Deus ipse ab aeterno tempore<span class =
+"tag">2</span> genitus, qui hominem tantum induit, ut humanum genus ab
+interitu et exitio servaret sempiterno.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>possimus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Non alia mihi mens est, nec a Curtio diversa de religione
+sententia, nisi quod Helveticam, opinor, amplectitur<span class =
+"tag">1</span>, ego vero Augustanam, quae auricularem quidem
+confessionem, non tamen singulorum peccatorum dinumerationem probat<span
+class = "tag">2</span>. Item Christi verum corpus mystica verborum
+prolatione panis speciei subesse confido<span class = "tag">3</span>,
+quod Helvetica ecclesia negat, et statuas ad iniitationem, non vero ad
+cultum admitti oportere existimo<span class = "tag">4</span>, quas
+Helvetii novae religionis professores rejiciunt omnino.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>opinionem complectitur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>probo</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>existimo</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>confido</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ego vero ecclesiae Romanae catholicam religionem<span class =
+"tag">1</span>, in qua natus ac educatus semper acquievi, vobis probatum
+iri spondeo, si qua fides, quae maxima semper fuit scripturae
+sacrae<span class = "tag">2</span>, conciliorum decretis ac
+sanctissimorum patrum per quindecim saecula concordibus animis ac
+sententiis futura sit. Fundamenta quidem firmissima jacta sunt ab ipso
+Christo, ecclesiae totius principe, deinde ab apostolis ac discipulis,
+quasi parietibus constructa, a pontificibus Romanis tecta et consummata
+est<span class = "tag">3</span>. Quorum pontificum triginta tres
+continentur<span class = "tag">4</span>, qui pro Christi nomine caesi
+fuere, tum innumerabiles sacrorum antistites ac omnium gentium
+pontifices eandem ecclesiam moribus, miraculis, divinis scriptis<span
+class = "tag">5</span> fulcierunt: Irenaeus, inquam, Lugdunensis, qui a
+successione Romana fidem apostolicam declaravit, Augustinus
+Hipponensis<span class = "tag">6</span>, qui ecclesia Romana viguisse
+scribit apostolicae cathedrae principatum, Ignatius et Chrysostomus
+Antiochiae, Petrus Alexander, Athanasius, Theophilus Alexandriae,
+Macarius et Cyrillus Hierosolymis, Gregorius et Basilius in Cappadocia,
+Polycarpus Smyrnae, Justinus Athenis, Dionysius Corinthi, Gregorius
+Nyssae, Methodius Tyri, Epiphanius in Cypro; sed infinitum sit omnes
+commemorare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>religione</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>fuit, scripturis sacris</i>,&nbsp;ctt.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Damasus in vitis pontif. Romanorum.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>recensentur</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>doctrina, scriptis</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;De doctr. christ. c. 8. et Epist. 162.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">192</span>
+Hic SENAMUS, qui aliquamdiu haeserat, cum loqui proposuisset: Omnes,
+inquit, omnium religiones, tum naturalis illa, quam amplectitur Toralba,
+tum Jovis gentiliumque Deorum, quos Orientales Indi ac Tartari colunt,
+tum Mosis, tum Christi, tum Muhammedis, quam suo quisque ritu non fucata
+simulatione, sed integra mente prosequitur, aeterno Deo non ingratos ac
+justos errores excusari confido, tametsi omnium gratissima est illa,
+quae optima. Itaque omnium omnia delubra, templa, sacella, ubiubi
+terrarum sint<span class = "tag">1</span>, adire non gravate consuevi,
+tum ne pernicioso exemplo Atheus judicer, tum etiam ut caeteri divini
+numinis metu terreantur. Quod meum studium optimo cuique probatum iri
+non diffido, tum ex iis, quae superius dicta, tum ex eo maxime, quod
+religiosissimos populos, quantacunque Deorum fictilium superstitione
+uterentur, virtutibus, potentia, imperiis, opibus, victoriis Deus
+aeternus, praemiorum arbiter, beavisse mihi videtur<span class =
+"tag">2</span>. Qui vero suae religionis ac Deorum etiam inanium, in
+quibus ullam<span class = "tag">3</span> divinitatem inesse
+arbitrarentur, cultum deseruissent, bellorum offensionibus
+peculiaribus<span class = "tag">4</span>, morbis<span class =
+"tag">5</span>, frugum calamitatibus, pecorum inopia, seditionibus
+intestinis conflictari semper consuevisse, quod historicorum omnium
+consensione<span class = "tag">6</span> planum<span class =
+"tag">7</span> fit<span class = "tag">8</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>sim</i> vel: <i>sunt</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>videatur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>popularibus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>consensu</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>clarum</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>sit</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si vera religio naturalis eaque perspicuis demonstrationibus
+explicatur, ut non modo Octavius, sed etiam Salomo ipse confitetur, quid
+Jove, quid Christo, quid Muhammede, quid mortalibus et fictilibus<span
+class = "tag">1</span> Diis opus est? Quis omnium theologorum melius aut
+accuratius, quam Jobus Dei majestatem, potentiam, bonitatem, sapientiam,
+judicia admirabilia, summam denique erga res omnes procurationem
+explicare potest? Quis item arcana plura rerum naturalium ac divinarum
+allegorica narratione complexus est, quam ille? quis de omnium mortalium
+genere purius Deum aeternum adoravit<span class = "tag">2</span>? Ille
+tamen Arabs, antiquior Mose, non alia quam naturae lege, quam Abelis
+lege vixit. Deus tamen, integritatis ac pietatis judex aequissimus,
+tantam illi justitiae, religionis, puritatis laudem dedit, quantam
+mortalium nemini. Christum, qui post annorum duo millia natus est, nec
+speravit nec venturum suspicatus unquam, multo minus Muhammedem. At cum
+solis et siderum mirabilem magnitudinem, sublimitatem, rapiditatem
+intelligeret: <i>Dispeream</i>, inquit, <i>si solis ac siderum
+splendorem ac pulchritudinem intuens ad eorum adorationem prociderem,
+quia scelus est capitali poena plectendum, Deum enim excelsum
+ejurassem.</i><span class = "tag">3</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>futilibus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Job. 1 et&nbsp;31.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Job. 31.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Eo ipso, quod Toralba Jobi libro, quo nihil divinius
+fieri<span class = "tag">1</span> potest, atque ejus auctoritate utitur
+litterarumque sacratiorem majestatem veneratur, profecto a philosophorum
+gregibus segregari se putat oportere?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>esse</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">193</span>
+TORALBA: Libros sacratiores melioris notae non improbo, neque tamen iis
+assentior propter litterarum auctoritatem, neque enim id possum ac ne
+velim quidem, si possim. Sed quia certis<span class = "tag">1</span>
+rationibus adducor, et quoniam disputatio saepe nobis est cum Epicureis,
+qui litteras sacras pro fabulis habent, hos ego non librorum
+auctoritate, sed perspicuis argumentis frangi atque ab illis, quasi
+adhibita quaestione assentionem extorqueri volo, ut res cum re, causa
+cum causa, ratio cum ratione certet. Nam qui credit, Deum esse trinum et
+unum, quoniam a Deo ipso revelatum, oportet argumentis necessariis
+constare, id a Deo revelatum esse, cui plus assentimur ut conclusioni
+propter principia, quae si non erunt<span class = "tag">2</span>
+certiora conclusione, nihil poterit fieri, quia conclusio in principia
+resolveretur, haec item ut alia aeque<span class = "tag">3</span>
+incerta.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>certissimis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>essent</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quaeque</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: In rebus divinis, quae a demonstratione longissime absunt,
+usurpandum illud est, quod apud Lucam legimus<span class =
+"tag">1</span>: <i>Domine, adauge fidem meam</i><span class =
+"tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Lucae 17,&nbsp;5.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest hoc verbum alibi.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Superius dictum est, fidem omnem aut argumentis perspicuis aut
+sensibus integris aut divinis oraculis niti, fidem infusam nullam esse,
+nisi oraculo prophetae<span class = "tag">1</span> divinitus homini
+dato, quod omni scientia certius est. Sed quia rarissima nunc sunt
+prophetiae, acquiescere nos oportet oraculis prophetarum, quae majores
+nostri summa fide posteritati reliquerunt, quoniam Christiani Alcoranum,
+Ismaëlitae quidam<span class = "tag">2</span> novum Testamentum; Ebraei
+utrumque repudiant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>prophetiae</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ismaëlitae quidem hos evangeliorum libros, qui Christianorum
+manibus teruntur, ut corruptos a sectariis omnino rejiciunt, vera
+evangelia, quae tamen ipsi nusquam habent, penitus intercidisse
+putant.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Cur igitur Muhammedes<span class = "tag">1</span> Gabrielem
+inducit ita loquentem: Si de legibus et edictis ad te missis dubitas
+ulla in re, majorum libros legito, nihil amplius haesitabis. Item Azora,
+cujus initium est: Sors Amram<span class = "tag">2</span>, Deus inquit
+misericors, vivens, altissimus, primo vetus Testamentum, deinde
+Evangelium, postremo veracem Alphaream<span class = "tag">3</span>,
+vestrae legis confirmatorem, vobis dedit. Igitur utriusque Testamenti
+tabulae, veteris et novi, aut usquequaque probandae sunt, aut
+usquequaque rejiciendae. Quanquam nihil est novis tabulis comprehensum,
+quod legibus divinis et prophetarum oraculis non congruere videamus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Azora&nbsp;91.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Azora&nbsp;3.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest alibi.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Veteres majorum nostrorum tabulas probant Ismaëlitae,
+Christiani, Judaei; sed quando Alcorani ac novarum tabularum fides in
+dubium revocatur, veteribus tabulis utendum nobis est, ac testes omni
+exceptione majores adhibendi. Hi autem exquirendi nobis sunt ab ecclesia
+<span class="pagenum">194</span>
+vera, cujus tanta sit dignitas, ut si omnium scripturarum ac litterarum
+monimenta pereant, ab ecclesia tamen superstite rerum gestarum veritas
+ac memoria in sempiterna posteritate resident. Ob id enim Moses in
+populi concione: <i>Narrabis</i>, inquit, <i>haec filiis tuis</i><span
+class = "tag">1</span>, ne quis legem divinam cum litteris suspicaretur
+interituram. Item apud Jesaiam<span class = "tag">2</span> Deus
+Israëlitas sic obtestatur: <i>Vos a me rerum gestarum testes
+appello</i>, non quia testibus egeret ad suae majestatis decus
+stabiliendum, sed ut planum esset, ecclesiam Ebraeorum ab immortali Deo
+fundatam ad selectani fuisse, Israëlitas adhuc viventes<span class =
+"tag">3</span> ac spirantes ad testimonium exsuscitabat, ut omnibus
+gentibus non tantum scriptis legibus, sed etiam clara voce Dei actiones,
+gesta, leges testificarentur, etiamsi litterae penitus interirent,
+quanquam Deus sapientissimus prospexit, ne sacrae litterae<span class =
+"tag">4</span> interciderent, cum in lapides ac silices incidi et omni
+aetati, omni sexui explicari ac describi jusserit<span class =
+"tag">5</span>. Itaque incredibile videri possit, cum verum tamen sit,
+in tot ac tantis majorum cladibus, exiliis, ipsiusque reipublicae
+conversionibus et extrema eversione libros divinae<span class =
+"tag">6</span> legis integros exstare, et quidem in<span class =
+"tag">7</span> omnibus linguis ac populis pervulgatos, atque in iis
+Christianos et Ismaëlitas suarum religionum fundamenta collocare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deuteron. 5,&nbsp;31.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Jesaiae 55,&nbsp;4.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>venientes</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>scripturae</i>, vel: <i>scriptiones</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Exod. 1 et 29. Deuter. 28. Josuae&nbsp;8.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>divinos</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Fuit quidem ante Christum ecclesia Dei<span class =
+"tag">1</span> in populo Israëlis, quae nunc ad Christianos translata
+est, lege autem divina nihil aliud est, quam evangelii <span title =
+"Greek: prôtotupos">πρωτότυπος</span><span class = "tag">2</span>, ut
+Origenes appellat. Sed quando humani seminis<span class = "tag">3</span>
+servatorem, etiam<span class = "tag">4</span> totius ecclesiae caput a
+stirpe Abrahami coelitus missum non modo repudiarunt Judaei, verum etiam
+probris<span class = "tag">5</span>, ac contumeliosa<span class =
+"tag">6</span> morte affecerunt, Deus etiam illos suo merito rejecit ac
+repudiarit, ut ceterae gentes divinae salutis beneficio fruerentur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <span title =
+"Greek: archetupos">ἀρχέτυπος</span>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius addit: <i>Messiam sui seminis</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>in</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>omnibus</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>contumeliosissima</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Haud sane invidemus caeteris gentibus suam salutem, sed
+ardentibus votis optamus ac pro illis continenter precamur.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Vestris precibus ac votis facile carere possumus, quin etiam
+vota Judaeorum potius nocitura Christianis quam profutura judicamus. Non
+legistis apud Jesaiam<span class = "tag">1</span>, fore tempus illud,
+cum dicetur: <i>Benedictus populus meus Aegypti, opus manuum mearum,
+Assyrius.</i> Item capite ultimo<span class = "tag">2</span>:
+<i>Congregabo omnes gentes et linguas, quae venient et videbunt gloriam
+meam, et mittam ad eos, ut praedicari possit nomen meum et laus mea
+ubique promulgari.</i> Ac de eorum numero mihi Levitas ac sacerdotes
+cooptabo.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Jesaiae 19,&nbsp;25.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Jesaiae 66, 18.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Operae pretium est<span class = "tag">1</span> adjicere id, quod
+a Friderico praetermissum est in illis Jesaiae oraculis<span class =
+"tag">2</span>: <i>Benedictus</i>, inquit, <i>populus</i>
+<span class="pagenum">195</span>
+<i>meus Aegypti et opus manuum mearum Assyrius, hereditas autem mea
+Israël</i>, quia est creator populorum et communis parens. Itaque legem
+eandem voluit esse civium ac peregrinorum, et utrisque consultum esse
+voluit<span class = "tag">3</span>; sed tamen singulari quadam
+praerogativa Israëlitas ex omnibus populis selectos sibi ascivit, quos
+etiam et peculii et haereditatis et primogeniti appellatione quadam prae
+caeteris et honore singulari cumulavit: <i>Filius</i>, inquit<span class
+= "tag">4</span>, <i>meus primogenitus est Israël, gens sancta, natio
+sacerdotalis.</i> Quae cum ita sint, quis arbitraretur, Deum immortalem
+suae haereditatis unquam obliturum, suam gentem, suam ecclesiam
+deserturum? Nam cum olim finitimi Israëlitarum populi urbes majorum
+nostrorum ab hostibus<span class = "tag">5</span> solo exaequatas,
+templum direptum<span class = "tag">6</span> atque incensum, reliquias
+populi a Chaldaeis in servitutem abductas viderent, superba verborum
+contumelia Israëlem a Deo rejectum criminabantur. Sed Deus apud
+Hieremiam<span class = "tag">7</span> omni asseveratione<span class =
+"tag">8</span> confirmat, ratos coelestium orbium cursus ac rapidas
+siderum conversiones ante conquieturas, quam Israëlitarum obliviscatur.
+Idem, si poterit, inquit, coelorum amplitudo mensura designari aut
+terrae fundamenta exquiri, ego quoque populum meum Israël repudiabo. Et
+tametsi graves ac acerbas calamitates populo suo impendere<span class =
+"tag">9</span> minatur, si a sua lege desciscat, nunquam tamen sui cum
+Abrahamo foederis ac populi obliturum, gravi jurejurando<span class =
+"tag">10</span> confirmavit<span class = "tag">11</span>. Ac revera
+nunquam suae gentis oblitus est, sed ubique terrarum dispersam
+amplexatur, quia in eadem lege divina exercemur, in qua majores nostri
+quatuor circiter annorum millibus acquieverunt, quod non modo sacri, sed
+etiam profani scriptores testificantur. Sic enim Tacitus: Judaei unum
+Deum, unum numen aeternum ineffabile, nunquam interiturum colunt, ac
+profanos habent, qui simulacra colunt ac<span class = "tag">12</span>
+venerantur. Ac tametsi Hebraei, Ismaëlitae, Christiani Abrahamum
+ecclesiae suae auctorem credere non dubitant, soli tamen Hebraei legem
+ac religionem semper sui similem coluere. Christiani vero et Ismaëlitae
+sectarum familias innumerabiles foverunt semper, Arianos inquam,
+Nestorianos, Sabellianos, Manichaeos, Donatistas, Ebionitas, Novatianos,
+Nazaraeos. Sed quid commemorem sectas circiter centum viginti, quas
+Tertullianus, plures etiam quas Epiphanius jam initio nascentis
+ecclesiae Christi scriptis suis dinumerat<span class = "tag">13</span>?
+Neque vero Themistius, nobilis peripateticus, graviorem habuit causam,
+ut Valentem Augustum a profligatione et proscriptione Christianorum
+revocaret, quam quod asseverabat, trecentas amplius sectas a se invicem
+dissidentes Christianos fovere. Quaenam potuit igitur in tanta opinionum
+inter se discrepantium varietate ecclesia consistere?
+<span class="pagenum">196</span>
+quin etiam his quoque temporibus Helvetiorum ecclesia Romanam<span class
+= "tag">14</span>, Augustana utramque, Catholici Anabaptistas. Puritani
+superstitiosos, Abyssini Graecos, Graeci Latinos refutant ac vicissim
+omnes ab omnibus refelluntur. Nec minor est varietas sectarum inter
+Ismaëlitas. Nam mortuo Muhammede Hali, sororis ipsius et Habitali<span
+class = "tag">15</span> filius, prophetam se ferens, sectam
+potentissimam excitavit, Muhammedistis infestissimam, quae duae sectae a
+discipulis incrementa sensim acceperunt, Lesharion scilicet et
+Imanian<span class = "tag">16</span>, qui certant inter se capitalibus
+odiis; sed praeter utramque sectam sexaginta duae singulares
+enumerantur. Nam Elhosiba Albilaben Muhammedis multa abrogavit<span
+class = "tag">17</span>. Octogesimo<span class = "tag">18</span> post
+anno Elhari Ibim novam sectam condidit, quae centesimo post anno
+capitalibus pontificis et Calipharum decretis et suppliciis est
+abrogata, deinde quinquagesimo post anno renovata ac rursus vigesimo
+post anno rejecta, nec aliter discordiae sedari potuerunt, quam Elgazuli
+theologus septem libris quasi arbiter pontifices quidem legum
+imperatoriarum sectatores, legis vero Muhammedicae castigatores
+appellaret<span class = "tag">19</span>. Neque tamen licuit plebejis
+ordinibus hanc sectam sequi, sed eruditis tantum. Cur eruditis tantum?
+aut si Muhammedi lex ab angelo Gabriele data erat, ut quidem ille
+mentitur, quid humanis castigatoribus opus erat? Aliam quoque sectam
+creavit Esses Renardus<span class = "tag">20</span>, aliam
+Isbofaridus<span class = "tag">21</span>, qui omnes omnium religiones
+Deo gratas esse scripsit, si quem quisque Deum arbitretur, eundem
+sincera mente colat; Deos autem appellat sidera, coelos, elementa. Sed
+ne infinitus sim ac taedio vobis futurus, si omnes Ismaëlitarum sectas
+oratione complecti posse confidam, quas tamen Eleofanus theologus
+distincte libris septem, utcunque<span class = "tag">22</span> potuit,
+explicare videtur. Ex quo efficitur, nec Ismaëlitas, nec Christianos
+religionem certam, quam sequantur, ullam habere, multo minus ecclesiam
+certam in tanta varietate.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius ita: <i>Ac de illorum numero mihi leve pretium
+est</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Jesaiae 19,&nbsp;25.&nbsp;
+<b>3.</b> Exod. 4,&nbsp;23.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Exod. 19,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Desunt alibi duo haec verba.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>dirutum</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Jeremiae 31,&nbsp;37.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>assecuratione</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi additur: <i>hinc inde</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>juramento</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Levit. 1.&nbsp;26.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Duo haec antecedeutia verba desiderantur in alio
+codice.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alii: <i>dinumerant</i>, vel: <i>dinumerarunt</i>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alius: <i>Helvetica ecclesiam Romanam</i>.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Alibi: <i>Habigali</i>.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Alius: <i>Leshariorum scilicet et Imaniarum</i>.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Alius: <i>Abilaben multa legibus Muhammedis
+subrogavit</i>.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;Alii: <i>octuagesimo</i>.&nbsp;
+<b>19.</b>&nbsp;Alius: <i>appellarat</i>.&nbsp;
+<b>20.</b>&nbsp;Alii: <i>Romardus</i>.&nbsp;
+<b>21.</b>&nbsp;Alii: <i>Ismofaridus</i>.&nbsp;
+<b>22.</b>&nbsp;Alibi: <i>ut aeque</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Certissima ecclesiae et verae religionis argumenta sunt tum
+in doctrina Christi, legibus divinis consentanea, tum in legitimo
+sacramentorum usu perpetuaque electorum multitudine, unam et eandem
+Christi disciplinam constituente<span class = "tag">1</span>; Christum
+vero Abrahami foedus explevisse<span class = "tag">2</span> et ejus
+beneficio gentes omnes felicitatem divinitus promissam adepturas, omnes
+fere confitentur, exceptis Judaeis, Paganis<span class = "tag">3</span>,
+Epicuraeis. Ecclesia inquam<span class = "tag">4</span> Romana,
+Zwingliana, Augustana, Graeca, Abyssina, neque hi modo, sed etiam
+Ariani, Manichaei, Donatistae, Nestoriani, Sabelliani, Eutychiani,
+Pelagiani, neque hi tantum, verum etiam Agareni, a Muhammede instituti,
+Christum Messiam esse testantur. Nec solum isti, sed et bona pars
+Judaeorum, Apostoli inquam, Christi discipuli, reipublicae Christianae
+creatores.
+<span class="pagenum">197</span>
+Et quidem, si quis Judaeus in coetum arrogandum se dederit, prius
+Christum Mariae virginis filium<span class = "tag">5</span> verum
+Messiam confiteri necesse est<span class = "tag">6</span>. Nec si
+quidem<span class = "tag">7</span> inter se Christiani dissideant,
+propterea inconcussam ac stabilem ecclesiam, quae<span class =
+"tag">8</span> invisibili electorum coetu conflatur, subvertendam
+inquam.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>constituere</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>explicuisse</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>Ecclesiae, ut</i>&nbsp;etc.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>habet</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>quid</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>ex</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Nullam omnino ecclesiam comperiemus, si levium etiam opinionum
+fibras computare<span class = "tag">1</span> velimus omnes. At ne vetus
+quidem illa Israëlitarum multitudo ecclesiae nomen mereretur, cum
+sectarios suos quoque haberet<span class = "tag">2</span>, Nazaraeos
+scilicet, Pharisaeos, Sadducaeos, Essaeos, Samaritanos, Herodianos,
+Hemerobaptistas.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>amputare</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>haberent</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Sectarios ab haereticis dividere nos oportet; hi enim ab
+ecclesia penitus divelluntur, illi vero non item, sed puriore quodam
+vitae instituto a fece plebis segregantur, ut quos divina lex notat
+Nazaraeos<span class = "tag">1</span> i.e. separatos, quod<span class =
+"tag">2</span> ex voto dies aliquot aut menses aut annos aut perpetuam
+vini abstinentiam vovebant, quo tempore nec barbam nec crines
+circumcidere licebat. Atque haec una secta est, ab immortali Deo
+instituta, eorum qui caeteris sanctiores essent, qua quidem imitatione
+Pharisaei h.e. separati, et Essaei h.e. operatores, qui<span class =
+"tag">3</span> non simul actione ficta, sed operibus ipsis sanctissimam
+omnium vitam agebant. Seorsim enim collegia instituebant Essaei et victu
+communi utebantur, ut monachi, sine ulla vestitus commutatione<span
+class = "tag">4</span>. Hemerobaptistae nihil aliud a caeteris
+differebant, quam quod corpora quotidie proluebant. Sadducaeorum nomen a
+<span title = "Hebrew: tz/d/k">צדק</span>, quod justum significat, quod
+justiores caeteris haberi vellent Sadducaei, sed a plerisque ad ironiam
+trahebatur, ut Aegyptii reges, qui fratrem aut patrem aut matrem
+interfecerant, Philadelphos, Philopatres, Philomatros appellabant.
+Igitur intelligitis, homines istos<span class = "tag">5</span> omnes
+vitae sanctitate, non religionum varietate dissidere. Alioquin si
+haeretici illi appellandi sint, innumerabilium monachorum collegia,
+victu ac convictu discrepantia, haereticorum appellatione censeri
+oportet. Quantum ad Samaritanos attinet, nec Judaei genere sunt, nec
+religione, nec Ismaëlitarum coetu continentur; quippe Deorum turbam cum
+aeterni<span class = "tag">6</span> Dei cultu conjungunt, ut<span class
+= "tag">7</span> catholici Romani, qui ad unius aeterni Dei venerationem
+angelos ac Divorum ordines adjunxerunt, statuas etiam proni deosculantur
+et panis crustulas<span class = "tag">8</span> pro Diis habent, quod
+Zwingliani summae impietati tribuunt, Romani Catholici Zwinglianos,
+Augustanos, Graecos capitalibus judiciis ac flammis ultricibus
+prosequuntur<span class = "tag">9</span>, quasi<span class =
+"tag">10</span> Deum faciant illi impietatis rei. Sed Hebraeorum
+purissima ac simplicissima religio nihil impuri admistum habet, nullas
+haereses adjunctas, nullum praeterquam unius Dei cultum agnoscit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Naziraeos</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>qui</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Josephus, de jud. 2,&nbsp;8.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>hos omnes</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>aeterno</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>crustula</i>, vel: <i>crustulam</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>persequuntur</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alii: <i>Sunt autem hi aut illi impietatis
+rei</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">198</span>
+CURTIUS: Quod Salomo gloriatur, Israëlitas singulari quadam Dei
+beneficentia selectos fuisse, demus illud; sed ab illa coelesti gratia
+sponte defecerunt<span class = "tag">1</span>, quando Christum Deum et
+hominem humani seminis servatorem sibi oblatum, falsis testibus ac
+calumniis oppressum, supplicio contumeliosissimo dediderunt<span class =
+"tag">2</span>. Itaque nihil mirum, si Deus, tanti sceleris immanitate
+commotus, centum amplius Judaeorum myriades, unius anni vertentis
+spatio, quo Vespasianus Hierosolymam obsedit et expugnavit, trucidari
+passus<span class = "tag">3</span> est, tum etiam urbes Palaestinae ac
+templum ipsum ferro ac flamma deleri, urbem funditus everti, populi
+reliquias in servitutem abduci ac toto terrarum orbe dissipari. Illud
+etiam divini furoris argumentum vel maximum est, quod de religione
+sanctissima non solum dejecti ac exterminati omnino fuerunt, verum etiam
+de principum fere omnium consensu interdictum illis est, ullam terrae
+glebam usquam gentium possidere, quare<span class = "tag">4</span>
+ingentes calamitates propter Christum supplicio affectum illis
+contigisse quis dubitet?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>discedunt</i>, vel: <i>desciverunt</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>dederunt</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>jussus</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>quas</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: An non<span class = "tag">1</span> quingentos amplius annos quam
+Christus nasceretur, majores nostri multo<span class = "tag">2</span>
+graviora passi fuerant<span class = "tag">3</span> a Chaldaeis, qui
+templum, urbes, oppida caedibus ac flammis funestarant totamque regionem
+in vastitatem redegerant et populum in servitutem abduxerant. Postea
+vero quam postliminio redeuntes, oppida, urbem ac templum ipsum
+instauravimus, Antiochus cognomento Epiphanes, capta et direpta
+Hierosolyma, triduo nonaginta millia<span class = "tag">4</span>
+Judaeorum mactavit. Item Ptolemaeus, Lagi filius, rex Aegypti, tantam
+erga majores nostros crudelitatem exercuit<span class = "tag">5</span>,
+ut etiam milites Judaeorum infantibus vesci cogeret, quae ducentos annos
+ante contigerunt, quam Christus nasceretur. Quanquam si religio propter
+hujusmodi calamitates rejicienda venit, nulla merito majore quam
+christiana rejici deberet, cum trecentos amplius annos continuae caedes,
+supplicia, tormenta, proscriptiones et crudelitates intolerabiles toto
+terrarum orbe in Christianos decernerentur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Ante</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>multa</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>sunt</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Aliii <i>novem millis</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Josephus, de b. jud. I.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Illud quidem acceptum referebant Judaeis, quorum synagogas
+sentinam Christianorum persecutionum appellabat Augustinus<span class =
+"tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libro 1. de imitat.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quonam modo id fieri potest<span class = "tag">1</span>, cum
+Judaei Romanorum hostes judicati sint ex senatusconsulto, primum
+Claudio<span class = "tag">2</span>, deinde Trajano, post etiam Hadriano
+principe?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>potuit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Josephus de b. j.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Si vestrae, Salomo, religionis fides stabilis esset aut<span
+class = "tag">1</span> certa, aut si religio Christianorum non esset
+omnium certissima, cur apostoli Judaei seminis ac sanguinis, cur
+discipuli ac prirni illi antistites, christianae religionis creatores,
+Christum ardentissimo amore amplexi sunt? Cur innumerabiles
+<span class="pagenum">199</span>
+vestri generis et nominis<span class = "tag">2</span> jam antea et his
+quoque temporibus se Christianis pontificibus adoptandos dederunt et
+summa cum sua laude verbis et scriptis Christum publice profitentur?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>ac</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ordinis</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Imo potius mirum videri debet, cur tam pauci a nobis vel potius
+a Deo foedifragi deficiant<span class = "tag">1</span>, cum tot
+contumeliis tantaque rei inopia premantur. Illas autem<span class =
+"tag">2</span> clades nostrae genti confitemur<span class =
+"tag">3</span> illatas primo<span class = "tag">4</span> a Chaldaeis
+propterea, quod a vero Dei cultu plerique desciverant, id quod
+prophetarum vocibus ac scriptis testatum habemus. Sic quoque arbitramur,
+majores nostros diram Romanorum servitutem pertulisse, quod ab immortali
+Deo ad hominem mortalem adorandum et colendum paucis exceptis
+defecissent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>defecerint</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>enim</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>confidimus</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius idem: <i>primum</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Sed cur sola Judaeorum gens ex omnibus tot ac tantas
+calamitates pertulit?</p>
+
+<p>
+SALOMO: Deus ipse causam subjiciens: <i>Vos</i>, inquit<span class =
+"tag">1</span>, <i>filii Israël ex omnibus populis agnovi, ac propterea
+in vestra omnium flagitia animadvertam.</i> Quod ab iis gentibus
+segregamur<span class = "tag">2</span>, Dei cultus eo nos deducit,
+quod<span class = "tag">3</span> Bileamus, Chaldaeus vates, jam olim
+mente praeviderat, cum diceret<span class = "tag">4</span>: <i>Hic
+populus solus habitabit et<span class = "tag">5</span> inter caeteras
+gentes non censebitur.</i> Item cum Deus caeteras gentes coelestium
+siderum virtutibus ac potestatibus subjecisset<span class =
+"tag">6</span>, Israëlitas tamen exemit: <i>Ne</i>, inquit, <i>adores
+solem, lunam, sidera, quae praeparavit Deus caeteris quidem populis, qui
+amplissimo sinu coeli coërcentur, vos autem adjunxit sibi et eripuit de
+fornace ferrea, ut esses populus hereditarius ac selectus</i><span class
+= "tag">7</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Amos 3,&nbsp;2.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>segregantur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>adducit, et</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Numer. 23,&nbsp;9.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>subjunxisset</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Deut. 4, 19 sq.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Haesi semper eo loco, nec intelligo<span class =
+"tag">1</span>, quid Deus voluerit, cum diceret, caeteris quidem populis
+coelestia sidera<span class = "tag">2</span> attributa fuisse, Israëlem
+vero singulari quadam praerogativa sibi delegisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>intellexi</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>signa</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Hebraeorum theologi sic locum illum interpretantur, ut<span
+class = "tag">1</span> caeteros quidem populos siderum coelestium
+legibus ac potestate gubernari, solos Israëlitas et qui in eorum coetum
+ac societatem conscribi volunt<span class = "tag">2</span>, legibus
+coelestium siderum solutos, Deum unum vitae ac felicitatis habeant
+auctorem nec metuant diras illas, quibus astrologi minantur, planetares
+trajectiones et concursus. Libet enim versibus accepta beneficia
+quodammodo commemorare:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Ipse ego<span class = "tag">3</span> crudeli servatus ab hoste
+triumphos<br />
+Saepe tuli faciles, nec quidquam sidera vires</div>
+
+<span class="pagenum">200</span>
+
+<div class="verse">
+Exercere suas in me, non aspera fata,<br />
+Haud<span class = "tag">4</span> metuenda bonis, non principis ira
+timendi<br />
+Terruit<span class = "tag">5</span> impavidum, mihi non nocuere
+latronum<br />
+Conjurata manus fusi sitibunda cruoris,<br />
+Non legio, magnam quae circumfusa per urbem<br />
+Sanguinolenta suos cives mactabat ubique.<br />
+Ac jam<span class = "tag">6</span> armata cohors, aditus ac limina
+quaerens,<br />
+Me circumsteterat, clara cum numen ab arce<br />
+Hostibus eripuit sensum mentemque fefellit,<br />
+Ac me coelesti clypeo, coelestibus armis<br />
+Protexitque opibusque suis cumulavit abunde.<br />
+Singula quid memorem? Sacro spiramine pectus<br />
+Afflavit, legis latebrasque imosque recessus,<br />
+In quibus aeternae spes est humana salutis,<br />
+Edocuit, volucri semper comitante<span class = "tag">7</span>
+magistro<br />
+Pro quibus aeternos iterum renovamus honores<span class =
+"tag">8</span>.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>voluerunt</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>Non</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>Terrent</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi deest hoc verbum.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>comitata</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>tibi debeo grates</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Heroica profecto beneficia carminibus heroicis eleganter
+cecinisti. Sed cum erga Israëlitas tanta divinae bonitatis
+beneficia<span class = "tag">1</span> extent, eo graviora vos ac
+acerbiora supplicia manent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>vestigia</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ut primum a nobis peccatur, ita repente Deus in nos animadvertit
+et<span class = "tag">1</span> ea pontificibus auspicari solet. Nam cum
+angelos scelerum ultores<span class = "tag">2</span> misisset: <i>A
+sanctis meis</i>, inquit, <i>incipiatis</i><span class = "tag">3</span>.
+Illud enim amoris divini erga nos argumentum vel maximum est, quod et
+assidue increpat, et continenter castigat. <i>O beatum</i>, inquit
+<i>lyricus psaltes<span class = "tag">4</span>, quem Deus castigat!</i>
+In eos vero, qui ad verbera obduruerunt et collum obduxerunt, vim
+gravius exercet, et tandem contestatur, se illos deserturum, nec amplius
+castigaturum. <i>Non amplius</i>, inquit, <i>coërcebo filias vestras,
+cum pudicitiam prostituerint, nec uxores vestras, cum sese adulteris
+submiserint</i><span class = "tag">5</span>. Nihil enim a sapientiae
+magistro verius ac melius dici potuit, quam tormentis<span class =
+"tag">6</span> ac doloribus prudentiam comparari. Quis enim
+arbitraretur, Deum sic ultum<span class = "tag">7</span> fuisse
+Israëlitas, ut propter eorum flagitia non modo lepram corporibus, sed
+etiam vestibus ac aedium parietibus immitteret? Id autem interpretes
+divinae legis tradunt; nusquam terrarum lepram vestimentis<span class =
+"tag">8</span> aut parietibus adhaesisse, praeterquam in Palaestina<span
+class = "tag">9</span> idque Judaeis omnibus supra modum mirabile,
+caeteris populis incredibile videri, nisi diuturna experientia id
+compertum esset; quamquam clades et exitia majorum nostrorum maximas
+utilitates omnibus
+<span class="pagenum">201</span>
+populis pepererunt. Nam ex iis secuta est initio nascentis ecclesiae
+Christi idolorum eversio, et cum toto fere terrarum orbe sidera,
+daemones, elementa, fruges, animantia pro Diis ubique colerentur, tandem
+post annorum tria circiter millia Judaeorum, qui christianam religionem
+cum domestica combiberant, concionibus ac doctrina coli desierunt, ac
+postremo Constantini dominatu conclusa fuere templa veterum Deorum; tum
+libri Mosis ac prophetarum, quos habemus communes cum Christianis, ab
+omnibus ordinibus ac populis pervulgari coepere, ut non immerito
+Chrysostomus Judaeam gentium matrem appellarit, quae<span class =
+"tag">10</span> salutem reliquis omnibus populis divino munere et
+concessu peperisset!</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>ut</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>vindices</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>incipietis</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Psalm. 94,&nbsp;12.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Psalm, 81. Jesaiae 1. Oseae&nbsp;4.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>lamentis</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>ulturum</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>vestibus</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Levit. 13 et 14. Leprae domorum ac vestium curationes
+aeque ac corporum traduntur.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alii: <i>quia</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Verius poëta lyricus: Judaea capta ferum victorem cepit.</p>
+
+<p>
+SALOMO: In eo certe mirabilem Dei bonitatem ac sapientiam intueri licet,
+qui dum justas scelerum poenas a suis reposceret eosque procul a patriis
+sedibus amandaret ac juste profligaret, colonias Israëlitarum toto
+terrarum orbe deduxit, quae exteras nationes ab inanium Deorum ac
+daemonum cultu revocarent, deinde divinis legibus ac institutis<span
+class = "tag">1</span> informarent, tum ad unius aeterni Dei cultum ac
+metum assuefacerent. Ob id enim divina lege<span class = "tag">2</span>
+Israëlitas appellat regnum sacerdotale ac populum sanctum, propterea
+hujus populi precibus ac votis, quasi gentium omnium sacerdotis,
+florentissima quaeque imperia non modo ab interitu Deus servavit, sed
+etiam beavit et quasi sapientiae sale respersit<span class =
+"tag">3</span>, ne penitus interirent. Sic Deus apud Jesaiam<span class
+= "tag">4</span>: <i>Dedi te</i>, inquit, <i>testem gentibus, principem
+ac praeceptorem populis.</i> Huc etiam pertinet foedus illud<span class
+= "tag">5</span> cum Abrahamo percussum: <i>In semine tuo</i>, i.e. in
+posteris<span class = "tag">6</span> tuis, <i>benedicentur omnes
+gentes</i>, quia per hunc populum Deus universo terrarum orbi cognitus
+est, et hujus populi precibus caeteris gratior fuit, quin<span class =
+"tag">7</span> et Ismaëlis gentem illustrem fore Deus promisit
+Abrahamo<span class = "tag">8</span>, <i>quoniam</i>, inquit, <i>semen
+tuum est</i>. Itaque Rabbi Johannes exclamat, gentes idolis deditas
+nesciisse, quantam jacturam sui facerent, cum templum illud
+Hierosolymorum<span class = "tag">9</span>, in quo gentium omnium
+scelera expiabantur, inflammarent. Nam diebus festis, qui in tentoriis
+celebrari consueverant, hostiae septuaginta immolari jubentur, quod
+interpretes pro septuaginta populis factum tradunt<span class =
+"tag">10</span>. Quod vero Curtius divini furoris argumentum putat, nos
+de majorum sedibus ac terra sancta dejectos ac dispersos, quasi <span
+title = "Greek: apôstikous kai anestious">ἀπωστικοὺς<span class =
+"tag">11</span> καὶ ἀνεστίους</span> vagari, illud bonitatis divinae
+argumentum certissimum esse arbitramur, quod nusquam agri particulam
+possidere liceret. Ob id enim Deus Israelitassuam haereditatem
+appellat<span class = "tag">12</span>,</p>
+<span class="pagenum">202</span>
+quod ii, quibus coelum pro haereditate obtigit, terra non egent<span
+class = "tag">13</span> ac propria et eleganti voce sancti a Graecis
+appellantur: <span title = "Greek: hagioi">ἅγιοι</span> i.e. sine terra
+<span title = "Greek: aneu tês gês">ἄνευ τῆς γῆς</span>. Sic enim Deus
+de Levitarum tribu, quam pontificali ac sacerdotali praerogativa
+ministerioque aedis sacrae donarat: <i>Levitae</i>, inquit, <i>nullam
+terrae partem capiant, quia haereditas mea est</i><span class =
+"tag">14</span>. Quod<span class = "tag">15</span> autem de Levitis
+inter Israëlitas, idem de Israëlitis inter omnes populos declaravit, cum
+diceret<span class = "tag">16</span>: <i>Benedictus populus meus
+Aegyptius et opus manuum mearum Assyrius, haereditas autem mea
+Israel.</i> Falluntur<span class = "tag">17</span> igitur, qui hoc
+nostrum exilium et agrorum inopiam divinae erga nos ultionis
+conjecturam<span class = "tag">18</span> esse putant. Quanto rectius
+sapientes decreverunt, justorum initia esse castigationes, exitus vero
+prosperos et felices, contra quam improbis accidit, quorum prospera
+principia exitus habent valde calamitosos. Illud etiam praeclarius, quod
+cum ante proscriptiones et exilia Israëlitae, rerum omnium affluentia
+pingues et obesi, Deum aeternum minus, quam decuerat<span class =
+"tag">19</span>, religiose haberent<span class = "tag">20</span> postea
+in extremas oras, procul a patriis sedibus in servitutem expulsi et
+abjecti, tam ardenter Deum adamarunt<span class = "tag">21</span>, ut
+nec praemiorum magnitudine a proposita religione divelli, nec poenarum
+acerbitate terreri potuerint, quominus inter medios sui nominis hostes
+mundi conditorem purissimo cultu adorarent, atque inter omnes populos
+sui generis antiquitatem certissimam retinerent<span class =
+"tag">22</span>, ipsiusque linguae sanctae majestatem inviolabilem
+servarent<span class = "tag">23</span>; haec enim sola divino munere
+hominum generi concessa est, caeteras vero spurias et hominum arbitrio
+fictas videmus. Haec sola naturalis est lingua, quae rebus vocabula per
+naturam cujusque dicitur indidisse. Quae cum ita sint, quis dubitare
+potest, quin populus hic a Deo selectus verissima sit Dei ecclesia,
+fidelissimus rerum gestarum a Deo testis, sacrosanctae legis et
+oraculorum custos a Deo designatus<span class = "tag">24</span>, a quo
+ad omnes populos salus dimanavit?
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi pro verbis <i>ac institutis</i> legitur:
+<i>institutos</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>divina lex</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>sole respexit</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Jesaiae 55,&nbsp;4.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Gen. 12,&nbsp;3.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>liberis</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>quoniam</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>Abrahae</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>Hierosolymitanum</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;R. Levi et R. Salomo Ben Gerson in Levit. 23. 1. in
+Talmud.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;In codicibus sine dubio false legitur: <span title =
+"Greek: apôlides">ἀπωλίδες</span>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>pro haereditatis parte contingit</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>egeant</i>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alibi: <i>sunt</i>.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Alibi: <i>Id</i>.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Jesaiae 49,&nbsp;25.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Alii: <i>Fallunt</i>.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;Alii: <i>objecturam</i>.&nbsp;
+<b>19.</b>&nbsp;Alius: <i>docuerat</i>.&nbsp;
+<b>20.</b>&nbsp;Alibi: <i>colerent</i>.&nbsp;
+<b>21.</b>&nbsp;Alii: <i>adoraverunt</i>.&nbsp;
+<b>22.</b>&nbsp;Alibi: <i>retinuerunt</i>.&nbsp;
+<b>23.</b>&nbsp;Alibi: <i>inviolatam servarunt</i>.&nbsp;
+<b>24.</b>&nbsp;Alibi: <i>designata</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Laudes quidem majorum vestrorum, prophetarum inquam et
+illustrium virorum, audio ac lego non invitus, sed eorum, qui prophetas,
+qui apostolos, qui Christum ipsum cruentis manibus interfecerunt, qui
+sacrosanctam ejus doctrinam contumeliis omnibus funestarunt, ferre non
+possum, multo minus sanctum ecclesiae nomen iis tribuere, quoniam vera
+Dei ecclesia in electorum coetu consistit, ac tametsi vocantur omnes,
+pauci tamen sunt electi. Electos autem esse oportet per<span class =
+"tag">1</span> fidem ab ipso Christo, qui ecclesiae caput est; qui
+quoniam hominibus incogniti sunt, ob id ecclesiam invisibilem esse
+tuemur. Caeteri, qui fidem Christi rejiciunt, sua se sponte albo
+<span class="pagenum">203</span>
+ecclesiae penitus<span class = "tag">2</span> exemerunt, Judaei inquam,
+Romani<span class = "tag">3</span>, Ismaelitae, Pagani, Epicuraei.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>qui habent</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in aliis.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Sociniani</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ecclesiae verbo coetus significatur, cujus acceptio duplex est:
+una, quae<span class = "tag">1</span> populum Israelisselectum a Deo
+continet, ut cum Moabitae et Ammonitae prohibentur in ecclesia populi
+Dei censeri, i.e.<span class = "tag">2</span> jure connubiorum cum
+Israelitidefoemina uti. Altera acceptio latius patet, cum scilicet
+Ammonitae, Moabitae, Idumaei ac peregrini omnes, qui Dei foedus cum
+populo percussum amplecti et in pacti societatem venire voluerint,
+ecclesiae partem faciunt, caeteri eximuntur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>qui</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS<span class = "tag">1</span>: Neque vero ecclesiam invisibilem
+electorum probare possumus, ut qui ab ecclesia Romana defecerunt, sed
+visibilem tantum, a qua nemo nisi sponte segregatur i.e. qui Deum
+aeternum repudiat, ut res genitas amplectatur aut cum illis creatorem
+conjungat<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>aut ... amplectitur ... conjungit</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Veram Dei ecclesiam Ismaëlitarum esse facile<span class =
+"tag">1</span> convinci potest, sive amplitudine regionum, quae sunt
+infinitae, sive origine Abrahami, a quo Muhammedes Ismaëlita<span class
+= "tag">2</span> genus ducit, sive Dei aeterni cultu, quem unum
+sanctissime adorant, sive execratione idolorum ac imaginum, quas et
+publice et privatim abominantur, sive puritate doctrinae, quae
+inexplicabilium quaestionum latebras, quibus caeterae<span class =
+"tag">3</span> religiones misere conflictantur, suo splendore diluit,
+sive legis exsequendae facilitate, quae major esse non potest<span class
+= "tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>fere</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Ismaëliticum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>exterae</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>possit</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Si veram ecclesiam latifundiis metimur, ecclesia Christi<span
+class = "tag">1</span> longe superior futura<span class = "tag">2</span>
+est, tum antiquitate temporis, tum multitudine populorum, tum principum
+pene omnium consensu. Nihil enim verius a Seneca dici potuit, quam
+pessimi argumenti esse turbam, ac propterea Pythagoras<span class =
+"tag">3</span> sequi vetuit viam popularem, i.e. <span title =
+"Greek: ektos leôphorou badizein">ἐκτὸς λεωφόρου βαδίζειν</span>.
+Et certe viam
+regiam ac latissime patentem ad inferos deducere, nunquam verius ac
+melius perceptum<span class = "tag">4</span> est, quam Noachi aetate,
+cum<span class = "tag">5</span> in ejus unius familia ecclesiam dei
+constitisse planum sit. Cum autem Christi cruore fundata sit ecclesia
+vera, quae in apostolorum, martyrum, confessorum, pontificum continua
+quindecim seculorum serie<span class = "tag">6</span> floruit ac
+praecipuam Romanae sedis dignitatem obtinuit, quis dubitare jure queat,
+hanc, quam Romani pontifices tuentur, verissimam ac sanctissimam
+ecclesiam, ut ne Lutherus quidem ipse dubitavit, sed aperte<span class =
+"tag">7</span> confessus est. Quamquam<span class = "tag">8</span> non
+video, quam ob rem Agareni de multitudine<span class = "tag">9</span>
+populorum aut regionum gloriari debeant,
+<span class="pagenum">204</span>
+cum religio christiana nostro saeculo propagata sit in omnes orientalis
+et occidentalis Indiae latissimas regiones, Europa triplo majores, et
+antea ignotas mundi plagas pervaserit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>Sathanae</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>natura</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Laërtius in Pythagora; Clemens Alex. in Strom.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>praeceptum</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Desunt haec septem sequentia verba in alio codice.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>fere</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Sequentia haec verba ad finem usque interlocutionis
+desunt in alio codice.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>amplitudine</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: De quatuor religionum generibus, scilicet Judaeorum,
+Christianorum, Ismaëlitarum, Paganorum, plures unâ verae esse non
+possunt. Pagana quidem a se ipsa refellitur, Ismaëlitarum vero, quae
+Muhammedem conditorem arcessere<span class = "tag">1</span> solet,
+ineptior est, quam ut argumentis refutari mereatur. Itaque contentio
+nobis praecipua est cum Judaeis, qui de librorum sanctitate et
+antiquitatis origine gloriantur. Primo igitur abs te, Salomo, peto, si
+Christum verum Deum esse certissimis argumentis ac testibus omni
+exceptione majoribus demonstrari possit, num christianam ecclesiam,
+cujus caput est Christus, veram esse fatebere?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>agnoscere</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quidni? sed hoc opus, hic labor est.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Imo nihil facilius.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Non demonstrationem peto, sed probabile aliquod argumentum.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Illud igitur quaero: Num Messiam venisse antea an<span class
+= "tag">1</span> venturum olim putes?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>aut</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Confido equidem venturum.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Fateri quidem non dubitas, cum extremo capite symboli
+Judaeorum, quod R. Moses pervulgavit, scriptum sit, Messiam esse
+expetendum. Id autem callidissimo commento factum est. Cum enim
+christiana aemulatione symbolum fidei totidem capitibus, quot
+Christiani, finxissent, caput extremum surrogarunt, scilicet Messiam
+venturum, ne quis crederet<span class = "tag">1</span>, Christum Jesum
+esse Messiam. Sed si nondum venit, quando tandem venturum putas? Nam
+vester Abrahamus, is qui a vobis <span title =
+"Hebrew: sar">שַּׂר</span> i.e. princeps
+usurpatur<span class = "tag">2</span>,
+astrologiae peritissimus, Messiam vestrum venturum spoponderat<span
+class = "tag">3</span> anno Christi MCCCCLXIV. Is tamen omnium opinionem
+fefellit. Nec ita pridem aetate nostra Judaeus quidam, cum se Messiam
+faceret, a praetore Bononiensi flammis tanti sceleris ultricibus exustus
+est. Alius in Judaea, cognomento Barcochab i.e. stellae filius<span
+class = "tag">4</span> Messiam sese ferens<span class = "tag">5</span>,
+variis cladibus Christianos afflixit<span class = "tag">6</span>. Non
+dubito, cum a nobis<span class = "tag">7</span> quaeritur, quid<span
+class = "tag">8</span> tamdiu moretur Messias vester, vos excusare<span
+class = "tag">9</span> solitos populi peccata, ut quidem in libris
+talmudicis legimus. Sed cum peritiores vestrae gentis intelligerent<span
+class = "tag">10</span>, se inani spe laetari, a Judaeorum secta non
+modo<span class = "tag">11</span> desciverunt, verum etiam libros pro
+religione christiana scripserunt. Testis est liber fidei ab Judaeo, qui
+ad Christum accessit, testis est catechismus hebraicus Emanuelis
+Tremelli cum eleganti epistola ad fratres Hebraeos;
+<span class="pagenum">205</span>
+tertius Isaacus Agrippinensis, vir eruditissimus; testis Paulus
+Paradisus, regius hebraicae linguae professor in academia Parisiensi;
+testis est Paulus Brugensis, testis Nicolaus Lyranus, bibliorum
+interpres acutissimus, atque innumerabiles vestrae gentis, qui
+etiamnum<span class = "tag">12</span> hac aetate Messiam Christum verum
+Deum et hominem amplectuntur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ne qui crederent</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>appellatur</i>, vel: <i>nuncupatur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>spopondit</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Numer. 24, 17,
+(<span title = "Hebrew: Bar Koziva">בַר כוֹזִיבָא</span>).&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>gerens</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Josephus de b.&nbsp;j.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>vobis</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>quare</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>accusare</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>intellexerint</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alii: addunt: <i>sponte</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alii: <i>extrema</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Si merito laudantur Pythagoraei, quod <span title =
+"Greek: kenotaphia">κενοτάφια</span> exstruerent iis, qui a sua doctrina
+defecissent, quasi mortuis hominibus, quanto aequius est, divinae legis
+desertoribus erigere monumenta? Miror tamen te, Friderice, verae
+religionis ac ecclesiae argumenta deducere ab iis, qui a sua defecerunt;
+qua quidem ratione et Arianos et Ismaëlitas veram religionem tueri
+dicemus. Hoc si nobis absurdum est, illud igitur absurdum videri debet.
+Cum enim majores nostri vitulum ex auro conflatum in deserta solitudine
+sibi erexissent ac pro Deo colerent, Deus Mosen interpellans:
+<i>Tuus</i>, inquit, <i>populus violatis foederibus a me defecit</i>;
+semper antea dixerat<span class = "tag">1</span>: <i>populus meus</i>.
+Quod satis est argumenti, eos, qui aeterni Dei cultum penitus
+deseruerunt, ut mortuis inserviant, ab ecclesia Dei penitus excludi.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius ita: <i>cum semper ante dixerit</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Eodem igitur argumento concludemus, Judaeos, qui Christum verum
+Deum humani generis servatorem deseruerunt ac suppliciis acerbissimis
+cruciandum prodiderunt<span class = "tag">1</span>, ab ecclesia vera se
+ipsos abduxisse<span class = "tag">2</span>, ac tum primum veram
+ecclesiam in apostolorum et discipulorum coetu constitisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>tradiderunt</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>subduxisse</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Prospiciendum nobis est, ne pro argumento<span class =
+"tag">1</span> assumatur, quod erat concludendum, scilicet Jesum, quem
+pro Deo colitis, esse Deum. Ac primum illud christianorum veterum
+theologos fefellit, quod non perceperunt vim Hebraicae legis, cujus
+ignoratione tam multa in legum divinarum interpretatione peccantur, ut
+quidem<span class = "tag">2</span> maxime non facile dici possit<span
+class = "tag">3</span>. Argumento sit, quod Justinus Martyr<span class =
+"tag">4</span>, cum ab homine Judaeo rogaretur, quid vellent Christiani,
+cum canerent Halleluja et Osianna, respondit<span class =
+"tag">5</span>: Laudate concinne et magnitudo excellens, quo quid
+ineptius? Nam vox Hallelu significat: laudate, Jah: Deum, vox Hosia:
+serva, nah: quaeso.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addunt alii: <i>id</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>potest</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;In quaest. 10 ad orthodox.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Addit alius: <i>significare</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: At D. Hieronymus, cum a Judaeis irrideretur, quod quid esset
+Hosianna nesciret, in Judaeam usque profectus, Judaeos ipsos in eo
+genere facile superavit.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Illud admonendum putavi, quod Messiae vox, quid significaret,
+veteres Latini et Graeci non satis intellexerunt<span class =
+"tag">1</span>; est enim<span class = "tag">2</span> Messias nihil
+aliud, quam unctus, et quoniam reges ac principes inungi solebant,
+Messiae dicti sunt<span class = "tag">3</span>. Quam vocem<span class =
+"tag">4</span> interpretes LXXII <span title =
+"Greek: christon">χριστὸν</span>
+<span class="pagenum">206</span>
+reddunt<span class = "tag">5</span>, non <span title =
+"Greek: chrêston">χρηστὸν</span>, ut olim putabant Graeci.
+Ex quo adversarii, in
+contumeliam Christi, togati hominis statuam altero pede mancam et
+auriculis asino consimilibus<span class = "tag">6</span> fingebant vel
+librum manu tenentem, cum hac epigraphe: Christus! Quod vero Messiae vox
+populi principem significet, ex eo satis intelligitur, quod David Sauli
+satellites increpans: <i>Cur</i>, inquit<span class = "tag">7</span>,
+<i>praesidium Domini nostri<span class = "tag">8</span> Messiae
+deseruistis?</i> Idem, iratus ei, qui Sauli ab hostibus caesi caput
+secuerat<span class = "tag">9</span>: <i>Non veritus es</i>, inquit,
+<i>inferre manum Messiae?</i> Item cum Samuel Eliabum, Davidis fratrem
+primogenitum, intueretur: <i>Certe</i>, inquit, <i>hic est Messias
+Dei.</i><span class = "tag">10</span> Quin et Samuel et David se ipsos
+vocant Messias. Fuisse autem quam plurimos Messias, docet Nehemias in
+concione post reditum ab exilio: <i>Tu</i>, inquit<span class =
+"tag">11</span>, <i>populo tuo plures Messias dedisti, qui ab hostibus
+illum vindicarent.</i> Nam vox <span title =
+"Hebrew: mashiach">משּׁיח</span>, quam interpretes LXXII reddunt
+<span title = "Greek: christos">χριστός</span>,
+eadem usurpatur hoc versu: <i>Ne
+attingite Christos meos, Messias meos<span class = "tag">12</span>.</i>
+Id<span class = "tag">13</span> autem explicat Samuel in maxima populi
+concione, priusquam regem designatum renunciaret: <i>misit dominus<span
+class = "tag">14</span> ad populum Messias Jerubbahalem, Jephtham,
+Samuelem.</i> Falluntur<span class = "tag">15</span> igitur, qui unum
+tantum Messiam esse aut fore arbitrantur. Omnium tamen<span class =
+"tag">16</span> errorum nullus fere capitalior est, quam eorum, qui
+putant, eum Messiam, quem venturum speramus, Deum fore; gravius tamen
+mihi peccare videntur, qui Messiam, quisquis fuerit aut venturus sit,
+humani generis servatorem appellant, cum tamen nihil aliud futurum<span
+class = "tag">17</span> speremus, quam hominem ex homine, ducem belli
+strenuum fore, qui Israëlitas, huc atque illuc dispersos ac dissipatos,
+in Palaestinam et avitas majorum sedes reducat<span class =
+"tag">18</span> et ab imperioso aliorum<span class = "tag">19</span>
+dominatu vindicet, quales fuere Moses, Josua, Maccabaei ac principes
+omnes, Dei munere majoribus nostris concessi. Nec desunt, qui Messiam ab
+Helia unctum iri putant. Ac tantum abfuit, ut Jesus vester majores
+nostros a servitute Romanorum<span class = "tag">20</span> vindicarit,
+ut etiam a praeside provinciae caussa cognita servili supplicio fuerit
+affectus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>intelligerent</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>autem</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;2 Regum 9,&nbsp;1.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Quum vero</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>reddiderunt</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>consimilem</i>, vel: <i>similem</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;1 Regum 1,&nbsp;34.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>vestri</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;1 Regum 26,&nbsp;9.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;1 Regum 26,&nbsp;16.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Psalm. 6. 17. 83.&nbsp;88.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Psalm. 105,&nbsp;15.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Viginti haec proxima verba desunt in alio codice.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alius: <i>Deus</i>.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Alibi: <i>Fallunt</i>.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Alii: <i>autem</i>.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Alii: <i>venturum</i>; vel deest hoc verbum.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;Alius: <i>educat</i>.&nbsp;
+<b>19.</b>&nbsp;Alibi: <i>impiorum</i>.&nbsp;
+<b>20.</b>&nbsp;Deest alibi.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Illud est pingui Minerva Messiae arcanum ad principes et
+tyrannos adducere velle, quod quidem arcanum plane divinum nemo
+percipiet unquam, nisi id ei divinitus tributum fuerit<span class =
+"tag">1</span> et concessum. <i>Nemo</i>, inquit Christus, <i>venit ad
+me, nisi pater traxerit eum<span class = "tag">2</span>.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>velit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Joh. 6, 44.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Si Messiae verbum ad principes et tyrannos pertineret, cur
+igitur de promisso Messia, cur Moses Hardusam<span class =
+"tag">1</span> scriberet, magnum
+<span class="pagenum">207</span>
+et ineffabile Dei nomen <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span> nihil
+aliud esse, quam Messiam, nisi Messias Deus<span class = "tag">2</span>
+esset?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Hardanam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quia plerique nostrae gentis Messiam sensu secretiore
+intelligunt immortalem regem, non ducem mortuum aut moriturum.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Valde mihi frigere haec videtur responsio. Sed ad gentis
+vestrae pareatem veniamus, qui, jamjam moriturus ac liberis fausta
+precatus, ad Judam convertitur et oraculum proferens: <i>Non
+auferetur</i>, inquit, <i>sceptrum de Juda</i><span class =
+"tag">1</span>. Si enim reges ac duces omnes Messias fore putaret, nec
+Messiam illum humani generis servatorem singulari nota significaret,
+absurdum illud fuisset ac sensui plane contrarium, scilicet sceptrum de
+gente Judae non ante sublatum iri, quam Messias venturus esset, penes
+quem regnum populorum futurum sit. Vocem enim <span title =
+"Hebrew: shevem (for שֵׁבֶט ‘shevet’)">שֶׁבֶם</span>
+sceptrum Onkelos Chaldaeus vertit <span title =
+"Hebrew: shultan (for שּׁוּלטַן ‘shultan’)">שּׁוּלתַן</span>
+Sultan, imperator, qua voce imperatores non
+Chaldaei tantum, sed etiam Arabes ac Syri significari solent, et pro
+voce <span title = "Hebrew: shiloh">שִּׁילהֹ</span> reddit Chaldaeus:
+<span title = "Hebrew: meshicha">משיחא</span> Messias, ut
+ambiguitatem<span class = "tag">2</span> explicaret. Eadem est
+interpretatio Targum Hierosolymitani, quem sequitur R. Salomo, et in
+Davidis gente imperium tantisper scribit futurum, dum venerit Messias.
+Et cum ab eo quaereretur, ubinam regnum Davidis? respondit: in
+Babylonia, ubi fingit superesse adhuc principes de gente sua<span class
+= "tag">3</span>, qui populis illis exulantibus imperent; ridiculum,
+inquam<span class = "tag">4</span>, an impium figmentum, sed ea saeculi
+barbaries erat. Floruit enim sub anno Christi MCC, ut mendacii non
+facile posset convinci, cum esset Gallia longissimis aquarum et terrarum
+spatiis a Babylone disjuncta<span class = "tag">5</span>, quae tunc
+Arabum imperio ac dominatu crudeli tenebatur. Hanc porro
+interpretationem caeteri repudiantes, pro sceptro<span class =
+"tag">6</span> dignitatem ac praestantiam in gente Judae tamdiu futuram
+tradunt<span class = "tag">7</span>, quo advenisset, qui mittendus erat,
+scilicet rex David, tunc enim potestatem illam in dignitatem regiam
+concessuram putant. Alii vocem Schiloh ad locum referunt, ubi erat arca
+foederis, quae inde translata est a Davide<span class = "tag">8</span>.
+Alii ad Saulem unguendum in Schilo traduxerunt, quae interpretatio plane
+contraria est historiae sacrae, quia prius arca deducta fuerit a Schilo
+in urbem Kiriathjearim, ac ne Saul quidem unctus est in<span class =
+"tag">9</span> Schilo. Talmudici autem<span class = "tag">10</span>
+Messiae venturi nomen Schiloh fore tradunt, recentiores haec ad regem
+Chaldaeorum Nebuchodonosorem pertinere statuunt, quia regem Zedekiam
+interfecerit, nec ullus postea regnum adeptus est de stirpe Judae, quod
+falsum<span class = "tag">11</span> est, cum Zorobabel gentem<span class
+= "tag">12</span> postliminio reduxerit ad sedes avorum. Praeterea<span
+class = "tag">13</span> Senatus Judaeorum, de stirpe Davidis sub
+principibus Asmonaeis<span class = "tag">14</span> aristocratiae
+<span class="pagenum">208</span>
+speciem tuebatur<span class = "tag">15</span>, quem senatum Herodes
+sustulit, caesis patribus praeter<span class = "tag">16</span> Semeam.
+Sub eadem fere tempora<span class = "tag">17</span> Jesus Christus Deus
+ac Dei filius ex Maria virgine natus est. Interpretes LXXII reddunt pro
+voce Schilo, reposita illi, quasi ex littera <span title =
+"Hebrew: shin">ש</span> servili significet, quod vel quae et
+<span title = "Hebrew: l/h">לה</span> scriptum sit pro
+<span title = "Hebrew: l/ch">לך</span>, cum litterae
+Echeri<span class = "tag">18</span>
+permutabiles sint<span class = "tag">19</span>. Sed ista quidem vis est
+scripturae sacrae illata. Postremo David Kimchi, ut caeteris omnibus
+acutior videretur<span class = "tag">20</span>, Schilo a Schiliath
+derivare conatur, quae vox secundinas significat, quibus involvitur
+Embryo, quasi diceret <span title =
+"Hebrew: bano (for בְנוֹ ‘beno’)">בַנוֹ</span>
+i.e. filius ejus, scilicet matris, quam
+interpretationem miror Galatinum<span class = "tag">21</span>
+amplecti<span class = "tag">22</span> potuisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Genes. 49,&nbsp;10.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>dignitatem</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Juda</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>dicam</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>distincta</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>qui sceptri</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>credunt</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;1 Regum. 7, 1&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>ad</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>factum</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>de gente regia populum</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;1 Regum 11, 4&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alii: <i>Ammonaeis</i>.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Alius: <i>praeferebat</i>.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Alius: <i>propter</i>.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Alibi: <i>eodem ... tempore</i>.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;Forte <i>Ehevi</i> (in margine unius codicis).&nbsp;
+<b>19.</b>&nbsp;Locus vulneratus.&nbsp;
+<b>20.</b>&nbsp;Alibi: <i>videatur</i>.&nbsp;
+<b>21.</b>&nbsp;De arcania catholicae veritatis l. 4. c.&nbsp;4.&nbsp;
+<b>22.</b>&nbsp;Alibi: <i>complecti</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Videtis, hujus loci obscuritatem tantam esse, ut ne argumenti
+quidem species ulla probabilis elici queat ad Messiam eo tempore
+venturum<span class = "tag">1</span> quo natus est Jesus. Jam vero rex
+ultimus gentis Judaeorum fuit Zedekias. At tametsi Zorobabel a stirpe
+Davidis populo Judaeorum praefuit sub rege Persarum anno mundi ter
+millesimo 3432, ejus tamen posteri nulli fuerunt. Principatus vero erat
+penes pontifices ex Aaronis gente. Quin etiam Maccabaei ex eodem Aarone
+reipublicae dominatum una cum pontificatu tenuerunt usque ad Antigonum,
+ultimum Asmonaeorum, centum viginti sex annos. Hunc enim duplici
+nomine<span class = "tag">2</span> Christum i.e. unctum, quia rex et
+pontifex maximus erat<span class = "tag">3</span>, Herodes, a senatu
+populoque Romano, rex Judaeorum appellatus, anno mundi ter millesimo
+octingentesimo quarto mactari jussit. Quadragesimo post anno natus est
+Jesus. Ex quo intelligitur, sexcentos circiter annos ante Christum
+neminem de gente Juda principatum Judaeorum tenuisse, nec posse
+vaticinium illud ad Jesum pertinere. Omitto multa, quae Galatinus ex
+talmudicis libris sensu plane contrario detorsit, ut<span class =
+"tag">4</span> cum Messiam tunc natum scribit, cum aedes sacra
+Hierosolymorum exscinderetur, eumque Messiam Romae latere, qui stato
+tempore appariturus sit. Quae imperitis fucum fecerunt, cum illam
+dicendi rationem allegoriarum plenissimam minus caperent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>futurum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ratione</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Planum est igitur, vos eo loco oraculo<span class =
+"tag">1</span> parentis vestri ita haesisse, ut nemo vestrum, qui
+hebraica et chaldaica tractatis<span class = "tag">2</span>, sese
+expedire potuerit, quae ad Jesum translata luce clariora sunt. Caetera
+prosequamur<span class = "tag">3</span>, ne uno tantum loco Judaei
+haesisse videantur, ad quem<span class = "tag">4</span>, credo<span
+class = "tag">5</span>, illud Esaiae oraculum spectat: <i>Ecce virgo
+concipiet et pariet filium, et vocabit<span class = "tag">6</span> nomen
+ejus Immanuel<span class = "tag">7</span>.</i> Hoc enim Lucas ad
+Christum pertinere docet<span class = "tag">8</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>oraculis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>translantis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>persequamur</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>ad quae</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>cedo</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>vocabitur</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Jesaiae 7,&nbsp;14.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Lucae 1, 31 sqq.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">209</span>
+SALOMO: Esaias nihil unquam de Jesu, multo minus de Maria<span class =
+"tag">1</span> matre ipsius suspicatus est. His enim verbis utitur:
+<span title = "Hebrew: Hinneh Ha’alma">הִנֵּה הָעַלְמָה</span> i.e. Ecce
+juvencula! Neque enim haalma virginem significat, sed eam, cujus vir
+amore fruatur, ut etiam nunc Christiani theologi<span class =
+"tag">2</span>, qui modo hebraica intelligunt, confiteri coguntur. Nam
+ea vox usurpatur a Salomone in canticis amatoriis<span class =
+"tag">3</span> de iis, de quibus apud virgines disserere indecorum
+fuisset. Itaque amicam vel adolescentulam significat. Argumento est
+etiam, quod halmanah viduam appellant<span class = "tag">4</span>, quasi
+a viro divisam aut quae<span class = "tag">5</span> virum amisit. At
+quoties in sacris litteris agitur de virginibus, agitur autem
+saepissime, proprium verbum semper usurpatur, scilicet <span title =
+"Hebrew: betula (for בתולה ‘betula’)">בטולה</span> vel <span title =
+"Hebrew: na’ara">נְעַרָה</span><span class = "tag">6</span> vel utrumque
+conjunctim<span class = "tag">7</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest alibi.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Hieron. Calvin. in cap. 9 harmon.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Cant. 1. 6. Proverb.&nbsp;10.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Jesaiae 47 et Ezech. 9 et&nbsp;44.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Desunt haec duo verba in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Gen. 24. Levit. 20. Jer. 31. Deuter. 32. 22. Exod. 22.
+Judic. 19. 21. 2 Sam. 13. 1 Regum 1. 2. Psalm. 43. Jesaiae 23. 37. Amos
+5. 8. Zach. 9. Thren. 2.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Cur igitur vox haalma de Rebecca diceretur, priusquam
+nupsisset, erat enim pudicissima virgo?</p>
+
+<p>
+SALOMO: At eodem capite <span title =
+"Hebrew: betula (for בתולה ‘betula’)">בטולה</span>
+i.e. virgo diserte adjicitur, ut omnis
+ambiguitas tolleretur. Absurdum autem fuisset, Esajam virginis partum
+contra naturae leges significare et ambigua voce haalma, quae saepius
+unicam significat, in tanto ac tam stupendo prodigio uti voluisse.
+Historia vero ipsa aperte declarat, de uxore regis Achas Jesaiam
+scripsisse. Nam cum exercitus duorum regum, scilicet Samariae ac Syriae
+inferioris, totam Judaeam infestarent, vaticinatur prophetes, uxorem
+regis adolescentulam filium parituram ac paulo post utrumque regem de
+Judaea discessurum, ut contigit. Nam biennio post Abia<span class =
+"tag">1</span>, regis uxor, sic enim Josephus<span class =
+"tag">2</span> appellat, peperit Ezechiam, religiosissimum omnium post
+Davidem ac fortissimum principem, ac paulo post urbis obsidio soluta
+est. Fuisset autem illa inanis spes liberationis ab hostibus regionem
+vastantibus, si in nativitatem Jesu i.e. in annum octingentesimum dilata
+fuisset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Albia</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Antiq. jud. l. 13, 9.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Cur igitur Jesaias signum seu prodigium pollicetur? Aut quid
+prodigii fuisset, mulierem parere?</p>
+
+<p>
+SALOMO: Non dixit vates prodigium, sed signum illud ante liberationem
+futurum, quod regina masculum pareret. Nam tribus capitibus puelli
+nascituri historiam complectitur; septimo capite puerum nasciturum
+scribit et clamatum iri: Immanuel i.e. nobiscum Deus! Sequenti capite
+haec scribit: Acceptis testibus gravissimis Uria et Zacharia prophetis:
+Accessi, ait, ad filiam prophetae Zachariae (erat enim Abia regina filia
+Zachariae, uxor regis Achas), quae conceperat et pepererat filium. Et
+dixit Deus ad me: Voca nomen ejus Lamaher schalal chusch bas<span class
+= "tag">1</span> i.e. accelera praedam, festina direptionem, quia
+priusquam proferre possit! Abi, Immi, i.e, pater mi, mater
+<span class="pagenum">210</span>
+mea! tollentur copiae Damasci et Syriae ante regem Samariae, ante regem
+Assyriorum etc., quoniam Immanuel, nobiscum Deus est. Nono capite, cum
+jam puer Ezechias biennium attigisset, liberatis obsidione civibus:
+<i>Puer</i>, inquit, <i>natus est nobis et vocabitur nomen ejus<span
+class = "tag">2</span> admirabilis, consiliarius, fortis, pater futuri
+saeculi, princeps pacis</i><span class = "tag">3</span>. Quibus verbis
+aperte constat, ad Ezechiam regem omnia<span class = "tag">4</span>
+pertinere, nihil ad Jesum, quem veteres<span class = "tag">5</span> ex
+oraculo Immanuel vocari debuisse querebantur<span class =
+"tag">6</span>; hic enim Christiani plerique haeserunt<span class =
+"tag">7</span>, quanquam illud inexplicabile est, quod evangelistae
+tradunt, Jesum vocatum fuisse Nazaraeum<span class = "tag">8</span>, ut
+impleretur, quod scriptum est apud prophetas: <i>Nazaraeus
+vocabitur</i>, cum nullus usquam propheta haec<span class =
+"tag">9</span> scripserit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Jesaiae 8,&nbsp;1.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ipsius</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Jesaiae 9, 6&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>nomen</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>veteri</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Justinus qu. 90. 135 ad orthod.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>haesitarunt</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Matth. 2,&nbsp;23.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>hoc</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Utrumque nomen et Jesus et Immanuel Christo<span class =
+"tag">1</span> aptissime<span class = "tag">2</span> congruit. Jesus
+enim salvatorem<span class = "tag">3</span> significat, quia genus
+humanum salvaturus esset<span class = "tag">4</span>, ut evangelistes
+scripsit<span class = "tag">5</span>. Ac ne quis haereat in eo, quod
+Hieronymus et Chrysostomus nihil<span class = "tag">6</span> a prophetis
+de nomine Nazaraeo<span class = "tag">7</span> scriptum reperiant<span
+class = "tag">8</span>, ex quo suspicantur, aliquot prophetas Judaeorum
+fraude intercidisse, nihil ea de re suspicandum, quoniam Nazaraeus
+domicilii cognomen est, ubi erat educatus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Luc. 1.&nbsp;2.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>apertissime</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>servatorem</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>servaturus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>scribit</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>nusquam</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>nomen Nazaraei</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>reperiri</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Mihi videtur Osiander nomen Jesu non a verbo <span title =
+"Hebrew: yasha">יָשַׁע</span>, quod <i>servare</i> significat, deducere
+voluisse, sed a sacratissimo Dei nomine <span title =
+"Hebrew: YHWH">יהוה</span>, copulata<span class = "tag">1</span>
+salutari littera <span title = "Hebrew: shin">ש</span>,
+hunc in modum <span title = "Hebrew: Y/H/Sh/W/H">יהשוה</span>,
+ut naturam divinam cum humana tunc
+conjunctam fuisse intelligamus, cum Jesus nasceretur<span class =
+"tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>copulatur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>natus est</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Sed ut Salomo oraculi sententiam ad Ezechiam pertinere
+acutissime<span class = "tag">1</span> contendat, non video tamen,
+Ezechiam vocatum fuisse Immanuelem<span class = "tag">2</span>, multo
+minus haec<span class = "tag">3</span> ei congruere: Admirabilis,
+consiliarius, Deus fortis, pater futuri saeculi, ut fulciat regnum
+Davidis in aeternum, quae verissime Christo Deo conveniunt, ut haec
+quoque<span class = "tag">4</span>: <i>Progerminabit virga de radice
+Jesse et flos de ramis ejus prodibit, super quem spiritus Dei, spiritus
+sapientiae, fortitudinis, scientiae, prudentiae conquiescit</i>, quae
+tam dilucide ad Jesum pertinent, ut non futura, sed praesentia, non
+umbram, sed rem ipsam Esaias acu tetigisse videatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>argutissime</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Immanuel</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Jesaiae 9,&nbsp;7.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Jesaiae 11, 1 sqq.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quae Esaias praedixerat, filium regi, nasciturum, biennio post
+contigisse videmus ex<span class = "tag">1</span> ipsius prophetae
+verbis, quando<span class = "tag">2</span> sequente capite: <i>Puer</i>,
+inquit, <i>natus est nobis et filius datus est nobis</i>
+<span class="pagenum">211</span>
+etc. Neque enim lingua hebraica patitur eo loco praeteritum usurpari pro
+futuro, grammatici omnes Hebraeorum reclamant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>in</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>quae</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Cur igitur puerum Ezechiam Dei nomine appellaret?</p>
+
+<p>
+SALOMO: Vox Hebraica <span title = "Hebrew: él">אל</span> nihil aliud
+significat, quam robustum et potentem. Declarat igitur Esaias, Ezechiam
+heroëm non modo magnanimum, potentem, pacificum ac prudentem in
+republica gerenda, sed et pium ac religiosum futurum, ut quidem<span
+class = "tag">1</span> princeps exstitit omnium post Davidem pietate,
+prudentia, consilio, virtutibus omnibus clarissimus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quemadmodum</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Mirum videri non debet, si Judaei oracula aliquantum obscura
+alio detorquent, cum ea ipsa, quae nihil obscuritatis habent, sed in
+perspicua luce posita sunt, argutiarum caligine obruere ac solis ipsius
+splendorem obvelare conentur. Quanquam innumerabilia sunt ejus rei
+oracula, quibus vaticinium illud Jeremiae<span class = "tag">1</span>
+confirmat: <i>Ecce</i>, inquit dominus, <i>veniet dies, ut excitem
+germen justum Davidi; regnabit rex prudenter ac juste imperabit, in
+diebus ejus servabitur Juda et Israël cum securitate florebit, et hoc
+nomen ejus, quo vocabunt eum Deus aeternus justitia nostra.</i> Utitur
+insuper<span class = "tag">2</span> sacratissimo nomine <span title =
+"Hebrew: YHWH">יהוה</span>, quod nulli creaturae communicabile est, unde
+colligit acutissimus quidam theologus<span class = "tag">3</span> ex hoc
+Hieremiae loco, Messiam Deum futurum, quae<span class = "tag">4</span>
+ad Ezechiam nullo modo referri possunt, cum ante mortuus esset, quam
+Hieremias nasceretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Jerem. 23 et&nbsp;33.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Calvinus.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>quae ... potest</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Haec ad Zorobabelem, principem regiae stirpis, pertinere,
+sequentia declarant, quoniam hic populum de captivitate Babylonica in
+Judaeam reduxit. Id<span class = "tag">1</span> autem<span class =
+"tag">2</span>, quod Fridericus subjecit ex Hieremia: <i>Vocabunt eum
+Deus aeternus</i>, nusquam in ullis exemplaribus legi: <i>Vocabunt
+eum</i>, sed vox <span title = "Hebrew: Yikre’u">יִקְרְאוּ</span> h.e.
