diff options
Diffstat (limited to '17859-h/17859-h.htm')
| -rw-r--r-- | 17859-h/17859-h.htm | 27908 |
1 files changed, 27908 insertions, 0 deletions
diff --git a/17859-h/17859-h.htm b/17859-h/17859-h.htm new file mode 100644 index 0000000..dd77cee --- /dev/null +++ b/17859-h/17859-h.htm @@ -0,0 +1,27908 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" +"http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="la" lang="la"> +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=utf-8" /> +<meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" /> +<title>The Project Gutenberg eBook of Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis, by Jean Bodin</title> + +<style type="text/css"> + +body { margin-left: 20%; + margin-right: 20%; + text-align: justify; } + +h1, h2, h3, h4, h5, h6 {text-align: center; font-style: normal; font-weight: +normal; line-height: 1.5; margin-top: .5em; margin-bottom: .5em;} + +h1 {font-size: 300%; + margin-top: 0.6em; + margin-bottom: 0.6em; + letter-spacing: 0.12em; + word-spacing: 0.2em; + text-indent: 0em;} +h2 {font-size: 150%; margin-top: 2em; margin-bottom: 1em;} +h3 {font-size: 150%; margin-top: 2em;} +h4 {font-size: 120%;} +h5 {font-size: 110%;} +h6 {font-size: 90%;} + +hr {width: 80%; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em;} + +div.chapter {page-break-before: always; margin-top: 4em;} + +p {text-indent: 1em; + margin-top: 0.25em; + margin-bottom: 0.25em; } + +sup { vertical-align: top; font-size: 0.6em; } + +a:link {color:blue; text-decoration:none} +a:visited {color:blue; text-decoration:none} +a:hover {color:red} + +a.tag {text-decoration: none; vertical-align: .3em; font-size: 80%; +line-height: 0em; font-style: normal;} + +table {margin-left: auto; margin-right: auto;} + +td {vertical-align: top;} +td.center {text-align: center;} +td.middle {vertical-align: middle;} +td.footnote {font-size: 95%; text-align: right; line-height: 1.2;} + +p, div {line-height: 1.2em; margin: .8em 0em 0em 0em;} +.close {margin-top: .4em;} + +.verse, .verse3, .couplet {margin-top: 0em;} +.verse.close, .verse3.close, .couplet.close {margin-top: .4em;} +.verse {margin-left: 6em;} +.verse3 {margin-left: 10em;} +.couplet {margin-left: 7em; text-indent: -1em;} + +.footnote {margin: .6em 2em 0em 2em; font-size: 95%;} +.footnote.poem {margin-left: 8em;} + +span.tag {vertical-align: .3em; font-size: 80%; line-height: 0em; +font-style: normal;} +.indent {margin-top: 0em; margin-left: 1.5em;} + +ins.correction {text-decoration: none; border-bottom: thin dotted red;} +.pagenum {position: absolute; right: 4%; font-size: 95%; +font-weight: normal; font-style: normal; text-align: right; +color: #666; background-color: inherit;} + +.mynote {background-color: #DDE; color: #000; padding: .5em; +margin: 0em 5%; font-family: sans-serif; font-size: 95%;} +.mynote.fineprint {font-size: 85%; margin: 0em 10%;} + + +</style> + +</head> + +<body> + +<pre> +The Project Gutenberg EBook of Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis, by Jean Bodin + +This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most +other parts of the world at no cost and with almost no restrictions +whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of +the Project Gutenberg License included with this eBook or online at +www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you'll have +to check the laws of the country where you are located before using this ebook. + +Title: Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis + +Author: Jean Bodin + +Release Date: February 26, 2006 [EBook #17859] +[Most recently updated: September 2, 2020] + +Language: Latin + +Character set encoding: UTF-8 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES *** + + + + +Produced by Louise Hope, Carlo Traverso and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This +file was produced from images generously made available +by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at +http://gallica.bnf.fr) + + + + + + +</pre> + +<div class="chapter"> + +<div class="mynote"> +Transcriber’s Note:<br /> +<br /> +This e-text contains a number of words and phrases in Greek and +Hebrew: +<div class="indent">ταχύγραφοι<br /> +שְׁמַע אֲדֹנָי</div> +If any of these characters do not display properly, you may have an +incompatible browser or unavailable fonts. First, make sure that the +browser’s “character set” or “file encoding” is set to Unicode (UTF-8). +You may also need to change your browser’s default font. All text in +non-Roman script will have a mouse-hover transliteration: +<span title = "Greek: hôs">ὧς</span>.<br /> +<br /> +A few typographical errors have been corrected. They have been marked in +the text with <ins class = "correction" title = "like this">mouse-hover +popups</ins>. Variant spellings are discussed at the +<a href = "#spelling">end of this file</a>. +</div> + +<hr /> + +<h2>JOANNES BODINUS</h2> + +<h1>COLLOQUIUM<br /> +HEPTAPLOMERES</h1> + +<h3>DE<br /> +RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS</h3> + +<h5>e codicibus manuscriptis<br /> +Bibliothecae Academicae Gissensis cum varia lectione<br /> +aliorum apographorum nunc primum typis describendum<br /> +curavit</h5> + +<h4>LUDOVICUS NOACK</h4> + +<br /> +<br /> + + +<h6>1970</h6> +<h6>GEORG OLMS VERLAG<br /> +HILDESHEIM · NEW YORK</h6> + +<hr /> + +<h6>Dem Nachdruck liegt das Exemplar der Herzog August<br /> +Bibliothek Wolfenbüttel zugrunde. Signatur: Li 565</h6> + +<h6>Die fehlerhafte Paginierung wurde beibehalten.</h6> + +<div class="mynote fineprint"> +There were no apparent problems with the <i>Paginierung</i>, but the +footnote numbering was occasionally <i>fehlerhaft</i>. +</div> + +<br /> +<br /> + +<h6>Reprografischer Nachdruck der Ausgabe<br /> +Schwerin/Paris/London 1857<br /> +Printed in Germany<br /> +Herstellung: fotokop wilhelm weihert, Darmstadt<br /> +Best.-Nr. 5103 211</h6> + +<hr /> + +<h2>Contents</h2> + +<table summary="" style="margin-left: auto; margin-right: auto"> + +<tr> +<td> <a href="#praefatio">Praefatio</a></td> +</tr> + +<tr> +<td> <a href="#liber01">Liber Primus</a></td> +</tr> + +<tr> +<td> <a href="#liber02">Liber Secundus</a></td> +</tr> + +<tr> +<td> <a href="#liber03">Liber Tertius</a></td> +</tr> + +<tr> +<td> <a href="#liber04">Liber Quartus</a></td> +</tr> + +<tr> +<td> <a href="#liber05">Liber Quintus</a></td> +</tr> + +<tr> +<td> <a href="#liber06">Liber Sextus</a></td> +</tr> + +<tr> +<td> <a href="#spelling">Transcriber’s Notes on Orthography</a></td> +</tr> + +</table> + +<hr /> + +<h2>JOANNIS BODINI</h2> + +<h2>COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES</h2> + +<h4>DE</h4> + +<h3>RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS.</h3> + +<h5>E CODICIBUS MANUSCRIPTIS</h5> + +<h5>BIBLIOTHECAE ACADEMICAE GISSENSIS CUM VARIA LECTIONE ALIORUM<br /> +APOGRAPHORUM NUNC PRIMUM TYPIS DESCRIBENDUM</h5> + +<h6>CURAVIT</h6> + +<h3>LUDOVICUS NOACK,</h3> + +<h6>PHILOSOPHIAE DOCTOR, IN UNIVERSITATE GISSENSI PROFESSOR<br /> +EXTRAORDINARIUS.</h6> + +<br /> + +<hr /> + +<br /> + +<h4>SUERINI MEGALOBURGIENSIUM,</h4> + +<h6>TYPIS ET IMPENSIS FRIDERICI GUILELMI BÆRENSPRUNG, TYPOGRAPHI +AULICI.</h6> + +<table width = "80%"> +<tr> +<td class="center middle" >PARISIIS,<br /> +FR. KLINCKSIECK.</td> +<td class="center middle"> +<b>1857</b> +</td> +<td class="center middle" >LONDINI,<br /> +D. NUTT.</td> +</tr> +</table> + +<hr /> + +<h2>LUDOVICO III.</h2> + +<h3>MAGNO DUCI HASSIAE ET AD RHENUM</h3> + +<h4>PRINCIPI AC DOMINO SUO INDULGENTISSIMO<br /> +LITERARUM ARTIUMQUE PATRONO SAPIENTI</h4> + +<h5>HANC OPERIS BODINIANI EDITIONEM PRINCIPEM</h5> + +<h6>VENERABUNDA MENTE</h6> + +<br /> + +<h6>D. D. D.</h6> + +<br /> + +<h5>EDITOR.</h5> + +<hr /> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<h2><a name="praefatio"></a>PRAEFATIO.</h2> + +<span class="pagenum">V</span> + +<hr /> + +<p> +Joannes Bodinus, Andegavensis, atheismi sua aetate se suspectum reddidit +cum libris quibusdam editis tum opere, quod quasi cygneam cantationem +inedilum reliquit. Liber autem inscribitur colloquium heptaplomeres, non +quod in septem partes distributus esset, sed quod septem viros, operam +inter se partitos interlocutores, introduxit. Quorum primo Coronaeo +Romano-Catholicorum, deinde Friderico Lutheranorum, Curtio +Calvinianorum, Senamo omnium sectarum ethnicarum, Salomoni Judaeorum, +Octavio Muhammedanorum, Toralbae denique naturalistarum causam tuendam +commisit, qui omnes ita de fidei controversiis disputant, ut Toralbae +ratio, quam autor ipse confiteri videtur, triumphet.</p> + +<p> +Leibnitius nobilissimus philosophus, quum recte perspexisset, quanta +esset auctoritate et gravitate hoc Bodini colloquium ad cognoscendam et +philosophandi rationem atque formam et religionis sensum rationemque +aetate reformatoria usitatam, jam senex hujus libri editionem parari +voluit. Quem laborem aggressus Polycarpus Leyserus, Jurisconsultus +Helmstadiensis, quominus perficeret, prohibitus est magistratuum +interdicto. Sub finem saeculi superioris Liber Baro Henricus Christianus +de Senckenberg, collatis compluribus libris manuscriptis, exemplar hujus +operis quam correctissimum perfecit, quod praeter alia duo ejusdem +colloquii exemplaria, quae quidem minoris pretii sunt, inter ornamenta +bibliothecae academicae Gissensis enumeratur<span class = +"tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Cf. Adriani, viri nobilissimi ac doctissimi, qui est bibliothecae +academicae primus praefectus, catalogus codicum manuscriptorum +bibliothecae Gissensis. Francofurti a. M. 1840. p. +189 sq.</div> + +<p> +Quum igitur, probante Neandro, illustrissimo historiae sacrae auctore +doctissimus vir Guhrauer libro singulari, qui anno 1841 prodiit, +<span class="pagenum">VI</span> +denuo virorum doctorum animos in Bodini colloquium advertisset, non +inutilem me suscepturum sperabam laborem, si librum illum famosum, qui +propter periculum, quod religioni recte colendae afferre videbatur, diu +in bibliothecis ineditus latuit, typis describendum curarem. Hunc autem +laborem, quo colloquium Bodinianum ad codices correctiores, quantum meae +vires valebant, emendatum accuratius exprimendum pararetur, ita mihi +perigendum censui, ut textu codicis Senckenbergiani quasi pro fundamento +posito compluria exemplaria, quae et in bibliothecis Gissensi et +Gottingensi Altonanaque asservantur, conferrem et scripturae +discrepantiam ad marginem libri enotarem.</p> + +<p> +Haec suffectura esse spero ad introducendum librum nomine quidem et fama +viris doctis et nostratibus et externis diu notum.</p> + +<p> +Dabam Gissae d. XXI m. Maii anni 1857.</p> + +<hr /> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<span class="pagenum">1</span> +<h2><a name="liber01">LIBER PRIMUS.</a></h2> + +<h4>Ad N. T.</h4> + +<p> +Quod per litteras a me petis, ut de mea peregrinatione ad te scribam, +omnia ex animi voto contigissent, si tuo complexu frui potuissem, quem +si semel nactus ero, nunquam me patiar a te divelli. +Nam cum Adriatici<span class = "tag">1</span> maris littora post +difficilem navigationem legissemus, Venetiam appulimus, omnium fere +gentium vel potius<span class = "tag">2</span> orbis universi portum +communem, quia non modo adspectu et hospitio peregrinorum Veneti +delectantur, sed etiam illic summa cum libertate vivi potest; et cum +caeteris civitatibus et regionibus civilia bella aut tyrannorum metus +aut vectigalium acerbae exactiones aut studiorum cujusque<span class = +"tag">3</span> molestissimae inquisitiones impendeant, haec sola +propemodum civitas omnibus his servitutum generibus immunis et libera +mihi videtur. Quo fit, ut illuc<span class = "tag">4</span> undique +confluant, qui summa cum libertate ac tranquillitate<span class = +"tag">5</span> vitam agere decreverunt, seu ad mercaturam seu ad +opificia seu ad otia liberis hominibus digna animum adjungant. +Percommode vero accidit, quod cum litteratos homines ac virtutis +studiosos conquirerem, <i>Paulum Coronaeum</i> nactus sum, qui per omnes +urbis angulos litterarum et antiquitatis monumenta omnia studiose +investigabat seque litteratissimis hominibus et illos sibi arctissima +societate sic conjunxerat, ut domus ejus sacrarium Musarum ac virtutum +haberetur. Et quoniam corporis habitu admodum tenui ac viribus +imbecillior erat, quam ut maris jactationes aut longas +peregrinationes<span class = "tag">6</span> ferre posset, +at incredibili desiderio teneretur, +diversarum gentium linguas, studia, ingenia, mores, virtutes +percipiendi, ac convictum domesticum adsciverat, homines peregrinos +<i>Fridericum Podamicum, Hieronymum Senamum, Diegum Toralbam, Antonium +Curtium, Salomonem Barcassium<span class = "tag">7</span>, Octavium +Fagnolam<span class = "tag">8</span></i>, qui tametsi bonarum artium +instructissimi essent disciplinis, singulari tamen quisque scientia +caeteris praestare videbantur. Cura autem in aedibus Coronaei simul +habitarent, ex omnibus fere orbis regionibus si quid novum aut scitu +dignum contigisset, facile ab amicis, quos Romae, Constantinopoli, +Augustae, Hispali, Antwerpiae, Lutetiae conquisierant, litterarum +<span class="pagenum">2</span> +ope intelligebant. Nec vero solum urbanitate sermonis ac morum +suavitate, verum etiam innocentia atque integritate tanta vivebant<span +class = "tag">9</span>, ut nemo tam sui similis quam omnes omnium +viderentur; quippe nulla contentione verborum aut vincendi<span class = +"tag">10</span> cupiditate, sed omnes studio discendi ferebantur, itaque +omnes cogitationes ac studia ad verum decus traducebant. Illud autem +optimum, quod Coronaei domus cum infinita librorum ac veterum +monumentorum varietate ac copia, tum etiam instrumentorum seu ad musicam +seu ad omnes artes mathematicas refertissima esset; nihil tamen rarius +mihi visum est, quam pantotheca quadrata sex pedum. Divisio cujusque +pedis in sex apothecas numerum ex quadrato triginta sex in se ducto +conficiebat capsulas 1296. Senarium autem selegerat, quod is numerus +solus inter reliquos<span class = "tag">11</span> perfectus esset ac +latissime in universa natura pateret, non modo ad plurium animantium +aetates, quae in hoc numero terminantur, verum etiam quod in tota natura +sex corpora tantum sint perfecta, sex tantum colores simplices, sex +sapores simplices, sex harmonici concentus, sex tantum metalla +simplicia, sex locorum situs, sex etiam sensus cum sensu communi.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Hadriatici</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>totius</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>cuique</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>illic</i>. +<b>5.</b> Alius addit: <i>animi</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>peragrationes</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>Barcassum</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>Tagnolam</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>vigebant</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>vivendi</i>. +<b>11.</b> Alius: <i>digitos</i>.</div> + +<p> +Pantothecam ex olea i.e. ex incorruptibili prope materia fabricari +jusserat, ut mundi universitatem ejusque suppellectilem et omne +instrumentum contineret. Principio imagines sexaginta<span class = +"tag">1</span> inerrantium siderum, deinde planetarum, cometarum +similiumque impressionum, elementorum, corporum, lapidum, metallorum, +fossilium, stirpium, animantium quaeque nancisci poterat, ordine<span +class = "tag">2</span> quaeque suo aptaverat. At quoniam stirpium et +insectarum omnium forma exiguâ pantothecâ nec contineri nec haberi +propter raritatem poterat, picturâ vel scripturâ vel genere quaeque suo +capsulis denotabantur, ut rhinoceros, caper<span class = "tag">3</span> +indicus hisque similia. Caetera vel inferri curaverat vel illata +coëmerat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii 48 aut 84; alius plane numerum non addit. +<b>2.</b> Alibi: <i>genere</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>cobras</i> et ad marginem: <i>cuber</i>; alius: +<i>cabras</i>.</div> + +<p> +Seorsim autem stirpes integras aut radices grandioribus chartis +contentas habebat, sic tamen, ut particulam stirpium et animantium +quaeque capsulae continerent, eo tamen ordine, ut extrema primis, media +utrisque, omnia omnibus apta serie cohaererent, quippe terram inter et +lapides argillam et cretam utriusque<span class = "tag">1</span> naturae +media collocarat, inter aquam et adamantes crystallum, inter lapides et +metalla pyritem sive<span class = "tag">2</span> marcasitharum genus, +inter lapides et plantas corallium, inter animantes et stirpes ea quae +zoophyta dicuntur, inter animantes aquatiles et terrestres amphibia, +inter aquatilia et volatilia pisces volatiles, milvum inquam et +loliginem, inter volatilia et terrestria bruta vespertilionem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>utrisque</i>. +<b>2.</b> Alius legit: <i>sed margaritarum genus +inter</i> etc.</div> + +<p> +Sic autem compleverat pantothecam, ut sex coloribus simplicibus capsulae +distinguerentur ad memoriam firmiorem<span class = "tag">1</span>, et +adversa luce ita collocarat, ut +<span class="pagenum">3</span> +omnia facile perspicerentur, nec enim ad angulos rectos dirigebatur, ne +quid ex capsulis excideret, nec rursus in plano jacebat, quo minus lucis +reciperet, sed hypotenusae<span class = "tag">2</span> modo innixa +parieti species omnes eminus intuenti reducto velo proderet, ut<span +class = "tag">3</span> temporis diuturnitate singula saepius legendo +fideli memoriae commendarentur. Et quidem in eo tantum profecerat +Coronaeus, ut omnes loculorum<span class = "tag">4</span> species animo +comprehensas haberet: quae utilitas non modo in iis quae pantotheca +continebantur, sed etiam in rebus omnibus quas audiret et legeret se +ostentabat<span class = "tag">5</span>. Neque enim scribendo vel +loquendo tempus terebat, ne tantundem de valetudine detraheret, sed +audiendo, disserendo, meditando judicii vim acerrime sibi comparaverat; +et cum cibum caperet, aderat anagnostes, qui tantisper aliquid legeret, +dum fames et sitis commodius jucundiusque expleretur nec ullis +sermonibus obrueretur<span class = "tag">6</span>. Neque vero +Peripateticorum in morem<span class = "tag">7</span> ambulando +disserebatur, quia corporis motum judicio ac memoriae officere putabat, +nec Stoicorum qui stantes disputabant, quod diu sine taedio et +articularis morbi periculo fieri posse negabat, nec Academicorum +cubantium more, quod mollitiem ac somnum exciret<span class = +"tag">8</span>, sed sedendo. Me vero anagnostem inter domesticos +asciverat, Romanorum morem secutus, qui etiam inter epulas +lectionibus<span class = "tag">9</span> rerum memorabilium animos una +cum corporibus pascebant. Sed cum Romani<span class = "tag">10</span> +non satis accurate rem propositam eodem momento definirent, Coronaeus in +sequentem diem, si quid difficilius occurreret, quaestionem differebat, +ne quis imparatus sententiam eam diceret, a<span class = "tag">11</span> +qua discedere incongruum<span class = "tag">12</span> arbitraretur. +Ipse vero compendiosissimis notis, ut <ins class = "correction" +title = "text reads ‘olium’">olim</ins><span class = "tag">13</span> +<span title = "Greek: tachugraphoi">ταχύγραφοι</span>, omnia<span class += "tag">14</span> fere excipiebam et excepta seorsim describere solebam, +quod cum aliquamdiu<span class = "tag">15</span> fecissem, multas de +natura quaestiones, multas etiam de mathematicis, de legum praestantia, +de optime genere civitatis, de medicina, de fide historiarum collegi. +Nulla tamen disputatio uberior aut argumenti praestantia dignior mihi +visa est, quam quae ab Octavii navigatione initium duxit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>faciliorem</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>hypothemati</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>et</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>locorum</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>ostendebat</i>. +<b>6.