+clamabunt sive alta<span class = "tag">3</span> voce dicet populus: Deus
+est justitia nostra! Quae phrasis hebraica est frequens in sacris
+litteris et ab eodem Hieremia paulo post usurpata<span class =
+"tag">4</span>: <i>In diebus illis</i>, inquit, <i>servabitur<span class
+= "tag">5</span> Juda, Hierosolyma otium colet et vocabitur Deus
+aeternus justitia nostra.</i> Nam utroque loco adjectum est nomen
+Jehovah. Quis autem tam ineptus est, ut Dei nomen urbi tribuat?
+Consimilis est locutio haec: Et vocavit<span class = "tag">6</span>
+Jacob aram: fortis Deus Israëlis<span class = "tag">7</span>. Item apud
+Ezechielem<span class = "tag">8</span>: <i>Et Hierusalem vocabitur Deus
+aeternus nomen ejus</i> i.e. <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span>
+per Mappik in <span title = "Hebrew: mappik heh">הּ</span>, quod
+foemininum sonat, non masculinum. Videtis, in quos errores linguae
+sanctae ignoratio deploranda theologos christianos adegerit<span class =
+"tag">9</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Quod</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt duo haec verba in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>elata</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Jerem. 33,&nbsp;16.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>separabitur</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>vocabat</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Genes. 33,&nbsp;20.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Ezech. 25, 3&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>adegit</i>, vel: <i>redegerit</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">212</span>
+FRIDERICUS:<span class = "tag">1</span> Mirabiles argutiae conflantur a
+Judaeis non tam ignaris, quam pervicacibus, ut perspicua scripturae
+sacrae loca quasi atramento sepiae<span class = "tag">2</span> suffusa
+delitescant<span class = "tag">3</span>. Caetera videamus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: CURTIUS.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>saepius</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>deleant</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS:<span class = "tag">1</span> Locus est in libro psalmorum<span
+class = "tag">2</span>: <i>Dixit dominus domino meo, sede a dextris
+meis</i>; quo Christus ipse indominatam Judaeorum pervicaciam apte
+convincit, ut Messiam Deum esse doceret: <i>Si David</i>, inquit<span
+class = "tag">3</span>, <i>vocat Christum dominum, quomodo filius ejus
+esset?</i> tunc enim<span class = "tag">4</span> obticuisse scribit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Qui habent antea CURTIUS pro FRIDERICUS, omittunt hîc
+CURTIUS.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Psalm. 109 (110),&nbsp;1.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Matth. 22,&nbsp;40.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>Matthaeus</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Probabile est, illos obticuisse<span class = "tag">1</span>, ne
+ineptire in re tam futili<span class = "tag">2</span> viderentur, primum
+quia hic psalmus non est Davidis. Sunt enim psalmorum auctores decem,
+quos enumerat R. David Kimchi in hebraicis commentariis ad psalmum
+primum. Hic autem psalmus est ordine CIX, ac in fine psalmi LXXII haec
+verba subjiciuntur: Finis orationum Davidis<span class = "tag">3</span>.
+Ex quo intelligitur, consequentes psalmos non esse Davidis, nam in eo
+vim argumenti collocarunt, quod haec verba Davidis esse arbitrantur<span
+class = "tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>obmutuisse</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>subtili</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>filii Isai</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>arbitrarentur</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Cur igitur inscribitur psalmus Davidis?</p>
+
+<p>
+SALOMO: Omnia exemplaria hebraica<span class = "tag">1</span> vacant hac
+epigraphe, ut psalmus centesimus trigesimus septimus, tametsi a Latinis
+inscribitur psalmus Davidis, nihilominus quingentesimo<span class =
+"tag">2</span> fere anno post scriptus est, i.e. post reditum ab exilio
+Babylonis, ut illa declarant: <i>super flumina Babylonis</i>. Sed cum
+inter decem autores psalmorum David caeteros dignitate superaret,
+inscriptio totius libri tributa ei est, tametsi de psalmis centum
+quinquaginta haud plures octodecim a Davide conscripti ferantur.
+Quanquam si psalmus ille Davidis esset, christiani tamen theologi
+argumentum illud Christi frigere<span class = "tag">3</span>
+tradunt<span class = "tag">4</span>; quia fieri potuisse ajunt, ut
+Christus Jesus<span class = "tag">5</span> Messias futurus Davidem
+opibus ac potentia longe superaturus fuerit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>Ebraeorum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>quinquagesimo</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>frigide</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Calvinus in harmonia (hom. ev.) in cap. 22 Matth.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>sive</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Quae theologorum christanorum auctoritate probantur<span class
+= "tag">1</span>, unumquemque probare oportet<span class =
+"tag">2</span>. Qui<span class = "tag">3</span> profecto locis omnibus
+Christi deitatem asserunt et de hoc psalmo Davidis convincunt, vocem
+Adonai Deo soli convenire, ut de Messia tunc futuro illud interpretandum
+sit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Qui ... autoritatem probant, ubique</i>&nbsp;etc.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>si probant</i>&nbsp;etc.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Vox Adonai per <span title = "Hebrew: kamatz">ָ </span><span
+class = "tag">1</span> creatori tribuitur, per <span title =
+"Hebrew: patach">ַ </span><span class = "tag">2</span> vero creaturae,
+ut grammaticis notum est. At in hoc psalmo nec patach nec kamez
+scribitur: sed hoc modo <span title = "Hebrew: le’adonee">לְאְדֹנִי</span>,
+quae vox nunquam creatori tribuitur. Ac tametsi psalmi scripti fuissent
+hebraice sine vocabulis notis, cum interpretatio graeca prodiit<span
+class = "tag">3</span>, ut ex infinitis locis intelligitur, ac
+potissimum ex psalmo
+<span class="pagenum">213</span>
+trigesimo et quadragesimo sexto, nihilominus tamen ex ipsa
+prolatione<span class = "tag">4</span> nec kamez, nec patach in
+penultima syllaba percipi potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> I.e. kamez.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;I.e. patach.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>cum interpretatione graeca prodiit</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>interpretatione</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Quis melius psalmum interpretari aut<span class =
+"tag">1</span> scire potuit, quam Christus ipse?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ac</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Profecto quam plurima loca in sacris litteris in aliam
+sententiam imperite<span class = "tag">1</span> detorta videraus, ut
+illud: <i>In omnem terram exivit sonus eorum</i><span class =
+"tag">2</span>, quod apostolis tributum est, cum tamen de sideribus et
+coelis illic agatur. Et illud: <i>Minuisti eum paulo minus</i><span
+class = "tag">3</span> ab angelo ad Christum referunt, qui tamen, si
+minor angelis fuisset, Deus nullo modo esse potuisset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>immerite</i>, vel: <i>impie</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ps. 19 (18),&nbsp;5.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Ps. 8, 6 (cf. Hebr. 2, 7).</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Vox <span title = "Hebrew: me’elohim">מֵאֱלֹהִים</span>
+significat: a Deo, ut sit sensus: Christum, tametsi patri aequalis quoad
+divinitatem, eo tamen fuisse inferiorem sit quoad humanitatem.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Hanc interpretationem funditus evertit uterque Chaldaeus
+interpres, qui vocem hebraicam reddunt<span class = "tag">1</span>
+chaldaice <span title = "Hebrew: me’elohim">מאלהים</span> i.e. ab
+angelis, quam LXXII interpretes reddunt: <span title =
+"Greek: par’ angelous">παρ᾽ ἀγγέλους</span>, ut ambiguitas
+<span title = "Greek: tou">τοῦ</span>
+<span title = "Hebrew: elohim">אֱלֹהִים</span> quae in
+Deum et angelos convenit, omnino tolleretur. Agitur enim de hominis<span
+class = "tag">2</span> dignitate et praestantia, cui cum Deus omnia
+subjecisset<span class = "tag">3</span>, angelis tamen paulo inferiorem
+fecit. Consimile est illud: <i>Foderunt manus meas et pedes
+meos</i><span class = "tag">4</span>, quae plane desunt Hebraeis<span
+class = "tag">5</span>. Sic enim scriptum est: <span title =
+"Hebrew: Adat mere’im hikkifuni ki sevavuni khelavim ka’ari yaday veraglay">עֲדַת
+מְרֵעִים הִקִּיפוּנִי כִי סְ בָבוּנִי כְלָבִים כָּאֲרִי יָדַי
+וָרַגְלָי:</span> i.e. <i>Congregatio impiorum offendit me, sicut leo
+manus meas et pedes meos.</i> Chaldaeus vero interpres Jonathan hoc modo
+reddidit: <i>Congregatio impiorum obsedit me, mordentes sicut leones,
+manus meas et pedes meos.</i> Vox enim <span title =
+"Hebrew: ka’ari">כַאֲרִי</span> in
+<span title = "Hebrew: ka’aru">כַאֲרוּ</span>
+mutata est, ut David Kimchi copiosissime docet, ut ad manuum et pedum
+confixionem crucifigi<span class = "tag">6</span> accommodarent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>reddit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>hujus</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>subjunxisset</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Ps. 22 (21),&nbsp;17.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Haec quatuor verba omittit alius codex.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>crucifixionem</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Imo verius est, a Masoretis recentioribus verbum
+<span title = "Hebrew: ka’aru">כארו</span> in
+<span title = "Hebrew: ka’ari">כארי</span>
+mutatum<span class = "tag">1</span> esse, propter
+litterarum affinitatem. Argumento sit, quod interpretes LXXII, qui jussu
+Ptolomaei Philadelphi regis ex Ebraeis biblia graeca fecerunt, verbum
+graecum <span title = "Greek: ôruxan">ὤρυξαν</span> i.e. foderunt, non
+inseruissent pro vocibus <span title = "Greek: hôsper leôn">ὥςπερ
+λέων</span>, quae nullam inter se affinitatem habent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>corruptum</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Agnosco illud utilitatis habere veterem interpretum LXXII
+interpretationem, ut quid in altera mutare licet, in altera non liceat,
+propter hebraicae et graecae linguae dissimilitudinem, ut cum Moses
+scripsisset, Israëlitas annos 430 in Aegypto transegisse, interpretes
+LXXII reddiderunt eundem numerum. Sed quia vox <span title =
+"Greek: tetrakosiôn">τετρακοσίων</span> similis est voci <span title =
+"Greek: triakosiôn">τριακοσίων</span>, plerique trecentos emendari
+putant oportere, quia vix annos 140 in Aegypto
+<span class="pagenum">214</span>
+transegisse videantur, si aetates cujusque colligas<span class =
+"tag">1</span>. Nihil tamen immutandum venit, cum hebraicae dictiones
+integrae nullam sui diminutionem patiantur, sed a foederibus cum
+Abrahamo percussis et promissione ei divinitus facta usque ad exitum
+ex<span class = "tag">2</span> Aegypto numerus sibi constat, ut omnes
+intelligant, per Aegyptum secretiori sensu intelligi terrestre
+domicilium. Necesse est igitur, ad Hebraeorum fontes<span class =
+"tag">3</span>, si quid ambigitur in Graecis, redire. Atque ex eo
+intelligitur, quanta fide et integritate majores nostri sacras litteras
+incorruptas nobis reliquerint. Nam cum antea vocalibus, punctis,
+accentibus ac versuum distinctionibus scriptura vacaret, theologi post
+extremum templi excidium ac potissimum Ben Asser et Ben Naphthali,
+principes<span class = "tag">4</span> Masoretarum, libros singulis
+capitibus, capita versibus, versus distinctionibus, distinctiones
+syllabis, syllabas vocalibus et accentibus denotarunt. Nec eo tamen<span
+class = "tag">5</span> contenti, versus omnes numero complexi sunt, et
+libri cujusvis medium designarunt, ne quid usquam addi aut detrahi
+posset, ut librum Geneseos versus 1534<span class = "tag">6</span>
+complecti notarunt, ac libri medium in his verbis esse: <i>In gladio tuo
+vives.</i> Idem in caeteris libris fecisse videmus, in psalmis
+accuratius. In quatuor enim libros et illo in capita distinxerunt, et
+versum, qui medius est omnium librorum, notarunt<span class =
+"tag">7</span>. Numerus autem versuum quinque librorum Mosis est 5845,
+prophetarum 9294<span class = "tag">8</span>, hagiographorum 8664<span
+class = "tag">9</span>. Ac ne quid additum aut detractum esse videri
+possit, Ptolomaeus Philadelphus sacras tabulas Hebraeorum in graecam
+linguam transferri maximis sumptibus mandavit, trecentis amplius annis
+antequam<span class = "tag">10</span> Jesus nasceretur, ad idque
+conficiendum viros LXXII ex duodecim tribubus selectissimos accessere
+non dubitavit. Accessit etiam triplex interpretatio Chaldaica, una
+Onkeli<span class = "tag">11</span>, quem Latini Aquilam vocant, qui
+floruit ante secundi templi excidium, altera Jonathanis<span class =
+"tag">12</span>, qui a Graecis eadem nominis significatione Theodotio
+detur et floruit ante Jesum annos quadraginta duo. Tertia est<span class
+= "tag">13</span> Hierosolymitana, post excidium templi, quae fusior est
+et cum paraphrasi, ut quod in scripturis obscure aut<span class =
+"tag">14</span> ambigue dictum erat, planius ac melius intelligeretur:
+ut immerito<span class = "tag">15</span> Hieronymus queratur, quaedam
+loca bibliorum, quae deitatem Jesu continebant, ab interpretibus LXXII
+omissa fuisse, ut gratiorem et acceptiorem redderet<span class =
+"tag">16</span> suam, quam veterem, a quibus omnia corrasit<span class =
+"tag">17</span>, interpretationem. Quae autem ad
+<span class="pagenum">215</span>
+historiam pertinent, ut octo versus postremi librorum<span class =
+"tag">18</span> Mosis, a Josua scripti traduntur, ut duodecim versus
+postremi libri Josuae a Samuele, qui etiam librum Judicum ex antiquitate
+majorum collegit et Samuelis primum librum usque ad caput vigesimum
+quintum. Libros autem Regum magna sui parte Hieremiam scripsisse ajunt,
+scilicet duos posteriores, uti a majoribus collectos acceperat, ut
+Esdram librum Paralipomenon<span class = "tag">19</span>, in quibus
+continentur libri Hananiae, Nathanis et Gadi prophetarum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Cahal cum patre Levi descendit in Aegyptum, vixit autem ille
+annos 133. Ejus filius Amram vixit annos 137. Moses, filius Amram, natus
+erat annos 80, cum eduxit populum. Demus, Cahal, cum in Aegyptum
+descendit, annum vigesimum attigisse, et cum genuit Amram, annum 30
+explevisse, detrahendi erunt anni 100, qui absorbentur in annis Amram,
+quem si demus fuisse annorum 40, cum genuisset Mosen, summa erat annorum
+140. (Theod. Beza.)&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ab</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>fontem</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>princeps</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>1504</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Versus medius est in psalmo 77, 35: Deus excelsus
+redemptor eorum&nbsp;est.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>9224</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>8064</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alii: <i>quam</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alii: <i>Onkelosi</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alii: <i>Jonathani</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Alius: <i>merito</i>.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Alius: <i>redderent</i>.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Idem: <i>corraserunt</i>.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;Alibi: <i>libri</i>.&nbsp;
+<b>19.</b>&nbsp;Vid. postremum (50) caput libri primi Paralipom.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Sed cum de sacris litteris agit Salomo, nihil de tabulis
+Novi Testamenti. At vetera Testamenta jubentur valere apertis Novi
+Testamenti tabulis, ut novis pactibus, novis legibus, novis foederibus
+vetera semper cessisse videmus.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Demus illud de testamentis ac foederibus, modo sit idem
+posterioris, qui prioris autor Testamenti, nec falsae sint aut suspectae
+tabulae. At Novum Testamentum Christianorum non est ejus, qui prima
+foedera in monte Horebi scripsit et promulgavit, non coram septem
+testibus puberibus masculis, sed coram sexcentis millibus testium
+praeter foeminas, servos et peregrinos. Novum autem Testamentum,
+qualecunque aut cujusque sit, nemo affirmare potest. In eo tamen tot ac
+tam multa detracta, addita, suspecta, commutata<span class =
+"tag">1</span> videmus, ut lectionum varietates habeat plus quam
+trecentas. Nec tantum litteris aut<span class = "tag">2</span> syllabis
+aut dictionibus, sed etiam periodis aut integris capitibus additis,
+mutatis, detractis. Argumento sit, quod Epiphanius scribit, exemplo
+Marcionis, Johannis discipuli, duo priora Lucae capita defuisse: in
+quibus tamen ea continentur, quae nusquam ab<span class = "tag">3</span>
+aliis scriptoribus prodita fuere, scilicet angeli legatio ad Mariam,
+partus virginis stupendus, magorum ab extremis oris profectio in<span
+class = "tag">4</span> Judaeam, stella praeeunte ad ea loca stabulorum,
+in quibus virgo peperisset. Fuit autem Marcio Johannis evangelistae
+discipulus, vir imprimis Christianorum studiosissimus, quippe qui
+sestertia quadringenta in ecclesiam christianam profudit, qui quo
+propius aberat ab elementis reipublicae christianae, eo minus a rerum
+gestarum veritate potuit aberrare. Is ergo totum<span class =
+"tag">5</span> Lucae evangelium ut plane corruptum rejiciebat, ut quidem
+Tertullianus<span class = "tag">6</span> scribit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>subjecta, commentata</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ac</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>nunquam de</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>ad</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>omnino tum</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Contra Marcionem.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Marcioni, haeresiarcharum maximo, fides omnis jure derogatur,
+cum ab isto<span class = "tag">1</span> evangeliorum corruptore
+Manichaei errorum fontes ac flumina in universum orbem derivarint, ut
+non immerito Tertullianus scripserit, unam epistolam Pauli ad
+Philemonem<span class = "tag">2</span> falsarias Marcionis manus
+evasisse ob sui brevitatem, quam ab eodem corruptam esse querebatur
+Epiphanius.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ipso</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt duo haec verba in alio codice.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">216</span>
+SALOMO: Nihil ad Marcionis opinionem confirmandam valent illa duo priora
+capita Lucae, nec verisimile est, caeteros evangelistas legationem illam
+coelestem, partum virgineum, stellam magorum ducem<span class =
+"tag">1</span>, denique res omnium maximas fuisse praetermissuros, cum
+levissima quaeque complectantur ac saepe<span class = "tag">2</span>
+iidem eadem repetant, usque ad dysenteriae et haemorrhagiae curationem.
+Aliud etiam est argumentum, duo priora illa capita Lucae scriptis
+adjecta fuisse, quod tertium caput, quasi totius historiae
+praefatio<span class = "tag">3</span>, sic incipit: Anno quinto et
+decimo imperii Tiberii Caesaris, Pontio Pilato praeside Judaeae,
+Tetrarcha vero Galilaeae Herode, Philippi fratre Tetrarehae Barcoae et
+Abilenes, sub pontificibus Hanna et Caiapha factum est verbum domini ad
+Johannem etc. Haec initia sunt prophetarum ac historicorum fere
+omnia<span class = "tag">4</span> communia. Sic enim incipiunt Daniel,
+Ezechiel, Hoseas, Michaeas, Zephanias<span class = "tag">5</span>,
+Zacharias, Esdras, quos imitatus Lucas, initium hoc futurae historiae
+fecerat, ut satis perspicuum, duo priora capita alterius esse potius,
+quam auctoris.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>stellas ... duces</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>saepius</i>, vel: <i>saepissime</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>prolusio</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>Sophonias</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Particula autem<span class = "tag">1</span> <span title =
+"Greek: de">δὲ</span> initio posita satis declarat, ad praecedentia
+pertinere<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest alibi.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Addunt alii: <span title = "Greek: edei de">ἔδει
+δὲ</span>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Nihil habeo, quod ea de re statuere possim<span class =
+"tag">1</span>, sed memini me in sacris litteris Alcorani legisse,
+legationem illam angeli ad virginem Mariam et ea, quae de partu virgineo
+feruntur, plurimum tamen a Lucae scriptis discrepantia. Sic enim Gabriel
+ad Mariam inducitur a Muhammede: O Maria, omnibus mulieribus ac
+viris<span class = "tag">2</span> splendidior, purior ac jucundior, tibi
+gaudium summi nuncio, cum verbo Dei, cui nomen est Jesus Christus, vir
+optimus ac sapiens ab universitatis creatore mittitur. Ad quem illa:
+Virum non attigi, Deus aeterne, quomodo pariam? Huic angelus: Omnia,
+inquit, Deo facilia sunt. Ipse filium tuum divina virtute augebit,
+librum legis, verum evangelium<span class = "tag">3</span> docebit,
+coecos et mutos curabit, leprosos mundabit, mortuos excitabit, vetus
+Testamentum confirmabit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Nihil ea de re statuere possum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Omnibus utrique ac mulieribus</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>librum legiferum et evangelium</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Fateor quidem, Muhammedem subjecta illa Lucae capita legisse
+forsitan aliter, quam scripta sint<span class = "tag">1</span>, cum
+infinita sit scripturarum varietas. Sed quod attinet ad particulam autem
+initio capitis tertii, facilius fuit ei, qui duo capita subjecerat,
+inserere, quam virgineos conceptus et partus, repugnante natura,
+philosophis persuadere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>sunt</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Non tam mirabilis mihi videtur partus virgineus, quam piscium,
+avium, reptilium examina, quae prius demonstrata sunt, sine patre
+repente prodire. Audistis Fridericum narrantem, daemonum ac foeminarum
+concubitus et amplexus foecundos, idque tam usitatum esse, ut non tantum
+<span class="pagenum">217</span>
+Augustinus<span class = "tag">1</span> impudentes judicet, qui dubitent,
+sed etiam Thomas Aquinas et caeteri fere theologi communi quadam
+sententia foeminarum partus a daemonibus conceptos ut rem omnium
+certissimam asseverarint, quae a Joanne et Francisco Pico<span class =
+"tag">2</span>, philosophorum saeculi sui doctissimis, confirmantur.
+Quae si vera sunt, quid mirum, si virgo sine hominis concubitu, angeli
+officio concepit ac peperit? Accedit illud, quod non solum stirpes et
+animantia pleraque sine ullo semine ex intimo terrae ac sinu ac utero
+prodeunt, sed etiam id ipsum de hominibus pingui solo, calore coelesti
+temperato factum, Anaximander, Empedocles, Anaxagoras, Plato ac tota
+Arabum schola, auctore Avicenna, confirmant<span class = "tag">3</span>;
+inter historicos auctores Diodorus Siculus, Pausanias, Justinus, Strabo,
+denique Aristoteles<span class = "tag">4</span> ipse in eadem sententia
+fuisse videtur, ut omittamus poetas, apud quos nihil frequentius. Quin
+etiam Maro, Varro, Plinius, Solinus, Justinus, Strabo, Columella, Silius
+Italicus<span class = "tag">5</span> equas Lusitaniae saepius sine
+maribus concipere ac parere, sed pullos ita natos triennium non excedere
+tradunt. Incredibilis est, inquit Varro, foetura in Lusitania, sed tamen
+vera, equos vento concipere, de quibus Maro:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Ore omnes verso in Zephyrum stant rupibus altis<br />
+Exoptantque leves auras et saepe sine ullis<br />
+Conjugiis vento gravidae, mirabile dictu.</div>
+
+<p class = "close">
+Id quod Homerus antea de Achillis equis scriptum reliquerat. Non igitur
+tam mirabilis videri debet virginis partus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> De civ. Dei l.&nbsp;18.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Joh. Picus in positionibus; Franciscus Picus l. 4
+praelect c.&nbsp;4.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Plutarchus de placitis philos; Plato in Protagora,
+Politico, Menexeno, Critia.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Probl. sect. 10 et l. 2 de republ.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Virgilius in Georgicis, Ovidius in Metamorph. Arrianus l.
+3 de venat. Varro de re rustica. Plinius hist. nat. 1, 30. Solinus cap.
+44. Columella l. 6.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Demus haec, tametsi rarius accidunt, fieri tamen posse,
+non<span class = "tag">1</span> repugnante natura; sed contra naturam
+est, ut Christus natus sit utero virginis plane concluso, contra quam
+Tertullianus scribit, virginem patefacti<span class = "tag">2</span>
+corporis lege peperisse, quod omnes theologorum scholae coarguere non
+dubitarunt, quia Dei et hominis naturam in Christo unitam<span class =
+"tag">3</span> naturae lege solutam fecerant<span class =
+"tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>patefactam</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>naturae in Christo unitae</i>; vel: <i>naturam
+in Christo unitam</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>fecerunt</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ismaëlitae Christum nec Deum nec Dei filium fuisse asseverant.
+Sic enim in sacris Alcorani litteris scribitur: Multi mentiuntur, Deum
+habere filium. Item<span class = "tag">1</span>: Dic illis constanter,
+Deum esse unum, incorporeum, qui nec genuit, nec genitus est, nec habet
+quemquam sui similem, Jesum virum optimum esse et faciem<span class =
+"tag">2</span> omnium populorum, qui etiam Ruach<span class =
+"tag">3</span> dicitur, quod<span class = "tag">4</span> ipsi spiritum
+et ventum Dei interpretantur. Illud tamen confitentur, Christum ex
+virgine natum, cujusmodi plures esse putant, quos vulgari sermone
+Nephlis Ogli, Britanni Merlinos, Germani Wechselkinder
+<span class="pagenum">218</span>
+appellant. Quin etiam in Hispaniola<span class = "tag">5</span>
+occidentalis Indiae persuasum erat, Concotonem Deum cum foeminis
+concumbere et qui ex eo concubitu nascerentur, duplici corona insignes
+esse. Quae antiquissima opinio veterum videtur fuisse, ut superius
+Toralba disseruit. Sic enim Josephus<span class = "tag">6</span>: Multi,
+inquit, angeli Dei mulieribus misti contumeliosos filios genuerunt,
+<span title =
+"Greek: polloi gar angeloi Theou gunaixi summignumenoi hubristas egennêsan paidas">πολλοὶ
+γὰρ ἄγγελοι Θεοῦ γυναιξὶ συμμιγνύμενοι
+ὑβριστὰς ἐγέννησαν παιδάς</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Azora&nbsp;121.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>facem</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Ruella</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>quem</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>Hispania</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Josephus libr. 2 Antiquit. Augustinus in c. 2
+Genes.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS<span class = "tag">1</span>: Cur Ismaëlitae Christum ex
+virgine natum Dei verbum et spiritum appellant, si tantummodo putant,
+virum optimum fuisse?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Duae hae sequentes Friderici et Octavii interlocutiones desunt
+in alio codice.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Christum quidem prophetis omnibus ac Muhammede longe
+superiorem esse, Ismaëlitae agnoscunt. Sic enim scribitur<span class =
+"tag">1</span> Deum Judaeis dixisse, Christum Mariae filium, cui dedimus
+evangelium, lumen et confirmationem Testamenti et rectam viam timentibus
+Deum, ad vestrae legis cumulum et consummatam perfectionem. Item in
+capite Elmeide: designavimus hominum vestigia per Jesum filium Mariae
+veracissimum eique dedimus evangelium, in quo est lux et veritas
+aperta.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Azora 12.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Si veritatem apertam in eo fuisse fatentur Ismaëlitae, cum
+aperte Christus dixerit<span class = "tag">1</span> <i>Ego principium
+sum, qui loquor vobis</i>, cur Deum esse negant?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Johannis 8, 25.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Haec verba negant a Christo prolata, sed a falsariis
+evangeliorum corruptoribus subjecta fuisse.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Profecto Jesus in synagoga majorum rogatus, cur se Dei filium
+jactaret: <i>Nonne scriptum est</i>, inquit, <i>ego dixi, Dii estis et
+filii excelsi omnes?</i><span class = "tag">1</span> Quibus verbis
+expresse<span class = "tag">2</span> declaravit et quidem actu legitimo,
+non aliter se Dei filium esse arbitrari, quam caeteros mortales. <ins
+class = "correction" title = "text reads ‘Tamesti’">Tametsi</ins> dictum
+illud Davidis <span title = "Hebrew: elohim atem">אֱלֹהִים אַתֵם</span>
+vertit Chaldaeus interpres: <span title =
+"Hebrew: ahein mal’akhaya">אַנְגְלִי אהין מלאכיא</span>
+i.e. angeli vos. Deinde idem interpres corrupta voce Graecorum
+<span title = "Hebrew: angeli">אַנְגְלִי</span> usus est, scilicet:
+Vos quidem magistratus ac
+judices angelis nihilo vos inferiores esse arbitramini, omnes tamen ad
+unum usque ruere necesse est. Haec enim ad principum ac tyrannorum
+acerbam castigationem, non ad laudem dicta sunt, ut putat
+evangelistes.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Psalm. 82,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>aperte</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Justa quidem oratio Christi est ad Pharisaeos. <ins class =
+"correction" title = "text reads ‘ut’">Ut</ins> illis eriperet
+criminandi occasionem, ad apostolos vero conversus: <i>Vobis</i>,
+inquit<span class = "tag">1</span>, <i>datum est nosse arcana Dei,
+caeteris autem parabolis</i>, ut scilicet criminationem dilueret<span
+class = "tag">2</span>, quae in eo potissimum exstitit, quod se filium
+Dei jactaret. Nam si vulgaris ea fuisset appellatio, qua quisque Deum
+parentem omnium communem agnoscit, inanis erat adversus eum accusatio.
+Fuit igitur in eo generatio quaedam sublimior ac divinior filii, qui ab
+aeterno tempore
+<span class="pagenum">219</span>
+genitus est, sic enim saepius usurpatur, ut hoc differat ab hominibus
+filio, quo nomine se ipsum appellavit, quia verus homo fuit et hominis
+i.e. virginis filius et verus Deus, ab infinita aeternitate a Deo
+genitus<span class = "tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 13,&nbsp;11.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Johannis 9, 16&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Matth. 3. 4. 14. 17. 25. Marc. 1. 3. 5. 9. 15. Luc. 1. 3.
+4. 10. Joh. 8. 13. 14. 17. Rom. 1. 8. Hebr. 1. 5. 7.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Si ab aeterno tempore genitus est, originem illam non corpoream
+fuisse oportet.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Ab aeterno quidem genitus est, incorporea generatione sine
+matre, postremis vero temporibus in utero virginis officio spiritus
+sancti genitus est sine patre.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Cur igitur ubique appellatur filius Davidis et filius Josephi?
+Frustra enim Matthaeus et Lucas stirpem Jesu a Davide usque ad Josephum
+derivarent, nisi filius Josephi extitisset; huc enim pertinet utriusque
+historia, ut illum de gente Juda et quidem de regia stirpe Davidis
+oriundum esse docerent<span class = "tag">1</span>, alioqui Messias non
+futurus, ut ex oraculis prophetarum intelligitur, scilicet Davidis
+gentibus ac stirpi Messiam deberi. Quin etiam in ipsis Talmudicis libris
+Messias appellatur David, quoniam a stirpe Davidis germinaturus
+esset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 8. 12. 13. 26. 29. Marc. 2. 6. 9. 13. 14. Luc. 6. 9.
+12. 18.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Certe Suidas<span class = "tag">1</span> memorabilem
+historiam narrat, scilicet Jesum sacerdotem a collegio pontificum
+cooptatum fuisse, propter summam ejus eruditionem ac pietatem, et cum
+originem ejus exquirerent, tum a matre tum a propinquis et obstetricibus
+compertum esse, de virgine a spiritu sancto conceptum, prius angelo
+denunciante, filium Dei futurum, qui nasceretur, idque a sacerdotibus in
+acta publica relatum. Connubia vero cum agnatis et gentilibus jubente
+lege saepius contrahebantur. Itaque satis erat Josephi stirpem a Davide
+dici, ut intelligeretur, Mariae uxoris genus ab eadem stirpe deduci.
+<ins class = "correction" title = "text reads ‘Tamesti’">Tametsi</ins>
+plerisque placet, Mariae genus ad Leviticam<span class = "tag">2</span>
+et Davidicam gentem pertinere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In voce <span title = "Greek: Iêsous">Ιησους</span>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>regiam</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Novum profecto est, foeminas gentem propagare, cum familiae
+finem faciant. Lex autem illa de maritandis ordinibus in eadem tribu,
+omnium fere consensu ac usu diuturno jam antiquata pridem erat, ut
+videmus, avum Davidis sibi despondisse Moabitidem uxorem <ins class =
+"correction" title = "text reads ‘pronpinqui’">propinqui</ins> viduam:
+ac Jojadam pontificem maximum Leviticae tribus, uxorem duxisse de tribu
+Judae regiae stirpis, quia legi vetanti satis cumulate fiebat, si
+praedia<span class = "tag">1</span> ex una tribu in aliam non
+traducerentur, quae sola fuit legis ferendae causa. Quis tandem fabrum
+regiae stirpis uxorem domum duxisse putet?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>praesidia</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Etiam regum nepotes ac posteros inopes a pecunia fabrilia
+tractare, quis dubitet? cum nec Dionysio tyranno de imperii culmine<span
+class = "tag">1</span> dejecto turpe fuerit, quod ludimagister esset,
+nec filio Persei, regis Macedonum,
+<span class="pagenum">220</span>
+aut<span class = "tag">2</span> Jubae regi, quod inter mancipia
+scribarum censerentur. Ita nec mirum debet videri, si posteri Davidis,
+in Chaldaeam exsules abducti, obsequia servilia victoribus
+praestiterunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>de imperio</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>nec</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: At postliminio redeuntes posteri Davidis, quotquot fuere,
+honores senatorios<span class = "tag">1</span> adepti sunt. Quanquam
+Matthaeus et Lucas non modo cum historia, sed etiam secum ipsi
+discrepant, ut alter Jesum a Salomone, alter a Nathane<span class =
+"tag">2</span> infinita nominum varietate deducat; uterque enim tum a
+Philone Hebraeo<span class = "tag">3</span>, antiquitatis auctore
+optimo, tum etiam ab historia sacra plurimum dissident; quod cum<span
+class = "tag">4</span> etiam argutus theologus<span class =
+"tag">5</span> ferre non posset, aperte scripsit, effici nullo modo
+posse ex Matthaei et Lucae scriptis, ut Jesus a Davide originem traxisse
+videatur. Ex duobus<span class = "tag">6</span> enim alterum fieri
+potest, ut utraque theogonia seu genealogia falsa sit, alterum non
+potest, ut plus una sit vera, cum utraque stirpites<span class =
+"tag">7</span> omnino diversas habeat, scilicet Salomonem et Nathanem
+fratres. Illud enim in tanta repugnantia proditum est, ab utroque
+evangelista Boas, Salomonis filium proavum esse Davidis, cum tamen inter
+utrumque intersint anni 372<span class = "tag">8</span>. Levius est
+etiam, quod Justinus Martyr<span class = "tag">9</span> scribit, contra
+quam<span class = "tag">10</span> caeteri sentiunt, Eli fuisse Josephi
+patrem adoptivum. Quod autem ad Suidae historiam attinet, ne Christiano
+quidem ulli praeter Suidam probatur, cum aperte pugnet<span class =
+"tag">11</span> cum omnibus scriptoribus evangeliorum. Electionem vero
+fieri sacerdotum apud Judaeos inauditum est, multo minus etiam de stirpe
+regia. Cui regulae<span class = "tag">12</span> cum derogare conaretur
+Usias rex ac pontificibus honores praeripere obsistentibus repente
+lepram contraxit, quia genti Aaronis tributum erat lege divina
+sacerdotium, idque extra sortem et suffragium, caeteris tribubus ab
+aditu sacerdotii exclusis.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>nomen senatoris</i>, vel: <i>honores
+servatoris</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>cum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Lib. 1 de genealogia.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Deest in alio codice; alius: <i>id cum</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Calvinus lib. 1 de harmon.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Legit alius codex ita: <i>Ex duabus enim lineis non
+potest ut plus una sit vera, cum utraque stirpites omnino diversos
+habeat, scilicet Salomonem et Nathanem fratres</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>stipites</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>368</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Quaest. 131 et 133 ad orthodox.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alii: <i>quam</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alii: <i>nam ... pugnat</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>legi</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Erroris opinione falluntur, qui non vident, nomina propria in
+sacris litteris saepius commutari. Nam qui Azarias rex Judaeorum
+loco<span class = "tag">1</span> dicitur, idem alibi Ozias appellatur.
+Item Esdras mox Athiarsatha, mox Nehemias, mox<span class =
+"tag">2</span> Malachias vocatur, et qui saepius Artaxerxes, interdum
+Ahasverus et Asverus dicitur. Quare de nominibus minime laborandum est,
+modo rem teneamus, scilicet Christum ad Davidem<span class =
+"tag">3</span> genus referre, sive a Salomone vel<span class =
+"tag">4</span> a Nathane ducatur, cum uterque Davidis filius esset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Judae uno loco</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>etiam</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Davidis</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>sive</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Sint haec Matthaei et Lucae <span title =
+"Greek: mnêmonika hamartêmata">μνημονικὰ ἁμαρτήματα</span>,
+sed urgent graviora. Aut enim Josephus est pater Jesu, aut alius.
+Si non est pater Josephus, inanis<span class = "tag">1</span> est
+illa gentilium descriptio a Davide, vel etiam
+<span class="pagenum">221</span>
+ab Adamo repetita; sin est natura pater, nec Maria virgo sit, nec alia
+fuerit, quam caeterorum hominum origo. Sin Mariam stirpis Davidicae
+fuisse arbitrantur, de conjugio Josephi argumentum incertissimum<span
+class = "tag">2</span>, tum quia usu contrario lex antiquata pridem
+erat, tum etiam quia Maria Elisabethae gentis Leviticae cognata
+vocatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>vana</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>est</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Tua te, Salomo, argumenta refutant. Nam si antiquata lex erat
+de maritandis ordinibus, quis dubitet Mariam paterno genere a gente
+Levitarum, materno vero a Davide stirpem traxisse?</p>
+
+<p>
+SALOMO: Sed his omissis<span class = "tag">1</span> Messiam in oppido
+Bethlehem nasci oportuit ex oraculis prophetarum. At Jesus natus est in
+vico Nazaraeo<span class = "tag">2</span> regionis Galilaeae, quae
+fluminibus ac imperio divisa erat a Judaea. Hinc objectio illa, cum de
+Jesu ageretur: potestne Nazaretho aliquid boni esse?<span class =
+"tag">3</span> quam etiam in Actis confirmat: <i>Ego sum</i>, inquit,
+<i>Jesus Nazarenus, quem tu persequeris</i><span class =
+"tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>missis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Nazareth</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Joh. 1,&nbsp;46.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Actor. 9, 5.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Vetus est illa objectio<span class = "tag">1</span> a
+theologis jam pridem confutata. Quis enim nescit, Josephum et Mariam a
+<ins class = "correction" title = "text reads ‘Galialea’">Galilaea</ins>
+in Bethlehem oppidum concessisse census causa atque illic Mariam
+peperisse, Nazarenum tamen appellatum, quod illic educatus, ubi mater
+domicilium haberet<span class = "tag">2</span>? Quin etiam Oregines
+contra Celsum et Justinus Martyr<span class = "tag">3</span> stabulum,
+in quo Christus natus est, in antro Bethlehem sua aetate a peregrinis
+visitari consuevisse tradunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Unus false: <i>occupatio</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>habebat</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;In apolog.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ita quidem existimant<span class = "tag">1</span>, sed ratio
+temporis cum historia census Augusti convenire nequit. Augustus enim
+censum illum totius Romani imperii fecit anno sui dominatus penultimo,
+ut est apud Dionem<span class = "tag">2</span>, quo tempore Jesus annum
+agebat<span class = "tag">3</span> quartum decimum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>existimo</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Lib.&nbsp;36.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>attingebat</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Descriptio duplex ab Augusto facta est. Sic enim dicit
+Lucas<span class = "tag">1</span>: primum praeside Lyrorum Cyrenio, et
+quoniam<span class = "tag">2</span> in sua quemque civitate censeri
+oportebat, ob id Josephum e tribu Juda cum uxore Maria in oppidum
+Bethlehem profectum esse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Luc. 2, 1&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>quondam</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Id fieri nequit<span class = "tag">1</span>, cum ex historia
+Josephi<span class = "tag">2</span> Quintilius Varus eo anno praeses
+esset, non Cyrenius. Idem Josephus scribit, Cyrenium Judaeae tantum
+descriptionem fecisse ac novem annos post Herodem mortuum. Et quia<span
+class = "tag">3</span> subtilius ista conquirunt theologi
+Christiani<span class = "tag">4</span>, ex aetate Jesu colligunt,
+Quintilio Varo praeside natum esse. Huc accidit, quod illa Augusti
+descriptio civium Romanorum etiam peregrinorum et sociorum et
+vectigalium censum continebat, ut planum<span class = "tag">5</span>
+facit Eusebius, qui post Aegyptiacam victoriam censum civium Romanorum
+factum esse scribit, tum in urbe,
+<span class="pagenum">222</span>
+tum in provinciis. Numerum autem civium fuisse 6560000 et Christo
+nascente 15820000. At Josephus non erat civis Romanus, alioquin Pontius
+provinciae praeses Jesum filium ejus, majestatis ac impietatis reum,
+Romam misisset, ut postea Festus, ejusdem provinciae praeses, Saulum
+civem Romanum (quia pater ejus civitatis jus emerat) Romam amandavit.
+Nec credibile est, si vectigales cum sociis censi fuissent, qui imperii
+Romani finibus continebantur, tantam hominum paucitatem futuram, quantam
+Eusebius ex libris censualibus in historiam retulit<span class =
+"tag">6</span>. Ei<span class = "tag">7</span> tamen, repugnantibus
+historicorum scriptis, vectigalis quoque populos censos fuisse
+concedamus, qui tam acerbus et ineptus censor, qui subditos coëgit
+unquam ex civitatibus et provinciis emigrare census causa? Quodsi unquam
+factum est<span class = "tag">8</span>, quis parturientes foeminas ad id
+compulisset? Ac tantum abest, ut parturientes eo necessitatis adigerent,
+ut ne foeminae quidem in censum venirent, ut videre est apud Livium<span
+class = "tag">9</span>, qui quoties civium numerum ex censibus
+descripsit, haec verba fere subjicit: Praeter mulieres<span class =
+"tag">10</span>. Ut libro<span class = "tag">11</span> septimo: Civium,
+inquit, qui puberes essent, supra centum decem millia, mulierum autem et
+puerorum servorumque et mercatorum et sordidas artes exercentium, si
+quidem Romano<span class = "tag">12</span> civi operosam artem tractare
+non licuit, triplo plus quam turbae civili. Nec vero<span class =
+"tag">13</span> Moses duplici censu, quem habuit<span class =
+"tag">14</span>, nec David, cum populum censeri jussisset, foeminas aut
+minores annorum<span class = "tag">15</span> viginti complexi fuere. Jam
+vero, si census causa emigrandum fuisset, oportuisset Africae incolas,
+Romanorum subditos, cum uxoribus ac liberis totaque familia in Europam,
+ubi nati fuerant, et ab Asia in Africam traduci, non sine intolerabili
+molestia ac sumptu, quae nullis unquam Romanorum aut populi cujusquam
+institutis facta legimus, sed ubi quisque domicilium habuit<span class =
+"tag">16</span>, illic censebatur, et censores coloniarum libros
+censuales Romam transmittere consueverant, ut Livius scribit. Quin etiam
+Caesar ipse dictator<span class = "tag">17</span> civium singulas domus
+urbis Romae adiit, quo censum faceret, ut scribit Tranquillus in
+Caesare. Itaque non mirum, si acutiores Christiani theologi nodum istum,
+quem solvere non poterant, secuerunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Id factum negatur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;L. 4 de bello&nbsp;jud.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>qui</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Beza ad 3, 2 Lucae.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>plane</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>contulit</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>Si</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>esset</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Libro 2 Florus 1.&nbsp;27.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Desunt haec verba in uno codice.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alii: <i>lustro</i>. Caeterum haec omnia, usque ad
+verba: quam turba civili, desunt in alio codice.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alibi: <i>nostro</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>etiam</i>.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Numer.&nbsp;20.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Alii: <i>annis</i>.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;Alibi: <i>habebat</i>.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>ad</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Valde subtilis est haec, dicam an futilis, disputatio. Sed
+quaecumque occasio Mariam compulit, ut in oppidum Bethlehem concederet,
+satis constat, illic natum fuisse Christum, cum etiam magi ab oriente
+illuc profecti sunt ad infantulum adorandum, ut antiqua prophetarum
+oracula implerentur<span class = "tag">1</span>: Reges Arabiae et
+Sabaeorum dona offerent et stella praeeunte perducti juxta stabulum, ubi
+virgo peperisse dicebatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Esaiae cap. 60, 6.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">223</span>
+OCTAVIUS: Illud, opinor<span class = "tag">1</span>, omnibus
+mathematicis <span title = "Greek: adunaton">ἀδύνατον</span> videri
+necesse est, ut stella unius stabuli tecto verticalis sit, sed tractum
+plurimorum oppidorum ac regionum continere oportet, quia negant omnes
+theologi Christiani fuisse cometam, sed <span title =
+"Greek: astera">ἀστέρα</span> i.e. stellam fuisse asserunt.
+Quanquam ne cometes
+quidem, qui spatio<span class = "tag">2</span> immenso abesse a coelo
+stellato, uni civitati, quantacunque sit, verticalis esse possit, quin
+latissimis quoque regionum verticibus immineat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>arbitror</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Addit alius: <i>aëris</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO<span class = "tag">1</span>: Quomodo fieri potuit<span class =
+"tag">2</span>, ut novam stellam Deus condiderit, cum ab omni opere,
+post hujus mundi fabricam, conquievisse dicatur? Quasi vero angelorum
+obsequiis ad reges ducendos caruisset<span class = "tag">3</span>, aut
+stellam ad iter demonstrandum interdiu inutilem minimeque idoneam ac
+paulo momento interituram condidisset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addit alius: <i>Sed</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>qui fieri potest</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Ut Tobiam et Habacuc per angelos deduxit.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Tametsi Deus populum per deserta loca deduceret, nihilominus
+igneam columnam creavit, quae populo semper dux itineris praeiret.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Magos eo pervenisse, planum fit ex eo, quod Herodes regem
+futurum metuens ex stirpe Davidis, infantes conquiri ac mactari
+mandavit<span class = "tag">1</span>. Cum autem caedes impuberum
+postularetur, omnes senatores stirpis regiae ac reliquos praeter<span
+class = "tag">2</span> Semeam interfecit<span class = "tag">3</span>.
+Itaque Josephus, ut Lucas<span class = "tag">4</span> scribit, in
+somniis admonitus puellum in Aegyptum traduxit, ut illud ex oraculo
+veteri conveniret<span class = "tag">5</span>: <i>Ex Aegypto vocavi
+filium meum.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>mandaverit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>propter</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Josephus de bello jud. l.&nbsp;IV.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Errat autor; scribit enim hoc Matthaeus 2,&nbsp;12.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Oseae 11, 1 (Matth. 2, 15).</div>
+
+<p>
+SALOMO: Oseas propheta hoc loco non futura denunciat, sed res duorum
+annorum millibus ante gestas, quam Christus nasceretur, scilicet
+Israëlem ad avitas majorum sedes Deum arcessere voluisse. Sic enim
+appellatur in sacris litteris: <i>Primogenitus filius meus
+Israel</i><span class = "tag">1</span>. Quanquam absurdum est, ut
+praenotionem sequatur res futura, quia praedictum sit, sed prospicitur
+ac praedicitur<span class = "tag">2</span>, quia futurum est, ut
+Julianus Augustus Galilaeis ac Celsus Christianis saepissime
+objecerunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Exodi 4, 22. Jerem. 31,&nbsp;9.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>praedicatur</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Jam pridem haec omnia veterum haereticorum sophismata fregit
+autoritas Augustini, Hieronymi, Theophili, Chrysostomi, Cyrilli, ut
+nulla ratione possit evangelicae veritatis clarissima lux talium
+argutiarum caligine obscurari. At vero<span class = "tag">1</span>
+facilius est, stellam ad reges deducendos creari, quam solis et lunae
+cursum Josuae imperatoris arbitrio sisti.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Et</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Scriptae quidem veteris Testamenti tabulae certissimae sunt,
+certissima illarum testimonia, non modo Hebraeorum, sed etiam
+Christianorum et Ismaëlitarum summa consensione, sed evangelicis libris,
+quos Hebraei et Ismaëlitae merito rejiciuut, quae fides esse
+potest?<span class = "tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>possit</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">224</span>
+CORONAEUS: Si evangelica testimonia rejicitis, perinde est, ut si
+principia scientiarum negaretis, sine quibus ne geometris quidem ulla
+demonstratio constabit.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Principia scientiarum seu postulata omnibus omnium sensibus
+patent et animis imperitorum perspicua sunt; sed haec, quae contra
+naturam fiunt, quibusnam principiis niti possunt?<span class =
+"tag">1</span> quanquam evangeliorum scriptores tot ac tam multis locis
+a se ipsis dissident<span class = "tag">2</span>, ut infinitum sit, ea
+persequi. At quod verum sit, plus uno esse non potest, caetera igitur
+falsa sunt. Sic enim Augustinus: Si scriptura, inquit, non continet
+ineffabilem veritatem et aliqua sui parte falsa reperitur, non est in ea
+certa<span class = "tag">3</span> fides, ut ei credatur, sed propter
+falsitatem una sui parte compertam tota suspecta habetur. Quum etiam in
+rebus ac rationibus hominum inter homines distrahendis, tabula<span
+class = "tag">4</span>, quae una sui parte falsum continet, omnino
+rejicitur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>possint</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>dissentiant</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>certe</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>tabulae ... continent ...
+rejiciuntur</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Tantum abest, ut scriptores evangelici<span class =
+"tag">1</span> dissideant inter se, ut ex ipsorum concordia sacrae
+scripturae veritas eruatur. Si quaeris, inquit Ambrosius, quid Matthaeus
+scripserit? id quod Lucas, Marcus, Johannes. Quid Lucas? id quod Marcus,
+Johannes, Matthaeus. Quid Marcus? id quod Johannes, Matthaeus, Lucas.
+Quid Johannes? id quod Marcus, Matthaeus, Lucas, ut nullus tam sui
+similis sit, quam omnes omnium. Si quid est, inquit Augustinus<span
+class = "tag">2</span> quod repugnare videatur, nihil aliud, quam
+mendosum codicem, vel interpretem non satis assecutum, vel quod scriptum
+est, non percipi judico<span class = "tag">3</span>. Idem Chrysostomi
+judicium de sacris scripturis fuisse videmus. Sed quemadmodum dementes
+putant, et solem geminum et triplices se ostendere Thebas, et imperiti
+rectos coelestium orbium cursus errare arbitrantur, cum tamen ipsi
+densissima caligine obruantur, sic quoque accidit iis, qui a recta via
+deflexerunt, ut<span class = "tag">4</span> alios aestiment errare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>scripta evangelica</i>, vel: <i>scripturae
+evangelicae</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ep. 9 ad Hieron. hom. 1 in Genes.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>judicio</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>alios existiment aberrare</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Quaenam evangeliorum et novarum tabularum tanta esse potest
+convenientia, quantam esse existimas? Cum Julianus imperator, si qui
+transfuga usurpatur<span class = "tag">1</span>, nullum majus ad
+refellendos Christianos argumentum haberet, quam quod doceret, libros
+eorum plenos esse <span title = "Greek: tôn antikeimenôn">τῶν
+ἀντικειμένων</span>, quam reprehensionem ut effugerent Christiani,
+decreverunt<span class = "tag">2</span> evangelia quatuor tantum
+probare, caetera omnia repudiare. Nam ex libro, qui inscribitur
+orthodoxographia et ex ipsius Originis, Epiphanii, Hieronymi, Ambrosii
+auctoritate colligimus, quindecim evangelia sacra, scilicet evangelium
+secundum Marcum, secundum Paulum, secundum Basilidem, secundum
+Matthaeum, secundum Bartholomaeum, secundum Lucam, secundum Thomam,
+secundum</p>
+<span class="pagenum">225</span>
+Nicodemum, secundum Johannem, secundum Matthiam, secundum Cerinthum,
+secundum Hebraeos, secundum Aegyptios, secundum Nazaraeos, secundum
+omnes apostolos. Idem acta S. Andreae<span class = "tag">3</span>. Si
+tot evangelia vera exstitissent, minime rejicienda fuerunt; sin falsa
+aut inter se discrepantia, quaenam fides his aut illis habeatur? cum
+omnes hos<span class = "tag">4</span> autores inter divinos, praeter
+Cerinthum et Basilidem, relatos videamus a Christianis? Si mendacii et
+impietatis convicti, cur pro divis coluntur<span class = "tag">5</span>?
+Si veraces ac sancti, cur eorum scripta ut falsa<span class =
+"tag">6</span> rejiciuntur?
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>appellatur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Apud Cyrillum libro contra Galilaeos.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Apud Epiphanium in l. contra haereticos.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>hi</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>colunt</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Desunt alibi haec duo verba.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Ismaëlitas prudentius in hoc genere sibi consuluisse videmus,
+quam Christianos. Cum enim plures libri lectionum varietate inter se
+discreparent, Calipha quidam<span class = "tag">1</span> pontifex, Asiae
+maximus, coactis in urbe Damasco theologis ducentis, sacros libros
+collegit praeter Alcoranum, quibus ducentos camelos onustos fuisse
+legimus, ex quibus sex theologi concordibus sententiis totidem libros in
+unum volumen collegerunt, quod Zuna vocant, unde liber florum selectus
+est, ac ne quid addi aut adimi posset in posterum, caeteros omnes
+praeter emendatum dejici mandavit in lacum Damascenum, capitali poena
+subjecta, si uspiam alius quam ab exemplari vel ab exemplo Archetypi
+descriptus haberetur. Quo quidem arcano stabiliendae religionis haud
+scio an ullum majus habuerint pontifices Agarenorum. Alcorani vero, qui
+manibus teritur, Merbam filium Itha, quem auctorem esse plerique putant,
+qui etiam dicitur Elgah, sententias octoginta<span class =
+"tag">2</span> de Alcorano vero detraxisse, ac totidem subjecit. Primus
+autem ordine<span class = "tag">3</span> Homari successor recollegit ac
+distinxit Alcorani<span class = "tag">4</span> Azoras, qui propterea
+Alphurcanus in distinctione dici coepit. Ac ne humano consilio
+conscriptus videretur, Deum Azorae primum auctorem ciere et a Gabriele
+Muhammedi datum et carmine scriptum asserere non dubitarunt. Ac ne quid
+de litteris detraheretur, posteri typis excudi sanctissime vetuerunt.
+Quod edictum tanta severitate executum, ut cum mercator quidam civitatis
+hujus Alcoranum in hac urbe excudi et Constantinopolim transvehi
+curavisset, capitis postulatus sit; ac nisi legatus Venetorum, qui cum
+principe Turcarum societatis foedere conjuncti sunt, imperitiam
+typographi excusavisset, quoniam infinitis erroribus scatebat, supplicio
+capitali addictus fuisset, nec tamen aliter evasit, quam libris omnibus
+exustis et dextra manu truncata.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quidam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>octingenta quinque</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ordinis</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Alcoranum in</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Cum igitur Alcoranus ille non sit Muhammedis, cui non tantum
+ab re sua otii erat, ut carmine scriberet leges divinas, sed merae
+fictae fabulae vel potius rhapsodia metrica, id enim proprie vox arabica
+Coran significare dicitur, cur tantae auctoritatis est apud
+Agarenos?</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Non video, cur alterius, quam Muhammedis Alcoranus
+<span class="pagenum">226</span>
+dici debeat, quod<span class = "tag">1</span> ab erroribus librariorum
+repurgatus, aut versibus scriptus sit, cum veteres fere legislatores
+omnia versibus scriberent, ne quid facile addi aut detrahi posset. Sic
+enim Draco, Solon, Terpander, Decemviri legum ferendarum, qui leges
+duodecim tabularum tulerunt, quas Tullius appellat carmina duodecim, ut
+ab omnibus etiam facilitate majore memoriae commendarentur et cum
+voluptate canerentur. Est enim carmen a canendo dictum. Quin etiam
+historia primis temporibus et physica versibus scribi consueverunt, ut
+Orphei, Hesiodi, Lini, Musaei, Parmenidis, Homeri, Empedoclis,
+Xenophontis<span class = "tag">2</span>, Pherecydis, Thaletis, Davidis,
+Sibyllarum, Appollinis dicta versibus continentur ac potissinmm divinae
+laudes. Ac tametsi Moses<span class = "tag">3</span> unus ex omnibus
+legislatoribus oratione numeris soluta<span class = "tag">4</span>
+scripserit, ne rerum gravissimarum pondera numeris inservirent, cantica
+tamen omnia carminibus usurpavit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>qui</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Xenophanis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deuter. 33. Exod. 14. Psalm. 90, qui est Mosis.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>orationem numeris solutis</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Quia fabulae, quo gratiores sint, versibus scribi solent,
+liceat<span class = "tag">1</span> Muhammedi fabulas versibus
+conscribere et uno tantum volumine complecti, ne sibi contrarius
+unquam<span class = "tag">2</span> esse possit, evangelica vero et rerum
+a Christo gestarum fides nec versibus scribi decuit, nec ab uno, sed a
+pluribus. Atque utinam evangelia secundum omnes apostolos et eadem
+evangelia, quae modo commemoravit Octavius: secundum Aegyptios, secundum
+Thomam, cui quod incredulus esset, fidem sensibus ipsis fieri oportuit,
+secundum Nicodemum, secundum Matthiam, secundum Nazaraeos exstarent, ut
+veritas magis ac magis eluceret et eadem omnium, quae semper fuit,
+evangelistarum congruentia perciperetur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>libuit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>usquam</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Si quatuor tantum evangelistarum inter ipsos congruitas
+conciliari nullo modo potest a theologis christianis, quantam fore
+putatis, si quindecim illa, quae dixistis, evangelia exstarent? Nam qui
+harmonias evangeliorum scripserunt<span class = "tag">1</span>, non
+minus discrepant, quam voces quatuor, quae harmoniam nullam
+efficerent<span class = "tag">2</span>, nisi contrariae essent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Calvinus et Gabriel a Puteo in Tentamine<span class =
+"tag">A</span>. Carolus Molinaeus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>efficiunt</i>.</div>
+
+<div class = "footnote2">
+<b>A.</b> Tetrameno.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Saepe videmus falsa veris tanta similitudine convincta, ut
+nulla sit imperitis assentiendi aut dissentiendi nota, acutius tamen
+intuenti nihil in sacris litteris dissentaneum videbitur.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Veterum quidem instrumenta tabularum<span class = "tag">1</span>
+nihil a se discrepant, sed novis tabularum legibus<span class =
+"tag">2</span> ita repugnant, ut raro similia utriusque loca
+reperiantur. Novarum autem tabularum inter ipsas discordia primo cuique
+intuenti facile perspicitur ac, ne singulos singulis conteramus, ne unus
+quidem sibi ipsi convenit de rebus iisdem scribenti aut eandem historiam
+bis
+<span class="pagenum">227</span>
+repetenti<span class = "tag">3</span>. Nam Lucas<span class =
+"tag">4</span> Pauli comites attonitos ipsius casu stetisse scribit,
+neminem tamen videntes, sed solam hanc vocem audientes: <i>Ego sum Jesus
+Nazarenus, quem tu persequeris</i><span class = "tag">5</span>. Idem
+paulo post comites Pauli coruscam lucem vidisse, nullam tamen vocem
+audivisse scribit. Quae loca nulli adhuc interpretum<span class =
+"tag">6</span> conciliari potuerunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>Veteris quidem instrumenti tabulae</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Novi Testamenti libris</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>in eadem historia bis repetita</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Actorum 9, 7. 22,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Actor. 9, 5. 22,&nbsp;8.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>interpretes</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Actiones apostolorum graeca lingua scriptae sunt, dictionum
+autem <span title = "Greek: phôs">φῶς</span> et <span title =
+"Greek: phônê">φωνή</span> i.e.
+lucis et vocis affinitas efficere potuit, ut
+scriptorum<span class = "tag">1</span> incuria, qui ab archetypo
+descripserant, facile alterum alterius loco usurparint, ut veteribus
+Graecis contigit, Apollinis oraculum male interpretantibus, cum lucem
+h.e. <span title = "Greek: phôs">φῶς</span> sibi placere diceret, ipsi
+<span title = "Greek: phôs">φὼς</span> dici putarunt <span title =
+"Greek: oxutonôs">ὀξυτόνως</span> i.e. hominem, unde<span class =
+"tag">2</span> mos mactandorum hominum apud Graecos dicitur
+inolevisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>scriptoris ... descripserat</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>inde</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Mirabile mihi videretur, si in tanta scriptorum varietate ac
+sectarum, quanta fuit primordio nascentis reipublicae christianae atque
+adeo in ipsis ecclesiae rudimentis, nihil in apostolorum ac discipulorum
+scriptis dissentaneum reperiretur, cum Epiphanius scribat, pontifices
+catholicos quaeri consuevisse, sacram scripturam ab Arianis<span class =
+"tag">1</span> depravari, ut<span class = "tag">2</span>
+Tertullianus<span class = "tag">3</span> acerbe quaestus est: Arianos
+contra praedicare, ab adversariis omnia evangelia scripta corrumpi. Quin
+etiam Origenes<span class = "tag">4</span> Marci evangelium erroris<span
+class = "tag">5</span> coarguere non dubitavit; Origenem autem
+Hieronymus ecclesiarum patriarcham ac lumen appellavit; ac Rufinus ipse
+in apologia Origenis scribit, Apellem et Marcionem jactare solitos, quam
+pluribus erroribus evangelia suo studio ac labore fuisse repurgata. Idem
+Marcio, Johannis apostoli comes et discipulus, actiones apostolorum,
+apocalypsin et epistolas Pauli, paucissimis quibusdam exceptis, ut
+suppositias rejiciebat, ut quidem<span class = "tag">6</span>
+Tertullianus<span class = "tag">7</span> scribit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>Arminianis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;De praescript.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Contra Celsum.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>idem</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;In libro de praescript.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ob eam causam Ismaëlitae Novum Instrumentum penitus repudiant,
+ut a Christianorum veterum<span class = "tag">1</span> sectis plane
+corruptum. Tametsi multa peccantur etiam in historia, ut cum Zachariam
+filium Barachiae in templo caesum dixit Christus<span class =
+"tag">2</span>, qui tamen caesus non est, sed Zacharias filius
+Jehojadae, pontifex maximus, qui annos circiter 400 antecessit Zachariam
+prophetam, cujus scripta exstant, qui filius Barachiae, filius Iddo
+appellatur, Haggaei prophetae aequalis<span class = "tag">3</span>, qui
+cum Zorobabele postliminio Hierosolymam rediit, quo tempore templum
+nondum restaurari coeperat<span class = "tag">4</span>. Alium quoque
+Zachariam filium Barachiae profert Jesaias<span class = "tag">5</span>.
+Hic theologi
+<span class="pagenum">228</span>
+conflictantur inter se, ut ea concilient, quae conciliari non possunt.
+Clemens Alexandrinus, qui ab aetate Christi proxime abfuit, Christum uno
+tantum anno conciones habuisse tradit. Epiphanius Clementem reprehendit
+ac duos annos concionatum testatur. Juniores annos quinque ex
+evangelicis scriptis enumerant<span class = "tag">6</span> a baptismo
+usque<span class = "tag">7</span> ad ejus supplicium. Tertullianus et
+Africanus anno trigesimo passum arbitrantur, alii quadragesimo, quos
+refellit Augustinus. Quaecunque autem de coena scripta sunt ab
+evangelistis, ruinam minantur, quoniam evangelistae omnes in eo
+consentiunt, mortuum fuisse Christum feria sexta hora nona, coenam vero
+paschalem ab eo factam feria septima incipiente, post solis occasum, ut
+semper fieri consueverat. Ut omittam, capitale fuisse, vetantibus
+legislatoribus<span class = "tag">8</span>, aliter facere. Ex quo
+intelligitur, coenam paschalem Christum non fecisse nec si voluisset
+potuisse, cum die sexto ante solis ortum comprehensus ac luce sequente
+supplicio affectus sit. Nihilominus tamen in illo coenae instituendae
+ritu Christiani summam suae religionis ac salutis contineri putant. Item
+tradunt, Christum primo sabbathorum resurrexisse, eundem tamen tres dies
+totidemque noctes in sepulcro jacuisse. Sic theologi christiani non modo
+singuli a singulis, sed etiam omnes ab omnibus dissentiunt. Quos ut
+conciliaret Paulus Burgensis, genere Judaeus, feria quinta coenam
+paschalem fecisse scripsit, contra perspicua evangelistarum scripta.
+Inde mos inolevit in ecclesia Romana, coenam feria quinta recolere. Quae
+opinio non tantum testimonio evangelistarum, sed etiam efficacissimis
+argumentis refutatur a recentioribus<span class = "tag">9</span>, qui
+agnum paschalem fecisse<span class = "tag">10</span> dicunt eo ipso die,
+quo cruci affixus<span class = "tag">11</span> est, anno 1. Olymp. 203.
+die 4. Aprilis, Luna 14. d. 6. Contra Mercator, historiarum ac temporum
+peritissimus, anno 4. Olymp. 202. die 13 Martii, feria 6. Lun. 15.
+mortuum tradit, Lucidus feria 6 Aprilis.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>veteribus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Matth. 23,&nbsp;35.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>filium Barachiae filii Jojadae appellant,
+Haggaei prophetae aequalem</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Zach. 1, 1. 7. Esrae 5, 1. 6,&nbsp;14.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Errat autor et sine dubio scribere voluit: <i>Esdra</i>
+(Esdrae 8,&nbsp;17).&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>emunxerunt</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Deest <i>usque</i> alibi.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>sacratis legibus</i>. Matth. 26. Marc. 14. Luc.
+22. Exod. 12. Lev. 13. Num.&nbsp;25.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Jos. Scaliger l. 6 de emend. temporum.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>edisse</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>crucifixus</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Syllabarum aucupes et qui singulos apices nimis curiose
+consectantur, temporum ac lectionum infinitam varietatem ubique
+comperiunt. Sed qui lotis manibus et sincera mente accedunt, nihil
+dissentaneum vident. Quanquam quo anno, quo die, qua hora quaeque facta
+sint, nihil ad salutem.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Haec igitur, quae leviora putantur, omittamus. Sed quonam modo
+excusari possit, quod apud Johannem legimus, quo tamen nihil esse
+gravius potest<span class = "tag">1</span>, non video: <i>Tres sunt</i>,
+inquit<span class = "tag">2</span>, <i>in coelo, qui testimonium
+perhibent, Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt.</i>
+Hanc periodum antiquis omnibus exemplaribus interpretes gravissimi
+deesse quaeruntur, subjecta Cyrilli pontificis Hierosolymorum<span class
+= "tag">3</span> antiquissimi auctoritate.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> <i>possit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>1 Joh. 5, 7</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Hierosolymitani</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">229</span>
+FRIDERICUS: Desunt sane quibusdam exemplaribus, attamen Hispanus<span
+class = "tag">1</span> Codex eadem vocibus Graecis continet: <span title
+= "Greek: Hoti treis eisin hoi marturountes en tô ouranô, ho patêr, ho
+logos kai to pneuma, kai houtoi hoi treis hen eisi">Ὅτι τρεῖς εἰσὶν οἱ
+μαρτυροῦντες ἐν τῷ ὀυρανῷ, ὁ πατὴρ, ὁ λόγος καὶ τὸ πνεῦμα, καὶ οὕτοι οἱ
+τρεῖς ἕν εἰσι</span>, quae catholicorum omnium consensu probantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Hispanicus</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Quis putet, Cyrillum, Hilarium, Ambrosium, Augustinum,
+Hieronymum ac tam multos pontifices, cum Arianos refellerent, locum
+illum tanti ponderis ac momenti fuisse praetermissuros, cum levissimas
+quasque conjecturas, imo etiam syllabas et apices hujus argumenti
+consectari videamus? At ne Johannes quidem illius epistolae auctor id
+omissurus erat, cum ad evangelii scriptionem non prius accesserit, quam
+Cerinthus et Ebio Jesum nihil praeter hominem fuisse praedicarent, ut
+Epiphanius scribit.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: At illud est argumentum maximum, Johannem ea tam perspicue
+scripsisse, ut omnem praeciperet dubitandi occasionem.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Johannes, qui<span class = "tag">1</span> caeteros evangeliorum
+scriptores ut aquila dicitur superavisse, cum<span class =
+"tag">2</span> in multis sui oblitus videtur, tum in eo maxime, quod
+Jesum antequam moreretur ita loquentem inducit<span class =
+"tag">3</span>: <i>Nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo,
+filius hominis, qui est in<span class = "tag">4</span> coelo.</i> At
+Jesus nondum in coelum ascenderat (si tamen ascendit), cum ne mortuus
+quidem esset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quidem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tamen</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Joh. 3,&nbsp;13.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>de</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Optimus quisque theologus<span class = "tag">1</span> sic
+interpretatur, ut utrique naturae simul tribuat, quod neutri seorsim
+conveniret. Alii duplicem ascensum fingunt, unum visibilem, alterum
+invisibilem, de quo agitur hoc loco.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Calvinus in harmon.</div>
+
+<p>
+TORALBA: At neque ascensus in coelum Deo convenit, neque homini.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Utrique naturae convenit, quod seorsim alteri congruere non
+potest. Atque haec solutio latissime patet ad mirabiles Christi
+actiones, quae nec in hominem solum nec in Deum solum convenire
+possunt.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Idem Johannes Jesum ita loquentem inducit<span class =
+"tag">1</span>: <i>Si testimonium perhibeo<span class = "tag">2</span>
+de me, testimonium meum non est verum.</i> Alibi<span class =
+"tag">3</span> tamen plane contrarium affirmat: <i>Dum si
+testimonium</i>, inquit, <i>perhibeo de me ipso, testimonium meum est
+verum, quia scio, unde veni.</i> Item de Christo scribens<span class =
+"tag">4</span>: <i>Mea doctrina non est mea, sed ejus, qui misit me.</i>
+Cur suam appellat, si alterius est? Nam in eo ipso omnem deitatem<span
+class = "tag">5</span> a se abjecisse videtur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Joh. 8,&nbsp;14.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>perhiberem</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Joh. 5,&nbsp;31.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Joh. 7,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>divinitatem</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Alia fuit oratio Christi ad apostolos, alia fuit ad Scribas et
+Pharisaeos, qui sua dicta criminari consueverant, apud quos nihil aliud
+se quam hominem, i.e, phrasi Hebraea et Graeca <span title =
+"Greek: ton huion tou anthrôpou">τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου</span>
+profitetur,
+<span class="pagenum">230</span>
+at in coetu apostolonim aperte se Dei filium esse et ab eo venisse
+affirmavit.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Idem Johannes<span class = "tag">1</span>: <i>Is super quem
+videtis spiritum descendere, is est baptisatus a spiritu sancto.</i> At
+Matthaeus bene ac<span class = "tag">2</span> penitus Jesum Johanni
+Baptistae fuisse cognitum scribit his verbis<span class =
+"tag">3</span>: <i>Quin potius abs te baptizari debeo.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Joh. 1,&nbsp;33.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest alibi; loco verborum <i>bene penitus</i> alii
+legunt: <i>ante</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Matth. 3, 14.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Cognitus quidem erat Jesus ut propheta, non autem ut
+aeternus Dei filius, quia nondum audita Dei vox erat: <i>Tu es filius
+meus dilectus.</i></p>
+
+<p>
+SALOMO: Sed quoniam utriusque<span class = "tag">1</span> Johannis
+mentio incidit, jure mirantur<span class = "tag">2</span> etiam theologi
+christiani, quamobrem Lucas introduxerit Elisabetham colloquentem cum
+Maria, quasi<span class = "tag">3</span> foetum, quem utero gestabat,
+senserit eodem visitationis illius momento, cum tamen ante visitationem
+natus esset Johannes? Hanc absurditatem ut Graeci declinarent,
+visitationis illius diem fastis exemerunt, sed eo die festum colunt
+venerandae vestis Mariae virginis, in plachernis<span class =
+"tag">4</span> Syri vero et Graecos et Latinos aberrare praedicant ac
+propterea visitationis festum diebus septem ante Johannis Baptistae et
+hujus ante Christi natalem diebus septem collcoarunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>utrinque</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>merentur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>sicut</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>glachemis</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Quasi vero dies feriarum, quas colimus, nondum institutos tam
+curiose veteres consectarentur!</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Gravius illud est, quod Johannes scribit<span class =
+"tag">1</span>, Christum prius afflavisse apostolos spiritu sancto, quam
+ascenderet in coelum, qui tamen obtestatur, spiritum non<span class =
+"tag">2</span> venturum, nisi abiret ad patrem<span class =
+"tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Joh. 20,&nbsp;22.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Loco duorum horum verborum alibi legitur: <i>non
+prius</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Joh. cap. 14 et 15.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Hoc ita scriptum est, ut intelligamus spiritum a patre et
+filio prodire<span class = "tag">1</span>, contra Graecorum
+opinionem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>procedere</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Solutiones istas non moror, sed miror apostolos toties ac tam
+saepe labi, cum prophetas testes arcessere consueverunt, ut cum
+Matthaeus scribit, Christum triginta nuramis argenteis divenditum
+fuisse<span class = "tag">1</span>, ut prophetia Jeremiae<span class =
+"tag">2</span> impleretur: <i>Appretiaverunt</i>, inquit, <i>pretium
+meum triginta argenteis</i>, quae verba nec apud Jeremiam, nec apud
+ulles scriptores veteris instrumenti reperiuntur. Item, ut Messiam
+Deum<span class = "tag">3</span> de ligno suspensum iri docerent, illud
+ex psalmis corripuerunt<span class = "tag">4</span>: <i>Dicite in
+gentibus, regnavit a ligno Deus</i>, ut quidem Justinus Martyr,
+Lactantius, Augustinus, Cassiodorus, Theodulphus, alii aliorum errorem
+secuti scripserunt, quae verba „a ligno“ Ebraeis, Chaldaicis, Graecis ac
+Latinis interpretationibus veterum deesse videmus, non modo in
+libris<span class = "tag">5</span> psalmorum,
+<span class="pagenum">231</span>
+verum etiam in libris Paraleipomenon. Sic enim Ebraica legimus: <span
+title = "Hebrew: imru vagoyim Yehovah malakh">אִמְרוּ בַגוֹיִם יְהוָֹה
+מָלָךּ</span>, quae LXXII sic reddunt: <span title =
+"Greek: eipate en tois ethnesin, hoti kurios ebasileuse">εἴπατε
+ἐν τοῖς ἔθνεσιν, ὅτι κύριος ἐβασίλευσε</span>,
+i.e. dicite in gentibus, Deus regnavit. Jam
+vero miracula stupenda sunt a Johanne<span class = "tag">6</span>
+descripta, quae a reliquis praetermitti capitale videri possit, ut cum
+milites praetoriani Jesum comprehendere conarentur, sola illius voce
+perterritos ac retrolapsos corruisse. Item Lazari resurrectionem tam
+stupendam solius Johannis<span class = "tag">7</span> testimonio niti
+videmus, cum caeteri levissimas etiam febrium curationes denotarint.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 27,&nbsp;9.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Non Jeremiae, sed potius Zach. 11,&nbsp;13.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ducem</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Ps. 96 (95), 3&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>libro</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Joh.&nbsp;16.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Joh. 11.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Nec ab omnibus omnia scribi potuerunt, cum nec omnes
+evangeliographi rebus gestis adesse, nec si affuissent scriptis omnia
+complecti, nec si omnia scriptis mandarent, mundus ea capere potuisset,
+ut Johannes ipse scribit, sed ea quae ab aliis vel omissa, vel obscurius
+dicta erant, recognovit, cum postremus omnium ad scribendum accesserit
+et ab ipsa deitate Christi auspicatus fuerit eo tempore, quo Cerinthus
+et Ebio <span title = "Greek: Christon einai philon anthrôpou">Χριστὸν
+εἶναι φίλον ἄνθρωπου</span> praedicarent: Tum, inquit Epiphanius,
+Johannes coepit <span title =
+"Greek: euangelizesthai">εὐαγγελίζεσθαι</span>.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Non capio, quae deitas in Christo esse potuerit, nam si post
+baptismum spiritu sancto afflari coepit, ut quidem Lucas<span class =
+"tag">1</span> asseruit, quonam modo a daemonibus agitatus est, ut modo
+supra pinnaculum templi, mox in montem altissimum subvectus sit?