</b> Desunt haec proxima verba in alio codice. +<b>7.</b> Alius: <i>in modum</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>afferret</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>lectione</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>amici</i>. +<b>11.</b> Alius: <i>aut</i>. +<b>12.</b> Alius: <i>congruum</i>. +<b>13.</b> Alibi: <i>quondam</i>. +<b>14.</b> Alibi: <i>verba</i>. +<b>15.</b> Alius: <i>aliquando</i>.</div> + +<p> +Cum enim Coronaeus ad coenam una cum iis quos diximus consedisset +et ego<span class = "tag">1</span> Phaedonem Platonis, quem antea legere +coeperam, persequi jussus eum locum attigissem, quo Socrates Aegyptiorum +cadavera tanto artificio condita fuisse diceret, ut incredibile tempus a +putredine vindicarentur, Octavius petiit a Coronaeo, ut locum relegerem, +quod a me factum est. Nam consequentia aeque ac praecedentia<span class += "tag">2</span> pertinent<span class = "tag">3</span> ad immortalium +animorum vim ac potestatem, de quibus copiose ab illius superioribus +diebus disputatum erat. Hic igitur CORONAEUS: Non satis, inquit, de +animorum immortalitate nobis disseruisse videmur?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Duo haec verba desunt in aliis codicibus. +<b>2.</b> Alibi: <i>antecedentia</i>. +<b>3.</b> Deest in uno codice, sine dubio per lapsum manus vel +memoriae.</div> + +<p> +<span class="pagenum">4</span> +Plus, inquit SALOMO, quam satis est inter nos ipsos, quibus etiamsi +nullae demonstrationes exstarent, persuasa jam pridem est immortalitas +animorum et sempiterna bonis praemia, supplicia sceleratis decreta.</p> + +<p> +Ego vero, inquit TORALBA, utilissimum duco, perspicuas<span class = +"tag">1</span> omnium rerum et earum praecipue, quae ad pietatem +pertinent, demonstrationes exquirere, ne ab Epicuraeis rerum divinarum +irrisionibus<span class = "tag">2</span> imparati offendamur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>perspicuitatem</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>irrisoribus</i>.</div> + +<p> +Tum SENAMUS: Multos Deorum contemptores, plures etiam qui nihil a +belluis nisi figura differunt<span class = "tag">1</span>, Epicureum +tamen adhuc reperi neminem, i.e. qui Deos nulla praemiorum spe religiose +coleret, qui frugalissime ac temperatissime viveret<span class = +"tag">2</span>, qui continentiam, justitiam, fidem, morum integritatem, +ut Epicurus, amplecteretur<span class = "tag">3</span> mortales tamen +animos crederet, nec ullum ab immortali Deo negotium cuiquam impendere +arbitraretur, qui demum<span class = "tag">4</span> summum hominis +extremumque bonum non in corporis voluptatibus, sed in animi excelsi +tranquillitate collocaret serena.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>differrent</i>. +<b>2.</b> Laertius in Epicurum; Seneca in epistolis passim. +<b>3.</b> Alius: <i>amplexaretur</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>denique</i>.</div> + +<p> +Tum TORALBA: Demus Epicurum his omnibus virtutibus excelluisse, quid +tamen illi profuerunt, cum divini numinis metum et venerationem quasi +securi quadam a radice amputaret? Nam sublata praemiorum spe, sublata +numinis ac poenarum metu, hominum inter homines societas nulla stare +potest; quis enim fidei et<span class = "tag">1</span> justitiae locus +esse potest apud eos, qui nihil nisi testem aut judicium metuant? Fuit +itaque in Epicuro ficta opinio integritatis, cum adversus Deum +immortalem tam injustus esset<span class = "tag">2</span>, ut omnem illi +justitiam eriperet, i.e. praemiorum ac poenarum potestatem, neque enim +aliam ob causam libros de religione<span class = "tag">3</span> +scripsit, quam ut Diagorae ac Protagorae poenas effugeret.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>aut</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>est</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>religionibus</i>.</div> + +<p> +Tum SENAMUS: Quid est igitur, quamobrem ab aliis sectarum generibus ad +Epicureos plerique deficiant, ab Epicureis tamen ad alias nulli +redeant?</p> + +<p> +<span class = "tag">1</span>CORONAEUS: Non magis mirum videri debet, +quam ex viris castratos quidem posse, sed ex castrato virum fieri +neminem, ut a pudicitia molles sunt et faciles aditus ad impudicitiam, +reditus vero ad pudicitiam omnes interclusi<span class = "tag">2</span> +obsidentur<span class = "tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius addit: <i>Tum</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>reclusi</i>. +<b>3.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +Tum<span class = "tag">1</span> OCTAVIUS: Meminisse juvat periculorum +praeteritorum, ac <i>Neptunum procul a terra spectare furentem</i><span +class = "tag">2</span>, ut ab hominis istius teterrimi cogitatione quam +longissime discedamus, nam</p> + +<div class="verse3 close"> +me tabula sacer</div> +<div class="verse"> +Votiva paries indicat humida</div> +<div class="verse3"> +suspendisse potenti</div> +<div class="verse"> +Vestimenta maris Deo<span class="tag">3</span>,</div> + +<p class = "close"> +<span class="pagenum">5</span> +ut lyricus ille scribit. Quae enim<span class = "tag">4</span> ex +Phaedone Platonis mox legit anagnostes, recordationem mihi excitarunt +periculosissimae navigationis, quam nisi molestum esset, libenter vobis +enarrarem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Posthaec</i>. +<b>2.</b> Horatii Epist. I, 1. +<b>3.</b> Horatii Carm. Od. I, 5. +<b>4.</b> Alius: <i>etiam</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Quis non libenter Octavium audiret?</p> + +<p> +<span class = "tag">1</span>OCTAVIUS: Cum in Aegypto urbem Cairam, quam +incolae a civium multitudine et urbis magnitudine gallinam incubantem +interpretantur, et circa urbem pyramides antiquas lustrarem, Genevensis +quidam empiricus, quem mihi socium adjunxeram, persuasit, ut +Amomiam<span class = "tag">2</span> legeremus; sic enim appellabat +Aegypti cadavera, quae antiquitus amomo, cardamomo, sala, aceto, melle, +myrrha, aloë, nardo, cassia<span class = "tag">3</span>, resina +caeterisque id genus venenis a putredine vindicantibus condita et +macerata diu fuissent, quorum cadaverum tantam vim subesse +affirmabat<span class = "tag">4</span>, ut morbis fere omnibus +mederentur. Ego tametsi hominibus empiricis dubia fide assentior<span +class = "tag">5</span>, ei tamen acquievi et uterque utriusque ope inter +pyramides, quam plurimis erutis sepulcris, cadaver <ins class = +"correction" title = "text reads ‘obvoiutum’">obvolutum</ins> corio +bubulo detraximus. Sub corium innumerabiles fasciolae densissimisque +lini replicationibus singulae singulis adjunctae, nec ulla sui<span +class = "tag">6</span> parte detritae, inauratam cutim contegebant; +aurum enim, ut minime ignoratis, a corruptione non cadavera modo, sed +etiam ligna, metalla caeteraque diutissime tuetur. Caro ipsa cum cute +flavescens ac fusca e duritie ac hypostasi videbatur, qua saccharum +vetus Creticum: interiora visceribus exenteratis siccissima et in cordis +sede imago lapidea insculpta, nomine Isidis, Aegypti quondam reginae, +cujus sepulcrum est in urbe Nysa superioris Arabiae et in marmorea +columna<span class = "tag">7</span> hoc epitaphium insculptum<span class += "tag">8</span>:</p> + +<div class = "couplet close"> +Ego Isis sum Aegypti regina<br /> +A Mercurio<span class = "tag">9</span> erudita;</div> +<div class="couplet"> +Quae ego legibus statui,<br /> +Nemo solvet;</div> +<div class="verse"> +Ego sum mater<span class = "tag">10</span> Osiridis,<br /> +Ego sum prima frugum inventrix,<br /> +Ego sum Hori<span class = "tag">11</span> regis mater;<br /> +Ego sum in astris canis refulgens;<br /> +Mihi Bubastis urbs condita est.<br /> +Gaude, gaude Aegypte,<br /> +Quae me nutristi!</div> + +<p class = "close"> +Sacra Isidis abrogata sunt, ni fallor, Constantini Magni dominatu, ex +quo constat, cadaver illud ante MCCC annos conditum fuisse, et fieri +potest, ut ante annorum duo triave millia sepultum fuerit. Erat autem +virile cadaver et plane inodorum ob nimiam siccitatem. Nam muliebria +cadavera foetorem ac putredinem +<span class="pagenum">6</span> +contrahere potuissent<span class = "tag">12</span>, tum quia foeminarum +adeps et pulpa plenior ac humidior est, tum etiam quod virginum ac +mulierum, quae senecta nondum contabuerant cadavera, non ante triduum +pollinctoribus et pharmacopolis permittebantur<span class = +"tag">13</span>, ne stuprum cadaveribus inferrent, ut quidem apud +Herodotum legistis.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius addit: <i>Tum</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Ammoniam</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>Caesia</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>inesse confirmabat</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>assentiam</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>sua</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>tabula</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>inscriptum</i>. +<b>9.</b> Herme scilicet trismegisto. +<b>10.</b> Mulier s. uxor. +<b>11.</b> Alius: <i>Ori</i>. +<b>12.</b> Alius: <i>contrahunt facilius</i>. +<b>13.</b> Alius: <i>promittebantur</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Incredibilis ista libido mihi videtur.</p> + +<p> +CORONAEUS: Pleraque apud Herodotum fabulosa leguntur, quae Plutarcho +adversus eum<span class = "tag">1</span> scribendi occasionem +praebuerunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Herodotum</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Cum a sceleribus istiusmodi abhorreamus<span class = +"tag">1</span>, incredibilia putamus, quae temporis diuturnitas +verissima comprobavit. Ac ne longius<span class = "tag">2</span> ab hac +urbe progrediamur, Malatesta nescio quis princeps Ariminensium avorum +memoria nobilem cujusdam Germani comitis uxorem, cum religione obligata +Romam iter haberet, hospitio excepit, sed cum oblato illi stupro nullis +blanditiarum illecebris, nulla vi adhibita pudicitiam eripere potuisset, +gladio crudelissime jugulum clausit, ut quam in vivente non poterat, in +truncato et quidem cruento cadavere<span class = "tag">3</span> +libidinem satiaret.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Vide Joh. Pontanum Bandellum. +<b>2.</b> Alius: <i>Ne longe</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>corpore</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Non in Aegypto aut in Italia tanti sceleris immanitas resedit, +sed in Galliam usque pervasit. Ipse quidem vidi Tholosae chirurgum, qui +in cadavere mulieris, peste mortuae, dicebatur nefariam libidinem +explevisse <span title = "Greek: kai arthra en arthrois echôn">καὶ ἄρθρα +ἐν ἄρθροις ἔχων</span>, ut jurisconsulti verbis utamur, deprehensus +flammis ultricibus stupente populo addictus fuisse, quae quidem Herodoti +scripta satis confirmare videntur.</p> + +<p> +SENAMUS: Plutarchus patriae decus ac dignitatem, quam Herodotus acerbe +sugillarat<span class = "tag">1</span>, cum tueri vellet, Herodotum +contumeliose accepit<span class = "tag">2</span>, qui tamen a M. Tullio +historiarum<span class = "tag">3</span> parens est appellatus. Et quidem +ea quae apud Herodotum plerisque fabulosa videbantur, temporis +diuturnitas verissima comprobavit, ut quae de lycanthrôpia Nerviorum +deque ventorum eruptione<span class = "tag">4</span> etiamnum hac aetate +usitata comperiuntur, quae itidem de maritandis puellis, ut ex +formosarum pretio deformes dotari possint, translatum est in +potentissimam ac florentissimam rempublicam Sinarum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>jugularat</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>excepit</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>historiae</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>emptione</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Audiamus igitur Octavium caetera persequentem.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Vobis cadaver ipsum ex istis<span class = "tag">1</span> +sepulcris erutum obtulissem, <span class = "tag">2</span>si mihi per +Tritonios daemones licuisset. Cum enim domum cadaver importari +curavissem et in arcam quasi palladium surreptum condidissem, Pistacus +mercator, qui onusta nave ventorum opportunitatem in Alexandriae portu +exspectabat, quo quidem me receperam, ut in Italiam post diuturnas +peregrinationes redirem, vectores acciri jussit, ut vela facerent +spirante Vulturno. Ego repente arcam in navim; et quia navigium erat +capacissimum, magnam nautarum et vectorum multitudinem admisit. Est +enim, ut scitis, Alexandriae +<span class="pagenum">7</span> +civitas populosissima et mercatorum peregrinorum multitudine +abundantissima. Cum portu solveremus, flabat Vulturnus, quem Graeci +Euronotum, ni fallor, Aegyptii Syrochum a Syria, unde spirat, +Horatius<span class = "tag">3</span> album Notum vocat, illamque +serenitatem nobis invexit, quam ille describit hoc versu:</p> + +<div class = "verse close"> +Albus ut obscuro detergit nubila coelo<br /> +Saepe Notus</div> + +<p class = "close"> +qui ab Homero eodem sensu <span title = +"Greek: argestês">ἀργέστης</span> vocatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>ipsis</i>. +<b>2.</b> Pro sequentibus alius ita legit: <i>et in arcam quasi +Palladium surreptum condidissem, Pistacus</i> etc. +<b>3.</b> Horatii Od. I, 7.</div> + +<p> +CURTIUS: Idem tamen Argestes<span class = "tag">1</span> nostras Galliae +Narbonensis regiones tanta vi quatit, ut saxa volvere, silvas et domos +eruere consueverit, quem incolae etiamnum Albanum vocant, eodem quo a +majoribus nostris nomine appellatum fuisse scribit Plinius.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice.</div> + +<p> +OCTAVIUS: At vim ejus venti principio leniorem ita progressu temporis +percipimus vehementiorem, sed cum longius ab omnibus littoribus +abessemus, Circius inter Coros omnes rapidissimus, qui ob id ab Homero +<span title = "Greek: argestês dusaês">ἀργέστης δυσαὴς</span><span class += "tag">1</span> appellatur, Vulturno plane contrarius tempestatem +excitavit, unde commoti fluctus tanto impetu latera navis quatere +inceperunt, ut contractis velis jacturam<span class = "tag">2</span> +facere cogeremur mercium graviorum. Jam procella diem noctemque navigium +afflixerat, cum desituram nautae sperarent, quia tempestatem validiorem +eo spatio finiri, rarissime biduum, nunquam triduum excedere +affirmabant; multo violentius tamen quam antea fluctus intumuerant, +contrario flatu conspirantibus ventis.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Eustathius in Odyss. lib. 3. +<b>2.</b> Alius: <i>jactum</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Didiceram ab Aristotele<span class = "tag">1</span>, ventos +impetu contrario simul numquam spirare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Aristoteles, in problem. Sect. de ventis.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Hoc forsitan Aristoteles scripsit in umbra Lycei, non in +scholis nautarum, qui gravissimas procellas non aliter quam contrario +ventorum flatu cieri tradunt. Hinc<span class = "tag">1</span> illa +Maronis:</p> + +<div class = "verse close"> +Una Eurus Notusque ruunt creberque procellis<br /> +Africus:</div> + +<p class = "close"> +Item Horatii:</p> + +<div class = "verse close"> +Nec timuit praecipitem Africum decertantem Aquilonibus;</div> + +<p class = "close"> +Item Virgilii:</p> + +<div class = "verse close"> +Luctantes ventos tempestatesque sonoras;</div> + +<p class = "close"> +Nec aliter Homerus Africum et Aquilonem conspirantes facit:</p> + +<div class = "verse close"> +<span title = "Greek: hôs d’ anemoi duo ponton orineton ichthuoenta">ὡς +δ᾽ ἄνεμοι δύο πόντον ὀρίνετον ἰχθυόεντα,</span><br /> +<span title = "Greek: boreês kai zephuros">βορέης καὶ +ζέφυρος.</span><span class = "tag">2</span></div> + +<p class = "close"> +Quae cum satis intelligeret nauclerus, qui nos antea forti animo meliora +sperare jusserat<span class = "tag">3</span>, attonitus et, ut ait +ille,</p> + +<div class = "verse close"> +Victus violento navita Coro.</div> + +<p class = "close"> +<span class="pagenum">8</span> +omnes ad vacuandam navim compulit, quae continuis fluctibus complebatur. +Cum autem vehementi jactatione fracta corpora laborem refugerent, jactis +anchoris, unumquemque ad preces divinas gemebunda oratione excitavit. +Qua voce exaudita quidam Florentinus Catharinam Senensem, alius virginem +Lauretanam, huic civitati notissimam, plerique Nicolaum, alii Clementem +appellare, nonnulli vero lugubri voce canere: „Ave maris stella“ etc., +Graeci mercatores vulgari sermone <span title = +"Greek: sôson hêmas kurie, eleêson hêmas, eisakouson despota">σῶσον +ἡμᾶς κύριε, ἐλέησον ἡμᾶς, εἰςάκουσον δέσποτα</span>, Judaei suum +<span title = "Hebrew: sh’ma Adonai">שְׁמַע אֲדֹנָי</span> saepius +ingeminabant, Ismaëlitae Alexandrini: Ejuche nahbudu, alla, alla, alla, +malah, ressulala<span class = "tag">4</span>. Venetus quidam sacrificus +in cista vitrea circulari hostiam consecratam flexis genibus e sinu +extollens, inquit:</p> + +<div class = "verse close"> +O salutaris hostia,<br /> +Quae coeli pandis ostia<span class = "tag">5</span>.</div> + +<p class = "close"> +Caetera nostis. Calaber nescio quis clara voce erumpens: A te solo, a te +o dio peccato habbiamo, il soccorso non gia della creatura, ma del grand +dio: habia pietado<span class = "tag">6</span> iddio di noi mortali +ciechi. Massiliensis<span class = "tag">7</span> mercator:</p> + +<div class = "verse close"> +L’ esprit, si Dieu le mande,<br /> +Souffle tempestueux,<br /> +Et s’ enfle en la mer grande<br /> +Le flot<span class = "tag">8</span> impetueux;<br /> +Mais si a-t-il besoin,<br /> +Crians à Dieu lamentent,<br /> +Subit il les met loin<br /> +Des maux qui les tourmentent,<br /> +Fait au vent de tempeste<br /> +Sa fureur appaiser,<br /> +Fait que la mer s’ arreste,<br /> +Fait les ondes cesser,</div> + +<p class = "close"> +et caetera, quae non memini. Ego cum vota in periculis adeundis semper +efficacissima fuisse intellexeram, in ora procumbens ab<span class = +"tag">9</span> immortali Deo veniam flagitiorum precatus, votum feci, si +periculis ereptus in portum incolumis invaderem, diem illum annua +festivitate me consecraturum. At Hispanus miles ingenti fluctu +madefactus Deum consuetis Hispanorum contumeliis nefarie execrabatur: In +despecho etc. Non dicam caetera: malgrado etc. pere etc. et: à la virgen +sa madre; postremum illud subjecit: no es poderio che sia comparado à el +diabolo, insanum carmen illud cogitans:</p> + +<div class = "verse close"> +Flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.</div> + +<p class = "close"> +Quae scelera cum audiisset mercator quidam, ira motus nauclerum +compellavit, ut tantam impietatem maledici supplicio ac jactu +vindicaret, alioqui futurum ut omnes ob unius flagitia perirent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Secundum</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>jussit</i>. +<b>3.</b> Homeri <ins class = "correction" title = +"so in original: passage is Il. IX (Ι). 4">Il. X, vs. 4</ins>. +<b>4.</b> Alius Codex: <i>eiache nohbuem, eiache nostinu, allah</i>; +alius: <i>ill alah resullala</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>ostium</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>pietà</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>Massal ensis</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>les flots</i>. +<b>9.