+Consimile est illud, quod Johannes tradit, Judam apostolum accepto
+Christi corpore in coena, eodem momento a cacodaemonibus correptum
+fuisse<span class = "tag">2</span>. At in eodem homine bonus et malus
+daemon simul stare non potuit. Nam cum Saul a Samuele rex est initiatus
+et unctus, ab angelo beari et afflari coepit. Et postquam Dei jussa
+sprevisset, desertus ab angelo coepit a cacodaemone agitari<span class =
+"tag">3</span>. Jam vero cur tantum anno trigesimo Christus coepit
+afflari spiritu sancto? Nam ex eo planum est, antea spiritu sancto
+caruisse, quem tamen Deum fuisse affirmant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Luc. 4,&nbsp;36.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Joh. 13,&nbsp;17.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;1 Sam. 12. 14.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Utrumque stare potest, simul a bono daemone eundem agitari
+posse<span class = "tag">1</span> et cacodaemonem eundem exerceri<span
+class = "tag">2</span> posse. Argumento sit, quod Jobus, mortalium
+integerrimus, cum a malo genio torqueretur, non propterea tamen a bono
+genio desertus, sed ad breve tempus facta est potestas ejus vexandi
+Satanae, principi mundi hujus, ut probaretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>fuisse</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>excoecari</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quid divina potestate alienius, quam Deum agitari a daemone?
+Quid item absurdius aut capitalius, quam appellare Satanam principem
+mundi hujus, ut Jesus loquutus<span class = "tag">1</span>, vel aëris
+hujus, ut Paulus<span class = "tag">2</span> scribit. Hic enim
+Manichaeorum perniciosissimus<span class = "tag">3</span> error, qui
+Satanam rerum elementarium et corporum principem efficere tentarunt.
+Angeli quidem
+<span class="pagenum">232</span>
+provinciarum principes ac urbium custodes et praefecti dicuntur in
+scriptura sacra<span class = "tag">4</span>, Satan<span class =
+"tag">5</span> vero carnifex eorum et minister.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Joh. 14, 30. 16,&nbsp;33.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ephes. 6,&nbsp;11.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>perniciosus</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Dan. X.,&nbsp;12.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>Satanas</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Quando spiritum sancturu legimus Christum afflavisse post
+baptismum, non eo pertinet, ut eum<span class = "tag">1</span> antea
+ipso caruisse putemus, cum ipse Deus esset, sed quia tum maxime virtus
+divina, quae antea humanitatis specie contenta delituerat, foras prodire
+coepit et actionibus plane divinis implicari.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>illum</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Si spiritu sancto ita caruisset, ut putatur, cur his verbis
+uteretur: <i>Spiritus sanctus, cum venerit, docebit vos omnia</i><span
+class = "tag">1</span>? Ex quo<span class = "tag">2</span> intelligitur,
+ea quae spiritui sancto nota erant, illi fuisse igota, aut ea
+noluisse<span class = "tag">3</span> aut non potuisse carissimos
+discipulos docere, quae in Deum nullo modo convenire possunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Joh. 14,&nbsp;26.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>eo</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>non voluisse</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: At in eo ipso Christi deitas elucet, qui tametsi apostolos
+summa caritate complecteretur, eaque<span class = "tag">1</span>
+doceret, quae pro illorum captu percipi poterant; arcana tamen diviniora
+ac sublimiora, nisi Deus illos spiritu suo afflavisset, non magis
+intelligi<span class = "tag">2</span>, quam colores sine luce videri
+potuissent. Hoc igitur beneficium distulit post suam in coelum
+ascensionem. Atque illud est, quod rex Salomo eleganti allegoria fingit
+de amica interpellante Amasium, i.e. de mente sapientiae avidissima:
+<i>Trahe me</i>, inquit<span class = "tag">3</span>, <i>post te et
+curremus.</i> Ita Christus non obscure aut ambigue, sed aperte dixit:
+<i>Nemo venit ad me, nisi pater traxerit illum.</i><span class =
+"tag">4</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>eosque</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>intelligere ... videre</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Cant. 1,&nbsp;3.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Joh. VI., 44.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Nisi evangelia magna vi distorqueantur, negari nou potest,
+Christum multa ignorasse: <i>Diem</i>, inquit ille<span class =
+"tag">1</span>, <i>et horam judicii, ne angeli quidem sciunt, sed pater
+ipse solus</i>, ac propterea spiritum Christi diviniorem coelitus
+evocandum fuisse. Si Jesus erat ipsissima patris aeterni sapientia, qui
+fleri potuit, ut aliquid ignoraret, cum ignorationem theologi ab
+originis sordibus ac peccatis derivari putent?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 24, 36.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Haec ambiguitas bifariam dilui potest<span class =
+"tag">1</span>, scilicet filium nescivisse judicii diem, ut evulgaret:
+aliud enim est nescire negative, aliud ignorare privative, ut
+scholasticis verbis utamur, vel quatenus homo nescivit, non quatenus
+Deus. Quo pertinent illa<span class = "tag">2</span>: <i>Proficiebat
+aetate ac sapientia.</i> Item<span class = "tag">3</span> didicit per
+ea, quae passus est, quae ad mentem humanam referuntur. Neque tamen
+Ambrosii sententia probatur, qua secundum carnem scientia et sapientia
+impleri coepisse scribit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Cyrill. l. 9. Thess. cap.&nbsp;IV.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Luc. 2,&nbsp;44.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Hebr. 13.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Fames, sitis, dolor, tristitia, metus, formido, consternatio,
+quibus Christus conflictabatur, corpori et animae inferiori communia
+sunt, quae tametsi aliena a sapienti a forti viro dicantur, humana tamen
+esse<span class = "tag">1</span>
+<span class="pagenum">233</span>
+fatemur, quia corporis contagionem quandam cum anima inferiore
+significant. Sed scientia, prudentia, sapientia mentis solius propria
+sunt, quae mens, si divinitati conjuncta fuit, nihil potuit ignorare,
+tametsi affectiones humanas illi tribuunt, ejusmodi, ut nullum nisi
+voluntarium fuerit perpessus, quod quidem si verum esset, quorsum
+diceret: <i>Anima mea turbata est?</i><span class = "tag">2</span> Cur
+item in horto supplicia deprecanti sudores sanguinis aqua despersi<span
+class = "tag">3</span> diffluerent? cur in haec verba prorumperet<span
+class = "tag">4</span>: <i>Pater! si fieri potest?</i> An illa Dei vox
+est? num potius hominis dolore et desperatione fracti? Quid extrema illa
+declamatio<span class = "tag">5</span>: <i>Deus meus, Deus meus, ut quid
+dereliquisti me?</i> Nonne<span class = "tag">6</span> satis significant
+hominis abjectissimi vocem et alium a se Deum confitentis?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ei</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Matth. 26, 38&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>respersi</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>erumperet</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Matth. 27,&nbsp;46.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>Num</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Cum Zeno Eleates et Anaxarchus<span class = "tag">1</span>,
+variis uterque temporibus, in mortario malleis ferreis tyrannorum jussu
+tunderentur, magno ac forti animo dolores acerbissimos pertulerunt,
+atque etiam verborum<span class = "tag">2</span> majestate crudelitates
+omnes aspernati superaverunt. Quis igitur Christum, quem totius<span
+class = "tag">3</span> divinae sapientiae fontem appellant, tam abjecti
+et fracti animi fuisse arbitratur?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Diog. Laertius in vitis philosophorum.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>magnanimitate</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>toties</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Memorabilis est historia septem fratrum Ebraeorum apud Josephum
+<span title = "Greek: peri autokratoros logismou">περὶ αὐτοκράτορος
+λογιςμοῦ</span><span class = "tag">1</span>, qui Antiochi crudelissimi
+tyranni jussu laceratis artubus cum flammis torquerentur, ne porcorum
+esu contaminati legem divinam violarent, non lacrymas, non suspiria ex
+intimo pectore duxisse aut vultum mutasse feruntur, sed invictum animi
+robur adversus omnia tormenta prae se tulisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> 4 Maccab. 7, 6 sqq. (cf. Euseb. hist. eccles. 3, 10).
+[N.]</div>
+
+<p>
+TORALBA: Fuit igitur in Christo metus futurae mortis necessarius, aut
+non fuit metus, quia fingit metuere, qui volens metuit. Si non fuit metu
+mortis perterritus, cum tanto ardore et impetu exclamaret, certe metum
+simulavit, cum esset in ejus potestate, non metuere, non angi, non
+dolere, non mori, non cruciari et simulatione quadam inanes illas
+rogationes effudit, ut pater eum crudelissimo supplicio<span class =
+"tag">1</span> liberaret, cum nihil pateretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>cruciatu</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Non simulatione fictus, sed erat verus<span class =
+"tag">1</span> metus, verus cruciatus, verus dolor, vera mors, alioquin
+tot loca scripturae de acerbissimis Christi doloribus, morte, cruciatu
+pro generis humani salute falsa fuisse fateremur, quasi nihil hominis
+habuisset Christus, si tum nihil pateretur: <i>Sed tamen oblatus
+est</i>, inquit David, <i>quia voluit.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>vere</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: In eo tantum quaestio vertitur, an vero metu conflictaretur, an
+omnino metu vacaret? Metu caruisse putant plerique. Sic enim Paulus<span
+class = "tag">1</span>: <i>Cum in diebus carnis suae precationes et
+supplicia omnes funderet ad<span class = "tag">2</span> illum, qui a
+morte servare poterat, cum clamore</i>
+<span class="pagenum">234</span>
+<i>valido et lacrymis, exauditus est a metu</i>. Sic enim illa verba;
+<span title = "Greek: apo eulabeias">ἀπὸ εὐλαβείας</span>
+interpretantur<span class = "tag">3</span>, ex Ebraica phrasi<span class
+= "tag">4</span> et praepositione <span title =
+"Hebrew: min">מִן</span>. Est enim epistola hebraice primum scripta.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ebr. V, 7&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>apud</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Beza in cap. V ad Ebraeos.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>voce</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Certe cruciatum deprecabatur et mortem his verbis<span class =
+"tag">1</span>: <i>Si fieri potest, transeat a me calix iste</i>, i.e.
+cruciatus et mors ipsa cruciatum secuta. Si est exauditus, sine cruciatu
+et morte supplicium evasit, si dolorem sentit ac mortem, non est
+exauditus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 26, 39.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ismaëlitae exauditum fuisse constanter affirmant ac Dei
+bonitate hostium manibus ereptum, ex Alcorani Azora secunda, Simeonem
+vero quendam cruci affixum. In qua sententia legimus Hilarium<span class
+= "tag">1</span>, Simeonem magum, Celsum, Marcionem, qui fatentur quidem
+cruci affixum, nullos tamen pertulisse dolores. <i>Habuit Christus</i>,
+inquit Hilarius, <i>ad patiendum corpus idoneum, sed non ad dolendum, ut
+telum, ignem et aquam penetrans.</i> At neque Christiani, neque
+Ismaëlitae Christum probant habuisse corpus <span title =
+"Greek: alloeides kai phantastikon">ἀλλοειδὲς<span class =
+"tag">2</span> καὶ φανταστικὸν</span>, neque enim verus homo fuisset,
+si spectri corpus impatibile ei fuisset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Lib. 1 et 10 de trinitate. Epiphan. contra haereses.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;In codicibus false: <span title =
+"Greek: augoeides">αὐγοειδές</span>.</div>
+
+<p>
+FREDERICUS: Illud quidem est Mahummedis teterrimi perniciosissimum
+figmentum, scilicet Christum supplicio mortis ereptum, ne homines in
+Christi veri Dei ac hominis morte salutari fiduciam ac spem collocarent.
+Oporteret enim omnia omnium<span class = "tag">1</span> sanctorum
+scripta una littera inducere. <i>Mortuus est</i>, inquit Paulus<span
+class = "tag">2</span>, <i>propter scelera nostra et resurrexit propter
+justificationem nostram.</i> Mortalem fuisse quis ambigere potest, qui
+hominem fuisse fateatur? At enim resurgens verum corpus recepit. Itaque
+tum apostolis se contuendum praebens, ut verum corpus esse doceret:
+<i>Spiritus</i>, inquit<span class = "tag">3</span>, <i>carnem et ossa
+non habet, contrectate, videte loca clavorum et vulnerum
+cicatrices.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest alibi.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Rom. V, 6.&nbsp;8.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Luc. XXIV, 39.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Celsus is, qui septem libros contra<span class =
+"tag">1</span> Christianos effudit<span class = "tag">2</span>, Christi
+resurrectionem plane similem dicebat resurrectioni Cleomedis Astypalaei,
+quem ex Apollinis oraculo resurrexisse veteres scripserunt, nec postea
+in sepuloro repertum. Idem Celsus<span class = "tag">3</span> valde
+absurdum sibi videri scribit, quod unius meretricis testimonio
+resurrexisse credatur is, qui pridie populis spectantibus in cruce
+mortuus erat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>adversus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Origenes l. 3 contra Celsum.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Orig. c. Celsum. Lib. III.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Celsum Epicureum fuisse constat; nulla autem est pietatis
+nota melior, quam ab Epicureis irrideri.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Si ex utero Christus conclusa vulva prodiit in lucem, ut omnes
+Christiani fatentur, si adversariis illum lapidare cupientibus
+disparuit, ut est apud Johannem capite octavo, si aedibus conclusis in
+coetu discipulorum
+<span class="pagenum">235</span>
+visus est<span class = "tag">1</span> ac saepius hominum obtutum ut
+Gyges effugit, si maria sicco pede calcavit, profecto spectrum fuisse
+aut inane corpus habuisse fatendum est, quia verum corpus sive osseum
+sive aëreum nullam penetrationem admittit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Marc. 16. Luc. 14. Joh. 21.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Demus illud, corpora corporum nullam penetrationem pati, videmus
+tamen angelos veris corporibus assumtis, imo et sortilegos transvectos
+saepius apparuisse ac disparuisse, saepe quoque aquis subvectos nullis
+voraginibus immergi potuisse, ut judicibus omnibus compertum est, eos
+tamen veris corporibus indutos constat. Ita quoque Jesum verum corpus
+habuisse et cruciatus acerbissimos ipsiusque mortis duritatem cum dolore
+pertulisse confitendum est. Sed illud me angit, cur mortis et supplicii
+veniam tam ardenti supplicatione flagitaret is, qui si Deus esset, nullo
+negotio a se impetrare potuisset?</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Ut omnes intelligerent, Christum non modo Deum verum, sed<span
+class = "tag">1</span> etiam hominem verum esse, nec utramque naturam in
+eo fuisse confusam.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>verum</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ismaëlitae constanter negant, Christum deitatem sibi
+arrogavisse. <i>Nec rapinam</i>, inquit Paulus<span class =
+"tag">1</span>, <i>arbitratus se esse aequalem Deo.</i> Atque ejus rei
+sempiterna testimonia in evangeliis exstare videmus. Cum enim quidam
+Christum compellaret his verbis<span class = "tag">2</span>: <i>Magister
+bone!</i> Tum ille: <i>Cur me</i>, inquit, <i>dicis bonum, cum nemo
+bonus sit nisi unus Deus?</i> Hic non modo deitatem procul a se rejecit,
+verum<span class = "tag">3</span> etiam peccatorem se confitetur. Item,
+cum rogaretur, cur se Dei filium appellaret, reposuit illud<span class =
+"tag">4</span>: <i>Nonne scriptum est: Ego dixi, Dii estis et filii
+excelsi omnes?</i> Item illud: <i>Vado ad patrem meum et ad patrem
+vestrum.</i> Nec satis habuit, se cum caeteris hominibus eadem originis
+societate conjugare, verum etiam cum caeteris Deum unum agnoscere omnium
+communem, nec modo illud, sed etiam sui reditus causam subjiciens.
+<i>Quia pater</i>, inquit<span class = "tag">5</span>, <i>major me
+est.</i> Quo loco Tertullianus contra Praxeam: Pater, inquit, alius est
+a filio quia major. Item illud<span class = "tag">6</span>: <i>Haec est
+vita aeterna, ut cognoscant, te unum Deum verum et quem misisti, Jesum
+Christum.</i> Hic omnem omnino divinitatem exuit, ut acutissimis<span
+class = "tag">7</span> quibusque<span class = "tag">8</span> theologis
+placet. Item<span class = "tag">9</span>: <i>Qui in me credit, non in me
+credit, sed in eum, qui misit me.</i> Item: <i>Pater, in manus tuas
+commendo spiritum meum.</i> Item: <i>Pater, quia hoc abscondidisti
+sapientibus</i><span class = "tag">10</span>. Paulus vero locis omnibus
+Christum appellat dominum, sed a Dei appellatione semper segregans:
+<i>Benedictus</i>, inquit,<span class = "tag">11</span> <i>Deus domini
+nostri Jesu Christi</i>, et cum de
+<span class="pagenum">236</span>
+Christo multa scripsisset ad Timotheum, subjicit haec verba adversante
+particula<span class = "tag">12</span>: <i>Regi autem seculorum
+immortali, invisibili, soli Deo honor et gloria!</i> Item: <i>Unus est
+dominus, unum baptisma, una fides, unus Deus</i><span class =
+"tag">13</span>. Item appellat Christum imaginem Dei<span class =
+"tag">14</span>, ut Moses initio libri originum hominem ad imaginem Dei
+conditum scribit: res autem ab imagine tota natura differt. Item<span
+class = "tag">15</span>: <i>Deus autem pacis, qui reduxit a mortuis
+dominum nostrum Jesum Christum.</i> Item<span class = "tag">16</span>:
+<i>Gratia in vobis<span class = "tag">17</span> augeatur per agnitionem
+Dei et Jesu domini nostri. Item<span class = "tag">18</span>: Unus est
+Deus, ex quo omnia, et unus Christus, per quem omnia.</i> Item<span
+class = "tag">19</span>: <i>Sciat omnis ecclesia, quod Christum hunc
+Jesum facit Deus.</i> Item: <i>Qui custodiunt mandata Dei et fidem
+Jesu</i><span class = "tag">20</span>. Vox autem domini nihil aliud
+Ebraeis quam doctorem<span class = "tag">21</span>, paedagogum ac
+magistrum significat. Itaque Lucianus<span class = "tag">22</span>,
+Christianam religionem professus, Christum <span title =
+"Greek: megan sophistên">μέγαν σοφιστὴν</span> honoris causa vocat,
+ut Plato Protagoram.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Phil. II,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Marc. X, 17. Lucae XVIII,&nbsp;18.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>veram</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Joh. 10, 34&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Joh. 14,&nbsp;28.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Joh. XVII,&nbsp;3.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Calvinus; Cap. XX&nbsp;Joh.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>quibusdam</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Joh. 12,&nbsp;44.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Matth. 11,&nbsp;27.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;2 Cor. 1,&nbsp;3.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Timoth. 6, 15&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Eph. 4,&nbsp;5.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Col. 1,&nbsp;15.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;1 Petri 1,&nbsp;2.&nbsp;
+<b>16.</b>&nbsp;2 Petri 3,&nbsp;18.&nbsp;
+<b>17.</b>&nbsp;Alibi: <i>nobis</i>.&nbsp;
+<b>18.</b>&nbsp;1 Corinth. 8,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>19.</b>&nbsp;Ephes. 3,&nbsp;10.&nbsp;
+<b>20.</b>&nbsp;Apocal. 14,&nbsp;12.&nbsp;
+<b>21.</b>&nbsp;<span title = "Hebrew: rav">רַב</span>,
+<span title = "Hebrew: rabbee">רַבִּי</span>,
+<span title = "Hebrew: ravunee">רַבוּנִי</span>.&nbsp;
+<b>22.</b> In Peregrino.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Quid mirum, si Lucianus Atheorum ter<span class =
+"tag">1</span> maximus Christo, quem turpiter ac impie ejuraverat,
+deitatem eripere conatur? Qui autem Christum a Paulo<span class =
+"tag">2</span> Dominum tantum, non etiam Deum, appellari ajunt, illud
+opinor non legerunt: Ex Judaeis est Christus, quantum quidem ad carnem,
+qui est in omnibus Deus laudandus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>derisor</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Rom. 9, 3.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Haec verba antiquis exemplaribus defuisse testantur Cyrilli et
+Epiphanii scripta, ut illud: Petra autem erat Christus; et infinita
+prope loca, quorum partem maximam Epiphanius denotavit. Sed qui fieri
+posset, ut qui sit Deus, alteri sapientiam, sanctitatem acceptam ferat:
+<i>Pater</i>, inquit, <i>clarifica filium!</i><span class =
+"tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. XX. Marc. X. Joh. V.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Bona fide, Octavi, caetera subjungere oportet: clarifica
+filium claritate, quam habuit prius quam mundus hic fieret! Quis autem
+exstitit prius quam mundus hic fieret, nisi Deus ipse? Hoc igitur loco
+superiora facile diluuntur, quae tamen veteres ad personarum
+distinctionem traxerunt.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Sed juniores theologi veteram dicta refutant, cujusmodi est
+illud: principium qui et loquor vobis; quod veteres ad deitatem referri
+putant oportere. Et illa Jesaiae verba: <i>generationem ejus quis
+enarrabit?</i><span class = "tag">1</span> Quae veteres ad deitatem
+pertinere tradunt. Apertioribus, inquit Calvinus<span class =
+"tag">2</span>, scripturae locis contentos esse oportuit, ne se Judaeis
+deridendos praeberent. Exceptio enim erat in promtu, prophetam de
+Christo non cogitasse. Idem, quod Petri concionem refellit, qui haec
+verba<span class = "tag">3</span>:
+<span class="pagenum">237</span>
+<i>Excitabit Deus vobis prophetam de fratribus vestris, mei similem,
+ipsum audite</i>, ad Christum pertinere diceret, qui cum Petrus
+Christum. Mosi similem fuisse praedicat, illi eripit deitatem.
+Muhammedes vero legislator Deum ita loquentem inducit, Azora tertia: O
+Jesu Mariae fili, tu persuades hominibus, ut Dei loco te matremque tuam
+Deos habeant ac venerentur. Ad haec Jesus ita respondit: Absit a me,
+Deum esse mentiar, tu scis, me hominibus semper suasisse, ut te Deum
+meum et suum adorent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Jesaiae cap. 53,&nbsp;8.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Calvinus in Joh. 5 et&nbsp;8.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deuteron. 18, 15. Act. 3, 23.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Aliud est, eripere Christo deitatem, aliud negare, Christum
+se pro Deo gessisse. Publice quidem Dei appellationem rejecit, apud suos
+autem quis et qualis esset aperte declaravit, sic tamen ut divinae
+illius majestatis decus humana imbecillitate ac specie vetaret. Sed cum
+multa de Christi deitate occurrant, tum vero duo gravissima ipsius Dei
+patris de coelo testificantis oracula exstant<span class =
+"tag">1</span>: <i>Hic est filius meus dilectus, in quo mihi complacuit,
+ipsum audite!</i> Item illud<span class = "tag">2</span>: <i>Et
+clarificavi et clarificabo.</i> Item illud Thomae clara voce
+confitentis<span class = "tag">3</span>: <i>Dominus meus et Deus
+meus!</i> Nam utrumque in Christi persona conjunxit; quanquam testimonio
+Johannis ipsius, qui<span class = "tag">4</span> ab intimo Christi
+pectore divinam sapientiam expressit, nullum clarius esse potest. Sic
+enim<span class = "tag">5</span> auspicatur spiritus sanctus illud
+evangelium<span class = "tag">6</span>: <i>In principio erat verbum et
+verbum erat apud Deum et Deus erat verbum.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 3, 17 et 17,&nbsp;5.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Joh. 12,&nbsp;28.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Joh. 20,&nbsp;28.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Desiderantur haec octo sequentia verba in uno
+codice.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam de Christo Jesu</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Joh. 1, 1 sqq.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Tametsi ecclesia nihilo plus et certe minus apud nos ponderis
+habeat, quam apud Israëlitas, nihilominus ea quae Christiani firmissima
+putant divinitatis Christi fundamenta veteribus exemplaribus deesse
+videmus. Nam Epiphanius haec verba<span class = "tag">1</span>:
+<i>Audita est vox de coelo: tu es filius meus</i> etc., Marcionis
+archetypo deesse scribit, et illud<span class = "tag">2</span>: <i>In
+Christi morte sol obscuratus est</i>; item illud<span class =
+"tag">3</span>: <i>hodie mecum eris in paradiso</i>; item illud<span
+class = "tag">4</span>: <i>Petra erat Christus</i>; et illud: <i>finis
+legis Christus, in salutem omni credenti</i><span class =
+"tag">5</span>; item illud: <i>Quaeritis viventem, resurrexit a mortuis
+et totum resurrectionis caput</i><span class = "tag">6</span>. Item
+illud<span class = "tag">7</span>: <i>Ut sciatis, quod filius hominis
+potestatem habeat dimittendi peccata.</i> Quid, ducenta circiter loca
+commemorem, quae Marcionis exemplari defuisse Epiphanius denotavit<span
+class = "tag">8</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 3, 17. 17,&nbsp;5.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Matth. 24,&nbsp;29.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Luc. 23, 43. Caeterum desunt haec verba in uno
+codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;1 Corinth. 10, 4. (cf. Exod. 17, 6. Psalm. 78, 15 sq.
+105, 41. Jesaiae 48, 21. Sapient. 11,&nbsp;4).&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Rom. 10,&nbsp;4.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Coloss. 2,&nbsp;16.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Matth. 9,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>notavit</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Si quid a Marcione haeresiarcha detruncatum, si quid ab Arianis
+detractum, addictum, mutatum, inversum, perversum, an propterea fides
+evangelicis scriptis deroganda venit? Nam ex eo maxime Christi deitas
+colligitur, inquit Theophylactus<span class = "tag">1</span>, quod
+peccantibus ignovit, cum solius Dei sit proprium, crimen abolere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Theophilus</i>. (Theophylactus in cap. 1. Luc.
+Cypriani serm. de laps.)</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">238</span>
+SALOMO: Illud quidem assentior, atque ita Dei propium esse, ut ne
+angelis quidem tanta sit ab Immortali tributa potestas, ut Rabbi Joseph
+notavit. De omnibus autem impietatis generibus, quae multa sunt, nullum
+detestabilius est, quam homini ab homine illud ignosci, quod in Deum
+peccatur<span class = "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Psalm. 130, 4.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: At nihil saepius in sacris litteris occurrit, quam illa formula
+Christi in curatione languentium: <i>Remittuntur tibi peccata
+tua</i><span class = "tag">1</span>. Et cujus est, mundum judicare, nisi
+Dei solius proprium? At Christo mundi judicium datum esse constat. Quis
+igitur de illius deitate dubitare possit? Quae cum ita sint et cum omnia
+non modo argumenta, sed etiam argutiarum sophismata, divinis oraculis
+facillime diluantur, constanti ac stabili assensione Christi, veri Dei
+et hominis, divinitatem tot ac tam multis seculis confirmatam, sic
+teneamus oportet, ut nunquam nos a suscepta fide divelli patiamur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 9, 2.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Rectissime tu quidem, Curti, sed non satis est docuisse<span
+class = "tag">1</span>, Christum verum Deum et hominem esse, ut nobis
+persuasum est, nisi intelligamus, quae qualisque sit unio utriusque
+naturae, quod sequenti disputationi relinquitur nobis asserendum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>non satis docuisti</i>.</div>
+
+<p>
+Quibus dictis singuli, peracta solita<span class = "tag">1</span>
+gratiarum actione, discesserunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>cum solita</i>.</div>
+
+</div><!--end chapter-->
+
+<div class="chapter">
+
+<h2><a name="liber06">LIBER SEXTUS.</a></h2>
+
+<p>
+Die consequenti tardius solito convenerant, quoniam dies erat Veneris
+jejunio sancta, qua non nisi semel cibum capiebat Coronaei domus. Qui
+tametsi frugalissime viveret propter jejunium, diutius tamen aliquanto
+prandium protraxerat, ut mihi<span class = "tag">1</span> tragoediam
+coeptam perlegere licuerit ad extremum, quo Muphtes<span class =
+"tag">2</span>, maximus sacrorum antistes ac divini juris interpres, pro
+trium principum caede veniam a Deo precatus expiavit. Et cum laudatorio
+Davidis cantico simul Deo gratias egissent, ut consueverant: Vos, inquit
+CORONAEUS, lautioribus ferculis excepissem, si per leges pontificias
+carnibus vesci licuisset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>nisi</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Mystes</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">239</span>
+SENAMUS: Nunquam jucundius epulari soleo, quam jejuniorum diebus, quibus
+exquisita fercula piscium nobis apponuntur ac poenitentia scelerum
+vescimur cibis, quibus olim reges summa voluptate fruebantur i.e.
+piscibus, cum nulla prope carnium fercula principum mensis apponerentur,
+nisi quis forsan turdos aut lepusculos intulisset, aut aprum grandiorem
+delicatissimis avibus<span class = "tag">1</span> plenum, quem equum
+Trojanum et <span title = "Greek: echedôron">ἐχεδώρον</span><span class
+= "tag">2</span> appellabant<span class = "tag">3</span>. Et certe
+Augustus Caligula, ut natalia ineunte imperio magnifice celebraret,
+totum mare mediterraneum expiscari jussit, ut piscium optimorum lactes
+in urbem inveherentur ac praecipue mulli, rhombi, muraenae, siluri, qui
+mensis cum triumpho apponi solebant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius false: <i>civibus</i>, id quod sine sensu est.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <span title =
+"Greek: aschedôron">ἀσχεδῶρον</span>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Athenaeus, l. V. deipnos.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Sunt ista insanientis libidinis argumenta. Quae cum M. Cato
+Censorinus multis ante saeculis prospiceret, eam civitatem<span class =
+"tag">1</span> diutius stare posse negabat, in qua pisces bove carius
+emerentur. Nam veteres gregibus et armentis epulas parabant, iis etiam
+sacra faciebant, nulla enim fere piscium sacrificia reperiuntur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>eam aviditatem</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Antiqui ea Diis offerebant, quibus affluebant, ac potissimum
+porrigebant molas, i.e., ut scribit Homerus, ex hordeo, sale et aqua
+confectas, unde<span class = "tag">1</span> vox immolandi. Postea porcos
+caeterasque pecudes sacrificare licuit, rarius aves. Accolae maritimi,
+nautae, piscatores maximum quemque thynnum Neptuno mactabant, ut scribit
+Athenaeus, qui mullum Dianae, cytharum Apollini, phocas Mercurio, apros
+Veneri, pompilum<span class = "tag">2</span> Marti sacros fuisse
+scribit. Sed eo processit amentiae<span class = "tag">3</span> Caligula,
+ut sibi quasi Deo phasianos, rhinocerotas<span class = "tag">4</span> et
+pavones mactari juberet.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quae</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Piscem quemdam maritimum, quem alibi appellant nautilum.
+Plinii hist. natur. 32, 54. 9, 20 et&nbsp;47.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>dementiae</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;In codicibus: <i>phaerincopteros</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si praestantissimum immortali Deo quoque gratissimum, et quo
+praestantius, eo gratius est donum. Profecto nihil piscium sacrificio
+inter animantia<span class = "tag">1</span> gratius debet videri, si
+puritatem sive<span class = "tag">2</span> sanctitatem animantis illius,
+seu morbis omnibus vacua corpora sive vitae diuturnitatem spectes, qua
+caeteris longe praestare mihi videtur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addit alius codex: <i>bruta</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi:&nbsp;i.e.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ego quidem pisces caeteris animantibus puriores esse duco,
+tum quia in elemento purissimo vivunt, tum etiam quod maris puritate
+sordes omnes non modo corporum, sed etiam animorum elui atque expiari
+putantur. Sed quod vitam terrestribus diuturniorem aquatilia ducant, vix
+est, ut mihi persuaderi possit, cum Elephantos centum annos supra
+viginti vivere consuesse proditum sit de Juba rege, rerum naturalium
+acerrimo venatore.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Immo vero Apollonius Tyanaeus elephantum in India vidit, ut
+est apud Philostratum<span class = "tag">1</span>, qui ab Alexandro
+Magno ad sua
+<span class="pagenum">240</span>
+usque tempora vitae trecentos annos superarat<span class =
+"tag">2</span>. Quod Aristotelis opinioni quodammodo congruit; is enim
+tradit, nullum animal homine vivacius esse post elephantum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Lib. 7, in vita Apollonii Tyanaei.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>superabat</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Certe vivacissimum esse animalium hominem, ex sacris
+litteris constat, scilicet primos illos humani generis creatores
+nongentos amplius annos vixisse ac nonnullos proxime ad annum millesimum
+accessisse.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Quid est igitur, quam ob rem diuturna vita tam brevi
+curriculo<span class = "tag">1</span> conclusa sit, ut etiamnum
+Moses<span class = "tag">2</span>, qui libros originum et vitas
+diuturniores litteris mandavit, conqueratur, hominem robustiorum vitam
+vix ac ne vix quidem octogesimum annum superare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>circulo</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ps. 90, qui est Mosi tributus.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS<span class = "tag">1</span>: Scio plerisque Epicuraeis<span
+class = "tag">2</span> libros originum incredibiles videri et ea
+potissimum, quae de hominum diuturna vita prodita fuere. At Josephus,
+antiquitatum interpres optimus<span class = "tag">3</span>, ut ea, quae
+Moses scripserat, confirmaret, duodecim historias ab omnibus fere
+populis summae antiquitatis ac auctoritatis testes arcessere non
+dubitavit, scilicet Berosum Chaldaeum, Mochum, Hestiaeum, Hieronymum
+Aegyptium, Nicolaum Damascenum, Homerum, Hesiodum, Hecataeum,
+Hellanicum, Ephorum, Theopompum, Acesilaum<span class = "tag">4</span>,
+Xenophontem, qui homines aliquot non modo quadringentos et sexcentos
+annos, sed et nongentos excessisse prodiderunt. Quin etiam majorum<span
+class = "tag">5</span> nostrorum aetate historicis nobilitatus est
+Miles, qui quod annos 369 explevisset, Johannes de Temporibus
+usurpatur<span class = "tag">6</span>. At nostra aetate, i.e. 1519,
+Franciscus Aluaresius<span class = "tag">7</span> in Aethiopicis
+scripsit, Marcum Abnuam<span class = "tag">8</span> pontificem maximum
+Abyssiniorum, anno centesimo quinquagesimo aetatis nondum senium prae se
+tulisse. Ex quo intelligitur, eos aberrare, qui longissimam hominis
+vitam post aquarum eluviones centum ac viginti circumscriptam fuisse
+putant, cum id tempus<span class = "tag">9</span> hominum generi ad
+poenitentiam ante diluvia Dei concessu data esset<span class =
+"tag">10</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: SALOMO.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Epicuraeorum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Antiq. lib. IV.,&nbsp;5.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Acasiceum</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>majori</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>vocatur</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>Mauretius</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>Albanum</i>, vel: <i>Atanam</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>id</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Genes. 6, 3&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Illud philosophis constat inter ipsos, non modo certum vitae
+tempus omni animantium generi ab ipso conditore circumscriptum fuisse,
+verum etiam singulorum hominum annos, menses, dies, horas, momenta
+definita esse<span class = "tag">1</span>, quae tum virtutibus augeri,
+tum etiam flagitiis circumcidi sacra oracula declarant, sive in hoc
+cadaveris gurgustio, sive cadaveribus erepti. Sic tamen interpretor, ut
+hominis spirantis vita non excedat annos 969, quoniam Methusala is, qui
+vitam mortalium omnium longissime protraxit, non diutius vixit<span
+class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deuter. 6. 3. Regum 3. Josuae 14. 21. 29. Psalm. 14. 60. 72 et
+108. Proverb. 6. 15.&nbsp;28.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ulterius non vixerit</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Vitam hanc diuturnam non naturae vi, sed procuratione
+<span class="pagenum">241</span>
+divina primis hominibus tributam fuisse existimo, ad artes et scientias
+constituendas ac praesertim ad coelestium motuum cognitionem.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Principio quidem ad generis humani propagationem potius, quam
+ad scientiarum et artium investigationem, hominibus vitam diuturnam
+opinor fuisse concessam, postea vero, cum<span class = "tag">1</span>
+longe lateque dissipatum est hominum genus, vita brevius contracta est,
+alioqui terrarum orbis, quantus est, populorum vim capere nullo modo
+potuisset. Sic autem natura comparatum est, ut frequentissimi sint
+partus eorum animantium, quorum vita brevior est, et rari foetus eorum,
+quibus vita fruenda diutius conceditur. Videmus enim biennio vitam
+polyporum definiri, quo genere piscium est nullum foecundius. Item
+lepores, quorum vita septimo anno circumscribitur, terrestrium omnium
+foecundissimi sunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quam</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Haec partim vera, partim in conjectura posita sunt. Neque enim,
+opinor, foecunditas leporibus aut polypis tanta<span class =
+"tag">1</span> tributa est, quod illis breve curriculum vitae
+concederetur, sed summa Dei procuratione, ut alteri voracium
+piscium<span class = "tag">2</span> alimentis<span class =
+"tag">3</span>, alteri terrestrium belluarum et hominum venationi et
+pabulo sufficerent. Foecunditatem enim et profusionem seminis sequitur
+vitae brevitas. Rapaces autem alites ac belluas terrestres ac
+maritimas<span class = "tag">4</span> infoecundas esse videmus, quae
+tamen caeteras vitae diuturnitate vincunt, maxime tamen aquatiles, neque
+enim immanis illa balaenarum [ac justi ceti]<span class = "tag">5</span>
+vastitas, quae interdum est octo jugerum, usque eo excresceret, nisi
+plurium seculorum spatio. Nam Juba Rex in commentariis ad Augustum
+scribit<span class = "tag">6</span>, balaenam captam tantae
+magnitudinis, ut trecentos pedes latitudinis et sexcentos longitudinis
+haberet. Nullum autem longaevae vitae<span class = "tag">7</span>
+argumentum majus est, quam quod pisces nullis omnino morbis
+corripiantur, praesertim marini.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ita</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>avium</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>alimento</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>marinas</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Desunt haec verba in uno codice; alii legunt: <i>ac
+mysticeti</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Relatum apud Plinium ex Jubae commentariis l. 32,
+1 et 9,&nbsp;3.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>longitudinis vitae</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Certe quidem Fridericus II. imperator Germanus piscem Lucium
+in lacum Helpruntium<span class = "tag">1</span> injici curavit<span
+class = "tag">2</span>, innexo prius branchiis annulo aetatis indice,
+qui captus est anno 1497, i.e. anno post 267, quam in lacum justa
+magnitudine injectus erat, ea<span class = "tag">3</span> tamen
+vivacissimum constabat ac diutius victurum, nisi violenta morte
+praereptus esset<span class = "tag">4</span>. Ac nostra aetate Cyprini
+ab avorum memoria usque ad nepotes centum viginti annos amplius
+superarunt. Ut omittam, quod Seneca<span class = "tag">5</span> scribit,
+piscem Apolliona<span class = "tag">6</span> anno sexagesimo postquam in
+piscinam grandis illatus fuerat exspirasse, duobus ejusdem aetatis
+superstitibus. Ex quo intelligitur<span class = "tag">7</span>, belluas
+marinas in aqua salsa puriore et salubriore largissimam omnium
+animantium
+<span class="pagenum">242</span>
+vitam protrahere. Nec invitus ab Aristotelis<span class = "tag">8</span>
+et Theophrasti opinione discedam, quippe qui scripserunt, aquatilium
+quam terrestrium et volatilium vitam esse breviorem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Heilbrunnium</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Munsterus in descript. Gall. de aequalit. et Conr.
+Gesnerus cap. de Lucio.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>eum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>fuisset</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Lib. de long. vit. cp.&nbsp;II.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>Apolloniam</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>intelligo</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Lib. IV cp. 14 de caus. plantar.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Invideo tantam mercedem Aristoteli, quantam ab Alexandro Magno
+accepisse dicitur, i.e. octingenta talenta, ut in re tam perspicua tam
+graviter peccaret.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Facit igitur et<span class = "tag">1</span> vitae longitudo
+et explorata valetudo piscium, ut alimentis hominum utiliores quam
+animantia terrestria videantur, sed ex his solidiora sunt, quam ex illis
+alimenta: quae ratio fecit, opinor, ut Romani pontifices ciborum
+delectum et ad victus puritatem et ad libidines coërcendas, suis
+decretis adhiberent, jejuniorum diebus et eo potissimum die quo Christus
+cruci affixus est, ut <span title = "Greek: apo tôn empsuchôn">ἀπὸ τῶν
+ἐμψύχῶν</span> sive terrestrium sive volatilium abstineamus; qui
+religiosiores, etiam a piscibus et somno abstinent, quidam vero horas
+viginti quatuor uno pede nituntur, coelum intuentes; qui religiosissimi,
+non modo abstinent ab his quae diximus, sed etiam collo tenus in aquis
+diem jejunii peragunt, ut accuratius vigilando somnus coërceatur.
+Idem<span class = "tag">2</span> Aethiopibus Christianis consuetum esse,
+Franciscus Alvaresius<span class = "tag">3</span> scribit, ac potissimum
+die sexto expiationis, <span title =
+"Greek: proparaskeuês">προπαρασκεῦης</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ea</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Id enim</i>, vel: <i>Id etiam</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;In Aethiopicis.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Jejunium die sexto Christiani commodius, quam Ismaëlitae, qui
+eundem diem solenni festivitate colunt, cum tamen eo die Muhammedes ab
+hostibus graviter vulneratus sit ac fugatus; melius etiam Christiani,
+qui solennia festa colunt eodem die, quo Christus a morte dicitur
+resurrexisse.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Primordio nascentis ecclesiae Christiani die resurrectionis
+jejunare consueverunt: die Paschae, inquit Tertullianus, quo publica
+jejunii religio est, merito deponis osculum pacis; postea tamen eo die
+jejunium vetitum&nbsp;est.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Si de generis humani libertate ac salute laetandum omnibus est,
+profecto Christianis exultandum esset eo ipso die, quo libertatem
+animorum ac salutem sibi partam confidunt. Sic enim divina lege
+cavetur<span class = "tag">1</span>, ut diem illum, quo primogenita
+omnium animantium caesa sunt in universa Aegypto propter Israelitas, et
+eorum greges, festivis agri paschalis epulis jucundissime coleremus,
+quoniam cladi superstites durissima Aegyptiorum servitute liberati
+sumus. Nullum autem jejunium nobis imperatur praeterquam die decimo
+mensis septimi, ad exsecrationem et expiationem nefandi sceleris, quo
+majores nostri vitulum ad colendum sibi conflassent. Illud autem
+jejunium auspicamur a vespera ad vesperam consequentis, quo nec cibum
+nec potum capere, nec in cubilibus<span class = "tag">2</span> jacere,
+nec ullum opus moliri, nec ullis negotiis implicari licet, sed
+peccatorum poenitere, deinde corpore et vultu
+<span class="pagenum">243</span>
+terram contegente<span class = "tag">3</span> apud Deum misericordem de
+peccatis confiteri ac nos ipsos affligere jubemur. Est enim vox Ebraica
+<span title = "Hebrew: ta’anit">תענית</span> (Thaanith) nihil aliud,
+quam afflictio et moestitia. Praeter jejunium illud legitimum
+expiationis indicta sunt jejunia viginti quinque, partim propter occasus
+illustrium prophetarum Mosis, Aaronis, Josuae<span class =
+"tag">4</span>, Samuelis, partim propter excidium urbis et populi
+defectionem, quae in libello Tahamith explicantur. Non desunt, qui Mosis
+et Eliae exemplo quadraginta diebus<span class = "tag">5</span>
+jejunant. Sanctissimi totum vitae tempus, praeter Sabbatha et Novilunia
+solennia, semel tantum interdiu cibantur, ut de Juditha legimus<span
+class = "tag">6</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>cautum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>cubili</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>conspiciente</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>Mariae</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>dies</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Judith&nbsp;5.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Origenes contra Celsum<span class = "tag">1</span> scribit,
+veteres Christianos quarta sextaque die jejunia coluisse, sabbathis vero
+ac dominicis illud non licuisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libro&nbsp;V.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ismaëlitae dictum Empedoclis usurpare consueverunt, scilicet a
+vitiis jejunandum, i.e. <span title =
+"Greek: nêsteusai kakotêtos">νηστεύσαι κακότητος</span>,
+summa tamen religione colunt
+jejunia Elmeidi, menstrua paschalia jejunia nec nisi post occasum solis
+cibantur. Sunt tamen qui singulis mensibus tria jejunia sibi indicunt,
+sub luna tredecim, quatuordecim, quindecim, quos ipsi candidos vocant,
+quod his diebus luna, copioso lumine aucta, reddit animantium corpora
+multum vegetiora et ad jejunium aptiora. Eadem fere ciborum religio,
+quae Judaeis, nam utrique ab esu sanguinis et suillae carnis sibi
+temperant, ut lex divina jubet.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Multa multis religiosa sunt, quae aliis valde profana aut
+impia aut superstitiosa judicantur. Nam Judaei et Ismaëlitae aeque ac
+veteres pagani velato capite sacra faciunt, ut illa significant:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Purpureo velare comas adopertus amictu<span class =
+"tag">1</span>.</div>
+
+<p class = "close">
+Quin etiam religiosum erat flaminibus, aperto capite sub Dio versari; ut
+Saturnus, quia velatus erat, nudo vertice colebatur, Christus<span class
+= "tag">1</span> tamen<span class = "tag">2</span> aperto capite
+precatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Virg. Aen. III.&nbsp;405.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Christiani ... precantur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>tantum</i>, vel: <i>autem</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Sabaeorum quidem<span class = "tag">1</span> et Arabum foeminae
+nudatis corporibus choreas agitabant, oriente sole, ut illi
+gratularentur, et qui sacra faciebant Bahali Peori, impudenter pudenda
+revelabant, quo idolo nullum detestabilius divina lege execratur, qua
+quidem lege pontifex sacrificans caput velare jubetur<span class =
+"tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Rabbi Moses Rambam l.&nbsp;1.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Levit. 20,&nbsp;10.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Mos hic omnium populorum, qui religiosius colebant, communis
+erat; nam Prusias Bithyniae rex, operto capite adoratis Curiae liminibus
+divinos senatui honores dicitur exhibuisse. Item<span class =
+"tag">1</span> Lucius nescio quis adulator Caligulam, qui se Deum
+ferebat, adoraturus capite obvelato canis in modum circumvolutus, ad
+pedes principis procidebat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Ita</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quid Moses? Audita primum Dei voce, non modo verticem,
+<span class="pagenum">244</span>
+sed vultum quoque operuit, quia verebatur, inquit scriptura sacra, Deum
+intueri. Item Helias cum Dei vocem audisset in eodem monte, quo Moses,
+pallio caput ac vultum obtexit.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Saepe<span class = "tag">1</span> contrariis itineribus eodem
+pervenitur. Nam ut Asiae populis principem intueri nefas habetur et ab
+ejus conspectu discedentem retrocedere oportet, ne illi terga
+obvertantur, ac velato capite alloqui aspectu in terram demisso: ita
+quoque flagitiosum est in Europa, praesente principe<span class =
+"tag">2</span> capita velare, quin etiam ad edicta regis Abyssiniorum
+non modo caput aperire, sed etiam corpus usque ad pudenda nudare necesse
+est. Olim saltatio in sacris faciendis omnium fere populorum communis
+erat, quae nusquam terrarum nunc usurpatur<span class = "tag">3</span>.
+Et quemadmodum capitale esset apud Genevates et Helvetios in templo
+saltare, quod religiosissime fiebat apud Judaeos; sic enim Davidem
+legimus, cum arcam deduceret, accepta lyra saltasse aliquanto
+altius<span class = "tag">4</span>, quam uxori Michalae decorum
+videretur, ac si quis ullum munus altaribus sacris oblaturus veniret,
+hunc alacri gestu saltare mos erat<span class = "tag">5</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Saepius</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>pontifice</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Franc. Alvaresius in Aethiopicis.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;2 Reg. 6, 14 seqq.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Rabbi Kimchi in Ps.&nbsp;42.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Saltationes et choreas sacris omnium populorum solennes fuisse
+constat. Nec tantum Salii sacerdotes Martis a saliendo dicti sunt, sed
+etiam Jovis ipsius ludis praesultor ad numerum et modum choream.
+agebat<span class = "tag">1</span>. Et cum senatori cuidam Jupiter in
+somniis visus esset, qui ludos instaurari juberet<span class =
+"tag">2</span>, quod praesultor indocte saltaret<span class =
+"tag">3</span>, deque ea re ter admonitus neglexisset, duorum filiorum
+morte perterritus senatui rem aperuit, qui ludos instaurari jussit. Ex
+quo etiam planum fit, quod ante diximus, etiam paganorum sacra
+negligentius peracta immortali Deo displicuisse, omissa clades et
+excidia populis invexisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Plutarchus in Nicia et Alcibiade.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Valerius Maximus, Livius, Plutarchus, Dionysius
+Halicarnasseus.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>saltarat</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Existimo nostros bufones, qui clypeis et gladiis nudi
+saltant, Salios veterum<span class = "tag">1</span> omnino imitari vel
+etiam saltatorem illum, qui quod bovem Jovi<span class = "tag">2</span>
+apud Athenienses mactaret<span class = "tag">3</span>, <span title =
+"Greek: bouphonos">βουφόνος</span> dicebatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>veteres</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>Bulaeo</i>, vel: <i>Poleo</i>, vel:
+<i>potentissimo</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>mactarat</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Christiani primum nascente ecclesia saltationes sacras
+intermiserunt, ut scribit Justinus Martyr<span class = "tag">1</span>,
+quippe qui cogebantur nocturna sacra metu suppliciorum obire. Sed
+Constantino Magno dominante, sublato metu, choreas frequentes et
+choros<span class = "tag">2</span> agere coeperunt, qui mos nondum ab
+ecclesia Romana plane desertus est. Nam quae processiones ab ipsis
+appellabantur, saltando fiebant, non ambulando. Nec ita pridem cantores
+duo, qui<span class = "tag">3</span> canticum in medio choro incipiunt,
+ab occasu ad ortum, deinde ab ortu in occasum saltabant, tum utrique in
+medio choro, alter quidem Austrum, alter Aquilonem spectans, aliquamdiu
+immoti stabant. Quae ratio fuit<span class = "tag">4</span>
+<span class="pagenum">245</span>
+a citharoedo in sacris ludis antiquitus observata, ut coelestium orbium
+ac Deorum in coelis choreas agentium motus ipsiusque Terrae matris
+Deorum stationem imitarentur. Illud tamen singulare fuit in Christianis,
+quod cantores duo in choro, ne Diis infernis aut idolis gratulari
+saltatione viderentur, ut<span class = "tag">5</span> pagani, dextram in
+coelum attollebant, et quia molestum erat diutius elatam dextram habere,
+baculos argenteos, qui in manum argenteam desinebant, gestare coeperunt,
+ac summis pedum digitis modestius niti, ut modestius saltarent. Sed cum
+imperitis hujusmodi<span class = "tag">6</span> sacerdotia ac munera
+quaestuose tribuissent, non amplius saltare, sed deambulare coeperunt,
+inde proverbium de ignaris, qui<span class = "tag">7</span> nec canere
+didicerint<span class = "tag">8</span> nec saltare. Ita paulatim
+ambulationes pro saltationibus desertis ab ecclesia Romana susceptas
+videmus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ad orthodox. qu.&nbsp;7.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt alibi duo haec verba.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Scholiastes Pindari.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>aut</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>hujus mundi</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>didicerant</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Moderata saltatio in laudibus divinis efficacissima semper nobis
+visa est, illud enim psaltes lyricus voluit, cum ipse coram Deo caneret
+ac saltaret: <i>Colite Deum cum timore, exsultate ei cum<span class =
+"tag">1</span> tremore!</i><span class = "tag">2</span> Est enim
+exsultare altius saltare, quia fleri non potest, ut qui saltat ac
+gestit<span class = "tag">3</span> animi quadam alacritate erga res
+divinas, ut non etiam ardentissimo Dei amore in eum rapiatur, mente vero
+tristi Deum laudare nefas est. Itaque pontifex Aaron, repentina adhuc
+filiorum morte saucius, sacrum convivium obire recusavit, cum
+diceret<span class = "tag">4</span>: <i>Quomodo gratus essem Deo, mente
+lugubri?</i><span class = "tag">5</span> et qui laeta mente affectus est
+erga Deum, hunc etiam oportet non modo ab omnibus sceleribus abhorrere,
+verum etiam summa integritate ac innocentia vivere. Ita saepius in
+psalmis occurrit vox illa Selah, quam Symmachus et Theodotion
+vertit<span class = "tag">6</span> <span title =
+"Greek: diapsalma">διάψαλμα</span>, Latini interpretationem omiserunt.
+Nam Chaldaeus interpres putat, verbo Selah aeternum significari, quem
+Origenes et Hieronymus<span class = "tag">7</span> sequuntur. Sed
+Abraham AbenEsra interpretatur <span title = "Hebrew: Amen">אָמֵן</span>
+i.e. vere; <span title = "Greek: diapsalma">διάψαλμα</span> vero
+significare mihi videtur distinctionem modulationis et varietatem
+quandam silentio interjecto. David Kimchi Selah vocis elationem
+significare putat, ego vero vocis ac totius corporis subsaltationem
+fuisse video, quam in sanctis canticis usurpare etiamnum solemus, ut
+laetitiam erga Deum et intimi animi gaudium testificemur. Laudationes
+vero divinas non modo saltationibus et canticis, verum etiam omni genere
+instrumentorum ab immortali Deo instituta fuisse, gravissima Nathanis et
+Gadi testimonia declarant, a quibus admonitus David 285 Leviticae tribus
+cantores peritissimos ad divinarum laudum modulationes adhibuit<span
+class = "tag">8</span>, quos partim vocibus, partim fidibus, partim
+fistulis<span class = "tag">9</span> explicabat, quod ex initio psalmi
+cujusque facile intelligitur, <span title =
+"Hebrew: mizmor">מִזְמוֹר</span> fidibus
+tantum<span class = "tag">10</span>, ubi
+<span title = "Hebrew: shir">שִׁיר</span> sola voce canebatur, ubi
+utcunque, voces fidibus miscebantur. Interdum tuba cornea, quae Sophar,
+vel metallica, quae Halsopherat
+<span class="pagenum">246</span>
+dicebatur, adhiberi solebat et metaltaim sive cimbala et mahol tibia.
+Sed quia Judaei aeque ac populi australes fidibus magis delectantur<span
+class = "tag">11</span>, et aquilonares tubarum ac tibiarum sono<span
+class = "tag">12</span>, propterea cantica Davidis Psalmos appellarunt.
+Est enim <span title = "Greek: psalmos">ψαλμός</span>, ut scitis<span
+class = "tag">13</span>, carmen fidibus expressum, psalterium autem vas
+in clypei quadrati formam, decem chordis<span class = "tag">14</span>
+aptum. Propria tamen appellatione laudes ab Ebraeis appellantur cantica
+Davidis <span title = "Hebrew: tehilim">תְהִלִים</span>, ut omnes
+intelligant, brevissimis quidem precibus, sed laudibus assiduis intentos
+esse oportere. Nihil autem<span class = "tag">15</span> frequentius in
+psalmis occurrit, quam vox <span title =
+"Hebrew: haleluyah">הַלֵלוּיָה</span> i.e. laudate Deum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>in</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ps. 2,&nbsp;ii.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>petit</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>dicens</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Levit. 10,&nbsp;19.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>vertunt</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Hieronymus in epist. ad Marcellum.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;1 Paral. XXV, 1&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>fibulis</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>tamen</i>.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>delectabantur</i>.&nbsp;
+<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>sonitu</i>.&nbsp;
+<b>13.</b>&nbsp;Aristophanis scholiastes in Avibus.&nbsp;
+<b>14.</b>&nbsp;Alibi: <i>fidibus</i>.&nbsp;
+<b>15.</b>&nbsp;Alii: <i>enim</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ego vero existimo, ecclesiae Romanae organa<span class =
+"tag">1</span>, quae Constantinopoli circa annum Christi 700 inventa,
+fistulis plumbeis conflantur, omnium antiquorum instrutmenta musica
+longo intervallo superare, nec satis mirari possum, eos, qui Romanae
+ecclesiae ritus deseruerunt, organorum genus illud penitus abjecisse,
+cum nihil modulatius fieri possit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ammonius l. IV. et&nbsp;XVI.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Hoc ideo factum opinor, ne plebs illecebris modulationum
+divinas laudes obliviscatur. Ac propterea Justinus Martyr<span class =
+"tag">1</span> instrumenta illa musica puerorum esse ac de templo
+rejicienda putat, comprobante Theodoreto pontifice<span class =
+"tag">2</span>, eoque magis, si lingua peregrina utantur sacerdotes,
+quam imperiti non capiunt<span class = "tag">3</span>, quo nihil
+absurdius nec ullius populi moribus, praeterquam Romanorum, id probari
+posse opinor.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Qu. 157 ad orthodox.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Libro de sacrific.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>capiant</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Id certe casu contigit; cum enim Ebraei, Graeci, Latini et
+caeterae quoque gentes lingua populari Deos colerent, usu tamen diuturno
+factum est, ut antiqua carmina sacrorum Polybii aetate non amplius
+intelligerentur, mutatione scilicet latinae linguae, neque tamen usitata
+carmina propter venerationem antiquitatis ac religionis mutare fas erat.
+Ita quoque ecclesiae Romanae cantica tunc<span class = "tag">1</span> a
+Gregorio latine sunt instituta, cum ab omnibus omnia perciperentur,
+paulatim lingua latina peregrinorum undequaque in Italiam adventu et
+concursu mutari et corrumpi coepit, carmina tamen usitata sine gravi
+incommodo mutari nequeunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest alibi.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Non video, quid incommodi sequatur, pulcherrimas illas Davidis
+laudes linguis omnibus usurpare. Si tamen instrumentis musicis etiam
+sacris utendum sit, ut quidem ex oraculo divino Nathanis et Gadi
+prophetarum jubemur<span class = "tag">1</span>, fidibus praestaret,
+quam fistulis plumbeis uti, quibus voces sono fistularum confuso tanta
+vi erumpunt ut verba nullo modo percipiantur; soli enim Britanni,
+opinor, organa fistularum plumbearum vocibus musicis miscere
+consueverunt. At nihil tam necesse est, quam psalmos ac laudes divinas
+ab omnibus intelligi, ut omnes erudiantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> 1 Paralip. 25, 1&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Mirum mihi saepe visum est, Judaeos, Christianos, Ismaëlitas,
+<span class="pagenum">247</span>
+Helveticos, Romanos, Germanos, tanta<span class = "tag">1</span>
+religionum varietate discrepantes, in psalmis tamen Davidicis omnes
+omnino conspirare atque iis quotidie gratias immortali Deo gratissimas
+ubique terrarum agere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>tam</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Non debet illud mirum videri, cum hi omnes unius aeterni Dei
+nomen ac numen se colere nec plures uno esse profiteantur. Laudationes
+autem Davidis ad aeternum Deum omnes spectant, nulla Jovis, Apollinis,
+Dianae, Martis, Herculis, Saturni numina, nihil de Venere et Baccho,
+nihil de Jesu Nazaraeo, nihil de Muhammede aut Maria virgine, nihil de
+myriadibus innumeris<span class = "tag">1</span> Divorum, quos sibi
+Christiani non tam ad imitandum, quam etiam ad colendum proposuerant,
+sed unius sempiterni rerum omnium opificis laudes ac gesta
+commemorantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest alibi.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Quid est igitur, quam ob rem<span class = "tag">1</span> in
+tanta populorum innumerabilium multitudine soli<span class =
+"tag">2</span> Christiani Christum pro Deo cum infinita divorum
+multitudine laudant, precantur, adorant, qui tamen Deum unum mundi
+conditorem prae se ferunt?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ac</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec novem sequentia verba in aliis
+codicibus.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quia<span class = "tag">1</span> Christus non alius est quam
+Deus ipse, aeternus Dei filius.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Qui</i>, vel: <i>Si</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Si Christus idem est, quod<span class = "tag">1</span> Deus
+aeternus, cur Petrus in concione ad populum his verbis utitur<span class
+= "tag">2</span>: <i>Sciat totus domus Israël, quod dominum et Christum
+hunc Jesum fecerit<span class = "tag">3</span> Deus?</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>qui</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Actorum II.,&nbsp;36.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>fecit</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Hac oratione Petrus naturam humanam a divina distinguit, ut
+homo Jesus a Deo sit factus et quatenus Deus ab aeterno genitus a patre,
+sic utraque natura in uno Jesu coaluit, ut Dei et hominum mediator
+esset, quia mediator unius esse non potest<span class = "tag">1</span>,
+Deus autem unus&nbsp;est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Gal. 3, 20, et 1 Timoth. 2,&nbsp;5.</div>
+
+<p>
+TORALBA: In natura quidem universa quoties ex duabus naturis inter se
+repugnantibus<span class = "tag">1</span> tertium quoddam ab utraque
+diversum conflatur, perit utraque natura propter conflationem formarum.
+Si ergo in una Christi natura coalescit simul humana ac divina forma,
+utramque perire oportet, et ex utraque tertium quoddam et diversum ab
+utraque conflari, ut ex aqua et melle videmus hydromel componi, corrupta
+utriusque natura.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>repugnatis</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Natura duplex in Christo sic copulatur, ut non sit confusa,
+sic distinguitur, ut non sit divisa.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Cur ergo<span class = "tag">1</span> Athanasius in libro de
+incarnatione non duas in Christo naturas, sed unam tantum agnoscit?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>vero</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ne quis putet, Christi divinam esse adorabilem, non item
+humanam. Ac propterea Gregorius Nazianzenus et Cyrillus<span class =
+"tag">1</span> duas
+<span class="pagenum">248</span>
+in Christo naturas agnoscunt. Sed quia post humanitatis assumtionem
+facta divisio non est, una et eadem esse praedicatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libro 9 cp. 31 in&nbsp;Joh.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Quod<span class = "tag">1</span> Toralba de forma naturali ad
+divinam traduxit, non congruit<span class = "tag">2</span> metaphysica
+tractantibus ad physica trahere disputationem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Quid</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>convenit</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Christus quatenus homo physicae subjectum est, metaphysicae
+vero, i.e. theologiae, argumentum verum et quidem<span class =
+"tag">1</span> proprium Deus est. Si ergo naturalibus omissis de Deo
+disputandum sit, nihil profecto est in universa natura, quod de Deo
+affirmari queat, sed omnia commode negari, quia quicquid est praeter
+Deum, aut substantiam aut accidens esse oportet<span class =
+"tag">2</span>, Deus autem neutrum est, nec ullus est naturae conceptus
+Deo et creaturae communis, quia nihil una voce de finito vel infinito
+dici potest, nec ullum genus est infinitum aut indifferens ad finitum et
+infinitum. Itaque cum de rebus omnibus quaeri soleat, quid sit? de Deo
+quaeritur, quid non sit? Ex quo sequitur, theologos omnes, qui Deo
+substantiam aut hypostasin aut personam tribuunt, impropie loqui. Quae
+res impulit Simplicium<span class = "tag">3</span>, ut primam omnium
+causam diceret nomine vacare, i.e. <span title =
+"Greek: tou pantos aitiou, huper panta ontos ta onta, ouden estin oikeion onoma">τοῦ
+παντὸς αἰτίου, ὑπὲρ πάντα ὄντος τὰ ὄντα, οὐδέν ἐστιν ὀικεῖον
+ὄνομα</span>.
+Proclus vero Academicus Deum ob id ineffabilem esse scribit, i.e.
+<span title = "Greek: arrhêton">ἄῤῥητον</span>, quia unus est, vel ut
+Parmenides <span title = "Greek: agrammatos">ἀγράμματος</span>. Et cum
+multa de Deo dicantur improprie, ipse tamen dici non potest ac ne
+cogitari quidem. Sed qui minus inepte loquuntur, essentiam aeternam
+appellant, eamque unam, puram, simplicem et ab omni corporum
+contagione<span class = "tag">4</span> liberam, infinitae bonitatis,
+sapientiae, potestatis. Atque in eo Academici, Stoici, Peripatetici cum
+Ebraeis et Ismaëlitis conveniunt quodammodo, quasi proprium<span class =
+"tag">5</span> illud in omnium hominum animis ac mentibus ipsa natura
+insitum<span class = "tag">6</span> esse videatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quodammodo</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Dionysius Areopagita de divin. nomin., Moses Rambam
+l.&nbsp;3.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;In libro de singulari&nbsp;Deo.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>concretione</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>principium</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Pro quatuor his antecedentibus verbis alibi legitur:
+<i>institutum</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ebraei decem habent<span class = "tag">1</span> nomina Deo in
+sacris litteris tributa, epitheta vero LXXII omnia creatori cum<span
+class = "tag">2</span> creaturis quodammodo communia praeter
+sacratissimum nomen tetragrammaton, quod sui proprium esse dixit,
+scilicet <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span>, i.e. aeternus, quia
+nihil praeter Deum est<span class = "tag">3</span> aeternum. Hujus unius
+cultum, caeteris omnibus repudiatis, quemque sibi proponere debere
+contendimus. Caetera quae tum in coelo, tum in elementis ac mundi totius
+compage cernimus, tum etiam beatas mentes cadaveribus superstites et
+angelos utriusque naturae, sensibus hominis abditos, colere ac ullis
+precibus ac veneratione prosequi nefas esse arbitramur, ac multo magis
+nefarium ulli creaturae<span class = "tag">4</span> Deum incorporeum
+copulare<span class = "tag">5</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Hebraeis decem sunt</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ac</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>potest esse</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>nefandum ullam creaturam</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>computare</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Ego veteres Jovem a tetragrammato duxisse opinor, propter
+utriusque nominis similitudinem.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">249</span>
+SALOMO: Qui Jova aut Jehova pro sacro nomine <span title =
+"Hebrew: YHWH">יהוה</span> pronunciant, hujus linguae vim non tenent.
+Neque enim ratio Ebraeae linguae patitur nomen illud ita pronunciari.
+Ac tametsi vocabulis subscriptis saepius <span title =
+"Hebrew: (YHWH)">יְהוָֹה</span> legamus, fallunt tamen qui sic legi putant
+oportere, nec intelligunt, majores nostros, qui primi vocales litteris
+affixerunt<span class = "tag">1</span>, arcanum illud reddidisse
+varietate scribendi, mox <span title = "Hebrew: (YHWH)">יְהוָֹה</span>,
+mox <span title = "Hebrew: (YHWH)">יְהֶוה</span>. Cur autem abdiderint
+arcanum illud, causa est in promtu, quod lege divina capitali supplicio
+plectendus est<span class = "tag">2</span>, qui diserte nomen illud
+denuntiarit<span class = "tag">3</span>. Itaque nunquam nomen illud in
+ore habemus, sed nomine Elohim vel Adonai uti solemus, quoties in sacra
+scriptura legentibus occurrit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>affinxerunt</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Levit. 24,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>denuntiavit</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Mei sensus, Salomo, cum tuis sensibus congruunt, nec alia mihi
+mens est, nisi quod Deum illum opificem ac moderatorem rerum omnium
+humanam naturam induisse persuasum habeo, ut hominum scelera morte sua
+expiaret. Caetera Deorum inania<span class = "tag">1</span> ac divorum
+numina nihil moror, ac<span class = "tag">2</span> ne angelos quidem,
+qui proxime ad immortalis Dei numen accedunt, ullis precibus aut<span
+class = "tag">3</span> veneratione coli volo.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Caeteros Deorum inanium</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>at</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ac</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ego vero duodecim fidei Christianae capita cum Curtio
+amplector, ac praeterea<span class = "tag">1</span> corporis ac
+sanguinis Christi sacrificium expiatorium, tum etiam angelorum ac
+divorum mentes sacris rogationibus eliciendas censeo, ut Deum propitium
+habeamus, item purgatorios ignes, quibus animorum labes ex animis
+eluantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>propterea</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: At<span class = "tag">1</span> ista ratione populus Deorum
+innumerabilium cum immortali Deo admittatur necesse&nbsp;est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Ac</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Caetera quidem suis quaeque locis. Sed illud prius Salomoni
+persuaderi oportet de Christi deitate, quo si persuasus erit, facile
+Octavium et Toralbam in suam sententiam adducet.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Istud quidem Toralbae difficilius quam meis popularibus
+persuaderi posse video, quoniam multa constanter credimus, quae
+philosophi omnino repudiant, ut Lyricus ille de nostris<span class =
+"tag">1</span> loquitur: <i>Credat Judaeus Apella, non ego<span class =
+"tag">2</span>.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>nobis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Horatius.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Ut pervicacis animi est, perspicuis argumentis acquiescere
+nolle, ita summae levitatis, temere omnibus omnia assentiri. Non desunt
+etiam, qui minutorum theologorum multitudine nos obruere conantur, sed
+non ego credulus illis<span class = "tag">1</span>, vel ut Siculi
+pastoris<span class = "tag">2</span> oratione utar: <span title =
+"Greek: egô de tis ou tachupeithês">ἐγὼ δέ τις οὐ ταχυπειθής</span>.
+Ecquis enim est tam angusti animi et ingenii, cui probari possit, Deum
+aeternum post sexcenta millia saeculorum, imo post infinitum tempus
+incorporeum fuisse, eundem tamen non ita pridem coelo delapsum in
+mulierculae intimis visceribus novem menses delituisse, tum carne,
+ossibus
+<span class="pagenum">250</span>
+ac sanguine concretis indutum ac natum utero clauso, paulo post etiam
+turpissimo supplicio affectum ac terra conditum revixisse et<span class
+= "tag">3</span> corpoream illam molem, antea coelo invisam, illuc
+vexisse? Quod haec tam nova tamque insignis mutatio in Deum cadat, omnes
+Ebraeorum et Ismaëlitarum populi, omnes<span class = "tag">4</span>
+philosophorum familiae constanter negant. Imo gravis illa et coelestis
+vox obstat: <i>Ego Deus aeternus et non mutor.</i><span class =
+"tag">5</span> Quae verba non modo ad essentiam pertinent, verum etiam
+ad ea, quae illi accidere putantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ullis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Theocriti.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Omittuntur haec novem sequentia verba in alio
+codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>omnis ... familia</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Jes. XLIV,&nbsp;6.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Salomoni caetera quidem assentior, sed illud<span class =
+"tag">1</span> non capio, si Deus etiam<span class = "tag">2</span>
+mentis habitu immutabilis est, cur toties irasci et placari, toties
+poenitere facti dicatur?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>illum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ratione</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ista quidem oratio est quasi parentis optimi cum infantibus
+balbutientis, ut cum Deus Samueli dixisset<span class = "tag">1</span>,
+se pigere Saulis, quod regem eum<span class = "tag">2</span> renunciari
+jussisset, eodem tamen capite haec verba subjicit<span class =
+"tag">3</span>: <i>Deum facti nunquam poenitebit, quia non est homo, ut
+ulla<span class = "tag">4</span> facti poenitudine ducatur<span class =
+"tag">5</span>.</i> Aut enim illa tanta Dei mutatio in hominem, sive
+assumtio hominis Deum facit meliorem aut deteriorem, alterum dicere
+scelus, alterum cogitare nefas est. Nam cum ab infinita temporis
+aeternitate optimus maximus fuerit<span class = "tag">6</span>, melior
+aut beatior scipso fieri non potuit, alioquin optimus et beatissimus
+antea non fuisset. Deteriorem factum esse, tanta sui status ac
+conditionis conversione fateri oportet<span class = "tag">7</span>, quo
+nihil capitalius cogitari potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> 1 Sam. XV,&nbsp;11.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>illum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;1 Sam. 15,&nbsp;29.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>nulli</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>poeniturum dicatur</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>fuit</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>cogeretur</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Nec melior nec deterior factus est, ac ne mutatus quidem ab
+illo, qui semper antea exstiterat, qualis semper futurus est. Consimili
+fere argumento Proclus<span class = "tag">1</span> mundum aeternum
+statuebat, ne si principium ortus haberet, Deus ab alta quiete ad motum,
+ab otio ad negotium excitatus videretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Philoponus in libris, quos adversus Proclum scripsit.</div>
+
+<p>
+SALOMO<span class = "tag">1</span>: Illud quidem constat ex abditis
+legum divinarum arcanis, Deum perpetua mundorum creatione ac recreatione
+gaudere nec quicquam sub sole novum esse<span class = "tag">2</span>,
+quod antea non fuerit, nec fuisse, quod non sit futurum, nec propterea
+Deum sui status ullam pati conversionem aut mutationem, sed eundem
+humanae naturae copulatum et carneam massam induisse, non ita pridem,
+i.e. paulo ante saecula quindecim<span class = "tag">3</span>, non modo
+contra Dei naturam et essentiam est, verum etiam contra suae majestatis
+decus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Omittitur in aliis.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Eccles. 1,&nbsp;9.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Incredibile quidem est incredulis, sed iis quos divinus
+intellectus afflaverit<span class = "tag">1</span>, facillime<span class
+= "tag">2</span> persuaderi potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>afflavit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>facile</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">251</span>
+OCTAVIUS: Certe graecae et latinae initio nascentis ecclesiae
+christianae non ita difficile fuit persuadere, ex homine Deum fieri,
+quippe qui Deorum et hominum amplexus et puerperia ita crediderunt, ut
+non modo agrestibus et imperitis hominibus, sed etiam Graecorum et
+Romanorum<span class = "tag">1</span> disciplinarum omnium laude
+florentibus quasi certissimum quiddam et exploratissimum haberetur.
+Argumento sit nobilis historia<span class = "tag">2</span> de Mundo,
+cive Romano, qui summa pietatis specie sacerdotum detestabili lenocinio
+matronae pudicissimae stuprum intulit, cui persuasum erat aeque ac
+marito, Herculem ipsum in templo, ad stirpis divinae propagationem, cum
+ea concubuisse. Comperta fraude, quam Mundus celare non potuit, Tiberius
+Augustus templum solo aequari et sacerdotes ultricibus flammis exuri
+jussit. Itaque nihil mirum, si Christum, qui vitae integritate ac
+miraculorum multitudine clarus exstiterat, de Deo ac virgine natum
+paganis, consimili<span class = "tag">3</span> Deorum generatione jam
+imbutis, persuaserunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Graecis et Romanis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Josephus in Antiq. jud. lib. 18 et&nbsp;4.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>consimilium</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Certe puerperia Deorum ac Dearum non modo <span title =
+"Greek: theogonian">θεογονίαν</span>, verum etiam imperatoribus et
+pontificibus Romanis mirabiles <span title =
+"Greek: apotheôseis">ἀποθεώσεις</span>
+invexerunt: quas Bessario Cardinalis cum Romae fieri vidisset<span class
+= "tag">1</span>, veterum divorum historias valde sibi suspectas esse
+praedicabat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>vidissent</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Imperitis illa non persuaderi, eruditis potuisse miror. Nam si
+cognitis extremis media non propterea cognoscuntur, etiamsi fuerint
+essentiali causarum ordine cohaerentia, quis Christum, quem ex humana
+divinaque natura constare dicunt, animo percipere queat, cum Deus homini
+nullo naturae ordine cohaerere ac multo minus quam coelum terrae uniri
+possit?<span class = "tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>potuerit</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Veteres Academici hominem coelestis et elementaris mundi
+vinculum esse tradunt ac propterea solum ex omnium animantium genere ad
+Dei similitudinem et imaginem conformatum. Quae cum ita sint, quis
+naturae ordinem turbari putet, si Deus homini uniatur in Christo?</p>
+
+<p>
+TORALBA: Comprehensio infinitae rei est infinitum quoddam<span class =
+"tag">1</span>, quod naturae finitae congruere nequit. Neque enim verum
+est, quod theologis quibusdam video placuisse, scilicet mentem humanam
+infinitorum intelligibilium successionum capacem esse, oportet enim
+mentem hominibus aeternam aut certe sempiternam esse suapte natura,
+contra quam superius demonstratum est. Quodsi mens humana ne cogitatione
+quidem Deum infinitum assequi possit, qui fieri possit<span class =
+"tag">2</span> ut infinitam Dei essentiam capere eique actu et re ipsa
+uniri queat?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>quiddam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>potest</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quod humanae mentis imbecillitas assequi non possit, Christi
+mirabiles actiones et stupenda facta praestant.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">252</span>
+OCTAVIUS: Si miracula Deos faciunt, quid obstat, quin maximus quisque
+magus Deum se ferat? Quid enim sortilegi non moliuntur? Quid sagarum
+turba non<span class = "tag">1</span> facit? Cujus tam<span class =
+"tag">2</span> perspicacis oculos non perstringit? Testes svmt magi
+Pharaonis, Orpheotelestae, Medea, Circe, Cleomedes Astypalaeus,
+Apollonius Thyanaeus. Atque hic tanta prodigiorum varietate mirabilis
+exstitit, ut veteres illum non modo ipsi Christo, verum etiam omnibus
+Christianorum Diis longe anteferrent. Is enim dicitur a mortuis
+complures excitavisse, morbos populares sedavisse, saepe moribundos
+curavisse, saepius futura praedixisse, saepe daemones sua praesentia
+fugavisse, semper ab esu animantium, quamdiu vixit, abstinuisse,
+eruditione ac sapientia<span class = "tag">3</span> clarissimus
+exstitisse<span class = "tag">4</span>, sapientiae praeceptis
+divinissimus fuisse, verbo lamias frequentes abegisse, Ephesum exitiali
+peste liberavisse, paenulatum<span class = "tag">5</span> senem
+lapidibus obrui jussisse, obrutum detegi, detectum leonem mortuum
+demonstravisse, annos 140 in terris vixisse, et ex ipso Dianae templo in
+coelum abreptum ascendisse, ab ipsis arboribus curvato cacumine ac voce
+diserta loquentibus salutatus esse, denique ab universa Graecia et Asia
+pro Deo habitus fuisse memoratur. Profecto tanta laudum contentione<span
+class = "tag">6</span> acceptus est ab antiquis, ut ex ejus<span class =
+"tag">7</span> statuis oracula quasi ab ipso Apolline peterentur. Nec
+tantum paganis, sed etiam Christianis clarus et admirabilis exstitit,
+atque inprimis Hieronymo et Justino Martyri<span class = "tag">8</span>,
+quod maris tempestates, ventorum impetus, murium populationes,
+incursiones ferarum istius Apollonii dictatis prohiberi tradit<span
+class = "tag">9</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest alibi: <i>non</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>etiam</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>doctrina</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Desunt alibi haec quinque antecedentia verba.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>consensione</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>ipsius</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Philostratus Lemnius. Justinus Martyr qu. 245 ad
+orthodox. Hieron. ad Rufinum.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>tradunt</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Multa quidem Philostratus de Apollonio, sed ea tantum quae a
+Damide audierat, Damis item ab Apollonio <span title =
+"Greek: akroasei ek tôn allôn akroamatôn">ἀκροάσει<span class =
+"tag">1</span> ἐκ τῶν ἄλλων ἀκροαμάτων</span>.