</b> Alius: <i>et</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">9</span> +SALOMO: Veteres oborta tempestate, si precibus sedari non posset, sorte +jacta demergebant eum, in quem sors cecidisset. Sic enim vate Jona +demerso, cui sors obtigerat, tempestates repente conquieverunt; idem +futurum fuisse de Hispano opinor tot ac tantas contumelias in Deum +evomente, atque utinam mos ille in usum revocaretur; sed quoniam sors in +potentissimum saepius, nunquam tamen nisi<span class = "tag">1</span> in +meritum<span class = "tag">2</span> cadebat, qui suorum satellitio +stipatus sacrarum sortium fidem eluderet, ideo<span class = +"tag">3</span> sortes nauticae desierunt. Sic tamen confirmo nisi suo +scelere periturum neminem, quin etiam saepe fit, ut unius integritas +reliquos a praestantibus periculis eripiat, aut solus a naufragiis, ab +incendio, a popularibus morbis eripiatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest, ut videtur, <i>raro</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>merentem</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>ob id</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Cum frustra preces fudisse videremur, bonus genius nauclerum +impulit, ut Aegyptia cadavera, si quae in navim invecta essent, demergi +juberet, capitis indicta poena. Hoc ego<span class = "tag">1</span> +edicto perterritus et ipsa noctis caligine tectus cadaver de arca +detractum in mare dejeci, sed ita ut nemo senserit. Derepente ventorum +vis conquievit ac secundis ventis salvi in Cretam pervenimus. Hic +venerabili<span class = "tag">2</span> canitie senex expansis ad coelum +manibus, immortali Deo gratias agens, caeteros suo exemplo impulit ad +laudes divinas. Nos vero voti memores hoc dithyrambo lusimus:</p> + +<div class = "verse close"> +Nunc effunde Deo carmina suavibus<br /> +Linguis ô sacra, qui<span class = "tag">3</span> littora fluctibus<br /> +Ereptus gracili succutiens pede,<br /> +Miraris fremitus aequoris ardui.<br /> +Vos impura procul numina cedite.<br /> +Praestanti maris ac terribili Deo<br /> +Qui suprema ferit sidera vertice,<br /> +Qui moles aqueas sustinet in globum<br /> +Suspensas liquida materia . . . . . .<br /> +Constringente sinu pondera terrea<br /> +Conspirant Zephyri Corus<span class = "tag">4</span> et Africus<br /> +Vulturnique leves et gravis imbribus<br /> +Auster qui rabidis flatibus undique<br /> +Tempestatis ab imo rapidae<span class = "tag">5</span> vado<br /> +Tetram colluviem crebrius excitant.<br /> +Tunc<span class = "tag">6</span> immane strepens et gemitu gravi<br /> +Auras<span class = "tag">7</span> verberat et fervida confluit<br /> +In naves aqua nautis trepidantibus.<br /> +Sed si quis metuens Te precibus sacris<br /> +O ter magne Parens aequoris invocet,<br /> +<span class="pagenum">10</span> +Extemplo revocans Halcyonum quiem<span class = "tag">8</span><br /> +Nautas incolumes littore collocat<br /> +Qui claris geminant cantica laudibus.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>enim ... dejecit</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>venerabilis</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>per</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>Eurus</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>stupida</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>Tum</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>Aures</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>quies</i>.</div> + +<p> +SALOMO: O si periculis erepti omnes in hunc modum immortali Deo gratias +agerent! Sed ingratorum spes tabescet, ut divinissime scriptum est a +sapientiae magistro.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Ego senem illum, qui diuturno navigandi usu caeteris prudentia +mihi praestare videbatur, rogavi, cur nauclerus Aegyptia cadavera<span +class = "tag">1</span>, si qua illa<span class = "tag">2</span> +fuissent, immergi jussisset? Illud mihi reposuit, cadaverum Aegyptiorum +vectura tempestates semper cieri, cujus rei fidem toties exploratam +asseverabat, ut nauticis Aegyptiorum legibus cadavera transvehi +sanctissime prohiberentur; eum<span class = "tag">3</span> enim, qui +contra faceret, mercium jacturam et omnia detrimenta mercatoribus +dependere solitum. Qua re intellecta flagitii conscius tacendum hactenus +mihi putavi, ne quis a me reposceret detrimenta accepta.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>corpora</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>si quae illata</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>is ... sollicitaretur</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Hujus navigationis historia non modo grata, sed etiam +perutilis mihi videtur, et quae dicendi materiam nobis, si nullam +haberemus, abunde suppeditaret. Primum, cur ab Aegyptiis cadaveribus +procellae oriantur, cum aliis alio transvectis cadaveribus nihil tale +contingat? Haud tamen scio, an sepulcro violato in alienis cadaveribus +idem futurum sit. Deinde, an daemonum ope maria commoveantur? an vero ab +exspirationibus, ut physici tradunt. Postremo, cujus precibus in tanta +religionum varietate navim incolumem Deus in portu collocavit?</p> + +<p> +Sic<span class = "tag">1</span> omnes conticuere, et cum caeteri +Toralbam intuerentur, quod esset in physicis accuratissime versatus, +nihil tamen ausus est in rebus tam arduis.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Hic</i>.</div> + +<p> +Sed CORONAEUS, rupto silentio: Satis est, inquit, ea proposuisse, de +quibus crastina die disputaturi sumus, ut, quod in aliis quaestionibus a +nobis fieri consuevit, paratiores redeamus. Caeteris annuentibus evocati +pueri, divinarum laudum suavissima modulatione fidibus, fistulis ac +vocibus erudite confusa, ut moris erat, uniuscujusque animos +demulserunt, quibus peractis accepta quisque abeundi venia +discessere.</p> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<h2><a name="liber02">LIBER SECUNDUS.</a></h2> + +<p> +Postera die redeuntes, cum humanissime se consalutassent et<span class = +"tag">1</span> quod quisque didicerat colloquio contulissent, paulo post +laeti<span class = "tag">2</span> consederunt. Hic CORONAEUS litteras +quas a Corcyraeo mercatore acceperat mihi pro Phaedone +<span class="pagenum">11</span> +legendas dedit, quibus ea continebantur, quae Constantinopoli gesta +fuerant in circumcisione primogeniti Turcarum regis, qui principum, qui +legatorum conventus, quae frequentia peregrinorum, qualis pompa ludorum +Circensium, quae convivia, quae largitiones, quantus rerum omnium +apparatus et quo quaequae ordine gesta fuissent. Et quoniam admirabilia +videbantur ac prope incredibilia, nisi acta essent in theatro ac +conspectu tantae hominum multitudinis, quanta unquam in illa urbe fuisse +memoratur, jussit CORONAEUS ea relegere, quae maxime ad mirabilitatem +facerent, scilicet funambulorum alacritatem et audaciam, qui semper +funes ab altissimis pinnaculorum summitatibus aptatos ac distentos +levissime currerent ac saltarent. Item equitis illius, qui soleas +ferreas pedum ejusdem equi posteriorum quo vehebatur pernicissime +currentis a tergo sagitta transfigeret; item ejus, qui erectus in pedes +super duorum equorum rapidissime currentium sellas<span class = +"tag">3</span> ferebatur. Item, ut duo equites super sellas duorum +equorum stantes in pedes erectum gestarent alium sagitta ferientem +tantisper, dum equi, in quibus stabant, incitatissimo cursu raperentur. +Item, ut alius trabem ferream ictu vehementi ad tibias nudas +adjecto<span class = "tag">4</span> rumperet sine cruore ac livore, ut +etiam soleas ferreas equorum manibus frangeret ac partes ruptas dentibus +dissecaret, ut etiam jacenti trabes ingentes brachiis supponerentur et +super incude ferrea superposita pectori malleis gravissimis tunderent, +nihilosecius tamen omnibus renitentibus levissime resurgeret, ac +pleraque his similia litterae complectabantur, quae pridie Idus Iulias +datae fuerunt Corcyrae et Idibus allatae Venetiam, quae<span class = +"tag">5</span> a Corcyra milliaribus circiter CCL distat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Sequentia haec sex verba in alio codice, desunt. +<b>2.</b> Deest in alio codice. +<b>3.</b> In codicibus: <i>soleas</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>advecto</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>quia Corcyra milliaribus circiter CCL</i>, ita ut +desint quaedam ad sensum.</div> + +<p> +Hic FRIDERICUS: Oportuit igitur, inquit, horis singulis navigium decem +milliaria percurrere.</p> + +<p> +CURTIUS: Illud spatium horis singulis Euro spirante confici posse non +dubito, si modo actuaria<span class = "tag">1</span> navis aut myoparo +pluribus velis incitaretur, qualibus utuntur Piratae, cum naves +onerarias insequuntur<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>vectuaria</i>. +<b>2.</b> Cf. Cic. Verr. I, 34. [N.]</div> + +<p> +SENAMUS: Non satis compertum habeo, quo quaeque temporis spatio navis +decurrat; illud tamen constat, Pauli Aemilii<span class = "tag">1</span> +victoriam de Perseo<span class = "tag">2</span> Rege adeptam in +Macedonia quarto post die divulgatam Romae fuisse ludis theatralibus, +auctore tamen incerto. Consimilis victoria Romanorum ad Sagram<span +class = "tag">3</span> fluvium eodem die in Peloponneso praedicabatur. +Aliud autem praelium adversus Medos ad<span class = "tag">4</span> +Mycalem Asiae superioris urbem scitum est eodem die in castris Graecorum +ad Plataeas. Item imperante Domitiano fama Romam perlata est, Antonium +qui contra Domitianum arma ceperat, eo ipso die quo fractus ac caesus +est, in Germania victum fuisse, tametsi ab urbe abesset +<span class="pagenum">12</span> +milliaribus MMCCCC, et eodem momento, quo Romani Tarquinios ac Latinos +ingenti praelio fuderant, id ipsum Romam perlatum est, auctore +incerto.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Plutarchus, Aemilius p. 286. +<b>2.</b> Alii: <i>Persio regio</i> vel <i>Persiae rege</i>. +<b>3.</b> Codices: <i>Sayram</i>, sine dubio falsissime. +<i>Sagra</i> autem erat nomen fluminis inter Locros et Caulonem, +Bruttias urbes, siti. [N.] +<b>4.</b> Alius: <i>ante</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Haec antiquis mirabilia visa sunt, cum tamen nihil +frequentius magorum ope ac daemonum fieri soleat, qui etiam in speculis +arte magica conflatis vel punctis ea, quae toto terrarum orbe geruntur, +spectanda proponunt. Alii canes emissarios habent, qui omnia dicta, +facta, gesta, victorias, offensiones denunciant humano sermone, qualem +habuisse Cornelium Agrippam Wierus discipulus<span class = +"tag">1</span> ac Paulus Jovius scripsere, quem etiam hero mortuo +frequens hominum multitudo in flumen Rhodanum nulla vi adactum demergi +vidit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in uno codice.</div> + +<p> +SENAMUS: Hujusmodi canem loquacem educarat Franciscus<span class = +"tag">1</span> Senensis, qui avorum memoria populo Romano spectante ac +sermonem canis audiente flammis est exustus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Francisca ... quae ... exusta</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Multa quidem incredibilia putantur, quibus tamen nihil +usitatius. Ad extremas Aquilonis oras homines scilicet quasi volucres +mirabili celeritate remotissimas regiones obire, ut de Apollonio Tyanaeo +Philostratus scribit<span class = "tag">1</span>, ab ultima Aethiopia et +Nili fontibus Romam brevi transvolatum<span class = "tag">2</span>. Idem +Plutarchus de Romulo<span class = "tag">3</span>, de Aristaeo +Proconnesio, de Cleomede Astypalaeio, ac Hugo Floriacensis<span class = +"tag">4</span> de comite Matisconensi. Plenus est Sprengerus, pleni +Olaus Magnus ac<span class = "tag">5</span> Paulus Grilandus, Sylvester +Prierias, Molitor, Wierus consimilium in aëre sublimi transvectionum +narrationibus, quae non modo theologorum decretis<span class = +"tag">6</span>, sed etiam legibus divinis et humanis confirmantur. Et +quidem Plato libro secundo de legibus cum poenas in eosdem decerneret, +qui sceleratis magorum artibus uterentur, ab illis incredibilia fieri +scribit, quae tamen ut<span class = "tag">7</span> certissima confirmat +Apulejus et<span class = "tag">8</span> ipsae<span class = +"tag">9</span> magicae artis sive impietatis reus ac propterea publico +judicio postulatus. Minus, inquit, calles pravissimis opinionibus ea +putari mendacia, quae vel auditu nova vel visu rudia vel supra captum +cogitationis ardua videntur. Quae si paullo accuratius contemplaris<span +class = "tag">10</span>, non modo comperta evidentia, sed etiam factu +facilia senties. Idem paulo post: Prius, inquit, dejerabo solum istum +videntem Deum, me vera et comperta narrare ne ulterius dubitetis. Ex +quibus intelligitur, ea quae nec a natura, nec ab humanis viribus +proficiscuntur, divina aut daemonum ope exerceri.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>scripsit</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>transvectum</i>. +<b>3.</b> Plutarchus, in Romulo 1, 4. +<b>4.</b> Malleus malefic. P. II, qu. 1. cp. 3. p. 250 sqq. Fd. +Francof. 1588. +<b>5.</b> Deest in alio cod. +<b>6.</b> Augustinus l. 10. de Civit. Dei. +<b>7.</b> Deest in alio codice; alius habet: <i>et</i>. +<b>8.</b> Deest in alio codice. +<b>9.</b> Alius: <i>ipse</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>explorantur</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Volatiles illos nuncios optavi saepe videre, qui sine ullis +equis aut navigiis immensas<span class = "tag">1</span> regiones momento +transvolarent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>in magnas</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Memini Petrum Corsum, cum auxiliares copias una cum Vinea +Francorum legato peteret a rege Turcarum, speculum habuisse, in quo +<span class="pagenum">13</span> +quidem uxorem Massiliae cum adulteris ex urbe Constantinopoli +moechantem<span class = "tag">1</span> videbat, et adultera vicissim +maritum in speculo contuebatur, quem cum portu solveret ac pridie quam +Massiliam appelleret redeuntem perinde aspiciebat, ac<span class = +"tag">2</span> si praesens adfuisset. Sed antequam rediret maritus, sui +sceleris conscia fugit Antipolim, quo maritus illam persecutus una cum +liberis adulterio quaesitis et ancilla contrucidavit. Recens est<span +class = "tag">3</span> ac toti provinciae notissima historia, nec +absimile est, quod iisdem fere temporibus ad Aquas Sextias ejusdem<span +class = "tag">4</span> provinciae contigit. Cum enim Guarinus fiscalis +advocatus discederet ab uxore, ut capitis causam diceret in Senatu +Parisiorum, pollicitus est uxori, suam se necem, cum moreretur, +renunciaturum. Eo die quo carnifex gulam illi fregit, uxor in palma +dextrae manus imaginem mariti leviter expressam pluribus<span class = +"tag">5</span> praebuit spectandam. Cujus portenti Grignanus provinciae +praeses Henricum II.<span class = "tag">6</span> Franciae regem fecit +certiorem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>morantem</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>ut</i>. +<b>3.</b> Deest in alio codice. +<b>4.</b> Alius: <i>ejus</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>quampluribus</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>X</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Eo pertinet illud, quod Thomas Aquinas scribit, necromantiae +genus esse, si quis a moribundo stipuletur, ut se mortuo denunciet, quo +in statu sit futurus.</p> + +<p> +SENAMUS: Optandum quidem esset illud, ut in libris catoptricis earum +rerum demonstrationes<span class = "tag">1</span> exstarent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>rationes</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Rerum gestarum historia sensibus ipsis nititur, i.e. <span +title = "Greek: hoti esti">ὅτι ἐστὶ</span>, sed causarum demonstratio, +scilicet <span title = "Greek: to dioti">τὸ διότι</span>, altius est ab +intimis philosophiae arcanis repetenda. Mihi tamen videtur memorabilius +his omnibus, quae literis ipsis Corcyraeis continentur, id quod a +Suetonio Tranquillo, Plinio, Dione Cassio, Xiphilino memoriae proditum +est, notissimum Romanum equitem in publicis ludis spectante populi<span +class = "tag">1</span> corona per catadromum decurrisse insidentem +elephanto. Catadromum interpretatur Xiphilinus funem ex altissimis +turrium pinnaculis extentum<span class = "tag">2</span>. Maxime tamen +attonitus est populus Romanus, descendente<span class = "tag">3</span> +per funem elephanto, ut Plinius scribit. Hinc veteribus funambuli +elephantes, quibus nihil admirabilius fieri potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius addit: <i>Romani</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>extensum</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>descenso</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Causas earum rerum arduas et in abditis naturae arcanis +latentes aut Toralbam nobis explicaturum aut video<span class = +"tag">1</span> neminem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>vides</i>.</div> + +<p> +Hic TORALBA, mista pudore modestia: Nae, inquit, ineptus sum<span class += "tag">1</span>, si agnoscam eas laudes, quas mihi Coronaeus injuria +tribuit, quanquam si arcana naturae tenerem, quae Coronaeus abdita esse +fatetur<span class = "tag">2</span>, eas tamen quaestiones physici +dissolvere non esset, qui tantum ea, quae in natura posita sunt, +intuetur. Daemonum autem et angelorum actiones scrutari ad physica mihi +pertinere non videntur, sed eos qui <span title = +"Greek: ta meta physika">τὰ μετὰ φυσικὰ</span> conquirunt, +<span class="pagenum">14</span> +cum a divina pendeant voluntate aut impulsu ac potestate daemonum geri +planum<span class = "tag">3</span> sit. Sed cum Fridericus, +mathematicarum disciplinarum praestantia clarus, ea quae sunt artibus +magorum comprehensa studiose legerit, ut quidem ex ejus disputationibus +saepius audistis, non video quis melius ac certius earum rerum nobis +aperire causas, quam ipse, possit, modo velit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>sim</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>confitetur</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>palam</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Saepe jurisconsultis jure succenseo, qui principia legitima +scientia quam profitentur hujusmodi providere: Error jus facit, licet se +invicem decipere, jus esse etiam cum praetor inique decernit. Sed +nunquam justius illis iratus sum, quam quod mathematices et magiae i.e. +sapientiae divinae nomina foedissimis ac facinorosissimis hominibus +concedant. Est enim titulus in Codice Justiniani Augusti de maleficis et +mathematicis, et utrique eadem scelerum<span class = "tag">1</span> +immanitate aut impietate damnati, quo quid iniquius fieri potest?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>sceleris</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Hanc jurisprudentiam, quam profitemur ac tuemur, Fridericus +sugillare consuevit, quod in mathematicorum<span class = "tag">1</span> +perspicuis ac certissimis demonstrationibus educatus cum ab Euclide ad +Accursium delabitur, a luce clarissima in atram caliginem et +labyrinthum<span class = "tag">2</span> errorum inexplicabilem delapsus +sibi esse videtur. Toralbam quoque saepe audistis hanc legitimam +scientiam aspernari, qui ita se comparavit ad veri cognitionem, ut nec +falsum dicere nec audire possit, quod usu venit his, qui omnem animorum +caliginem perspicuis rationibus<span class = "tag">3</span> +absterserunt; sed quemadmodum nutrices cum infantibus balbutire solent, +ita legislatores cum plebe saepius errare necesse est. Cum enim Chaldaei +magiam i.e. rerum divinarum ac sublimium scientiam ad foedissimam cum +daemonibus societatem traduxissent, errore populari factum est, ut +Chaldaei, magi et mathematici pro maleficis usurparentur. Sed omissa +verborum subtilitate rem teneamus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>mathematica</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>labyrinthos ... inexplicabiles</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>canonibus</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Libenter audirem, sive magum sive maleficum appellare licet, de +sua scientia disputantem, quia vix alius ea capere possit, quam qui re +ipsa sit expertus.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Periculum est, ne idem tibi contingeret, Sename, quod non +ita pridem legato Pontificis Clementis<span class = "tag">1</span> +accidisse narrat Sylvester Prierias. Cum enim sagarum multitudinem +carceribus contineret, quae solitas per aëra transvectiones ac<span +class = "tag">2</span> foedissimas cum daemonibus copulationes, +saltationes, epulas, adorationes daemonum confiterentur, quae physici ac +medici ludibria dementium esse affirmabant, judex ipse cum vicario +quaestionum impietatis collega periculum facere decrevit, pacta +impunitate uni sagarum, quae<span class = "tag">3</span> in locum a +daemonibus designatum illos deduxisset. Locus erat urbi proximus; eo +igitur a saga deducti, paulo remotius ramis arborum contecti +delituerunt. +<span class="pagenum">15</span> +Sub mediam fore noctem conventum advolantis utriusque sexus multitudinis +et quasi e nubibus delapsarum avium intuentur et ea geri vident, quae ab +eis gesta verissime narraverant. Postea vero quum adoratis daemonibus +venena tum animantibus tum frugibus perimendis consueto more +accepissent, nec amplius quid<span class = "tag">4</span> restaret quam +<span title = "Greek: dêmou aphesis">δήμου ἄφεσις</span>, ut Apulejus +loquitur, princeps illius concionis legatum illum Pontificis +Clementis<span class = "tag">5</span> uno cum vicario acciri mandavit, +quod adyta<span class = "tag">6</span> sagarum temerare et sacra +profanis oculis intueri non erubuissent. Itaque e latebris in concionem +protracti et contumeliis omnibus affecti, ad extremum, etiam tot et +tantis fustium ictibus caesi et trucidati fuerunt, ut domum aegre +redeuntes octavo<span class = "tag">7</span> post die exspirarent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Comensis</i>. +<b>2.</b> Haec sequentia quinque verba desunt in alio codice. +<b>3.</b> Alibi: <i>si</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>aliud</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>Comensis</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>abdita</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>uno</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Memini, cura ad urbem de inopinato eorum casu allatum est, +Pontifex Clemens<span class = "tag">1</span> rem, uti gesta fuerat, +divulgari jussit, ne quis postea tam incredulus esset, ut dubitare, aut +tam impius, ut periculum facere auderet.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Comensis</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Certe quidem incredibili antea desiderio captus sum, sagarum +transvectiones et conventus cum daemonibus his oculis intueri; sed cum +hujus argumenti scripta omnia veterum Graecorum et Latinorum +legumque<span class = "tag">1</span> divinarum et humanarum ab ultima +antiquitate repetitarum cum nostrorum sortilegorum historiis, indiciis, +confessionibus et hujusmodi societatis compositionibus<span class = +"tag">2</span> testium<span class = "tag">3</span> contulissem, tum +certe assentiri necesse habui <span title = "Greek: hoti esti">ὅτι +ἐστὶ</span> nec tanto capitis mei periculo experiendum putavi,<span +class = "tag">4</span> vera essent nec ne, quae vulgo ferebantur, memor +vulpis Aesopiae, quae cum a leone invitaretur, ut ejus antrum epulandi +causa subiret, noluit,</p> + +<div class = "verse3 close"> + <span class = "tag">5</span>quia me vestigia terrant</div> +<div class="verse"> +Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>legesque divinas et humanas</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>repositionibus</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>testis</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>tentavi</i>. +<b>5.</b> Horat. Ep. 1, 1, vs. 74. Caeterum in uno codice +haec verba desunt.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ut simia tametsi purpura induta sui semper similis est, ita +quoque daemonum vis ac potestas est ubique terrarum eadem.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Multi multa in universa rerum natura mirantur, nihil tamien +admirabilius est ea, quae frequens est ubique terrarum <span title = +"Greek: lukanthrôpia">λυκανθρωπία</span> et <span title = +"Greek: onanthrôpia">ὀνανθρωπία</span>. Ridiculum antea putaram, +quod in urbe Caira ferebatur, homines in asinos converti et incredibilia +populo spectante facere. Fabulosum<span class = "tag">1</span> etiam +videbatur, quod de Ammonio proditum est, cum asinum philosophiae +auditorem habuisse, quaeque a Luciano et Apulejo prodita sunt de asino +aureo ludicra fuisse. Sed cum portu Arciones<span class = "tag">2</span>, +quae nunc Kueza<span class = "tag">3</span> vocatur, solverem et Arabiae +felicis littora legerem, frequentes vidimus sagarum praestigias, quae +homines in asinos ac lupos converterent ac rursus +<span class="pagenum">16</span> +humanae figurae restituerent, ut ea quae Homerus de Circe, Herodotus de +Nerviis, Varro, Pausanias, Plato, Pomponius Mela de Arcadum et Lycaonum +lycanthrôpia scripserunt, non modo verisimilia, sed pro certis et +compertis haberem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Ridiculum</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Antinaes</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>Zaela</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS<span class = "tag">1</span>: Aeque mihi ut vobis incredibilia +ac ne oculis quidem istis ac sensibus fidem habuissem, nisi sacris +litteris confirmatum legissem Nabochodonosoris<span class = +"tag">2</span> ab humana figura in pecudum, item<span class = +"tag">3</span> virgarum in serpentes conversionem. Nihil tunc amplius +dubitandum putavi, nisi quis putet, Circem et magos facinum oculis +fecisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice. +<b>2.</b> Alius: <i>Nebucadnezari</i>. +<b>3.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +SALOMO: Si esset illa fascinatio ac vecordia mentibus +injecta<span class = "tag">1</span>, non mera <span title = +"Greek: metamorphôsis">μεταμόρφωσις</span>, non virga Mosis virgas +magorum vorare potuisset, nec arrogantiae poenas lueret +Nabochodonosor<span class = "tag">2</span>, quem unguibus ac pelle +villosa contectum, totum septennium pecudis figuram indutum ac mente +captum, foeno etiam pastum +fuisse, in sacris litteris testatum habemus. Nam Moses Aegyptiorum magos +eadem fecisse scribit, quae ipse divina potestate fecerat, i.e. +serpentes, ranas, sanguinem. At Moses fascinabat neminem, igitur nec +illi, cum eadem ab ipsis facta fuisse scribat, nec mentem +Nabochodonosoris cum humana figura ereptam ac restitutam fuisse Daniel +vates omnium clarissimus prodidisset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>invecta</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Nabuchdonosor</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Videtur Homerus his consentanea scribere de procis illis, quos +Circe in porcos mutarat, quibus capita, vox, pili porcorum videbantur, +mens tamen ipsa<span class = "tag">1</span> constans ac figura +manebat<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class = "verse close"> +<span title = +"Greek: Hoi de suôn men echon kephalas, phônên te, demas te">Οἱ +δὲ συῶν μὲν ἔχον κεφαλὰς, φωνήν τε, δέμας τε,</span><br /> +<span title = "Greek: Kai trichas, autar nous ên empedos">Καὶ τρίχας, +αὐτὰρ νοῦς ἦν ἔμπεδος</span><span class = "tag">3</span>.</div> + +<p class = "close"> +Boëthius ita reddidit: Voce et corpore perditis, sola mens stabilis +semper monstra, quae genuit, patitur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>ita</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>restabat</i>. +<b>3.</b> Homeri Odyssea <span title = +"Kappa">Κ</span>, 239.</div> + +<p> +FRIDERICUS: At non solum corporis figuram mutare saga potest, sed etiam +mentis ac rationis vim eripere, humana stante figura, ut Philo Ebraeus +scribit<span class = "tag">1</span> quod antea persuadere mihi non +poteram, nisi plane exploratum haberem, magi cujusdam capitali maleficio +mentem adolescenti affinitate mihi conjuncto penitus ereptam fuisse ac +plane dementem postea semper vixisse, quod Actius Sincerus his versibus +significat:</p> + +<div class = "verse close"> +Illum illum magicis conabor adurere sacris,<br /> +Qui miserum tota spoliatum mente relinquit,</div> + +<p class = "close"> +quae his versibus Lucani consentanea sunt:</p> + +<div class = "verse close"> +Mens hausti nulla sanie polluta veneni<br /> +Excantata perit<span class = "tag">2</span>.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Philo de specialibus legibus. +<b>2.</b> Alius: <i>fuit</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Quid facilius erat Circae, quam procos suos in porcos mutare? +Id enim fit unius litterae translatione.</p> + +<p> +<span class="pagenum">17</span> +CORONAEUS: Facilius est procorum in porcos mutatio ex morum, quam ex +litterarum similitudine. Eos enim, qui se ventri ac libidini penitus +addixerant Circaeisque illecebris mancipaverant, ratione ac mente +caruisse nec praeter figuram humanam quidquam hominis habuisse opinor, +contra quam Homerus scripsit, humanam quidem figuram amisisse, mentem +vero stabilem et inconcussam<span class = "tag">1</span> retinuisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>inconfusam</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Argute id ac vere; sed si hanc solam interpretationem +feramus, caetera divinis et humanis legibus comprehensa in dubium +revocabuntur. Neque enim Herodoto, Maroni, Homero, Platoni metamorphosis +illa hominum in pecudes, sed etiam Moysi, Jesaiae, Danieli, theologis +clarissimis<span class = "tag">1</span>, narratur. Quin etiam his ipsis +temporibus apud eosdem Nervios Herodoti, quos Livonas appellamus, +singulis annis circa solstitium hibernum magna sortilegorum multitudo +flumine regionis trajecto in lupos mutantur, tum in greges, homines, +armenta crudelissime grassantur ac duodecimo post die eodem flumine +transmisso rursus humanam recipiunt figuram. Qua de re quaestiones a +magistratibus capitales constituuntur, qui cum transmutantur in hunc +modum, pro sortilegis convictis tenentur. Id autem potissimum accidit +iis, qui humana carne vescuntur, ut<span class = "tag">2</span> primum +Lycaoni regi Arcadum<span class = "tag">3</span> contigisse Pausanias +scribit, cum humanam hostiam Jovi Lycaeo sacrificans libaret, post etiam +Demarcho Parrhasio, quem M. Varro et Copas, qui Olympionica<span class = +"tag">4</span> scripsit, cum eidem Jovi humanis hostiis sacrificaret, +gustato sacrificio derepente in lupum evasisse ac decimo post anno +humanam figuram recepisse, denique pugillatu olympico<span class = +"tag">5</span> certaminis praemium tulisse tradunt. Id cum Arcades +saepius exploratum et compertum habuissent, sacratis legibus<span class += "tag">6</span> vetuerunt, poena capitali subjecta, ne quis Lycaei +Jovis templum ingrederetur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addit alius: <i>pro verissima</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>et</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>in Arcadiis</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>Olympiaca</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>pugillatum olympici</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>litteris</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Istud quidem mihi videtur persuaderi posse, neminem ex homine +pecudem sine hominis interitu fieri posse, ac verius putarem, fallaces +hominum oculos, velut Heracleoticos falsos martyres, fascino +praestringi.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Praestigias magos facere non dubito, nec tamen semper nec +omnibus. Cum enim Thuringiam Germaniae inferioris obirem<span class = +"tag">1</span>, circulator quidam in oppido erat, qui spectaculis +inanibus plebem imperitam accepta mercede pascebat. Is igitur quadrigam +onustam foenis una cum equis et quadrigario turba spectante devoravit. +Deinde cum coelum scandere se velle dixisset, repente a terra sublatus +est, hunc pedibus uxor apprehensum sequitur, dein ancilla heram pedibus +apprehensam secuta est, servus ancillam, qui sublimes in aëre suspensi, +quasi acus a magnete tracti, omnibus<span class = "tag">2</span> +attonitis aliquamdiu constiterunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Wierus de praestigiis. +<b>2.</b> Desunt duo haec verba in alio codice.</div> + +<p> +<span class="pagenum">18</span> +CURTIUS: Devorationem quadrigae et quadrigarii ad fascinam pertinere +judico, sed ascensionem et subvectionem illam daemonis ope factam non +dubito. Nam Simon magus<span class = "tag">1</span>, spectante Nerone +cum ceteris principibus et aulicis, in membra secari se jussit, deinde +membratim concisus revixit, post etiam sublimis in aëra subvectus est ac +divinos honores et statuam a Caesare adeptus. Quid est enim tam arduum, +tam contra naturae vim<span class = "tag">2</span>, quod saga illa se +facturam profiteatur:</p> + +<div class = "verse close"> +Cum volui, ripis ipsis mirantibus amnes<br /> +In fontes redire suos, concussaque sisto,<br /> +Stantia concutio, cantu freta nubila pello,<br /> +Nubilaque induco, ventos abigeque vocoque.<br /> +Vipereas rumpo verbis et carmine fauces,<br /> +Et silvas moveo<span class = "tag">3</span> jubeoque tremiscere +montes<br /> +Et mugire solum Manesque exire sepulcris,<br /> +Te quoque, Luna, traho.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Justinus Martyr, Clemens et Irenaeus. +<b>2.</b> Alius: <i>viam</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>foveo</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Num tibi, Toralba, videntur haec per naturam, an vero +daemonum ope fieri potuisse?</p> + +<p> +Hic TORALBA: Ingenue, inquit, aperiam quae sentio, sed illud abs te, +Coronaee, peto, ne in rebus tam arduis amplius exigas, quam quod +possum.</p> + +<p> +CORONAEUS: Valde amens sim, si scire velim, quae tu nescias.</p> + +<p> +TORALBA: Aliarum quidem artium veritatem<span class = "tag">1</span> cum +assequi me posse diffiderem, res ipsas et rerum abditas in natura causas +omni studio scrutari<span class = "tag">2</span> conatus, idem mihi ipsi +quod navigantibus usu venit. Nam quo longius a littoribus discedunt, eo +vada sentiunt profundiora, quousque<span class = "tag">3</span> ab +omnibus terris longissime remoti<span class = "tag">4</span> +molybdaenarum<span class = "tag">5</span> propter maris altitudinem usum +amittant. Ita quoque me in naturas elementorum, fossilium, metallorum, +stirpium, animantium ac coelestium corporum intuentem, postremo in +angelorum ac daemonum mirabilem potestatem altius mentis agitatione<span +class = "tag">6</span> subvectum ratio penitus deseruisse videtur. Quo +etiam plura scire cupio, quoque attentius et cautius subtilissima +quaeque persequor, eo me imperitiorem agnosco.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>varietatem</i>. +<b>2.</b> Deest in alio codice. +<b>3.</b> Alius: <i>cogunturque</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>revecti</i>. +<b>5.</b> Sunt plumbaginas quibus arena e fundo maris detrahi +consuevit a nautis, ut intelligant, quas in regiones devenerint. +<b>6.</b> Alius: <i>cogitatione</i>.</div> + +<p> +CDRTIUS: Id profecto non nisi doctissimis hominibus contingere solet. +Cujus rei causam cum inquirerem, Franciscus Fuxaeus, mathematicorum +decus, qui a rege Francorum Carolo IX. evocatus, multis spectantibus +Lutetiae docuit, quod Archimedes olim proposuerat, datum pondus morere +i.e. <span title = "Greek: dothen baros kinêsai">δοθὲν βάρος +κινῆσαι</span>, is, inquam, ignorandi scientiam certissimum scientiarum +perfectiorum principium asseverabat nec ullos<span class = +"tag">1</span> imperitiores, quam qui se omnia scire arbitrarentur. Id +autem exemplo docebat eorum, qui semper in gurgustio vel Socratis specu +conclusi jacuissent, aut quibus pateat coeli spatium +<span class="pagenum">19</span> +non amplius tres ulnas; cum evadunt in loca superiora, proximas +regiones, quas nunquam adspexerunt, mirantur, post etiam in altissima +montis cacumina subvecti non modo terras remotissimas ac maria, sed +etiam coelestia sidera libere contemplantur ac pristinam ignorantiam +attoniti stupent. Plerosque etiam inanis auctoritas trahit, quos ratio +ducere debuisset. Atqui hi pecorum in modum properant, non qua aut quo +eundum est<span class = "tag">2</span>, sed quocunque itur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>omnes</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>sit</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Hoc certe modo plerique meant<span class = "tag">1</span>. Quis +enim petenti, unde tanta vis procellarum, unde ventus sit, non +respondeat, ab exhalatione calida ea gigni? Jam si rationem quaeris, +Aristoteles ita decrevit, ut de Pythagora quondam discipuli <span title += "Greek: Autos epha">Αὐτὸς ἔφα</span>, ipse dixit. Nemo tamen est adeo +demens, ut putet, calidas siccas exhalationes hieme rigidissima in +altissimis<span class = "tag">2</span> oceani gurgitibus versus utrumque +polum, quoties tempestatibus intumescunt, vim ullam habere. Non desunt +tamen, qui nulla auctoritate, sed ratione sola moventur; rerum omnium +tamen causas sese reddituros confidunt, cum ne rerum quidem leviorum +rationes attingere possint, carum inquam, quae in nobis sitae sunt, +quaeque in omnium oculos incurrunt. Quanto modestius a Plinio, rerum +naturalium venatore sagacissimo, scriptum est, in plerisque naturae +majestatem ac numen admirari, quam subtilius exquirere nos debere! Quod +etiam Alexander Aphrodisias Peripateticus accuratissimus confiteri non +erubuit, naturam abdidisse causas, cur dentes ferrum<span class = +"tag">3</span> lima agitante obstupescant. Omnium autem errorum, qui +sunt innumerabiles, nullus est, in quo gravius a physicis nostris +peccari possit, quam existimare, omnia quae extra hominum<span class = +"tag">4</span> potestatem posita sunt, a natura, a causis necessariis, +aut a fortuna pendere. Qui enim ita sentiunt, Deo aliud aliter agendi +arbitrium penitus adimere coguntur, qui nec daemonum nec angelorum ullam +vim necessariam esse ac ne daemones quidem subsistere<span class = +"tag">5</span> putant, sed ea tantum quae brutis<span class = +"tag">6</span> sensibus obvia sunt, et eorum, quae sub sensus<span class += "tag">7</span> cadunt, si causas ignorant, confiteri turpe +arbitrantur, aut si negare nequeant, ineptissimam quam nullam causam +prodere praestabilius opinantur. Ut igitur propositarum quaestionum +exitus aliquis reperiatur, illud, ni fallor, contra Peripateticos +statuendum et principiis ac perspieuis demonstrationibus confirmandum +est, scilicet nulla necessitate primam causam ad agendum obligari, sed +ea libertate omnia moderari, ut<span class = "tag">8</span> hominum ac +belluarum impetus coërcere, naturas exanimes regere, ignes quominus +ardeant prohibere, rerum universitatem nutu quatere ac rursus erigere, +si velit, possit; contra quam Peripateticorum, Epicureorum ac Stoicorum +tota natio decrevit, qui non modo causam primam necessitate trahi ad +agendum, verum etiam ea quae natura fiant, a Deo prohiberi posse +negant<span class = "tag">9</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>meantur vel necantur</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>altis</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>ad ferri limam agitatam</i>, vel: <i>ad ferream +limam agitati</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>humanum</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>existere</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>brutorum</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>sensum</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>et</i>. +<b>9.