+Ea tamen octo libris ab Eusebio Caesariensi ut
+fabulosa refelluntur<span class = "tag">2</span>. Hic autem magia quam
+doctrina fuit clarior, cum velare sagarum in modum et vincula ferrea
+daemonum ope perrumpere consuesset, ac propterea Domitiani Augusti jussu
+depilatus ac nudus causam dicere coactus est, cum reus magicae
+impietatis argueretur<span class = "tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <span title = "Greek: akroamata">ἀκροάματα</span>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>referuntur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>teneretur</i>, vel: <i>haberetur</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Videtis tamen istius magi tantum valuisse miracula, ut aliquot
+saeculis pro Deo coleretur et Christianis objiceretur, Apollonium rerum
+gestarum miraculis longe superiorem Christo fuisse; fuit enim
+Christo<span class = "tag">1</span> fere aequalis aut non multo
+junior<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Christi</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius idem: <i>minor</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Foecundissima profecto fuit aetas illa magorum ubertate et
+copia; nam praeter Apollonium peperit etiam Dositheum, Theudam, Judam
+Galilaeum, Simonem Magum, qui divinitatis nomina et opinionem sibi
+asseruerunt<span class = "tag">1</span>.
+<span class="pagenum">253</span>
+Quin etiam in Arabia quidam magus<span class = "tag">2</span> cum se pro
+Messia ferens quam plurimos stupendis prodigiis ad se pellexisset, rex
+Arabum rogavit, quo miraculo se probare Messiam vellet: Caput meum,
+inquit, truncari jube, tum ni reviviscam, ne Messiam me arbitrere. Rex
+accepta conditione caput hominis spectante populo amputari jussit,
+nec<span class = "tag">3</span> revixit tamen.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>asseverarunt</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Moses Rambam in epistola ad astrologos.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>non</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Tanta fuit amentia dicam an impietas multorum, ut non modo
+deitatis famam sibi vindicarent, verum etiam Deum ipsum de coelo
+praecipitem deturbare conarentur, ut olim conjurati coelum conscendere
+fratres. Quin etiam Heraclides Ponticus<span class = "tag">1</span>
+Pythiacos sacerdotes pecunia corrumpere non dubitavit, ut se Deum esse
+praedicarent, ac serpentem in feretrum, quo elatus est, imponi jussit.
+Sed fraude comperta, non qualem se vellet, sed qualis erat, judicatus
+est. Talem quoque fuisse tradunt Psaphonem Africanum<span class =
+"tag">2</span>, qui aviculas haec verba proloqui docuerat: <i>Psapho
+Deus est</i>; deinde volare patiebatur. Sed omnes omnium fraudes Simon
+Magus superare videtur, quia portentis ac prodigiis famosissimus non
+modo a mortuis plures excitavit, sed etiam se ipsum in frusta concisum
+tertio die erexit, atque ita sublimis in aëra sublatus est, populo
+Romanorum ac principum spectante corona, eoque prorupit hominis istius
+impudentia, ut se Deum appellaret, ac in hunc mundum<span class =
+"tag">3</span> venisse jactabat, ut qui ab angelis corrupti<span class =
+"tag">4</span> fuerant, emendaret et eos, qui in se crederent, ab
+interitu sempiterno, non meritis cujusquam, sed sua gratia servaret.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Laërtius in Heraclidis vita.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Clemens Alexandrinus, Irenaeus, Justinus Martyr.
+[Philosophumena Origenis. N.]&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>modum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>quae ... corrupta</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Qualem igitur exitum habuit, nisi quod ex aëre sublimi
+dejectus praecipiti casu crepuit!</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Si casu crepuisset, cur senatus populusque Romanus, cur
+collegium pontificum annuente imperatore statuas ei cum inscriptionibus
+divinis erexisset? Nam ejus statua inter utrumque Tiberis pontem,
+imperante Claudio Augusto, collocata hunc titulum prae se ferebat:
+Simoni Mago Deo, quam Justinus Martyr<span class = "tag">1</span> se
+vidisse confitetur. At in Deorum numerum nemo referri poterat sine
+senatusconsulto, ut Tertullianus de Christo scribit, scilicet Tiberium
+imperatorem ad senatum scripsisse, cum suffragio sui praerogativa, de
+Christo, ut inter Deos censeretur. Noluit Senatus vel quia non
+probabat<span class = "tag">2</span>, vel quia pigebat, hominem Judaeum
+supplicio affectum in albo Deorum inscribi. Tiberius tamen, ut est apud
+Tertullianum, in sententia mansit. Ex quo intelligitur, Simonem Magum
+rerum gestarum et miraculorum stupendorum magnitudine Christo videri
+clariorem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In apolog.&nbsp;I.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>nihil probaverat</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Nemini dubium est, quin magus ille caeteros praestigiorum
+vanitate<span class = "tag">1</span> superarit, haec tamen omnia
+daemonum ope facta esse, quis
+<span class="pagenum">254</span>
+non videt? Nihil autem mirabilius videtur, quam a mortuis excitari<span
+class = "tag">2</span> et in sublime ferri, utrumque tamen necromanticis
+usitatissimum est. Nam Apollonius<span class = "tag">3</span> ab
+extrema<span class = "tag">4</span> Aethiopia et<span class =
+"tag">5</span> Nili fontibus Romam brevi delatus est, quo se imperatoris
+Domitiani jussu acciri sciebat, inde momento Corinthum et ex Smyrna<span
+class = "tag">6</span> Ephesum. Item Pythagoras<span class =
+"tag">7</span> a Thuriis Metapontum advolavit, nec aliam ob causam
+Romulus in Deorum numerum relatus est, quam quod in coelum, exercitu et
+senatu spectante, sublatus ab hominum conspectu disparuisset. Idem
+Aristaeo<span class = "tag">8</span> Proconnesio, idem Cleomedi
+Astypalaeo contigisse, veteres historici scripto prodiderunt<span class
+= "tag">9</span>. Hos omnes sortilegorum impietate ac scelere obligatos
+fuisse constat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>varietate</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>mortuos excitare</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Philostratus l.&nbsp;VI.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Pro his duobus verbis legitur alibi: <i>ex</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Addit alius: <i>a</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>exinde</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Dionysius Halicarnass., Livius, Plinius l. VII,
+Plutarchus in Romulo.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>Anithaeo</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Plinius, Hugo Floriacenus de comit. Martyr.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ita quidem si daemonibus seipsos sponte<span class =
+"tag">1</span> mancipaverint, sed interdum divino concessu viri pietate
+atque integritate clarissimi exercentur et cruciantur, ut de Jobo dictum
+est, item de Christo, qui tametsi totius pietatis ac divinitatis
+exemplar esset, a daemone tamen in templi pinnaculum, inde in montem
+transvectus est, ut de illius virtute ac praestantia periculum
+proderetur; sed explorata Christi constantia, pietate, divinitate
+cacodaemon fractus discessit. Itaque Christus jam inquit<span class =
+"tag">2</span>: <i>Princeps mundi hujus ejicietur foras, nullum
+triumphum de me laturus.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>sponte se</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Joh. 12,&nbsp;31.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ut simia purpura induta, sic magus, qualemcunque se ferat,
+sibi semper similis futurus est. Nam Vespasianus imperator etiam arti
+magicae deditissimus fuisse dicitur et Christum imitari voluisse, in
+prodigio coeci a nativitate, cui visum dedit, oculis sputo ac luto
+leviter oblitis, spectante populi Alexandrini corona; sic enim
+Tranquillus et Tacitus historicorum probatissimi scripserunt<span class
+= "tag">1</span>. His etiam artibus addictissimum fuisse Neronem Plinius
+scribit. Sed ad veram religionem dijudicandam argumentum certius nullum
+est, quam quod Gamaliel praescripsit<span class = "tag">2</span>. Cum
+enim Christiani apostoli a magistratibus et pontificibus impietatis
+postularentur, quod Christo divinitatis aliquid tribuerent, Gamaliel ad
+populi concionem: <i>Attendite</i>, inquit, <i>ad ea quae decreturi
+estis; antea exstitit quidam Theudas, qui cum multa de se jactaret ipso,
+400 circiter discipulos ad se pellexit, non multo post tamen cum toto
+comitatu caesus est. Alius item impostor Judas Galilaeus, qui plebem
+aliquamdiu seduxerat, tandem cum suis omnibus prostratus est. Nolite
+igitur in homines istos saevire. Nam si est ab hominibus haec
+disciplina, brevi dissolvetur, si a Deo, frustra illius voluntati
+obsisteremus!</i> Hac oratione persuasi pontifices
+<span class="pagenum">255</span>
+apostolos periculorum metu liberarunt. Quid enim profuit Apollonio, quid
+Simoni Mago, quid Cleomedi Astypalaeo, quod a mortuis se ipsos
+excitavissent? Quid<span class = "tag">3</span> Empedocli, quid Romulo,
+quod in coelum abrepti fuisse feruntur? Sed cum Christi doctrina toto
+terrarum orbe divulgata sit, ac jam saeculis amplius quindecim,
+renitentibus populis ac principibus, altissime radices egerit nec ullis
+suppliciis aut tormentorum crudelitate aboleri potuerit, nullis
+haereticorum innumerabilium flatibus everti, quis dubitet, quin omnium
+religionum optima sit ac divinissima?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Tranquillus in Vespasiano. Tacitus histor. IV,&nbsp;83.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Act. V, 34&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Omittuntur haec cetera interlocutoris verba in alio
+codice.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Nihil renitente Deo fieri posse confido, nec dubito, quin omnes
+religiones, quae Deum auctorem non habent, tandem aliquando sint
+interiturae; sic enim majores nostri quasi communi consensu testatum
+reliquerunt.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Adversus Deum immortalem nulla temporis diuturnitate praescribi
+potest, ut olim Themistocles Athenis<span class = "tag">1</span> ac M.
+Cato Censorinus pro concione populi Romani dixisse feruntur<span class =
+"tag">2</span>. Nam qui sola vetustate ac diuturnitate religionis
+praestantiam metiuntur, paganorum religionem optimam esse declarant, cum
+jam inde usque a Belo et Nimrodo annorum fere quatuor millibus toto
+terrarum orbe claruerit<span class = "tag">3</span> atque his etiamnum
+temporibus apud Indiae populos orientales floreat. Illis enim sol, luna,
+sidera, ignes, boves, elephantes, statuae mortuorum hominum pro Diis
+coluntur. Nec ita pridem apud Americanos<span class = "tag">4</span>
+occidentalis Indiae populos altaribus daemonum homines mactabantur. Et
+quidem avorum memoria in Brasilia<span class = "tag">5</span> regione
+viginti amplius hominum millia eodem anno sacrificari visa sunt. Quo
+nihil usitatius Amorrhaeis et Ammonitis fuisse legimus, neque his
+tantum, sed etiam Latinis, Graecis, Germanis, Gallis, Afris. Ac tametsi
+Darius Persarum rex vetuisset edicto, Carthaginienses humana carne vesci
+et humanas hostias immolare; atque item eo foedere, quod Gelo percussit
+cum Carthaginiensibus ad Himeram<span class = "tag">6</span>, uno capite
+cautum sit, ne Poeni deinceps humanas hostias sacrificarent, nihilominus
+cum ab Agathocle jussi<span class = "tag">7</span> essent, ut Deos sibi
+propitios redderent, ducentos nobilium liberos Diis mactarunt<span class
+= "tag">8</span>. Ac ne Romani quidem ipsi ab humanis sacrificiis
+abstinuerunt, ante Cornelii Lentuli et P. Crassi consulatum. His enim
+consulibus cautum est, ne amplius humano sanguine litaretur. Galli vero
+non ante desierunt, quam dominatu Tiberii<span class = "tag">9</span>,
+qui primus hoc vetuit. Si tanta impietas toto terrarum orbe, tot
+saeculis, religiosissima visa est, quis temporum diuturnitate religionis
+veritatem probari posse putet?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Atheniensis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Plutarchus in Themistocle et Catone Censorino.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>claruit</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Americos</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>Messina</i>, id quod forte emendandum esset:
+<i>Mexicana</i>. [N.]&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius false: <i>Smyrnam</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>victi</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Justinus in historiis. Plinius h. nat. l. 7. Cicero pro
+Fontejo.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Addit alius: <i>Augusti</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Paulatim haec impietas omnis sublata est et christiana
+<span class="pagenum">256</span>
+religio in utramque Indiam longe lateque dissipata, ut nunc iisdem
+finibus quibus solis cursus contineatur, quod verae religionis maximum
+est argumentum, i.e. catholicae Romanae ecclesiae, quam utraque India
+sponte suscepit.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Optimae religionis argumenta posuimus in ecclesia vera, veris
+tabulis, veris oraculis, veris rationibus, vera pietate; non in temporis
+diuturnitate, aut immensitate regionum, aut ceremoniarum multitudine,
+aut numero Deorum. Ac forsitan cum utraque India commodius ageretur, si
+christianarum sectarum, quae plurimae sunt, simplicissimam ac
+purissimam, i.e. Helveticam, Hispani eo detulissent<span class =
+"tag">1</span>. Praeclari quidem illi, quod deterrimas hominum
+mactationes sustulerunt, quod <span title =
+"Greek: anthrôpophagian">ἀνθρωποφαγίαν</span>
+crudelissimam vetuerunt, quod
+execrandas inferias daemonibus fieri prohibuerunt, quod statuas daemonum
+dejecerunt, sed probare non possum, quod idola idolis commutarunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>deduxissent</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Cum Franciscus Pizarrus intimos Indiae Peruvianae recessus
+nostra aetate penetrasset, incolae Deum praeter solem nullum fere
+adorabant<span class = "tag">1</span>. Et cum Franciscanus quidam ad
+Christum oratione sua pertrahere Athabalibam<span class = "tag">2</span>
+regem et a cultu solis revocare conaretur, illudque saepius
+ingereret<span class = "tag">3</span>, Christum pro generis humani
+salute mortuum esse, hic Athabaliba: Itane vos, inquit, Deum mortalem et
+supplicio crucis affectum colitis? At ego Deum illum immortalem ac
+sempiternum (solem indigitans) non suspensum adoro. Et quemadmodum post
+aeterni Dei majestatem nihil sole admirabilius in hac rerum omnium
+universitate, nihil praestantius, nihil divinius, non mirum est, si
+omnes ubique terrarum populi solem adorare necdum plane destiterunt<span
+class = "tag">4</span>. Ac siquidem ulla idolatriae excusatio est, minus
+certe peccant, qui pulcherrimum illud divinae majestatis simulacrum,
+quam qui hominem mortuum adorant, ut Christiani; sed ab hac
+superstitione jam pridem Asia et Africa pene tota, magna pars Europae
+recessit, Muhammedis saniorem ac meliorem amplexata disciplinam, quae
+jam mille circiter annos floret et florebit aeternum. Quantum vero
+antiquitati religionum tribuere debeant Christiani, docuit religio
+antiquissima paganorum. Quis enim hoc tempore non admiretur, Jovem
+nescio quem Cretensium tyrannorum parricidiis<span class =
+"tag">5</span>, incestibus, ac stupris delibatum hominem, toto<span
+class = "tag">6</span> terrarum orbe pro Deo, tot annorum millibus
+creditum atque adoratum fuisse?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>nullum coluerunt</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Atabalippam</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>urserit</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>desierunt</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Desunt sex haec sequentia verba in alio codice.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Idem alius: <i>isto</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Semper excipiendi sunt Israëlitae<span class = "tag">1</span>,
+qui non solum monstrum illud scelerum, Jovem inquam, exsecrati, sed
+etiam eorum, qui in tanta superstitione acquieverant, miserti pro iis in
+templo sacratissimo quantum licuit expiaverunt apud Deum immortalem,
+quem unicum ab orbe condito ad haec usque tempora colendum nobis majores
+nostri proposuerunt. Ex
+<span class="pagenum">257</span>
+quo intelligitur, Israëlitarum<span class = "tag">2</span> religionem
+antiquitate, veritate, constantia, caeteris<span class = "tag">3</span>
+omnibus longe superiorem esse, quae nec Jovem nec Christum nec
+Muhammedem, sed Deum aeternum sui auctorem habet. Quam quidem religionem
+olim amplexaturi sunt omnes terrarum populi, ut Deus ipse apud Jesaiam
+contestatur, gentes omnes tandem aliquando sacra facturas Deo
+Israëlis<span class = "tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>excusandi ... Ismaëlitae</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius idem: <i>Ismaëlitarum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius; <i>veteribus</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Jesaiae 60, 1 sqq. 66,&nbsp;23.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Putasne, Salomo, Deum immortalem tot annorum millibus
+passurum fuisse, ut Christus ab omnibus pro Deo coleretur, nisi Deus
+esset?</p>
+
+<p>
+SALOMO: Eadem ratione atque iisdem argumentis daemonum atque demortuorum
+hominum cultus in Deum regeri oportebat, si temporum diuturnitate ac
+decursu<span class = "tag">1</span> annorum veritatem religionis metiri
+fas esset. At istam impietatem Deus clara voce exsecratur:
+<i>Perditio</i>, inquit<span class = "tag">2</span>, <i>tua ex te, salus
+autem ex me est, Israel!</i><span class = "tag">3</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>discursu</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Hos. XIII.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest hoc verbum in aliis.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Exitium hominum hominibus ipsis, non creatori tribuendum sic
+interpretor, quod homines a lege naturae, quae unius aeterni Dei cultum
+continet, sponte discesserunt et errore cognito ad officium revocari non
+patiuntur. Et quidem intuenti mihi Christianorum cum Ismaëlitis et
+paganorum inter ipsos infinitam prope sectarum varietatem, nulla
+veritatis certior norma videtur, quam recta ratio, i.e. suprema naturae
+lex<span class = "tag">1</span> hominum mentibus ab immortali Deo
+insita, qua nihil stabilius, nihil antiquius, nihil melius fieri ac ne
+cogitari quidem potest. Et cum hac lege naturae ac religione
+vixerunt<span class = "tag">2</span> Abel, Sethus, Henochus, Noëmus,
+Jobus, Abrahamus, Isaacus, Jacobus, qui summam pietatis, integritatis ac
+justitiae laudem gravissimo testimonio Dei aeterni, quem unum coluerunt,
+retulerunt<span class = "tag">3</span>, ea inquam religione nullam ex
+omnibus video meliorem et antiquiorem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>lege</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>vixerint</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>consecuti</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Si naturae leges sequimur, christiana religio maxime omnium
+naturae consentanea videri debet, quia non alium nobis ad colendum et
+imitandum proponit, quam Deum illum aeternum, mundi parentem, qui ad
+salutem hominum hominis naturam assumserit.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Video nos ad quaestionem, quam pridie hujus diei
+proposueramus, de unione et conjugatione utriusque naturae, scilicet
+divinae et humanae, sensim delapsos<span class = "tag">1</span>, quae
+propter argumenti dignitatem diligenter a nobis est explicanda.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>dilapsos</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Sed priusquam de utriusque naturae, divinae et humanae,
+conjunctione disseramus, explicandum illud est, an necesse fuerit ad
+humani generis salutem, Deum aeternum carne convestiri? Nam si nihil
+necesse fuit<span class = "tag">1</span>, longe facilior est exitus
+disputationis de unione utriusque naturae.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>non necesse fuerit</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">258</span>
+FRIDERICUS: Cur facilior?</p>
+
+<p>
+TORALBA: Quia nihil statuendum est in natura universitatis, quo non<span
+class = "tag">1</span> posito nihil perfectionis desit universitati ac
+summae felicitati<span class = "tag">2</span>. At<span class =
+"tag">3</span> nihil perfectionis vel summo bono vel universitati
+deerat, antequam Deus hominem, ut vultis, induisset. Igitur Deus frustra
+sanguine concretum hominis exuvium induisset, quia nihil erat necesse.
+Pluralitas enim natura nunquam admitti debet, nisi necessaria. Illud
+autem in universa natura perpetuum est, nec deesse necessaria, nec
+abundare superflua.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Aristot. libr. 1. phys.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Ut</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: At prius Toralba demonstravit, potestatem divinam ita liberam
+esse, ut nulli subjungatur necessitati<span class = "tag">1</span>.
+Potuit igitur Deus ea, quae non fuere necessaria, facere<span class =
+"tag">2</span>, itaque restaret illa quaestio: an Deus voluerit<span
+class = "tag">3</span>, quod potuit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>potestati</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>noluerit</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Deum noluisse personam divinam producere<span class =
+"tag">1</span> argumento efficacissimo planum est, quod scilicet
+creatura sola potest esse et non esse, non item persona divina, quae ab
+aeterno tempore fuit, ante id omne, quod esse potuit. Igitur Dei
+voluntas fuit producere creaturam tantum, non etiam personam divinam
+increatam<span class = "tag">2</span>, quia theologos inter ipsos illud
+convenit, duas tantum personas productas ab una producente ut<span class
+= "tag">3</span> ab auctore. Quod argumentum ut declinarent quasi
+scrupulum<span class = "tag">4</span>, necessariam productionem in Deo
+acutissimi quique theologi posuerunt<span class = "tag">5</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt in alio codice proxima haec triginta sex verba.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Addit idem codex: <i>corpus creatum assumere
+patet</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>scopulum</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Scotus quaest. 6 in prolegom. sentent. l.&nbsp;1.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ista quidem nimis argute ac subtiliter, cum arcana Dei inquiri
+quidem, non tamen inveniri possint nisi ab eo, cui declaraverit<span
+class = "tag">1</span> Deus ipse<span class = "tag">2</span>. Sed ex
+iis, quae facit opifex, satis intelligitur, quid voluerit<span class =
+"tag">3</span>. Itaque magister sententiarum<span class =
+"tag">4</span>: Pater, inquit, in divinis genuit filium, non
+necessitate, cum non cadat in Deum necessitas aut coactio, non
+voluntate, cum<span class = "tag">5</span> non cadat in Deum mutatio:
+dicitur tamen Deus genuisse filium voluntate praecedente aut
+antecedente, quasi prius voluerit<span class = "tag">6</span> aut postea
+genuerit, ut haeretici posuerunt. Haec ille.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>declaravit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Rom. 5 et&nbsp;9.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>noluerit</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Lib. 3 distinct.&nbsp;6.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Desunt sequentia haec duodecim verba in alio
+codice.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>noluerit</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: De duobus tamen alterum<span class = "tag">1</span> necesse
+est, quia tertium nihil est ac<span class = "tag">2</span> ne cogitari
+quidem potest, quin<span class = "tag">3</span> personarum productio
+divina quadam voluntate aut necessitate facta sit. Quod si neutrum
+exsistit<span class = "tag">4</span>, sequitur, nullam in essentia
+divina, sui natura simplicissima, personarum productionem esse
+potuisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>alterutrum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>at</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quam</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>exstitit</i>, vel: <i>sit</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Omissa divinae potestatis ac voluntatis disputatione, quae
+mentis humanae imbecillitatem excedit, his utamur rationibus, quae ad
+<span class="pagenum">259</span>
+humanum captum propius accedunt<span class = "tag">1</span>. Si cuiquam
+obtigerit ea facere, quae uni tantum Deo conveniunt, hunc profecto Deum
+esse fateamur. At uni mortalium omnium, Christo, obtigit aequalis Deo
+potestas, essentia eadem, summa<span class = "tag">2</span> sanctitas,
+admirabilis sapientia, bonitas infinita. Hunc<span class =
+"tag">3</span> igitur Deum confiteri oportet.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>accedant</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>divina</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Tunc</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si verum antecedens, profecto necessarium erit consequens. Sed
+illud assumitur, quod concludi oportet. Itaque a destructione
+antecedentis sequitur ruina consequentis, quoniam creatura creator esse
+non potest, igitur Christus, cum verus homo, vera creatura fuerit, sui
+ipsius creator esse non potuit. Neque enim natura permittit, neque ratio
+admittit, ut, qui ab alio est, sit idem ipse, a quo est. At Christus est
+creatura tum ratione carnis, quia conceptus in utero foeminae, tum
+ratione animae creatae, ut Christiani theologi confitentur, tum ratione
+productionis secundae personae, quae primam sequatur necesse est. Non
+potest igitur idem, qui creatus est, creator esse, et quemadmodum
+caetera quidem, quae lucida sunt, ab ipsa luce solis splendorem ac lucem
+habent, nihil tamen horum aut lux aut sol esse potest: sic etiam angeli,
+sidera, mentes humanae virtutis ac lucis intellectualis participes sunt,
+Dii tamen ut sint, nullo modo fieri potest, quia principium aliud suae
+originis habent. Sic enim Plato divinus a solis, Dionysius ab ignis
+similitudine ad Dei cognitionem quodammodo <ins class = "correction"
+title = "so in original: ‘manu duci’?">manuduci</ins> rectissime
+judicarunt.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quis ambigit Deum, quatenus creator sit, creaturam esse non
+posse, sed quoniam in uno Christo natura duplex est, etiam in eo
+contradictoria simul vera sint oportet, ratione diversâ. Christus,
+inquit Damascenus<span class = "tag">1</span>, est creatus et increatus,
+patibilis et impatibilis, creator et creatura propter idiomatum
+communicationem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ep. 50 et&nbsp;97.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Labyrinthum inexplicabilem video nos subire ac prope dixerim
+praecipitium profundum. Melius enim ex ipsius Christi actionibus, qui
+qualisque fuerit, quam ex argutiarum subtilitate intelligitur, i.e. ex
+vitae instituto, sanctitate, doctrina, miraculorum stupendorum
+multidudine atque ex ipsius Dei immortalis testificantis voce, quae
+mortalium nemini contigisse videmus.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Quae fuerit vitae sanctitas in Christo, quis affirmare potest,
+cum ex apostolorum scriptis appareat<span class = "tag">1</span>, illum
+cum sceleratis et meretricibus familiare contubernium<span class =
+"tag">2</span> habuisse. Et quidem Origenes scribit<span class =
+"tag">3</span>, hanc Celsum scribendi occasionem adversus Christianos
+arripuisse, quod Barnabas Christi discipulus in epistola quadam ad
+catholicos diceret, Christum discipulos sceleratissimos ac nequitia ipsa
+nequiores sibi ascivisse. At sapientum omnium summa confessione nihil
+gravius praecipitur<span class = "tag">4</span>, quam a sceleratorum
+<span class="pagenum">260</span>
+consensu, contubernio, convictu quam longissime recedere, quod psaltes
+lyricus principio laudationum: <i>O beatitudo</i>, inquit<span class =
+"tag">5</span>, <i>illius qui non abiit in consilium impiorum et in via
+peccatorum non stetit et in consessu derisorum non assedit.</i><span
+class = "tag">6</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 9 et 11. Marc. 11. Luc. 5. 6. 15.&nbsp;19.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>commercium</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Libr. 1. contra Celsum.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Eph. 5. Rom.&nbsp;1.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Psalm 1,&nbsp;1.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>cedit</i>, vel: <i>stetit</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Id quidem crimini dabatur Christo, quod cum flagitiosis ac
+sceleratis conversaretur, quam criminationem honesta oratione
+refellens<span class = "tag">1</span>: <i>Non veni</i>, inquit,
+<i>vocare justos, sed peccatores.</i> Quam vero innocenter vixerit,
+satis Pilatus Pontius praeses declaravit, cum diceret, nullam sibi
+accusationis causam compertam esse, quam ob rem illum damnaret<span
+class = "tag">2</span>, dicitur tamen verberibus caesum populo ad
+spectaculi fructum exhibuisse, ut quacunque ratione accusatores ad
+commiserationem excitaret. Quod cum obtinere nequiret, majestatis
+crimen, quod sibi propter Christum ingerebatur, metuens, tandem morti
+addixit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. IX., 13. Luc. V. VI. XV.&nbsp;XIX.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Joh. XIX, 8&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ita quidem theologi christiani, sed in eo peccant, quod non
+intelligunt, Romanorum moribus supplicio affici consuevisse neminem<span
+class = "tag">1</span>, quin prius verberibus ac fustibus caederetur.
+Prodigia vero Christi tribus fere generibus continentur, scilicet
+resuscitatione duarum foeminarum, (nam de Lazaro nemo praeter Johannem
+testificat), ejectione daemonum et curatione aliquot morborum. Postremum
+est, quod super aquas deambulasse et in coelum abreptus esse
+dicitur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Dion. Halicarn. l. II. VI. et VII. Tranquillus in
+Nerone.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Omittis, Octavi, primum omnium ac solenne
+prodigium<span class = "tag">1</span> <span title =
+"Greek: metamorphôseôs">μεταμορφώσεως</span> aquae in vinum, cum
+exhaustis cantharis reliqui nihil esset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Joh. 2, 1&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Commodius mihi facturus fuisse videtur, si ad sobrietatem
+convivas assuefecisset. Haec omnia tamen atque his multo plura Simonem
+Magum, Apollonium et innumerabiles id genus facere ac saepissime ex
+aridis stipitibus vinum forma, colore, odore, sapore elicuisse. Galenus
+vero, ubi agit de hermetica medicatione, miratur, quamplurimos curari
+aliter non posse, quam si certissimam habeant fiduciam salutis, qui
+curari cupiant. His enim verbis utuntur sortilegi: <i>Crede et
+sanaberis, fides tua te salvum fecit.</i><span class =
+"tag">1</span></p>
+
+<p>
+CURTIUS: Inanes et pudendas Judaeorum calumnias, qui Christum daemonis
+ope et opera uti criminabantur, efficacissimis argumentis refutans ipse:
+<i>Si a daemonibus</i>, inquit<span class = "tag">1</span>, <i>daemones
+fugerentur, daemonum vim atque potentiam brevi ruituram videretis</i>,
+non aliter quam familiae et imperia quaeque maxima bellis intestinis
+collapsa dissipantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 9, 22. Marc. 5, 34. 10, 52. Luc. 7, 60. 8, 48. 17, 19.
+18,&nbsp;42.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Matth. 9, 33&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Argumentum istud levissimum esse experientia diuturna saepissime
+comprobavit. Nihil enim frequentius, quam a daemonibus obsessos
+<span class="pagenum">261</span>
+magorum verbis liberari, aut levi contactu, aut circulo in fronte
+descripto, aut susurro in aurem illato. At saepius daemones obsistere
+aut reniti simulant; sed Polycrates<span class = "tag">1</span> hanc
+simulationem refutans: Mali daemones, inquit, faciunt sponte, quod
+inviti facere videntur, et simulant se coactos vi exorcismorum, quos
+fingunt in nomine trinitatis, eoque illudunt<span class = "tag">2</span>
+hominibus, donec crimine sortilegii poena damnationis involvunt. Haec
+ille. Item Leo Afer de magis Africanis scribit, saepissime daemones a
+sortilegis fugari circulo in fronte. Quanquam daemonum ejectiones plus
+nocuisse, quam profuisse videmus. Ut cum daemones e corporibus exirent,
+misit eos Jesus in greges porcorum, quos daemones eodem momento
+praecipites egerunt in aquas, non sine magno domesticae rei ac publico
+detrimento. Non aliter dives quidam nobilis sortilegus apud Anglos, cum
+in Belgio Hispanum daemoniacum liberaret, misit in armenta boum, quae
+seipsos mutuis vulneribus contrucidarunt, pastoribus etiam occisis,
+deinde a magistratu ad supplicium conquisitus disparuit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Lib. II, c.&nbsp;14.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tradunt</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Sed Christus vitae sanctitate ac integritate mirabili omnes
+omnium criminationes facile refellit, quanquam Josephum, <ins class =
+"correction" title = "so in original: ‘Matthiae’?">Mathatiae</ins>
+filium, testem omni exceptione majorem, rejicere non possunt, sic enim
+de Christo scribit: quasi de homine sapientiae studiosissimo, si hominem
+appellare fas&nbsp;est.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Caput illud Josepho tributum est, sed adjectitium esse et
+brevitas ipsa et scribendi ratio docet. At Josephus, Gorionis filius,
+qui eandem quam ille historiam scripsit et iisdem temporibus, ne verbum
+quidem ullum de Christo, quia scilicet hebraice scripsit, nec Latini
+potuerunt, nec Graeci hebraicae veritatis fidem imperitia linguae
+hebraicae violare.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Quando curationes morborum, ejectiones daemonum, suscitationes
+mortuorum, volatus in aëre sublimi caeteraque id genus sortilegis
+usitata sunt, non modo ad deitatis probationem, sed etiam ad impietatis
+conjecturam magnum habent argumentum.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ismaëlitae Christo non deitatem quidem, sed divinitatem
+tribuunt, ut Mosi, Heliae, Samueli, quin etiam his omnibus et Mahummede
+majorem fuisse summaque vitae sanctitate, doctrina singulari ac pietate
+floruisse confitentur.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Quae igitur pervicacia est, quem tot ac tantis virtutibus,
+tanta divinitate claruisse, quem denique Messiam fuisse fatentur, eidem
+eripere deitatem. Illud enim verissime mihi videor esse dicturus,
+Christum edicto omnium brevissimo principum ac magistratuum omnium
+edicta, decreta, leges complexum fuisse, hoc scilicet<span class =
+"tag">1</span>: <i>Alteri ne feceris, quod tibi fieri nolis.</i> Quod
+Alexander Severus imperator tanti ponderis ac momenti
+<span class="pagenum">262</span>
+existimavit, ut pro edicto perpetuo promulgari juberet<span class =
+"tag">2</span>. Ac primus quidem exstitit, qui Christum in larario sibi
+proposuit pro Deo colendum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Luc. 6. 31 (Matth. 7,&nbsp;12).&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Lampridius in Alex.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Quanta vis esset doctrinae Christi, imperator ille
+declaravit; cum enim educatus esset una cum Heliogabalo sobrino et cum
+eo simul adolevisset, hic tamen flagitiorum ac foeditatum omnium
+sentina, ille virtutum omnium heroicarum singulare decus.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Si Alexander huic edicto paruisset, neminem meritis suppliciis
+affici pateretur, nec lictores judicata exsequerentur, quia nec judices
+nec lictores se crucibus affigi<span class = "tag">1</span>, ac ne
+verberibus quidem caedi vellent. Consimile aliud edictum Christi:
+<i>Quaecunque vultis, ut faciant vobis homines, eadem facite
+illis.</i><span class = "tag">2</span> Opes enim et honores sibi tribui
+ac suis voluptatibus ab omnibus indulgeri cupiunt omnes, quibus tamen
+sine flagitio et scelere obsequi nemo potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>affici</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Matth. VII,&nbsp;12.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Vetant leges<span class = "tag">1</span> legibus fraudem fieri,
+ac verborum apices consectando<span class = "tag">2</span> in contrariam
+sententiam detorquere et, quae de virtutibus dicuntur, ad vitia
+convertere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Jurisconsulti</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>consecando</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: At illud quanti est, quod Christus unus inter tot et tam
+multos legislatores, principes, philosophos ab omni injuriarum ultione
+non tantum abstinere, verum<span class = "tag">1</span> etiam pro
+inimicis vota facere suasit<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>imo</i>, vel: <i>sed</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Matth. V, 44. Luc. VI, 27. Alibi: <i>jussit</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: At Davidem locis omnibus ac prophetas ipsos inimicis mala omnia
+precari videmus. Aut igitur Christus, aut illi gravissime peccant, qui
+tam contraria edicta fingunt, quae nulli theologi conciliare queunt.
+Quis autem tot et tam multos prophetas impietatis accuset? Sic enim
+David adversus inimicum: <i>Constitue super eum peccatorem, et diabolus
+stet a dextris, cum judicatur exeat condemnatus, et oratio ejus fiat
+peccatum. Fiant filii ejus orphani et uxor ejus vidua, et non sit qui
+miseretur pupillis ejus, et in una generatione exscindatur nomen
+ejus!</i> Et ad extremum illud subjicit: <i>Haec merces eorum, qui
+detrahunt mihi.</i><span class = "tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Num. X. fin. Ps.&nbsp;47.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Certe Davidem ac prophetas de hostibus Dei potius, quam de suis
+ultionem reposcere videmus. <i>Surge domine</i>, inquit Moses, <i>et
+dissipentur hostes tui!</i><span class = "tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Psalm. 68, 2. Numer. 10,&nbsp;35.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Hic quidem aperte contra hostes Dei, sed infinitis prope locis
+prophetae suorum hostium interitum cupidissime expetunt, ut superiore
+psalmo, postquam execrabilem in modum inimicis imprecatus esset: <i>Haec
+merces</i>, inquit, <i>eorum qui detrahunt, non qui Deo, qui Christo
+detrahunt, sed mihi.</i></p>
+
+<p>
+SALOMO: Nemini dubium est, quin prophetae sanctissimi ac summae pietatis
+et integritatis viri perniciem suis inimicis optent ac precentur, non
+<span class="pagenum">263</span>
+aliam ob causam, quam ut doceant ab omni injuria atque ultione esse
+abstinendum, et uni Deo ultionem relinquendam; vetat enim lex divina
+privatas injurias ulcisci, sed earum ultionem Deus ipse deposcit. Est
+autem ejus orationis, qua ultionem a Deo repetimus, haec utilitas, ut
+illum integritatis ac innocentiae testem habeamus et ab injuria
+inferenda ultionis specie abstineamus<span class = "tag">1</span>.
+<i>Quoniam</i>, inquit Hieremias, <i>ultio Dei est.</i><span class =
+"tag">2</span> Sed ferendum non est, quod Lucas<span class =
+"tag">3</span> divinae legi fraudem facere videtur his verbis: <i>Dictum
+est antiquis, diliges proximum tuum et odio habebis inimicum
+tuum.</i><span class = "tag">4</span> Haec postrema verba nusquam in
+lege divina aut ullis prophetis reperiuntur, sed interdictum plane
+contrarium. <i>Ne oderis</i>, inquit lex<span class = "tag">5</span>,
+<i>odio intestino quenquam, sed aperte illum increpa.</i> Item: <i>Ne
+sis injuriarum memor, ne ulciscare te ipsum.</i> Nec vero est majus et
+melius antidotum adversus vindictae furentis libidinem et ultionis
+cupiditatem, quam<span class = "tag">6</span> in ipsius Dei sinum
+effundere totam, qui nullam nisi justissimam ultionem accepturus est. At
+novus legislator, ut legibus divinis derogaret: <i>Si quis</i>,
+inquit<span class = "tag">7</span>, <i>maxillam dextram palma caedat,
+obvertito illi sinistram, et ei qui tunicam rapuerit, concedito quoque
+pallium, nec vim vi repellas</i>, quod tamen omnibus divinis et humanis
+legibus semper licuit ac licebit, vim injustam a capite honesta ratione
+propulsare. Illud etiam minus ferendum, qui proximum appellaverit
+fatuum, reus sit incendii gehennae<span class = "tag">8</span>; quae
+interdicta non modo sapientibus, sed etiam Juliano imperatori<span class
+= "tag">9</span>, qui religionem christianam a se desertam oppugnavit,
+tam absurda visa sunt, ut ea libris provulgatis omnino repudiaret. Nam
+si legibus istis, quas christiani principes ac magistratus jam pridem
+valere jusserunt, ulla vis esset, nusquam innocentiae contra vim
+improborum locus relinqueretur, sceleratis in bonos omnia, bonis contra
+in sceleratos nihil liceret.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Levit. 19. Deuter. 32. Ezech. 9 et&nbsp;25.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Jerem. 50,&nbsp;15.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Apud Matthaeum potius reperiuntur haec verba.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Matth. 5, 43&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Levit. 19, 17. Ezech. 9 et 25, 10&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>sed</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Matth. V, 39 sq. Lucas VI,&nbsp;29.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Matth. V, 22. Lucas&nbsp;VI.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Apud Cyrillum.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Longissime abest Aristoteles<span class = "tag">1</span> ab
+illa Christi sententia, quin etiam scribit, eos, qui ultionem non<span
+class = "tag">2</span> reposcant, sibi ipsis injuriam inferre.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> L. V. Ethic.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Julianus quidem apostata nimis impudenter ac impie Christi
+doctrinam calumniatus est, cum diceret: Latronibus ac sicariis
+impunitatem a Christo proponi, nec cuiquam ullos hostium impetus
+propulsare licere. Aliud enim est, officia perfecta tradere, aliud
+mediocritatem<span class = "tag">1</span> officiorum tueri. Quis enim
+legibus omnibus se innocentem profiteatur? Et ut sit aliquis, quam
+augusta est innocentia, ad legem bonum esse<span class = "tag">2</span>,
+quam multa pietas, humanitas, justitia, fides exigunt, quae extra
+tabulas publicas
+<span class="pagenum">264</span>
+sunt. Nam vim illatam vi propulsare, bestiis quidem est, et eorum qui ab
+ira sibi nequeunt temperare, sed patienter injuriam ferre ac pro
+caedentibus vota facere, consummatae et perfectae justitiae est, quam
+Christus, Davide et prophetis omnibus superior, hominum generi
+patefecit. Id autem planum facit oratione sua Jobus<span class =
+"tag">3</span>. Cum enim multa de sua justitia dixisset, illud
+etiam<span class = "tag">4</span> subjecit: <i>Si gaudium</i>, inquit,
+<i>percepi ex infortunio inimici mei et exsultavi cum malum ei
+obvenisset; sed ne verbo quidem malum ei sum imprecatus.</i><span class
+= "tag">5</span> Haec illa est consummatae justitiae summa laus, quam
+Jobo Deus ipse gravissimo testimonio tribuit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ita omnes.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Seneca l. II de benef.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Job</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>enim</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Jobi 31,&nbsp;29.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Haec certe disciplina Platonis decreto quodammodo congruit.
+Sic enim Plato: <span title =
+"Greek: mallon adikeisthai ê adikein">μᾶλλον ἀδικεῖσθαι ἤ ἀδικεῖν</span>.
+Tritum est illud: Parum
+abest, quin Academici fiant Christiani! Neque tamen si quis pallium
+eripienti tunicam non concesserit, reprehensione dignum putaverit
+legislator Christus, cujus doctrina, non edicta prodita sunt, sed prius
+jacturam vir integerrimus patietur, quam ictibus aut litibus experiatur.
+Ex quo intelligitur, Christi doctrinam, non vulgarium philosophorum ac
+legislatorum, sed consummatae sapientiae et integritatis verum
+archetypum esse.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Demus illud, quod Salomo non concedit, Christi doctrinam
+eximiam, vitam sanctissimam, clarissimam nominis sui famae
+existimationem, miranda denique non magica, sed plane divina fuisse.
+Demus etiam id quod Azora quarta scriptum est, Christum pro caeteris
+omnibus prophetis spiritum clarissimum ac divinissimum habuisse, haec
+tamen omnia cum in hominem cadere possint, non video quid sit, quamobrem
+Deum fateri debeamus. Et quidem multo clariores fuere tum doctrina, tum
+vitae sanctitate, tum miraculis Moses, Helias, Samuel, Josua, qui non
+haec terrestria Christi miracula magorum<span class = "tag">1</span>
+fere communia fecerunt, sed qui maria diviserunt, fluminum cursus
+cohibuerunt, coelum quominus plueret clauserunt, clausum precibus
+aperuerunt, solem ac lunam<span class = "tag">2</span> suis sedibus
+immobiles reddiderunt; Helias item et Henochus non dubia testium fide
+post mortem, sed ante mortem divina potestate ab hominum conspectu
+abrepti fuerunt, quos tamen pro Diis habere ac colere impietatis esse
+Christiani confitentur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>majorum</i>, vel: <i>majores</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Additur alibi: <i>horas</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Christum prophetas istos longissimo intervallo superare,
+argumentum est illud potissimum, quod omnia omnium prophetarum oracula
+in Christum ut in scopum diriguntur, nec magis illi coelestia prodigia
+quam Mosi, quam Josuae, quam Heliae defuerunt. Quin etiam in illa
+visione montis Thabor Moses et Helias hinc et illinc triumphanti Christo
+adstiterunt<span class = "tag">1</span>, quibus praesentibus Dei vox
+audita de coelo est: <i>Hic est filius dilectus, in quo mihi complacui,
+ipsum audite!</i> Cum Heliam et Mosem jubet audire Christum, an illis
+exaequandum aut comparandum
+<span class="pagenum">265</span>
+putavit? Jam vero cui mortalium unquam morienti sol mori et obscurari
+amisso splendore visus est, nisi Christo, neque enim per naturam id
+fieri poterat, cum in ipso meridiei momento id contigerit, luna e
+diametro soli opposita, ut verissime dictum sit a Dionysio Areopagitarum
+senatore: aut Deus naturae patitur, aut naturae ruinam minatur! Hujus
+autem eclipseos admiranda prodigia Phlego Trallianus Adriani Caesaris
+libertus 4 anno 220<span class = "tag">2</span> Olympiadis, i.e. 18
+Tiberii Augusti contigisse scribit. Quibus ea confirmantur, quae
+Matthaeus 27, Marcus 15, Dionysius Areopagita in epistolis, Eusebius
+historicus in demonstratione evangelica, demonstratione undevigesima,
+Origenes contra Celsum, Suidas in verbo Dionysius, Tertullianus in
+Apologetico de solis illius deliquio meridiano scripserunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 17, 1 seqq.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>240</i>; alius: <i>210</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ut apotheosin Thaboritanam illam, non satis dignam quae refelli
+mereatur, omittam, graviter peccatur in historiam ab illis solaris
+deliquii inventoribus; annus enim 4. Olymp. 220<span class =
+"tag">1</span>, quem Phlego notavit, penultimus est Neronis, Silio Nerva
+et Julio Attico consulibus, 32 circiter annos post Christi supplicium,
+ut ex ipsis Romanorum fastis et Olympiadum circulis, quae M. Varro,
+Dionysius Halicarnasseus, Cuspianus, Sigonius, Onuphrius, Mercator,
+Funccius summa cura ac diligentia sic conjunxerunt, ut neminem dubitare
+patiantur. Hanc autem Phlegonis eclipsin, quae post annos 32<span class
+= "tag">2</span> contigit, cum Christus mortuus est, ordinariam ac
+naturalem in synodo solis ac lunae, non in objectu, quod isti volunt,
+secuta est, clades illustrium senatorum, quos Nero interfici jussit,
+Thraseam, Senecam, Pisonem, caeteros et parricidia matris et utriusque
+uxoris, paulo post civilia bella ac tres eodem anno imperatores
+Romanorum<span class = "tag">3</span>. Illud etiam ad errorem istorum
+convincendum accedit, quod solem in piscium sidere tunc fuisse tradunt,
+id quod fieri nullo modo potuit, cum paschalis victima nunquam
+immolaretur, nisi luna 14. mensis Nisan, quo sol sidus arietis subire
+solet<span class = "tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>200</i>; alius: <i>210</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>35</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ac trium eodem anno imperatorum
+Romanorum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Exod. 12, 6&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Cur igitur Dionysius Areopagita ad Polycarpum scribens
+Apollophanem sophistam coarguit his verbis<span class = "tag">1</span>:
+<i>Nescio</i>, inquit, <i>quo spiritu afflatus ad divinationem
+prorupisti, Apollophanes, quod una mecum aspiciens eclipsin solis,
+contra naturae ordinem, tempore Christi patientis, conversus ad me
+dixisti: hae praclarae sunt vicissitudines rerum divinarum!</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Dionys. epist.&nbsp;7.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Omissa temporum ac scriptorum controversia rationibus
+perspicuis inquiramus, Christus Deus sit necne? Nam si generis humani
+auctor est et servator, profecto Deum esse oportet. Si Deus non est, ne
+hominum quidem servator esse potest.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Necessarium profecto argumentum, quo argute refelluntur
+<span class="pagenum">266</span>
+Ariani, qui si quem generis humani servatorem confitebantur, eundem
+tamen Deum esse negabant.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Nihil saepius in sacris litteris admonemur, quam ab unius
+aeterni Dei potentia salutem pendere omnium<span class = "tag">1</span>:
+<i>Ego Deus aeternus et praeter me non est alius.</i> Item: <i>Redemtor
+noster Jehovah, Zebaoth nomen ejus.</i> Item: <i>Ego Deus aeternus solus
+salvator, qui solus mortem inferre et a morte solus eripere possum, nec
+alius est a me.</i> Item: <i>Ego Deus aeternus, qui deleo iniquitates
+tuas propter me.</i> Non dixit: propter Jesum filium, supplicio
+afficiendum, aut: propter Messiam futurum, illud autem ineffabile et
+sacratissimum <ins class = "correction" title =
+"so in original: ‘nomen’?">numen</ins>
+<span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span> aeternus
+nulli creaturae communicabile esse, utriusque religionis theologi
+confitentur. Si ergo servatoris dignitas ei congruit,<span class =
+"tag">2</span> cui nomen illud sanctissimum divina lege tributum est,
+quonam modo illud mortali<span class = "tag">3</span> creaturae
+conveniret?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Jesaiae 30 et 42. Jerem. <ins class = "correction" title =
+"so in original">43. 45. 47. 31. 32.</ins> Genes. 16. Exod. 6. 20. 29.
+Psalm. 7. 49. Ezech.&nbsp;32.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Rabbi Moses 1. 2. Calvinus c. 1. harmon. in
+Psalm.&nbsp;83.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>divinae</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: At illud ipsum nomen Jesus seu Jehovah<span class =
+"tag">1</span> servatorem significat, eique maxime datum est, quia genus
+humanum servaturus esset, itaque Paulus non obscure aut ambigue
+scripsit, uni Christo inditum esse nomen Jesu<span class =
+"tag">2</span>, quo audito<span class = "tag">3</span> omne genu
+flectatur coelestium, terrestrium ac infernorum. Item:<span class =
+"tag">4</span> <i>Non est aliud sub coelo nomen datum hominibus, in quo
+oporteat servari.</i> Item tanto praestantior angelis, quanto
+excellentius est nomen adeptus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Jehosua.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Luc. 1. 2. Phil. 2,&nbsp;10.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>edito</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Acta 4, 12. Hebr. 1,&nbsp;4.</div>
+
+<p>
+SALOMO: At quid ista? Cum nomen Jesu et Jehovah<span class =
+"tag">1</span> vulgaria sint ac communia, nusquam tamen ineffabile nomen
+<span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span>? Itaque argutus quidam
+theologus<span class = "tag">2</span> christianos veteres magistros jure
+coarguit, quod illa verba: <i>Non est aliud nomen sub coelo</i> etc.,
+sic interpretantur, ut servandi majestas inter creaturas soli Christo
+conveniret: <i>Quoniam</i>, inquit, <i>homines in coelum conscendere
+nequeunt.</i> Quae reprehensio probabilis est, nec tamen reprehensioni
+congruit solutio, sed quia incongruum est existimare, vim et
+praestantiam generis humani ulli creaturae communicari posse, cum soli
+Deo tantum conveniat. Petrus autem in concione populi Christum a Deo
+factum praedicavit<span class = "tag">3</span>. Clemens etiam, proximus
+Petri successor in eodem pontificatu, de quo Paulus ipse laudabile
+testimonium tulit, librum promulgavit, qui <span title =
+"Greek: anagnôrismos">ἀναγνωρίσμος</span> inscribitur,
+ubi Jesum creatum fuisse scribit, Eunomium secutus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Jehosua.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Calvinus in c. 14. 12 Actorum.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Actorum 4, 10&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Jesum etiam<span class = "tag">1</span> creaturam fuisse
+fatemur, quatenus corpore ac mente constat, conceptum in utero virginis,
+genitum, educatum, mortuum,
+<span class="pagenum">267</span>
+sepultum, neque quatenus est creatura servator dicitur, sed quatenus
+creator. Tametsi ad pariendam hominibus salutem humano corpore usus est.
+Ac tametsi Deus simul et homo sit, non tamen divina essentia cum humana
+mente confusa est, neque alteri naturae altera concreta aut mista<span
+class = "tag">2</span>, sed quodammodo utraque utrique copulata sub unam
+et eandem Christi hypostasin.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quoque</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>nec tamen omnino altera divulsa</i>.
+Alibi pro mista legitur: <i>infinita</i>; pro <i>divulsa</i> alibi:
+<i>dimista</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Dubitavi saepe, quid esset, quam ob rem Petri Lombardi aetate
+verum erat hoc enunciatum<span class = "tag">1</span>: Deus assumsit
+humanam naturam ut indumentum; nihilominus tamen falsum et haereticum
+postea esse coepit, quia indumentum corpori non copulatur, at humanam
+naturam divinae copulari credunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Scotus l. III. dist. dicit, hoc enunciatum haereticum esse
+coepisse post Lombardi aetatem.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Nulla dualitas, inquit Dionysius, principium esse potest, sed
+et unitas dualitatis initium est<span class = "tag">1</span>. Quod si
+utraque natura, scilicet divina et humana, non est in unum et idem
+concreta, nec altera penitus ab altera discreta, certe copulata dualitas
+erit, cui opus est vinculo quodam ac nexu, quoniam illae duae naturae
+majore intervallo a se invicem distant, quam contraria, quae sub eodem
+genere continentur. At infinitum et finitum eodem genere coërceri
+nequeunt nec ulla copula possunt uniri. Nam eorum, quae uniuntur, ratio
+quaedam est, infiniti autem in finitum nulla, ex quo sequitur, utramque
+naturam ab utraque avulsam esse. Nam si utraque confusa esset, utramque
+perire oporteret, ac tertium quoddam ex utraque constituendum, ut
+superius demonstratum. Quodsi natura divina simplicissima est, nullam
+omnino compositionem ferre potest, alioquin ajentia et negantia simul
+esse vera aut simul esse falsa oporteret de una et eadem&nbsp;re.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt haec sex antecedentia verba in uno codice.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Utramque naturam uniri docuit Christus, cum diceret: <i>Ego
+et pater unum sumus.</i><span class = "tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Joh. 10,&nbsp;30.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ariani dictum illud ad concordiam et mutuum utriusque
+consensum pertinere contendebant, ut illud quoque<span class =
+"tag">1</span>: <i>Pater, da ut sicut ego et tu unum sumus, ita isti in
+nobis unum sint; alioquin apostoli ipsi Dii fuissent.</i> Item illud:
+<i>Qui plantat, et qui rigat, unum sunt.</i> Item<span class =
+"tag">2</span>: <i>Qui adhaeret domino, unus spiritus est.</i> Quam
+Arianorum interpretationem etiam christiani theologi probant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Joh. 17, 20&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;1 Corinth. 6,&nbsp;17.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: At Hilarius nos ipsos cum Christo unum et idem esse affirmat,
+non tantum adoptione et consensu, sed etiam naturâ.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Ea sententia omnium judicio repudiatur, omnes enim Dii essemus
+et impeccabiles, si ejusdem naturae et essentiae cum Christo.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Id quidem plerique arbitrantur fieri assumtione corporis
+<span class="pagenum">268</span>
+Christi sacramenti ope, cum ejus caro et sanguis cum nostra miscetur,
+mens etiam ejus et divinitas credentibus communicatur<span class =
+"tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Erasmus paraphr. in Lucam.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Non capio, quaenam unio creatoris cum creatura fieri possit,
+cum Dei natura simplex et incorporea sit, non multa nec multiplex nec
+mutabilis. Quid si multiplex non sit, quomodo triplex erit? Nam quicquid
+cadit in naturam, scindi necesse est. Aut enim, inquit Evagrius, natura
+patris, filii et spiritus sancti simplex est aut composita; non hoc,
+illud igitur. Si simplex, numen etiam expers&nbsp;est.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Nemo Deum triplicem esse putat, trinum quidem in unitate et
+unum in trinitate fatemur, triplicem aut duplicem negamus.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Si trinitas est in divinitate, pluralitas est in deitate,
+numeralis enim distinctio, non essentialis, quia posito binario, non
+sequitur ternarius. Quare distinctio numeralis, cum ab unitate
+receditur, efficit deitatis divisionem, et compositio numerosa corrumpit
+simplicitatem deitatis. Illud etiam absurdius sequitur, quod Dei
+potestas, quae est infinita, solvitur ac debilitatur numerali divisione.
+Nam vis ac potestas cujusque rei eo major est, quo magis unita in sese,
+et eo debilior, quo longius ab illa unione simplicissima discedit. Quare
+cum sola unitas sit omnipotens, nec quicquam simpliciter aut absolute
+unum sit praeter Deum, sequitur trinitatem non esse omnipotentem.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Numerus non refertur ad essentiam, sed ad hypostasin
+personarum, nec dividitur essentia divina propter hypostaseos personae
+cujusque divisionem.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Si Deus trinus esset, cur Moses coacta populi concione orationem
+sic auspicatur: <i>Audi Israël, Deus noster Deus unus est!</i><span
+class = "tag">1</span> Cur in re tanti ponderis et momenti omisisset
+epitheton illud tam necessarium <i>trinus et unus</i>? At ne quis
+dubitaret, ut prospiciebat futurum, litteras grandiores in extremo primi
+ac postremi verbi apposuit, contra scribendi usum, hoc enim unde nisi ut
+planum faceret omnibus, nec infinitos esse Deos, nec plures uno esse
+posse, in quem nullus numerus cadat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deuter. 6,&nbsp;4.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Argumenta, quae a negantibus ducuntur, fere sunt captiosa, non
+dixit: est trinus, ergo non est trinus, nihil ex eo sequitur.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Nulla videtur argumenti fallacia, cum<span class =
+"tag">1</span> altero posito alterum excludi sit necesse est. Nam qui
+dicit <i>Unum</i>, excludit <i>trinum</i>, alioquin contraria simul vera
+sunt, unius et ejusdem ratione<span class = "tag">2</span>, scilicet
+Deus unus est, Deus non est unus. Illud ab<span class = "tag">3</span>
+omnibus theologis christianis usitatum est, Deum efficere non posse, ut
+contraria eadem<span class = "tag">4</span> ratione simul vera sint, non
+quod ulla sit impotentia Dei, sed quod subjectum incapax sit
+affirmationis simul et negationis. Nec illud Plato voluisse videtur
+<span class="pagenum">269</span>
+in Parmenide, ubi de Ente et Uno copiosissime disserit, quam ut doceat,
+unum illud naturae principium simplicissimum esse, nec praeter unitatem
+quicquam admittere posse. Xenophanes item et Melissus, qui libros etiam
+de Ente et Uno scripserunt, nihil aliud voluerunt, quam rerum omnium
+principium unitatem simplicissimam esse. Eadem Pythagoreorum vox est.
+Finis, inquit Jamblichus, totius contemplationis est, attollere mentem a
+multitudine ad unitatem: <span title =
+"Greek: telos pasês theôrias, tou henos theorêtikon anagein heauton apo plêthous es to hen">τέλος
+πάσης θεωρίας, τοῦ ἕνος θεορητικὸν ἀνάγειν ἑαυτὸν ἀπὸ πληθοῦς
+ἐς τὸ ἕν</span>. Itaque Academici cum Dei proprium nomen inquirunt,
+appellant <span title
+= "Greek: to hen, to agathon, to alêthes, to haploun">τὸ ἓν, τὸ ἀγαθὸν,
+τὸ ἀλήθες, τὸ ἁπλοῦν</span>, i.e. unum, bonum, verum, simplex, quem
+Proelus vocat <span title = "Greek: hen theiôn enadôn hupostatikon">ἓν
+θείων ἐνάδων ὑποστατικόν</span>, unum divinarum unitatum
+fundamentum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>cur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>rationis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>autem</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>ejusdem</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Nullam video in his enunciatis contradictionem: Deus est
+unus, Deus non est unus; quia non ratione ejusdem, primum enim ratione
+essentiae, alterum ratione personarum. Nec vero in ipsa ratione
+personarum aliud est trinitas, quam unitas, omnipotens, non divisa, non
+composita, non numerabilis, sed suapte natura simplicissima. Etiam si
+essentiae ratione unus est, ratione personarum trinus.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Igitur duas <span title =
+"Greek: hupostaseis">ὑποστάσεις</span> subesse necesse est,
+quoniam de uno et
+eodem subjecto dici non potest creator et creatura, mortale et
+immortale, sempiternum et fluxum, stabile et caducum, genitum et
+ingenitum. Oportet enim motum, nexum, qualitatem, quantitatem, corpus
+denique Deo aeterno copulari.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Non fit unio corporis humani cum natura divina, sed naturae
+divinae cum mente humana.</p>
+
+<p>
+TORALBA: At fieri non potest, ut quae uni<span class = "tag">1</span>
+tertio uniuntur, inter se uniantur, et quae una sunt, eadem inter se
+sunt eadem, ex<span class = "tag">2</span> ipsis philosophiae principiis
+et decretis. Igitur si divina mens humanae menti unitur, et humana meus
+corpori, divinae mentis et corporis eandem unionem fore necesse est. Hoc
+absurdum, illud igitur quanquam fleri nullo modo potest, ut mens humana
+cum aeterno Deo eat<span class = "tag">3</span> in unum, cui nec mens
+humana est <span title = "Greek: homoousios">ὁμοούσιος</span>, ac ne
+<span title = "Greek: homoiousios">ὁμοιούσιος</span> quidem, nec
+infinita, quanto minus divinam naturam humano corpori misceri
+putabimus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>una</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Additur alibi: <i>se</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>coëat</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Certe Moses Rambam graviore blasphemia putat obligari, qui Deo
+corporeum quiddam inesse arbitratur, quam qui colit idola.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Cur nobis theologos thalmudistas, christianae religionis
+eversores, opponis, qui Christo deitatem, Deo rationem, memoriam,
+veritatem, quas cum homine quodammodo communes habet, modis omnibus
+eripere conantur?</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Salomonis et Toralbae hunc video scopum esse, ut Dei naturam ac
+trinitatis arcana rationibus et argumentis assequantur, fide opus
+<span class="pagenum">270</span>
+est: ad ea, quae sola fide nituntur, si rationem aut demonstrationem
+adhibeas, nihilo plus efficies, quam si cum ratione insanire velis.
+Itaque Plato<span class = "tag">1</span>, vir divinus, cum de Deo
+quicquam scribere metueret, quod ab ejus majestate esset alienum, credi
+jubet iis, quae a majoribus prodita fuerant, sine ulla demonstratione.
+Quod etiam Aristoteles affirmat his verbis: <span title =
+"Greek: prosêkei empeirôn kai presbuterôn ê phronimôn tois anapodeiktois phasesi kai doxais ouch hêtton tôn apodeixeôn">προςήκει
+ἐμπειρῶν καὶ πρεσβυτέρων ἢ φρονίμων τοῖς
+ἀναποδείκτοις<span class = "tag">2</span> φάσεσι καὶ
+δόξαις οὐχ ἥττον τῶν ἀποδείξεων</span>. Quare nec probare possum
+Eusebii, Galatini, Augustini, Eugubini scripta, e quibus Mornaeus
+demonstratioues evangelicas promere conatur. Non enim prospexerunt,
+scientiam et fidem, quam infusam appellant, simul stare non<span class =
+"tag">3</span> posse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In Timaeo.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <span title =
+"Greek: apodeiktois">ἀποδείκτοις</span>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>nullo modo</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Valeat illud quidem inter Christianos, sed prospiciendum est,
+quid philosophis, quid paganis, quid Epicuraeis, qui fidem infusam aut
+evangelium respuunt, responderi possit, ne illis idem objiciatur, quod
+olim Julianus imperator Galilaeis, eos scilicet ad omnia argumenta
+physica, demonstrationes nihil aliud in ore habuisse praeterquam illud:
+<span title = "Greek: pisteuson">πιστεύσον</span>. Praestabilius est
+igitur, cum philosophis, quid ratio possit, experiri, quam vadimonium
+deseruisse videri. Nam si essentia sive <span title =
+"Greek: ousia">ὀυσία</span> illa, quae pater est, filius sit:
+idem sibi pater est et filius, idem genitus et ingenitus.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Unus est ingenitus pater, unus filius ab aeterno tempore
+genitus.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Si non est idem genitum et ingenitum, diversa est patris et
+filii substantia.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Essentia unum et idem, non hypostasi.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Cur ergo in concilio Toletano decretum est, solum verbum
+carnem factum, solum hominem induisse? Nam ex eo sequitur, paternam
+essentiam non eandem esse cum essentia filii.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Illud admonendi sumus, aliam esse hypostasin ab essentia,
+quae ab imperitis confusa densissimam hac in disputatione caliginem
+pepererunt.</p>
+
+<p>
+TORALBA, Si pater genuit Deum, aut se Deum genuit aut alium Denm,
+tertium nihil est. At nulla res seipsam gignit, nec sui ipsius causa
+esse potest. Ac tametsi Platonici saepius usurpant illa de Deo: <span
+title = "Greek: autogonos, autotelês, autogenês, autophuês">αὐτόγονος,
+αὐτοτελὴς, αὐτογενὴς, αὐτοφυὴς</span>, nihil tamen aliud significatur,
+quam Deum aeternum sua scilicet potentia, natura, majestate, beatitate
+contentum, nihil alienis opibus egere. Non autem putandum est, quicquam
+a se ipso gigni. Ob id enim Plutarchus Deum antiquissimum esse scribit,
+quia sit ingenitus, <span title =
+"Greek: presbutaton theon einai, agenneton gar">πρεσβύτατον
+θεὸν εἶναι, ἀγέννετον γάρ</span>. Ex quo
+sequitur, aeternum id esse non posse, quod genitum sit. Et quidem
+Hilarius scribit<span class = "tag">1</span>, id quod nascitur, non
+fuisse antequam nasceretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libr. 12 de trinitate.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">271</span>
+CURTIUS: Igitur argumento a contrariis sequitur, id semper fuisse, quod
+ab aeterno tempore genitum est, ut de filio credimus.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Si quid seipsum genuisset aut fecisset, id quod gigneretur et
+quod gigneret, imperfectum esset, quoniam oporteret totum non esse, ut
+gigneretur a seipso. Si enim esset, non fieret, quia jam esset; si non
+existeret, non gigneret, quia non esset. Igitur Deus de se ipso non
+genuit filium seipsum. Quo fit, ut alius sit a patre, non relatione
+personarum, sed tota substantiae ratione. Quod Christus aperte his
+verbis comprobans: <i>Alius est</i>, inquit, <i>qui me misit
+pater.</i><span class = "tag">1</span> Quod de homine dici non potest,
+qui nondum erat homo, quum mitteretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Joh. 5, 23. 12,&nbsp;45.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Argute quidem et subtiliter, sed utramque argumenti partem
+negat Augustinus<span class = "tag">1</span>, negat Lombardus<span class
+= "tag">2</span>, et recte: Neque enim sequitur, inquit Scotus<span
+class = "tag">3</span>, si sol murem generat, igitur se murem, aut alium
+murem a se, sed alium qui est&nbsp;mus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libr. 7 de trinit.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Libr. 1 dist.&nbsp;4.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Libr. 1 dist.&nbsp;4.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Augustinus igitur sui oblitus est: Pater, inquit, ut haberet
+filium de seipso, non minuit se ipsum, sed ita de se alterum generat, ut
+totus maneret in se, esset in filio tantus, quantus est solus. Quae
+certe implicant contradictionem cum superioribus, quoniam tota natura
+dissentanea sunt idem et alterum. Item alibi: Deus cum verbum genuit, id
+quod est ipse genuit; Deum autem, inquit
+Basilius<span class = "tag">1</span>, <span title =
+"Greek: mête par’ heautou, mêta par’ heterou gegonenai">μήτε
+παρ᾽ ἑαυτοῦ, μήτε παρ᾽ ἑτέρου
+γεγονέναι</span><span class = "tag">2</span>, neque a seipso, neque ab
+alio gigni.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In symb. libr. contra Eunom.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <span title =
+"Greek: genesthai">γένεσθαι</span>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: In eo ipso Lombardus Augustinum refellit, ubi substantiam
+Dei filium scribit genuisse. Aut filius, inquit Lombardus, de substantia
+patris, aut de nihilo conditus est; non hoc, ergo illud, aut omnino
+alius est Deus.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Lombardus huic argumento subjicit haec verba<span class =
+"tag">1</span>: Vehementer nos ista movent, quae quomodo intelliguntur,
+mallem ex aliis audire, quam tradere. Alterutrum tamen confiteri necesse
+est: Si de substantia patris filium genitum dicamus, erit idem Deus aut
+alius Deus, et utrumque absurdum est. Neque vero sunt duae filiationes,
+ut theologorum verbis utamur, sed una filiatio Dei aeterni, tum ad Deum
+filium, tum ad hominem. Itaque posteriores theologi Lombardum refellunt,
+quod negavit substantiam a substantia gigni, cum veteres theologi sic
+sentiant: Pater, inquit Tertullianus, tota substantia est, filius autem
+derivatio totius et portio.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libr. 3 dist.&nbsp;8.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Nihil a Deo tam alienum, quam partem ei tribuere aut detrahere
+portionem, cum sua natura nullas partes habere possit, alioquin corpus
+esset et quidem dividuum, contra quod superius demonstratum est.
+Absurditas autem veri et falsi certissimus est judex<span class =
+"tag">1</span>, cum eo
+<span class="pagenum">272</span>
+deducimur, ut quod per naturam fieri non possit, confiteri, aut de
+suspecta sententia decedere cogamur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>index</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Igitur omnia quae fiunt praeter naturae cursum ac tenorem,
+quae multa sunt, a Toralba superius allata, etiam absurda videri
+oportet.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Multa quidem non ordinario aut consueto naturae cursu feruntur,
+non tamen pugnant cum natura divina.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Cum nihil proprie et apposite de Deo dici possit, sed omnia
+commode negari, frustra his enunciatis utitur Toralba, Deus est
+substantia, quia Deus nullis accidentibus subjungitur et substat, quod
+substantiae maxime proprium.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Pater essentiae nomen est, aut actus, si actus, profecto filius
+creatus est, si essentiae nomen est, filius tota substantia alius est
+patre.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Aliud argumentum est Aëtii, cui tametsi Basilius<span class =
+"tag">1</span> non respondeat, utrumque tamen inficiatione subvertitur,
+quia patris vox relationem tantum significat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Orat.&nbsp;V.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Scribit Epiphanius, Aëtium trecenta argumenta collegisse
+contra Christi deitatem, quae partim extant, vix ullum tamen est
+efficacius eo, quo a junioribus adversus Hilarium et Athanasium
+concluditur<span class = "tag">1</span>. Cum enim Deum Deo genitum,
+lumen de lumine acceptum dicerent: Christus, inquit, ex sese Deus est,
+non ex alio. Nam si habet ab alio<span class = "tag">2</span>, ut Deus
+sit, Deus esse nequit. Cui argumento non video, quid responderi
+possit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Hilarius l. 6 de trin. Athanasius in symb.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>uno</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Superius dictum est, non alium esse Deum, qui a patre
+genitus est. Neque enim in divinitate pater causa efficiens est filii,
+sed causa essentiae quae ab efficiente plurimum aufert<span class =
+"tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Damasc. l. 4 phys.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si Christus est Dei filius, est ejusdem essentiae, aliquando
+genitum esse oportet; si genitus est aliquando, fuit tempus illud, quo
+nondum erat, quod quidem originem ac tempus principii habuisse
+declarat.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Hoc argumentum Augustinus<span class = "tag">1</span> et
+Hilarius<span class = "tag">2</span> sic diluunt, ut patrem agnoscant,
+aeternum sine auctore, filium etiam aeternum, sed non sine autore, ut
+calor ab igne, lux a sole. Christus, inquit Tertullianus<span class =
+"tag">3</span>, a patre prodiit, ut radius a sole, rivus ex fonte,
+frutex e semine.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> L. 1 de trin.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;L. 12 de trin.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Adv. Praxeam.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Effectio saepe cum causa concurrit, ut lux ipsa, nec prior est
+nec posterior sole, sed nunquam sunt eadem, cum sol sit substantia, lux
+autem accidens, quod de patre et filio dici nullo modo potest. Nam si
+quid nascitur ut sit, tempus antecedere oportet, quo nondum erat. Ex quo
+sequitur, filium aut nondum fuisse genitum, aut si genitus est, aeternum
+non esse<span class = "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>esse non posse</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">273</span>
+FRIDERICUS: Jam diximus patrem esse causam essentialem filii et
+principii, ut Augustinus, Hilarius, Gregorius Nazianzenus, Basilius
+confitentur, sed patrem aeternum aeternae cujusdam effectionis. Nec
+video, cur in eo haerere debeamus.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Cur ergo magister sententiarum ita haesit, ut exclamet hunc in
+modum: Hoc humanum sensum excedit et intelligentiam mundi, quae non
+capit ratio.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Imo ratio, quae divina lux est, uniuscujusque menti insita,
+videt, sentit, judicat, quod<span class = "tag">1</span> rectum, quod
+pravum, quod verum, quod falsum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>quid ... quid ... quid ... quid</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ita quidem eas res, quarum capax est. Sed Deus aeternus ac
+infinitus humanae mentis gurgustio capi nequit, quia impervestigabilis,
+divinissimus, supremus, i.e., ut elegantioribus Theophrasti verbis
+utamur, <span title =
+"Greek: anaisthêtos, theiotatos, huperbatos">ἀναισθητὸς, θειότατος,
+ὑπερβατός</span>.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Illic<span class = "tag">1</span> agit Theophrastus de Deo, hic
+autem agitur de homine Jesu, neque enim pro argumento sumendum id, quod
+concludendum est, nempe<span class = "tag">2</span> Jesum esse Deum. Nam
+Deus non obscure aut ambigue, sed sua voce declarans, quis esset:
+<i>Ante me</i>, inquit, <i>non est Deus et post me non erit.</i> Item:
+<i>Ego primus exstiti et postremus ero.</i><span class = "tag">3</span>
+At christiani theologi confitentur<span class = "tag">4</span>, personam
+creatam esse et antequam hominem induisset in utero foeminae, personam
+habuisse filii, quis dubitet, an filius sit creatura? Non igitur
+creator, non Deus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Illis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>scilicet</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Jes. 48,&nbsp;12.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Scotus l. 1. dist.&nbsp;IV.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Magister sententiarum<span class = "tag">1</span> negat,
+personam filii constare ex Deo et homine, ut ex partibus; deinde
+subjicit<span class = "tag">2</span>: Inexplicabilis est istius unionis
+ratio, negat tamen utramque naturam misceri, et idololatriam vocat
+adorare corpus et animam Christi, quoniam, inquit, corpus et anima
+Christi creaturae sunt. Eadem est Philippi Melanchthonis<span class =
+"tag">3</span> sententia.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Lib. II. dist.&nbsp;9.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Libr. III. dist.&nbsp;90.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Contra Stancarum.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Uterque recte, quoniam Ephesina Synodus decrevit, Christum una
+<span title = "Greek: latreia">λατρείᾳ</span><span class =
+"tag">1</span> colendum esse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>latria</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Si non est confusa utraque natura unione hypostatica in
+Christo, non debuit cultus confundi, ut cum creatore creatura misceretur
+ac simul coleretur, cum sacrilegio proximum sit, putare patrem et filium
+singularem Deum esse, ut inquit Hilarius, in patre et filio duos credere
+impium, ac tertium nihil&nbsp;est.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Si quis est, qui subtilius ista exquirat, nec tamen penitus
+intelligat, cogitet ea, etiamsi<span class = "tag">1</span> certissimis
+demonstrationibus nitantur, saepius tamen percipi non posse. <span title
+= "Greek: Antichthonas">Ἀντίχθονας</span><span class = "tag">2</span>
+esse omnes theologi et
+<span class="pagenum">274</span>
+philosophi praeter Augustinum et Lactantium confitentur, idque tum
+perspicua minimaque dubia demonstratione, tum etiam experientia diuturna
+exploratissimum, nemo tamen id cogitatione persequi potest, ut Moses
+Rambam<span class = "tag">3</span> acutissimus philosophus confitetur,
+ut mirum videri non debeat, si Lactantius et Augustinus astrologos ut
+imperitos et insanos irriserint, qui ista crederent. Quin etiam
+Augustini autoritate adacti<span class = "tag">4</span> plerique
+theologi haereticos esse judicarunt, qui <span title =
+"Greek: antichthonas">ἀντίχθονας</span> esse arbitrarentur.
+Inter quos quidem
+Vigilius quidam episcopus Salisburgensis a pontifice maximo quasi
+haereticus damnatus est, quod ita sentiret A.C. 745<span class =
+"tag">5</span>. Quanto minus igitur divinae naturae unionem cum humana
+percipiemus. Itaque Hilarius ipse, eloquentia atque eruditione
+clarissimus: Extra sermonem est, inquit<span class = "tag">6</span>,
+quod exigitur, extra sensum non enunciatur, non attingitur, non tenetur.
+Idem paulo post<span class = "tag">7</span>: Mihi in sensu labes est, in
+intelligentia stupor, in sermone silentium. Idem, Deum ex uno, non
+portione, non sectione, non diminutione, non derivatione, non
+protensione, sed incomprehensibili modo esse. Quid Justinus Martyr?