</b> Alexander Aphrodis. l. 1. p. 17.</div> + +<p> +<span class="pagenum">20</span> +FREDERICUS: Nemo est eorum, qui modo ullam pietatis opinionem iniverunt, +qui sentiat, Deum ulla<span class = "tag">1</span> necessitate teneri; +sed iisdem de rebus aliter physici, aliter theologi statuunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>illa</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Quod verum est, semper unum et idem sit oportet<span class = +"tag">1</span>, nec potest res eadem modo vera theologis, modo falsa +physicis esse, etiamsi theologorum ac physicorum de rebus iisdem judicia +saepe contraria occurrant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Quod verum est, semper verum sit oportet</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Perge igitur, Toralba, nisi molestum est, demonstrationem +ejus rei perspicuam aperire.</p> + +<p> +TORALBA: Multa quidem Aristotele<span class = "tag">1</span> non ferenda +de Deo scribit, ut<span class = "tag">2</span> cum eum animal vocat, +contra quam decuit non tantum physicum, sed etiam metaphysicum, i.e. +rerum sublimium ac divinarum indagatorem ac speculatorem, quoniam isto +modo Deum confitetur corporeum esse, cum animal ipse definiat corpus +animatum. Nihil tamen absurdius, quam causam primam rerum omnium +effectricem ac conservatricem profiteri<span class = "tag">3</span> +eandemque servili officio ac necessitate obligare<span class = +"tag">4</span>, ac nihilominus sibi ipsi liberum arbitrium tribuere. +Liberum, inquit,<span class = "tag">5</span> hominem diximus, quia causa +sui est et quem aliena potestas cogere non potest. Quid arrogantius aut +alienius a physicis decretis? Neque enim majus argumentum habuit +Plutarchus, ut fatalem Stoicorum opinionem everteret, quam quod posita +necessitate mundi gubernacula Deo adimerentur, i.e. <span title = +"Greek: ei anankê memiktai tois pragmasin, oute pantôn kratei ho theos, +oute panta kata tou ekeinou logou dioikeitai.">εἰ ἀνάγκη μέμικται τοῖς +πράγμασιν, οὔτε πάντῶν κρατεῖ ὁ θεὸς, οὔτε πάντα κατὰ τοῦ ἐκείνου λόγου +διοικεῖται.</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Aristotelis Metaphys. lib. 12. de generat. lib. 2. +<b>2.</b> Alius: <i>ac cum</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>confiteri</i>. +<b>4.</b> Libr. 8 Physic. Libr. 2 de generat. +<b>5.</b> Libr. 4 Metaphys.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Est in rebus elementaribus quidem magna varietas et +inconstantia, sed orbium coelestium mutuis sese complexibus rapientium +certissimae ac immutabiles conversiones ab immutabili<span class = +"tag">1</span> causa pendere convincunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>immortali</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Immutabilem<span class = "tag">1</span> Deum esse, physicis +omnibus ac theologis inter ipsos convenit. At illi putant, inferiorum +causarum vi ac potestate superiores cohiberi. Probabilius poetae, qui +flectis fabulis Jovem imperio deorum inferiorum absolvi confitentur, +superioribus tamen <span title = "Greek: tês adrasteias">τῆς +ἀδραστείας</span> legibus teneri affirmant. Hanc <span title = +"Greek: adrasteian">ἀδραστείαν</span> +seu fatum Parmenides mundum complecti +dicebat. Chrysippus vero motum aeternum concinne ac decenter aptatum, +Zeno providentiam, Augustinus fatum uni Deo putat congruere aut +nemini.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Sequentia haec verba usque ad vocem <i>convenit</i> desunt +in alio codice.</div> + +<p> +SALOMO: Ebraeus interpres his consentanea scribens: fatum seu <span +title = "Hebrew: kodesh">קדש</span> est illud, quo sanctitas sanctitatum +continetur, Deus inquam, omnia intra se recipiens<span class = +"tag">1</span> ac libera voluntate coërcens.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>despiciens</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Si verum est, quod Aristoteles scribit, laude ac vituperio +dignum esse neminem ob ea quae necessario facit, profecto Deum aeternum +<span class="pagenum">21</span> +nullam laudem aut gratiam pro suis erga nos meritis judicat promereri, +quoniam haec necessario facere cogitur. Ex eo quoque sequitur, rerum +universarum procuratione Deum absolvi, quoniam providentia duabus tantum +in rebus cernitur, primum ut res unaquaeque sit, deinde ut bene sit. At +utrumque necessitas excludit, quia series causarum necessaria rerum +ordinem stabilem et immutabilem efficit, ut nec flammarum incendio, +qui<span class = "tag">1</span> in fornace fuerit, eripi nec saluti +cujusdam contra naturae vim prospici possit. At sublata providentia (qua +quidem omnia stant, quae videmus et quae non videmus) mundum ipsum +subverti necesse est. Quod Aristoteles ne confiteri cogeretur, Platonis +dictum ex Phaedone usurpavit, scilicet rationi consentaneum esse, Deum +nullam curam habere, i.e. <span title = +"Greek: eulogôs echei ho theos, oute epimelôn men hêmôn">εὐλόγως +ἔχει ὁ θεὸς, οὔτε ἐπιμελῶν μὲν +ἡμῶν</span>. Idem Plato in Politico Deum humani generis pastorem vocat, +i.e. <span title = "Greek: anthrôpinês agelês poimena">ἀνθρωπίνης ἀγέλης +ποίμενα</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice.</div> + +<p> +SENAMUS: Hoc argumentum probabile quidem videri potest, non<span class = +"tag">1</span> tamen necessarium, ut sublata providentia mundus +concutiatur. Quia si Deus prospicit universitati, aut propter se id +facit, aut propter mundum; non propter se, quia mundo carere facile +potest, alioquin non esset se ipso contentus i.e. <span title = +"Greek: autarkestatos">αὐταρκέστατος</span>, ut non modo a Platone et +Aristotele, sed etiam a se ipso <span title = +"Hebrew: shaddai">שָׁדַּי</span>, quod idem est, appellatur. Non enim +providet mundo propter mundum, quia mundus Dei finis esset, ac propter +mundum bearetur; semper enim finis praestat iis, quae ad finem +diriguntur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>ut</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Hoc quidem, Sename, argumento usus est Alexander, ut +Aristotelis decreta tueretur. Idem tamen longissime ab hac sententia +discedens: Dicere, inquit, nolle Deum res nostras procurare, alienum a +majestate divina; invidi enim est et iniqui, +cum possis nolle meliora; <span title = +"Greek: to de legein mê boulesthai ton theon tôn entautha pronoein, pantelôs allotrion theou, phthonou tinos kai alogou physeôs">τὸ +δὲ λέγειν μὴ βούλεσθαι τὸν θεὸν τῶν ἐνταῦθα προνοεῖν, +παντελῶς ἀλλότριον θεοῦ, φθόνου τινος καὶ ἀλόγου φύσεως</span>.</p> + +<p> +SALOMO: Senami argumentum una sui parte convincere<span class = +"tag">1</span> videtur, quia non congruit divinae majestati quicquam +agere, ob aliud primo et praecipue, quam propter se ipsum. Omnia, +inquit, creavi propter me<span class = "tag">2</span>, etiam impium ad +diem ultionis, nec mundi creatione aut procuratione melior futurus erat +aut beatior, quia nec optimus ante nec beatissimus fuisset. In eo ipso +tamen sibi placet, ut potentiam creatis rebus ac intelligentibus +perspicuam faciat, nulla vi, nulla necessitate, nulla denique +felicitate<span class = "tag">3</span> potiore ductus. Nec potest +invidiae tribui, si non efficiat meliora quam possit. Nec satis apte +Proclus ex eo mundi aeternitatem statuit, quoniam ea est rerum caducarum +natura, ut creatori optimo temporis aut felicitatis gradu nulla possit +aut debeat exaequari.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>corruere</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>creavit propter se</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>facultate</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Nondum explicata quaestio mihi videtur, quonam modo prima +causa sit immutabilis, si causarum inferiorum series ac progressus +<span class="pagenum">22</span> +mutatur. Quodsi progressio causarum inferiorum immutabilis est, mundum +hunc necessario stare et ea quae fiunt immutabili superiorum vi ac +potestate necessaria concludi confitendum erit.</p> + +<p> +SALOMO: Deus quidem de se ipso testimonium ferens: Ego dominus<span +class = "tag">1</span> aeternus, inquit; et non mutor<span class = +"tag">2</span>; item: <i>Coeli tabescent et peribunt, tu autem idem ipse +es, semper tui similis</i><span class = "tag">3</span>, quae verba +majestatem ac naturam divinam semper stabilem ac aeternam significant, +non tamen eripiunt, sed potius confirmant liberam Dei voluntatem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Deus</i>. +<b>2.</b> Jesaias 40, 27. +<b>3.</b> Ps. 102 (101), 27 f.</div> + +<p> +SENAMUS: Quid igitur hoc carmine volunt:</p> + +<div class = "verse close"> +Fata regunt orbem et certâ stant omnia lege?</div> + +<p> +TORALBA: Recte equidem: aut fatum nihil est, aut Deus est, qui certas +omnibus naturis leges praescripsit, quas unus mutare et<span class = +"tag">1</span> evertere potest; naturae legislator suis legibus solutus +non a senatu aut populo, sed a se ipso. Cur enim terra non contegitur +aquis, cum tamen gravior sit? Id Aristoteles ad animantium salutem +factum tradit. Honestius erat tragoedos imitari, qui cum rei +difficultatem explicare nequeunt, Deum a machina, <span title = +"Greek: ton theon apo mêchanês">τὸν θεὸν ἀπὸ μηχανῆς</span> +eliciunt. Ex hac +igitur demonstratione colligimus, nihil in natura necessarium esse, quod +non aliter fieri possit. Quod Algazel, Arabum philosophorum acutissimus, +erudite perspexit, contra quam Averroës putavit. Quid enim frequentius +quam ex secali siliginem nasci? ex frumento non semper, sed tamen nimis +saepe lolium; contrave ex homine serpentem gigni; saepissime monstra ex +omnium animantium genere oriri, novos etiam et inauditos morbos +grassari, tum aquarum ingentes eluviones, incendia terrarum inopinata, +prodigiosos animantium partus, imbres lapideos, sanguineos, lacteos, +siligineos<span class = "tag">2</span>, portenta denique stupenda nasci +vidimus, quorum plena est antiquitas, pleni libri, plenae Graecorum, +Ebraeorum Latinorumque litterae, ut non modo praeter naturam, sed etiam +repugnante natura fieri sit necesse<span class = "tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>aut convertere</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>saligineos</i>. +<b>3.</b> Julius Obsequens de prodigiis. Polydor. Vergil. de prodig. +Joachim Camerarius de portentis. Livius et Plinius passim.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Hippocrates noster, cum popularium et incredibilium et +incurabilium morborum vim praeter naturam semper animadvertisset, divina +quadam potestate cieri scripsit. Id axioma Fernelius <span title = +"Greek: archiatros">ἀρχιατρὸς</span><span class = "tag">1</span> variis +ac stupendis daemonum actionibus illustravit, idque contra naturalium +causarum et affectionum progressiones consuetas.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In abditis causis morborum.</div> + +<p> +TORALBA: Alexander ipse, qui pro Aristotele pugnare consuevit<span class += "tag">1</span>, a magistri scriptura<span class = "tag">2</span> +discedens scribit<span class = "tag">3</span>, naturam saepe mutari tum +vi, tum moribus, tum votis erga Deum conceptis, quibus morbos et mala +mitigari et converti<span class = "tag">4</span> asseverat. Quae<span +class = "tag">5</span> vero maleficorum flagitiis assidue fieri +<span class="pagenum">23</span> +legimus, quaeque a Friderico narrata et superioribus mensibus +Constantinopoli, stupente populo, gesta legit anagnostes, quae quidem +tota pugnante natura facta intelligitis, num satis arguunt naturae vim +necessariam et immutabilem non esse? Nam quae aliter eveniunt, +necessaria ut sint, nullo modo fieri potest, ut Aristoteles ipse +confitetur<span class = "tag">6</span>, qui tamen casum et fortunam in +natura statuens, ex opinione plebis necessitatem sustulit de natura.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>decrevit</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>sententia</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>scripsit</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>averti</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>Quod</i>. +<b>6.</b> <span title = "Greek: Peri hermêneias">Περὶ ἑρμηνείας</span> +III., cp.15.</div> + +<p> +SENAMUS: Quid ergo Platoni<span class = "tag">1</span> fiet, qui ex +Homeri sententia auream catenam fingit a Jove demitti coelitus, nisi +causarum naturalium seriem inviolabilem ac plane immutabilem demus?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In Theaeteto.</div> + +<p> +TORALBA: Satis, opinor, Homerus seipse explicat, cum Deos illos +inferiores a superiore<span class = "tag">1</span> quidem sursum trahi +posse agnoscit, supremum ab inferioribus non item.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>supremo</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ego catenam Homericam nihil aliud esse existimo, quam in visu +nocturno Jacobi Patriarchae scalâ<span class = "tag">1</span> expressum, +cujus vertici Deus imminet, qua descensus est angelis a coeli vertice in +terras et hinc rursus ascensus ad coelum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Gen. 28, 12.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Certe Salomonis interpretationem confirmare videtur Proclus +Academicus et Plutarchus, qui daemones inter deorum et hominum +naturam<span class = "tag">1</span> collocarunt, <span title = +"Greek: tous porthmeuontas ta tôn anthrôpôn pros tous theous kai ta tôn theôn pros tous anthrôpous">τούς +πορθμεύοντας τὰ<span class = "tag">2</span> τῶν ἀνθρώπων πρὸς τοὺς +θεοὺς καὶ τὰ τῶν θεῶν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους</span>, +i.e.<span class = "tag">3</span> portantes divina ad homines et humana +ad Deos. Hoc tamen interest, quod appellatione daemonum deum appellavit, +<span title = "Greek: kakodaimonas">κακοδαίμονας</span> tantum +complectuntur. Quin etiam Plato maximum omnium daemonum Deum appellavit. +Juniores tamen Academici saepius daemones <span title = +"Greek: phaulous kai kakous">φαύλους καὶ κακούς</span> usurparunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>cathedram</i>. +<b>2.</b> Alius: <span title = +"Greek: ta tôn theôn pros anthrôpous kai ta tôn anthrôpôn pros tous theous">τὰ +τῶν θεῶν πρὸς ἀνθρώπους καὶ τὰ τῶν ἀνθρώπων πρὸς τοὺς θεούς</span>. +<b>3.</b> Desunt haec verba interpretantia in aliis codicibus.</div> + +<p> +TORALBA: Ex utraque interpretatione sequitur, angelos ac daemones vim +habere deo minorem, hominibus<span class = "tag">1</span> vero majorem, +quae tamen vis ac potentia dei potestati aequalis esset, si Deus agendi +necessitate obligaretur, quoniam causa quaeque quo potentior est, eo +majores parit<span class = "tag">2</span> effectus, si autem prima causa +necessario ageret, omnium consequentium causarum potestas esset infinita +et rei finitae vis infinita esse nequit<span class = "tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt tria haec verba in alio codice. +<b>2.</b> Duo haec verba desunt in alio codice. +<b>3.</b> Scoti argumentum acutissime collectum lib. II. +Sententiarum.</div> + +<p> +CORONAEUS: Efficacissinum quidem illud esset argumentum, si antecedens +demonstratione concluderetur.</p> + +<p> +TORALBA: Quicquid<span class = "tag">1</span> naturaliter agit, ad<span +class = "tag">2</span> extremum suae potestatis ac facultatis agit, +v. gr. ignis urit ad summum, non modice aut intra modum, sed +quantum illi a natura tributum est, Ergo si prima causa naturaliter +agit, ut Aristoteli placet, vim suam omnem, quae quidem est +<span class="pagenum">24</span> +infinita, in causam secundam infundere oportet, eadem ratione causas +secundas vim infinitam tertiis tribuere, has item consequentibus ad +extremas usque communicare, hoc est ea quae sunt finita, fluxa, caduca, +locupletare et augere infinita quadam vi ac potestate, cum omnes +philosophorum familiae ad Epicureos usque primam causam infinitae +potestatis ac bonitatis esse fateantur. Atque isto quidem modo causarum +omnium exaequata esset potestas, item secunda causa cum infinita ista +potentia coelo finito ac terminato cohaerens, nec ageret nec moveret +in<span class = "tag">3</span> tempus. Quod quidem Averroi adeo absurdum +visum est, ut ab Aristotelis sententia discedens primam causam, quod +esset infinita, segregaverit a coeli agitatione ac secundam causam orbi +primo ac finito conjugarit, ne<span class = "tag">4</span> finita +infinitis, sempiterna caducis necessaria connexionis serie copularet. +Quae connexio necessaria eo absurdior est, quo mentes omnes ac formas a +materia segregatas<span class = "tag">5</span> simul ac semel a prima +causa pendere scripsit Aristoteles<span class = "tag">6</span>, quam +sententiam Avicenna et Averroës Academicos secuti repudiarunt, quia +secundam causam a prima, tertiam a secunda certa serie derivari +tradunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addunt alii: <i>Sic autem conficitur</i>. +<b>2.</b> Sequentia sex verba desunt in alio codice. +<b>3.</b> Alius: <i>in tempore</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>nec</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>segregatis</i>. +<b>6.</b> Metaphys. l. 9.</div> + +<p> +SENAMUS: Haec quidem Toralbae demonstratio subtiliter et argute est +conclusa, sed ex eadem demonstratione subvertitur tota naturalis +disciplina<span class = "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alexander Aphrodisias, Metaphys. l. 11.</div> + +<p> +CORONAEUS: Quonam modo?</p> + +<p> +SENAMUS: Quarum enim rerum habetur ulla scientia, causas earum +necessarias esse oportet. At Toralbae demonstratio causarum necessitatem +tollit, omnem igitur de natura scientiam funditus subverti oportet, +quoniam eorum quae casu feruntur aut aliter fieri possunt, scientia non +magis constare potest, quam reperiendi thesauri disciplina.</p> + +<p> +TORALBA: Res naturales nec casu, nec temere, nec ordine coeco fiunt, sed +iisdem legibus et eodem tenore<span class = "tag">1</span> +progrediuntur, ut posita causa sequatur effectus, nisi divina voluntate +in omnibus, aut humana in quibusdam, aut vi daemonum in pluribus +prohibeantur. Neque enim si lapidem sustines, quo minus deorsum feratur, +aut ignem quo minus sursum<span class = "tag">2</span> abripiatur, +propterea subrervitur demonstratio, lapidem deorsum vergere, quia +gravis, ignem sursum, quia levis sit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>tempore</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>seorsum</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ex ratione Toralbae colligimus, primam causam liberam esse, +non naturalem, non violentam. Nam si cogeretur, non esset voluntas +libera in Deo, quam aut a superiori causa aut ab aequali aut ab +inferiori cogi oporteret. Non a superiore, quia supremo nihil superius, +non ab aequali, quia non esset aequalis, si cogi posset; a se ipso cogi +non potest, multo minus<span class = "tag">1</span> ab inferiori aut +imbecilliori causa, cum suprema causa tot ac tantis opibus locuples sit, +ut excelsior esse nequeat. Non esset autem Dei natura praepotens et +<span class="pagenum">25</span> +excellens, si subjungeretur ei necessitati vel naturae, qua coelum, +maria, terrae ac totus hic mundus regatur, eaque vis ac potestas majore +ac meliore vi praedita esset quam Deus ipse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>magis</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Gravis quidem haec Toralbae demonstratio, gravior tamen mihi +videtur, quae ab ipsius Dei omnipotentis ore prodiit: <i>Omnia</i>, +inquit, <i>quae volui, feci</i><span class = "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Jesaiae 46, 11 sq.