+Unitas in trinitate et trinitas in unitate nascitur<span class =
+"tag">8</span>, id quomodo sit<span class = "tag">9</span>, nec alios
+scrutari velim, nec ipse mihi satisfacere possum, cum arcanos sermones
+sordida lingua enunciare nefas existimem. Si igitur tantos ac tales
+viros piget, rem omnium sacratissimam vel primoribus attingere digitis,
+quid nobis faciendum putemus?<span class = "tag">10</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>etiam quae ... nituntur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Antichtonas</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;In ep. contra astrologos.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>adducti</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Aventinus annal. l.&nbsp;III.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Libro I. de trin.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Libro VI.&nbsp;cod.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>nescitur</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>fiat</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>putamus</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Non scio atque haud miror<span class = "tag">1</span>, an
+major obscuritas sit de spiritu sancto, quem Athanasius<span class =
+"tag">2</span> et Chrysostomus<span class = "tag">3</span> a patre et
+filio procedere scripserunt, cum tamen in conciliis Graecis anathematis
+poena sit ei, qui hoc crediderit. Et quidem Damascenus: Spiritum sanctum
+inquit, a patre procedere, in filio quiescere dicimus. Quam opinionem
+cum inter discrepantium varietatem Johannes agnomento Scotus conciliare
+nequiret: Quis, inquit, Damascenum, Basilium, Gregorium Nazianzenum,
+Gregorium theologum, Justinum Martyrem, Cyrillum haereseos damnaret?
+Quis etiam Hieronymum, Augustinum, Hilarium, Ambrosium, Latinos omnes
+erroris coargueret? Alterutros tamen aut etiam utrosque insigniter labi
+ac decipi necesse&nbsp;est.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Non miror atque haud scio</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;In symb.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;In epistolam ad Corinth. cp.&nbsp;12.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS<span class = "tag">1</span>: Ecclesia occidentalis catholica,
+symbolum Athanasii secuta, spiritum sanctum ab utroque prodire
+confitetur. Quia nec genitus est, inquit Augustinus, nec ingenitus, nec
+sint duo filii, si genitus, aut duo patres, si ingenitus, et
+consequenter duo principia<span class = "tag">2</span>, duo sunt
+innascibiles, ut eorum verbis utamur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: CORONAEUS.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Addit alius: <i>si</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: At magister sententiarum hanc Augustini sententiam sic
+<span class="pagenum">275</span>
+refutans: Quis, inquit, hoc explicare potest? Nam si ingenitus est,
+spiritus erit sine principio, ac duo principia futura sunt; si genitus,
+erunt duo filii et inter se fratres; si ex filio genitus, jam nepos ex
+filio patri futurus&nbsp;est.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ut ergo ambiguitas illa dilueretur, Latini commodius ab
+utroque spiritum producere tradunt.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Processio illa spiritus a filio, qui patrem habet autorem et
+generis principem, valde dissimilis est et inaequalis ei quae a patre,
+qui nullum habet auctorem. Sed cur potius processio spiritus quam
+generatio<span class = "tag">1</span>, aut cur potius generatio filii,
+quam processio, cum trium sit una et eadem essentia? Profecto consimiles
+sunt illae Scoti<span class = "tag">2</span> argutiae, cum patrem et
+filium scribit unum spiratorem, non tamen unum spirantem, sed duos
+spirantes.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt alibi quatuor haec antecedentia verba.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Libr. I. sententiar. dist.&nbsp;12.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ad haec utcunque<span class = "tag">1</span> intelligenda
+patefacit aditum Hilarius, cum trinitatem soli, radio, luci
+comparavit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>utrumque</i> vel: <i>utraque</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Nullo modo rei propositae congruit illa comparatio, cum radius
+et lux ipsa sunt accidentia, sol vero corpus, substantia constans, at
+illi <span title = "Greek: homoousious">ὁμοουσίους</span> ajunt tres
+personas. Praeterea Deo nihil accedere aut decedere potest. Denique si
+gigni, sive procedere, sive derivari filium et spiritum sanctum a patre
+dicamus, infinitum ab infinito manare confitendum erit, quae absurditas
+est omnium maxima<span class = "tag">1</span>. Cum enim quaeritur, cur
+Deus Deum facere non possit, nihil aliud responderi potest, quam
+infinitum ab infinito decerpi non posse. Itaque laudatur Anselmus, qui
+rogatus a discipulo, cur hominem impeccabilem Deus non fecisset:
+Quoniam, inquit, Deum facere non potuit<span class = "tag">2</span>. Ex
+quo sequitur, absurdum esse illud enunciatum: „Deus factus est homo“,
+quia Deus in hominem mutaretur et homo in Deum, utrobique enim est actio
+et passio. Jam vero inexplicabilis est talium enunciatorum complexio,
+deitas sive aeternitas est ingenita quatenus pater, genita vero quatenus
+filius, nec genita nec ingenita quatenus spiritus sanctus, quae de una
+et eadem essentia nullo modo dici potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Aristoteles l. II. phys.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Scotus l. III Sentent. dist.&nbsp;7.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Si res inter se comparatae usquequaque convenirent, non esset
+rerum similitudo, sed res ipsa. Quare Basilius<span class =
+"tag">1</span> aliter atque Hilarius tribus solibus trinitatem comparat,
+ut a re ipsa propius abesset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ep. 15. contra Eunomium.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: At Hieronymus<span class = "tag">1</span> sacrilegium vocat,
+tres in Deo substantias collocare, cum tamen nihil apud Hilarium<span
+class = "tag">2</span> frequentius reperiatur, quod juniores theologi
+mirantur. Quin etiam Hilarius<span class = "tag">3</span>, cum
+scripsisset aeternitatem esse in patre, reprehensus est a junioribus.
+An, inquit ille, hoc ab Hilario dictum est, ut Christo eripiat
+deitatem?<span class = "tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ad Damascenum.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Libr. de trin.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;In harmonia c. XIII.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Calvin. l. 1. institut. cp.&nbsp;13.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Hoc Hilarium noluisse testatur ipsa repetitio frequens
+<span class="pagenum">276</span>
+in ejus scriptis, Christum esse Deum, sed Graeci commodius ad personarum
+distinctionem verbo hypostaseos utuntur.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: At Hieronymus in voce hypostaseos venenum<span class =
+"tag">1</span> latere suspicatur. Et quidem Paulus alio sensu videtur
+uti hac voce, ubi spiritum sanctura appellat characterem hypostaseos
+patris.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>vere unum</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Hypostasis est accidens aut substantia, tertium nihil est, et
+Deo nihil accedere potest, igitur substantiam esse oportet. Sin
+hypostasin pro essentia accipiamus, tres erunt essentiae aut tres
+substantiae in Deo, quia unicuique personae suam hypostasin singularem
+tribuunt.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Essentiae verbo accidens aut substantia significatur, neque
+enim scholastici hoc enunciatum: „filius est de patris essentia“,
+perinde accipiunt ac illud: „est de patris substantia“, quia hoc modo
+filius patri consubstantialis exprimitur, illo non item. Hypostasis
+autem personis tribuitur, ne tres in unam et eandem confusae videantur,
+cum sit quaedam cujusque personae proprietas, alteri non
+communicabilis.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Cur igitur primo capite confessionis Augustanae vox personae
+ullam partem aut qualitatem significare negatur, sed id quod proprie
+subsistit? Nam proprietas personarum est ea, ut pater a se ipso
+potestatem habeat, non ab alio, ut voluit Augustinus<span class =
+"tag">1</span>; filius vero non a se ipso, sed a patre. Idem quoque
+tradit, patrem sine principio, sine auctore, filium vero non sine
+principio, sed a patre essentiam habere. Quis autem serio putet, hunc
+Deum esse, qui ortus sui principium, essentiam, potestatem alteri ferat
+acceptam? Ac ne quis illud Augustino aliud cogitanti excidisse
+arbitraretur, apertius repetens<span class = "tag">2</span>: Pater,
+inquit, a nullo habet, ut Deus sit, filius autem, ut Deus sit, habet a
+patre. Idem quoque Basilius scribit<span class = "tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libro III. de trin. c.&nbsp;12.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ep.&nbsp;66.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Epist. 15. cont. Eunom.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si filius originis suae primordia patri debet, aeternus esse
+non potest. Nam si pater genuit filium, gignendi finem simul fecit aut
+semper gignit (ut videtur iis, qui ad Christum referunt haec verba<span
+class = "tag">1</span>: <i>Ego hodie genui te</i>), imperfecta semper
+est filii generatio. Sin gignere desiit, etiam aliquando coepit; si
+coepit gigni filius, non est aeternus, non est infinitus, non est
+Deus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Psalm 2, 7. cf. Actor. 13, 23 et 33. Hebr. 1, 5. 5,&nbsp;5.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Eodem revolvimur, illud enim cogitandum, non tres aeternos,
+non tres infinitos, non tres Deos, sed unum Deum aeternum, infinitum,
+personarum tamen varietate distingui, ac proprium quoddam personae
+cuique convenire<span class = "tag">1</span>, ut cum Lombardus negat,
+spiritum principium esse, nisi ad creaturas.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>convenitur</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Igitur ante annorum sex millia spiritus sancti nullo modo
+principium erat, cum nihil adhuc creatum existeret. Atque ob id
+Macedoniani
+<span class="pagenum">277</span>
+spiritum creaturam appellabant, quem<span class = "tag">1</span>
+Christiani ex symbolo<span class = "tag">2</span> Deo coaeternum et Deum
+asseverant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addit alius: <i>tamen</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Symb. Athanas.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Haec verba magistri sententiarum ad relationem et
+nominationem personarum, non ad essentiam referuntur.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Si spiritus habeat a patre et filio principium, cur
+Athanasius, Chrysostomus<span class = "tag">1</span>, Augustinus<span
+class = "tag">2</span> tres esse coaequales et coaeternos affirmant?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ep. 1. ad Corinth. cp.&nbsp;12.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Lib. V. de trin.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Recte illi quidem propter essentiam coaeternam, personarum vero
+relatione pater filio natura prior dicitur ac major, quo pertinet illud:
+<i>Pater major me est.</i><span class = "tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Joh. 14,&nbsp;28.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Imo spiritum patre et filio superiorem faciunt Matthaeus,
+Marcus, Lucas<span class = "tag">1</span>, qui quae peccantur in patrem
+et filium, ignosci affirmant, quae vero peccantur in spiritum sanctum,
+ignosci negant. At cum Moses Deum placare conaretur, aut se de libro
+vitae deleri<span class = "tag">2</span>, en divina vox ad illum: <i>Qui
+peccaverit in me</i>, inquit<span class = "tag">3</span><ins class =
+"correction" title = "comma missing in original">, </ins><i>hunc ego de
+libro vitae delebo.</i> An filium et spiritum sanctum, si patri aequales
+essent, praetermissurus fuisset? Nullum etiam trinitatis argumentum
+exstat in lege divina, at ne in prophetis quidem vestigium ullum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 12, 31 sq. Marc. 3, 29. Luc. 12.&nbsp;10.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ita omnes; unus codex legit: <i>ut se deleret</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Psalm. 69,&nbsp;29.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Quid ais, Salomo! An non<span class = "tag">1</span> ullum
+caput, ulla pagina antiqui foederis prophetarum, ubi non aliud
+sacrosanctae trinitatis vestigium compareat?<span class =
+"tag">2</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>est</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>comperiatur</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Certe Martinus Lutherus, cum multa de supplicationibus
+Romanis, tum vero carmen hoc vulgatum delere non dubitavit: <i>sancta
+trinitas, unus Deus, miserere nobis!</i> quia trinitas Deus esse non
+potest, cum sit foeminea vox, secundae intentionis, ut dialectici, vel
+collegii, ut juris consulti loquuntur<span class = "tag">1</span>, qui
+collegium de tribus personis definiunt; at nec in ullum collegam
+conveniunt, quae de toto collegio dicuntur. Itaque Origenes, quem
+Hieronymus magistrum ecclesiarum appellat, trinitatis verbum supra modum
+execratur, ac <span title = "Greek: trionumôn">τριονύμων</span> sectam
+supra modum acerbissime insectatur<span class = "tag">2</span>. Quin
+etiam Rufinus ejus interpres scribit, multa, quae ab Origene contra
+trinitatem scripta fuerant, a se correcta fuisse. Sed cum bona Rufini
+venia dictum sit, non decuit interpretem correctoris officio fungi, nec
+mirum videatur, si Origenes<span class = "tag">3</span> corruptus eadem
+quae Athanasius interdum scribere et vocem <span title =
+"Greek: homoousios">ὁμοούσιος</span>,
+quae nondum exaudita erat, usurpare de
+filio videatur. Eadem licentia Cypriani epistolis suppositus est
+Tertulliani liber de trinitate, ut monuit Rufinus<span class =
+"tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Leg. Neratius de V.&nbsp;S.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Prologo libri <span title = "Greek: peri archôn">περὶ
+ἀρχῶν</span>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Cap. 11 et 12 in libr. Numerorum.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;In Apolog. Origenis.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Tametsi verbum trinitatis sive triadis in sanctis litteris
+<span class="pagenum">278</span>
+inusitatum videamus<span class = "tag">1</span>, nihilominus baptismum
+fieri oportere legimus in nomine patris, filii et spiritus sancti, et
+quidem proximus apostolis Justinus Martyr librum scripsit <span title =
+"Greek: peri hagiou kai homoousiou triados">περὶ ἁγίου καὶ ὁμοουσίου
+τριάδος</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>videmus</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Libellum hunc esse supposititium, ratio perspicua temporum
+convincit. Floruit enim M. Aurelio principe, cui apologiam nuncupavit.
+At in quaestionibus CXXIV ad orthodoxos libri illius quaerit auctor, cur
+eversa et fracta sit superstitio paganorum, cum tamen aetate Justini
+maxime floreret. Verbum autem <span title =
+"Greek: homoousios">ὁμοούσιος</span>
+primum sub Constantino principe usurpare
+coeperunt, ducentis circiter annis post aetatem Justini. Eadem licentia
+prodiit in vulgus missa D. Jacobi Graece scripta, in qua sanctae
+trinitatis, apostolorum, confessorum, virginum ordines ac voces saepius
+ingeruntur, cum tamen is Jacobus excepto Stephano primus martyrium
+passus sit. Consimilis est missa Chrysostomi, in qua Chrysostomus ad
+Chrysostomum preces fundit<span class = "tag">1</span>, quo quid
+ineptius?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In fine missae Graece expressae.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Eodem igitur morbo omnes omnium libri laborarent! Sed ne
+videar Testamenti Novi tabulis aut interpretibus niti, aut theologis,
+permulta in veteribus tabulis sacrosanctae trinitatis mysteria latent.
+Et quae ab aliis<span class = "tag">1</span> copiose perscripta,
+levissime attingam, ut illud Deuteronomii<span class = "tag">2</span>:
+<i>Quae gens est, quae audiverit vocem Deorum viventium</i> i.e. <span
+title = "Hebrew: Elohim hachaim">אלהים החיים</span>, ubi plurali verbo
+Deum unum significat. Item illud Josuae<span class = "tag">3</span>;
+<span title = "Hebrew: Elohim kdoshim">אלהים קדשים</span> i.e. Dii
+sancti, pro Deus sanctus. Item<span class = "tag">4</span>: <i>Si domini
+ego, ubi est timor meus?</i> Item<span class = "tag">5</span>:
+<i>Faciamus homines ad imaginem nostram.</i> Et paulo post: <i>Faciemus
+adjutorium simile sibi.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Petrus Galatinus. Augustinus Eugubinus c,&nbsp;5.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deuter. 5,&nbsp;24.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Josuae 24,&nbsp;19.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Maleach. 1,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Genes. 1, 26. 2,&nbsp;18.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Vox <span title = "Hebrew: Elohim">אלהים</span> pro <span title
+= "Hebrew: Eloha">אלוֹה</span> saepissime usurpatur. Sed Chaldaeus
+interpres Jonathas, quoties ad Deum unum refertur, fere singulari verbo
+explicat, ut apud Malachiam usus est voce chaldaea <span title =
+"Hebrew: ravod (for כבוך ‘kavod’?)">רבוך</span>, ut planum sit, nusquam
+de trinitate cogitasse prophetam. Id enim: <i>Faciamus hominem</i>, ad
+angelos conversio est. Hos enim<span class = "tag">1</span> humanae
+creationis ministros placuit adhiberi, ut elementis et elementariis
+rebus ad hominem confirmandum necessariis uterentur, quibus natura
+divina vacat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quos</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Cur igitur in convalle Mamre tres apparuerunt Abrahamo, tamen
+sermo est unius ad unum?</p>
+
+<p>
+SALOMO: Illud est arcanum; Deus enim sedere dicitur inter vel super
+Cherubim, quoniam duorum angelorum, qui proxime ab ejus majestate
+obstant, officiis ac ministeriis orbem moderatur, quod Zacharias<span
+class = "tag">1</span> eleganti visione declarat. Unde vetus illud de
+Abrahamo jactatur: Tres vidit et unum adoravit. Quo ex loco omnia, quae
+de Deo plurali voce enunciantur, explicari facile possunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Zach. 4, 1&nbsp;seq.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">279</span>
+FRIDERICUS: Cur igitur Rabbi Simeon Johai filius in libro Zohar, quem
+arcanorum thesaurum vocant, haec verba: <i>Audi Israel, Deus dominus
+noster Deus unus est!</i> trinitatis significare mysterium affirmat?
+Nomen enim <span title = "Hebrew: Elohim">אלהים</span> filio tribuit,
+nomen <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span> geminatum patris et
+spiritus sancti.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Locus hic a Galatino et junioribus decerptus et laceratus
+quibusdam praebuit occasionem, ut filii et spiritus sancti voces
+subjicerentur. Cur enim sanctissimum<span class = "tag">1</span> nomen
+<span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span> spiritui, non filio, qui
+dignitate praestat, tribueretur, aut cur locus ille veteribus tabulis,
+quo Dei natura simplicissimae unitatis declaratur, trium Deorum sive
+personarum adjunctione conturbaretur?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>sacratissimum</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Illud tamen a Jesaia, ter vocem illam <span title =
+"Hebrew: kadosh">קָדֹש</span>
+repetente, confirmatur: Sanctus, sanctus, sanctus.
+Item psaltes lyricus <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span>,
+<span title = "Hebrew: Elohim">אלהים</span>,
+<span title = "Hebrew: El">אל</span> i.e. Deus,
+Deus varietate vocum apud Ebraeos idem prope
+significantium. Item alibi<span class = "tag">1</span>: Benedicat nos
+Deus, Deus noster, benedicat nos Deus! quid aliud quam sacrosanctae
+trinitatis mysterium est? Quin etiam ab Aegyptiis veteribus principium
+rerum appellantibus triplex erat repetitio, ut Damascenus Platonicus
+scribit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Psalm. 67, 7&nbsp;sq.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Oportuisset igitur sextilitatem<span class = "tag">1</span>,
+quam trinitatem colere, quia praeter tria illa Sanctus, sanctus, sanctus
+sequuntur quoque tria Dei nomina: Deus, dominus, Zebaoth, contra vero
+dualitatem, quoties duo nomina Dei occurrunt; Deus Zebaoth aut Eloha
+Zebaoth.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>pluralitatem</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Sed pergamus Salomonem obruere vi argumentorum! Josephus
+Castilionaeus et Jeremias<span class = "tag">1</span>, filius Halcanae,
+nomen litterarum duodecim, scilicet <span title =
+"Hebrew: av ben ru’ach hakadosh">אב בנ רוח הקדוש</span>
+i.e. pater, filius, spiritus sanctus,
+tria in uno et unum in tribus contineri interpretantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Nehemias</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Facile est, alienis nominibus subjectis libros pervulgare, ut
+libri magorum nomine Salomonis editi. Quin etiam trinitatis
+propugnatores Zoroastrem et Orpheum, magorum parentes, ab infernis locis
+arcessere non dubitant atque etiam Jamblichum ipsum, qui conscius
+impietatis, ne capitali supplicio periret, exsorbuit venenum. Plenus est
+his autoribus Galatini liber et Augustinus Eugubinus. Nam quae Galatinus
+hausit partim ex sacris litteris, partim ex libris Talmudicis, partim ex
+illa porta tenebrarum potius quam lucis, non conversa, sed perversa, non
+correcta, sed detorta ac pro seriis suscepta sunt, quae ad ironiam
+trinitatis scripta fuerant. Argumento sit, quod cum serio theologi
+Ebraei de Jesu scribant, ne appellari quidem dignantur, sed epitheto
+<span title = "Hebrew: toldot">תֹלְדוֹת</span> suspendiosum<span class =
+"tag">1</span> contumeliose denotant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Adjungamus Philonem Ebraeum<span class = "tag">1</span>,
+philosophiae laudibus ac rerum divinarum scientia clarissimum. Sic enim
+de mysterio trinitatis:
+<span class="pagenum">280</span>
+Duo sunt, inquit, primo Deus et verbum, principium et finis voluntatis.
+Quid clarius dici potest?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In tract. de mundi opificio, et in libro de agricult., et in
+caput secundum Geneseos.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Sit verbum, sit voluntas in Deo, quid ad tres personas? Idem
+Philo mundum vocat filium Dei, secundo genitum, primogenitum vero
+exemplar ipsius mundi, i.e. <span title =
+"Greek: archetupon">ἀρχέτυπον</span>.
+Non magis tamen ineptum sit, exemplar Deum
+appellare, quam exemplum aut verbum Dei Deum vocare, ut Johannes<span
+class = "tag">1</span> verbum Dei Deum esse scribit, non minus
+incongrue, quam qui sapientiam Dei Deum esse putant. Iidem tamen creatum
+esse tradunt ex eo Salomonis: <i>Ab initio et ante saecula creata
+sum.</i><span class = "tag">2</span> Nec vident, ex eo sequi, filium
+sive sapientiam creaturam dici. Et certe Tertullianus<span class =
+"tag">3</span>, ut doceret Jesum creaturam esse: Audis, inquit,
+sapientiam creatam esse. Item: Lex Dei nihil est aliud, quam verbum ore
+Dei prolatum et creatum, quae eadem ratione Dei filius ac Deus dici
+deberet. Et quidem Valentiniani verbum Dei sive filium prolatione patris
+natum affirmabant, item spiritum sanctum mox amorem, mox etiam
+voluntatem Dei vocant, quae essentia, natura, tempore verbum antecedunt.
+Ex quo intelligitur, verbum coaequale et coessentiale patri non esse. Ac
+cum displiceret Augustino Eugubino<span class = "tag">4</span>, verbum
+Dei filium appellari, emendavit vel potius corrupit locum Philonis<span
+class = "tag">5</span>, ac pro <span title = "Greek: nomou logon">νόμου
+λόγον</span> scripsit, repugnantibus omnibus typographorum exemplis.
+Consimile est illud, quod intelligens, intellectum et intellectionem
+i.e. <span title = "Hebrew: misheshal">ומששל</span>, <span title =
+"Hebrew: miskal">משכל</span>, <span title = "Hebrew: sechel">שכל</span>
+trinitatis esse ajunt, ut amantem, amorem et amatum. At fieri nullo modo
+potest, ut equus qui intelligitur et amatur, idem sit cum homine qui eum
+mente percipit ac intelligit, nisi accidentia substantiis, coelestia
+terrestribus, supera inferis misceantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ev. Joh. 1,&nbsp;7.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Proverb. 8,&nbsp;22.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Contra Praxeam ex cap. 8. Proverb.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;De perenni philosophia.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;In libro de mundo.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quicquid est in Deo, id totum est essentia ipsius, nihil ei
+accidit, nihil decedit, ac propterea et verbum et cogitatio Dei et Deus
+rectissime a Johanne filius appellatur.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Quis tam inepte disseret, ut quae foras ab homine procedunt
+edicta, leges, actiones, verba, essentiam hominis esse arbitretur? Quae
+etiamsi<span class = "tag">1</span> cum creatore eadem sint, creatoris
+et creaturae nullum discrimen esse oportet, nam quae uni sunt eadem,
+inter se sunt eadem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quodsi</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Cum Johannes dicit, verbum Dei filium esse, non vocis
+prolationem intelligit, sed intimam ejus essentiam, sapientiam,
+cogitationem. Huc enim illa spectant: <i>Et verbum erat apud
+Deum.</i><span class = "tag">1</span> Nam quod Tertullianus<span class =
+"tag">2</span> filium Dei creatum dixit, errore lapsus est, quod
+sapientiam Dei, quam filium Dei vocant, creatam arbitraretur. At
+Basilius<span class = "tag">3</span>: Essentia Dei, inquit, semper fuit,
+nec unquam genita est, i.e. <span title =
+"Greek: hê gar autou sophia ouk egeneto, all’ ên aei">ἡ γὰρ
+αὐτοῦ σοφία οὐκ ἐγένετο, ἀλλ᾽ ἦν ἀεί</span>.
+Nam si creata fuisset sapientia, tempus exstitisset,
+<span class="pagenum">281</span>
+quo nondum erat, quanquam Salomo scribit, ante saecula fuisse. Itaque
+omissis interpretibus, a quibus errores manare solent, audiamus
+Salomonem<span class = "tag">4</span> sua verba resonantem. Sic enim
+scribit: <i>Ab aeterno ordinata sunt, ab initio, ab antiquis terrae.</i>
+Alioqui si creata fuisset, sequeretur Deum sine sapientia prius
+exstitisse, quod non minus absurdum aut impium est, quam patrem sine
+filio cogitare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Joh. 1,&nbsp;1.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Contra Praxeam.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Contra Eunom.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Proverb. 8,&nbsp;23.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Cum igitur sacrosanctae trinitatis mysteria tot scripturae
+locis perspicua sint, adhibeamus etiam ad philosophos erudiendos
+philosophorum antiquissima decreta.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Certe Proclus Academicus, tametsi libros<span class =
+"tag">1</span> duodeviginti adversus Christianos scripsit, nihilominus
+tamen tria principia fatetur: bonum, mentem et animam. Numenius<span
+class = "tag">2</span> primum appellat patrem, secundum creatorem,
+tertium opificem. Amelius<span class = "tag">3</span> quoque triplicem
+facit opificem, sive mentos tres, sive tres reges, scilicet eum qui est,
+qui habet, qui aspicit. Trismegistus tamen ut antiquitate, sic
+perspicuitate caeteros superavit: Deus, inquit, qui est intellectus,
+vita, lux, androgyne genuit verbum, qui alius est intellectus,
+fabricator omnium rerum, et cum verbo spiritum, Deum igneum. Item
+Plotinus libro <span title =
+"Greek: peri triôn archikôn hupostaseôn">περὶ τριῶν ἀρχικῶν ὑποστάσεων</span>:
+Tres sunt, inquit, <span title = "Greek: hupostaseis">ὑποστάσεις</span>,
+unum sive bonum
+intellectus et anima mundi, de quibus non ante disserendum quam sacris
+rite peractis et tranquilla mente. Quin etiam Theophrastus libro de
+mundo ad Alexandrum, qui falso tribuitur Aristoteli, arcanum trinitatis
+denotavit, cum in aeterno Deo principium, medium et finem
+collocaret.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Cf. Suidas.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>vero</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius false: <i>Amelus</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ex omnibus paganorum monumentis, quae ad trinitatis mysterium
+afferri possant, vix ullum est illustrius aut nobilius oraculo, quod
+Heraclides Ponticus in templo Serapidis scriptum fuisse narrat, his
+verbis:</p>
+
+<div class = "verse close">
+<span title =
+"Prôta theos, metepeita logos kai pneuma sun autois,">Πρῶτα θεὸς,
+μετέπειτα λόγος καὶ πνεῦμα σὺν αὐτοῖς,</span></div>
+
+<p class = "close">
+i.e. Principio Deus est, tum verbum, his spiritus una est. Congenita
+haec tria sunt, cuncta haec coëuntia in unum.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Istud oraculum ex eadem officina christiana prodiisse non
+dubito, ex qua prodierunt consimilia, quae pridie allata sunt ex
+Apolline.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Caetera quidem Academicorum scripta, quae refutatione minus
+egent, omitto, quia <span title = "Greek: ouden pros epos">ὀυδὲν<span
+class = "tag">1</span> πρὸς ἔπος</span>. Sed quisquis tandem fuerit
+Trismegistus ille, quem et Isidis magistrum et Aegyptium scriptorem
+omnium post Mosen antiquissimum esse Isidis statuae inscriptio et ratio
+temporis<span class = "tag">2</span> cogit confiteri. Qui vero libri
+Trismegisti nomine circumferuntur, non nisi graece exstitisse, cum
+latine redderentur, planum est, et auctorem ex junioribus Academicis
+plura<span class = "tag">3</span> Platonis decreta descripsisse. Nam qui
+minus fabulantur, libros ei tribuunt 36525, Jamblichus vero 11000<span
+class = "tag">4</span>, et quae
+<span class="pagenum">282</span>
+ex illis libris excerpta fuere a Jamblicho, Plotino, Proclo, Cyrillo,
+modis omnibus dissimilia leguntur ab iis, quae in Pimandro et Poëmate
+scripta legimus. Quae autem ad trinitatis argumentum allata sunt a
+Friderico, ad verbum descripta videntur, non tam a Trismegisto, quam ex
+epistola Platonis ad Hermiam et Dionysium, ubi Deum universitatis
+principem facit, secundam vero intelligentiam a prima creatam i.e.
+mentem mundi totius, tertiam a secunda, quam mundi animam Platonici<span
+class = "tag">5</span> omnes interpretantur, quartam a tertia, atque ita
+deinceps ad extremam mentem. Peripatetici vero mentes omnes ab eodem
+principio simul derivari tradunt. Sed utramvis sententiam sequamur,
+necesse est, ab uno principio caetera omnia manare ac propterea
+composita, creata, fluxa, caduca judicari. Quoniam, inquit
+Plotinus,<span class = "tag">6</span> omne quad non est primum, non est
+simplex, <span title =
+"Greek: pan gar to ou prôton ouk (for ‘ouch’) haploun">πᾶν γὰρ τὸ οὐ
+πρῶτον <ins class = "correction"
+title = "text reads ‘οὐκ’">οὐχ</ins> ἁπλοῦν</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <span title = "Greek: mêden">μηδὲν</span>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>temporum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>pura</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>110000</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Platonici in Timaeum. Jamblichus in lib. de myst. l. III.
+Plotinus de anima. Leo de amore.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;In libro g. Prognost.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quid tum? Neque enim in trinitate quicquam tempore prius aut
+posterius, sed tantum ordine relationis, nec minus est creator filius
+quam pater, aut spiritus sanctus quam uterque. Id autem significatur
+prîmo verbo libri originum <span title =
+"Hebrew: Bereshit bara">בְרֵשִּׁת ברָא</span>
+i.e. in principio creavit pater, filius et
+spiritus sanctus, nam vox <span title = "Hebrew: bara">ברא</span>
+tribus litteris tres personas innuit,
+scilicet <span title = "Hebrew: av">אב</span>,
+<span title = "Hebrew: ben">בן</span>,
+<span title = "Hebrew: ru’ach">רוּח</span>
+patrem, filium, spiritum sanctum, quod ex
+arcanis sanctis Ebraeorum et Kabbala diviniore promi non negabit Salomo,
+et ex verbo <span title = "Hebrew: bereshit">ברשת</span> litteris
+commutatis, transpositis, compositis, sejunctis haec verba conflari:
+pater per filium principium finem creavit, caput, ignem, fundamentum
+magni hominis foedere bono. <span title = "Hebrew: lev">לב</span> saepe
+pro <span title = "Hebrew: tov">טב</span> accipitur. Juvat enim Ebraeos
+suis pugionibus et gladiis jugulare.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Quis non videt, ex iisdem litteris diversissimas sententias
+fingi posse? Nunquam enim majores nostri Kabbalae genus istud valde
+probarunt. Ac multo probabilius esset, ex nomine tetragrammato
+quaternitatem comminisci, quam trinitatem, ut Basilides evangelista,
+cujus sententiam Noëtiani ac Lombardus ipse, sententiarum magister,
+secuti videntur, ut Johannes Abbas scriptum reliquit, quod praeter
+personas tres quartam subjecerunt, quam <span title =
+"Greek: hupokratora">ὑποκράτορα</span><span class =
+"tag">1</span> vocabant. In
+qua sententia fuisse videntur Pythagoraei, qui sanctam quaternitatem
+jurare consueverant, i.e. <span title =
+"Greek: tên hagian tetraktuan">τὴν ἁγίαν τετρακτύαν</span>,
+quam tetragonali pyramide
+mundorum multa millia continere denotabat Timaeus Locrensis. Et quidem
+magistri sententiarum de quaternitate efficax et arguta ratio aut
+statuit quaternitatem, aut trinitatem evertit, quia duabus rationibus
+producentium duas productorum opposuit, scilicet rem generantem, rem
+genitam, rem spirantem, rem nec genitam, nec generantem, nec spirantem.
+Cui opinioni aptius convenirent quatuor rotae totidemque animalia
+divinae visionis<span class = "tag">2</span> et illa Dei vox ad Mosen,
+<span class="pagenum">283</span>
+divina nomina quater repetentis, scilicet<span class = "tag">3</span>:
+<i>Deus patris tui, Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <span title =
+"Greek: hupopatora">ὑποπάτορα</span>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ezech. 1, 15&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Exod. 3,&nbsp;6.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Principio nascentis ecclesiae christianae cum veteres Dii
+paganorum de antiqua possessione divinitatis deturbarentur, unus tantum
+Deus a Christianis colebatur. Sed cum imperator Constantinus Magnus
+templa Deorum concludi jussisset, Christo deitas tributa est in synodo
+Nicaena, non sine acerrima pontificum inter se dissidentium contentione.
+Nihil tamen adhuc de spiritus sancti deitate decretum erat, ac ne mentio
+quidem ulla in symbolo, nec Deus credebatur, ut Gregorius Nazianzenus
+scribit<span class = "tag">1</span>. Quin etiam Arianorum sententia,
+quae Christum inter creaturas statuebat, tantum valuit, ut octo
+conciliis Tyri<span class = "tag">2</span>, Sardis, Mediolani, Smyrnae,
+Seleuciae, Nicaeae, Tarsi, Arimini habitis, ac praecipue synodo
+Ariminensi, in qua sexcenti pontifices coaluerant, confirmata
+fuerit<span class = "tag">3</span>. Ac tametsi vigesimo post anno deitas
+Christi restituta fuerit concilio Constantinopolitano, nihil tamen de
+tertia persona quisquam suspicatus<span class = "tag">4</span> erat, ut
+Deum novum fabricaret, nec de trinitate ullum verbum, sed tandem anno
+Christi 430 spiritus sanctus in numerum Deorum relatus est Ephesina
+synodo et sequentibus<span class = "tag">5</span>, quibus subrogata sunt
+symbolo Nicaeno aliquot capita de spiritu sancto, scilicet: Credo in
+spiritum sanctum sine ulla Dei appellatione, quo minus recentis Dei
+novitas offensionem religiosis auribus praeberet. Ex quo intelligitur,
+Athanasium, qui sub Juliano Caesare florebat, symboli vulgaris auctorem
+esse non potuisse, nisi centum triginta annos aetatis explevisset.
+Omitto quod Graecus homo, solus omnibus dissentiens, spiritum ab
+utroque, scilicet patre et filio, procedere<span class = "tag">6</span>
+diceret, contra poenam anathematis, conciliis graecis subjectam, quod
+aliunde spiritum quam a patre derivari arbitraretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ep. II. ad Chelidonium.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt sequentia haec novem verba in aliis
+codicibus.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Sozomen. ad a. 363. l. III. cp.&nbsp;19.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>supplicatus</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Niceph. libro XIV, 34. Tres autem sunt synodi Ephesi
+coactae.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>prodire</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Non tamen<span class = "tag">1</span> propter hominum coetus
+aut disputationes Christus coepit aut desiit Deus esse, nec item
+spiritus sanctus, sed quae ab haereticis in dubium revocabantur,
+altissimis sapientum decretis confirmata fuerunt. Et certe memorabile
+est, quod in ecclesiasticis historiis proditum legimus de duobus
+episcopis<span class = "tag">2</span>, qui cum Nicaeni concilii decretis
+subscribere noluissent, a mortuis excitati, re planius comperta
+subscripserunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Niceph. Callist. l. 2. c.&nbsp;13.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Sacris litteris, inquit Chrysostomus, potius quam angelis de
+coelo vel resurgentibus hominibus credendum. Et quis tam stupidus aut
+demens reperiatur, qui daemonibus arte magica pellectis et Manibus
+necromantica impietate evocatis credendum putet, cum impietates illae
+magicae non solum divinis, sed etiam humanis legibus prohibeantur
+capitali poena. Et si ulla esset, quae esse nullo modo potest, in
+Christo deitas,
+<span class="pagenum">284</span>
+talium sacrilegorum ac daemonum assertione penitus everteretur. Illud
+autem<span class = "tag">1</span> pontificibus Romanis usitatum est, cum
+aliquem in divorum numerum inscribi volunt, Manes ope <span title =
+"Greek: nekromanteias">νεκρομαντείας</span> evocare, unde mirabiles
+<span title = "Greek: apotheôseis">ἀποθεώσεις</span> ac daemonum
+praestigia sequuntur, quibus imperitis conceptam <span title =
+"Greek: polutheotêtos">πολυθεότητος</span> opinionem confirmant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>a</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Quae a pontificibus Romanis religiose fiunt, bona fide
+interpretari debemus.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Daemones etiam, si evocati adessent, non dubito quin Christi
+veri Dei nomen ac numen revereantur, cum in terris viventem ac spirantem
+metuerent ac timerent, quanquam quoque Sibyllarum antiquissima vaticinia
+Jesum Dei omnipotentis et Mariae virginis filium apertissime
+declaraverunt, multis ante saeculis, quam nasceretur, quae testimonia ab
+Eusebio et Lactantio Firmiano prodita videmus, ne<span class =
+"tag">1</span> sim infinitus in illis enumerandis.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>nec</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Quid mirum, cum Proba Falconia Christi vitam ab ipso Marone
+conjunctis centonibus descriptam reliquerit posteritati? Sed iniquum
+est, bibliorum majestatem Sibyllarum et Orpheotelestarum versibus
+foedissime conspurcari, cum saepius demonstratum sit, Sibyllas daemonum
+contubernio infames esse ac semper fuisse.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Satis abundeque factum opinor, si cuique argumentis,
+demonstrationibus et auctoritate satisfieri potest, Jesum Dei filium ab
+aeterno tempore genitum Deum esse et una cum patre et spiritu sancto
+deitatem in unitate essentiae ac unitatem in personarum trinitate
+tueri.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Mihi quidem, qui de rebus divinis omnia omnibus assentior,
+satis ac plus etiam quam satis est; sed adhuc restat quaestio multo
+difficilior, etiamsi demus ante quindecim saecula personam<span class =
+"tag">1</span> filii patri coaequalem fuisse et coaeternam, quanam
+ratione humanam carnem <ins class = "correction" title =
+"text reads ‘asssumserit’">assumserit</ins>?
+Deinde si demus, divinam essentiam
+foeminae uterum et viscera subire voluisse, quid ad generis humani
+redemtionem necessarium esset? Nam si Deus humanum genus servare et
+omnibus sceleribus expiare potuit, sine hominum aut humanae carnis ope,
+caede ac sanguine cujusquam, nihil necesse fuit, filium a coelestibus
+illis sedibus in terras delapsum foeminae viscera subire, deinde utero
+clauso egredi et in ipsa aetatis flore acerbissimis cruciatibus ac
+suppliciis addici, cum solo nutu omnia omnium scelera diluere facile
+potuisset<span class = "tag">2</span>. Id enim frustra pluribus
+tentatur, quod paucioribus confici possit<span class =
+"tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius ita: <i>personam divina ratione humanam carnem
+assumsisse</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>posset</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>queat</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Alius modus, inquit Augustinus<span class = "tag">1</span>,
+Deo non defuit homines<span class = "tag">2</span> redimendi, ac tametsi
+quis putet Deum ita decrevisse, nulla tamen necessitas eum obligaret ad
+sua decreta exsequenda. Itaque nec antecedens nec consequens necessitas
+ulla fuit, quamobrem Deus vilissimam hominis carnem
+<span class="pagenum">285</span>
+indueret, ut turpi morte caderet, quoniam vel angelus vel alius homo
+satisfacere potuit oblata hostia, quam Deus gratam habuisset, quia non
+plus est oblatio, quam quanti Deo collibuit illum aestimare. Quodsi quis
+dicat, neminem ab originis labe purum fuisse, Deus id quoque praestare
+potuit, ut quisquam ab omni scelerum contagione purus nasceretur, quod
+de matre Christi praedicant recentiores<span class = "tag">3</span>, qui
+in Synodo Tridentina<span class = "tag">4</span> contra veterum
+sententiam, scilicet Anselmi, Bernhardi, magistri sententiarum, Thomae
+Aquinatis, Augustini, Hieronymi, decreverant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Lib. 3. de trin.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>hominis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Scotus, qui primus in ea sententia fuit, lib. 3,
+dist.&nbsp;8.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Canon. 5. sess.&nbsp;5.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Illud quidem valde mirum mihi videtur, tot ac talium virorum
+mentes beatissimas ab ecclesia Romana nunc impietatis ac haereseos
+damnari.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ecclesia labi non potest, quia<span class = "tag">1</span>
+nondum haeresis erat saeculo Bernhardi et Lombardi.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>atque</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Quod verum sit, nullis temporum conversionibus falsum esse
+potest.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ne in his haereamus! Poterat Adamus erga Deum amore singulari
+veniam mereri, quia multo praestabilior est amor erga Deum, quam omnes
+oblationes ac victimae, quas ex creaturis percipere potuisset<span class
+= "tag">1</span>. Quid igitur tanta rerum conversione, tam crudeli
+supplicio innocentissimi hominis opus erat?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Scot. l. 3. dist.&nbsp;19.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Etiamsi nulla Deum necessitas ad agendum impellit, sic tamen ei
+placuit. Cur autem ei placuerit inquirere scelus, disputare
+nefas&nbsp;est.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Negat Ambrosius<span class = "tag">1</span>, profundam
+immensitatem arcanorum Dei exquiri oportere; mihi tamen voluntas Dei
+semper exquirenda, non autem cur hoc vel illud voluerit? At si
+ullam<span class = "tag">2</span> de voluntate divina conjecturam capere
+fas est, quid illum impulerit, ut naturam humanam susciperet ac
+supplicio contumeliosissimo caderet, ea potissimum causa videtur, ut nos
+a vitiorum foeditate ad virtutes revocaret. Sic enim, quantum a
+sceleribus abhorreat, intelligimus. Deinde, ut homines ad ejus amorem
+ardentius inflammaret, quos majore quam angelos dignitate ac praestantia
+cumularet.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> L. 1. c. 4. de vocat. gent.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>nullam</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Id quidem Christianis et imperitis facile, philosophorum certe
+nemini persuasum iri opinor, Deum aeternum infinitis saeculorum
+myriadibus immutabili natura semper exstitisse, eundem tamen non ita
+pridem de naturae sublimi excellentia deturbatum, humani sanguinis
+concretionem ac novam formam induisse, ut acerbissimos cruciatus ac
+mortem turpissimam ab iniquitatis carnificibus sustineret, resurgeret,
+ac corpoream molem, ossibus, carnibus, ligamentis, humoribus ac pulpa
+concretam, in coelum, ubi nunquam antea visa erat, subveheret.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: At Justinus Martyr, Athenagoras, Basilius, Origenes,
+<span class="pagenum">286</span>
+uterque Gregorius, Cyrillus, Augustinus philosophiae studiis ac
+disciplinis clarissimi exstitere, item Boëthius, latinorum philosophorum
+decus, qui etiam de trinitate libros scripserunt; et consequentibus
+saeculis innumerabiles, Albertus Magnus, Philoponus, uterque Picus
+Mirandulanus, Scotus, Thomas Aquinas, qui Peripateticos veteres
+disserendi subtilitate longe superarunt, trinitatis symbolum
+amplexantur. Quod etiam divina mens passa fuerit, nemo theologus unquam
+putavit, praeter Eutychem, haereseos damnatum.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Si Deus passus et mortuus est, naturam divinam passam et
+mortuam confiteri necesse est. Et Tertullianus<span class =
+"tag">1</span> his utitur enunciatis: Nonne Deus vere mortuus&nbsp;est?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Contra Praxeam.</div>
+
+<p>
+CURTIUS<span class = "tag">1</span>: Non sequitur, divinitatem pati,
+quia divina mens abstractum quoddam est, Deus vero Christus concretum.
+Nam cum Sabellius praedicaret, Deum patrem induta specie humana filium
+dici coepisse, et cum in apostolorum<span class = "tag">2</span> coetum
+delaberetur, spiritum sanctum (ne si aliter sentiret, naturam divinam
+tripartito dividere putaretur), haereseos damnatus est, quod personarum
+nullum adhiberet distinctionem. Nestorius vero naturam divinam ab humana
+sejunxit omnino, cum ita conciones haberet: Noli gloriari Judaea, non
+enim Deum cruci affixisti, ac suam sententiam in Ephesina synodo
+acerrime defendit. Ejusque sectatores Flavianum
+Constantinopolitanum<span class = "tag">3</span> pontificem verberibus
+caesum ejecerunt. Tametsi loquendi ratio in Chalcedonensi concilio
+mutata est, ne deinceps diceretur: Natura divina passa est aut mortua,
+sed Deus natus, passus, mortuus est, ut in concreto diceretur, quod
+alteri<span class = "tag">4</span> tantum naturae conveniret in
+abstracto, quam loquendi figuram idiomatum communicationem appellarunt,
+ac vicissim Jesum immortalem, aeternum, omnipotentem propter deitatis
+cum humanitate conjugationem. Mediatoris vero nomen aut regis aut
+sacerdotis ita definierunt, ut nihil aliud quam officia significarent.
+Itaque de sententia utrique depulsi sunt, et qui<span class =
+"tag">5</span> naturam divinam ab humana penitus sejunxerunt et qui<span
+class = "tag">6</span> utramque confuderunt. Unionem tamen utriusque
+naturae in Christo fieri fatemur, sed incomprehensibili mentibus humanis
+ratione.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: CORONAEUS:&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>angelorum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Constantinopoleos</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;In alio: <i>alibi</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii iidem: <i>quod</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Nihil a natura divina, quae a mundi contagione libera est,
+alienius quam concretio. Quodsi ex duabus illis naturis tertiam fieri
+demus<span class = "tag">1</span>, Deus sic<span class = "tag">2</span>
+concretus erit; sin utramque ab utraque penitus avulsam, i.e. si divina
+mens humanae menti non sit mista, Christus nihil aliud quam homo futurus
+est.<span class = "tag">3</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>facere debemus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>tamen</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>erat</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ita quidem si Deus ab homine Christo plane disjunctus erit,
+nec ulla copula cohaerebit, sed aliud est unum uni misceri et confundi,
+aliud copulari et conjungi.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">287</span>
+TORALBA: Concreta semper unum efficiunt, copulata vero non magis in unum
+coëunt, quam oleum et aqua eodem vasculo infusa. At mirari saepe subiit
+disputatio Lutheranorum, quos Ubiquitarios vocant, et Helvetiorum, qui
+Sacramentarii appellantur,<span class = "tag">1</span> et Catholicorum,
+quos Papistas appellant. Ubiquitarii proprietatem non egredi subjecto
+confitentur, verbi gratia omnipotentiam, ut pinguius loquamur,
+omniscientiam, omnipraesentiam congruere humanae naturae, non per se,
+non essentialiter, non formaliter, non subjective, (his enim verbis
+utuntur) i.e. non esse de carnis essentia aut accidentibus: easdem tamen
+proprietates divinas carni realiter convenire. Quaenam magis contraria,
+quam haec sibi fingi possunt? Nam quicquid de re aliqua dicitur, id
+ipsum est substantia aut accidens, tertium nihil est. Sacramentarii
+hominem Christum ubique esse per deitatem, carnem autem ipsius neque per
+se, neque per deitatem. Hoc libenter discam ab illis, quaenam carnis
+humanae deitas fingi possit? Ubiquitarii hominem Christum et humanitatem
+omnipotentem esse ajunt, hominem autem non etiam humanitatem esse
+aeternam. At rebus abstractis aeterna multo magis, quam concretis
+convenient. Hoc etiam absurdius: Christi corpus, inquit Brentius,<span
+class = "tag">2</span> quod Hierosolymae omnibus spectantibus de cruce
+dependebat, etiam Romae simul praesto erat cum deitate. Quid hoc? Nam si
+caro Christi reapse ubique est omnipotens ac omniscia, certe caro est
+Deus aeternus, nec tamen erit caro vera i.e. humana, quod utrique
+negant, praeter Eutychem et Schwenckfeldium. Aliter Catholici, qui
+corpus Christi ubique esse negant, fatentur tamen pluribus in locis
+simul et eodem momento esse posse. At non ubique et pluribus in locis
+eodem tempore et simul, sunt <span title =
+"Greek: antistrephonta">ἀντιστρέφοντα</span>,
+nec Christus magis duobus quam
+omnibus locis simul esse potest. Quodsi Christus ascendit in coelum, non
+est ubique, ac ne multis quidem in locis, aut si erat ubique, non
+ascendit nec descendit unquam. Neque etiam naturam humanam ubique
+extensam esse volunt.<span class = "tag">3</span> Corpus enim illius
+ubique totum esse, non habens partes extra partes, sed partes omnes in
+omnibus, i.e. ut planius intelligatur, pedes in cerebro, manus in
+visceribus, nihilominus tamen humanitatem ubique esse negant; at
+humanitas abstractum quiddam est, homo vere concretum. Cur igitur ab his
+et illis concluduntur? Quia metuunt, ne duae illae naturae, divina et
+humana, a se invicem divellantur, nisi corpus Christi fuerit ubique.
+Oportuit igitur simul et semel in utero, in cruce, in coelo, in
+praesepio visibile, invisibile, verum et phantasticum corpus esse; quae
+quis aequo animo ferre aut patienter audire queat? Jam vero confitentur,
+divinitatem ab atheo in hostia consecrata non sumi, etiamsi corpus
+Christi ab eo devoretur et calore ventriculi conficiatur, igitur in eo
+ipso utramque naturam divelli confitentur.
+<span class="pagenum">288</span>
+Nam Ubiquitarii non solum animam Christi, sed etiam carnem deitati
+conjunctam esse affirmant, quod Sacramentarii negant. Ubiquitarii
+fingunt, proprietates deitatis humanitati reapse communicari, non autem
+proprietates humanitatis deitati; cur tam varie? cum unum et idem <span
+title = "Greek: hupokeimenon">ὑποκείμενον</span> esse fateantur, imo
+unam et eandem hypostasin, quae aut utrumque, aut neutrum admittat
+oportet.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>usurpantur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;De personarum unione p.&nbsp;12.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Gabr. Biel l. IV. c. 12. qu.&nbsp;1.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Omnes illae ambiguitates tolluntur, si teneamus id, quod M.
+Tullius Cicero scripsit, nihil esse in animis concretum, nihil mistum.
+Quanto magis igitur concretio a natura divina rejicienda venit? Interdum
+tamen in Christo dicitur concretio <span title = "Greek: pros ti">πρὸς
+τί</span>, propter naturae duplicis mirabilem et humanis mentibus
+incomprehensibilem unionem, in una et eadem hypostasi, quam Hilarius
+quodammodo similem esse scribit unioni mentis humanae cum corpore, a quo
+tamen Academici, Stoici, Peripatetici avulsam nec corpori concretam
+admittunt.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Si igitur mens humana simplex est ac penitus a corpore
+abstracta, nefas est, ullam in natura divina concretionem arbitrari, si
+utraque natura est ab utraque avulsa et divisa, i.e. copulata divina
+mens cum humana mente, ut nunquam in unum et idem coëant, Christus nihil
+aliud erit, quam homo, qui Deo adhaerebit, ut optimi cujusque mens
+integerrima ac Dei amantissima Deo adhaeret,<span class = "tag">1</span>
+quo pertinet illud: <i>Mihi adhaerere Deo bonum est.</i><span class =
+"tag">2</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>adhaerebit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ps. LXXII,&nbsp;28.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Toralba philosophorum<span class = "tag">1</span> ponderibus
+res divinas exigi putat oportere, nec arbitratur Christum Deum esse.
+Neque enim si sciret perspicuam rei veritatem, subtilitate argutiarum
+oppugnaret, ut Paulus Judaeos ac gentiles suos excusans: <i>Si Deum</i>,
+inquit,<span class = "tag">2</span> <i>cognovissent, nunquam dominum
+gloriae cruci affixissent.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>ratiocinationum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;1 Corinth. 2,&nbsp;8.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Videre mihi videor Caligulam Augustum legatos Judaeorum urbana
+quadam ratione excusantem, cum diceret, viros bonos ac valde simplices
+sibi videri, non enim reputare, Caligulam Deum esse.<span class =
+"tag">1</span> Itaque quoque Fridericus nostrorum simplicitatem<span
+class = "tag">2</span> excusat, quod fabri filium non arbitramur Deum
+esse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Philo de legatione ad Caligulam.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>felicitatem</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Non video, cur Ismaëlitis irasci debeamus, quod Christum
+mortuum esse inficiantur, quod manibus hostium ereptum putant, cum
+Christiani fateantur, deitatem pati nihil posse.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Nullum fraudis arcanum majus a Muhammede excogitari potuit, ut
+Christo deitatis opinionem et humanae salutis curam eriperet, quam quod
+supplicio affectum esse negat, ne quis in ejus morte salutis spem ullam
+collocaret aut de humano genere quicquam meritus esse videatur.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">289</span>
+TORALBA: Frustra mortis Christi meritum<span class = "tag">1</span>
+praedicatur, si nihil mereri potuit. At Christus mereri non potuit, cum
+semper fuerit in summo felicitatis culmine collocatus et optimo fini,
+hoc est aeternae deitati, convinctissimus, ut quidem illi jactant. At ne
+angelos quidem aut beatas mentes mereri dicimus, quia praemium illis
+datum minus esset merito, cum tamen praemia Deus semper tribuit meritis
+ipsis majora. Majus autem praemium adipisci nemo potest, quam coeleste
+regnum, quam Dei fruitionem, quae omnia illis obtigerunt. Ita Christus
+optimo fini conjunctus mereri nihil potuit; nam si mereri potuisset,
+etiam errare, peccare, labi potuisset, quia mereri nemo potest, qui
+semper in eo statu est, ut si velit peccare, non possit<span class =
+"tag">2</span>; Christum autem, si maxime vellet, peccare tamen nullo
+modo potuisse ajunt. Postremo infinita praemia merito Christi finito
+darentur, quia meritum Christi, quantumcunque est, finitum sit oportet,
+cum ejus cadaver mortuum sit, non etiam mens humana Christi, natura vero
+divina nihil penitus passa fuerit. At peccata sunt infinita ut hominum
+infinitorum. Quod si hominis tantum supplicio peccata dilui potuerunt,
+nihil necessum fuit, Christum mori.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>merita</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Scotus lib. III. dist.&nbsp;18.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Deum quidem nulla necessitate ad hominum scelera expianda
+naturam humanam induisse dictum est, sed quoniam ita decreverat, ita
+fieri necesse fuit, non Dei quidem intuitu, sed hominis ipsius, nam
+Christus ut homo mereri potuit. Atque eo pertinent ea, quae saepe in
+sacris litteris occurrunt: <i>Oportuit Christum pati</i>; item:
+<i>Oportebat haec fieri</i>; item: <i>Expedit unum hominem
+mori.</i><span class = "tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Marc. 8, 31. Matth. 16, 21. Lucas 9, 22. 17,&nbsp;25.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Si necessum fuit, Jesum supplicio affici, quid est, quam ob rem
+Christiani majorum nostrorum crudelitatem accusant, quae tamen<span
+class = "tag">1</span> humano generi peperit salutem?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>quod totam</i> vel: <i>cum tamen</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quaedam mala male dicuntur, quaedam bona bene, quaedam mala
+bene. Sed hoc bonum a Judaeis male dicitur, profuerunt enim inviti tum
+maxime, cum nocendi voluntatem impiam haberent.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Istud quidem est, opinor, <span title =
+"Greek: to ex archês">τὸ ἐξ ἀρχῆς</span>,
+quoniam illud ipsum assumitur pro argumento
+quod erat in quaestione; prius enim discutiendum fuit, an illud a Deo
+decretum esset?</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Si evangelicis et apostolorum scriptis ea, quae summa esse
+debet, fides tribuenda sit, nihil frequentius reperiatur<span class =
+"tag">1</span>, quam illud statutum fuisse, Deum scilicet hominis amictu
+fragili indutum iri, ut genus humanum ab interitu sempiterno liberaret.
+Quae novarum tabularum ac evangelii auctoritas oraculis nititur
+certissimis ac divinissimis veterum tabularum ac prophetarum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 8, 17. Lucas 2, 28. Joh. 2, 18 sqq. Marc. 6, 34. Ebr.
+9, 15. 1. Cor. 15, 22&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ubinam vero<span class = "tag">1</span> tam multa oracula tam
+diu delituerunt?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>verbi gratia</i>, vel: <i>igitur</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">290</span>
+CURTIUS: Permulta quidem huc atque illuc dispersa, nullum tamen aeque
+perspicuum est, ut Danielis<span class = "tag">1</span>, qui non modo
+Messiam interficiendum divino afflatu praedixit, sed etiam annos,
+menses, dies, momenta sic notavit, ut non tam calamo tragoediam
+scripsisse, quam rem ipsam penicillo depinxisse, et quae Jesaias<span
+class = "tag">2</span> trecentis circiter annis ante adumbrarat,
+coloribus perspicuis illustrasse videatur. <i>Virum</i>, ait Jesaias,
+<i>aspectu contemptibilem, qui aegritudines ac imbecillitates nostras
+pertulit, quem nos arbitramur a Deo percussum et afflictum. Ipse
+graviter vulneratus est propter improbitates nostras, et attritus
+propter flagitia nostra, supplicia quae nos luere decuerat, imposita
+illi fuere, ac livoribus ejus curati sumus. Idem sicut ovis ad
+mactationem deducta non aperuit os suum, sed ad supplicium raptus est.
+Generationem ejus quis enarrabit? Cognitione sui multos justificabit,
+justus servus meus, quorum flagitia ipse sustinebit.</i> Et eadem
+Zachariae verbis confirmantur ac Hieremiae versibus<span class =
+"tag">3</span>: <i>Spiritus</i>, inquit, <i>oris nostri Christus dominus
+captus est in peccatis nostris.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Danielis 8&nbsp;seq.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Jesaias cap.&nbsp;53.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Zach. 12, 10. Jerem. 23, 5 sq. 32, 15&nbsp;sq.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Hic certe locus, quem potissimum ex omnibus urgent Christiani et
+in quo plerique<span class = "tag">1</span> haeserunt, nihil ad Messiam,
+nihil ad filium Dei, multo minus ad Jesum pertinet, neque idem filius
+Dei, sed servus ab Esaia vocatur. Et quidem falsum et absurdum esset,
+quod pontifices Romani solenni carmine pridie paschatis<span class =
+"tag">2</span> usurpant: O rem mirabilem! ut servum redimeres, filium
+tradidisti. At Jesaias appellat servum, non filium. Quomodo agitur ista
+cohaerebunt? Videmus autem in sacra scriptura complures Messias,
+scilicet Mosen, Josuam, Jephtem, Gedeonem, Samuelem, Davidem, Saulum,
+qui omnes Messiae vocantur, nullum tamen ex his pro expiatione populi
+supplicio affectum. Nec tamen dubito, quin Deus ob unius integerrimi et
+innocentissimi civis virtutem interdum totam civitatem ac regionem
+absolvere velit, eoque forsitan pertinet Jesaiae dictum, cui consimile
+est illud Salomonis<span class = "tag">3</span>: <i>Oppidum</i>, inquit,
+<i>angustum et in eo pauci cives, quod a rege potentissimo cinctum est
+obsidione, aggestis undequaque substructionibus ac turribus maximis ad
+ejus expugnationem. In qua tamen civitate egentissimus quis ac
+sapientissimus exstitit, qui oppidum ab excidio servavit, nec civium
+quisquam suspicatus est, i.e. unius interdum civis integritas et eximia
+virtus ac probitas quanquam ignoti ac ignobilis, totam civitatem ab
+ultione<span class = "tag">4</span> et ira Dei potentissimi regis, a
+bello, a fame, a popularibus morbis servavit.</i> Quod autem attinet ad
+Hieremiae
+<span class="pagenum">291</span>
+versum, vulgaris interpretatio ab ebraica locutione plurimum differt.
+Sic enim ad verbum: <i>Spiritus narium nostrorum unctus dominus captus
+est in retibus eorum, quae nihil ad Jesum.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>plurimum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Pascha</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Eccles. 9, 14&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>ustione</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quam belle detorta haec oracula videmus, quanquam Salomonis
+haec interpretatio tota ratione differt ab interpretatione Rabbi Davidis
+Kimchi, qui hunc locum non quidem ad Messiam, sed ad populum Israëlem
+referendum putat, quasi populus Israel pro flagitiis aliorum populorum
+expiaret; sed huic interpretationi repugnant haec verba: <i>Vulneratus
+est pro peccatis populi Dei</i>;<span class = "tag">1</span> quomodo
+enim populus Dei pro populo Dei trucidatus esset?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Jesaias 53,&nbsp;5.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Julianus Augustus ut Christi supplicium expiatorium
+extenuaret,<span class = "tag">1</span> Aesculapium Jovis filium humanam
+naturam induisse scribit, ut corporeis morbis perinde mederetur atque
+Plato aegritudini animorum, non tamen ut pro generis humani incolumitate
+caederetur. Et certe bonorum caedem Deus ingenti calamitate ulcisci,
+sceleratorum vero suppliciis totam regionem ab exitio servare consuevit.
+Itaque Athenienses<span class = "tag">2</span> die Aprilis septima duos
+homines totius regionis sceleratissimos per omnia civitatis loca
+circumducebant, ac septies arborum infelicium ramis ac fustibus caesos,
+iisdem lignis exurebant, cineribus etiam in mare disjectis. Et quoniam
+id singulis annis pro solenni voto fiebat, ad scelera civium expianda,
+diem illum <span title = "Greek: katharma">κάθαρμα</span> vocabant. Nec
+aliter Galli veteres ad Tiberium usque flagitiosos ac perditos homines
+ad Aras Laetas<span class = "tag">3</span> provinciae (quod oppidum ejus
+nominis ad haec usque tempora floret) lignis, statuis et colossis
+ingenti magnitudine fictis<span class = "tag">4</span> inclusos
+exurebant, ut aliorum scelera expiarentur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>existimaret</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Pausanias in Atticis.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Araselatas</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>pictis</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Aequius erat, sui quemque sceleris poenas a seipso reposcere,
+ut Herodotus<span class = "tag">1</span> veteres Aegyptios fecisse
+scribit. Tantisper enim bos mactabatur, multitudo populi scapulas nudata
+caedebatur, qui mos ab Aegyptiis et Amorrhaeis ad Thessuatas<span class
+= "tag">2</span> et Hieronymitas dimanavit. Sic quoque Camari<span class
+= "tag">3</span> sacerdotes Bahalis, fuligineis vestibus amicti,
+tantisper dum sacrificaretur hostia, seipsos gladiis ac pugionibus
+dilacerabant. Quem morem Aegyptiorum non satis percipiebat Xenophanes,
+cum verberationes istas intuens: Si Deos, inquit, esse creditis hos, qui
+lugetis? Sin homines fuisse putatis, cur illis sacra facitis? Id enim
+fiebat ad sceleris cujusque expiationem. Argute tamen hominum dementiam
+insanam castigabat, quod homines demortuos pro Diis colerent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Herod. V,&nbsp;2.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Jesuitas</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>camari</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Id fere perpetuum est, sceleratos pro suis, ac saepe quoque pro
+bonorum peccatis expiare, bonorum<span class = "tag">1</span> vero
+mactationem pro impiis fieri, plane inauditum. Nos<span class =
+"tag">2</span> quidem sacrarum sortium diem mense Februario,
+<span class="pagenum">292</span>
+quem Latini expiatorium et purgatorium interpretantur, quotannis
+recolimus, quasi sors a Deo jacta fuisset, utrum aequius videretur,
+flagitiosissimum ac superbissimum Ammanum,<span class = "tag">3</span>
+an Mardochaeum virum<span class = "tag">4</span> optimum, cum universa
+Israelitarum gente interire et, sortibus quasi ex urna ductis, Deo ipso
+urnas movente, Ammanum sorte ductum, foedissimo supplicio affectum, pro
+Israelitis expiavisse. Sic enim Salomo impium pro justis expiaturum
+scribit. Cum enim Moabitidis meretricula populum Dei ad cultum Bahalis
+Peoris libidinum illecebris pertraxisset, populus ingenti clade affectus
+est,<span class = "tag">5</span> nec ante clades cohibita, quam Pinehas
+sacerdos, hastam vibrans, Israelitam cum Moabidite conjugatum nefario
+complexu transfixisset, testante Deo, posteros Pinehae sempiternum
+sacerdotium habituros, quod impiorum caede iram suam placavisset. Non
+aliam ob causam lex jubet,<span class = "tag">6</span> parricidam ab
+altaribus sacris divelli ac palam jugulari, ne tota civitas exscindatur,
+quoniam saepe ob unius impietatem inultam in omnium improbitates
+animadvertitur. Cum enim Achas<span class = "tag">7</span> praedam
+execratam rapuisset, exercitus Dei fugatus est ab hostibus, Deo ipso
+testante, propter unius flagitium id contigisse.<span class =
+"tag">8</span> Ex quo intelligitur, Deum supplicio sceleratorum placari,
+bonorum vero caedem injuria petita ulcisci. Quae cum ita sint, quis
+putet, Deum optimum maximum optimi atque integerrimi viri supplicio
+delectatum?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>boum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius ita: <i>More quidem sacrarum litterarum testium
+diem</i>&nbsp;etc.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Hamananum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>civem</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Numer. 25, 7&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Deuteron. XIX, 11&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>Achan</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Josua VIII, 22&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quandoquidem Salomo legibus divinis nos oppugnat, legibus
+retundi debet. Lex autem divina vetat,<span class = "tag">1</span>
+hostias pecudum sibi offerri, quae vel maculosae vel scabiosae vel
+languidae vel claudae vel oculis aliove membro captae sunt. Ex quo
+intelligitur, si sceleratorum justa supplicia Deo grata sunt, non tamen
+sceleratorum victimis delectari.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Numer. 15, 3 sqq. Levit. 22, 20&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Divina lex hoc sibi vult, oblationes Deo ingratas esse eorum qui
+claudicant in lege Dei exequenda, qui <ins class = "correction" title =
+"so in original: ‘caecutiunt’">coecutiunt</ins> ad indigentium inopiam,
+qui surdi sunt ad voces afflictorum.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Cum igitur omnes homines flagitiosi sint, improbi, maculosi,
+lepra superbiae impuri, nec ullus unquam praeter Christum immaculatus
+exstiterit, in quem velut in agnum purum et omni ex parte candidum ad
+immolationem omnia omnium scelera superponantur, haud mirum, si hanc
+sibi gratissimam hostiam Deus immolari voluerit.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Si hominum aut pecudum caedibus flagitia aliena expiarentur,
+cur Deus toties et tam saepe<span class = "tag">1</span> execratur eos,
+qui sua scelera sacrificiis ac sanguine ablui confidebant?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Psalm. 4. 40. 50. 51. Oseae 6. 1. Sam. 1. 2. 3. Jerem. 7. Ebr.
+9. 2. Joh.&nbsp;1.</div>
+
+<p>
+FREDERICUS: Ut Judaei monerentur,<span class = "tag">1</span> sacrificia
+cruoris<span class = "tag">2</span> umbram et imaginem fuisse illius
+aeterni sacrificii, quod Christus pontifex omnium maximus pro totius
+universitatis incolumitate oblaturus erat. Et certe Philo
+<span class="pagenum">293</span>
+Ebraeus cum inquireret, cur relegatis reditus in patrias sedes
+interclusus sit, quoad pontifex maximus mortuus esset, hunc pontificem
+non hominem futurum, sed Dei verbum ab omnibus peccatis purum
+interpretatur, cujus pater sit Deus aeternus, mater vero sapien tia.
+Quibus verbis acu rem tetigisse videtur, Jesum<span class =
+"tag">3</span> scilicet pontificem illum futurum, qui sua morte genus
+humanum in avitas coelestium sedes revocaturus esset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>admonerentur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>crucis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ipsum</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Qui fieri potest, ut Philo de morte Jesu cogitaverit, tanquam de
+pontifice animarum, qui ante occiderat, quam Philo pubertatem
+attigisset? Aut cur Jesum illum recens mortuum ne suo<span class =
+"tag">1</span> quidem nomine tot ac tam multis libris dignaretur? At ne
+quis sanguine peccata dilui posse arbitraretur, Michaeus<span class =
+"tag">2</span> vates in haec verba prorumpens: <i>Num</i>, inquit,
+<i>dabo primogenitum meum pro expiatione sceleris aut fructum ventris
+mei pro hostia peccati animae meae? Indicavi tibi, o homo, quid bonum
+sit et quid Deus de te exquirat, scilicet facere judicium, diligere
+benignitatem et humilem te praebere Deo tuo.</i> Itaque Abrahami
+obsequio ac voluntate eximia contentus, filium, quem jusserat mactari,
+vetuit,<span class = "tag">3</span> quae tamen hostia integerrima atque
+innocentissima Deo gratissima futura videretur, si humano sanguine
+placari vellet.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>nescio</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Michae 6, 7&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Genes. 22, 1-49.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Quanto minus caede Christi filii Deus aeternus oblectaretur?
+an non potius detestabile hoc sacrificium execraretur? Nam cum Salomo
+abominatur eos, qui, bonis tenuium et egentium ereptis, partem in
+victimas conferunt, perinde facere scribit, ut si pater filium
+immolaret; ut planum faceret, nihil execrabilius Deo futurum, quam si
+filium suum sibi carissimum quisquam immolaret. Id autem absurdius est,
+Deum hominibus iratum a se ipso ultionem exigere, non aliter quam si
+quis vulneratus graviter vindictam non ab hoste, sed a seipso
+deposceret, ac veluti desperatus suspendio vitam finiret.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Christi mors non solum ad expianda scelera improborum
+proficit, sed etiam, ut a flagitiis eo libentius abstineamus, cum
+intelligamus, immortali Deo scelera impiorum tam displicuisse, ut
+carissimum sibi filium mortem foedissimam ob aliena peccata luere velit.
+At non tantum Christi pretiosissimus cruor hominum generi sempiternam
+peperit salutem, verum etiam crucis ipsius simulacrum improbos genios
+repente fugare ac pestes aërias deturbare quis nesciat? Nam Juliano,
+daemones interroganti, cur fugerent, confiteri non dubitarunt, se
+admirabili signo crucis fugatos esse, ut quidem scriptores
+ecclesiastici<span class = "tag">1</span> prodiderunt. Ut non immerito
+ecclesia Romana soleat usurpare carmen illud: O crux ave, spes unica,
+auge piis justitiam reisque dona veniam!</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Nicephorus Callistius. Cyrillus. Gregorius Nazianzenus.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Haec quidem a Coronaeo pro ea qua imbutus est religione,
+praeclare dicuntur, non video tamen, ut truncus ligneus veniam scelerum
+<span class="pagenum">294</span>
+indulgere cuiquam possit, sed his, opinor, terriculamentis cacodaemones
+imperitos obligare et<span class = "tag">1</span> a Dei cultu avertere
+consueverunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt haec sequentia Curtii verba in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Sed exanimis crucibus omissis, ad crucifixum ipsum redeamus, non
+modo in quo, sed etiam a quo salus in omne genus humanum dimanare
+putatur. Aut enim morte illius mortuorum aut viventium aut eorum, qui
+tunc nascituri erant, flagitia sunt expiata, cedo quorum sint?</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Omnia omnium peccata Christi morte purgata sunt et eorum qui
+venturum crediderant et qui venientem exceperunt et qui mortuum sincera
+mente coluerunt.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Nullus, opinor, pontifex tantae fuit impietatis, ut futura
+scelera ignosci putaret. Nam quid aliud esset, quam scelerum omnium
+deterrimam proponere impunitatem. Itaque Paulus praeterita quidem
+peccata Christi morte obliterata scribit<span class = "tag">1</span>,
+non tamen futura.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Rom. 3,&nbsp;25.</div>
+
+<p>
+SALOMO: At ne praeterita quidem Christi supplicio fuisse diluta, constat
+lege divina, quae inanis fuisset, si usque ad Christi tempora venia
+dilata esset et inania Dei promissa, quibus toties pollicetur<span class
+= "tag">1</span>, se poenitentibus propitium fore. Cum autem solenni die
+jejunii Deus jubet de peccatis confiteri ac poenitere, subjicit haec
+verba: Eo die expiabuntur omnia peccata vestra, ac mundi eritis ab
+omnibus flagitiis vestris. Nam si quae flagitia decipi voluisset, (ut
+Romani pontifices robustioris impietatis scelera ad indulgentiam sibi
+referri jubent, indicta poena pontificibus minoribus, si graviorem
+cognitionem sibi assumant) si quae scelera<span class = "tag">2</span>
+in Christi futuri adventum, distulisset, non erat in lege ferenda
+omissurus; sed nihil excepit. Ac si quis putet, prophetas antiquos ad
+majores nostros in legis interpretatione minus fuisse diligentes,
+cognoscite, si placet, eorum doctrinam. Si enim statuunt, peccata quidem
+adversus leges jubentes poenitentia primum<span class = "tag">3</span>
+expiari<span class = "tag">4</span>, puta si quis egentem non
+juverit<span class = "tag">5</span>, cum facile posset; qui vero contra
+legem vetantem peccaverit, puta qui nomen alterius injuria violaverit,
+poenitentia quidem peccatum sustineri, die tamen expiationis aboleri.
+Sed si sceleris poena fuerit capitalis, ut adulterium, poenitentia
+rursus et expiationis die peccatum suspendi<span class = "tag">6</span>,
+castigationibus vero, quae tum a judicibus, tum a Deo irrogantur, si
+judices ultionem dissimulaverint, penitus obliterari, eoque pertinere
+dictum illud<span class = "tag">7</span>: <i>Visitabo plagis et
+verberibus peccata eorum et flagellis scelus eorum.</i> Quod si quis Dei
+nomen sacratissimum contumelia laceraverit, poenitentia primum, deinde
+expiationis die, post etiam castigationibus suspendi ac tandem die
+occasus aboleri. Poenas tamen flagitio debitas praeclaris actionibus
+omnino dilui, aut certe
+<span class="pagenum">295</span>
+nimia fatentur, praesertim religione erga Deum, pietate adversus
+parentes, caritate in egenos;<span class = "tag">8</span> ex quibus
+perspicuum fit, ad hominum impietates expiandas inutilem fuisse Jesu
+mortem. Haec autem copiosissime a nostris explicantur, qui tamen in eo
+sibi conveniunt,<span class = "tag">9</span> nullum esse tam immane
+flagitium, quod diuturna poenitentia et praeclaris virtutum actionibus
+non eluatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deuteron. 32. Psalm 77. 78. 98. Jer. 5. 31. 36. 50. Amos 7.
+Psalm 129. Exod. 30. Levit. 33. Psalm 24. 64. 102. Levit. 16. Numeri
+23.&nbsp;29.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>affirmant</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>sola</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Levit. 16. Jerem.&nbsp;3.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>paverit</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>sustineri</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Psalm. 89,&nbsp;33.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Ezech. 18. Daniel&nbsp;12.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;In libr. Talmud.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Imo vero inania sunt opera, inanes actiones et supplicationes
+nostrae sine pretiosissima illa Christi morte. Et quoniam tanti
+beneficii, tantae salutis memoriam latinis versibus non satis pro
+dignitate assequi potui, graecis hymnis sanctius id me consequi posse
+speravi<span class = "tag">1</span>: i.e. Christe, Dei filiorum flos
+tenelle, aeterne sacerdos, super mundos circumvolutos invectus,
+dominator campis aetheriis, ubi potestatis tuae robur est defixum,
+indeque omnia despicis et praeclaris auribus audis. Tua super mundum ac
+coelum sidereum aurea supereminet ingens aeterna potestas, qua elatus
+tuo te splendore excitans perennibus rivis foves animum infinitum. Qui
+producis informans materiam incorruptibilem, quam generatio
+circumvagatur, quoniam formis illam obligasti, ex eademque mente
+fluxerunt origines sanctorum regum, qui te circumstant, potentissime! ex
+te nati, legationibus profecti ad te legatorum genitorem tuamque
+potentiam<span class = "tag">2</span> feruntur. Ad haec quoddam tertium
+regum genus creasti, qui tuas laudes continuate celebrant. Tu morte
+vitam, optime, mortalibus dedisti.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Graeca verba in omnibus, quos contulimus, codicibus adeo
+corrupta sunt, ut ea plane haud enucleanda omittere mallem.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>tuaque potentia</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Graecis dedit ore rotundo Musa loqui, nobis non licet esse tam
+disertis. Neque enim versibus Latinis haec reddi posse puto, non<span
+class = "tag">1</span> si Veronensis ille vir<span class =
+"tag">2</span> reviviscat,<span class = "tag">3</span> qui ex uno versu
+heroico sexaginta se fecisse jactavit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>etiam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>vester</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Julius Caesar Scaliger.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Egregia quidem ista laus, si non ab homine ad hominem
+proficiscatur. Sed si verum est, Christi morte vitam dari et peccata
+dilui, cur poenitentiam, cur scelerum confessionem, cur etiam
+satisfactionem christiani pontifices ab improbis exigunt? Aut quid magis
+divina lex ab homine exquirit? Quare auriculari Romanorum confessione
+non potuit perniciosius cogitari, sive quod homini ab homine flagitia
+remitti putant, quae summa erga Deum impietas est, sive quod ea
+persuasione licentia flagitiis omnibus, proposita veniae spe,
+indulgetur, sive quod robustissimae quaeque impietates semper silentur,
+sive quod conscientia<span class = "tag">1</span> desperationem affert
+iis, quos pudet foedissima quaeque peccata confiteri, quae si sciantur,
+capite luenda sunt, sive quod ad sceleratissima expianda pontificem
+maximum adire necesse sit, sive quod tyrannis faciles aditus ad
+proscriptiones et crudelitates aperiantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>veniae</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ego vero sic statuo, confessione auriculari nullum esse
+<span class="pagenum">296</span>
+adversus omnia flagitia efficacius amuletum. Quis enim graviter peccare
+ausit, qui sciat, nullam, nisi de scelere admisso confiteatur, veniam
+sperandam<span class = "tag">1</span>. Et quidem Indos et Peruanos ante
+Hispanorum adventum rudes adhuc<span class = "tag">2</span> et solis
+cultores ista confessione apud sacerdotes uti consuevisse, testis est
+historia Indorum<span class = "tag">3</span>, quin etiam capitale esse
+apud illos sacerdoti, scelera divulgare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addit hoc loco alius codex: SALOMO.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Addit alius: <i>siderum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius hoc loco addit nomen interlocutoris: SALOMO.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Cum daemonibus inservirent, cui dubium esse potest, quin etiam
+hunc morem ab iis didicerint et expresserint, ut ab hominibus, non a Deo
+veniam peterent ac sperarent? O mirabile improbitatum amuletum! scilicet
+ipsi Deo tot saecula antea ignotum, ut homines a flagitiis coërceantur?
+At eo processit impietas, ut etiam sine poenitentia, solius sacerdotis
+verbo atrocissima quaeque scelera plerumque obliterari putent.
+Poenitentia vero quanta sit ad veniam adipiscendam, docet<span class =
+"tag">1</span> Manasse rex Judaeorum eleganti ac efficaci oratione ad
+Deum. <i>Tu</i>, inquit, <i>poenitentiam infinita bonitate decrevisti,
+ut eos ab interitu servares, qui justissimis legibus ac judiciis
+fuissent perituri.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>docuit</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Christi mors ea scelera non expiavit, quae jam pridem
+poenitentia vel justa ultione prius vindicata fuerant, nec eorum
+peccata, qui<span class = "tag">1</span> nullam futuri Messiae spem
+conceperant, nec item eorum, qui oblatam a Christo salutis recuperandae
+medicinam repudiarunt, sed qui beneficium Christi gratuitum
+acceperunt<span class = "tag">2</span>, ii non modo culpam, sed
+levissimas effugiunt poenas omnium improbitatum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius <i>quae</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>receperunt</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Profecto decretum illud valde perniciosum mihi videtur, ut ex
+fiducia, quam de Christi supplicio flagitiosissimus quisque temere
+accipiat, peccatorum veniam adipisci mereatur. Nam quid aliud est, quam,
+tanta flagitiorum impunitate omnibus proposita, viam latissimam ad omnes
+impietates audacissimo cuique munire?<span class = "tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>aperire</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Christi mors potissimum necessaria fuit humano generi ad
+expurgandam<span class = "tag">1</span> teterrimam originis labem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>depurgandam</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si peccatum nullum est nisi voluntarium, ut quidem omnes
+theologi<span class = "tag">1</span> confitentur, peccatum originis
+nullum esse potest, quia nulla est in nascente peccandi<span class =
+"tag">2</span> voluntas. Quod si ita est anxia de trinitate disputatio,
+ac multo difficilior de incarnatione divinitatis, item de ascensione Dei
+hominis in coelum ac de caeteris id genus divinis ac naturae legibus
+valde contraria diluuntur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Augustinus, l. 1. de libero arbitrio. Lombardus
+l.&nbsp;III.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>peccati</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ut nullum sit originale peccatum, fieri nullo modo potest, quia
+nihil frequentius in Veteris et Novi Testamenti tabulis reperitur.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Non dubito, in eo Adamum peccavisse, non quod poma
+<span class="pagenum">297</span>
+vetita decerperet, ut vulgus puerili errore opinatur, sed quia mentem,
+ab intelligibilium rerum contemplatione abductam, cupiditatum ac sensuum
+illecebris inescari et obrui pateretur. Sic enim Ebraeorum theologi
+acutissimi<span class = "tag">1</span> mulieris appellatione sensus
+corporeos, mariti vero nomine intellectum significari ajunt, ut
+serpentis verbo voluptatem, quae quasi serpens corporis latebras subire
+ac meatus omnes sensuum et orificia tentare, vim tamen praecipuam
+dentibus exserere et in ventre reptare solet. Sed utcunque peccavit
+Adamus, cur peccatum illud ad posteros innocentes redundaret? aut si
+vitia transferantur ad posteros, virtutes quoque transferri necesse est,
+ac multo magis quam vitia, cum in universa natura bona malis semper
+fuerint potentiora, ut superius demonstratum est. At omnes philosophi
+aeque ac theologi<span class = "tag">2</span> diuturna experientia duce
+compertum habuerunt, nullas parentum virtutes ad posteros traduci. Non
+poterunt<span class = "tag">3</span> igitur transfundi peccata, cum sit
+eadem contraria disciplina, ex quo sequitur, nullum esse originale
+peccatum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Philo legg. alleg. I. II. III. de Mos. II. de gigantibus.
+Rabbi Ruben in libro Aboth Nathan c. 16. [N.]&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Aristotelis Ethic. Plato in Menon. Scotus sentent.
+l.&nbsp;II.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>possunt</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ista quidem fuit Pelagii haeresis,<span class =
+"tag">1</span> jam pridem theologorum summa consensione repudiata et
+conciliorum decretis explosa, nostraque aetate Tridentini concilii<span
+class = "tag">2</span> summa autoritate fracta ac rejecta. Sic enim
+decretum est: Eum qui peccatum Adami ad posteros propagatum negat, aut
+ei solum nocuisse aut corporeas tantum imbecillitates transfusas aut
+aliter quam Christi morte aboleri potuisse<span class = "tag">3</span>
+putat, anathema esto. Quae dicta Pauli verbis ac sententiis nituntur.
+Quemadmodum enim ait Paulus:<span class = "tag">4</span> <i>Mors
+imperium habuit ob unius peccatum, ita unius morte gratia latissime
+propagatur ad salutem.</i> Cur etiam quereretur David his verbis:<span
+class = "tag">5</span> <i>Ecce in sceleribus conceptus sum et in
+peccatis concepit me mater&nbsp;mea.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Augustinus l. XI. de nupt. et l. II. contra Pelag.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Sess. V. c. 2. 3.&nbsp;5.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Rom. 5, 17&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Psalm. 51,&nbsp;7.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Manichaeorum haeresis est, inquit Augustinus,<span class =
+"tag">1</span> peccatum originis defendere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Augustinus l. II. de nupt. c. 19 ad Valerian.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Hic innuit Augustinus haeresin Manichaeorum, qui ab
+aeternitate infinita duo bonorum et malorum principia posuerunt, Deum,
+inquam, bonorum et Deum malorum aequa potestate, in qua haeresi
+diutissime Augustinus haesit, illud enim<span class = "tag">1</span> est
+peccatum. Sed ne quis putet, Augustinum originis humanae labem negare,
+pleni sunt ejus libri, plenae epistolae originis peccato. Sic enim
+adversus Pelagium: Omnes homines, inquit, originis peccato tenentur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>non</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si plus auctoritati conciliorum, quae tamen ab Helvetiis et
+Germanis rejiciuntur, quam rationi tribuamus, nullus disputationi,
+nullus
+<span class="pagenum">298</span>
+demonstrationi locus futurus est, sed omnia temere assentiri oportet,
+quia Augustinus, quia Hieronymus, quia Scotus, quia Galatinus<span class
+= "tag">1</span> dixit. Sed obsecro rationibus et argumentis perspicuius
+disseratur. Nam qui Pelagii<span class = "tag">2</span> sententiam
+omnium verissimam pejus<span class = "tag">3</span> tueretur, vidi
+neminem. Subtilius igitur omnia hujus quaestionis argumenta, si placet,
+discutiantur, cum ab ea innumerabilium quaestionum fructus explicentur.
+Quid enim est peccatum originis, nisi quia mater in conceptu
+paterve<span class = "tag">4</span> plus aliquando<span class =
+"tag">5</span> libidini ac voluptati, quam decuit, indulsit? Ut ita sit,
+cur filio fraudi futurunt&nbsp;sit?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ep. ad P. Diaconum.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Pelagio</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius idem: <i>prius</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>patri</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>aliquanto</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Nonne rationi consentaneum est, quando ratione<span class =
+"tag">1</span> Toralba<span class = "tag">2</span> contendit, ut filius
+haeres parentum obligatione teneatur? Id enim<span class =
+"tag">3</span> Plutarchus, quantumvis paganus, naturali aequitati
+consentaneum esse scripsit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Nonne ratio consentanea est, quando ratione
+etc.</i>&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Debita quidem haereditaria lui<span class = "tag">1</span>
+oportere concedo, sed quis unquam audivit, scelerum ultionem aut
+exactionem poenarum ab haeredibus repeti?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>solvi</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Legibus divinis disertissime cavetur, ne filius parentum ulla
+culpa teneatur, idque saepius repetitum videmus<span class =
+"tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deuter XIV, 4. Reg. II, 2 et 4. Paralip. II, 25. Ezech.
+XVIII.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Non modo labem originis Christi cruore delebilem, sed etiam
+privati cujusque sceleris poenas a posteris repeti<span class =
+"tag">1</span> testatum habemus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: Deum <i>repetiisse</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Sua quisque fraude plectitur, non aliena. Nam cum Israëlitae
+conquererentur, majores nostros uvas acerbas degustavisse<span class =
+"tag">1</span>, Deus clara voce populum contestatur<span class =
+"tag">2</span>, suam cuique integritatem profuturam, vitia cuique sua,
+non aliis, nocitura. Quod autem sui nominis hostes ulturum minatur
+tertia quartaque progenie, hanc recipit interpretationem theologorum
+consensu<span class = "tag">3</span>, ut si scelestum parentem sequatur
+filius nequam, hunc nepos, ni sit patre et avo melior, tunc Deus,
+parentum, avorum et proavorum memor, ultionem ita persequetur<span class
+= "tag">4</span>, ut nulla deinceps eorum posteritatis memoria sit
+futura et<span class = "tag">5</span> penitus a stirpe deleantur, sui
+vero cultorum et amantium etiam<span class = "tag">6</span> millesimam
+progeniem amplexaturum jurejurando spopondit, ut omnes intelligant,
+quanto Dei misericordia major sit acerbitate. Neque tamen posteros
+patitur parentum improbitatem luere, sed sua quemque, non aliena poena
+tueri.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addit alius: <i>ac filiorum dentes obstupuisae</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ex. XX. Deuter. I,&nbsp;4.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Rabbi Salomo, Rabbi Levi in Exod. 10. Abraham Aben Ksra
+in cap. 2. de&nbsp;cal.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>perseiquuntur</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius; <i>sed</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>in</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Cur igitur denunciatum est Heli pontifici maximo, de
+posteris suis neminem senem aut locupletem futurum, propterea quod
+filiorum impietatem inultam reliquisset?</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">299</span>
+SALOMO: Non est hoc, punire posteros, qui nondum nati erant, et qui, ne
+nascerentur, prohiberi potuissent<span class = "tag">1</span>, sed minus
+beare. Consimile est illud Davidis propter caedem Abneris, quem Joabus
+nefarie trucidarat, gravi exsecratione imprecantis, ut esset in ejus
+posteris inopia, ulcus, lepra, hoc est Joabi posteros<span class =
+"tag">2</span> minus beari. Et quoniam nihil carius<span class =
+"tag">3</span> esse potest, quam sui cuique liberi, nihil quod ardentius
+amari possit, propterea Deus gravissimas minas addit, scilicet injurias
+sibi allatas in tertiam usque generationem ulturum. Summa tamen Dei
+beneficia<span class = "tag">4</span> recordari fas est, quia praestat
+ad breve tempus nasci, florere, vivere, quam nullo tempore nasci, et
+loripedem esse, quam nunquam exstitisse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>prohibere potuissent</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Jacobi posteros</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius sine dubio false: <i>clarius</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>summi ... beneficii</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Sed agitur de peccati labe originaria, ab Adamo<span class =
+"tag">1</span> ad posteros transfusa, quam pagani ipsi confitentur; quo
+pertinet illud lyrici:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Nam vitiis nemo sine nascitur, optimus ille est,<br />
+Qui minimis<span class = "tag">1</span> urgetur<span class =
+"tag">2</span>.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Abrahamo</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>nimis</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Horatius. Sat. I, 3,&nbsp;69.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Ista liceant poëtis. Certe qui naturam ullius sceleris
+incusant, non in seipsos<span class = "tag">1</span>, sed in naturae
+parentem<span class = "tag">2</span> scelus regerunt, quo nihil fieri
+capitalius potest. Quis enim peccat in eo ipso, quod declinare nequit?
+An vero peccatum ullum fingi potest, nisi summa peccantis voluntate
+susceptum?<span class = "tag">3</span> At utroque vacat infans, nec bona
+expetere, nec mala declinare potest, nec effugere, ac ne perspicere
+quidem, quae sibi natura insita essent. Nullum igitur infanti peccatum
+imputari potest. At ubi nulla est culpa, nulla debet irrogari poena.
+Quae cum ita sint, nihil est quam ob rem filius ab aeterno tempore
+genitus sit, aut cur incredibilis ac stupenda illa incarnatio Dei fingi
+debuerit, frustra denique Christus pro expurganda originis macula
+supplicium passus esse putatur<span class = "tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>seipsis</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius idem: <i>natura parentum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Scotus l. II. dist. Sentent. dist. 30. Augustinus de lib.
+arbit. l.&nbsp;III.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>putetur</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ista quidem philosophis incredibilia, nova, ficta et
+inaudita sunt, sed cum Pelagius rationibus a philosophis petitis
+uteretur, ut peccatum originis nullum esse demonstraret, Hieronymus
+philosophorum haereticorum patriarchas nominavit. Nam si philosophorum
+argutiis assentiamur, fidem ac pietatem ejurare oportet, quanquam
+argumentum illud levissimum est, cum originis labes illa non sit ab
+infante, sed ab Adamo profecta, qui sciens peccavit, cum ab usu rationis
+sponte descivit. Radix autem quocumque colore semel imbuta<span class =
+"tag">1</span>, stipitem, ramos, folia, flores, fructus eodem imbuit
+sapore, odore, colore, veneno. Ita fit, ut hominis natura funditus
+eversa nullam ullius boni aut virtutis scientiam habere videatur.
+<i>Quis</i>, inquit sapientiae magister<span class = "tag">2</span>,
+<i>dicere audeat, mundum est cor meum? purus sum sceleris?</i> Quanto
+verius est illud<span class = "tag">3</span>: <i>Omnis homo mendax,
+i.e.</i>
+<span class="pagenum">300</span>
+<i>peccator! Nam si dicam</i>, inquit ille, <i>nos peccato vacare, ipsi
+nos seducimus.</i> Salus autem uno verbo denunciatur: <i>Crede et salvus
+eris!</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>infecta</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Proverb. 1,&nbsp;10.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;1 Joh. 1,&nbsp;8.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Quorsum ista, nisi ut improbi, qui levissima fide coelum se
+rapturos confidunt, foedissimo voluptatum omnium coeno volutati naturam
+accusent et in Deum ipsum naturae<span class = "tag">1</span> parentem
+improbitatum omnium causas effectrices desperata virtute regerant? Nam
+ut omnes jam adulti recta via deflexerunt, illa tamen de infantibus
+intelligi possunt, sed de iis, qui judicio suscepto ac sponte a naturae
+legibus aberrarunt. Et vero quis Illyricum theologum ferat, cum originis
+peccatum intimam animorum substantiam pervadere et ab ipso diabolo
+procreari ac transformari scribit, idque sola fide obliterari? Capitalis
+ista quidem vox esse mihi videtur<span class = "tag">2</span>. Quid
+igitur Paulus voluit, cum diceret<span class = "tag">3</span>: <i>Nos
+eramus natura filii irae</i>; nisi originis labes illa significatur?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: FRIDERICUS, ita ut huic sequens interlocutio
+tribuatur.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Ephes. 5, 5. Coloss. 3,&nbsp;6.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Omittamus hominum auctoritatem ac necessariis argumentis
+disseratur! Quis enim laudem et vituperationem mereatur ex iis, quae a
+natura ipsa contraxit? Quis non potius commiseratione, quam ulla poena
+dignus videatur? Nos quidem piget coecorum ac miseret surdorum, qui sic
+nati sunt, at istos non miseret infantulorum. Jam vero quis putet, non
+modo ante partum primi parentis scelere nos obligari, verum etiam scelus
+illud tantum ac tam grave esse in ipsis infantibus, ut Deum foeminae
+uterum subire, carnis humanae conceptionem pati ac supplicia mortis
+teterrimae perferre necesse fuerit, ut scilicet puellos<span class =
+"tag">1</span> innocentissimos tanta sceleris immanitate liberaret?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>pullos</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Audite Cyprianum<span class = "tag">1</span> theologum ac
+martyrum suae aetatis facile principem: Mori plane timeat, inquit, qui
+ex aqua et spiritu non renatus gehennae ignibus mancipatur. Quibus
+verbis ne infantes quidem ipsos excepit. Baptismo vere maculam illam
+originis penitus aboleri confidimus, quia sanguinis Christi baptismus
+aquae infusione significatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Lib. III. de mortal.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si sanguine Christi fuso labes originis omnino abstersa erat,
+quid opus Christi supplicio? Quanquam saepius admiratus sum baptizandi
+ritum. Quaerit sacrificulus ab infante<span class = "tag">1</span>
+vagiente, utrum baptizari velit necne? Quorsum haec?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>sacrificus ab infantulo</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Propinquorum ac parentum fides aeque proficit<span class =
+"tag">1</span> ac si puellus<span class = "tag">2</span> ipse
+responderet: <i>Assentior.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>perficit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>pullus</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Absurdum mihi videtur, quod parentum fides infantulo vagienti
+prosit ad eluendam originis labem, quam ab ipsissimis parentibus
+contraxisse affirmant.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">301</span>
+CURTIUS: Ea vis est effusi sanguinis e pretiosissimis vulneribus Christi
+Dei et hominis, cujus lavacro irrigati sunt parentes.</p>
+
+<p>
+SALOMO:<span class = "tag">1</span> At Paulus<span class =
+"tag">2</span> Christi necem ad eluenda tantum peccata praeterita
+profuisse scribit. Frustra igitur, qui post Christum nati sunt, ullam in
+ejus supplicio fiduciam habent. Jam vero si parentes vestri lavacro
+sanctiore et cruore Christi servatoris expurgati omnino fuere, qui fieri
+potuit, ut rursus labem illam pestiferam ad posteros traducant?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: OCTAVIUS.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Rom. III. IV. quod notandum.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Non sic eluitur baptismo vel cruore Christi, ut non resideat
+insita peccati radix in ipsis cupiditatum latebris et involucris.</p>
+
+<p>
+TORALBA: At longius Christiani progrediuntur, neque enim labem tantum
+originis, sed etiam alia quaeque peccata Christi morte dilui
+arbitrantur. Vel enim<span class = "tag">1</span> levissima quaeque
+delicta, quae errore imprudentibus exciderunt, vel a scientibus nullo
+errore contracta, vel robustiorum improbitatum scelera ignoscuntur.
+Leviora quidem<span class = "tag">2</span> prius lege divina
+demonstratum est sola poenitentia deleri, graviora autem, puta
+adulteria, stupra, caedes, veneficia, parricidia, sortilegia, idolatria,
+contumelia nomini Dei illata, poenas habent divinis et humanis legibus
+constitutas, quae post Christi mortem frustra decernerentur,<span class
+= "tag">3</span> si falsarius, si fur, si adulter, si parricida
+exciperent apud praetores ac judices talium quaestionum, se baptizatos
+esse, ac fide constanti persuasum habere, omnia flagitia, tum praeterita
+tum futura, Christi pretiosissimo cruore dilui. Si igitur a vivis aut
+mortuis justa scelerum supplicia exiguntur, inane est illud beneficium,
+inanis Christi mors ad scelerum impunitatem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>igitur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>ut</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>discernuntur</i>, vel:
+<i>decernentur</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Baptismus quidem propter Christi supplicium diluit omnem
+originis labem, ac tametsi libido et cupiditas, peccati fames
+relinquitur, nemini tamen baptizato nocere potest, si modo ratione duce
+obsistere velit, ut sanctionibus Tridentinae synodi cavetur.<span class
+= "tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Can. 3. sess.&nbsp;5.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Concilia quatuor, scilicet Nicaenum, Constantinopolitanum,
+Ephesinum, Chalcedonense, quae et Gregorius<span class = "tag">1</span>
+pontifex maximus perinde habet ut evangelia, respuere nolim, nec
+principum aut pontificum, qui affuerunt aut praefuerunt, potestatem
+elevare.<span class = "tag">2</span> Caetera vero concilia, quibus
+pontifices ambitiosa decreta fingere ac nova refingere<span class =
+"tag">3</span> consueverunt, probare non possum. At enim Gregorius
+Nazianzenus aperte scripsit,<span class = "tag">4</span> se nullius
+unquam synodi felices exitus vidisse, i.e. <span title =
+"Greek: mêdemias sunodou telos heôrakenai christon">μηδεμίας
+συνόδου τέλος ἑωρακέναι χριστόν</span>.
+Et certe Nicolaus Panormi pontifex, ecclesiae
+Romanae cultor maximus, conciliorum autoritatem extenuans: Plus, inquit,
+vel simplici laico, scripturam sacram profitenti, quam toti concilio
+credendum. Tutius est igitur, in eo genere Augustini sententiam probare,
+sic enim ille ad Maximianum:
+<span class="pagenum">302</span>
+Neque ego<span class = "tag">5</span>, inquit, Ariminensi Synodo, quae
+Arianam sectam probavit, neque Nicaena teneor, sed auctoritate sacrorum
+scriptorum nitimur<span class = "tag">6</span>, i.e. prophetarum,
+apostolorum, martyrum, quibus originis peccatum summa consensione
+probatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Lib. 1. cp.&nbsp;24.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>enervare</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>figere ... refigere</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Ep. 42 ad Procop.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>nego</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>nitamur</i>, vel: <i>utamur</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Ne, obsecro, conciliabulorum aut levium scriptorum atque
+imperitorum hominum auctoritate rationis aut intelligentiae nostrae
+lumen extingui aut obrui patiamur.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Sed quibus, Toralba, rationibus res divinas ac sanctissima
+patrum antiquissima decreta, tot saeculis confirmata, evertere te posse
+confidis?</p>
+
+<p>
+TORALBA: Si peccatum actuale Adami non tantum peccanti nocuit,
+quantamcunque<span class = "tag">1</span> poenam pertulerit<span class =
+"tag">2</span>, sed etiam in omnes posteros transfusum est, aut a
+corpore in corpora, aut ab animis in animos, aut ab utroque in utrumque
+transfundi oportuit. At corpus ipsum nullius peccati<span class =
+"tag">3</span> coargui potest, alioquin bruta quoque ipsa peccarent. Sin
+peccatum omne a voluntate et rationis lapsu proficiscitur<span class =
+"tag">4</span>, summa theologorum christianorum consensione profecto
+peccatum originis<span class = "tag">5</span> in animis infantium esse
+non potest<span class = "tag">6</span>, cum planum sit inter
+Christianos, Ismaëlitas et Ebraeos, omnes omnium animas a Deo
+mundissimas ac purissimas creari et creatas illabi momento in corpus
+humanum. Quodsi mens a Deo pura proficiscatur, unde labes ad infantis
+animam irrepere potest? Quae ratio fecit, ut sententiarum magister ad
+stuporem usque miraretur, undenam labes illa derivaretur? Non peccat,
+inquit, qui creat animam, non peccant parentes, qui progenerant corpus,
+cum id universae naturae consentaneum sit<span class = "tag">7</span>.
+Per quas igitur rimas inter tot innocentiae praesidia peccatum penetrare
+potuit?<span class = "tag">8</span> At ne Aristoteles quidem hominis
+mentem semine traduci putavit, extrinsecus infundi, ut satis aperte
+declarat his verbis: <span title =
+"Greek: Leipetai ton noun monon thurathen epeisienai kai theion einai monon.">Λείπεται
+τὸν νοῦν μόνον θύραθεν ἐπεισίεναι καὶ θεῖον εἶναι μόνον.</span>
+Ego <span title = "Greek: to thurathen">τὸ θύραθεν</span>
+interpretor <span title =
+"Greek: theothen, ouranothen, hupsothen">θεόθεν,
+οὐρανόθεν, ὑψόθεν</span>, divinitus, coelitus, superne.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quantumcunque</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>damnumque ipse pertulit</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>At corporis ipsius nullum
+peccatum</i>&nbsp;etc.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>proficiscatur</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>originale</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Petrus Lombardus. Thomas Aquinas. Scotus. Albertus.
+Durandus.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Libro de generatione mentem extrinsecus ingredi scribit
+et hanc solam esse divinam.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Haec antecedentia undecim verba desunt in alio
+codice.</div>
+
+<p>
+SALOMO: David Kimchi et Rabbi Saadias cum interpretantur illa verba<span
+class = "tag">1</span>: formans spiritus in medio ejus, tradunt animam a
+Deo formari in ipsa corporis perfectione. Idque confirmat non modo Rabbi
+Moses Aegyptius<span class = "tag">2</span>, sed etiam cum Christianis
+et Ismaelitis theologis Stoici conspirant, repudiata opinione
+Platonicorum, qui a Deo quidem animas prodire fatentur, sed initio
+mundanae originis omnes simul ac semel conditas fuisse ac vicissim
+corpora subire putant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Zach. cap. XII,&nbsp;1.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;In epistola contra astrologos.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">303</span>
+TORALBA: Si tamen verum esset, quod Epicureis videtur, animos hominum
+aeque ac bestiarum cum ipso semine traduci, quodque necesse est
+confiteri, si originis peccatum admittamus, oporteret peccata in
+infinitam vim ac multitudinem excrescere et ad posteros omnes derivari.
+Hoc autem absurdum esse, experientia atque usus, rerum omnium magister
+optimus, cogit confiteri. Videmus enim Josiam<span class =
+"tag">1</span> nepotem. Manassis, crudelissimi tyranni, qui principes
+suae gentis omnes impietate superaverat, pietate ac justitia paucissimos
+sibi pares, superiorem habuisse neminem. Quodsi anima non traducitur
+semine, sed divinitus delapsa diffunditur in corpus, nulla peccati
+originis macula fingi potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> 2 (4) Regum 21, 24 sqq. 22, 1 sqq. 1 Chronic. 33,
+25&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+FREDERICUS: Fatemur quidem, animas non traduci semine, sed carnis
+contagione conspurcari, propter arctissimam corporis atque animae
+conjunctionem. Quaeris, inquit Augustinus<span class = "tag">1</span>,
+culpam in pueris, invenies ex carne traductam. Eadem est Petri Lombardi
+et eorum, qui ab ejus schola profecti sunt, sententia.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ad Bonifacium epist.&nbsp;25.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Hoc ipsum est rustice philosophari, cum hoc ipsum sit contra
+naturam, ut materia in formam, h.e. ut corpus agat in animam. Est enim
+materia patibilis, forma vero actuosa. Et quidem Augustinus<span class =
+"tag">1</span> ipse ex eo naturae decreto concludit, nullam esse
+corporum in mentes actionem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In cap. 2 Geneseos.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Quoniam Augustini verbis utitur Toralba, ejusdem auctoritate
+facile refellitur. Sic enim Augustinus<span class = "tag">1</span>:
+Firmissime teneas et nullatenus dubites, eos, qui sine baptismo de hoc
+saeculo transeunt, aeternis suppliciis puniendos, quae verba de
+Cypriani<span class = "tag">2</span> scriptis descripsisse videtur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Cap. 3. enchirid.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;De mortalitate.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Idem tamen eodem libro negat, infantes sine baptismate mortuos
+ullas perferre poenas, quia nullam sensuum delectationem gustarunt<span
+class = "tag">1</span>. Ex quo sequitur, nullum esse peccatum originis,
+si nulla poena irrogatur, nec ullam fuisse causam, cur putemus Christum
+tam acerba supplicia pro peccato Adami ad posteritatem transfuso, quod
+nullum est, perpeti debuisse ac sapienter Muhammedem hominibus
+persuasisse, nunquam Christum supplicio affectum fuisse, ut inveteratam
+ac penitus insitam Christianorum mentibus opinionem de salute humano
+generi parta ob Christi supplicium refutaret, ut deinceps ab hominis spe
+ad immortalem Deum fiducia traduceret.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Idem sentit Petr. Lombard. lib. II. dist.&nbsp;34.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS<span class = "tag">1</span>: Nullam tamen poenam putas
+infantum animabus infligi, quibus omnino divinae visionis spes est
+erepta?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Duae hae sequentes interlocutiones et Friderici et Octavii
+desunt in alio codice.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Cur igitur infantum Herodis jussu caesorum festa coluntur
+Christianis, quasi divorum, nisi Dei<span class = "tag">1</span> visione
+fruerentur?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>divina</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quoniam Christi sanguine abluti censentur, ut martyres
+innumerabiles, qui prius caesi sunt, quam baptizari potuissent.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">304</span>
+OCTAVIUS: Si martyres supplicium excusat, quominus baptizari<span class
+= "tag">1</span> licuerit, cur infantes morbus ac mors praematura non
+excusabunt, cum saepe gravius crucientur qui morbo, quam qui gladio
+cadunt?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt haec antecedentia octo verba in alio codice.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Quia nec morborum nec gladiorum ictus, sed causa martyrem<span
+class = "tag">1</span> efficit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>martyrium</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Non video, quid lotiones illae aquae lustralis momenti habeant
+in baptismo, praeterquam quod sacerdotes sordes corporis, nec tamen
+omnes, levissime abluunt. Quanquam si baptismus salutem parit, etiam
+nolae tinnientes ac naves, quas baptizari saepissime et inditis
+nominibus, aquae lustralis aspersione et unctione, plerumque vidistis,
+salutem adipiscerentur.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ea baptismi vis est, ut sordes humanae originis peccati
+penitus eluantur, quibus sublatis restituatur hominibus illa, quam
+Adamus originis suae principio habuit, justitia et integritas.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Si ablutio illa lustralis aqua, oleo, sale ac sputo condita,
+tantum naturae dedecus eluit, quid amplius Christi mors efficere potuit?
+Quamvis Christiani pontifices non sibi constant, qui peccatum illud
+Adami mox execrantur, quod in universam ejus posteritatem manarit, mox
+tamen necessarium fuisse ajunt. Hoc enim carmine solenni pridie
+paschatis utuntur: O necessarium Adami peccatum, quod Christi morte
+deletum est! Cur scelus illud tam detestabile dicitur necessarium? aut
+si necessarium, cur detestabile est?<span class = "tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Dicitur necessarium, quia sapientia divina, quae falli non
+potest, multis ante saeculis praevisum erat.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Istud quidem omnibus, qui ullam sensus partem habent,
+miserabile videri debet, innumerabiles animas angelorum officiis ac
+divina bonitate creari et ab ipso puritatis fonte derivari, creatas
+corporibus illabi,<span class = "tag">1</span> illapsas cordium<span
+class = "tag">2</span> labem carnis contagione momento contrahere, sine
+ulla concretione animorum, contractis sordibus, quae alioquin
+indelebiles putantur, aquae aspersione levissima expurgari ac
+justissimos fieri infantes, qui sensu carent. Cum tamen videmus,<span
+class = "tag">3</span> lotis et illotis, Christianis aeque ac<span class
+= "tag">4</span> caeteris omnibus, eadem esse vitiorum instrumenta,<span
+class = "tag">5</span> nec procliviores alios aliis honesta prosequenda
+aut turpia declinanda, sed uti quisque paganus aut Christianus doctrina
+ornatus<span class = "tag">6</span> sit, et ad verum decus a puero
+educatus, ita virtutibus excellere et praestare, eoque magis, si
+praestantia quaedam vis animorum quibusdam insita sit, quales accepimus
+Aristidem justum, Themistoclem, Socratem, Periclem, Phocionem, Rutilium
+Torquatum, Papirium Cursorem, Fabios, Scipiones, Catones, quos viros!
+Inter philosophos plurimi
+<span class="pagenum">305</span>
+quoque magna virtute atque integritate viri, quibuscum nulli Christiani
+sunt conferendi! Nec immerito Erasmus: Parum, inquit, abest, quin dicam:
+Sancte Socrates, ora pro nobis! Et quidem Julianus Augustus Socratem
+capitis damnatum scribit, cum pro aeterno Dei cultu propugnaret, ut qui
+angelum vitae ducem ac magistrum haberet. Quis igitur adeo desipit, ut
+naturalia bona in hominibus propter primi parentis lapsum corrupta,
+supernaturalia vero penitus exhausta fuisse putet? Sic tamen magister
+ipse sententiarum<span class = "tag">7</span> ex opinione Augustini
+scribit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>illi</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>sordium</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>videamus</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>atque</i>, omisso verbo <i>aeque</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius addit: <i>atque incrementa</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>a doctrina subordinatus</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;L. 1. dist.&nbsp;32.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Qui subtilius ista disserunt, nullam justitiam infantibus ope
+lotionis sacrae restitui, sed reatum modo tolli tradunt, nec infantes
+justitiae debitores esse, ut Adamus, qui acceptam originis primordio
+justitiam dicitur deseruisse, non labe originis, quam nullam habuit, sed
+actuali peccato. In caeteris labem originis elui, reliquas vero peccati
+scintillas ac fomites<span class = "tag">1</span> restare. Sic enim
+Augustinus<span class = "tag">2</span>: Sunt, inquit, in baptismo
+peccata deleta, sed non plane exstirpata.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>fortes</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Lib. II. de libero arbit.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Haec certe opinio singularis probabilior est, quam eorum, qui
+justitiam atque integritatem originis infantibus baptismate restitui
+arbitrantur, qui tamen dicuntur innocentes, quia nullam justitiae aut
+injustitiae partem combiberunt<span class = "tag">1</span>. Sed hoc
+habet haec sententia incommodi, quod peccati fomitem in carne relinquit,
+cum tamen sit in sens<span class = "tag">2</span>, in appetitu
+sensitivo. Ac inter utrumque plurimum interest, quia voluntas imperat
+corpori dominatu herili<span class = "tag">3</span>, appetitus vero
+dominatu civili ac liberali. Qua quidem ratione nulla caro traduci
+potest, fomite conspurcata. Et recte quidem Anshelmus<span class =
+"tag">4</span> scribit, non magis semine quam sanguine animam
+conspurcari ac sordidari. At in puris naturae causis delectatio propria
+est sensitivi appetitus et in subjecto delectabili.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>combibunt</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Desunt duo haec verba in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Desunt tria haec sequentia verba in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;C. 6 et 7 de conceptu virginis.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Demus id quidem; sed sine originis macula non esset immoderata
+vis illa voluptatis, uti&nbsp;est.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Igitur post baptismum semper esset moderata, quod falsum est.
+Neque enim<span class = "tag">1</span> est in potestate appetitus
+sensitivi non delectari, nec in eo est modus delectationis, sed quantum
+potest, appetitus delectatur in eo, quod summopere delectabilis est.
+Quid igitur addere potest libido supra id, quod in summo voluptatis
+gradu sensum oblectat?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>vero</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Si appetitus illi ratione<span class = "tag">1</span> non
+regerentur, nihil homo differret a judicio ferarum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius addit: <i>duce</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Quid? imo feras videmus semper naturae legibus obsequi.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Tota haec disputatio de originis labe, quae nulla esse mihi
+videtur, a primoribus christianae religionis initium duxit. Ut enim
+<span class="pagenum">306</span>
+animos imperitorum ad se traherent, supplicium sui magistri atque
+autoris salutare medicamen exstitisse peccatis expiandis persuaserunt,
+et ne peccandi licentiam deinceps addere<span class = "tag">1</span>
+viderentur, posuerunt, Adami peccatum, quod in ipso resedit, in
+infinitam posteritatem propagari eique poenas sempiternas deberi, quibus
+omnes in solidum tenerentur. Haec<span class = "tag">2</span> errorum
+semina longe lateque per hominum mentes serpere coeperunt, quia totum
+hominem ista contagionis labe corruptum fuisse judicabant, ut nec recte
+quisquam agere ac ne cogitare quidem, aut ullam justitiae partem posset
+adipisci. Quin etiam putarunt, animantes bestias propter Adami peccatum
+obsequii naturalis, quod homini antea praestare consueverant, jugum
+excussisse, quo nihil ab historia sacra, nihil a rei veritate potuit
+alienius cogitari. Nam post aquarum omnium diluviones<span class =
+"tag">3</span> Deus Noachum<span class = "tag">4</span> bono ac forti
+animo esse jussit,<span class = "tag">5</span> se omnibus bestiis
+hominis terrorem incussisse. Hinc illam hominis inter caeteros animantes
+praestantiam ac dignitatem et in feras quoque belluas dominatum quendam
+eximium psaltes lyricus<span class = "tag">6</span> supra modum
+extollit, ne quis tam absurde imperium ex Adami lapsu hominibus in
+bestias etiam ereptum arbitretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Bucerus in cap. 4. ad Rom. et cap. 2 Conf. August.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Hinc</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Desunt haec quinque antecedentia verba in alio
+codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Noëmum</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Genes. 7, 1&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Psalm 8, 7&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Quorsum igitur divina illa Adami historia, lapsus, comminatio,
+castigatio, tam diserte sacris litteris testata ac consignata?<span
+class = "tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Gen. 3, 1&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Non vides, Curti, elegantem ac divinam esse allegoriam?<span
+class = "tag">1</span> Quisque sibi est Adamus et quaecunque Adamo
+contigerunt, eadem contingunt in omnibus, qui sensuum illecebris ac
+voluptatis praeter modum lascivientis cupiditate ac suavitate
+delectantur, et qui in illa sensuum suavitate bonorum extremum, in
+doloribus vero et aerumnis adeundis malorum finem posuerunt. Et
+quemadmodum dicitur Adam ad se rediisse et resipuisse i.e. a sensuum
+oblectatione ad intelligibilium rerum contemplationem revertisse, i.e.
+ligno vitae frui, quam Salomo<span class = "tag">2</span> veram
+sapientiam interpretatur, deinde Sethum plane divinum hominem ad sui
+ipsius imaginem progenuisse: sic nobis accidit, cum aberrantes a recta
+via, in sordibus ac coeno libidinum immersi, tandem aliquando emergimus
+et in rectam salutis viam regredimur. Ac tametsi Deus Adamo
+praedixisset, hunc moriturum cum fructu arboris prudentiae boni et mali
+indicem degustavisset, non praeterea tamen aeterna morte damnavit, sed
+uti Deus misericors est, ita quoque poenas semper irrogat peccatis ac
+legibus leviores. Quin etiam<span class = "tag">3</span> Adamo salutarem
+medicinam indicavit, cum diceret: Fortassis vitae lignum decerpet et
+vivet in aeternum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Philo Ebraeus Allegoriar. leg. Leo Ebraeus de amore.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Proverb. 3, 12&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>enim</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Salomo suis se retibus involvit; non<span class =
+"tag">1</span> vides, ligno
+<span class="pagenum">307</span>
+vitae salutare crucis lignum aperte significari, in quo summam salutis
+spem collocare debemus?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>num</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Haec interpretatio non magis congruit verbo quam rotunda
+quadratis. Est enim vox Ebraica <span title = "Hebrew: ets">עצ</span>,
+qua fructus, non lignum significatur. Et quemadmodum Adamo resipiscentia
+peperit salutem aeternam, ita cuique licuit et semper licebit, ope
+divina, quae deesse nemini potest, a pravis cupiditatibus ad rectam
+rationem, a sensibus ad intelligibilia redire ac vitam illam salutarem
+ac sempiternam adipisei sine ulla bestiarum aut hominum caede ac
+mactatione.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Me quidem istius opinionis indignitate et peccati ficta
+propagatione commotum, divina mens nescio quomodo afflavit, ut flebiles
+Phaleucos flebili querimonia Christianorum effunderem:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Humani generis querelas<br />
+Coelestis pater audiit<span class = "tag">1</span> gravate<br />
+Excusantis originem malorum,<br />
+Quod primi vapulet parentis ergo,<br />
+Quodsi nunc redivivus a sepulcris<br />
+Surgat, sic proba diluet<span class = "tag">2</span> nepotum:<br />
+Tandem absistite criminatione<br />
+Inani violare dignitatem<br />
+Meam, qui generis parens et auctor<br />
+Humani meliore stirpe cretus<br />
+Filios docui viam salutis,<br />
+Virtutes docui scientiasque<br />
+Doctrinam quoque liberaliorem,<br />
+Quam primus didici Deo docente<span class = "tag">3</span>:<br />
+Quod defleximus a via magistri<br />
+Pellecti illecebris cupiditatum,<br />
+Istud fragilitatis est fatemur,<br />
+Sunt haec lecta suaviora poma<br />
+Non ab arbore delectationis<span class = "tag">4</span>.<br />
+Sed a sensibus eruditiores<br />
+Facti, ad poma libidinum fovenda<span class = "tag">5</span><br />
+Nec non ad Veneres cupidinesque,<br />
+Deserta meditatione mentis,<br />
+Quae tamen moribunda languisset<span class = "tag">6</span>,<br />
+Nisi tunc revocaret<span class = "tag">7</span> a magistro<br />
+Ad verum decus ideae supremae,<br />
+Ut coelestia cogitatione</div>
+
+<span class="pagenum">308</span>
+
+<div class="verse">
+Quasi pabula veriora mentis<br />
+Ducerem. Hoc sapientiae latentis<br />
+Arcanum exhibet arborum figura.<br />
+Hic me cultus amoris ac timoris<br />
+Divini cumulavit ac beavit.<br />
+Hinc cadaverum usibus carentem<br />
+In altissima templa collocavit.<br />
+O incredibilem stuporem eorum,<br />
+Qui tot Iliadas sibi malorum et<br />
+Contigisse suis calumniantur,<br />
+Quod<span class = "tag">8</span> fructus vetiti sapore linguam<br />
+Oblectarimus<span class = "tag">9</span> et palata gustu.<br />
+Nec patris facinus nocet nepoti,<br />
+Nec parentibus acta liberorum,<br />
+Quo<span class = "tag">10</span> minus pariant sibi salutes<br />
+Divinisque opibus fruantur ipsi.<br />
+Fraude quisque sua, furore quisque<br />
+Suo plectimur, ac bono beamur.</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>audit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>diluat</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ducente</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>delicatiore</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>fruenda</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>tandem moritura languescit</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>revocaretur</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>Qui</i>.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>Oblectavimus</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>Qui</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Haec mea quoque sententia est. Nam qui fieri potuisset, ut Abel
+immortali Deo tam gratus haberetur, si labes aeternas atque
+indelebiles<span class = "tag">1</span> maculas foeditatis parentum ab
+utero contraxisset? Cur tanta laus pietatis, integritatis, justitiae ab
+ipso Deo tribuitur Noacho, Henocho, Jobo, Mosi, Samueli, Eliae, si
+parentum peccatis ita contaminati essent, ut non aliter expiari
+potuerint, quam si Deus hominem induisset, ac turpissimo supplicio
+damnatus moreretur? Si scelus illud originis hominem a Dei conspectu
+arcuisset, quod nulla infantis miselli culpa contrahi potest, cur Mosi
+spiranti ac viventi Deus ipse de facie, ut dicitur, ad faciem et quasi
+amicus amico colloqueretur?<span class = "tag">2</span> Cur etiam
+Abrahamum nostrae gentis principem tot ac tantis beneficiis
+cumulavisset, ut propter eum populis omnibus divinae bonitatis fontes
+aperiret, si conspurcatum tanta tamque funesta labe judicasset?<span
+class = "tag">3</span> Num potius tot ac tanta bona illi divinitus
+obtigerunt, quod mortales omnes singulari erga Deum amore et fiducia
+superaret? Quod non in credulitate quadam inani et in praemiis humanis
+spem rerum suarum, sed unius Dei aeterni bonitate ac potentia
+collocaret. Cur denique Deus tot ac tam multis prophetis,<span class =
+"tag">4</span> si ab ipsa origine scelerati essent, se contuendum ac
+fruendum praebuisset? Quae visio et fruitio divini vultus carne
+contectis, quam illi pollutissimam putant, obtigit, quanto minus exuvio
+carnis detracto frui licuit? At Christiani fingunt, sanctissimos illos
+heroas apud inferos atque adeo in ipsis terrarum profundissimis ac
+densissima caligine squalentibus
+<span class="pagenum">309</span>
+locis tria quatuorve annorum millia delituisse, nec <span title =
+"Greek: megan olbon katageusai">μέγαν ὄλβον καταγεύσαι</span><span class
+= "tag">5</span> prius potuisse, ut de Tantalo Pindarus scribit, quam
+Jesus mortuus<span class = "tag">6</span> et ad inferos delapsus illos
+ex immanibus et teterrimis carceribus ereptos in coelum manu duxisset.
+Inferos enim Tertullianus<span class = "tag">7</span> fossam definit, in
+ipsis terrae visceribus ac profunditate abstrusam, non autem mundum hunc
+sublunarem, ut Origenes existimavit, quamquam in descensu inferorum
+omnes fere ab omnibus dissentiunt. Discrepantia tamen multo major est,
+quam quod Lazari, fame ac inedia consumti ac mortui, animam ab angelis
+in Abrahami sinum et complexum subvectam tradunt evangelistae, Jesu
+nondum mortuo.<span class = "tag">8</span> Abrahamum vero ad rogationes
+et suspiria mali divitis obsurduisse, cum apud inferos cruciaretur atque
+his eum<span class = "tag">9</span> verbis increpuisse: <i>Inter
+vos</i>, inquit, <i>et nos hiatus ingens intercedit, ut neque hinc ad
+vos, neque illinc ad nos aditus patere possit.</i> Paucis tamen post
+mensibus Lazari animam de sublimi coelestium loco in foetidum et
+semiputre cadaver relapsam, ut pristinis mancipata carceribus iterum
+Lazarus moreretur. Qui tot ac tanti errores ab ea peccati originis
+concepta opinione dimanarunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>incredibiles</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Exod. 33, 1&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Genes. 15 et&nbsp;22.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Exod. 3, 24. Num. 12, 14. Jos. 5. Jes. 6. Ezech.
+1,&nbsp;10.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;I.e. summam felicitatem gustasse.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>mortuos</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;L. 1. de anima.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Luc. 16. 20&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>illum</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Si capita singula refutare velim, longius evagari
+oporteret,<span class = "tag">1</span> quam vestra patientia ferre
+possit. Ac tametsi disputare prohibentur<span class = "tag">2</span>
+mathematici adversus eos, qui scientiarum quamvis certissimarum
+principia labefactant ac convellunt, ita nec adversus Salomonem aut
+Toralbam disputandum esset, quippe qui in dubium revocant christianae
+religionis fundamentum et ab radice<span class = "tag">3</span> omnia
+convellunt, scilicet peccati originalis in posteros propagationem. Si
+tamen erroris opinione fallimur, quid est cur Esdras<span class =
+"tag">4</span> tam ardentibus querelis exclamavit: <i>O Adam, quid
+fecisti, quod non in tuum unius casum redundavit, sed in nostrorum
+quoque, qui ex te orti sumus!</i> Nam unus hic locus a principe gentis
+Judaeorum Esdra omnibus omnium haereticorum ac Pelagianorum argutiis
+satis abunde facere potest. Nemo tamen Christianorum arbitratur,
+originale dedecus illud tantum esse, ut hominem ab intuitu divinae lucis
+segregare debeat. Caetera quae de carceribus patrum ante Christi mortem
+feruntur, neque decretis ullis comprehensa et in arcanis divinae
+scientiae posita, curiosius scrutari nefas est. Illud modo teneamus,
+morte Christi labem illam originalem elui atque emendari.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>oportet</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>prohibent</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>absurde</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Lib. IV, cap. 7,&nbsp;48.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Neminem latere opinor, duos posteriores libros, qui Esdrae
+tribuuntur, inter sacras litteras non censeri ac ne inter ea quidem,
+quae Hieronymus<span class = "tag">1</span> <span title =
+"Greek: apokrupha">ἀπόκρυφα</span> vocat.
+Ac siquidem talibus libris ulla fides
+esset, multo commodius sapientiae libro crederetur, qui inter <span
+title = "Greek: hagiographa">ἁγιόγραφα</span> recensetur,
+<span class="pagenum">310</span>
+ubi autor Salomonem Regem ita loquentem inducit<span class =
+"tag">2</span>: <i>Eram</i>, inquit, <i>puer bono ingenio praeditus,
+bonam sortitus indolem, imo bonus ipse cum essem, corpus incontaminatum
+adeptus sum.</i> Hic Salomo ex matre prius adultera conceptus erat,
+nihilominus tamen puram eum animam, purum corpus induisse testatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In prologo Galeato.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Sapi. 8, 9&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quanti sint ea scripta, satis indicat auctor Jesus Sirach,
+qui pro suo Salomonis regis nomen subjecit. At quanto verius pater
+Salomonis<span class = "tag">1</span>: <i>Ecce</i>, inquit, <i>in
+flagitiis conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea.</i>
+Quanto verius etiam Jobus<span class = "tag">2</span>: <i>Quasi</i>,
+inquit, <i>mundus erit, de impuro semine conceptus.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Psalm. 51,&nbsp;7.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Jobi 15,&nbsp;14.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Demus illud, matrem in concipiendo peccavisse, quod tamen
+christiani theologi<span class = "tag">1</span> negant, quoad partum sit
+impura mater, impurus foetus, an propterea peccator tantisper infans? Ac
+ne sol quidem ipse nec angeli puri sunt apud Deum, non tamen propterea
+peccati originalis labem contraxerunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Petrus Lombardus II Sentent. et Scotus&nbsp;ib.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Summa disputationis est, Adamum a peccato resipuisse, ut
+quidem omnes confitentur, nec peccatum illius ad posteros fuisse
+propagatum, cum Caini parricidium modis omnibus gravius esset, quod
+tamen in eo ipso resedit nec manavit ad nepotes. Neque vero Adamus ob id
+mortuus est, quod ab intelligibilium rerum contemplatione ad sensibilia
+delapsus fuerit, qui etiamsi in illa, in qua creatus fuerat, innocentia
+atque integritate vitae perstitisset, moriturus tamen erat. Nam qui
+Henochum et Heliam mortuos fuisse negant, quanquam ab Adamo genus
+duxerant, falluntur. Quod enim divinissimis illis hominibus supplicium
+atrocius contingere potuisset, quam cadavere sempiterno concludi?<span
+class = "tag">1</span> Sed divina potestate viventes adhuc et spirantes
+abrepti fuere, ne propter summam integritatis ac virtutis opinionem pro
+Diis colerentur. Sic quoque Mosen mortuum Deus sepelivisse dicitur<span
+class = "tag">2</span>, sic tamen ut mortalium nullus sciverit ubinam.
+Nec profecto Adami posteritatem, si esset immortalis, mille terrarum
+orbes caperent. Quemadmodum igitur innocentia non fecisset immortale
+cadaver, ita nec peccatum fecit ut mortale esset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Genes. 5, 18 sqq. Sirach 44, 16. 49, 16. 1 Regum 17-19. Sir.
+48, 1. 4.&nbsp;18.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deuter. 34, 6&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Haec pugnare videntur cum Pauli sententia<span class =
+"tag">1</span>: <i>Per unum hominem</i>, inquit, <i>peccatum in mundum
+intravit, unde mors secuta, et per alterum justificatio ad vitam.</i>
+Item<span class = "tag">2</span>: <i>Ab Adamo usque ad Mosen mors
+regnavit in illis quoque, qui non peccaverunt, propter Adami
+transgressionem.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Rom. V, 17&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Rom. 5,&nbsp;14.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quod ad legem usque a Mose promulgatam Paulus protulit imperium
+mortis, satis significat, in lege illa certissimam hominum salutem
+<span class="pagenum">311</span>
+extitisse. Idem Paulus appellat<span class = "tag">1</span> legem Mosis
+sanctam et sancta jussa, et legis adjutores legis actionibus justificari
+scribit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Rom. 7, 12. 1 Tim. 1,&nbsp;9.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Perspicua sunt Pauli decreta, nec quenquam sua sententia
+dubitare patiuntur, scilicet ob unius hominis peccatum mortem in orbem
+irrepsisse, quae omnes oppressit usque ad Mosen; quod non de morte
+cadaveris dictum est, sed de morte animorum, qui sempiternis poenis
+illigantur; deinde oblata salus est ex lege, quae jussa legis exequentes
+salutem adepturos aperte declarat. Sed quoniam nemo fuerat aut futurus
+sperabatur, qui satis legi facere posset, propterea efficacibus
+argumentis Paulus conficit, legis actionibus justificari potuisse
+neminem. Hinc illa manant: <i>Lex iram operatur. Nemo justus erit de
+operibus legis. Evacuati estis a Christo, qui ex legibus justificamini.
+Lex neminem ad perfectionem adducit. Lex a Mose data est, gratia vero
+per Jesum Christum</i>,<span class = "tag">1</span> quem locum sic
+interpretatur theologus quidam,<span class = "tag">2</span> ut nec
+veritas, nec ulla gratia in lege Mosis fuisse videatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Rom. 4, 15. Gal. 2, 16 sqq. 5, 4 sq. Ebr. 9, 14. 28.
+1 Joh. 5,&nbsp;37.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Calvinus in 1 Joh. 5,&nbsp;37.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Quis unquam fuit tantae impietatis atque amentiae, ut divinae
+legis majestatem ita proculcaret? At quoties David exclamat: <i>Omnia
+mandata tua veritas!</i><span class = "tag">1</span> Quin etiam Paulus
+ipse scribit, eos, qui legem ipsam exequuntur, legis actionibus
+justificari.<span class = "tag">2</span> Idem Christum frustra mortuum
+declarat, si ex lege justificamur.<span class = "tag">3</span> Quod
+autem gratia, vita, salus legem amplectantibus proposita sit, millies
+repetitum legimus: <i>Hoc fac et vives, haec est tua vita, haec tua
+salus est.</i> An illa Dei promissa pro mendaciis habemus? Quid?
+Sapientissimus Salomo<span class = "tag">4</span> legem divinam appellat
+lignum vitarum, scilicet praesentis ac futurae vitae, <span title =
+"Hebrew: ets chaim">אצ חיים</span>. Et certe cum divina quaedam ac
+coelitus infusa vis olim me ad divinae legis laudes inflammaret, haec
+adolescens carmina profudi:</p>
+
+<div class = "verse close">
+Purpureo mammas qui sugitis ore tumentes,<br />
+Unde sibi pater altitonans sua cantica promit,<br />
+Tum vos qui linguas didicistis habere solutas,<br />
+O pueri, molles animis teneraeque
+puellae,<span class = "tag">5</span><br />
+Dicite<span class = "tag">6</span> divinos sacrosanctae legis
+honores!<br />
+Et vos, puberibus qui primum existis ab annis,<br />
+O adolescentes, semper decet ore diserto<br />
+Dicere divinos sacrosanctae legis honores.<br />
+Vos etiam strenui juvenes, et robore corpus<br />
+Et fortes animos plenis jam viribus aucti,<br />
+Dicite divinos sacrosanctae legis honores!</div>
+
+<span class="pagenum">312</span>
+
+<div class="verse">
+Et quibus acta prior cum laude maturuit aetas,<br />
+Illustresque humilesque viri, matresque pudicae,<br />
+Dicite divinos sacrosanctae legis honores!<br />
+Quosque graves annis aetas jam fracta caducis,<br />
+Urget ac occasum, precibus devota sacratis,<br />
+Dicite divinos sacrosanctae legis honores!<br />
+Vos itidem, quibus est sapientia summa tributa,<br />
+Munere coelesti, ut vultus spectare latentes<br />
+Sanctae scripturae liceat formamque venustam,<br />
+Dicite divinos sacrosanctae legis honores!<br />
+Angelici properate chori, quibus addidit alas<br />
+Pagina sancta leves, distinctas ordine triplo,<br />
+Ut doceat motus celeres ad jussa paratos,<br />
+Dicite divinos sacrosanctae legis honores!<br />
+Et vos flammiferi splendentia sidera coeli,<br />
+Quae regis magni nutu componitis orbem,<br />
+Dicite divinos sacrosanctae legis honores!</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Psalm 119, 86 (151).&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Rom. 7, 8&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Gal. 2, 4&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Proverb. 3, 18 cf. Jes. 30, 4. Deuter. 28, 30.
+Num. 14. Levit.&nbsp;27.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Duae hae antecedentes strophae desunt in alio
+codice.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius idem: <i>Dicere</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Haec divina carmina legem divinam decent<span class =
+"tag">1</span> et eos, qui legem exsequuntur.<span class =
+"tag">2</span> Sed quis umquam hoc praeter unum Christum praestitit? Ob
+id enim Paulus legem appellat paedagogum ad Christum, qua veluti
+manuducimur ad ipsum; ut non immerito Justinus Martyr<span class =
+"tag">3</span> quaerat, quid sit lex? Praenunciatum<span class =
+"tag">4</span> evangelium! Quid est evangelium? Lex impleta!</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>docent</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>legi obsequuntur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Quaest. c. 1, ad Orthodox.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>pronunciatum</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Cur ergo ad legem amplectandam legislator omnes ordines
+excitans, ingentibus praemiis propositis, ad extremum populi concione
+coacta, jam moriturus hanc orationem haberet: <i>Ecce<span class =
+"tag">1</span> tibi proposui vitam et bonum, mortem et malum.</i><span
+class = "tag">2</span> Idem paulo post: <i>Contestor hodie coelum et
+terram, me tibi vitam et mortem, beatitatem et exitium proposuisse.
+Elige igitur vitam, ut vivas tu et liberi tui, scilicet Deum ames
+obediasque voci ejus adhaereasque illi, quoniam ipse est vita
+tua.</i><span class = "tag">3</span> Cum autem leges de rebus omnibus
+clara voce tulisset et quaecunque ad Dei cultum, ad mores conformandos,
+ad cupiditates coërcendas, ad tuendam hominum inter homines societatem,
+denique omnia maxima, media, minima, quae ad sacrificia, vota, ritus,
+expiationes pertinent, disertissime tradidisset, an omissurus fuerat
+praecipuum illud, quod a vobis jactatur, humanae salutis caput, scilicet
+unius hominis ac Dei supplicio humani generis peccata atque illam quam
+utero contraxerant originis labem, post annorum millia expiatum iri?
+Quis
+<span class="pagenum">313</span>
+putet, eum qui de tota sanctuarii structura, de cortinis, de vestibus,
+de fibulis, de claviculis deque ciborum omnium delectu tam diligenter et
+studiose cavisset, rem tanti momenti ad salutem adipiscendam fuisse
+omissurum? Cum igitur in lege divina salus divina posita sit, frustra
+Christus aut quisquis alius sua morte salutem pollicetur<span class =
+"tag">4</span>, ut homines a virtute<span class = "tag">5</span>, a
+pietate, ab integritate, a legis observantia, a vero aeterni Dei cultu
+seducat ad inertiam, ad vitia, ad hominum mortuorum<span class =
+"tag">6</span> impiam adorationem, quasi non in hominis cujusquam
+potestate positum exsequi divina jussa et liberum exsequendae legis
+arbitrium, Adami scelere posteritati ereptum fuisset.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius addit: <i>inquit</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deuteron. 30,&nbsp;15.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deuter, 40,&nbsp;19.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>polliceatur</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>virtutibus</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Quis dubitet, quin Adamus suo scelere liberum arbitrium, sibi
+divinitus tributum, amiserit ac posteris quoque eripuerit?</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ita quidem Augustana confessione decretum, in eamque
+sententiam quamplurimos nova religione imbutos homines convolare, contra
+quam ecclesiae Romanae sententiis omnibus decretum videmus. Et vero quid
+a judicio ferarum differt homo, si voluntas ei praeripiatur?</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Male quidem agendi voluntas Adamo non est erepta, sed bene
+agendi. Nonne inquit Paulus: <i>Quod volo bonum, hoc non ago, sed quod
+nolo malum, hoc facio?</i><span class = "tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Rom. 7, 19&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Expendite, cedo<span class = "tag">1</span>, quid Paulus velit.
+Si enim illi assentiamur, nec bene nec male agendi locus ullus homini
+relinquitur, nec etiam ulla praemia bonis aut ulla peccatis supplicia
+constituere oportebit. Quis enim arguat necessario peccantem?<span class
+= "tag">2</span> Quis vel minima mulcta dignum putet, cum scelus nisi
+voluntarium, imo nisi spontaneum nullum esse possit? Sin flagitiosos
+jure plecti confitemur, quia liberam agendi voluntatem haberent, qua
+quidem lascivientibus cupiditatibus frena injicere ac sideribus ipsis,
+ut ait ille<span class = "tag">3</span>, superiores esse queant, quae
+tandem ista sententia est, hominem usu rationis, i.e. libera voluntate,
+penitus exuere, quanquam voluntas dici nullo modo potest, si cogatur, ac
+propterea legibus soluti sunt, quosvis aut justus metus aut furor
+impulit ad actionem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>quaeso</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Augustinus l. III de libero arbitr.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;<ins class = "correction" title = "so in original">Ptolem
+ni</ins>. <i>centiloquo</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ego quidem sic statuo, eos, qui liberum bene agendi arbitrium
+hominibus adimunt, sceleribus suis latebras quaerere, ac flagitiis
+omnibus portas aperire fatalemque Stoicorum necessitatem, omnium
+theologorum ac sapientum sententiis profligatam vel jugulatam, revocare.
+Inde illa paradoxa, quamplurimos sempiternis ignibus addictos, qui si
+maxime cupiant, nihil boni tamen moliri possint, quosdam vero sic ad
+salutem destinatos, ut si maxime velint, improbi tamen fieri
+nequeant.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Hic quidem <span title = "Greek: argos logos">ἀργὸς
+λόγος</span> ignavorum ac inertium hominum, non tam rationibus, quam
+risu debet explodi, ut quidem Academicus Stoicum
+<span class="pagenum">314</span>
+illum, an uxorem duceret liberorum causa, dubitantem elusit hac ratione:
+Ad quid uxorem domum ducas? Nam si liberos suscepturus es, etiam sine
+uxore suscipies.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Ut uno errore posito innumerabiles consequuntur, ita ex originis
+peccato, quod nullum est, Christiani<span class = "tag">1</span> liberam
+bene agendi voluntatem eripi, tum ex eo mortales suppliciis sempiternis
+obligari arbitrantur. At frustra leges jubent et inania forent divina
+promissa praemia, si leges divinas exsequi non sit humanae potestatis ac
+ne voluntatis quidem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addunt alii: <i>homini</i> vel: <i>hominibus</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ita quidem praeclare, sed non video, qua ratione liberum
+arbitrium hominibus tribuatur post Adami lapsum, cum ne ante lapsum
+quidem liberum haberet. Nam si praescientia divina falli non potest,
+necesse fuit Adamum peccare. Deus autem non modo dicta factaque, sed
+etiam omnes omnium cogitationes longissime prospicit, nec unquam falli
+potest. Consequens est igitur, nos bene vel male agere non voluntate,
+sed necessitate, nec ullam liberi arbitrii potestatem cuique unquam
+fuisse.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Tametsi Deus velut de specula sublimi prospicit, viatorem in
+latronum manus venturum, cum a recta via deflexit, non tamen propterea
+id futurum esse oportet, sed potius quia id futurum esse Deus prospexit.
+Ex quo intelligitur, nou necessario evenire, quae Deus praevidit.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Si Dei providentia sequeretur res humanas, ut tu quidem,
+Sename, putas, aeterni Dei praescientia ab hominum opinione mutabili ac
+fallaci dependeret, quod absurdum est. Nam ut scientia rei praesentis se
+habet ad praesentia, sic Dei providentia sese habet ad futura. Jam vero
+id quod scio, nunc necesse est ipsum esse. Igitur praescientia futuri
+aeque necessaria est in Deo, qui nunquam opinatur, quo posito liberum
+arbitrium perimi necesse est. Alioquin si providentia Dei non sit
+necessaria, fallax est ejus opinio, quod vel cogitare nefas. Frustra
+igitur turpia declinamus, aut prosequimur honesta.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Non video, qui Aristoteles Stoicorum argumentis satisfaciat;
+nam ut futura contingentia potuerint aliter atque aliter evenire, divina
+tamen praescientia excidere non potest<span class = "tag">1</span>, quia
+rem prospicit non ut futuram, sed ut praesentem, cum omnia Deo sint
+praesentia, nilul ei praeteritum, nihil futurum esse potest, omnia tamen
+homiuibus sunt libera. Nec<span class = "tag">2</span> a tua voluntate
+providentia pendere videatur, ut mutabilis sit, sed tuas quoque
+mutationes prospicit futuras, nec propterea liberum arbitrium cuique est
+aderatum. Qua quidem ratione omnibus fatalibus Stoicorum argumentis
+satisfactum opinor.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>possunt</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ne</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ego nec Stoicorum argutias, nec Peripateticorum rationes
+expendo, sed divinae legis oracula. Moses enim, coacta populi concione,
+contestatus est coelum ac terram, se populo vitam et mortem proposuisse.
+<span class="pagenum">315</span>
+Elige, inquit, vitam, ut vivas. Haec scripta,<span class =
+"tag">1</span> prolata sunt duobus millibus annorum post Adamum ac
+totidem millibus ante Christum. Ad quid populus vitam eligeret, si ad
+sempiternum supplicium destinatus esset, aut si nullam eligendae salutis
+potestatem haberet? Aut quam ob rem divinis legibus omni studio intentum
+vellet hominem, quem re ipsa suppliciis aeternis destinavisset? Inutilis
+labor, ridicula praecepta<span class = "tag">2</span> Dei, promissa ejus
+inania, spes inanis, inane studium, inanes virtutum actiones, omnis
+denique pietas hominis, quem isti reprobatum arbitrantur. Item falsum
+esset illud, quod Deus creavit hominem, eumque arbitrio suae voluntatis
+permisit, legibus ei patefactis: <i>Si volueris</i>, inquit,<span class
+= "tag">3</span> <i>mandata servabis et ipsa servabunt te. Ignem et
+aquam tibi proposuit, ad utrumvis manum porrige, vita et mors, simul
+bonum et malum, homini sunt proposita, utrumvis ei placuerit,
+consequitur.</i> Haec ille. Item Ezechiel:<span class = "tag">4</span>
+<i>Da eis edicta mea, quae qui facit, vivet in illis.</i> Et quidem Deus
+Mosi pro populo poenam deprecanti ac petenti, ut se potius de libro
+vitae pateretur reduci, reposuit illud:<span class = "tag">5</span>
+<i>Qui peccavit in me, hunc ego de libro vitae delebo.</i> Sic autem in
+universum psaltes lyricus: <i>Omnes</i>, inquit, <i>in libro tuo
+scribuntur.</i><span class = "tag">6</span> Item: <i>Deleantur</i>,
+inquit, <i>de libro viventium.</i><span class = "tag">7</span> Denique
+ut uno verbo argutiae futiles refellantur, Dei voce exclamantis:
+<i>perditio tua ex te Israel, salus vero tua ex me est.</i><span class =
+"tag">8</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Addunt alii: <i>dicta</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>edicta</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Ecclesiastici (Sirach) 15, 15&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Ezech. 20,&nbsp;11.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Exod. 20,&nbsp;13.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Psalm. 139,&nbsp;16.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Psalm. 69,&nbsp;29.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Oseae 13,&nbsp;9.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ex his sequitur, Deum omnes homines salvos fieri velle et ad
+sui cognitionem perduci.<span class = "tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Tim. 2,&nbsp;4.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Hunc locum Octavius ex evangelicis scriptis, si fatetur, mutuo
+accepit, si negat, furtum&nbsp;est.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Imo sacrilegium!</p>
+
+<p>
+SALOMO: Oportet rem sacram e sacro loco invitis custodibus surripi,
+quanquam quicquid utile est in apostolorum ac discipulorum scriptis,
+quantumcunque est, ex majorum nostrorum litteris ac libris excerptum. Id
+autem, quod Paulus scripsit: <i>vult omnes salvos fieri</i><span class =
+"tag">1</span>, plerosque impulit in errorem, quasi voluntate<span class
+= "tag">2</span> imperiosa Deus<span class = "tag">3</span> hoc
+jussisset, cujus imperio et voluntati, quia nihil obsistere potest,
+consequens esset, exitio periturum neminem. Quod cum christiani theologi
+absurdum putarent, ne quid inepte a Paulo scriptum videretur, sic
+interpretantur<span class = "tag">4</span> illa verba, ut Deus velit
+omnes salvos fieri, qui salvi fiunt, eadem ratione qua dicitur,
+illustrare hominem venientem in hunc mundum, i.e. quemcunque illustrat.
+Sed praestaret, illa verba Pauli et Johannis una litura<span class =
+"tag">5</span> inducere, quam sic interpretari.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> 1 Tim. 2,&nbsp;4.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>voce</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Dei</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Petr. Lomb. Sent. II. dist.&nbsp;46.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>litera</i>.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">316</span>
+SENAMUS: Ut Deus ad aeterna supplicia designarit quenquam, priusquam
+nasceretur, mihi persuaderi non potest, cum apud Ezechielem<span class =
+"tag">1</span> aperte scripserit, se impiorum exitio nunquam delectari,
+quanto minus innocentissimos infantes ad caedem, ad gehennam, ad aeterna
+tormenta destinaret.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ezech. 33, 11. cf. 18,&nbsp;23.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Utrumque igitur absurdissimum, alios quidem ad aeternam vitam
+sic comparari<span class = "tag">1</span>, ut si maxime velint, perire
+nequeant, alios autem a Deo sic repudiari, ut nullis virtutibus, nulla
+integritate ad salutem perduci possint. Cognoscite, quaeso, non hominis
+cujusquam, sed aeterni Dei vocem ad prophetam: <i>Dic</i>, inquit<span
+class = "tag">2</span>, <i>populo huic, cum homini justo dicam: vives,
+isque integritate et justitia fretus ad scelera se converterit, nulla
+prioris integritatis aut virtutum suarum memoria futura est, sed in
+flagitiis suis plane morietur. Rursus si homini flagitioso dicam:
+certissime peribis, is tamen ab impietate ad integritatem deflexerit,
+superiorum impietatum obliviscar, ut salutem consequatur.</i> Atque
+illud est, quod saepius diximus, omnes libro vitae ac beatorum albo
+conscriptos esse, nisi sua sese improbitate deleri patiantur. Quod autem
+psaltes lyricus<span class = "tag">3</span> optat, ut impii de libro
+vitae deleantur, fieri non potuisset, nisi prius impii in beatorum albo
+inscripti fuissent. At etiam Deus saepissime decretas suo judicio poenas
+omnino eluit aut minuit. Cum enim denunciasset David, totam regionem
+popularibus morbis funestatum iri, cum tamen in urbem Hierosolymorum
+angelus Dei gladium exertum intentaret, Deum poenitere coepit ac pigere
+tantae stragis, itaque angelum caede abstinere jussit<span class =
+"tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>comparatos</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ezech. 3, 20&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Ps. 69,&nbsp;29.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;2 Par. 21. 2 Sam.&nbsp;24.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Si Deus a se repulit neminem, cur Jacobum dilexisse, fratrem
+autem odio persecutum esse videmus<span class = "tag">1</span>, antequam
+nascerentur?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Rom. 9,&nbsp;13.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Haec verba „<i>antequam nascerentur</i>“ Paulus ut pleraque alia
+subjecit. Neque enim apud prophetam<span class = "tag">1</span>, quem
+Paulus dicit auctorem, ista leguntur. Nam duodecim duces ac populos
+armisque ac legibus florentes, in posteris Esau excitavit<span class =
+"tag">2</span>. Item uno capite legis: <i>Idumaeum</i>, inquit, <i>non
+abominabere, quia frater tuus est.</i><span class = "tag">3</span> Ac
+tametsi per desertissima ac aridissima loca Idumaei rogantibus
+Israelitis aquas pretio denegarent, vetuit Deus eis nocere aut eorum
+agros invadi. Sed cum nepotes ac posteri populum Israelem exscindere
+conarentur ac daemonibus mallent quam immortali Deo sacrificare, tum
+Deus odio justo illos persequutus est. Huc enim pertinent Malachiae
+dicta, qui circiter septimo et decimo saeculo scripsit post Esavi
+mortem. Et quidem si Deus alios aliis anteferat, hos quidem opibus,
+illos dignitate, plerosque formae
+<span class="pagenum">317</span>
+excellentia<span class = "tag">4</span>, quosdam roborata<span class =
+"tag">5</span> valetudine, alios judicii praestantia, nonnullos imperii
+majestate aut pontificatus honore decorare, denique paucissimos quosdam
+in coeleste domicilium sibi adoptare velit, quis quo jure sibi querendum
+putet, si plus minusque his, quam illis tribuit? <i>Dicetne argilla
+figulo: cur me fecisti sic?</i> Hoc enim sermone Esaias<span class =
+"tag">6</span> docet, sua quemque conditione<span class =
+"tag">7</span>, divinitus sibi concessa, contentum<span class =
+"tag">8</span> esse oportere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Malach. 1, 2&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Gen. 36, 15&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deuter. 23,&nbsp;7.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>diligentia</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius idem: <i>explorata</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Jesaias 45, 9. cf. Rom. 9,&nbsp;21.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>devotione</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>quemque</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: At<span class = "tag">1</span> cum omni aetati, omni ordini,
+omni sexui patet porta salutis, quoniam non tantum homines, quos orbi
+terrarum praefecit, verum etiam creaturas omnes, complectitur summa
+caritate. Illud autem „<i>Esau odio habui</i>“ non eo pertinet, ut Deus
+ex utero quenquam oderit, sed ut minus amare, minus etiam beare hos,
+quam illos intelligamus. Quis enim vel momento subsisteret, si Deus
+illum odio persequeretur?<span class = "tag">2</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii id omittunt atque sequentia verba antecedenti
+interlocutori tribuunt.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>prosequeretur</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Haec quaestio<span class = "tag">1</span> de praedestinatione
+ac repudiatione, deque libero arbitrio nobis est cum Romanis theologis
+disputanda. Sed ad Salomonem redeamus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>quae</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Non modo cum ecclesia Romana, sed etiam cum Hebraeis et
+philosophis omnibus, praeter Stoicos, disputatio vobis est. Erubescant,
+inquit Origenes<span class = "tag">1</span>, qui negant, in homine
+liberum arbitrium inesse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In cap. 5 Deuter.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Moses Rambam in epistola, quam adversus astrologos scripsit:
+Omnes, inquit, theologi confirmant, hominem liberum salutis arbitrium
+habere. Deinde subjicit haec verba: Magnam propterea gratiam immortali
+Deo habemus.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Ne propositam quaestionem deseramus, an scilicet quisquam legis
+actionibus possit salutem adipisci, etiamsi libera arbitria cuique
+darentur honesta prosequendi et turpia declinandi. Nego tamen, legibus
+divinis satisfacere quenquam potuisse praeter Christum, a quo praesidia
+salutis petenda ac speranda sunt, ut lege Mosis jam antiquata nos
+absolveret<span class = "tag">1</span>, deinde legibus veteribus
+solutos, in unius sui morte ac sanguinis effusione fiduciam omnem
+collocare doceret. Cum enim detestabilium hominum exsecrationes
+legislator Moses complecteretur, postremo capite hanc<span class =
+"tag">2</span> subjicit: <i>Exsecratus esto, qui non exacte praestiterit
+verba legis, ut ea exsequatur.</i><span class = "tag">3</span> Ad quae
+respondebit universus populus: Esto! Unde Paulus colligit, eos, qui in
+legis actionibus salutem posuerunt, huic exsecrationi subjacere, quasi
+nullus unquam divinis legibus innocens exstiterit<span class =
+"tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 5, 20&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>haec</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deut. 28, 15&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Phil. 3, 9&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Cur igitur Paulus gloriatur, se in justitia legis
+irreprehensibilem
+<span class="pagenum">318</span>
+fuisse? Nam ex eo sequitur, nihil ei mortem Christi profuisse, sed pro
+eo Christum hanc exsecrationem pertulisse, cum in cruce pependit.
+<i>Factus est</i>, inquit Paulus<span class = "tag">1</span>,
+<i>exsecratio et maledictum, ut nos eriperet exsecrationi et
+maledicto.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Gal. 8, 10,&nbsp;13.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Saepe deprehenditur verba legis et prophetarum Paulus truncare
+vel augere vel plane in alienam sententiam interpretari. Exsecratio
+divinae legis his verbis concepta est: <span title =
+"Hebrew: Aroor asher lo yakim et-divrey hatorah hazot">
+אָרוּר אֲשֶׁר לֹא יָקִים אֶת-דִּבְרֵי הַתּוֹרָה הָזּׁאת</span><span class = "tag">1</span>
+i.e. <i>execratus esto, qui rata non habet verba legis hujus, ut ea
+exsequatur.</i> Vox enim <span title = "Hebrew: yakim">יָקִּים</span>
+significat <i>confirmare, ratum habere</i>, ut Jonathan et Onkelos
+Chaldaeus uterque interpretantur. Id autem Hieremias apertius explicat:
+<i>Execratus</i>, inquit<span class = "tag">2</span>, <i>esto qui non
+audierit verba foederis, quod percussi cum majoribus vestris.</i> Quae
+interpretatio tota sententia differt a Pauli verbis. Hic enim
+exsecrationem imprecatur iis, qui non impleverint legem, quod nusquam in
+lege divina scriptum reperias, sed is habetur exsecrabilis, qui nec
+audit legem divinam nec foedus ratum habet. Hinc etiam alius error
+manavit, ut plerique putent, eum, qui vel ab uno capite legis
+aberraverit, omnibus legibus reum teneri. Sic enim Jacobus in epistola
+scribit<span class = "tag">3</span>, quam tamen Eusebius et
+Hieronymus<span class = "tag">4</span> a sacris litteris rejecerunt.