</div> + +<p> +CORONAEUS: Haec quidem perspicua sunt, unum modo restat, quod juniores +Peripatetici diviniori doctrina imbuti, Aristotelis impia decreta +minuentes, Deo quidem voluntatem non eripiant<span class = +"tag">1</span>, sed idem putent esse in Deo Velle et Esse, ita ut illud +sit quod vult, et quod sit, id ipsum velit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>eripiunt ... putant</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Ut aegris cubilia mutantur et loca, morbus tamen sequitur, ita +quoque posteri eodem quo primi relabuntur, quia etiam graviora ex his, +quam ex illis incommoda sequuntur, quia Dei substantia mutari non +potest. At Dei voluntas, si mutari nequit, non est voluntas, non est ad +hoc vel illud libera, sed ad hoc tantum praecise<span class = +"tag">1</span>. Potuit enim Deus duos tresve soles facere, noluit tamen. +Ita Deus multa vult, est tamen unus, non multa. Non igitur idem est in +Deo Esse et Velle, quia vult multas et varias formas, non tamen +infinitas<span class = "tag">2</span> neque aeternas aut simplices +existere, cum tamen sit ipse infinitus, simplex, aeternus, non multus +nec multiplex. Idem Deum modis omnibus esse<span class = "tag">3</span> +necesse est; quodsi mundum quoque necessario esse dicamus, ut illi +arbitrantur, non potest in Deo esse idem Esse ac Velle, quia mundi +existentia necessaria Dei voluntatem penitus excludit, nihil enim +voluntarium fieri potest, ubi violenta necessitas urget.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>praecisa</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>tantum infirmas</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>existere</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Demus igitur, Dei voluntate omnia existere, nec idem haberi +in Deo Esse et Velle, quid ex eo sequitur?</p> + +<p> +TORALBA: Illud imprimis, mundum ab alio quam a sese servari.</p> + +<p> +<span class = "tag">1</span>SENAMUS: Etiam a prima causa servari mundum +scribit Aristoteles<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest haec Senami interlocutio in alio codice. +<b>2.</b> De generatione et corruptione, lib. II, cp. 10.</div> + +<p> +TORALBA: Ita quidem, sed necessario putat servari atque ob id aeternum +esse statuit. Si enim a voluntaria causa mundus pendet, ut demonstratum +esse confido, suapte natura sempiternus esse non potest. Cum enim sint +agendi principia duo, alterum impetu naturae, alterum nulla necessitate +fertur, sive ad generationem sive ad rerum genitarum procurationem<span +class = "tag">1</span> ac tutelam. Cum igitur causam mundi +effectricem<span class = "tag">2</span> ac conservatricem a fatis et +Adrastiae<span class = "tag">3</span> legibus liberum ac solutum +demonstratum sit, nec eandem esse cum essentia voluntatem, sequitur +opificium illud ab eo deseri posse, quandocunque velit. Desertionem +interitus sequatur necesse est, cum nihil a seipso servari et<span class += "tag">4</span> fieri possit, non est igitur aeternum id, cujus salus +ab alterius arbitrio ac voluntate pendet. Quod cum intelligeret +<span class="pagenum">26</span> +Avicenna, princeps eruditione clarissimus: Creatura, inquit, nihil est +et ex nihilo, secundum essentiam quidem a prima causa existit. Prima +autem causa nulla esse potest, si mundus est aeternus. Ex quo sequitur +altera demonstratio, non minus efficax et utilis, quam superior. Sed +vereor, ne vobis taedio sim oratione longiori.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>conservationem</i>. +<b>2.</b> Aliua: <i>fictricem</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>naturae</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>aut</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Neque certe nos pigebit hujus dissertationis, ex qua non modo +voluptatem summam, sed etiam consequimur utilitatem multo majorem.</p> + +<p> +TORALBA: In rebus aeternis nulla est prima, nulla item<span class = +"tag">1</span> postrema causa, ut ipse Alexander<span class = +"tag">2</span> confitetur. At mundus primam causam habet, omnium +consensu physicorum, non est igitur mundus aeternus. Quod cum +Aristoteles<span class = "tag">3</span> vidisset, omnes causas posuit +aeternas, maxime tamen, inquit, primas. Cur primas potius, quam medias, +quam postremas? Cum omnes<span class = "tag">4</span> sint aeternae ac +eodem momento existere coeperint. Aut si una est prima, quomodo<span +class = "tag">5</span> consequentes aeternae sint ac simul cum prima, +cum prioris ac posterioris ratio non ad tempus, sed ad ordinem spectat, +ut quidem ipsi tradunt. Quae cum absurda sint, confitendum mundum +aeternum non esse. Si non est aeternus, originem habuisse oportet et +exitum quoque habiturus est. Id enim omnibus et +divinis<span class = "tag">6</span> et naturae +legibus<span class = "tag">7</span> decretum est, quaecunque exitum +habitura sunt, ortum habuisse, et quae ortus sui principium habuere, +tandem aliquando interitura. Nam si quod semper esse quit<span class = +"tag">8</span>, naturam habet immutabilem<span class = "tag">9</span>, +suapte haec<span class = "tag">10</span> nunquam mutari poterit; si +nunquam mutari potuit, ac ne gigni quidem potuisse<span class = +"tag">11</span> constat; sin genitum est, mutari quoque oportuit, ut a +potentia abiret in actum. Ergo si quid suapte natura mutabile, +sempiternum esse nequit. Itaque cum Plato nascendi principium mundo +tribueret, obiturum intellexit, eundem Dei<span class = "tag">12</span> +tamen bonitate, non suapte natura, sempiternum fore putavit. Sunt igitur +omnia, quae ortum habuerunt, occasura, nisi opificis nutu arbitrio, +voluntate, potestate fulciantur. Ex quo planum fit, nulla ratione +Galenum<span class = "tag">13</span> scripsisse, non sibi necessarium +videri principium illud: <span title = +"Greek: pan to gennêton phtharton">πᾶν τὸ γέννητον +φθαρτόν</span><span class = "tag">14</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>est</i>. +<b>2.</b> Alexander Aphrodisias l. 12 Metaph. +<b>3.</b> Libr. 6 cp. 8 Phys. libr. 7 Metaph. et 12. +<b>4.</b> Alibi: <i>res</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>quonam modo</i>. +<b>6.</b> 4 Esdr. 9. +<b>7.</b> Plato in Timaeo, in Phaedone. Aristotoles, l. 1. +de coelo et l. 2 et 6 Metaph. +<b>8.</b> Alius: <i>queat</i>. +<b>9.</b> Alii addunt: <i>si vim habet immutabilem</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>natura</i>. +<b>11.</b> Alibi: <i>posse</i>. +<b>12.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>13.</b> De tuenda valetudine libr. 4. +<b>14.</b> Alii: <span title = +"Greek: phtheirêtai">φθειρῆται</span>.</div> + +<p> +SALOMO: Si decrevit opifex, hoc a se conditum aedificium<span class = +"tag">1</span> tandem aliquando collapsurum, nihil contra sua decreta +stare potest<span class = "tag">2</span>. At opifex aeternus mundum +aliquando interiturum decrevit. At tametsi Philo noster Ebraeus Platonis +sententiam secutus putat, coelorum accidentia, non essentiam mutatum iri +ac flagitiosissimum vel de mundi obitu cogitare; amicus tamen Plato, +amicus Philo, sed magis amica Dei vox, quae neminem dubitare patitur. +<span class="pagenum">27</span> +Antiquissima quidem<span class = "tag">3</span> sidera sunt, +antiquissimi coeli, non tamen aliter ac indumentum veterascent atque +interibunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>opificium</i>. +<b>2.</b> Scotus lib, 2 sentent. disp. 2. quaest. 1 et 2. +<b>3.</b> Alius: <i>quaedam</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Epicuraei ac Stoici mundum inflammatum iri affirmabant, sic +enim ille Lucretius<span class = "tag">1</span> Epicuraeus:</p> + +<div class = "verse close"> +Una dies dabit exitio, multosque per annos<br /> +Sustentata ruet moles et machina mundi.</div> + +<p class = "close"> +Quae illi nulla demonstratione subjecta scripserunt, cujus tamen maximum +pondus est ac momentum, non modo<span class = "tag">2</span> ad +evertenda Peripateticorum decreta, quae nec legibus divinis ullum, nec +auctoritati locum relinquunt<span class = "tag">3</span>, sed etiam ut +ii, qui seipsos ac mundum universum tam praeclara origine niti ac +servari intelligunt<span class = "tag">4</span>, Dei<span class = +"tag">5</span> O. M. ardentiore desiderio rapiantur atque<span +class = "tag">6</span> in illius laudes erumpant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt haec duo verba in alio codice. +<b>2.</b> Alius: <i>tamen</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>reliquere</i>. +<b>4.</b> Philo in libro de profusis. +<b>5.</b> Alibi: <i>ad Deum O.M</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>et</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Mundi labem ac senium tota natura sentit, ac scriptores +continuis querelis homines nec magnitudine nec robore<span class = +"tag">1</span> cum majoribus conferri posse tradunt, ut etiamnum ossium +monumenta testantur atque aetates homuncionum ac pusionum prae illis +gigantea magnitudine hominibus, qui tribus<span class = "tag">2</span>, +qui septem, qui octo, qui novem cubitis veteris cubiti altitudinem +superabant, quae testantur mundi senectam et interitum futurum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Nec robore nec magnitudine</i>. +<b>2.</b> Desunt haec duo verba in alio codice.</div> + +<p> +TORALBA: Non minus necessaria est demonstratio interitus mundi ex ejus +motu, quam ex ipsius creatoris voluntate. Cum enim coelum moveatur, +corporeum esse oportet; quicquid autem corporeum est, idem quoque +divisibile, patibile nec indissolubile esse, physici aeque ac theologi +summa consensione<span class = "tag">1</span> fatentur. Quod autem +coelum sit corporeum, non modo perspicitur ex eo, quod mobile est, sed +etiam quod suis finibus et terminis comprehensum, caetera suo complexu +ambiat<span class = "tag">2</span>, partes habens extra partes, figuram +etiam et quantitatem<span class = "tag">3</span> finitam et +commensurabilem. At quantitas<span class = "tag">4</span> corporea +motum<span class = "tag">5</span> in se continet, item motus +figurans<span class = "tag">6</span> qualitatem, quae ipsa sunt +accidentia. Materiam vero<span class = "tag">7</span> sine forma usquam +consistere negant<span class = "tag">8</span>. Cum dico coelum, inquit +ille<span class = "tag">9</span>, tum dico formam, cum<span class = +"tag">10</span> dico coelum hoc, dico formam hanc in hac materia. Quibus +verbis coelum ex materia, forma et accidentibus coalescere confitetur, +ut etiamnum ejus interpretes.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>confessione</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>coërceat</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>qualitatem</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>qualitas</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>materiam</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>figuram</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>autem</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>nequit</i>. +<b>9.</b> Alius: <i>Aristoteles</i>. +<b>10.</b> Desunt sequentia haec Aristotelis (l. 4 de coelo) +verba in alio codice.</div> + +<p> +CORONAEUS: Primum igitur disputationis caput copiose et perspicue +explicatum tenemus, scilicet rerum universitatem et<span class = +"tag">1</span> quae amplissimo orbis sinu coercentur<span class = +"tag">2</span>, opificis aeterni arbitratu dissolvi ac propterea tot +monstra, quae stupore homines afficiunt, tot praestigias et volatus<span +class = "tag">3</span> maleficorum, +<span class="pagenum">28</span> +non a natura, sed praeter naturam aut contra naturam<span class = +"tag">4</span>, angelorum ac daemonum vi ac potestate fieri.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt sex haec sequentia verba in uno codice. +<b>2.</b> Alibi: <i>coërcentur</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>conatus</i>. +<b>4.</b> Haec tria verba desunt in alio codice.</div> + +<p> +SENAMUS: Si daemones corporales<span class = "tag">1</span> essent, +minus ambigeretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>aspectabiles</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Disputatio de animorum immortalium natura, i.e. de angelis ac +daemonibus perdifficilis ac obscura semper visa est. Ac tametsi +Aristoteles<span class = "tag">1</span> ubique fere daemonia vocat <span +title = "Greek: zôa">ζῶα</span>, non tamen explicat, corpora sint necne, +quia Deum quoque animal appellat<span class = "tag">2</span> aeque ac +daemones. Quaerat, inquit, aliquis, quamobrem anima,<span class = +"tag">3</span> quae in aëre vagatur, melior sit ac magis immortalis, +quam quae est in animantibus: <span title = +"Greek: hê en to aeri psychê tais en tois zôois beltiôn esti kai athanatôtera">ἥ +ἐν τῷ ἄερι ψυχὴ ταῖς ἐν τοῖς ζῶοις βελτίων ἐστὶ καὶ +ἀθανατωτέρα</span><span class = "tag">4</span>, +quo loco vel daemones vel hominum mentes a cadaveribus +segregatas in aëre vagari confitetur. Plato vero mentis humanae captum +egredi daemonum disputationem agnoscit; majorum tamen sententiis +acquiescendum: <span title = +"Greek: peri de tôn daimonôn eipein kai gnônai tên genesin, meizon ei kath’ hêmas, pisteon de tois eirêkosin emprosthen">περὶ +δὲ τῶν δαιμόνων εἰπεῖν καὶ γνῶναι τὴν γένεσιν, μεῖζον εἰ καθ᾽ ἡμᾶς, +πιστέον δὲ τοῖς εἰρηκόσιν ἔμπροσθεν</span><span class = "tag">5</span>. +Frequens tamen est apud Platonem disputatio de +daemonibus in Symposio, Protagora, Clitia, Politico, Epimenide, +Phaedone, Sophista et in libro de legibus. In Theagene quoque apertius: +Nos, inquit, sicut oves mira divinorum<span class = "tag">6</span> +pastorum custodia semper egemus; ac tam ineptum putat<span class = +"tag">7</span>, homines hominum custodiae committere, quam ovium et +caprarum curam ovibus et capris. Laudat etiam in Cratylo Hesiodi +sententiam, quod viros bonos et sapientes vita functos daemones +appellat, quos in Symposio medios inter Deos et homines collocavit, +aërea natura constantes. Aperte vero in Phaedone angelos, quos<span +class = "tag">8</span> ubique <span title = "Greek: theous">θεοὺς</span> +vocat, curatores nostros esse asseverat: <span title = +"Greek: theous einai hêmôn tous epimelomenous">θεοὺς εἶναι ἡμῶν τοὺς +ἐπιμελομένους</span>. Quin etiam in Sophista angelum genialem, quem +juniores<span class = "tag">9</span> Academici <span title = +"Greek: daimona paredron">δαίμονα πάρεδρον</span> appellant, nos +quocunque<span class = "tag">10</span> proficiscamur, +comitari et cogitationes nostras explorare scribit: <span title = +"Greek: ton xenion ouk hêkista theon synopadon gignomenon, hubreis kai eunomias tôn anthrôpôn kathoran.">τὸν +ξένιον οὐκ ἥκιστα θεὸν συνοπαδὸν γιγνόμενον, ὕβρεις καὶ εὐνομίας τῶν +ἀνθρώπων καθορᾶν.</span> Et in Theagene: Adest, inquit, mihi divina +quadam sorte daemonium quoddam, ab ineunte pueritia me secutum. Cujus +argumenti occasione accepta omnes Academici disputationes<span class = +"tag">11</span> varias de natura daemonum instituerunt. Illud autem +inter ipsos convenit: unicuique<span class = "tag">12</span> daemonium +ab ortu vitae ducem divino munere concessum. Huc<span class = +"tag">13</span> Menandri illud:</p> + +<div class = "verse close"> +<span title = "Greek: Hapanti daimôn andri tô genomenô">Ἁπάντι δαίμων +ἀνδρὶ τῷ γενομένῳ,</span><br /> +<span title = "Greek: Hapasin esti metagôgos tou biou">Ἁπᾶσιν ἐστὶ +μεταγωγὸς τοῦ βίου</span></div> + +<p class = "close"> +Nam Socratis adhuc puelli pater oraculum accepit, eum habere ducem +sexcentis paedagogis meliorem, ut quidem Plutarchus scribit in libro +<span title = "Greek: Peri tou daimoniou tou Sôkratous">Περὶ τοῦ +δαιμονίου τοῦ Σωκράτους</span>. Empedocles, qui vivus et spirans in jugo +montis +<span class="pagenum">29</span> +Aetnae a daemonibus sublatus dicitur, unicuique <span title = +"Greek: kalon kai kakon daimona">καλὸν καὶ κακὸν δαίμονα</span> +contigisse dicebat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libr. 4 et 12 Metaphys. +<b>2.</b> Libr. 4 et 12 Metaphys. +<b>3.</b> Alii: <i>animalia, quae</i>. +<b>4.</b> Graeca haec desunt in alio codice. +<b>5.</b> Graeca haec desunt in alio codice. +<b>6.</b> Alius: <i>divorum</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>putari</i>. +<b>8.</b> Deest alibi. +<b>9.</b> Alius: <i>minores</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>quoque</i>. +<b>11.</b> Alius: <i>disputatores</i>. +<b>12.</b> Desunt haec sequentia duodecim verba in alio codice. +<b>13.</b> Alibi: <i>Hic</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Rabbi Moses Aegyptius non quidem ab Empedocle, sed a majoribus +institutus, etiam unicuique bonum ac malum angelum adesse confirmat.</p> + +<p> +SENAMUS: Si tanta vis daemonum ac angelorum extitisset<span class = +"tag">1</span>, quantam esse vultis, mihi mirum videtur, quamobrem +Epicuraei daemonum hypostasin de natura sustulerint?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>existeret</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Epicuraei non tantum ex albo philosophorum, sed etiam hominum +eximendi nobis sunt, tum quia nihil aut parum<span class = +"tag">1</span> differunt a judicio ferarum, tum etiam quod solo sensu +feruntur.</p> + +<p> +CORONAEUS: Quando igitur constat, philosophorum ac theologorum vel +potius mortalium omnium consensu daemones esse, ut ab eorum perspicuis +actionibus planum est, disseratur illud, si placet, an daemones essentia +et qualitate sensibili, an vero sola boni et mali discrepantia +differant, quibus item actionibus ac negotiis implicentur. Quibus +perspectis ac cognitis perspicuum erit, quid de ostentis, prodigiis, +fascino, quid denique de sagarum stupendis actionibus ac <span title = +"Greek: lukanthrôpia">λυκανθρωπίᾳ</span> sentire debeamus. Et quoniam +Fridericus studiose videtur daemonum vim ac naturam conquisivisse, haud +dubito quin haec omnia nobis facili sermone sit explicaturus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius addit: <i>admodum</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Si tot ac tam multi philosophi tantaeque eruditionis tot +saeculis de natura daemonum nihil asseverare potuerunt aut voluerunt, +quid de homine minime philosopho sperare potestis? Libros quidem de +strigibus ac sortilegiis<span class = "tag">1</span>, quotquot nancisci +potui, curiose legi, ut maleficarum actiones utcunque intelligerem, quae +vobis enarrare pigebit, cum ex iisdem fontibus, quibus ego hausi, illa +ipsa haurire cuique integrum sit. De natura vero ipsaque daemonum +origine ac essentia quicquam affirmare<span class = "tag">2</span> si +velim, ineptus sim.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi <i>sortilegis</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>afferre</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Duae sunt omnino demonstrandi artes, una quidem a causis, +altera vero ab effectibus; itaque si obscurae sint causae, ex ipsis +tamen effectis eas venari licet, ut si daemonum naturam, <span title = +"Greek: to dioti">τὸ διότι</span>, capere nequeamus, certe ex eorum +actionibus <span title = "Greek: to hoti estin">τὸ ὅτι ἐστὶν</span> +intelligamus.