+<span title = "Greek: Isteon">Ἰστέον</span>, inquit Eusebius<span class
+= "tag">5</span>, <span title = "Greek: hôs notheuesthai">ὡς
+νοθεύεσθαι</span>, cum de hac epistola statuerit uterque. Et quidem qui
+bovis alieni furtum fecisse convictus erit, quinque boves, qui ovem,
+quatuor oves restituere lege divina jubetur, qui autem non convictus,
+sed sponte furtivum bovem reddit, adjecta tantum quinta parte pretii,
+quia poenituit facti, peccatum ignoscitur, qui autem moechatur, occidit
+aut quid aliud peccavit, deinde moerore ac poenitentia vitae ante actae
+ductus, priora scelera virtutum actionibus rependit, in ea conditione
+est, ut nihil deliquisse videatur, sed poenitendo legem ipsam
+explevisse, ut quidem<span class = "tag">6</span> superius Ezechielis
+auctoritate confirmatum est. Nam si verum esset, quod Paulus scribit,
+neminem unquam praeter magistrum suum satis legi facere potuisse,
+neminem legis actionibus perfectionem adeptum, insigni mendacio David
+obligaretur, cum ita Deum contestatur<span class = "tag">7</span>:
+<i>Legem tuam custodivi, a lege tua non aberravi, a mandatis tuis non
+declinavi.</i> At sui mendacii Deum ipsum testem cieret. Adulterium
+tamen homicidio cumulaverat<span class = "tag">8</span>, sed quia
+poenituit, partim etiam facti poenas dedit, veniam adeptus est. Id enim
+est legi obedire, legem exsequi, legi parere, denique legem implere.
+Falsum est autem, legibus omnibus reum teneri, qui vel in unam
+commiserit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deuter. 27,&nbsp;26.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Jerem. 11,&nbsp;3.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Jacob. 2,&nbsp;10.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Cap. 2 in Catal.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Lib. II cap. 23 in Catal.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>id quod</i>.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Psalm. 118, 14&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>cumulavit</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Certe, si legum actionibus justificaremur, non autem beneficio
+<span class="pagenum">319</span>
+Christi, <i>nulla omnino est gratia</i>, inquit Paulus<span class =
+"tag">1</span>, <i>et frustra Christus, humani generis redemptor,
+mortuus est.</i> Item: <i>Gratia Dei salvati estis, per fidem, non ex
+vobis, ne quis glorietur.</i><span class = "tag">2</span> Item: <i>Ut
+justificati istius gratia haeredes simus.</i><span class =
+"tag">3</span> Item: <i>Sine me nihil potestis facere.</i><span class =
+"tag">4</span> Quid igitur per te ipsum merearis, si nihil per te ipsum
+sine Christo praestare possis? Infinitum sit, omnia Augustini aurea
+dicta in hanc sententiam colligere. Omnes homines, inquit, naturalem
+potentiam in Adamo perdiderunt et liberum arbitrium peccando amiserunt.
+In qua sententia vides fuisse hos viros: Ambrosium<span class =
+"tag">5</span>, Chrysostomum<span class = "tag">6</span>,
+Hieronymum<span class = "tag">7</span>, Gregorium<span class =
+"tag">8</span>, Bernhardum<span class = "tag">9</span>, Augustinum<span
+class = "tag">10</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Gal. 2,&nbsp;21.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Eph. 2,&nbsp;9.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Tit. 8,&nbsp;7.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Joh. 15,&nbsp;5.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Epist. ult. ad Demetr. l. 1. cap. 7 de Caino et Abel. et
+in Exod. l. 1. cap. 5. L. 12 de voc. Gent. 20 ad pop. Hom.&nbsp;9.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Ad Demetriad.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;In Ezech.&nbsp;12.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;De libero arbitr.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Serm. 2 et&nbsp;15.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;De libero arbitrio s. Homil.&nbsp;7.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Si testium ac theologorum multitudine et doctrinae praestantia
+dimicandum est, ego doctoribus istis addam Ismaëlitarum theologos et
+quidem Christianis omnibus longe clariores, Solymam<span class =
+"tag">1</span>, Zeidum, Odmannum, Homarum<span class = "tag">2</span>,
+Balarem, Abacherimum, Calbanum, Zepheninium, Elsarinum, Azebaram,
+Achemulam<span class = "tag">3</span>, Abaniphanum, Elfaridum<span class
+= "tag">4</span> ac innumerabiles alios, qui toto pene terrarum orbe
+legem Muhammedis divulgarunt atque homines a caligine densissima ad
+clarissimam unius aeterni Dei lucem et cultum revocarunt. Qui tametsi
+virtutibus ex praeclaris actionibus plurimum, plus tamen divinae
+bonitati ac beneficientiae tribuendum arbitrantur ac selectos quosdam
+esse ad salutem, caeteros ad exitium designatos arbitrantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>Scalidum</i> vel <i>Halymum</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Pomarum</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Elsaridum</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Non video cur theologorum christianorum clarissima lumina
+cum ista Mahummedanorum fece debeant comparari.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Si autoritati plus tribuatur quam rationi, cur non etiam Verrii
+Flacci libros de jure pontificio, et quae veteres Jovis mystae ac
+theologi, quae iterum Camarim Bahalis et Sabaeorum sacerdotes libris
+ritualibus prodiderunt, arcessere possimus?</p>
+
+<p>
+TORALBA: Si pergitis auctoritatibus agere, ego philosophorum familias
+omnes excitabo, qui eruditionis ac doctrinae praestantia minutos istos
+theologos facile vincant, sed praestat sensibus ipsis et perspicuis
+rationibus argumentari.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Ita quidem, nisi in rebus obscuris et ambiguis, in quibus mens
+humana nullos exitus reperire potest. Jam certe tragoedos multari
+oportet, qui <span title = "Greek: theon apo mêchanês">θεον ἀπὸ
+μηχανῆς</span> et oracula divina audire ex ore prophetarum et libris
+sacris, quos non modo Ebraeorum, sed etiam Christianorum et Ismaëlitarum
+theologi jam pridem sua quisque religione comprobarunt.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">320</span>
+FRIDERICUS: Tantum abest, ut innumeratos Arabum et Judaeorum errores,
+qui suis se virtutibus ac legum actionibus, quasi fortissimo<span class
+= "tag">1</span> praesidio, justitiam adipisci posse confidunt,
+exaudiam, ut ne Curtii quidem mihi opinio comprobari possit, in eo quod
+salutis summam a fide pendere arbitratur, tametsi pluribus id video
+placuisse. Nam si fide nostra justi sumus, nihil gratia cuiquam
+proficit, quoniam id totum, quantumcunque est, quod credimus, totum
+inquam nostrum est. Nihil actio decerpit ex illa assensione, quia nisi
+ab animi liberi summa assensione pendeat, fides esse desinit. Verius est
+igitur, nos ipsa justitia Christi, veri Dei et hominis, justos fieri,
+quicunque ad Deum accesserunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>munitissimo</i>, vel: <i>tutissimo</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Videtur Augustinus<span class = "tag">1</span> inter utraque
+medium<span class = "tag">2</span> ferire, cum statuit, praeclaras
+actiones, quae fidem antecedunt, nihil proficere, sed eas, quae fidem
+sequuntur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Qu. 76 et&nbsp;85.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Illud quidem prorsus ab omni ratione alienum mihi videtur, nuda
+assensione confiteri, Christum pro generis humani salute supplicio
+affectum, ut immanium flagitiorum non modo veniam, sed etiam summam
+justitia et integritatis laudem adipiscatur. Aristidem vero justum,
+Solonem, Lycurgum, Socratem, Chilonem,<span class = "tag">1</span>
+Phocionem, Platonem, Camillum, Fabricium, Scipiones, Catones,
+Rutilios,<span class = "tag">2</span> Papirios, qui ob virtutes eximias
+immortale decus mortalium omnium judicio adepti sunt, quasi
+sceleratissimos ac funestissimos sempiternis inferorum flammis ac
+suppliciis crudelissimis torqueri et cruciari.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>Philonem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Aut damnati sunt aut aeternis inferorum suppliciis, quibus
+mortales omnes primi parentis fraude obligantur, erepti et servati. At
+sine servatore servari vel salvi fieri non possunt; igitur sempiternis
+cruciatibus addictos esse, aut ut mitius agatur cum iis, qui virtutibus
+heroicis claruerunt, in teterrimis ac retrusis terrarum cavernis,
+densissima caligine obsitos coerceri oportet.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Profecto ne Christianis quidem, qui modo aliquid judicii
+habent, haec probari puto. Nam si qua virtus hominem Deo gratissimum
+efficere possit, non fides ac inanis credulitas de Christi morte, sed
+constans in Deum aeternum fiducia praestat, et qui sic affectus est, ut
+neque in seipso neque in praemiis<span class = "tag">1</span> humanis
+spem ponat rerum suarum, hunc oportet, singulari quadam Dei amore
+flagrantem, verae<span class = "tag">2</span> felicitatis suavissimos
+decerpere fructus. Haec illa fides est, vel potius singularis erga Deum
+fiducia, quae virtutes omnes amplexa fovet ac tuetur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>rebus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius idem: <i>vitae</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Ego praeclaris quemque actionibus beari statuo, et quo quisque
+majore erga Deos religione, pietate in patriam, caritate in propinquos,
+benignitate erga egentes, justitia in omnes exstiterit, eo beatiorem
+<span class="pagenum">321</span>
+ac immortali Deo, tametsi Deos peregrinos bona fide ac justo errore
+colat, gratiorem futurum. Quid enim aequius, quid naturae magis
+consentaneum, quam maxima iis praemia decerni, qui maxime de republica,
+de parentibus, de propinquis, de tenuibus, denique de toto genere
+hominum mereantur? Quoniam de immortali Deo mereri nihil ac ne gratias
+quidem pro sua erga nos beneficientia habere possumus.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ego vero semper assentior sanctissimis ecclesiae Romanae ac
+potentissimis Tridentinae synodi decretis, quibus anathematis
+exsecratione urgentur ii, qui fidem sine operibus et qui opera sine fide
+justificare putant. Quid vero vates ille<span class = "tag">1</span> ex
+oraculo divino exclamat? <i>Justus est, fide vivit!</i><span class =
+"tag">2</span> satis declarat, justis, non injustis fidem profuturam,
+alioqui daemones et sceleratissimi quique inani credulitate de morte
+Christi coelos raperent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Hab. II,&nbsp;4.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Justus e fide vivit</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Quoniam in justificatione salutis summa consistit, nihil opinor
+accuratius nobis disserendum&nbsp;est.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Cum imperialibus comitiis Ratisbonae coactis Carolus V.
+imperator de principum Germanorum consensu sex utriusque religionis
+theologos rectissimos<span class = "tag">1</span> adhibuisset,<span
+class = "tag">2</span> ut Romanorum et Germanorum religionis
+controversias componerent ac parati<span class = "tag">3</span> simul
+coirent, a capite justificationis humanae auspicandum putaverunt. In qua
+disputatione cum tres Augustanae confessionis theologi Pflugium, Fabrum
+et Groppeum Catholicos in suam sententiam pertraxissent et cardinali
+Contareno, Romanae sedis legato, idem persuasissent, scilicet hominem
+sola fide, nullo suo merito beari, Eckius vero, unus e Catholicis, tanta
+in collegas ira exarsit, ut pontifices ac principes catholici ab eo
+persuasi Carolum V. coëgerint, disputationem solvere, vigesima post die
+quam inchoata fuerat, idque potissimum Azoti, Hispanici theologi
+veteratoris,<span class = "tag">4</span> oratione adducti, cum diceret,
+brevi futurum, ut ecclesiae Romanae majestas collapsa difflueret,
+quoniam in praecipuo religionis capite tot saeculis se de via deflexisse
+confiterentur. Et versutissimus homo Germanis, quos ut barbaros et rudes
+irridebat, similitudinem lignatoris proposuit, ligna findentis, a quo
+primum exiguam fissuram fieri, deinde impulso ferreo cono<span class =
+"tag">5</span> repente trabem in partes dissilire docebat. Qua
+similitudine pontificii<span class = "tag">6</span> adducti
+perniciosissimam hanc disputationem dissolvere principes coëgerunt,
+Contarenus vero cardinalis, Venetorum patriciae gentis dictissimus, qui
+Lutheranis assentiri dicebatur, non sine maxima veneni suspicione paulo
+post interiit. Deinceps ecclesiae Romanae antistites modis omnibus
+antiquas caerimonias ac veteres ritus augeri ac tueri proposuerunt, ne
+latum quidem unguem ab ecclesia primitiva discessisse viderentur,
+tametsi
+<span class="pagenum">322</span>
+plerosque pigeat tot ac tantarum ineptiarum ac praesertim reliquiarum,
+lactis inquam virginei, cujus infinita copia tot saeculis nondum
+exaruit; pudet referre caetera, quae vobis quam mihi ipsi notiora
+sunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>doctissimos</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Acta conventus Ratisb. Sleidan. ad a. 1530.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>jurati</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>visitatoris</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>cuneo</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>pontifices</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Male jactis fundamentis, quaecunque super exstruas, uno ruunt et
+eodem momento. Cum enim christianae religionis autores a vero<span class
+= "tag">1</span> Dei cultu deflexissent et homines mortuos pro immortali
+Deo sibi colendos proposuissent, ne supplicium illud suo Deo jure a
+magistratibus illatum videretur, humano generi salutare ac necessarium
+fuisse praedicarunt. Ac tantum abest, ut supplicio Christi aut
+crudelitate erga eum justitia mortali cuiquam parta sit, ut ea fide
+Christianorum quam longissime a vera religione discedatur. Huic errori
+proximum est, quod omnes theologi<span class = "tag">2</span> Christiani
+et Agareni actionibus virtutnm aut fide aut utrisque justificari posse
+opinantur, non modo apud homines, sed etiam apud Deum immortalem. Nam
+saepe fit, ut sceleratissimus quisque apud Deum habeatur justissimus
+hominum opinione. Sed ut Deus hominibus eriperet arrogantiam et
+supercilium,<span class = "tag">3</span> clara voce contestatur: <i>Nemo
+viventium</i>, inquit, <i>coram me justificabitur.</i><span class =
+"tag">4</span> Quae vox viventium non modo ad homines pertinet, sed
+etiam ad angelos. Id autem apertius confirmatur his verbis: <i>Num
+justior erit homo suo conditore?</i><span class = "tag">5</span> Ecce in
+ministris suis non reperit stabile opus, et angeli sui vesani sunt,
+impuri coeli, immundae stellae, si cum eo conferantur. Et quo minus
+ambigeretur, id saepius repetitum legimus; deinde subjicit: Quanto
+longius a consummata perfectione aberrant, qui luteas domos incolunt,
+homines a luto concretos innuens. Item: <i>Quis purus esset de muliere
+natus?</i><span class = "tag">6</span> At ne clarissima sidera quidem
+coram Deo pura sunt, quanto minus frivoli ac futiles homines, qui quasi
+vermiculi putres censeri possunt. Hic me rapit impetus, de admirabili
+Dei majestate ac sanctitate cogitantem:</p>
+
+<div class = "verse close">
+O quis erit sceleris purus? quis crimine liber<br />
+Ante Deum? cui sol obscuro squallet amictu!<br />
+Mundities illi tanta est, ac tantus in ore<br />
+Majestatis honos, ut ei nitidissima quaeque<br />
+Aligerum facies tabe polluta<span class = "tag">7</span> notetur.<br />
+O ter sancte parens!<span class = "tag">8</span> o non violabile
+numen<br />
+Aeternae mentis, cujus tam augusta potestas!</div>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>veri</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>superbiam</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Psalm 51 (52) 2.&nbsp;4.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Jobi 4, 9.&nbsp;15.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Jobi 25, 4.&nbsp;5.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>maculis labefacta</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>pater</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Haec quoque Salomonis sententia philosophorum sanctiorum
+decretis explicatur, quaecunque scilicet materiae concretionem ullam
+habent, impura esse, ut merito Porphyrius<span class = "tag">1</span>
+dixerit, nihil esse materiale,<span class = "tag">2</span> quod
+immortali Deo pollutum non sit, i.e. <span title =
+"Greek: ouden gar enulon, ho mê to anôtatô">ὀυδὲν γὰρ ἔνυλον,
+ὁ μὴ τῷ ἀνωτάτῳ</span>
+<span class="pagenum">323</span>
+<span title = "Greek: theô euthus akatharton">θεῷ εὐθὺς
+ἀκαθάρτον</span>. Non quod<span class = "tag">3</span> ullum sit in ipsa
+materia malum aut vitium, ut plerique philosophi arbitrantur, quod<span
+title = "Greek: kakopoion ti">κακοποιόν τι</span> appellant, id enim
+superius falsum esse demonstratum est; sed quoniam materia a<span class
+= "tag">4</span> summa illa puraque divinae naturae substantia quam
+longissime abest, quia fluxa, quia labilis, quia caduca.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> <span title = "Greek: Peri apôleias tôn empsuchôn">Περὶ
+ἀπωλείας τῶν ἐμψύχων</span>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>immateriale</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quia</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>in</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Nec justitiam Deo parem exigimus in homine, ac ne fore quidem
+speramus, homines enim Deos esse oporteret, sed quantum humana vita ac
+natura ferre potest. Ac tametsi homines non tantum materiae concretione,
+verum etiam illa, quam saepe diximus, originis macula ac propriis
+sceleribus conspurcantur, gratia Dei tamen propter Christum, Deum simul
+et hominem penitus emundantur<span class = "tag">1</span>, ut quodammodo
+justi videantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>emendantur</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: At gratia Dei et beatitate multo majore fruuntur angeli, qui ab
+aeterno Deo propius absunt, qui tamen puritatis ac justitiae scintillam
+erga Deum nullam ferunt.<span class = "tag">1</span> Itaque cum
+Noacho<span class = "tag">2</span> summam justitiae atque integritatis
+laudem ipse Deus tribueret,<span class = "tag">3</span> subjecit illud
+in suo genere, i.e. strabo inter luscos. Quae cum ita sint, quis jure
+assentiatur Johanni tam confidenter scribenti: <i>Scimus</i>, inquit,
+<i>quod si Deus apparuerit, similes ei futuri simus, et quisquis hoc
+sperat, purificat seipsum, sicut Deus purus est.</i><span class =
+"tag">4</span> At ne Adamus quidem, si in collata sibi divinitus
+integritate ac innocentia, quanta maxima in homine esse potest,
+perstitisset, propterea justus apud Deum haberetur. <i>Deus solus</i>,
+inquit ille, <i>justus est, ac praeter eum alius nemo.</i><span class =
+"tag">5</span> Si nemo integer, nihil purum, nihil mundum, non sol ipse,
+non angeli, qui proxime ad immortalis Dei numen accedunt, nitidi sunt,
+tota illa de hominis justificatione disputatio, an a fide pendeat, an
+vero ab actionibus honestis, an ab utrisque, an etiam ab unius Dei
+gratia plane inanis est, cum in hominem justificatio cadere non potest.
+Multo etiam levius est, quod illam summam integritatem non Dei, sed
+hominum ponderibus exigi putant oportere. Qui vero justitiam se suis
+actionibus adepturos confidunt, audiant ad hominem omnium gravissimo
+testimonio laudatissimum acerbam reprehensionem, qua nititur Elihu:
+<i>Si justus es, quid tum?<span class = "tag">6</span> aut<span class =
+"tag">7</span> quid ad Deum tua seu turpia seu laudabilia facta?</i>
+Aliis quidem aut tibi ipsi profueris aut nocueris, nihil tamen Deo
+accedit aut decedit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ita omnes.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Noëmo</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Gen. 6 et&nbsp;7.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;1 Joh. 3,&nbsp;2.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Eccles. (Siracid.) 18,&nbsp;2.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Job. 35,&nbsp;7.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>an</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si nihil boni mereas agendo bene, nullam quoque poenam male
+agendo ferre debes. At superius dictum est, actiones uniuscujusque
+justissimis ponderibus exigi oportere.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ismaëlitae Christianos potissimum virtutis actionibus, pietate
+inquam, justitia, caritate, fortitudine, temperantia, longo intervallo
+<span class="pagenum">324</span>
+superare mihi videntur, quod ita instituti sunt ac imbuti, ut summam
+salutis in virtutum actionibus positam confidant. Omnium tamen teterrimi
+sunt, qui missarum vi, quas pecuniis promereantur, improbitates omnes
+dilui arbitrantur, aut qui salutem in sola fide collocarunt, quae
+sane<span class = "tag">1</span> opinio in perniciem rerum publicarum
+longe lateque redundat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>certe</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ab hac sententia abhorrui semper, ac profecto leges omnes
+divinas ac humanas pessum ire oporteret, si nulla rerum praeclare
+gestarum praemia<span class = "tag">1</span>, nulla supplicia peccatorum
+exstarent. Ac cur<span class = "tag">2</span> Deus Abrahamo diceret:
+<i>Per memet ipsum juravi, quia fecisti hoc, benedicam tibi et
+propter<span class = "tag">3</span> te populis omnibus.</i><span class =
+"tag">4</span> Non dixit: Singulariter ac gratis propter me tibi
+benedicam, sed: ob id quod fecisti. Item: <i>Quisquis laudibus me
+cumulavit, ego illum honoribus cumulabo.</i><span class = "tag">5</span>
+Item: <i>Reddet homini secundum justitiam suam.</i><span class =
+"tag">6</span> Item: <i>In observandis mandatis tuis retributio
+multa.</i><span class = "tag">7</span> Item: <i>Noë, Job, Daniel sua
+justitia liberarunt animas suas.</i><span class = "tag">8</span> Item:
+<i>Peccata tua eleemosyna redime.</i><span class = "tag">9</span> Item:
+<i>Vidit Deus opera eorum, qui conversi sunt, et misertus est
+eorum.</i><span class = "tag">10</span> Item: <i>Nonne benefacio ei, qui
+recte ambulat?</i><span class = "tag">11</span> Infinitus sim, si omnia
+loca recenseam, quibus aperte declaratur, ex ipsis operibus quemque
+praemia suppliciave laturum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>merita</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ad quid enim</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Gen. 22,&nbsp;16.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>in</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Psalm. 8,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Hiob 34,&nbsp;11.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Proverb. 13,&nbsp;13.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Daniel 9, 5&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Psalm. 51,&nbsp;3.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Jesaiae 55,&nbsp;7.&nbsp;
+<b>11.</b>&nbsp;Psalm. 84, 12. 28,&nbsp;10.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Officio nulla merces debetur. Qui juste vivit, si<span class
+= "tag">1</span> tamen ullus est, sed nullus est, nihil nisi ex officio
+agit. Igitur qui juste vivit, nulla mercede dignus est; est enim
+contraria officio merces. At qui scelerate quid agit, contra officium
+facit; qui contra officium facit, poenam meretur; igitur scelerati jure
+plectuntur, nec tamen justi, si qui sint, ulla praemia merentur. Ac
+propterea Christus, Deus verus et homo, cum ad salutem homines
+cohortatur: Cum feceritis, inquit, omnia quae fieri oportet, tum dicite:
+servi inutiles sumus, sive quod ex officio id debemus, sive quod nulla
+penitus ad Deum utilitas ex his actionibus derivatur. Nulla igitur
+justitia cuiquam ex actionibus praeclaris comparari potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt haec sedecim sequentia verba in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Concedo illud, ex actionibus, quantaecunque sint dignitatis,
+justum fieri neminem, multo minus ex inani credulitate in Jesum mortuum,
+sed ex honestis actionibus ab aeterno Deo quemque beari, et quo quis
+justius et honestius vixerit, eo beatiorem et immortali Deo fore
+gratiorem. Omnes enim creaturae ac daemones quoque beantur plus minusve
+pro largientis effusa bonitate, aut suscipientis capacitate, aut
+respuentis oblatam lucis affluentiam indignitate. Aliud est enim beari,
+aliud justificari, quae,
+<span class="pagenum">325</span>
+a theologis christianis confusa aut panim perspecta, graves in hac
+disputatione tam obscuritates quam errores pepererunt. Nam si nulli nisi
+justi bearentur, nemo bearetur unquam. At omnes creaturae beantur, nulla
+tamen justificatur, nulla tamen caret immunditia ac impuritate. Quarum
+rerum differentia confusa ut planius intelligatur, fingamus verbi
+gratia, regem potentissimum equos celeres servis dono dedisse, alios
+quidem aliis praestantiores, pro sua erga quemque benevolentia, ut
+quemque plus minusve dilexerit, ea tamen lege, ut omnes in stadio
+currant, recusantibus vero aut cursum detrectantibus metu vel inertia,
+equos ademtum iri, proposita capitis poena ei qui alterius equum
+violarit aut socium supplantarit, quo minus curreret, aut furto dicto
+domino equum averterit. Currentibus etiam praemia varietate dissimilia
+proposuisse, scilicet aerea, argentea, aurea, vestes pretiosasque
+gemmas, eoque praestantiorem cuique mercedem, quo quisque citius metam
+attigisset; peracto cursu regem praemia quae promiserat, et iisdem
+legibus, quas dixerat, bona fide dedisse; qui cursum detrectaverant, ut
+inertibus equos ademisse, caeteros qui non solum currere noluissent, sed
+etiam aliis impedimento fuissent, aut equos abegissent, persequi
+jussisse, comprehensos supplicio addixisse, num dicemus, merita quemque
+praemia tulisse?</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Sic opinor.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Cur ita? Cum rex servis nihil deberet, quippe sui essent, quos
+pro suo jure sine ullis praemiis ad cursum cogere, vendere, necare<span
+class = "tag">1</span> potuisset<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>vetare</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>possit</i>.</div>
+
+<p>
+FREDERICUS: Demus illud, sed quoniam promisit, fidem fallere contra
+decus et dignitatem esse judicaret.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Debitum igitur est, non quia Deus debitor sit hominis, homo
+creditor quasi suo jure praemia reposcat, sed quia dignitas promittentis
+agitur in pollicitatione rerum earum, quas promisit, etiamsi nullo jure
+deberet. Quodsi equites illi, qui graviter ac strenue cucurrerunt,
+honeste quia sunt educati, non modo gloriam sibi nullam arrogabunt, sed
+etiam eleganti oratione regi praemia largienti gratias agent, victoriam
+illi acceptam ferent, tum quia servos educarit et ad cursum non modo
+instruxerit, verum etiam equos citatissimos et ad cursum adeundum
+velocissimos donarit. Quanto magis immortali Deo nos omnia ferre accepta
+debemus, quod de nihilo nos creavit, quod corpus et mentem dedit, bene
+currendi leges praescripsit ac docuit, currentes in stadio virtutum
+adjuvit, labentes sustinuit, lapsos saepius erexit, erectos ad metam
+perduxit. Sic enim sapientiae magister oratione eleganti<span class =
+"tag">1</span>; <i>Noli</i>, inquit, <i>coram rege superbire!</i> Quod
+alibi apertius his verbis: <i>Noli te justificare ante Deum, ab eo enim
+nostra salus dependet.</i> Cum Jobus, mortalium omnium Dei judicio,
+integerrimus, graviter quereretur, quod cum justissime ac sanctissime
+semper vixisset,
+<span class="pagenum">326</span>
+attamen ingenti calamitatum omnium multitudine premeretur, Elihu
+collegarum et amicorum errores coarguens, quod illum suo merito ac
+peccatorum conscientia plecti dicerent, graviter disseruit ac docuit,
+Deum injuriam afferre nemini. Ac tametsi Jobus summa semper integritate
+vixisset, Deum tamen quae sua erant quaeque Jobo fruenda precario
+dederat, suo jure repetere ac vindicare potuisse, scilicet opes,
+liberos, servos, aedes, salubritatem, imo etiam mentem ac vitam ipsam,
+idque sine injuria cujusquam. Cum tandem ejus constantiae ac
+fortitudinis periculum fecisset, ea quae repetiverat Jobo abundanter ac
+cumulate rependit, opes inquam, greges, armenta duplicavit, uxorem etiam
+liberorum foecunditate beavit, denique vitam ejus cum exploratissima
+corporis ac mentis incolumitate in annos centum quinquaginta
+propagavit<span class = "tag">2</span>. Sed hoc ad summum felicitatis
+fastigium<span class = "tag">3</span>, quod sese illi fruendum ac
+visendum dedit, in quo quidem non justificationis aut justitiae, quae
+homini contingere non potest, sed beatitatis humanae summa consistit.
+Postremum illud admonendi sumus, justitiae decus nullum clarius esse,
+quam eorum qui toto mentis impetu Deum amant ejusque edicta exsequuntur,
+nulla sperata mercede, tametsi certo sciant, nunquam bonis
+defuturam.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ecclesiastici (Siracid.) 10, 29. 11,&nbsp;4.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Jobi 42, 10&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>praecipuum vero</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Praeclara et ista quidem, nisi Salomo a capite aberraret, cum
+Christum inficiatur Deum esse, qui non ex debito, sed ex gratia omnibus
+praemia largiatur, qui sanguine originis maculas et omnia omnium
+flagitia solus abstergat. Nam ex eo, quod Salomo omnes homines injustos,
+impuros, immundos etiam ab utero prodire confitetur, labem originis
+quodammodo agnoscit.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Si peccatum est in homine, quod a conditoris sui puritate et
+sanctitate quam longissime abest, angelos etiam et sidera, quae impura
+sunt apud Deum, originis peccato dicemus obligari. Quae si absurda sunt,
+et ea quae ex his sequuntur, absurda videri necesse est, eoque
+absurdiora, quo minus illa imperfectio perfici potest, nisi creatura
+Deus fiat. Ex quo efficitur, Christum si mortuus esset, quod Ismaëlitae
+constanter negant, immunditiem illam seu labem originis, ut libet
+appellare, curaturum<span class = "tag">1</span> non fuisse ac ne
+potuisse quidem, si maxime voluisset: non etiam si Deus fuisset, ut
+Christiani fuisse credunt, quoniam quod genitum sit, mundum ac purum
+fieri non potest. Multo minus id quod de muliere genitum sit, ut
+Christus, nisi de creatura quasi fiat creator, quod ne Deus quidem
+facere potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>creaturum</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Prospiciendum est, ne quid nobis excidat, quod sit alienum a
+majestate divina. Neque enim comprobare<span class = "tag">1</span>
+possum haec scholasticorum decreta, quae impietatem sapere mihi
+videntur, scilicet Deum non
+<span class="pagenum">327</span>
+facere posse Deum, non posse contradictoria simul et semel vera
+efficere. Verius ac temperantius dici decuit, opinor, creaturam non
+posse Deum fieri, neque enim creatoris potestas imminuitur ob creaturae
+ac subjecti debilitatem ac impotentiam. Non igitur impotentia Deo
+tribuitur<span class = "tag">2</span>, quod nec homines, nec ne angeli
+quidem justi sint aut fuerint unquam aut futuri sint olim, sed quia nec
+angelica nec humana creatura perfectae ac consummatae justitiae capax
+est, multo minus divinae illius praestantiae ac puritatis, quam ne
+cogitatione quidem attingimus, at ne bonum quidem illud, quod optimus
+quisque cupit, efficere aut praestare potest, ut Paulus de scipso
+queritur<span class = "tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>probare</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tribuatur</i>. Alius: <i>Dei creatur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Rom. 7,&nbsp;19.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Nihil divina lege jubetur, quod praestare si velis, non facile
+possis. Ac miror, Paulum, quem tanti fecisti, hoc scripsisse, cum alibi
+jactet et glorietur<span class = "tag">1</span>, se justitia legis
+irreprehensibilem fuisse. Quis vero tam crudelis legislator exstitit
+unquam, qui, quod fieri non posset, suis imperaret? Ac si quis uspiam
+exstitit adeo<span class = "tag">2</span> crudelis, quam scio neminem,
+illud tamen de legislatore omnium optimo ac mitissimo sentire scelus,
+cogitare nefas, dicere capitale est. <i>Gustate</i>, inquit ille, <i>et
+videte, quam suavis est Deus!</i><span class = "tag">3</span> Ac tantum
+abest, ut quicquam quod fieri nequeat imperet, ut reum faciat totius
+legis, qui ab uno capite aberraverit<span class = "tag">4</span>; ut
+etiam is, qui omnia praecepta<span class = "tag">5</span> legis
+violaverit et poenitentia ductus ad honesta persequenda redierit, omnium
+improbitatum veniam consequatur. <i>Non prius</i>, inquit David<span
+class = "tag">6</span>, <i>differam, confitebor de peccato<span class =
+"tag">7</span> quod tu jam ignoveras.</i> Contra quid Paulus<span class
+= "tag">8</span>? <i>Recognoscite quaeso, si volentes</i>, inquit,
+<i>peccaverimus, post acceptam veritatis cognitionem, nulla restat
+amplius hostia pro peccatis, sed formidabilis expectatio<span class =
+"tag">9</span> judicii et ignis vehementis<span class = "tag">10</span>,
+qui nos devorabit.</i> Videtis, ut ne confessioni quidem aut
+poenitentiae locum homo iste relinquat. Et sunt qui legem divinam
+christiana putant acerbiorem, nec ipsi a vero deflexisse mihi
+videntur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Phil. 3, 9&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tam</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Psalm 34,&nbsp;9.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>aberraret</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>capita</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Psalm. 32,&nbsp;5.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>peccata</i>.&nbsp;
+<b>8.</b>&nbsp;Ebr. 10, 26&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>expiatio</i>.&nbsp;
+<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>vehementia</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Hic unus Pauli locus est, qui multos in salutis<span class =
+"tag">1</span> desperationem adduxit. Nec defuerunt, qui hanc ad
+Ebraeos epistolam non modo Pauli esse negarent, sed etiam rejicerent
+omnino.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ego rejiciendam non puto, cum summa conciliorum consensione
+probata sit, sed <span title = "Greek: huperbolikôs">ὑπερβολικῶς</span>
+scriptum opinor hunc locum ad improbatoram terrorem, cum omnibus
+scripturae locis venia poenitentibus<span class = "tag">1</span>
+proponatur<span class = "tag">2</span>. Nec verum, a Deo quicquam
+juberi, quod fieri<span class = "tag">3</span> non possit. Sic enim
+Cyprianus<span class = "tag">4</span>: Qui dicit, Deum impossibilia
+imperare, maledictus
+<span class="pagenum">328</span>
+esto. Haec ille<span class = "tag">5</span>. Sed tanta est imbecillitas
+humanae fragilitatis et cupiditatum impotentia, ut advocato et mediatore
+Christo, vero Deo et homine, semper egeamus. Is autem, abrogatis morte
+sua bestiarum sacrificiis ac ritibus veteribus Judaeorum, quasi vepribus
+expurgatis, viam reddidit multo faciliorem et planiorem, novarum
+tabularum, quibus omnia flagitia diluuntur, promulgatione. Itaque
+peccatores ad se convocans et quasi ad epulas invitans: <i>Venite</i>,
+inquit, <i>ad me omnes, qui onerati estis, ego reficiam vos; jugum meum
+suave est et onus meum leve.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>petentibus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Jerem. 7,&nbsp;7.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>aut prohiberi</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;In serm. de bapt. Petr. Lomb. dist. 39. l.&nbsp;3.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>Haec illius vox est</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Non video, Christum lege ulla jussisse aut imperandi
+potestatem habuisse, ac multo minus leges a Deo latas abrogavisse. Id
+autem his verbis aperte declaravit: <i>Non veni, leges solvere, sed
+adimplere.</i><span class = "tag">1</span> Veteris enim summa legis est
+in duabus decalogi tabulis, quas Christus non magis abrogare voluit aut
+potuit quam naturae leges, cum nihil aliud duabus tabulis quam naturae
+lege aequissima contineatur, ut superius demonstratum est. Non satis
+mirari possum, quid sit, quam ob rem Martinus Lutherus decalogum nihil
+ad Christianos pertinere affirmabat, nisi quod judicabat, Christianam
+legem stante decalogo stare nullo modo posse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Calvinus abrogasse negat in cap. V, 12. 15 ev. Matth., negat
+etiam fuisse novum legislatorem.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Lutherum omnibus laudum generibus cumulatissimum summa
+pietate ac eruditione Christianos aberrantes in rectissimam ac
+tutissimam viam deduxisse confido, ut ejus scripturae<span class =
+"tag">1</span> et actiones aperte declarant. Ne quis putet, decalogum
+abrogare voluisse, sed ut omnes intelligerent, non satis esse in
+decalogo praesidii ad sempiternae salutis adeptionem, nisi prius in
+Christi veri Dei ac servatoris optimi maximi, supplicio acquiescamus,
+quandoquidem<span class = "tag">2</span> leges Mosis nemo exsequi potuit
+unquam.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>scripta</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>quoad</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Profecto disciplinae, quae litteris evangelicis continentur, non
+modo lege divina sunt acerbiores ac difficiliores, sed etiam ejusmodi,
+quas mortalium nemo praestare queat, ut Trypho Ebraeus disserit apud
+Justinum<span class = "tag">1</span>. Nam ut pauca de multis, vetant
+ulla divortia fieri, nisi uxor adulterii convicta fuerit. Quod quam
+difficile sit, satis intelligunt, qui judicia tractant. Et ut adultera
+non sit uxor, quid<span class = "tag">2</span> iniquius est, quam cum
+hoste domestico invictum vincere, aut insidias innocenti struere, ut
+capitali supplicio circumveniatur, aut uxoris et familiae alterius
+existimationem in apertum discrimen vocare, aut efficere ut venenis aut
+occultis insidiis alteruter pereat, Christo divortia vetante. Illud
+etiam contra naturam est, ut adulterii causa segregatis matrimonia
+prohibeamus. Nam ista ratione aut turpiter moechari, aut publice <ins
+class="correction" title = "text reads ‘formicari’">fornicari</ins>,
+aut foedissime pollui, aut aliquid turpius his omnibus tentari necesse
+est. At lex divina de divortiis, nunc omnium populorum, praeterquam
+Christianorum, communis ac veterum Romanorum justissimis legibus
+comprehensa, non tantum<span class = "tag">3</span> uxores
+temperatiores, sed etiam viros
+<span class="pagenum">329</span>
+obsequentiores afficiebat, divortii metu. Caedes etiam violentas ac
+venena domestica et latentia penitus sustulerat. Quid autem a natura,
+quid a puritate sacrorum, quid a sanctitate divina magis alienum, quam
+quod a Christianis videmus interdici sacerdotibus jura connubiorum? Quid
+exitialius, quam puellas innumerabiles continentiae votis sempiternis,
+natura vetante, obligari? Inde libidines utriusque sexus effusae, inde
+violenti abortus, parricidia, adulteria, stupra et in ipsis templis
+meretricia lenocinia et foeditatibus inexpiabilibus sacra omnia
+conspurcata, quae ne paganis quidem licuissent. Quin etiam Romani olim
+flaminibus Jovis vetuerant,<span class = "tag">4</span> repudiare uxorem
+et uxore mortua sacerdotio abdicare jusserant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In dialogo cum Tryphone.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>quod</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>tamen</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>vetuerunt ... jusserunt</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Vos coelibatum in sacerdotio Christianorum utriusque sexus
+video improbare, propter impendentia pericula, quae Augustinum
+coëgerunt, ut aperte<span class = "tag">1</span> scriberet, meretricia
+non esse de republica tollenda. Aufer, inquit,<span class =
+"tag">2</span> meretrices de rebus humanis et turbaveris omnia
+libidinibus. Sed si lege divina prohibetur sacerdos, sanctuarium
+ingressurus, triduum ab uxoris contactu abstinere, quanto justius est,
+pontifices christianos, qui quotidie sacratissimum illud corpus Christi,
+Dei et hominis, contrectant, et in illo sanctum sanctorum quotidie
+ingrediuntur, vivere in perpetuo coelibatu.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Lib. II. de ordine.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Divina lex vetuit, sacerdotem, qui populum expiaret, uxorem
+triduo ante contingere. At expiationis dies singulis tantum annis semel
+occurrebat, at isti toto sacerdotii tempore interdicunt nuptiis, non
+tamen meretricibus. Consimile est illud, quod lege divina sacerdotibus
+usu vini interdixit, cum in sanctuarium ingrediuntur; cur igitur
+christiani sacerdotes vino in perpetuum, uti uxore et connubiis non
+abstinent? A meretricibus tamen non abstinent, ut nec a vino, sed
+continuis lenociniis et commessationibus, scorta utriusque sexus mutare
+et commutare, non sine maximo totius ecclesiae christianae dedecore
+consueverunt, ne legibus connubialibus, quibus caeteros obligant, ipsi
+teneantur, quo fit, ut e templis exeuntes, aqua lustrali seipsos
+conspergant. Sic enim Lycurgus<span class = "tag">1</span> orator
+Alexandri Magni adulatoribus, quem Deum esse praedicabant: O qualem
+Deum, inquit, a cujus aedibus exeuntes aqua lustrali conspergi oportet!
+Ex omnibus tamen christianis<span class = "tag">2</span> decretis nullum
+magis <span title = "Greek: adunaton">ἀδύνατον</span>, quam quod ei, qui
+maxillam dextram caedat, jubentur obvertere sinistram et ei qui pallium
+rapuerit, tunicam quoque permittere diripiendam, et qui fatuum aliquem
+appellaverit, sempiternis inferorum ignibus obligari.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Plutarchus in apophthegm.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Christianorum</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Illud profecto contra naturam est, eum, cui quis alapam<span
+class = "tag">1</span> inflixerit, rursus ad se percutiendum et
+spoliandum invitare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>buccam</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: At quanto faciliora sunt divinae legis mandata? quae etiamnum
+Paulus ipse ita observasse gloriatur, ut justitia legis esset
+irreprehensibilis. Item Lucas testatur, Zachariam et Elisabetham coram
+Deo in
+<span class="pagenum">330</span>
+omnibus praeceptis ac mandatis irreprehensibiles exstitisse.<span class
+= "tag">1</span> Quibus argumentis Justinus martyr<span class =
+"tag">2</span> aperte convincit, lege divina nihil prohiberi aut juberi,
+quod ab homine praestari non possit, modo velit. Quid autem tota legis
+justitia? Diligere Deum plus seipso, proximum vero ut seipsum, quod
+facere quisque potest. Deinde subjicit, quod igitur dici solet
+justificari neminem ex lege? Non dicitur quia non possunt, sed quia
+nolunt, voluntate enim ad ea, quae fieri possunt, uti solemus. Est
+igitur christiana lex multis partibus difficilior, quam divina. Omitto
+ritus inanes, quorum multitudine factum est, inquit Augustinus,<span
+class = "tag">3</span> ut Christianorum conditio nulla deterior quam
+Judaeorum videatur. Quid si Augustinus caeremonias hodiernas ecclesiae
+Romanae videret? Nam qui pecorum sacrificia jam pridem antiquata nobis
+objiciunt, ipsi Jesum in sacrificio, sic enim vocant, continuo vorant,
+dilacerant, diripiunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Luc. 1,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Qu. 103 ad orthod.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Ad Januar.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Nos ecclesiam Helvetiam secuti amplexamur illas <span title =
+"Greek: anaimatous thusias kai doxologias">ἀναιμάτους θυσίας καὶ
+δοξολογίας</span>, ut Cyrilli<span class = "tag">1</span> et
+Eusebii<span class = "tag">2</span> verbis utamur, vel tauros labiorum
+nostrorum, ut Amos propheta loquitur, Deo aeterno mactamus. Sed ne a
+proposita quaestione discedatur, miror cur Salomo tantopere divortia
+cupiat, cum Valerius Maximus Romanos ob id potissimum laudet, quod annos
+plus amplius quingentos divortia nulla vidissent, ac probro datum fuisse
+Spurio Camillo, quod ab uxore prius divertisset. Quid autem
+perniciosius, quam corruptorem publicum quascunque volet puellas
+connubii specie fraudare et corruptas a se ablegare posse?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ad Regin.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Demonst. evang. l.&nbsp;I.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Pluribus propositis incommodis, graviora semper fugienda.
+Gravius est ac periculosius,<span class = "tag">1</span> necari veneno,
+aut moechari, quam divertere. Quis autem locare velit puellam ei, qui
+sine causa diverterit ab honesta et pudica uxore?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>perniciosius</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Omissa divortiorum disputatione, non tam<span class =
+"tag">1</span> de facilitate exsequendae legis Christi, quam de
+legislatoris praestantia quaerendum est. Nam si quid peccatum erit,
+praesto semper est advocatus, orator, patronus idemque legislator
+Christus, quo Judaei et Ismaëlitae miseri destituuntur. Unde vero
+salutem sperare potest is, qui Christum verum Deum et hominem venientem
+ad se, non excepit, oblatum respuit?<span class = "tag">2</span> <i>Ipse
+est</i>, inquit Paulus,<span class = "tag">3</span>
+<i>sanctificatio<span class = "tag">4</span> nostra.</i> Item:
+<i>Mortuus est propter delicta nostra et resurrexit propter
+justificationem nostram.</i> Quid Hieronymus?<span class =
+"tag">5</span> Oratio, quae non fit per Christum, peccatum est. Haec
+ille. Cum igitur sine Christo Deo nulla salus homini cuiquam speranda
+sit, cur amplius in legibus Mosaicis, quae jam pridem sua vetustate
+extabuerunt, haeremus? Per Christum solum, inquit Cyrillus,<span class =
+"tag">6</span> patet aditus ad regna coelorum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius addit: <i>opinor</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>rejecit</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;1. Cor. 1, 30. Rom. 4, 24&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>justificatio</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;In Psalm.&nbsp;59.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;In cap. 3.&nbsp;Joh.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">331</span>
+OCTAVIUS: Si Christum oratorem et exoratorem unum habetis, cur Christus
+discipulos consolatur? <i>Rogate patrem meum</i>, inquit, <i>et alium
+advocatum vobis dabit?</i><span class = "tag">1</span> Cur praeter istos
+oratores et patronos infinita millia, i.e. totidem fere, quot homines
+mortuos, Christiani invocatis, cum invocatio religiosa soli Deo
+debeatur? Invoca me et eruam te! Invoca me et vivetis. Id autem saepius
+repetitum legimus<span class = "tag">2</span>. Omnium tamen angelorum ac
+divorum ordines precibus ac solennibus festis, non aliter ac Deum
+aeternum prosequimini, ac plerique multo ardentius ac studiosius, quam
+Deum ipsum, cui nulla dies vacua sacrorum<span class = "tag">3</span>
+relinquitur in fastis. Quanto melius Ismaëlitae, qui non modo unius
+aeterni Dei cultum sibi proposuerunt, sed etiam tabulam pictam ad
+spectaculi fructum habere capitale ducant!</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Joh. 14, 16. 26. 15, 26. 16,&nbsp;7.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Psalm. 41. 140, 5. Jerem. 29. Joel&nbsp;2.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>sociorum</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ista quidem controversia nobis est cum ecclesia Romana, quae
+angelorum coetus ac beatorum mentes votis complecti docet, cum tamen
+unus tantum advocatus proponi debeat, Christus Deus, cujus nomine vota
+concipimus, per quem fausta omnia precamur et adversa deprecamur.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ego quidem sic a doctrina informatus, sic a majoribus imbutus
+sum, ut ab ecclesiae Romanae, quae sola Dei ecclesia restat, decretis
+vel latum unguem discedere nefas ducam. Mediatorem quidem unicum,
+generis humani pontificem maximum agnoscimus Christum, sed quid vetat,
+Christo patronos inferiores habere? Oratores angelos inquam, virginem
+Mariam, apostolorum et martyrum coetus, non quidem ut salutem nobis
+tribuant, quoniam unus est servator hominum Christus<span class =
+"tag">1</span>, sed ut pro nobis rogationes ferant. Quanquam vester
+Lutherus, Friderice! beatorum mentes revereri oportere confitetur<span
+class = "tag">2</span>, cujus auctoritatem sequitur Bucerus<span class =
+"tag">3</span>. Cum enim Christianorum opibus Judaei oppressi sedibus
+Hierosolymorum exacti fuissent<span class = "tag">4</span>, Deum
+immortalem! qui concursus fuit hominum ad loca religiosa, quae urbis
+sanctitas, quae sepulcri, quae praesepii, quae crucis, quae monumentorum
+omnium! Cur autem Hieronymus non modo pro divorum honoribus, sed etiam
+pro eorum reliquiis tam accurate contra Vigilantium scripsisset, ut
+etiam daemones reliquiarum ope fugari confirmaret? Cur Ambrosius<span
+class = "tag">5</span>, Gregorius Turonensis<span class =
+"tag">6</span>, Augustinus<span class = "tag">7</span>, caeteri tantis
+honoribus ac laudibus divos prosequerentur, si scelus id esse
+putarent?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt sex haec antecedentia verba in uno codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;<i>Lutherus</i> in purgatione, qua queritur, aliquot
+articulos falso sibi ab adversariis impositos. <i>Oecolampadius</i> in
+Chrysostomum divos pro nobis assiduo orare scribit.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;In defensione ad Abrinensem episcopum. Ep.&nbsp;8.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>cessissent</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Ep. ad Episc. et ad Col. l. X. cp. 85 et
+Serm.&nbsp;91.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;De Gloria Martyr.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Lib. III. de cruce&nbsp;Dei.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: De viris illustribus honorifice et sentire et scribere
+praeclarum est, nec verbis illorum dignitatem extenuare, aut ullo
+dicendi genere elevare velim, non tamen precari, colere, invocare, quae
+tamen praecipua sunt adorationis argumenta. <i>Deum aeternum</i>, inquit
+lex, <i>adorabis</i>
+<span class="pagenum">332</span>
+<i>eique soli inservies!</i><span class = "tag">1</span> Ac tametsi
+virgo Maria Christum verum Deum et hominem utero concepit ac peperit, ab
+ejus tamen adoratione abstinemus. Nam cum Epiphanius<span class =
+"tag">2</span> sua aetate proclivos christianae plebis animos ad ejus
+cultum prospiceret, ac potissimum colliridianos, oratione acerrima in
+eos invectus est: Si enim, inquit, angelos colere prohibemur, quanto
+magis Mariam, Annae filiam. Et Julianus Augustus nihil gravius
+Christianis objecit, quam quod martyres pro Diis adorarent, ac
+divinitatis proposita spe martyrium ardenter expeterent, ut in deorum
+albo inscriberentur. Quo quidem arcano cum nullum amplificandae
+religionis majores majus habere perspexisset, christianorum caedes ac
+supplicia repressit. Cyrillus<span class = "tag">3</span> vero ad haec
+respondens: <i>Sanctos martyres</i>, inquit, <i>neque Deos esse dicimus,
+nec colere consuevimus.</i> Item Chrysostomus<span class =
+"tag">4</span>: <i>Vide prudentiam</i>, inquit, <i>Cananaeae, non rogat
+Jacobum, non obsecrat Johannem, non pergit ad Petrum, nec intendit ad
+apostolorum coetum, nullum quaerit sibi mediatorem, sed pro omnibus
+comitem accepit poenitentiam, qua deserti advocati locum implevit.</i>
+Idem paulo post<span class = "tag">5</span>: <i>Ubicunque Deum
+appellaveris, audit te, non ostiario, non mediatore, non ministris opus
+est, non est opus ope patroni.</i> Item<span class = "tag">6</span>:
+<i>Solent</i>, inquit, <i>misera uti excusatione, per istos iri posse ad
+Deum, ut per comites perveniatur ad regem, ac deserto Deo conservos
+adorant.</i> Ad Deum suffragatore nihil<span class = "tag">7</span>
+opus. Hic apertissime omnia atque illud maxime, quod adorationem
+appellat, cum advocatis et mediatoribus divis utimur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deuter. 6. Exod. 34. Levit. 26. Deut, 48. Matth. 4.
+Lucas&nbsp;4.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Contra haereses.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Lib. 6. adv. Julianum.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Homil.&nbsp;12.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;In homil. de fructu evangelii.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Ep. ad&nbsp;Rom.&nbsp;
+<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>non</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Sunt haec Lutheranis usitata loca, quibus facile responderi
+potest, nos Deum adoratione <span title = "Greek: tês latreias">τῆς
+λατρείας</span> pro jure majestatis suae prosequi, qui cultus a creatura
+soli creatori debetur. Itaque interpretes<span class = "tag">1</span> ad
+haec verba: Adorate scabellum pedum ejus, subjiciunt: adoratione
+latriae, quia soli Deo convenit. Scabellum vero carnem Christi vocant,
+quam Damascenus et Scotus adorari negant oportere, cum sit creatura,
+contra Petri Lombardi sententiam<span class = "tag">2</span>. Sed
+veneratio quaedam est <span title = "Greek: tês douleias">τῆς
+δουλείας</span>, quaedam vero <span title = "Greek: huper douleias">ὑπὲρ
+δουλείας</span>, quarum altera beatae virgini Mariae, altera divis et
+angelis tribuitur. Alioquin etiam<span class = "tag">3</span>, si
+verborum apices sectabimur, quis dubitet, quin verbum adorationis homini
+etiam ab homine in sacris litteris tribuatur? Abraham adoravit populum
+terrae, Jacobus fratrem, Josephum sui fratres, socerum Moses ipse<span
+class = "tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>interpres</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Lib. III. Sent. dist.&nbsp;3.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Gen. 22. 33. 42. Exod.&nbsp;18.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Si <span title = "Greek: latreia">λατρεία</span> pro cultu
+et honore ubique accipitur, <span title =
+"Greek: douleia">δουλεία</span> vero pro servitute,
+minus aeterno Deo quam angelis ac divis concederemus,
+<span class="pagenum">333</span>
+quia illum veneraremur, angelis vero ac divis inserviremus. At servile
+obsequium multo vilius et abjectius est ipso cultu. Vox enim hebraica
+<span title = "Hebrew: tishtachave">תִשְּׁתַחָוֶה</span> idem
+significat, quod <i>tisgur</i> Chaldaeis, <span title =
+"Greek: proskunein">προσκυνεῖν</span> Graecis,
+adorare Latinis, i.e. inclinare
+corpus, ubi de salutatione mutua scribit Plinius, quod Galli adorantes
+corpus circumagant. Sed quibus verbis utamur, aut quocunque gestu
+abutamur, nemini dubium est, quin religiosa veneratio sive cultus et
+adoratio immortali tantum Deo debeatur, cum ex eo capite legis: Deum
+tuum adorabis et illi soli servies, genus omne
+<span title = "Greek: douleias">δουλείας</span> et
+<span title = "Greek: latreias">λατρείας</span>
+complectatur.<span class = "tag">1</span>
+Honoris autem vox et servitutis in rebus divinis soli Deo debetur, id
+quod Deus clara voce testatur: <i>Gloriam meam</i>, ait, <i>alteri non
+dabo.</i> Ita Augustinus<span class = "tag">2</span>: Honoramus<span
+class = "tag">3</span>, inquit, sanctos caritate, non servitute. Quod
+enim lege divina prohibemur, gradus ad altaria Dei construere,
+secretiori sensu vetamur rogationes ad creaturas dirigere, quibus ad
+conditorem perveniatur. Nam illud interdictum decalogo mox subjicitur,
+ubi nihil omnino de sacrificio aut altaribus caretur, ut omnes
+intelligant, recta nos ad Deum proficisci oportere, etiamsi certum
+haberemus, angelos ac beatorum mentes sempiternas<span class =
+"tag">4</span> rota nostra audituras.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ps. 49, 28. Prov. 27. Jes.&nbsp;10.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Contra Ep. Pelagii ad Bonif. l. III. c.&nbsp;8.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>honorans</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>semper</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ego quidem existimo, angelo a Deo cuique concessum, rogationes
+ferte pro iis, quibus additus custos; sic enim vox oratoris<span class =
+"tag">1</span> in sacris litteris usurpatur, cum agitur de rebus divinis
+angelo duce ac custode, non propterea tamen nobis orandus aut adorandus
+est, ut rogationes ferat. Quod cum Johannes facere tentaret:
+<i>Cave</i>, inquit angelus, <i>hoc facias, conservus enim tuus sum,
+Deum adora</i><span class = "tag">2</span>; idque bis repetitum legimus.
+Idque David, cum Deum laudibus omnibus prosequeretur, ad angelos
+conversus: <i>Adorate eum</i>, inquit, <i>omnes angeli ejus!</i><span
+class = "tag">3</span> Hic tantum abest, ut angelos orare aut adorare
+velit, ut eos etiam sui officii cohortetur, i.e. ut Deum metuant et
+revercantur. Ac propterea saepius legimus, angelos in sacris litteris
+sua nomina revelare<span class = "tag">4</span>, ne ullam sui adorandi
+occasionem praebuisse videantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in aliis codicibus. Jobi 33,&nbsp;23.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Apoc. 19,&nbsp;22.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Psalm. 148,&nbsp;2.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>celare</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Num vobis scelus videtur, si a vobis petam, quod libentissime
+facio, ut pro me apud Deum immortalem vota faciatis? Sic etiam Pharao
+Mosen et Aaronem, populus Samuelem interpellat. Orate, inquit, pro nobis
+Deum vestrum; cujus rogationi acquieverunt. Cur non igitur angelos ac
+divos orare liceat, ut pro nobis vota concipiant?</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quoniam hoc interdictum est, illud non item, quanquam quis
+affirmare ausit, divi nos audiant, necne? aut si audiant, velint pro
+nobis orare, necne? Non orare pro nobis, testatur Deus apud Jeremiam:
+<i>Si starent</i>, inquit<span class = "tag">1</span>, <i>Moses et
+Samuel coram me, non inclinaret</i>
+<span class="pagenum">334</span>
+<i>animus meus ad populum istum</i>, ac eo maxime tempore, quo civitas
+ab hostibus undique cingebatur, Mosen et Samuelem decuerat, votis et
+precibus in coelo Deum compellere, cum in terris toties non rogati tam
+ardenter id fecissent. Sed his mortuis, qui pro populi felicitate
+rogationem ferret, cum regionem Chaldaei vastarent, Deus testatur fuisse
+neminem. <i>Quaesivi virum</i>, inquit<span class = "tag">2</span>,
+<i>qui interponeret sepem<span class = "tag">3</span> et staret
+oppositus contra me pro terra, ne dissiparet eam, et non inveni.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Jer. 15,&nbsp;1.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ezech. 22.&nbsp;30.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>septum</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Quoniam divorum coetus sciebat (quid enim eos lateret?) Dei
+decretum, quo statuerat evertere civitatem. Nam cum Samuel adhuc vivens
+ac spirans Sauli necem doleret, Deus ad illum conversus:
+<i>Quousque</i>, inquit, <i>Saulum lugebis? Ego illum repudiavi,
+quominus regnaret.</i></p>
+
+<p>
+CURTIUS<span class = "tag">1</span>: Absurdum est arbitrari, divorum
+mentes intimos hominum sensus intueri, ut Salomo satis apte<span class =
+"tag">2</span> docet in oratione dedicatoria templi: <i>Tu solus</i>,
+inquit, <i>aeterne Deus, omnes omnium cogitationes intueris.</i><span
+class = "tag">3</span> Nec tamen, si divi omnes omnia audirent ac
+intuerentur, propterea nobis precandi venirent.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Fridericus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>aperte</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;2 Chron. 6,&nbsp;30.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Cur igitur Moses, cura pro flagitio propuli precatur:
+<i>Memento</i>, inquit<span class = "tag">1</span>, <i>domine Abrahami,
+Isaaci, Jacobi?</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Exod. 32,&nbsp;13.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Non precatur ab Abrahamo, ut Deum exoret, sed a Deo petit, ut
+sit memor foederis, quod cum illis percusserat, et populo ignoscat.
+Quanquam, quis inter divos censeri debeat, tamen periculosum est
+affirmare, ut non immerito theologus<span class = "tag">1</span> quidam
+exclamaverit, multa cadavera coli a Christianis, quorum mentes in
+infernis locis torquerentur. Et Cyprianum quidem ut martyrem in
+divinorum album relatum Romani colunt, quem tamen haereticum et
+anabaptistam appellant. Recte igitur Augustinus: Honoramus, inquit,
+divos propter imitationem, non adoramus propter religionem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Augustinus.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS<span class = "tag">1</span>: Nunquam me pigebit Davidis vocem
+usurpare: <i>Laudate</i>, inquit, <i>Deum in sanctis ejus.</i><span
+class = "tag">2</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Omittitur in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Psalm. 9, 12. 66, 8. 96, 2. 100, 4. 103, 1. 117, 1. 134,
+1. 150,&nbsp;1.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Vox ebraica significat: ob sanctitatem ejus, <span title =
+"Hebrew: bikdesho">בִקְדְשׁוֹ</span>, ut recte Pagninus et
+Campensis<span class = "tag">1</span> tradunt. Chaldaeus autem
+interpres: in aede sanctuarii sui. Ex quo perspicitur, pleraque a
+theologis christianis depravari. Nam interpretes LXXII vertunt <span
+title = "Greek: tois hagiois">τοῖς ἁγίοις</span>, quoniam <span title =
+"Greek: ta hagia">τὰ ἅγια</span> sanctuarium Graeci vocant, Latini vero
+<span title = "Greek: tous hagious">τοὺς ἁγίους</span>
+intellexerunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Campanensis</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Divorum at angelorum cultus a veteribus paganis manavit,
+potissimum Epiphanii aetate, ut planum fit ex iis, quae adversus
+Colliridianos scripsit, qui virginem Mariam primi colere coeperunt. Post
+<span class="pagenum">335</span>
+etiam Augustinus cultores illos Marianos saepius abominatur<span class =
+"tag">1</span>. Ac ne angelis quidem ipsis, qui dignitate divis omnibus
+superiores sunt, rogationes ullas passus est exhiberi, nec ullos ad
+patrem aditus nisi per filium patere putavit. In eandem sententiam ivere
+Chrysostomus<span class = "tag">2</span>, Ambrosius<span class =
+"tag">3</span>, Theophylactus<span class = "tag">4</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ad Marcellum. l. 10, c. 49. et 55. de vera relig. et ad
+Coloss. c. II. Ad Apocal. 19 et 22. In Joh. c. 14. l. 9. L. II c. 7 et
+16 in&nbsp;Joh.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Homil. 12 de cananaea.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Ad Romanos.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Ad Colossenses.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Jam saepe dictum est ac dicendum saepius, nullum cultum
+exhiberi, sed illud tantum, quod ab amicis adhuc spirantibus petitur, ut
+pro nobis vota faciant et rogationes ad Deum ferant. Neque enim ab illis
+salus aut corporis aut animi petitur aut speratur, sed ab ipso fonte
+salutis.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Cur igitur sacrificuli aperto capite, flexis genibus ad
+divos adeunt? Ad Mariam vero in festo conceptionis<span class =
+"tag">1</span>: Tu levamen oppressorum, tu medicamen<span class =
+"tag">2</span> infirmorum, tu omnibus es omnia. Quid relinquitur
+immortali&nbsp;Deo?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt haec tria antecedentia verba in uno codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>medicina</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Nihil penitus. At etiam cum in Graecia versarer inter
+Christianos, in eam diem incidi, qua apud Romanos visitatio Mariae
+celebratur, apud Graecos vestis virginis Mariae, et pridie Calendarum
+Januarii festa dies agitur Zonae virginis Machumis<span class =
+"tag">1</span>, quae aedes erat Constantinopoli Mariae consecrata, quo
+nihil absurdius a paganis factum memini.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>In Blachernis</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Fuit illa vetus Academicorum superstitio, qui non aliter ad
+Deorum omnium perveniri posse parentem putabant, quam si gradatim ad
+heroas preces converterent, ut ab heroum mentibus ad daemones, a
+daemonibus ad minores Deos, ab his ad Deos majorum gentium iretur, ut
+eorum emendicatis suffragiis Deorum omnium et hominum parentem ad se
+pellicerent. Sic enim Jamblichus<span class = "tag">1</span>, magorum
+suae aetatis maximus, quem Porphyrius in aëra sublatum se vidisse
+scribit, cum Isidi sacrificaret, daemonibus tamen familiariter utebatur.
+Sed cum <span title = "Greek: alektromanteian">ἀλεκτρομαντείαν</span>
+adhibuisset, ut praesciret ecquisnam imperatori Valenti substitueretur,
+re comperta, cum impietatis et sortilegiorum socii capite plecterentur,
+hausto veneno sibi mortem accivit<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In libro de mysteriis Aegypt.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Nicephorus Callist. et Gregor.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Audistis, opinor, Magdalenam Curaeam, monasterii Cordubensis
+abbatissam, omnium sagarum suae aetatis nobilissimam, cum sacra fierent,
+a daemone in ipso templo festis solennibus sublatam saepius fuisse,
+tandem sceleribus compertis a Paulo III. pontifice maximo veniam,
+confessione flagitiorum rescripto comprehensa, obtinuisse.</p>
+
+<p>
+TORALBA: At quanto facilius est et praestabilius, antiquissimum illud
+principium rerum omnium et causam Deorum inferiorum effectricem adire?
+<span class="pagenum">336</span>
+Nam eo pellecto (quid autem facilius ad pelliciendum?) intelligentiarum
+et angelorum ordines, imo et omnes creaturae praesto adsunt; nam in
+inferioribus Diis, qui sunt innumerabiles, conciliandis infinitum opus
+est. Praeterea quis affirmare potest, an daemones boni, heroes,
+inferiores Dii, superiores Dii sive angeli et ministri proximi Deo, vota
+et preces nostras audiant? aut si audiunt, an exaudiant? an velint? an
+possint? Quanquam non illis tantum Diis ac divis majorum ac minorum
+gentium sacra fiant, sed et cineribus, ossibus, statuis, idque flexis
+genibus, manibus passis, oculis ardentibus, etiam facibus ac cereis non
+sine largitionibus effusis. Deus vero aeternus vix unquam colitur, nisi
+forsitan dicis causa, i.e.
+<span title = "Greek: prophaseôs charin">προφάσεως χάριν</span>.
+Minus certe peccatur, si potius
+creatores<span class = "tag">1</span> imaginum ac statuarum colerent,
+quam ipsorum creaturas. Quis enim non pluris faciat Phidianae Palladis
+opificem, quam Palladem ipsam, quantumvis ex ebore sit vel auro
+constructa?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>creaturas</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Sunt illae veteres iconomachorum querelae, quibus uno verbo
+responderi potest, statuas virtuti deberi, ut ad imitationem imperitis
+proponantur. Hic propterea laudatur Gregorius M. pontifex maximus, quod
+statuas libros illitteratorum appellavit. At vos, qui vestem<span class
+= "tag">1</span> Mariae, qui Zonae festa ridetis, non audistis, Eliae
+pallium, ossa Elisaei, Christi fimbriam, imo etiam umbram Petri tanta
+miracula, tanta prodigia excitasse, ut sacris litteris testata
+relinquerentur? Quid est igitur, quamobrem honores divorum reliquiis
+haberi non debeant?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>vestrae</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Si docti non egent imaginibus et iisdem imperiti ad cultus
+nefarios abutuntur, quid commodius fieri potest, quam omnino dejici, cum
+locis omnibus sacrae scripturae imagines tantopere prohibeant<span class
+= "tag">1</span>. Nulla, inquit Lactantius<span class = "tag">2</span>,
+religio est, ubi simulacrum exstat, sed non modo statuas, verum etiam
+artem illam pestiferam, acerrime exsecratur sapientiae magister<span
+class = "tag">3</span>, et quidem saepe mihi mirum visum est, civitates
+Balticas inferioris Germaniae, quae Romanorum ritus abjecerunt, statuas
+adhuc in templis omnibus intueri posse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>prohibeantur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Lib. II, c.&nbsp;19.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Sap. 15,&nbsp;16.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Agrestes itaque et imperiti homines, quique sunt ingenio <ins
+class = "correction" title = "text reads ‘hebetiore’">hebetiores</ins>,
+ad id tantum, quod adest, feruntur, non aliter ac bestiae, quae nihil
+sapiunt nisi quod sub sensum cadit. His igitur hominibus si statuas et
+imagines, quae sunt quasi mentis appendices, eripias, non putabunt ulla
+sese religione obligari. Quanquam in ipsis quoque beatorum statuis vim
+mirabilem docet inesse Eusebius eo loco, ubi narrat Christi statuam
+Caesareae fuisse; cum statua mulieris illius, quae profluvio sanguinis
+curata fuerat, columnae suppositae, ubi herba succreverat, quae ad
+morborum omnium curationem efficacissimam vim prae se ferebat,
+posteaquam eo usque excrevisset,
+<span class="pagenum">337</span>
+ut Christi statuae fimbriam attingeret, nec ante contactum fimbriae vim
+ullam habuisse.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Hujusmodi fabulis uti solent, qui plebem imperitam in
+erroribus densissimis consenescere volunt. Opus igitur est exemplis e
+doctrina sincera.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Miror ego te, Octavi, ab imaginibus tantopere abhorrere, cum
+Deus ipse non modo sacrarii cortinas angelis, i.e. pullorum volucrium
+figuris exornari, verum etiam statuas aureas utrimque Cherubim,
+propitiatorio imminentes atque aeneum quoque serpentem conflari
+jusserit, ut ejus intuitu, qui a serpentibus icti fuerant, morbi
+periculo eriperentur.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Haec oratio non minus ad me pertinet, quam ad Octavium; voluit
+igitur Deus innuere, ab angelorum cultu quam longissime decedendum, cum
+ad ministerium adhibeantur; serpentem vero aeneum ab Israëlitis
+aspici<span class = "tag">1</span>, non tamen adorari voluit, mirabili
+arcano, ut scilicet libidine insana cupediarum, quae serpentis
+verbo<span class = "tag">2</span> significatur, in nobis extincta, vitam
+aeternam adepturos significaret, vis autem praecipua serpentis est in
+dentibus. Et quoniam populus ciborum affluentiam ac foetores Aegyptiorum
+in deserta solitudine ardenter optabat, Deus immiserat serpentes, quorum
+morsibus multi periere, ut purissimis mannae cibis divinitus delapsis,
+priscarum cupediarum obliti vescerentur. At cum rex Ezechias
+intellexisset, serpentem illum aeneum pro Numine adorari ab imperitis,
+publice uri jussit<span class = "tag">3</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Numer. 21, 8 sq. 2 Regum 18, 4. Joh. 3,&nbsp;14.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>figura</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;2 (4) Regum 18,&nbsp;4.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Cur non igitur Christiani principes Ezechiae tam praeclarum
+facinus imitantur?</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Tanto intervallo absunt a regis illius pietate ac sanctitate,
+ut etiam idololatriam magis atque magis adaugeri patiantur. Quid enim
+mirabilius, quid incredibilius, quid a sensibus, quid denique ab omni
+ratione alienius quam quinque verbis, puta: <i>hoc est enim corpus
+meum</i>, vel ut sciolus quidem curio in multitudine crustularum, ne non
+satis congrue loqueretur, Haec sunt enim corpora mea, sexcenta millia
+Deorum ex totidem crustulis momento confici posse. Id enim christiani
+theologi tot ac tam multis populis persuaserunt, ut dubitari possit, num
+posteritas creditura sit ab homuncione sacrificulo<span class =
+"tag">1</span> <span title = "Greek: dêmon theôn">δῆμον θεῶν</span>, ut
+Basilius loquitur, i.e. populum Deorum, momento ut fieret potuisse
+persuaderi. Multo minus credent futuri nepotes, haec verba publicis
+libris ac litteris mandari potuisse, quae a sacrificulis christianis
+jactantur: Qui creavit me, creatur mediante&nbsp;me.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>sacrificato</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Sacramentum istud omnium sacratissimum admirari potius ac
+suscipere ex ipsius Christi veri Dei praeceptis ac institutis, quam
+subtilius quale sit exquirere debemus ac temperanter<span class =
+"tag">1</span> de rebus tam arduis tamque a sensu mortalium remotis
+loqui ac sentire. Et quidem Thomas
+<span class="pagenum">338</span>
+Aquinas, theologus clarissimus, argutiarum radices ac fibras impietatis
+eludens: Is, inquit, omnipotentiae derogat<span class = "tag">2</span>,
+qui dicit aliquid posse intelligi in creaturis, quod a Deo fieri non
+possit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>temperantes</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>deroget</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: At illi sacrificuli creatorem creare se arbitrantur. Neque enim
+de potestate divina sed de sacerdotis potestate quaeritur, an scilicet
+Deum efficere possit ex ea materia, quae antea Deus non erat.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Certe rerum divinarum arcana, quae minus assequor, admirari
+soleo, nec debemus ea curiosius insectari. Sed quemadmodum agni
+paschalis reliquias et ossa, quae devorare nemo potest, flammis injicere
+lex divina jubet, quod Latini veteres imitari solebant, cum in
+sacrificiis proterviam facerent; ita quoque rerum arduarum arcana, quae
+capere non possum, divini amoris incendio absumere consuevi. In hoc
+tamen sacramenti arcano miror, in voluntate et potestate sacerdotis
+positum esse, ut quidem illi jactant, Deus sit necne? Nam si levissimus
+curio voluerit, crustulum Deus erit, si noluerit, Deus non erit, si
+carmen illud sacrum pronunciarit et alio mentem averterit, nihil
+efficiet. Si nolit creari Deum, i.e. si nolit consecrari creaturam,
+panis relinquitur, si velit, momento Deus erit, qui antea non erat.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Sed qui sacrificio adsunt, cum hostia illa salutaris altius
+elata proponitur et ad intuendum et adorandum, quid faciet populus a
+tergo, si dubitet, an sacrificus voluerit, Deum esse? Nam saepissime
+mens ejus sponte, saepius etiam casu alio distrahi potest.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: In hac dubitatione Asthosanus<span class = "tag">1</span>
+theologus hac conditione orandum putavit: Si tu es Deus, adoro te, sin
+minus, non adoro.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Astosanus</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: At ne legitimum quidem actum adjecta conditione fieri patimur.
+Certe memini Lugdunensem curionem, qui ut paroecos, quibuscum litem
+susceperat, ulcisceretur, carmen illud sacrum
+<span title = "Greek: theopoiêtikon">θεοποιητικὸν</span>
+in liturgia se proferre simulabat.
+Tandem judicio victus, paroecos omnes idololatras esse, clara voce
+pronunciavit, quod panem purum pro Deo coluissent. Re comperta, capitali
+supplicio damnatus, flammis ultricibus ustulatus&nbsp;est.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Vos ego per Deum immortalem obsecro, ne de rebus
+sacratissimis nisi summa veneratione disseratur. An putetis, eum qui
+verbo sidera fulgentia, solem istum, elementa condidit, qui res
+stupendas verbo vel nutu confecit, potestate imminutum<span class =
+"tag">1</span> fuisse?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>minutum</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Nemo certe ambigit, quin quod velit facere possit, praeterquam
+seipsum; sed quid ad sacrificulum? fatentur enim in verbis istis
+mysticis: <i>Hoc est corpus meum</i><span class = "tag">1</span>, nullam
+esse Dei vim effectricem, quia si curio aliud agat, dum ista pronunciat,
+nihil efficit<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 26, 26. Luc. 22, 19. 1 Cor. 11,&nbsp;24.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>effecit</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Si de potestate Dei non ambigitis, quanto minus de voluntate
+dubitare potestis, cum ipsius Pauli<span class = "tag">1</span>
+perspicua interpretatione planum
+<span class="pagenum">339</span>
+sit, Christum verum Deum et hominem seipsum panis et vini specie
+discipulis vescendum praebuisse, idque in sempiternam sui memoriam fieri
+jussisse. Illud autem potissimum est, posse multo plura, quam velit<span
+class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> 1 Corinth. 11,&nbsp;24.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Aug. lib. 7 de symb. fidei. Lomb. l. 1 dist.&nbsp;42.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Haec opinio ab acutissimis theologis refutata minus desiderat
+orationem meam. Plenae sunt tabulae, pleni libri, plena bibliothecarum
+volumina. Nemo tamen efficacius aut brevius quam Augustinus<span class =
+"tag">1</span>: Ea demum, inquit, miserabilis servitus est; signa pro
+rebus accipere. Si ergo flagitium jubetur, figurata locutio est; cum
+Christus carnem suam comedi et sanguinem bibi jubet, figurata locutio
+est. Quod cum Christiani ad rem ipsam, non ad signum traducerent,
+Ismaëlitis ac Judaeis sui irridendi occasionem infinitam praebuerunt.
+Christus, inquit Tertullianus<span class = "tag">2</span>, acceptum
+panem corpus suum fecit, dicens: Hoc est corpus, i.e. figura corporis
+mei. Haec antiquissimi ac sanctissimi theologi verba.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> L. de doctr. christ. c. V. 10.&nbsp;11.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Contra Marcionem.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Si fas esset adorare Jesum jam pridem mortuum, ut Romani, sub
+panis figura, vel cum pane, ut Germani<span class = "tag">1</span>, vel
+sine pane, ut Zwingliani fieri putant oportere, multo magis licuit
+Israëli, ad vitulos conflatiles Deum adorare<span class =
+"tag">2</span>; nam pontifex Aaron, vitulo conflato, tuba proclamari
+jussit, festam diem aeterno Deo sanctam postridie futuram. Utitur enim
+nomine tetragrammato, creaturis non communicabili, addito etiam eum
+esse, qui populum crudeli servitute eripuerat. Deum igitur colebant sub
+aurei vituli specie, quod sanctissime vetitum erat. Et si capitale
+scelus illud tanta iracundia Deus ultus est, ut momento tria millia
+hominum, qui flagitium illud admiserunt, propinquorum manibus trucidari
+jusserit, ac manus fratrum suorum sanguine cruentas sempiterno foedere
+Deo consecrarit: quantam ultionem fore credatis eorum, qui non creatorem
+sub imagine vituli, sed hominem supplicio affectum panis et vini specie
+singulis momentis ubique se mactare posse confidunt, ac pro aeterno Deo
+summa prosequuntur oratione?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Helvetii</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Exod. 32, 4&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Non mactatur Christus in sacrificio sanctissimo missae, sed
+sacerdos supplex altaribus Christum offert aeterno patri, ab eoque
+postulat, ut filii beneficio vitam aeternam precantibus largiatur. Non
+aliter ac Themistocles profugus precabatur ab Admeto rege Molossorum, ad
+aras filium amplexatus, ut sibi parceret pro suo erga filium amore<span
+class = "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Plutarchus.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Adoratur tamen sive Christus sive hostia sive figura sive,
+quod verius est, panis siligineus. Nec tantum adoratur summa cum
+veneratione omnium ac facibus ardentibus; sed etiam pro Deo vivente et
+spirante; manibus ac dentibus laceratur, comeditur, devoratur, ut in
+hominis carnem ac pulpam convertatur; sic enim Christum, quem Deum ac
+hominem praedicant, unum et idem fieri cum assumente arbitrantur.
+Caeteri, qui haec verborum monstra ferre nequeunt, Christum ab
+accipientis ore in coelum revolare
+<span class="pagenum">340</span>
+putant, ab improbis autem ne accipi quidem, tametsi ea de re gravis
+controversia est inter ipsos. Certe Averroes valde novum sibi videri
+dicebat, quod Christiani tot millia Deorum, quos momento se creare
+jactarent, pietatis specie avidissime deglutirent. Nam Moses vitulum
+conflatilem, in pulverem contusum inque aquam infusum, cultoribus in
+contumeliam potandum propinavit<span class = "tag">1</span>. Nullum
+autem crudelitatis ac odii argumentum majus est, quam hostium carnibus
+vesci.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Exod. 32,&nbsp;35.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Averrois athei nomen oblivione sempiterno deleatur. Illud
+autem in summa confiteri necesse est, in coena sacratissima Christi Dei
+et hominis veram carnem et sanguinem pretiosissimum panis et vini specie
+nobis exhiberi, aut sempiternis flammarum cruciatibus torqueri.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Quemadmodum creatura incapax est deitatis, ita quoque
+sempiterni cruciatus.</p>
+
+<p>
+FREDERICUS: Nemo est, opinor, qui creaturam fieri posse Deum putet.
+Sempiternis tamen suppliciis impie pervicaces torqueri, toties ac tam
+saepe in sacris litteris occurrit<span class = "tag">1</span>, ut illud
+in dubium vocare nefas esse videatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 17, 25. Marc. 3, 9. Luc. 3. Jud. 1. Apocal. 19 20
+Thessal. 1. Ebr.&nbsp;6.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Non tantum qui omni pervicacia quaedam jura divina et humana
+violarunt, nec unquam poenituerunt, sempiternis inferorum poenis
+cruciabuntur, sed etiam ii, qui vel uno scelere capitali sese obligarunt
+ac prius vita defuncti sunt, quam poenituissent.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Prius igitur definiendum, cujusmodi sit peccatum illud, quod
+mortale sive capitale vocant, quoniam adhuc sub judice lis est. Et certe
+acutissimus quidam theologus<span class = "tag">1</span> se valde
+dubitare scribit, an sit ullum capitale scelus, concessis etiam omnibus,
+quae ab interpretibus afferuntur. Nam Hieronymus definit peccatum
+mortale: transgredi mandatum Dei. Alii: peccare in spiritum sanctum;
+alii: nec de peccato confiteri nec poenitere velle; alii aliter.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Scotus l. 1. sentent. dist. 1. qu. 2; l. II. dist. 28.
+qu.&nbsp;1.</div>
+
+<p>
+CURTIUS<span class = "tag">1</span>: Christus ipse definire videtur,
+quod neque in hac vita remittitur, neque in futura, cum scilicet
+peccatur in spiritum sanctum<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Omittitur in aliis codicibus.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Matth. 12, 31 sq. Marc. 3, 29. Luc. 12,&nbsp;10.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Superius dictum est, ex ista definitione spiritum sanctum a
+patre et filio, ex quibus derivari dicitur, majorem fieri, quia peccatum
+eo majus ac gravius est, quo major et gravior est is, quem contra
+peccatur.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Hoc amplius habet incommodi haec definitio, quod peccatum
+ejusmodi esset, quod nulla poenitentia, nullis meritis aboleatur, contra
+quam theologi fere omnes decreverunt<span class = "tag">1</span>. Ac
+tametsi Augustinus aliquanto aliter sentit, sponte tamen a sententia
+descivit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Thomas. Scotos. Albertus lib. II. sent. dist. 49; lib. I.
+retract. Petr. Lomb. lib. II. sent. dist.&nbsp;49.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Si nihil suapte natura est sempiternum praeter Deum, ut
+superius demonstratum est, nulla potest poena sempiterna irrogari.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">341</span>
+SALOMO: Illud summa theologorum consensione planum est,<span class =
+"tag">1</span> Deum majora semper praemia bonis, breviores poenas
+improbis infligere, quam mereantur. <i>Ego Deus aeternus</i>,
+inquit,<span class = "tag">2</span> <i>qui facio judicium, justitiam et
+misericordiam; atque his verbis unice delector.</i> Judicio quidem poena
+decernitur, justitia vero praemium, sed misericordia eo pertinet, ut
+praemia merito majora, poenae peccato leviores tribuantur. Item Mosi
+precanti pro populo reposuit illud:<span class = "tag">3</span> <i>Ego
+Deus aeternus, misericors, beneficus, lenis, infinitae bonitatis ac
+veritatis, qui fidem et pacta conventa inviolabiliter tueri soleo in
+millesimam usque progeniem quique aboleo scelera ac peccata, nec tamen
+desero impunita flagitia, verum in tertiam et quartam progeniem
+exquiro.</i> Nam eo pertinet dictum illud Davidis,<span class =
+"tag">4</span> misericordiam a dextris Dei assistere, ut doceat
+acerbitatem acerbiorem esse. Sic enim Salomo scribit,<span class =
+"tag">5</span> sapientiam habere a dextris vitae diuturnitatem, a
+sinistra vero opes et gloriam, quae imbecilliora sunt, quam sit beata
+vita. Quodsi misericordia divina potentior acerbitate, profecto nulla
+poena sempiterna esse potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Scot. l. m. sentent. dist.&nbsp;18.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Jerem. 9,&nbsp;24.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Exod. 34,&nbsp;6.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Psalm. 16,&nbsp;11.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Proverb. 8, 20&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Ob id, opinor, Athenienses misericordiae templa dicaverant,
+acerbitati nulla, ut Pausanias scribit.<span class = "tag">1</span> Ac
+tametsi veteres Graeci tres Deorum ultrices fingerent, <span title =
+"Greek: Poinên, Dikên, Erinnun">Ποινὴν, Δίκην, Ἐριννύν</span>, primam,
+quae peccata bonorum amissione puniat; secundam, quae corporibus
+salubritatem aut vitam spirabilem eripiat; tertiam, quae mentibus
+aegritudines innumerabiles inferat, poenas tamen sempiternas nullas
+decreverunt.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> In Atticis.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Spirantium hominum dolores corporea vita diuturniores<span
+class = "tag">1</span> esse nequeunt, quos ut oratione molli extenuaret
+Epicurus, leviores fore dicebat, si<span class = "tag">2</span> diuturni
+essent, acerbiores autem hominis<span class = "tag">3</span> interitu
+brevi desituros. Sed cum sempiterna sit animorum vita, poenas quoque
+sempiternas fore, non dubito.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>duriores</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>qui</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>his</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Animas cadaveribus superstites esse nemini praeterquam
+Epicureis dubium esse opinor, sed ut sint sempiterni, suapte natura
+fieri non posse, superius demonstratum est, Dei tamen voluntate<span
+class = "tag">1</span> ac potestate posse fieri sempiternos.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>bonitate</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Id quidem auctoritate Christi certissimum est, cum praedicat,
+eum esse metuendum, qui non modo corpus, verum etiam animam occidere
+potest.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Tametsi Ebraei poenas a sceleratis tum vivis tum mortuis exigi
+tradunt, nullas tamen certas definierunt iis, qui vita defuncti essent,
+ne quid in rebus tam arduis temere affirmarent, sed corporibus varias
+pro scelerum varietate poenas decreverunt. Aut enim ab invitis, aut ab
+errantibus,
+<span class="pagenum">342</span>
+aut volentibus, aut a pervicacibus peccatur. Qui peccavit invitus, nulla
+poena obstringitur, quia ne peccatum illud quidem suum dici potest. Qui
+errore peccavit, non quidem punitur, sed purgatur applicatione.<span
+class = "tag">1</span> Qui doceri non vult, hujus poena est Maltut aut
+Marhut,<span class = "tag">2</span> pecuniaria gravior. Qui animi
+pervicacia quadam et contemtu divinae legis peccat, capite plectitur,
+etiamsi levissima parte legis offendat. Qui vero contumeliosior fuerit
+erga Deum, non modo gravissima morte punitur, sed etiam ejus pecunia,
+suppellex, vestis, quantaecunque sit aestimationis, incendio absumitur,
+ne suis haeredibus ullum sui fructum aut desiderium relinquat, quin
+etiam ejus praedia quasi exsecrabilia inculta<span class =
+"tag">3</span> deseri jubentur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>admonitione</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Moses Rambam l. III. more nebochim.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Supplicia sempiterna pervicacium hominum improbitati decreta
+esse, Christus ipse clara voce denunciavit.<span class =
+"tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 18. Lucas 4. Marc.&nbsp;3.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Haec quidem utiliter et ad impiorum terrorem.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Ego quidem nihil utilius ac melius fieri posse puto, quam
+sempiternos improborum flagitiis cruciatus proponere, vel quod ita
+futurum sit, ut quidem confido, vel ad terrorem sceleratis incutiendum,
+vel ad utrumque. Qui aliter sentiunt, nae<span class = "tag">1</span>
+illi magno rerum publicarum ac religionum detrimento peccandi licentiae
+indulgere videntur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>ne</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Qui semel improbitatis fines transierunt, graviter et
+imprudenter impios esse oportere putant, ac terrores istos imperitis ac
+mulierandis propositos arbitrantur. Caeteri qui tormentorum inferorum
+cruciatus pro veris habent, desperatione fracti, veniam se posse
+consequi diffidunt et in perpetua improbitate consenescunt, ut de
+Caino<span class = "tag">1</span> proditum est, qui gravius se peccasse
+querebatur, quam ut veniam consequeretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Gen. 4, 5&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ego Christi verba non tam ad terrorem, sed etiam ad rei
+veritatem statuo pertinere, quoniam infinita quadam poena plectendus
+est, qui peccatum infinitum commisit. At qui peccat in Deum, profecto is
+infinitum quicquam peccat.<span class = "tag">1</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Lomb. lib. 3. sentent. dist. 19. lb. Scotus.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Hac quidem ratione non modo omnia peccata sunt infinita, quia
+semper in Deum peccatur, sed etiam aequalia, quoniam omnia infinita
+inter se sunt aequalia, nihil enim quod infinitum sit, suscipit
+intensionem aut extensionem, magis aut minus. Item illud sequeretur,
+infinitum malum infinito bono contrarium esse, et actu duo essent
+infinita, contra perspicuas naturae demonstrationes, quas superius
+attigimus. Quare<span class = "tag">1</span> nec sententiam illorum
+probare possum, qui Deo nihil quidem formaliter contrarium esse
+testantur,<span class = "tag">2</span> ut eorum verbis utar, sed
+virtualiter tantum.<span class = "tag">3</span> Oportet enim mali vim ac
+potentiam infinitam summo ac infinito bono exaequari, quod naturae decus
+ac majestatem mirabilemque concordiam perpetuis bellis conturbaret,<span
+class = "tag">4</span>
+<span class="pagenum">343</span>
+cum item contraria sint sub eodem genere, Deum quoque generi subjungi
+oporteret. Quae cum absurda sint, sequitur nullum peccatum esse
+infinitum, ac verius diceretur, sceleratorum mentes penitus interire
+post exacta supplicia, ut Jobi verba declarant: <i>Ut calor nives</i>,
+inquit, <i>sic flagitiosos infernus consumit.</i><span class =
+"tag">5</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>Quanquam</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>fatentur</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Scotus II. dist. 2. qu.&nbsp;2.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>conturbare</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Jobi 24,&nbsp;19.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Ex eo quod gehennae incendio dignus pronunciatur Christi
+sententia, qui fatuum quemquam appellavit, sequitur, omnia peccata esse
+aequalia et mortifera, Deo judice, ea tamen proposito levius puniri.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Eadem erat Draconis sententia, qui et parricidam et qui furto
+pomum decerperet, capitali supplicio exaequavit. Atheniensibus vero de
+legis acerbitate querentibus reposuit, graviorem capitali poenam, si
+quam haberet, parricidis se fuisse allaturum. Itaque Demosthenes
+apposite leges illius sanguine esse scriptas dixit.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Jam pridem Stoicorum de peccatis aequalibus opinio refutata
+jacet. Et quidem divina lex, omnium optimarum legum exemplar singulare,
+pro facinoris magnitudine poenarum gravitatem irrogavit. Qui falsum
+testimonium tulit, eadem poena obstringitur, quam in alium derivare
+conatus est, sive ad levissimam pecuniae mulctam, sive ad capitalem
+poenam testimonium pertineret. Sunt autem poenarum gradus septem in
+pandectis<span class = "tag">1</span> Ebraeorum: lapidatio, combustio,
+capitis truncatio, suffocatio, excidium, repentina mors, verberatio
+nervis bubulis<span class = "tag">2</span> inflicta,<span class =
+"tag">3</span> quae ictibus ad summum quadraginta definitur lege divina,
+ne quis ictibus contrucidatus plane inutilis reddatur. Excidium
+appellant <span title = "Hebrew: mavet">מָוֶת</span>, i.e. cum ante
+constitutum vitae terminum quis moritur ultione<span class =
+"tag">4</span> divina. Quo pertinet illud, quod saepius in sacris
+litteris occurrit: <i>Excidentur e populo suo qui hoc facient</i>, quod
+Christiani theologi pro sempiterna damnatione falso interpretantur. At
+cum poena divina peccato semper levior sit, si poena esset infinita,
+gravior esset poena delicto et acerbitas commiseratione dignior, contra
+quam locis omnibus scripturae docemur. Si igitur peccato supplicium
+levius est sive temporis extensione sive doloris intensione, constat,
+infinitum dici non posse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Lib. 8. tract. V. Talmud.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;In alio legitur: <i>puris</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>inficta</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>ratione</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Aliud est, poenam mereri, aliud infligi. Non enim si
+sempiterna supplicia Christi veri Dei judicio mereatur, qui quenquam
+fatuum appellavit, propterea sequitur, ob id aeternas poenas
+luiturum.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Ac si poenarum est aequalitas, profecto est etiam aequalitas
+flagitiorum. Item sempiternum supplicium, si non doloris intensione,
+tamen extensione temporis est infinitum. At omnia omnium peccata, si in
+eundem actum cumularentur, nihil tamen infinitum efficere possent, nec
+item actio et passio infinita in creaturam finitam cadere ullo modo
+potest. Cum igitur creatura, quae semper est finita, poenam doloris
+intensione aut temporis
+<span class="pagenum">344</span>
+extensione infinitam perpeti non possit, cum origine et occasu creaturae
+omnes concludantur, sequitur, sempiterna supplicia nulla fore. Ob id
+forsitan Origenes daemones tandem aliquando salutem adepturos
+affirmavit.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Haec haeresis jam pridem theologorum sententiis est et
+calculis omnibus rejecta et repudiata.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Cum absurda sit peccatorum aequalitas et peccatorum infinita
+gravitas, cum etiam legibus et divinis et humanis alia sint aliis
+graviora delicta, nec tamen illa sint omnino multa, quippe aut
+benefactis consequentibus, aut poenis aut aliqua satisfactione oporteat
+aboleri, atque omnia omnium facta in judicium deduci, ut ecclesiastes
+orationem concludit, sequitur necessario, varias esse poenas, varia
+quoque genera praemiorum, nec improbos omnes iisdem inferorum poenis,
+nec item bonos iisdem coelestibus praemiis exaequari. Quod satis innuit
+Paulus,<span class = "tag">1</span> cum sidera quidem alia aliis
+lucidiora scribit atque eandem esse beatorum conditionem.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> 1 Cor. 15,&nbsp;41.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Duplices sunt exitus animarum, aliis quidem ad vitam beatam,
+aliis ad supplicia sempiterna, tertium nihil est. Id autem pluribus
+scripturae sacrae locis<span class = "tag">1</span> confirmari potest,
+in quibus haec saepius occurrunt, aliis ad vitam, aliis ad exitum
+sempiternum viam patere. Qui crediderit, salvus erit; qui vero non
+crediderit, condemnabitur.<span class = "tag">2</span> Quodsi ab inferis
+ad superos omnia munita essent, cur Christus Abrahamum de coelo ad mali
+divitis querelas sic induceret loquentem:<span class = "tag">3</span>
+<i>Ingens est hiatus inter nos et vos, ut neutri ad alterutros transire
+possint.</i> Cur item Augustinus:<span class = "tag">4</span> Binae
+sunt, inquit, habitationes, una in igne aeterno, altera vero in regno
+aeterno. Item alibi: Fides catholica credit regnum coelorum, secundum
+Johannem; tertium penitus ignoramus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 25. Marc. 3. Luc. 10. 2 Thess. 1. Ebr. 6. Marc. 16.
+Joh.&nbsp;3.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Marc. 16, 16. cf. Hebr. 10,&nbsp;39.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Luc. 16,&nbsp;26.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Contra Pelagium l.&nbsp;V.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Certe Ismaëlitae duas tantum sedes animalium immortalium
+statuerunt, ex Azora Alcorani 45, alteram quidem deliciarum ac
+voluptatum, alteram cruciatus ac dolorum, mediam nullam putant.</p>
+
+<p>
+SENAMUS:<span class = "tag">1</span> At occidentales Indi praeter
+inferos ac superos purgatorium quendam locum esse praedicabant, non
+flammis et ignibus noxium, sed frigoribus gelidissimis. Quae persuasio
+ab radice convellit quaestiones eorum, qui negant purgationis ignes sine
+materia subsistere, aut materiam inveniri, quae quasi lapis <span title
+= "Greek: asbestos kai amiantos">ἄσβεστος καὶ ἀμίαντος</span>, alumen
+plumaceum vulgo appellatur<span class = "tag">2</span> nullis ignibus
+limari<span class = "tag">3</span> aut absumi possit, quia frigoris
+nulla vis est consumendi.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>vulgus appellat</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>liquari</i>.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Inepte dicam an inique philosophantur, qui materiam purgatoriis
+ignibus sempiternam esse negant, videmus enim Aetnaeos ignes et
+incendium Hiberniae, Islandiae, Peruanarum<span class = "tag">1</span>
+atque Australium regionum,
+<span class="pagenum">345</span>
+quae terra ignea a perpetuis flammis nomen traxerunt, quibus materia non
+deficit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius sine dubio false: <i>Romanorum</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Undenam igitur tot ac tam diuturna pabula flammarum?</p>
+
+<p>
+TORALBA: Equidem putavi, aliquando ab aquis subterraneis saxa
+continenter irrigantibus alimenta suppeditari, quemadmodum in fornacibus
+lapis gagates pingui materia concretus ardentius urit aqua superfusa,
+sed adipe lapidis penitus exusto<span class = "tag">1</span>, nihil
+amplius aqua proficit<span class = "tag">2</span>, neque enim ignis
+pascitur aqua, sed uligine pingui, alioquin moles aquarum jampridem
+incendio consumta fuisset. Itaque videmus ab Aetna lapides spongiosos,
+quos pumices vocant, eructari, exusta materia pingui, ac nihilominus
+incendia durare.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>deusto</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>perficit</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Sed ut a physicis ad metaphysica redeamus, consentaneum est,
+varia esse pro scelerum varietate genera poenarum, sive immortalis
+anima<span class = "tag">1</span> diuturnitate temporis sive doloris
+acerbitate sive ardoribus sive horrore frigoris sive caligine tenebrarum
+sive odorum teterrimo foetore sive perturbationibus secum
+dissidentibus<span class = "tag">2</span> sive ministeriis foedissimis
+ac vilissimis plus minusve plectatur. Est autem<span class =
+"tag">3</span> divina quaedam vis ubique terrarum diffusa, quae
+improborum impietatem ulciscitur, nec usquam inulta scelera esse
+possunt, ne hominis cruci affixi fiducia latebrae flagitio quaerantur.
+Illud autem perspicuum est, improbos homines saepissime post diuturnam
+et in omnibus voluptatum generibus exactam vitam sine ullo sensu doloris
+interire<span class = "tag">4</span>, tametsi viri boni saepe in
+carceribus et cruciatibus moriantur, cum maximo luctu bonorum: hos<span
+class = "tag">5</span> ad vitam meliorem, illos ad supplicia denotari
+consentaneum est, ut Salomo innuit, cum dicit<span class =
+"tag">6</span> quosdam de vinculis et carceribus ad regnum, regem vero
+ad inopiam pergere. Oportet igitur exstare supplicia quaedam post hanc
+vitam, quibus improbi plectantur; neque enim Deus judex aequus
+videretur, si tam multa flagitia relinqueret inulta et virorum
+illustrium atque optimorum delicta omnia ulcisceretur, quamdiu spirant
+in terris. Quodsi non sunt supplicia sempiterna omnibus flagitiis post
+hanc vitam proposita, oportet esse temporibus ac locis terminata, quibus
+exactis aut moriendum mentibus est, aut beatius jucundiusque vivendum,
+quia tertium nihil cogitari potest.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>mortales animi</i> vel <i>mortuorum animi</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>discedentibus</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>enim</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Job. 21. Jerem. 12. Psalm. 36, 38. 73. Habac.&nbsp;1.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>quos</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Eccles. 4,&nbsp;14.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Vetus est et ab omni antiquitate tracta opinio<span class =
+"tag">1</span>, animos eorum, qui sese corporeis voluptatibus dediderunt
+eorumque impulsu jura divina et humana violarunt, corporibus elapsos
+circa terram volutari ac cruciari, nec in coelestem illum locum ac sedes
+beatorum, i.e. ut Plato<span class = "tag">2</span> loquitur <span title
+= "Greek: eis katharan oichêsin">εἰς καθαρὰν οἴκησιν</span>, nisi multis
+exagitatos saeculis reversuros. Itaque
+<span class="pagenum">346</span>
+veteres praeclare cum iis agi putabant, eosque malis ingentibus eripi,
+qui poenas in terris, tantisper dum hoc spirabile lumen hauriunt,
+graviores dedissent, sicut idem Plato scribit: <span title =
+"Greek: tên dikên didonai megistou kakou apallagên ponêrias einai">τὴν
+δίκην διδόναι μεγίστου κακοῦ ἀπαλλαγὴν πονηρίας εἶναι</span>.
+Ex quibus sententiis
+significabant, nec inulta scelera, nec supplicia fore sempiterna.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>ratio</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;In Phaedone.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Si purgatorios ignes aut gelidissima loca poenis subeundis ac
+peccatis expiandis statuamus, ut hinc aditus muniatur ad beatorum sedes,
+prospiciendum nobis erit, ne infinita genera suppliciorum apud inferos
+admittamus, abhorret enim universa natura infinitatem. Praestat igitur,
+duo tantum loca statuere, unum praemiorum, alterum poenarum.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Si qua immortali Deo juris ac justitiae cura est, quam summam
+esse confidimus, in extremo vitae spiritu poenitentium scelera non
+quidem abolitione<span class = "tag">1</span> penitus deleri, sed
+quodammodo extenuari<span class = "tag">2</span> confitendum sit. Demus
+enim duos homines, alterum illustri virtute ac pietate totum vitae
+tempus floruisse<span class = "tag">3</span>, nihil unquam injuriae
+fecisse, ac ne praemiorum quidem ulla spe Deum aeternum, sed divini
+amoris solo intuitu coluisse, in quo justitiae consummata perfectio
+consistit, ad extremum tamen in adulterio deprehensum, sine poenitentia
+caesum esse; alterum vero stupris, adulteriis, caedibus, parricidiis,
+contumeliis ac impietate summa erga Deum totam vitam exegisse, extremo
+tamen spiritu poenituisse vitae ante actae et humili scelerum
+confessione peracta exspirasse. Hunc quidem Curtius ac Fridericus in
+altissimas beatorum sedes ab angelis subvehi credunt, illum vero
+aeternis inferorum suppliciis cruciari. Perpendite, si quid injustius
+decerni possit?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>absolutione</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>exterminari</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>peregisse</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Haec vetus est Israëlitarum querela, qui Deum iniquitatis
+insimulare non dubitarunt ob eam causam. At ille per vatem:<span class =
+"tag">1</span> <i>Anima</i>, inquit, <i>quae peccaverit, ipsa morietur,
+nec filius sustinebit scelera parentis, nec parens flagitia filiorum.
+Quodsi aversus impius a flagitiis omnia edicta mea amplexatus fuerit,
+judicium et justitiam, vivet ille quidem, nec praeterita peccata illius
+commemorabuntur. Ita quoque si justus converterit se ab integritate ad
+impietatem, superiorum virtutum nulla futura est commemoratio, sed in
+peccatis suis morietur. Vos tamen dixistis: Judicia Dei non sunt aequa.
+Audite, domus Israelis, num judicia mea aequa non sunt? Num vos potius
+aequi non estis?</i> Ex his sequitur, duos tantum esse exitus
+animorum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ezech. 18, 19&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Non dixit Ezechiel impium illum omnibus flagitiis ac sceleribus
+detestabilem, si extremo spiritu piguerit vitae ante actae, salutem
+adepturum, sed si reversus ab impietate juste vixerit, Deum superiores
+<span class="pagenum">347</span>
+impietates obliturum, nec item virum integerrimum, qui extremo vitae
+momento scelus admiserit<span class = "tag">1</span>, propterea
+suppliciis sempiternis torquendum, sed ita demum exitio periturum, si ad
+impietates et improbitates totus deflexerit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>admisit</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ego illum, quem poenituerit scelerum, purgatoriis ignibus
+expiatum iri confido, idque non modo sacris litteris<span class =
+"tag">1</span>, sed etiam ipsius Martini Lutheri<span class =
+"tag">2</span> autoritate fretus.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> 2 Macc. 12. Mal. 3, 12. 1 Cor. 3. Phil. 2. 2 Tim. 1. Joh. 5.
+Apoc.&nbsp;5.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Lutheri resol. conclus.&nbsp;10.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ego poenitentiam illam extremo vitae spiritu nihil profuturam
+sceleratis opinor.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: At qui sacerdotis potestate divinitus ei tributa veniam
+consecutus est, eum tamen a culpa liberum esse credimus.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Nihil exsecrabilius mihi videtur, quam sacerdotes ecclesiae
+Romanae veniam scelerum sibi arrogare aut confitentibus peccata
+ignoscere, cum id uni aeterno Deo pro jure suae majestatis
+conveniat.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: At Christus hanc apertissime discipulis potestatem largitur,
+ut quaecunque vincirent et solverent in terris, eadem forent soluta et
+colligata in coelis<span class = "tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Matth. 15, 19. 18,&nbsp;18.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Nescio quamobrem Romani pontifices haec verba ligandi et
+solvendi detorserint ad scelerum abolitionem, nisi quod augustiores se
+fore putarunt, si in jure divinae majestatis nulli creaturae
+communicabilia involarent et ex indulgentia vitiorum omnium infinitam
+auri vim corraderent. Ut quidem videmus illos ignoscere non tantum
+admissa scelera, sed etiam admittenda, cum legibus divinis et humanis
+non sine ingenti mercede solvant imperitos, nec leviorum, sed
+robustiorum impietatum veniam saepissime soluta pecunia largiantur.
+Inde<span class = "tag">1</span> venalium indulgentiarum pontificiis
+nundinationis copia, inventum Gregorii pontificis Romani, quae paulatim
+infinitum acceperunt incrementum, ut interdum mille annorum veniam isti
+largiantur<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Caetera haec interlocutoris verba desunt in alio codice.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Liber de taxis Cancellariae, c. de absol. et
+dispensationibus.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Culpa quidem ignoscitur, quo minus sempiternis suppliciis
+teneantur, qui poenituerunt, sed purgatoria flamma expiati, ut Paulus
+ipse loquitur<span class = "tag">1</span>, vitam aeternam aliquando
+adipiscantur<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>pollicetur</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;2 Thess. 2,&nbsp;8.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Ego poenitentibus sceleraque Deo confitentibus vitam coelestem
+patere judico, sine expiationis ignibus, qui nulli sunt, sed lotis
+vestibus pretiosissimo Christi Dei cruore<span class = "tag">1</span> ac
+lavacro, quo nos lavit ab omnibus flagitiis, ad nuptias coelestes
+acciri. Alioqui incongruum esset, eum quem ad convivia nuptiarum
+solennium excipere voles, ante verberibus, sectionibus, tormentis,
+ustionibus, crudelissime torquere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Apoc. 1,&nbsp;5.</div>
+
+<p>
+TORALBA: Hypothesis superior a Coronaeo proposita eo pertinet, ut ab
+utroque merita supplicia prius exigantur, antequam sordidatos peccatorum
+maculis in sanctissimas angelorum aedes intrudi fateamur.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">348</span>
+SALOMO: Ita quod sentio, nullum esse scelus inultum, ultionem vero,
+quamdiu hic vivitur, praestabiliorem fore, ut sapientiae magister
+significat his verbis: <i>Ecce justis in terra expenditur, quanto magis
+peccatoribus?</i><span class = "tag">1</span> i.e. a justis poenas
+improbitatum exigi, quamdiu hic vivitur, a sceleratioribus autem post
+mortem, utrosque tamen levius quam pro merito plecti. Nam si pro merito
+omnia delicta exigerentur et supplicia decernerentur, ecquis ea perpeti
+posset? Sed resipiscentia pleraque peccata abolentur aut levissime
+puniuntur, eoque magis, si ad resipiscentiam accedant praeclarae
+virtutum actiones, officia erga pupillos, viduas, peregrinos et summa
+erga tenues benignitas.<span class = "tag">2</span> Itaque Daniel regem
+Nabochodonosorem hortabatur, ut poenas divino judicio decretas
+benignitate dilueret, cum nulla re peccata citius aboleantur.<span class
+= "tag">3</span> Tametsi enim veniam precantibus ac poenitentibus
+ignoscat, non tamen impunitos fore testatur, his verbis: <i>purgando nos
+purgabit</i>; quod David Kimchi sic interpretatur: Deus ignovit, punit
+tamen quodammodo, tametsi Rabbi Abraham et Chaldaeus interpres penitus
+ignosci putent, quod de culpa interpretandum est. Quum enim rogatione
+Mosis se ignovisse dixisset nihilominus declarat, se populi scelus ac
+diffidentiam ulturum<span class = "tag">4</span>, uti fecit; omnes enim
+qui ex Aegypto egressi fuerant, duobus exceptis, in deserta solitudine
+perierunt. Item Davidi poenitenti ignoscit<span class = "tag">5</span>,
+poenam tamen irrogavit, tum adulterini filii morte, tum etiam incestibus
+ac adulteriis liberorum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Proverb. 11, 31. Ecclasiast. (Sirach) 12, 4. 6. Nahum.
+1,&nbsp;2.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Ezech. 18, 8&nbsp;sqq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Daniel 4,&nbsp;24.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Numerorum 15,&nbsp;30.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;2 Sam. 11,&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Scelerati quidem bonorum caede pascuntur ac diuturnam saepe
+vitam in summa bonorum ac voluptatum omnium affluentia transigunt, quae
+praemia sunt eorum, quae ab illis recte gesta fuerunt, ne ullum exstet
+benefactum, cui Deus justam non retribuat mercedem et quidem meritis
+majorem, quia nemo fere tam improbus est, qui nihil boni gesserit. De
+utrisque vero, probis inquam et improbis, jam mortuis ita scribit
+sapientiae magister:<span class = "tag">1</span> <i>Prodibunt</i>,
+inquit, <i>impii praeteriti scelerum suorum recordatione. Tum justus
+coram oppressoribus suis stabit, cujus aspectu scelerati pavore percussi
+et inopinato stupore ac doloribus afflicti exclamabunt: an ille est,
+quem ludibrio habuimus olim; stulti qui vitam ejus insaniam et exitum
+putavimus ignominiosum. Itane in albo filiorum Deorum conscriptus est et
+inter sanctos sortem adeptus? At nobis opes et superbia nil
+profuerunt.</i></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Sap. 5,&nbsp;1-5.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Est verum genus eorum, qui quod bestiarum more nullam omnino
+aut divinorum aut humanorum curam habuerint, corporis ac animi occasum
+simul pati dicantur. Deus enim utrumque necare potest<span class =
+"tag">1</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Psalm. 42 (41), 5. Matth. 10,&nbsp;28.</div>
+
+<p>
+<span class="pagenum">349</span>
+CURTIUS: De his quidem statuere difficile est, eorum tamen animas, qui
+non innocentem bestiarum more vitam transegerunt, sed facinoribus et
+flagitiis vitam contaminarunt, non prius morituras confidimus, quam
+justissimas dederint poenas detestabilium improbitatum. Quo pertinent
+extrema Esaiae verba<span class = "tag">1</span>: <i>Videbunt</i>,
+inquit, <i>cadavera eorum, qui a me defecerunt, quoniam vermis eorum non
+morietur et ignis eorum non exstinguetur, sed omnibus fastidio sunt
+futuri.</i> Quibus verbis sempiterna eorum supplicia fore testatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Jessiae 66,&nbsp;24.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Rabbi Elieser planius aliquanto: Certo scis, inquit, omnia dicta
+factaque hominum justis suis ponderibus exigenda, nec te in fraudem
+impellat malus genius, quasi sepulcrum tibi sit securitatis ac
+impunitatis<span class = "tag">1</span> perfugium futurum, stabis enim
+coram aeterno Deo, judice totius orbis.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>immunitatis</i>.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Magnam vobis gratiam debet ecclesia Romana, quod purgatorios
+ignes pene exstinctos argumentorum vi atque eloquentia<span class =
+"tag">1</span> videmini excitavisse. Nam in iis ignibus legatorum<span
+class = "tag">2</span> ac donationum vis prope immensa, quasi in causa
+non tantum impulsiva, ut jurisconsulti loquuntur, sed etiam finali
+consistere videtur, ut scilicet sacrificia missarum anniversaria fiant
+pro salute animae testatoris.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>eloquentiae ardoribus</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>legationum</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Etiamsi demonstratione perspicua planum esset, post<span
+class = "tag">1</span> hanc vitam expiari scelera improborum ultricibus
+flammis, non propterea tamen sequeretur, sacrificia mortuis
+profutura.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deest alibi.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Cur&nbsp;non?</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Quoniam divina decreta vetant. Qui, inquit Ambrosius<span
+class = "tag">1</span>, non accipit hîc veniam peccatorum, illic non
+erit. Non erit autem ei, quod ad vitam aeternam noluerit pervenire. Item
+Cyprianus<span class = "tag">2</span>: Quando isthinc excessum fuerit,
+non poenitentiae relinquitur ullus, nec sanctificationi locus. Hîc vita
+amittitur aut retinetur. Item Augustinus<span class = "tag">3</span>:
+Post hanc vitam id quisque habiturus est, quod in ea conquisierit; nunc
+misericordiae, post judicii tempus erit. Item Hieronymus<span class =
+"tag">4</span>: Cum ante tribunal Christi veneris, inquit, nec Jobus nec
+Daniel pro te orare poterunt. Item Chrysostomus<span class =
+"tag">5</span>: Simul discesserimus, hinc non est in nobis situm
+poenitere aut delere peccata. Item qui in praesente vita peccata non
+eluet, nullam postea consolationem habiturus est. Atque eo pertinet
+Salomonis dictum de arbore caduca, quae eo quo ceciderit loco, sive ad
+Aquilonem sive ad Austrum, illic perpetuo residebit<span class =
+"tag">6</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Libro de bono more.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Contra&nbsp;Dem.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Ad Maced. ep.&nbsp;54.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Homil. X in Joh. qu. 2 et&nbsp;13.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Conc. 2 de Lazaro. ad Ebr. 2. Rom.&nbsp;4.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Eccles. 11,&nbsp;3.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ne vobis theologis theologos opponam, satis est sacrae
+scripturae locum de Maccabaeis singularem denotare<span class =
+"tag">1</span>: <i>Nisi</i>, inquit, <i>revicturos sperarent, qui mortui
+sunt, frustra pro mortuis vota</i>
+<span class="pagenum">350</span>
+<i>conciperentur.</i> Itaque Judas princeps Judaeorum mortuos pro
+patriae salute, solennibus sacris expiari jussit, ut peccatorum noxa
+solverentur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> 2 Macc. 12, 40.&nbsp;sqq.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Libri Maccabaeorum non modo ab Ebraeis, sed etiam ab omnibus
+veteribus christianis theologis inter <span title =
+"Greek: apokrupha">ἀπόκρυφα</span> censentur et sanctissimis
+Laodicaeensis synodi<span class = "tag">1</span> decretis repudiantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Const.&nbsp;55.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: At posterioribus conciliis, ipsiusque Tridentinae synodi
+decretis, quasi sacratiores probantur mirum in modum.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Ego quidem non modo theologorum<span class = "tag">1</span> et
+academicorum auctoritate, sed etiam argumentis certissimis animorum
+purgationes et expiationes scelerum post hanc vitam fore non dubito. Sed
+ut votis aut rogationibus ullis eluantur, probare nullo modo possum. Nec
+vero Plato<span class = "tag">2</span> quicquam perniciosius aut
+capitalius hominum generi persuaderi posse scribit. Nam quo quisque
+sceleratior exstiterit, quo majores opes furtis aut rapinis pupillorum
+ac viduarum congesserit, eo confidentius alienis precibus ac sacrificiis
+flagitiorum suorum diritatem dilui putabit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Athanasius. Cyprianus. Hieronymus. Epiphanius. Augustinus l.
+15 c. 15. de civ.&nbsp;Dei.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;De legibus.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Legibus divinis saepe admonemur, nullis sacrificiis improbitates
+expiari<span class = "tag">1</span> praeterquam eas, quae errore
+probabili admittantur; direpta vero bona praesertim egentium, viduarum
+ac pupillorum quasi flagrans incendium absumunt rapientium opes omnes.
+Quae cum ita sint, quis putet, sacrificia ulla aut preces mortuis
+proficere posse?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Desunt in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Si nihil proficiunt mortuis viventium rogationes, cur Judaei
+mortuos in sepulcra deferentes canerent suam<span class = "tag">1</span>
+<span title =
+"Hebrew: hashuva (text reads הַשּׁוֻבַה ‘hashvuva’)">השֻובה</span>
+(accubationem) in qua his verbis utuntur:
+Spiritus domini quiescere faciat N. in horto Eden, in pace, ipsum ac
+omnes defunctos Israëlitas, ad cujus precantis vocem populus respondet
+Amen! Cur etiam Augustinus pro matre Monica sic precatur: Dimitte,
+domine, dimitte, obsecro, ne intres in judicium cum hac?<span class =
+"tag">2</span> Cur etiam Muhammedistae ipsi, qui supplicia inferorum
+quidem sempiterna fore credunt, tam ardenter precarentur ut amici vita
+defuncti ab interrogatione utriusque angeli atri eripiantur?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius addit; <i>sacerdotes cantionem</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ea</i>.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Ista quidem precatio fit a Muhammedistis, priusquam judicium
+subeunt, non quod judicio semel damnatos unquam eripi putant.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Nec Maccabaeorum, nec Augustini autoritatem moror; nos vero nec
+anniversariis solennibus, nec sacrificiis, nec rogationibus illis utimur
+pro animis defunctorum, quia scimus nihil profuturum sed illa
+<span title =
+"Hebrew: hashuva (text reads הַשּׁוֻבַה ‘hashvuva’)">השֻובה</span><span
+class = "tag">1</span> nihil aliud est,
+quam vox optantium, ut beati sint amici, propinqui, parentes.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>cantio</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Si dubia res esset, an mortuis viventium vota proficiant, ut
+quidem prodesse confido, nonne tutius tamen foret id facere,
+<span class="pagenum">351</span>
+quod mortuis nihil nociturum sit, quam illos dubia spe flammis
+cruciandos deserere? Nam ut sapientes vetant id facere, quod dubites
+justum sit, necne? ita quoque jubent nos id facere, quod dubites,
+profuturum sit, necne? Ac propterea laudatur Cato Censorius, qui de
+animarum immortalitate disputans, quorum vim et sensum exstingui morte
+putabant levissimi quidam Epicuraei: Si<span class = "tag">1</span>,
+inquit Cato, in hoc erro, quod immortales animos esse credo, hunc
+errorem, quo delector, quamdiu vivo mihi eripi nolo, sive mortales sint
+animi, ut minuti quidam philosophi putant, non vereor, ut illi mortuum
+me irrideant. Quanto nos accuratius ac libentius pro amicis mortuis
+supplicare debemus, si certum est, ut spero, Romanam ecclesiam a pietate
+vera aberrare non posse.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alibi: <i>Quodsi</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Ego a pontificibus Romanis<span class = "tag">1</span> didici,
+haereticum esse neminem, qui ex duabus vel pluribus inter se de
+religione discrepantibus doctorum virorum sententiis, utram libet,
+tueatur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Innocens IV. in c. Si invitaveris de constitutione Thom ...
+lib. 4 sent. dist. 3. qu. 2 etc. si per duos, de Simonia.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Ita quidem opinor, si disputatio est
+<span title = "Greek: peri tôn adiaphorôn">περὶ τῶν ἀδιαφόρων</span>,
+non tamen si de summa religionis aut de fidei capitibus quaeratur.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: At in eo ipso controversia gravis est, quae sint capita fidei?
+Nam Sorbonici theologi duodecim Christianae fidei capitibus centum
+viginti subrogarunt et capitalibus suppliciis addixerunt, qui contra
+sentirent, inter quae capita illud etiam conscriptum est, beatum Petrum
+non Petrum, beatum Paulum non Paulum dici oportere.</p>
+
+<p>
+TORALBA: Video Judaeos a Christianis, Agarenos ab utrisque de summa
+religionis dissidere, graves etiam Agarenos inter ipsos controversias
+fidei existere, nec pauciores<span class = "tag">1</span> centum viginti
+haereses a Tertulliano et Epiphanio inter Christianos commemorari, nec
+tantum haereticos majorum gentium a se invicem dissidere, verum etiam
+eos, qui plus caeteris sapere videntur, Damascenum inquam a Chrysostomo,
+Cyprianum a Tertulliano, Epiphanium ab Eusebio, Hieronymum ab Augustino,
+Gregorium ab Hieronymo, Origenem a caeteris, Abaelardum a Bernhardo,
+Thomam a Scoto, Henricum a Durando, Albertum ab Henrico et postremo
+quemque superiorum scriptorum sugillare. Quin etiam magistrum
+sententiarum haeresium viginti quinque a junioribus Sorbonicis denotari,
+Graecos Christianos a Latinis, Romanos a Germanis, Helveticos et Gallos
+ab utrisque, Lutherum a Zwinglio, Calvinum a Stanckaro, Bezam a
+Castellione, in summa fere singulos a singulis, ut omnes ab omnibus,
+mutuis maledictis et execrationibus refutari. Ac tametsi Judaei suae
+religionis puritatem constantia majore tueri videantur, orientales tamen
+ab occidentalibus in ritibus discrepant. Quae cum ita sint, nonne
+praestat simplicissimam illam et antiquissimam eandemque verissimam
+naturae religionem, uniuscujusque mentibus ab immortali Deo insitam, a
+qua
+<span class="pagenum">352</span>
+dissidendum non erat, amplexari, illam inquam religionem, in qua Abel,
+Enochus, Lothus, Sethus, Noëmus, Jobus, Abrahamus, Isaacus, Jacobus, Deo
+carissimi heroës vixerunt, quam inter tot ac tam varias opiniones
+incertum quemque vagari, nec habere certam animi sedem, in qua
+acquiescat?</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>potiores</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Si heroibus illis similes essemus, nihil ritibus ac caerimoniis
+opus esset, plebem vero ac vulgus ignarum sine ritibus ac caerimoniis
+nuda verae religionis assensione contineri, vix ac ne vix quidem fieri
+potest.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Caerimoniarum multitudo mihi non placet, quae veri Dei cultum
+evertit, ut paganorum et qui propius a paganis absunt, Catholicorum.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Non video de toto genere religionum, quae purioribus
+caerimoniis<span class = "tag">1</span> Deum aeternum colendum sibi
+proponat quam Ismaëlitarum.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>quae potioribus ceremoniis puriis</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Sed jam de via deflexerunt ac sepulcra Naphissae<span class =
+"tag">1</span> Muhammedis, ac nescio quorum<span class = "tag">2</span>
+prophetarum, continuis peregrinationibus fatigant. Judaei solas divinae
+legis caerimonias, non hominum arbitrio confictas, cum veri aeterni Dei
+cultu sic amplectuntur, ut plebis animos aeque ac eruditorum facile in
+officio sine ullis sacrificiis contineant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alii: <i>Navissae</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>quot</i>.</div>
+
+<p>
+CORONAEUS: Veram religionem Romanos pontifices jam inde a Christo Deo
+vero et sanctissimis apostolis ac discipulis continua serie posteritatem
+docuisse confido ac suae dignitatis splendorem ac decus inter
+haereticorum, Judaeorum ac Turcarum, Paganorum, Epicuraeorum naufragia
+constanti fide tueri. Et quoniam id vobis persuaderi non potest, quod
+tunc fore non despero, non desistam, verum Deum et hominem Christum
+ejusque inviolabilem parentem, virginum decus, omnes angelorum legiones,
+martyrum, confessorum ac beatorum omnium ordines obsecrare, ut Deum
+aeternum vobis propitium reddant ac pro vestra omnium salute rogationes
+ferant.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ita omnes.</div>
+<div class = "mynote fineprint">
+Footnote reference number missing: may be anywhere in the three
+paragraphs between preceding and following footnotes, or may refer
+to overall paragraph sequence.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Magnam profecto gratiam Coronaeo pro tot ac tam multis
+beneficiis ac potissimum pro sua erga nos pietate singulari et caritate
+debemus, quam vicissim imitari nos oportet, ac singulos pro singulis
+supplicare Deo aeterno, ut nos in rectum salutis iter, omnibus errorum
+vepribus ac spinis purgatum, deducat.</p>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Qui de sua religione dubitat, vera sit necne, aut qui falsam
+pro vera profitetur, nec pro caeteris utiliter vota facere posse
+videtur; qui vero certus ejus religionis, in qua sit acquiescendum, si
+veram habet, utiliter quidem pro aliis, non item pro seipso supplicabit,
+aut in rectum iter, quod securius tenet, Deo praelucente
+ingredietur.</p>
+
+<p>
+SALOMO: Nullus unquam mortalium certior fuit de voluntate divina, quam
+Moses, qui tametsi Dei leges ad populum tulisset, attamen precibus
+fusis: <i>Ostende</i>, inquit<span class = "tag">1</span>, <i>mihi vias
+tuas, ut cognoscam te.</i> Item David, divinarum legum peritissimus
+interpres: <i>Vias tuas</i>, inquit, <i>ostende</i>
+<span class="pagenum">353</span>
+<i>mihi</i><span class = "tag">2</span>; qui tamen alibi dixerat<span
+class = "tag">3</span>: <i>Notas mihi fecisti vitae vias, ut scilicet
+Deus illis praeluceret ad arcana legis intelligenda.</i> Nam
+quadragesimo post anno quam lata lex erat, Moses coacta populi concione,
+illud etiam<span class = "tag">4</span> addidit: <i>Non dedit Deus vobis
+cor ad intelligendum, nec oculos ad videndum, nec aures ad audiendum
+hactenus.</i><span class = "tag">5</span> Ex quo intelligitur, sine ope
+ab luce divina Dei leges aut jussa intelligi aut percipi non posse.
+Itaque vates lyricus exclamans<span class = "tag">6</span>:
+<i>Revela</i>, inquit, <i>oculos meos, ut intueri possim admirabilia
+tuae legis arcana.</i> Quanto nos igitur studiosius quam illi preces
+mutuas ad Deum immortalem fundere debemus, in tanta opinionum de vera
+religione discrepantium varietate.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Exod. 33,&nbsp;13.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Psalm. 76,&nbsp;48.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Psalm. 5, 26.&nbsp;86.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Deuteron. 5,&nbsp;29.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Psalm. 119,&nbsp;18.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Quid vetat igitur, quo minus omnes simul ac semel pro omnibus
+ardenti animo illud ab immortali Deo precemur, ut recta via pergamus, si
+modo veram nacti sumus, sin a vera via sive vita defleximus, divina
+bonitate praeeunte dirigamur. Nam ut bellica tormenta sigillatim emissa
+non tanta vi quatiunt arces, quam si multa simul eodem impetu ferantur:
+ita preces multitudinis<span class = "tag">1</span> coelum ipsum tanto
+impetu feriunt, ut ipsi Deo vim afferre videantur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>precum multitudines</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: At unius hominis integerrimi oratio plus habet apud Deum
+ponderis ac momenti, quam populi totius, ut quidem Moses, Samuel et
+Elias saepe declaraverunt, quoniam etiam in multitudine unius impietas
+caeteris obest, preces tamen bonorum semper exaudiuntur.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Multitudinis quidem rogatio efficax est, si mente sincera Deum
+aeternum appellaverit; sin pro vero Deo falsum colat, aut creatori
+creaturam cultus communione conjungat, idem illi objici possit, quod
+Elias populo<span class = "tag">1</span>: <i>Quousque claudicabitis mox
+in hanc, mox in illam partem? Si Bahal rex est, hunc colite</i> etc.
+Idem sacerdotibus Bahalem contentissima voce acclamantibus:
+<i>Altius</i>, inquit, <i>exclamandum est, quia Bahal vel sopore, vel
+rationibus domesticis implicatur.</i><span class = "tag">2</span> Pejus
+etiam si dubitent, Deus sit necne, quem interpellant, quoniam dubitatio
+in cultu divino semper impietatis opinionem affert. Quid enim ferat<span
+class = "tag">3</span> Athesani<span class = "tag">4</span> theologi
+amuletum, quod adoraturus hostiam siligineam, quam dubitent consecrata
+sit necne, quod manibus contrectat: Si Deus es, inquit, adoro te, sin
+minus, non adoro.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> 1 (3) Regum 18,&nbsp;21.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;1 (3) Regum 18,&nbsp;28.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Quid referat</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Astesani</i>.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Omnes homines, quantum quidem opinor, Deum deorum omnium
+parentem agnoscunt, ac tametsi plerique communicatis honoribus creaturas
+cum creatori copulant, principem tamen confitentur, quem Porphyrius et
+Plato<span class = "tag">1</span> <span title =
+"Greek: tôn theôn patera kai pantokratora">τῶν θεῶν πατέρα καὶ
+παντοκράτορα</span> vocant, quem Octavius,
+<span class="pagenum">354</span>
+Salomo, Toralba, unice caeteris omniis repudiatis, colendum proponunt,
+Fridericus et Curtius caetera quidem omnia assentiuntur, hoc tamen
+differunt, quod Deum illum naturae parentem vel, quod idem, filium ejus
+coëssentialem, coaeternum carnem humanam in utero virginis induisse
+contendunt ac pro generis humani salute mortem pertulisse; in caeteris
+prope consentiunt, excepta coena, confessione et statuis; Coronaeus<span
+class = "tag">2</span>, ut religiosissimus est, ne latum quidem unguem
+ab ecclesiae Romanae caerimoniis putat esse discedendum. Ego vero, ne
+usquam offendam, omnes omnium religiones probare malo, quam eam, quae
+fortassis vera est, excludere.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> <span title = "Greek: peri apochês tôn empsuchôn">περὶ ἀποχῆς
+τῶν ἐμψυχῶν</span>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>vero</i>.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Mallem ego, Sename, calidus esses aut frigidus, quam in
+religione tepidus. Quanquam quî fieri potest, omnium religiones simul
+tueri, i.e. confiteri aut credere Christum Deum esse et negare Deum
+esse, morte affectum et supplicio ereptum, panem Deum fieri et non
+fieri, quae per naturam simul stare non possunt.</p>
+
+<p>
+SENAMUS: Ego nec assentiri leviter nec temere negare volo, quae inter
+theologos dubia disputatione contravertuntur, sed Pauli<span class =
+"tag">1</span> sententiam sequi praestabilius duco: <i>Factus sum</i>,
+inquit, <i>Judaeis Judaeus, Ethnicis Ethnicus et iis qui lege vacant,
+quasi legis expers essem. Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucri
+facerem.</i> Itaque gratissima mihi visa est Hierosolymitanorum civium
+concordia, ubi tamen sunt octo christianae sectae, Latini, Graeci,
+Jacobitae, Armenii, Gregoriani, Coptitae, Abyssini, Nestoriani, exin
+Judaei, Muhammedistae, et sua cujusque sectae templa, in quibus sacra
+seorsim fiunt, ritibus ac caerimoniis distincta, quae tamen publicam
+tranquillitatem summa consensione colunt. Ego vero Christianorum et
+Ismaëlitarum et Judaeorum, ubicunque licet, atque etiam Lutheranorum et
+Zwinglianorum templa subeo, ne cuiquam quasi atheus offensionem praebeam
+aut quietum reipublicae statum videar conturbare. Deorum tamen principi
+optimo maximo omnia fero accepta. Quid igitur vetat, quo minus communem
+naturae totius auctorem et parentem precibus communibus flectamus, ut
+nos omnes in verae religionis cognitionem perducat.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> 1 Corinth. 9, 20&nbsp;sq.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Ferendum quidem illud, ut pro singulis rota omnes et singuli
+concipiant, sed omnes simul in tanta religionum varietate, salva
+cujusque pietate, stare non possunt. At ne Moses quidem ferre
+potuit<span class = "tag">1</span>, ut populus in Aegypto sacra faceret,
+cum id Pharao permitteret: <i>Non est</i>, inquit, <i>consentaneum, ut
+abominationem Aegyptiorum sacrificemus Deo nostro; sin coram id fieret,
+lapidibus obrueremur.</i> Ac propterea majores nostri non sine ingenti
+mercede a principibus extorserunt, jam inde ab ultima memoria, ut in
+sacellis ac templis seorsim sacra faciamus. Ob id enim et aurum
+coronarium Romanis pontificibus et imperatricibus
+<span class="pagenum">355</span>
+dependere consuevimus ac Zonarum jura imperatoribus Germanis. Nam cum in
+insula Delo sacra facere majorum nostrorum colonia prohiberetur ab
+incolis, quod Apollini et Dianae insula sacra videretur<span class =
+"tag">2</span>, Caesareus dictator rescripsit: Non mihi placet, inquit,
+decretum, quo Judaeos amicos nostros sacris patriis uti prohibetis, aut
+in sacra pecuniam conferre, cum id ne Romae quidem facere prohibeantur.
+In eandem sententiam exstat Dolabellae proconsulis ad Ephesios epistola,
+ne Judaeos sacra facere in oppidis ac civitatibus Asiae prohibeantur.
+Nihilominus tamen sacris saepe disturbati sumus ac furentis plebis
+injuria violati.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Exod. 8,&nbsp;26.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Josephus lib. 14, c. 17. Philo de legat ad
+Caligulam.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Res omnium difficillima mihi semper visa est, in eadem civitate
+religionum inter se discrepantium auctoritatem publicam tueri. Sed fere
+plebs in eo genere dominatum sibi vindicare consuevit, cui obsistere ne
+principibus quidem tutum est. Cum enim Phocas<span class =
+"tag">1</span> imperator<span class = "tag">2</span> Graecorum statuas
+dejici jussisset, ab ipsa fece plebis in Sophiae templo mactatus est.
+Privata autem sacrificia exercere periculosius est, quam publica,
+propter occultas civium conjurationes, quae tandem aliquando in
+reipublicae perniciem erumpunt. Ob id enim Trajanus Plinio Asiae
+proconsuli rescripsit<span class = "tag">3</span>, ut nocturnos
+Christianorum conventus prohiberet. Quod cum magistratus Monasterii<span
+class = "tag">4</span> civitatis Anabaptistarum sectariis permisisset,
+paulatim ita creverunt, ut imperium urbis invaderent. Est etiam in
+privatis ac potissimum in nocturnis sacris, ubi conveniunt viri et
+foeminae, maxima suspicio lenociniorum.<span class = "tag">5</span> Quae
+cum in sacris Bacchanalium Romae comperta fuissent, et stupri
+libidinesque utrius sexus effusae et caedes permistae perpetuo decreto
+in tota Italia vetita fuere. Quam suspicionis infamiam Christiani, qui
+sacra nocturna metu magistratuum procurabant, cum maxime vellent
+effugere, tamen nunquam potuere, ut ex apologeticis planum fit<span
+class = "tag">6</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Thomas</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Deest in uno codice.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Plinii Epp. 10, 96 sq. Cal. 97&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Munsterae</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>lenociniorum frequentia</i>.&nbsp;
+<b>6.</b>&nbsp;Tertullianus in apologet. Athenagoras in apol. Justinus
+Martyr in apol. Origenes contra Celsum.</div>
+
+<p>
+SENAMUS: Si omnibus id persuaderi posset, quod Ismaëlitis, quod mihi,
+quod Octavio, scilicet omnia omnium vota, quae a pura mente
+proficiscuntur, Deo grata vel certe non ingrata esse, ubique terrarum
+eadem concordia vivi posset, qua vivitur sub imperatore Turcarum vel
+Persarum.</p>
+
+<p>
+CORONAEUS: Principes hujus civitatis peregrina quidem Judaeorum et
+Graecorum sacra fieri publica patiuntur, non tamen caeteris sunt eadem
+privilegia tributa, sed tamen uti libertate cuique licet, dum nihil de
+tranquillitate civitatis statu detrahatur, nemo sacris adesse cogitur
+aut prohibetur.</p>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Sapienter istud quidem, ut omnia hujus civitatis instituta,
+quibus in optimatum statu diutissime floruit ac florebit, in quo
+civitatis genere nulla pestis perniciosior exoriri potest, quam
+discordiae civium inter ipsos.</p>
+
+<p>
+<span class="pagenum">356</span>
+CORONAEUS: Utilitati tamen publicae pietas anteferri debet ac de
+religione inquiri, nolentes etiam ad sacra publica cogi, ut sanctissimis
+ecclesiae Romanae decretis cavetur<span class = "tag">1</span>. Huc enim
+pertinet illud: <i>Compelle eos intrare.</i><span class =
+"tag">2</span></p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> C. urgente: de haereticis.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Luc. 14,&nbsp;23.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: Illic agitur, opinor, de vocatis ad nuptias, quos, si adesse
+nollent, valde ineptum minimeque decorum videretur fustibus aut subjecta
+poena capitali cogere velle, si quidem voce
+<span title = "Greek: anankazein">ἀναγκάζειν</span> interpretamur
+<span title = "Greek: to biazesthai">τὸ βιάζεσθαι</span>.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: In eam sententiam Tertullianus<span class = "tag">1</span> ita
+scripsit: Non est religionis cogere, quae sponte suscipi debet, non vi.
+Et quidem concilio Nicaeno, Constantinopolitano, Ephesino, Chalcedonensi
+sanctissime ita decretum est, haereticos non armis esse, sed doctrina
+expugnandos, nec zizania ante messen convellenda. Idem video placuisse
+Augustino<span class = "tag">2</span>, Hieronymo<span class =
+"tag">3</span>, Bernhardo<span class = "tag">4</span>. Deus, inquit
+Hilarius, non eget obsequio necessario, nec requirit coactam
+confessionem, non nisi volentem recipit. Simplicitate quaerendus est,
+confessione discendus, caritate amandus, timore venerandus, voluntate
+probitatis retinendus. At sacerdotes Deum timere vinculis coguntur,
+poenis jubentur, carceribus continentur, virgines nudantur ad poenam,
+sacrata Deo corpora ad fructum spectaculi et quaestionis aptantur. Haec
+ille. Atque ob id Priscilliani haereseos damnati sunt, quod haereticos
+poenis cruciandos esse arbitrarentur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Ad Scapulam.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;L. 4. confess. c. 19. l. 6 c. 2 de civ. Dei. l. 1. contra
+Manich. c. 1. Contra Pelag. l. 2, c.&nbsp;22.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;C. 14 M. et l. 3. contra Pelag.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Serm. 64 in canticum.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Jubet quidem lex divina<span class = "tag">1</span>, masculos
+omnes singulis annis coram Deo se sistere, solennium festorum diebus,
+nec muneribus vacuos venire, neminem tamen cogi voluit. Quae enim
+contumelia gravior in Deum cogitari potest, quam ad illius obsequium
+quenquam cogere velle, cum nemo satis alacri mente ad eum amplexandum
+accedere possit. Nefas est, Deum ab invitis et nolentibus coli, si quis
+nostrae gentis, deserto Dei cultu, Deum peregrinum, peregrina sacra sibi
+quaerat, lapidibus obrui, civitas vero solo exaequari jubetur. Eadem
+poena sequitur eos, qui summo pontifici imperanti non acquieverunt.
+Atque eo pertinet foedus illud, quod Asa<span class = "tag">2</span> rex
+cum tribubus Juda et Benjamin percussit, quo caput ejus, qui Deum
+aeternum deseruisset, sacratum<span class = "tag">3</span> est, sed eo
+foedere nihil de peregrinis cavetur. Ac tametsi populus Israel jussus
+est, cum in regionem sibi promissam venisset, populos exscindere,
+templa, locos, altaria funditus evertere, non tamen finitimos populos
+religionem mutare coëgerunt. Nam cum David Ammonitas, Moabitas, Idumaeos
+sub imperium suum subjunxisset<span class = "tag">4</span> ac vectigales
+fecisset, suis tamen religionibus ac sacris uti passus est. Atque illud
+est, opinor, quod Julianus<span class = "tag">5</span> in libro, quem
+adversus Galilaeos scripsit, innuere videtur,
+<span class="pagenum">357</span>
+cum legibus Mosis cautum fuisse putat, ne aliarum gentium templa ac
+delubra exscinderentur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Deuter. 16,&nbsp;16.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;2 Par. 15, 3&nbsp;sq.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>damnatum</i>.&nbsp;
+<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>subegisset</i>.&nbsp;
+<b>5.</b>&nbsp;Apud Cyrillum in librum Juliani.</div>
+
+<p>
+CURTIUS: Haec quaestio, an quisquam suam religionem ejurare cogendus
+esset<span class = "tag">1</span>, magnis contentionibus agitata fuit in
+senatu Lusitanorum, Emanuele rege. Cum enim Ferdinandus,<span class =
+"tag">2</span> Castiliae rex, Judaeos omnes finibus imperii sui
+exegisset, pars in Galliam Narbonensem, unde postea a Francisco rege
+depulsi fuere, exceptis oppido paucis, qui proscriptionis metu
+religionem mutarunt vel simularunt, pars maxima in Lusitaniam concessit.
+Rex Emmanuel coacto concilio decerni jussit, an cogendi essent,
+christianam religionem profiteri. Tandem decretum est, cogendum esse
+neminem nec tamen ferendum esse, Judaeos sua religione uti, sed edicto
+cautum est, ut brevi finibus excederent, ni vel religionem ejurare vel
+durae servitutis jugum subire mallent. Quibus non erat exeundi potestas,
+propter navigiorum difficultatem vel inopiam, metu servitutis
+impendentis baptizari maluerunt. Sed cum haberetur concio Vlysipone urbe
+metropoli, plaga Christi crucifixi minio picta, cruore fluenti similis
+apparebat, adversa luce solis. Quod concionator cum prospiceret, clare
+vociferans: Advertite, inquit, Christi salvatoris vulnera, ut sanguine
+diffluunt. Plebs admirari et assentiri, quousque Judaeus quidam <span
+title = "Greek: neophutos">νεόφυτος</span>, qui religionem christianam
+simulabat, clara voce plebem attonitam objurgans: Ecquid nos, ait,
+lignea isthaec mortui hominis imago movet? Qua voce audita concionator
+hominem ut perfidum ac detestabilem, totamque gentem acerrima oratione
+exsecratus, quod simulatione fucata Christianum se mentiretur. Quibus
+vocibus percita plebs ac furenti similis hominem fano detractum
+lapidavit, nec eo contenta per urbem Judaeos undique conquirens,
+tria<span class = "tag">3</span> circiter millia trucidavit. Rex
+intellecta re graviter tulit, quod Judaeos ad suae religionis
+desertionem compulisset, ac seditiosorum capita una cum concionatore in
+crucem egit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>ejurare posset</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>Arragoniae et</i>.&nbsp;
+<b>3.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.</div>
+
+<p>
+SALOMO: Nihil est, quod gravius feram, quam pietatem altissimis
+radicibus insitam irrideri, unde calamitosae civitatum conversiones
+atque eversiones oriuntur, quas infinitum est commemorare. Sed pauca de
+multis: Cum in urbe Hierosolyma Judaei solenni festo sacra facerent,
+quidam e militibus praesidianis terga in ipso templo nudavit ac
+foedissima verborum contumelia sacratissimos ritus conspurcavit. Hic a
+plebe ad supplicium raptus est, non tamen id prius fieri potuit, quam
+viginti circiter hominum millia <ins class = "correction" title =
+"text reads ‘necarentur,’">necarentur.</ins><span class =
+"tag">1</span> Sed
+plerique principes pietatis speciem impie obtendunt, ad innocentium opes
+diripiendas, ut Ludovicus Hungariae, Dagobertus et Philippus Augustus
+Francorum, Ferdinandus Arragonum reges, falsis criminationibus
+circumventos Judaeos proscripserunt, et ubi defuit materia calumniandi,
+vim apertam adhibuerunt, ut et Cracoviae Judaei omnes avorum memoria
+caesi
+<span class="pagenum">358</span>
+sunt, praeter impuberes, qui religione christiana imbuti fuere, caesorum
+etiam domos incenderunt, quo incendio tota Cracovia deflagravit.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Josephus de bello&nbsp;jud.</div>
+
+<div class = "mynote fineprint">
+Footnote reference missing in original: position at “necarentur” is
+conjectural.</div>
+
+<p>
+OCTAVIUS: At Ferdinandus rex Arragonum iniqua quadam pietate vel potius
+inexplebili pecuniarum aviditate, postquam Judaeos exegisset, et qui
+metu opum amittendarum baptizati fuerant, simulata religione spoliasset,
+Mauros Granatenses Arabicae<span class = "tag">1</span> religionis,
+Mahummedem ejurare coëgit. Non prius tamen id fieri potuit, quam ut
+Alsagnynum<span class = "tag">2</span> pontificem Maurum baptizari,
+carceribus ac tormentis diu cruciatum, compulisset, librorum etiam 5000,
+quos Ismaëlitae pro sacris habent, comburi jussit. Deinde mutata
+religione, quadruplatoribus oblata occasio est eos proscribendi, qui
+religionem christianam simulare dicebantur, quae omnia facta sunt Ximene
+Cardinale suadente, quem cum Toleti pontifex esset, monuisse decuerat
+concilii Toletani decreto cautum esse, ne quis invitus religionem
+Christianam profiteri cogeretur.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Alius: <i>Hebraicae</i>.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Alfagninum</i>.</div>
+
+<p>
+FRIDERICUS: Theodorici, Romanorum et Gothorum imperatoris, sententia
+digna est, quae litteris aureis pro foribus principum inscribatur. Cum
+enim a senatu Romano admoneretur, ut Arianos suppliciis ad fidem
+catholicam adigeret, ita rescripsit: religionem imperare non possumus,
+quia nemo cogi potest, ut credat invitus.</p>
+
+<p>
+CURTIUS: Praeclare ille quidem, melius etiam Jovianus imperator, qui
+edicto unionis proposito, quod Henoticon appellabat, Paganos,
+Christianos, Arianos, Manichaeos, Judaeos ac prope ducenta sectarum
+genera ad concordiam aggregans, oratores ad modestiam assidue
+cohortabatur, ne plebem seditiosis concionibus ac reipublicae statum
+perturbarent, sed ad pietatem, integritatem, caritatem mutuam
+invitarent.</p>
+
+<p>
+Quae cum omnibus probarentur, Coronaeus jussit me pueros arcessere,
+quibus obtulit canticum<span class = "tag">1</span>: Ecce, quam bonum et
+quam jucundum, cohabitare fratres in unum, non diatonicis vulgaribus aut
+chromaticis, sed enharmonicis rationibus, diviniori quadam modulatione
+compositum, quo suavissime omnes delectati ac seipsos mutua caritate
+amplexati discesserunt. Deinceps mirabili concordia pietatem ac vitae
+integritatem communibus studiis ac convictu coluerunt, sed nullam postea
+de religionibus disputationem habuerunt, tametsi suam quisque religionem
+summa vitae sanctitate tueretur<span class = "tag">2</span>.</p>
+
+<div class="footnote">
+<b>1.</b> Psalm. 133 (132),&nbsp;1.&nbsp;
+<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>coleret</i>.</div>
+
+
+<h4 class = "chapter">
+<b>Finis.</b></h4>
+
+<hr />
+
+<p>
+<span class="pagenum">359</span>
+Ad pag. 295 lin. 10 pertinet subsequens carmen graecum, quod
+ibi non nisi latine versum legitur.</p>
+
+<div class = "mynote fineprint">
+The transliteration is given in a separate block.</div>
+
+<div class = "verse close">
+Χριστὲ θεοῦ τέκνον, τέρεν ἄνθος, ἀένναε μίστα,<br />
+Κόσμων ἀμφιδρόμων ἐποχούμενε κοίρανε νώτοις<br />
+Αἰθερίοις, ἀλκῆς ἵνα σοι σθένος ἐστηρίκται,<br />
+Πάντ᾽ ἐπιδερκομένῳ καὶ ἀκούοντ᾽ οὔασι καλοῖς.<br />
+Σὴ γὰρ ὑπὲρ κόσμον τε καὶ οὐρανὸν ἀστεροέντα,<br />
+Χριστ᾽, ὑπερεκτανύται πολλὴ αἰώνιος ἀλκή,<br />
+Ἧι ὑπερηωρήσας ὀρίνων φωτὶ σεαυτὸν,<br />
+Ἀενάοις ὀχετοῖσι τιθήνεις νοῦν ἀπέραντον,<br />
+Ὅς ῥα κύεις τόδε πᾶν, τεχνώμενος ἄφθιτον ὕλην,<br />
+Ἧς γένεσις δεδόκηται, ὄτι σφε τύποισιν ἐδήσας‧<br />
+Ἔκ σου ἀπορρεύσαντ᾽ ἁγίων γεννήματ᾽ ἀνάκτων,<br />
+Οἳ σε μὲν ἀμφίστασι, κρατίστ᾽, ἔκ σου γεγαῶτες<br />
+Πεμπόμενοι τῇ καὶ τῇ ὑπ᾽ ἀγγελίησιν, ἕκαστα<br />
+Πρεσβυγενεῖ διάγουσι νόῳ καὶ κάρτεϊ τῷ σῷ.<br />
+Πρὸς δέ τι καὶ τρίτον ἄλλο γένος ποίησας ἀνάκτων,<br />
+Οἳ σ᾽ ἄδουσι κατ᾽ ἦμαρ, ἀεὶ μνήσκοντες ἀοιδῆς,<br />
+Ὅς θανάτῳ ζωὴν, βέλτιστε, βροτοῖσιν ἔδωκας.</div>
+
+<div class = "verse close">
+Christe theou teknon, teren anthos, aennae mista,<br />
+Kosmôn amphidromôn epochoumene koirane nôtois<br />
+Aitheriois, alkês hina soi sthenos estêriktai,<br />
+Pant’ epiderkomenô kai akouont’ ouasi kalois.<br />
+Sê gar huper kosmon te kai ouranon asteroenta,<br />
+Christ’, huperektanutai pollê aiônios alkê,<br />
+Hê huperêôrêsas orinôn phôti seauton,<br />
+Aenaois ochetoisi tithêneis noun aperanton,<br />
+Hos rha kueis tode pan, technômenos aphthiton hulên,<br />
+Hês genesis dedokêtai, hoti sphe tupoisin edêsas;<br />
+Ek sou aporrheusant’ hagiôn gennêmat’ anaktôn,<br />
+Hoi se men amphistasi, kratist’, ek sou gegaôtes<br />
+Pempomenoi tê kai tê hup’ angeliêsin, hekasta<br />
+Presbugenei diagousi noô kai karteï tô sô.<br />
+Pros de ti kai triton allo genos poiêsas anaktôn,<br />
+Hoi s’ adousi kat’ êmar, aei mnêskontes aoidês,<br />
+Hos thanatô zôên, beltiste, brotoisin edôkas.</div>
+
+</div><!--end chapter-->
+
+<div class="chapter">
+
+<div class = "mynote">
+
+<a name="spelling"><b>Notes on spelling and consistency:</b></a><br />
+<br />
+This is a 19th-century edition of a 16th-century text. Latin orthography
+follows modern conventions. The pairs i:j and u:v distinguish vowels and
+consonants; ligatures and diacritics&mdash;including æ and œ&mdash;are
+not used.<br />
+<br />
+The editor appears to have regularized the spelling. Any remaining
+variations were left unchanged in this e-text:<br />
+<br />
+The name FRIDERICUS sometimes appears as FREDERICUS.<br />
+Similarly:
+<div class = "indent">“Muhammed” (and derivatives) / “Mahummed” /
+“Muhamed” / “Mahomed”<br />
+“Ptolomaeus” / “Ptolemaus”<br />
+“Origen” / “Origin” / “Oregin”</div>
+<br />
+The word “auctor” and its derivatives also appear as “autor”.<br />
+Similarly:
+<div class = "indent">“mist-” / “mixt-”<br />
+“Epicurae-” / “Epicure-”<br />
+“imo” (the conjunction) / “immo”<br />
+“praelium” / “proelium” and many other ae:oe pairs.</div>
+<br />
+Dieresis in words such as “Israël” and “coëgit” is used randomly.<br />
+<br />
+Greek accents have been left unchanged even where obviously wrong;
+only errors in spelling have been corrected. In Hebrew, only errors
+involving consonants have been noted. Impossible or unpronounceable
+vowel signs attached to the Name <span title = "YHWH">יהוה</span>
+are as in the original. Quotation marks in the printed text follow the
+German „high-low“ pattern.<br />
+<br />
+Citation format is as in the original. For example (adjoining pair from
+Book V):<br />
+<div class="footnote">
+<b>2.</b> Origenes l. 3 contra Celsum.<br />
+<b>3.</b> Orig. c. Celsum. Lib. III.</div>
+Homeric citations vary between Roman numerals and Greek letters, so “X”
+may mean either 10 (X) or 22 (Χ).
+</div>
+
+</div><!--end chapter-->
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis, by Jean Bodin
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES ***
+
+***** This file should be named 17859-h.htm or 17859-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/7/8/5/17859/
+
+Produced by Louise Hope, Carlo Traverso and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions will
+be renamed.
+
+Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
+law means that no one owns a United States copyright in these works,
+so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
+States without permission and without paying copyright
+royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
+of this license, apply to copying and distributing Project
+Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm
+concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
+and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive
+specific permission. If you do not charge anything for copies of this
+eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook
+for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports,
+performances and research. They may be modified and printed and given
+away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks
+not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the
+trademark license, especially commercial redistribution.
+
+START: FULL LICENSE
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full
+Project Gutenberg-tm License available with this file or online at
+www.gutenberg.org/license.
+
+Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project
+Gutenberg-tm electronic works
+
+1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or
+destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your
+possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
+Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound
+by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
+person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph
+1.E.8.
+
+1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement. See
+paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this
+agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm
+electronic works. See paragraph 1.E below.
+
+1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the
+Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
+of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual
+works in the collection are in the public domain in the United
+States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
+United States and you are located in the United States, we do not
+claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
+displaying or creating derivative works based on the work as long as
+all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
+that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting
+free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm
+works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
+Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily
+comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
+same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when
+you share it without charge with others.
+
+1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
+in a constant state of change. If you are outside the United States,
+check the laws of your country in addition to the terms of this
+agreement before downloading, copying, displaying, performing,
+distributing or creating derivative works based on this work or any
+other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no
+representations concerning the copyright status of any work in any
+country outside the United States.
+
+1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
+immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear
+prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work
+on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the
+phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed,
+performed, viewed, copied or distributed:
+
+  This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
+  most other parts of the world at no cost and with almost no
+  restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
+  under the terms of the Project Gutenberg License included with this
+  eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the
+  United States, you'll have to check the laws of the country where you
+  are located before using this ebook.
+
+1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
+derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
+contain a notice indicating that it is posted with permission of the
+copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
+the United States without paying any fees or charges. If you are
+redistributing or providing access to a work with the phrase "Project
+Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply
+either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
+obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm
+trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
+additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
+will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works
+posted with the permission of the copyright holder found at the
+beginning of this work.
+
+1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
+any word processing or hypertext form. However, if you provide access
+to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format
+other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official
+version posted on the official Project Gutenberg-tm web site
+(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
+to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
+of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain
+Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the
+full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works
+provided that
+
+* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+  the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+  you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
+  to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has
+  agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
+  within 60 days following each date on which you prepare (or are
+  legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
+  payments should be clearly marked as such and sent to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
+  Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg
+  Literary Archive Foundation."
+
+* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+  you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+  does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+  License. You must require such a user to return or destroy all
+  copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
+  all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm
+  works.
+
+* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
+  any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+  electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
+  receipt of the work.
+
+* You comply with all other terms of this agreement for free
+  distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
+Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than
+are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
+from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The
+Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm
+trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
+Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm
+electronic works, and the medium on which they may be stored, may
+contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
+or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
+other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
+cannot be read by your equipment.
+
+1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from. If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium
+with your written explanation. The person or entity that provided you
+with the defective work may elect to provide a replacement copy in
+lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
+or entity providing it to you may choose to give you a second
+opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
+the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
+without further opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO
+OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of
+damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
+violates the law of the state applicable to this agreement, the
+agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
+limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
+unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
+remaining provisions.
+
+1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in
+accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
+production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm
+electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
+including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
+the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
+or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or
+additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any
+Defect you cause.
+
+Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of
+computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
+exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
+from people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future
+generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
+Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
+www.gutenberg.org
+
+
+
+Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
+U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the
+mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its
+volunteers and employees are scattered throughout numerous
+locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt
+Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to
+date contact information can be found at the Foundation's web site and
+official page at www.gutenberg.org/contact
+
+For additional contact information:
+
+    Dr. Gregory B. Newby
+    Chief Executive and Director
+    gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment. Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements. We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
+DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
+state visit www.gutenberg.org/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations. To
+donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
+
+Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
+Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be
+freely shared with anyone. For forty years, he produced and
+distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of
+volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
+the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
+necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
+edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search
+facility: www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+
+</pre>
+
+</body>
+
+</html>
+
+
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..e4fea8d
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #17859 (https://www.gutenberg.org/ebooks/17859)