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Nudam historiam, ut vobis morem geram, enarrare non recuso, +ne quid a me amplius exigatis. Tametsi enim Apulejus sortilegii ac +veneficii accusatus et qui <span title = +"Greek: onanthrôpian">ὀνανθρωπίαν</span> +in seipso expertus fatetur, multo +subtilius quam caeteri daemonum essentiam explicare potuerit, dubito +tamen an voluerit necne, quod potuit. Sic autem definivit daemones: sunt +genere animalia, ingenio rationabilia, animo passiva, corpore aërea, +tempore aeterna. Quam descriptionem miror Augustinum<span class = +"tag">1</span> locis omnibus secutum fuisse atque +<span class="pagenum">30</span> +in eo potissimum, quod eorum naturam scribit esse aeternam, cum tamen +Porphyrius, Plutarchus, Plotinus mortales esse tradant, idque Apollinis +oraculo, i.e. ipsius daemonis maximi testimonio confirmans: Hei mihi +tripodes lugete, obiit Apollo, excessit, flamma<span class = +"tag">2</span> coelestis mihi vim affert! Quin enim Plutarchus Ciceronis +sententiam secutus ob id oracula defecisse scribit, quod daemones, qui +olim oracula reddebant, interierint<span class = "tag">3</span>. Quodsi +daemones hominum generi contubernales ac socii tam multa de<span class = +"tag">4</span> ipsis<span class = "tag">5</span> mentiuntur, quid nobis +sperandum est de angelorum coelestium sublimiore ac diviniore natura? +Tametsi vero Philo Judaeus angelos appellat diviniores quasdam ac +secretiores<span class = "tag">6</span> naturas, Dei praepotentis +imperio subjectas, quibus quasi legatis utitur; idem tamen in libro de +mundo angelos ac daemones essentia scribit eosdem<span class = +"tag">7</span> esse, licet qualitate boni differant a malis<span class = +"tag">8</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libr. 7 Gen., libr. 8 et 9 de civit. Dei, libr. 3 de +trinit. +<b>2.</b> Quinque haec sequentia verba desunt in alio codice. +<b>3.</b> Alibi: <i>interierunt</i>. +<b>4.</b> Alius addit: <i>se</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>ipsi</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>sacratiores</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>ejusdem</i>. +<b>8.</b> Alius addit: <span title = +"Greek: angeloi de eisi psuchai kat’ aëra petomenai">ἄγγελοι +δέ εἰσι ψυχαὶ κατ᾽ ἀέρα πετομέναι</span>.</div> + +<p> +SENAMUS: Libenter audirem; neque enim dissimulare possum, quando primum +nati daemones sint<span class = "tag">1</span>, quibus nutricibus +educati, quamque diuturna sit uniuscujusque vita?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>fuerint</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Non esse daemones aeternos, Toralba belle demonstravit, cum +uni<span class = "tag">1</span> Deo rerum omnium parenti docuerit +convenire, sed quam diuturna sit eorum vita, mortalium nemini compertum +opinor, tametsi Plutarchus, Proclus, Porphyrius mille annos definiant ad +summum, ex ipsius Herodoti<span class = "tag">2</span> sententia, qui +nymphas decem Phoenicum secula explere scribit, Hieronymus vero Cardanus +de Facio<span class = "tag">3</span> patre suo<span class = +"tag">4</span> scribit, <span title = "Greek: daimona paredron">δαίμονα +πάρεδρον</span> habuisse annos amplius triginta ab eoque didicisse, +daemonum vitam trecentis aut ad summum quadringentis annis terminari, +quod perinde est ac si dicerent, hominum vitam annis centum definiri aut +ad summum 969, quia Methusalem, qui omnium diutissime vixisse fertur, +non diutius vitam protraxit<span class = "tag">5</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>2.</b> Alii legunt: <i>Hesiodi</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>Tajo</i> vel <i>Pacro</i>. +<b>4.</b> Deest in aliis. +<b>5.</b> Cf. 1 Mosis 5, 21 sqq. [N.]</div> + +<p> +SENAMUS: Mira varietas est Apuleji, Porphyrii et Cardani, cum alius +daemonum vitam trecentis finiat annis, alius mille, alius aeternos esse +putet.</p> + +<p> +CURTIUS: Certe immortales non esse constat ex ipsius Toralbae perspicua +demonstratione, quod etiamnum Eusebii Caesariensis episcopi sententia +confirmatur, quam ex Plutarcho transtulit in librum <span title = +"Greek: proparaskeuês euangelikês">προπαρασκευῆς εὐαγγελικῆς</span><span +class = "tag">1</span>, cum ad Echinades insulas navigium, Tiberio +imperatore, translatum esset, exauditam fuisse vocem Thamus<span class = +"tag">2</span>! Ad quam cum Thamus nauclerus respondisset, rursus +exauditam vocem haec verba resonantem: Cum ad Paludes delatus fueris, +denuncia clara voce, Panem mortuum esse! Nauclerum metu naufragii +perterritum, nisi Diis imperantibus paruisset, cum ad Paludes +appulisset, clara voce denunciasse, Panem<span class = "tag">3</span> +mortuum esse. Quo dicto +<span class="pagenum">31</span> +repente voces ejulantium ac suspirantium hominum, qui tamen nulli erant, +exauditas fuisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libr. V. cap. 17. +<b>2.</b> Addit alius iteratum: <i>Thamus!</i> +<b>3.</b> Alii: <i>Pana</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Nihil mirum, si Panem mortuum denunciarent, cum Leviathanem<span +class = "tag">1</span>, daemonum principem, sacrae litterae moriturum +testificarentur<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>Leviathan</i>. +<b>2.</b> Ezechielis cp. 29, 3 sqq. Jobi cp. 40, 20. +Jesaiae cp. 27, 1.</div> + +<p> +SENAMUS: Audieram antea daemones et terras et maria tranare, et quasi +celerrimis equis homines ipsos transvehere momento. Quae si vera sunt, +cur daemones Echinadum insularum ab hominibus principis sui occasum +didicerunt, cum daemones dicantur non <span title = +"Greek: para tou deimainein">παρὰ τοῦ δειμαίνειν</span>, +ut putat Eusebius, sed quasi +<span title = "Greek: daêmones">δαήμονες</span>, eodem sensu Ebraei +<span title = "Hebrew: yideonim">יְדֵעֹנִים</span> a verbo <span title = +"Hebrew: yada">יָדַע</span>, quod <i>scire</i> significat.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Ego daemones ea scire opinor, quae persuaderi<span class = +"tag">1</span> possunt, sed verius est, eis<span class = "tag">2</span> +ab immortali Deo regiones ac loca circumscripta esse, quae praetergredi +nequeant. Argumento sit, quod Caesarius scribit, presbyteri cujusdam +Coloniensis filiam a daemone obsessam patris<span class = "tag">3</span> +jussu ultra Rhenum transvectam fuisse ac eodem momento a daemone +desertam, patrem vero tot ac tantis ictibus verberatum et contrucidatum, +ut paulo post mortuus sit. Ex quo intelligitur, daemonis illius +potestatem ultra<span class = "tag">4</span> flumen terminatam fuisse. +Consimile quiddam scribit Hermias: cum quidam parricida matrem +interfecisset et a daemonibus acerbe torqueretur, consultus Apollo +respondit, aliam regionem ei quaerendam esse, atque ita illum in insulam +e gurgite fluminis emersam transvectum cruciari desiisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quo pervadere</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>illis</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>patrio</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>citra</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Certe Friderici sententiam confirmare videtur id, quod in sacris +litteris<span class = "tag">1</span> legimus, angelum Dei alligavisse in +Aegypto superiori daemonem Asmodeum<span class = "tag">2</span>, qui +septem Sarae<span class = "tag">3</span> maritos antea necarat. Nam in +eo quoque summa Dei bonitas conspicua fit, quod non modo serpentes et +feras saeviores, verum etiam nequiores daemones in desertissima loca +deportari jussit, quo minus hominum coetibus ac societatibus noceant, +nec nisi ad justissimam ultionem impiorum<span class = "tag">4</span> +solvi. Et quidem lege divina solenni expiationum die pontifex hircos +duos sortiri jubetur, alterum quidem aeterno Deo sacrificandum, alterum +vero Zazali<span class = "tag">5</span> dedendum, quem LXXII interpretes +appellant <span title = "Greek: apopompaion">ἀποπομπαῖον</span>, quem in +verticem montis deduci mos erat ac de monte praecipitem dare. Locum vero +rubrum<span class = "tag">6</span>, quo quidem vinctus erat, candidum +fieri dicebant, si Deus placatus esset<span class = "tag">7</span>, quod +a caprario buccina solebat significari laeto clangore, ac proximas +quasque regiones consimili clangore gratulationem publicam significare, +nec tamen caper dictus<span class = "tag">8</span> Azazel usquam +terrarum reperiebatur. Quo pertinere ajunt illud ex Jesaia<span class = +"tag">9</span>: <i>Si scelera vestra coccino rubicundiora fuerint, nive +candidiora</i> +<span class="pagenum">32</span> +<i>fient.</i> Quibus sane congruit, quod R. Moses ex litteribus +ritualibus Chaldaeorum et Sabaeorum tradit,<span class = "tag">10</span> +veteres Idolatras in loco deserto daemones conquisivisse atque iis +sacrificare solitos, devotionibus in scrobes procuratis, effuso cruore, +tum epulari et convirari<span class = "tag">11</span> consuevisse, quod +sanctissima divina lege prohibetur ac propterea hostiarum sanguis ad +plagam altaris aquilonarem<span class = "tag">12</span> effundi jubetur. +Non quidem desunt ubique daemones, qui omnia<span class = +"tag">13</span> omnium dicta, gesta, facta diligentissime explorant, +pars tamen maxima circa sepulcra aut patibula, aut in antris aut in +montibus aut per silvas aut circa littora oberrant, quos Graeci Satyros, +Sylvanos, Tritones, Manes, Nymphas, Dryadas, Hamadryadas, Oreadas +appellant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>libris</i>. +<b>2.</b> Tobiae VIII, 3. +<b>3.</b> Alii: <i>Annae</i> vel <i>Susannae</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>carceribus</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>Azazeli</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>coccinum</i>. +<b>7.</b> Cf. de hoc Azazelo 3 Mosis 16, 8. 10. 26. [N.] +<b>8.</b> Duo codices legunt: <i>dicatus Zazeli</i>. +<b>9.</b> Jesaiae 1, 18. +<b>10.</b> Alius: <i>tradidit</i>. +<b>11.</b> Duo Codices habent: <i>copulari</i>. +<b>12.</b> Alius: <i>aquilonaris</i>. +<b>13.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Num igitur daemones illi sepulcrales et cadaverum Aegyptiorum +custodes vinculis soluti, fines sibi destinatos praetergressi maria +trajiciunt ac procellas excitant, ut erepta cadavera sibi +restituantur<span class = "tag">1</span>?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Responsum huic quaestioni in omnibus Codicibus deesse, adnotat +Senckenbergius.</div> + +<p> +SENAMUS: Si verum est, daemonem<span class = "tag">1</span> illum +Agrippinensem, qui deserta puella parentem necavit, latissimam Rheni +fossam trajicere non potuisse, nec vada rapidissimi fluminis tranare, +praesens remedium haberemus adversus daemones, qui tantam foeminarum +multitudinem obsident, ut uno die plures octoginta Romae videremus +acerbissime cruciatas, quae nullis exorcistarum execrationibus liberari +potuerunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius false: <i>daemonium</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Nunquam<span class = "tag">1</span> vis ac natura daemonum +magis conspicua fuit, quam in obsessis, quos Graeci <span title = +"Greek: endaimoniôntas kai entheous kai enthousiastikous kai +engastrimuthous kai engastrimanteis kai sternomanteis kai +Eurykleas">ἐνδαιμονιῶντας καὶ ἐνθέους καὶ ἐνθουσιαστικοὺς καὶ +ἐγγαστριμύθους καὶ ἐγγαστριμάντεις καὶ στερνομάντεις καὶ +Εὐρυκλέας</span><span class = "tag">2</span> appellant, quorum maximam +copiam olim ubique fuisse legimus. Vidimus ipsi in monasterio Kentorpio +Germaniae inferioris virgines devotas<span class = "tag">3</span> a +daemonibus sursum deorsum jactari ac interdum altius a terra sublevatas, +casu levissimo relabi, sine sensu doloris, tum assiduo risu cachinnos +movere, seque ipsas mutuis ictibus contundere bacchantium in modum ac +foetidissimo halitu aërem ambientem conspurcare. Id enim daemonum fere +proprium est, ut teterrimo foetore proxima quaeque loca quasi sulphuris +ac putrium cadaverum odore imbuant. Contra vero angeli ambrosium spirant +vertice odorem. Illud etiam deprehensum, si quis coram daemoniacis illis +vestalibus sacris<span class = "tag">4</span> preces funderet aut +divinis laudibus exerceretur, doloribus acerbissimis obsessas cruciari, +si ipsae horarias preces latinis verbis enunciarent aut fabellam +narrantibus audientiam facerent, cruciatu levari. Cum a magistratu +rogarentur, ecquis illas daemonibus mancipasset, Elsam Kamam. Coenobii +ancillam, incusabant, quod illa non erubuit confiteri, ac sortilegii +damnata rogis ardentibus exusta est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Nusquam</i>. +<b>2.</b> <span title = "Greek: Euruklês">Εὐρυκλῆς</span> erat nomen +celeberrimi cujusdam ventriloqui saepiusque pro ventriloquo in universum +usurpatum. [N.] +<b>3.</b> Alius: <i>totas</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>sacras</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">33</span> +SENAMUS: Memini Romae Benedictinum exorcistam obsessas a daemonibus +rogantem, quem id fecisse suspicarentur, daemones respondisse, Judaeorum +id ope factum, quod indignarentur Judaei, foeminas a sua religione ad +christianam defecisse.</p> + +<p> +SALOMO: Quod a Gentili avorum religione ad peregrinam defecissent, +forsitan daemonibus sui obsidendi occasionem praebuerunt, sed Judaeorum +id ope<span class = "tag">1</span> factum, nemini credibile videatur. +Daemones potius falsis accusationibus et criminibus<span class = +"tag">2</span> Judaeos, quibus infestissimi semper fuerunt, circumveniri +cupiebant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>opera</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>criminationibus vel incriminationibus</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Nobilior extat historia Antonii Segneti<span class = +"tag">1</span> Belgae, equitis aurati ac senatoris, cujus filius cum +saga contubernium traxerat<span class = "tag">2</span>. Sed cum jussu +patris uxorem nobilem sibi despondisset, saga non aliter quam Medea +zelotypiae furore saucia, quod Jason Creontis regis Corinthiorum filiam +duxisset, daemonis ope rivalem ita conturbavit, ut saepius in sublime +veheretur, deinde huc illuc agitata dejiceretur. Cum vero parturiret, +saga cubiculum parturientis ingressa illam in tantum soporem ac stuporem +egit, ut sine sensu parienti foetum<span class = "tag">3</span> +eriperet.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Sequeti vel Suqueti</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>contraxerat</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>infantem</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Quid si pater filium ab utero voverat daemonibus, id enim +sortilegis fere consuetum est, ac propterea divina lex execratione +gravissima detestatur eos, qui liberos voverint deo Molocho.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Non minus memorabile est, quod in monasterio montis Hessorum +virgines sacrae a daemonibus tanta vi obsessae fuerunt, ut cum canibus +atris copulari viderentur, deinde sursum deorsum jactari ac teterrimos +foetores exspirare.</p> + +<p> +SALOMO: Quid si Deus ultionem istam daemonibus permisit, quod +forsan<span class = "tag">1</span> canibus, ut interdum contigit, +copularentur. Nihil enim detestabilius, quam<span class = "tag">2</span> +votam Numini virginem immundissimae bestiae prostituere, ac propterea +divina lex<span class = "tag">3</span> eodem capite vetuit offerri Deo +pretium canis ac mercedem meretricis, tum sequens<span class = +"tag">4</span> caput supplicium extremum irrogat eis qui pecudibus +copulantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>forsitan</i>. +<b>2.</b> Desunt haec quinque sequentia verba in uno codice. +<b>3.</b> Deuteron. 23, 18. 27, 21. coll. Levit. 18, 23. +20, 13 sq. +<b>4.</b> Alius: <i>sequenti capite</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Immane scelus istud a monialibus mutum scelus appellatur. Neque +id novum, si Aeliano<span class = "tag">1</span> credimus, qui civem +Romanum scribit accusationem instituisse adversus canem<span class = +"tag">2</span> adulterum uxoris. Et in Aremorica Celtarum bos puellam +peperit, quae nihil bubulum habuit praeter alterum pedem, unde graves +controversiae extiterunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> De varia hist. +<b>2.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Non tam mirum est, hominem pecori quam daemoni copulari. At +non ita pridem in monasterio Coloniensi Gertrudis puella daemonem +<span class="pagenum">34</span> +habuit concubinum, et in ejus scrinio litterae amatoriae illius et +ejus<span class = "tag">1</span> ad daemonem +repertae<span class = "tag">2</span> fuerunt, nec multo post +omnes<span class = "tag">3</span> moniales a daemonibus obsessae.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ad eum daemonem</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>compertae</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>sociae</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Earum rerum historias mirari facilius est, quam qua ratione +fieri possint exquirere. Nam memini, cum essem in Hispania, Magdalenam +Cruciam<span class = "tag">1</span>, monasterii Cordubensis principem, a +Paulo III. Pontifice Maximo veniam impetrasse, quod annos amplius +triginta cum atro daemone Ephialte concubuisset, tametsi tantam vitae ac +religionis integritatem prae se ferret, ut quasi ab angelo, dum sacra +fierent, sublimis veheretur a terra, quod Porphyrius etiam Jamblicho +sacra facienti contigisse tradit; quin etiam in hostia exadorea post +consecrationem ab altaribus<span class = "tag">2</span>, fisso +pariete,<span class = "tag">3</span> in buccam monialis evolare +videatur. Ab ea non aliter, quam ab oraculo patres ac pontifices<span +class = "tag">4</span> responsum<span class = "tag">5</span> quaerebant. +Notissima est ubique pervulgata historia, nec dissimile est, quod +Franciscus Picus scribit, se vidisse Benedictum Bernam sacerdotem +flammis ambustum,<span class = "tag">6</span> quod annos amplius +quadraginta cum Hyphialte (ut illa cum Ephialte) concubuisset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Cruceam</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>alterius</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>fuco pari</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>principes</i>; alibi: <i>princeps et +pontifex</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>responsa</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>combustum</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Etiamnum<span class = "tag">1</span> daemones utriusque sexus +incubos et succubos Italia parit? vereor, ne<span class = "tag">2</span> +medicis plane haec deliria videantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Etiamne</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>ut</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: At Fernelius, clarissimus Henrici II. Francorum archiater, +nobilissimum adolescentem a daemone obsessum scribit, qui tametsi +litteras nunquam didicisset, Graece tamen loqueretur. Et Philippus +Melanchthon tradit, mulierculam quandam, cum a daemone cruciaretur, +graece loqui solitam ac bellum sacrum, quo Germania pene tota +deflagravit, hoc carmine denunciasse: <span title = +"Greek: estai anankê epi tês gês kai hormê en tô laô toutô">ἔσται +ἀνάγκη ἐπὶ τῆς γῆς καὶ ὁρμὴ ἐν τῷ λαῷ τούτῳ</span>. +Qua de re cum inter theologas ac medicos varie +disputaretur, sciolus quidam medicus, ne nihil ignorasse videretur, a +melancholia peregrinam linguam excitari posse contendebat, sed non sine +risu ac sibilo palam explosus est.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Illud facile refelli poterat, cum <span title = +"Greek: engastrimuthoi kai sternomanteis">ἐγγαστρίμυθοι καὶ +στερνομάντεις</span> bucca conclusa aut etiam exserta lingua, +mox etiam e vulva diserte loquerentur.</p> + +<p> +CORONAEUS: Sed mirum est, obsessos a daemonibus lustralis aquae +conspersionem abhorrere, ut quidem Cyprianus scribit et experientia +saepissime expertum est. At Philippus Melanchthon<span class = +"tag">1</span> aliquando se daemoni fucum fecisse jactavit, cum obsessum +a daemone aqua pura aspersisset, aeque enim<span class = "tag">2</span> +hanc atque illam refugiebat<span class = "tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> 2 ep. ad Mycon. +<b>2.</b> Alibi: <i>idem</i>; alibi: <i>eum ... refugisse</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ego daemones lustralem aquam duplici de causa detestari opinor, +primo quod sua puritate labes abstergit, daemones vero impuritate +<span class="pagenum">35</span> +delectantur ac propterea frequentes lotiones lex divina jubet, quas +sortilegi execrantur. Deinde aqua lustralis sale conspergitur, quo res +omnes a putredine servantur, officium vere daemonum est perdere ac +corrumpere. Itaque divina lex<span class = "tag">1</span> omnibus +sacrificiis salem inspergi jubet, cujus vim cum intelligeret Plato, +salem Diis gratum esse scribit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Levitici 2, 13. Cf. Marci 9, 48.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ita disserendi ratione quodammodo quae qualisque sit daemonum +vis ac natura perspicitur. Nam Paulus Grilandus jurisconsultus, +quaestionum impietatis judex, scribit, quendam neophytum ab uxore ad +sortilegorum convivia daemonis ope procul a domo subvectum sub nucem +Beneventanam<span class = "tag">1</span>, et cum ferculis appositis ad +epulandum saepissime salem peteret, tandem aliquid salis simile allatum +esse eumque in haec verba erupisse: Lodato sia Dio, pure evenuto questo +sale! Qua voce daemones ac sagarum concionem epulasque fictas +disparuisse et cum solus neophytus restitisset<span class = +"tag">2</span>, domum, a qua milliaribus circiter quinquagin<ins class = +"correction" title = "text reads ‘..tad is..’">ta dis</ins>tabat, nudum +rediisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>sub arborem nucis Beneventanae</i>; alius: <i>sub +urbem</i> etc. +<b>2.</b> Alius: <i>extitisset</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Usitatissimum omnibus rusticis est, salem infantium ori +admovere, quasi praesens amuletum adversus maleficia sortilegorum.</p> + +<p> +OCTAVIUS: An quia veteres uno consensu tradunt, maris naturam omnes +impuritates expiare; scribit enim Hippocrates<span class = +"tag">1</span>, suae aetatis exorcistas maleficia expurgare<span class = +"tag">2</span> solitos, demersis in mare his omnibus, a quibus maleficia +impendere dicebantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In libro de morbo sacro. +<b>2.</b> Alius: <i>purgare</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Ego quidem illos exorcistas, qui Ulpiano<span class = +"tag">1</span> impostores vocantur, ob id suspectos impietatis habeo, +quod cum daemonibus colloquium<span class = "tag">2</span> serunt et +ridicula seriis miscentes sacris devotionibus abutuntur, saepius tamen +temere lascivientes a daemonibus corripiuntur aut acerbe cruciantur, ut +septem illos exorcistas legimus in Actis,<span class = "tag">3</span> +cum daemonium<span class = "tag">4</span> in obsesso interpellarent his +verbis: Adjuro vos per Jesum, quem Paulus praedicat, et respondit +daemon: Jesum novi et Paulum scio, vos autem qui estis? Et irruens +daemonium omnes ad furorem adegit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libro 1. de variis cognitionibus et l. 21. de decurionibus. +<b>2.</b> Alii: <i>colloquia</i>. +<b>3.</b> Actorum 19, 13. +<b>4.</b> Alius: <i>daemonem</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Memini, me apud Gregorium Pontificem Maximum legisse, +presbyterum quendam a daemone correptum fuisse, cum sacram stolam +puellae obsessae superposuisset. Et certe Origines in Matthaeum, +daemones in obsessis interrogari summopere vetat.</p> + +<p> +TORALBA: Primus Hippocrates exorcistas ut impurissimos homines, qui +prius sanctissimi putabantur ac divinissimi, scriptis dilaceravit, +cumque rebus inanissimis ad expiationes uti videret, Deus, inquit, solus +est nostra<span class = "tag">1</span> salus et liberatio. Ac tametsi +tantus vir fuit, ut<span class = "tag">2</span> parem sua aetate +habuerit neminem, nondum tamen ulla<span class = "tag">3</span> aetas +perceperat, quantum inter morbum +<span class="pagenum">36</span> +sacrum sive comitialem et daemoniacum furorem interesset. Posteri +subtilius symptomata pleraque<span class = "tag">4</span> similia, +pleraque dissimilia animadverterunt, atque illud inprimis, quod qui +morbo comitiali tenerentur<span class = "tag">5</span>, per buccam +spumam egerunt, non item daemoniaci. Hi foetidissimos<span class = +"tag">6</span> halitus spirant, illi non item; hi<span class = +"tag">7</span> vaticinantur vera falsis admiscendo, illi obmutescunt; hi +daemonum arbitratu carpuntur et liberantur, illi non item. Ac si quis +sortilegus in aurem insusurraverit haec verba: exi daemon, quia +Ephimolei praecipiunt<span class = "tag">8</span>! derepente daemoniaci +quasi sopore intermortui concidunt, deinde paulo post resurgunt<span +class = "tag">9</span> et<span class = "tag">10</span> ea quae procul +gesta fuere, quasi praesentes affuissent, narrare consueverunt. +Postremo, qui comitiali morbo laborant, nunquam<span class = +"tag">11</span> linguis peregrinis utuntur, ut daemoniaci.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>postea</i>, vel: <i>natura</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>paremque ... habuit</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>illa</i>. +<b>4.</b> Desunt alibi haec duo verba. +<b>5.</b> Alius: <i>compererentur</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>foedissimos</i>. +<b>7.</b> Proxima sedecim sequentia verba desiderantur in aliis +codicibus. +<b>8.</b> Alius emendandi gratia legit: Epileptici percipiunt. +<b>9.</b> Alius: <i>exsurgunt</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>ut</i>; alius: <i>etsi</i>. +<b>11.</b> Alibi: <i>numquid</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Unum<span class = "tag">1</span> est quod medicos angit, +quod morbis sortilegio datis nulla ratione mederi possunt, nec sortilegi +morbis qui sine maleficio contingere solent, ut<span class = +"tag">2</span> olim Philo Ebraeus et nostra aetate judices impietatis +saepissime deprehenderunt. Utrum vero morbus maleficio an naturae +imbecillitate contigerit, explorant sortilegi ferventis<span class = +"tag">3</span> plumbi infusione in vasculum aegrotanti superpositum, et +quidem Galenus, ubi de Homerica medicatione scribit, imperitos homines +morbis curari<span class = "tag">4</span> verborum vi, eoque efficacius +quo plus fidei adhibeatur. Vidimus enim, sortilegos non aliter curare +posse ideoque<span class = "tag">5</span> prius haec verba ingerunt: +Crede et sanaberis!</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Tuum</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>et</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>ardentis vel furentis</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>curare</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>Ideoque</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Vereor, ut falsa pro veris habeamus, ut illi, quorum oculos sic +fascinaverat ille, qui quadrigam foeno plenam una cum equis et +quadrigario devorasse videbatur.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Non dubito fascinum oculis fieri posse, aures tamen fascinum +negant<span class = "tag">1</span>, ut Graeca pro Latinis habeantur, nec +tempestates ac procellas pro cadaverum Aegyptiorum rapina fictas, sed +verissimas, hominumque ac navigiorum certos interitus excitari, +perspicuum est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>fascinari nequeunt</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Etiamsi demus, quadrigam illam devorari non potuisse, contra +naturam tamen est, oculos praestringere fascino aut vecordiam injicere +maritis, ne vel uxoribus copulari vel liberos suscipere possint.</p> + +<p> +SENAMUS: Ego substantiam omnem in corpus et spiritum dividi puto atque +hujus generis angelos esse daemones, mentes cadaveribus ereptas. Quod si +ita est, qui fit, ut incorporei daemones cadere aut caedi<span class = +"tag">1</span> certisque<span class = "tag">2</span> locis ac sedibus +ligari et constringi queant? nihil enim nisi corporeum constringi loco, +nec nisi a corpore pati potest: sin daemones, angelos, mentes demus esse +corporeas, etiam patibiles ac dissolubiles confiteri oportet ex +<span class="pagenum">37</span> +illa Toralbae demonstratione, quae docuit, mundum vel ob id interiturum, +quia corporeus sit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>cadi</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>certisve</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Utrumque superius demonstratum esse confido, nihil sempiternum +esse posse, quod non sit aeternum, nec rursus quicquam aeternum cogitari +posse praeter primam omnium causam; quare ne angeli quidem suapte natura +sempiterni futuri sunt, sed sola Dei bonitate sustinentur.</p> + +<p> +CORONAEUS: Explicandum igitur est, an daemones corporei sint, propter +varias doctissimorum hominum inter<span class = "tag">1</span> se +dissidentium opiniones.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Tria haec sequentia verba desunt in alio codice.</div> + +<p> +TORALBA: Prospiciendum nobis est, opinor, quae quamque rem res +sequantur<span class = "tag">1</span>, ut<span class = "tag">2</span> +cuique consentaneum sit; plurimum enim refert intelligere, utrum +daemones corporei sint, ut<span class = "tag">3</span> plerique +affirmant, angeli vero incorporei, ut<span class = "tag">4</span> uno +vere consensu theologi tradunt, an vero et hi et illi corpoream naturam +ad omnes opportunitates induant et exuant, cum sint incorporei, ut velle +videtur Homerus, qui daemones <span class = "appflag" title = +"Greek: pantoious">παντοίους</span> appellat. +Nam si demus corporeos esse, multo +magis mentes humanas, his cadaveribus ereptas, corporea natura constare +concedendum erit. Sin putemus, angelos ac<span class = "tag">5</span> +coelites omnes corpore vacare, ut Aristoteles, qui angelos formas +separatas et intelligentias, coelestium orbium motrices, appellat, haec +disputatio non ad physicam, sed ad metaphysicam spectabit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>sequatur</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>quod</i> vel <i>quid</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>et</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>et</i>. +<b>5.</b> Alibi: <span title = +"Greek: pantopous">παντόπους</span>. +<b>6.</b> Sequentia haec novem verba desiderantur in aliis +codicibus.</div> + +<p> +CURTIUS: Non video quicquam ab Aristotele de mentibus separatis +constanter definiri, sed Apulejus<span class = "tag">1</span>, +Porphyrius<span class = "tag">2</span>, Jamblichus<span class = +"tag">3</span>, Psellus<span class = "tag">4</span>, Plotinus<span class += "tag">5</span>, Philoponus<span class = "tag">6</span>, Ammonius<span +class = "tag">7</span>, Alexander<span class = "tag">8</span>, +Augustinus daemones corporeos esse, summa consensione<span class = +"tag">9</span> affirmant. Id autem velle videtur Hesiodus hoc versu: +<i>Aëraque induti tota tellure vagantur</i>. Orpheus sortilegorum +pontifex daemones partim coelestes, partim terrestres, partim aëreos, +partim aqueos, partim subterraneos, partim vagos et circuitores facit. +Ex quo innuit, mentes tum coelestes, tum elementares corporeas esse, cum +locus nisi corporibus convenire non possit. Daemon, inquit Plotinus, +<span title = +"Greek: kath’ hoson daimôn meta tinos sômatos einai dei">καθ᾽ +ὅσον δαίμων μετὰ τινος σώματος εἶναι δεῖ</span>. Ac tametsi +Augustinus angelos incorporeos esse scripserit, saepius tamen corpore +constare oportet, ut affirmet: Constat, inquit, quod omnis spiritus sit +corpus et spiritualis materiae. Item Damascenus: Omnia, inquit, quae +creata, si cura Deo comparentur, crassum et materiale quoddam habent, +solus autem incorporeus et sine materia est Deus. Basilius<span class = +"tag">10</span> vero, qui angelos animalia vocat rationalia<span class = +"tag">11</span>, mentem loco<span class = "tag">12</span> vacare<span +class = "tag">13</span> scribit, i.e. omnino incorpoream esse; caeteri +tamen theologi non modo angelos, sed etiam daemones et mentes hominum +incorporeas esse tradunt.</p> + +<div class = "mynote fineprint"> +The numbering of this block of footnotes is problematic. The sequence of +numbers is as in the original text, with <i>italicized</i> comments added +in {braces}.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In asino aureo. {<i>correct</i>} +<b>2.</b> In libro de mysteriis. +<b>2.</b> In libro de abstinentia. {<i>Porphyry wrote books +with both titles</i>} +<b>3.</b> In libro de anima. +<b>4.</b> In libro de anima et daemonibus. +<b>5.</b> Contra Alexandrum Aphrodisiam. {<i>Plotinus wrote the +Enneads</i>} +<b>6.</b> Contra Alexandrum Aphrod. {<i>Ioannes Philoponus wrote a +book with this title</i>} +<b>7.</b> In libro de anima. {<i>Ammonius wrote a commentary on +Aristotle’s De Anima</i>} +<b>8.</b> In libro de anima. +<b>9.</b> Alibi: <i>contentione</i>. {<i>numbers correct to end of +paragraph</i>} +<b>10.</b> In Homil. de Paradiso. +<b>11.</b> Alibi: <i>rationalem</i>. +<b>12.</b> Alibi: <i>vero</i>. +<b>13.</b> Alibi: <i>carere</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">38</span> +OCTAVIUS: Magnorum virorum auctoritas plurimum ponderis habet, ut fidem +faciat omni opinione stabiliorem, sed ut pauci hoc vel illud<span class += "tag">1</span> assentiuntur, quia sic collibitum est, ita plerique +argumentis ad assentiendum necessariis, quasi quaestione adhibita, cogi +volunt<span class = "tag">2</span>, ut omnem adepta scientia exuant<span +class = "tag">3</span> opinionem, quae simul stare non magis possunt +quam fides et scientia.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>huic</i> vel <i>illi</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>nolunt</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>eruant</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Si demonstratum erit, nullam praeter Deum essentiam incorpoream +esse, illud etiam perspicuum erit, Dei solius essentiam esse infinitam, +quod Joh. Scotus<span class = "tag">1</span> demonstrari posse negavit. +Et certe acutissimus theologus demonstrationem de infinita Dei essentia +sibi deesse confitetur. Illud tamen hac demonstratione de incorporea Dei +natura consequimur, atque hoc amplius Thomistarum atque Averroistarum +opinio<span class = "tag">2</span> valde perniciosa, quam Albumazar<span +class = "tag">3</span> Maurus nimis pertinaciter tuetur, de una omnium +hominum mente funditus subvertetur. Posuerunt enim, omnes mentes +impiorum aeque ac piorum in unam et eandem animam coire, quo nihil +absurdius ac sceleratius dici potest. Postremo ex hac demonstratione, +omnem scilicet substantiam, praeter Deum, corpoream esse, perspicua +sunt<span class = "tag">4</span> supplicia improborum, quae ab +Epicureis<span class = "tag">5</span> negantur, ob id tantum, quod +nullam admittant actionem in corpora, nisi a corporibus ipsis, nec +patibiles esse a corporibus incorporeas naturas arbitrantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Liber sententiarum IV, disp. 4. +<b>2.</b> Alibi: <i>opiniones ... perniciosae, quas</i>. +<b>3.</b> Alius false: <i>Albumezor</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>sint</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>Epicuro</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Cedo igitur, Toralba, nisi molestum est, hanc quae tot +utilitates complectitur demonstrationem.</p> + +<p> +TORALBA: Hoc igitur primum, si placet, statuamus: omnis substantia, quae +maximi<span class = "tag">1</span> orbis ambitu coercetur, est finita. +Mentes humanae, angeli, daemones orbe coelesti continentur, igitur +sunt<span class = "tag">2</span> finiti, quia nihil infiniti orbe finito +concludi potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>circuitu</i> vel <i>sinu</i>. Alibi: <i>maximo orbe +coeli</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>sint</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Istud quidem sua luce perspicuum est.</p> + +<p> +TORALBA: Quidquid finitum usquam existit, terminos habet, quibus +finitur, locum<span class = "tag">1</span> in quo concluditur, et<span +class = "tag">2</span> nihil incorporeum terminis aut locis illis<span +class = "tag">3</span> continetur, igitur angeli non<span class = +"tag">4</span> sunt incorporei, cum suis sedibus ac terminis finiantur. +Si non sunt incorporei, sequitur corpoream habere naturam, cum omnis +substantia sit vel corporea vel incorporea; non hoc, igitur illud. Item +illud<span class = "tag">5</span>: omnis substantia, praeter Deum, habet +finitam potestatem; omnis potestas finita terminatam habet +substantiam<span class = "tag">6</span>; ex quo sequitur, daemones, +angelos, mentes quae desertis cadaveribus emigrarunt, terminatis sedibus +coërceri, nec ubique, nec pluribus locis simul, eodem existere momento, +ut<span class = "tag">7</span> nimirum<span class = "tag">8</span> illi +ipsi, qui angelos vel<span class = "tag">9</span> mentes corpore +<span class="pagenum">39</span> +vacare putant, confitentur. Nam si eadem substantia finita duobus locis +simul et semel existeret, etiam moveri et quiescere simul posset, contra +perspicua philosophorum<span class = "tag">10</span> decreta<span class += "tag">11</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>locum etiam, quo</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>at</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>ullis</i>. +<b>4.</b> Deest in uno codice. +<b>5.</b> Deest in alio codice. +<b>6.</b> False alius: <i>distantiam</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>et</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>etiamnum</i>. +<b>9.</b> Alius: <i>et</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>physicorum</i>. +<b>11.</b> Scotus liber sententiarum I, disp. 2, qu. 4. +Damascenus lib. 2.</div> + +<p> +SENAMUS: Ut haec vera sint, nondum tamen video, quibus terminis ac +finibus daemones concludantur.</p> + +<p> +TORALBA: Nullius substantiae fines aut termini cogitari possunt<span +class = "tag">1</span> extra superficiem, superficies autem solius +corporis<span class = "tag">2</span> propria; igitur omnis substantia +finita ac terminata corporea sit oportet, alioquin esset infinita, quia +tertium nihil est. Absurdum autem est, mentes humanas, daemones, +angelos, qui mundi finibus ac terminis coërcentur, infinitos esse, +alioquin finitis infinita concluderentur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>posse</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>solis corporeis</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Quid obstat quominus angeli, daemones, mentes humanae certa +quadam et determinata sede, non tamen superficie conclusa +coërceantur?</p> + +<p> +TORALBA: Ita quidem est eorum opinio, qui angelos, daemones, mentes +separatas in loco esse confitentur, non tamen circumscriptive, ut eorum +verbis utamur, sed definitive. Quae distinctio<span class = +"tag">1</span> cum plerisque inanis videatur, nec definitive nec +circumscriptive in loco esse voluerunt, sed<span class = "tag">2</span> +effective tantum. Quae sententia quidem minus habet erroris, quam illa, +quia non implicat<span class = "tag">3</span> ajentia simul et negantia, +ut illa; sed hoc<span class = "tag">4</span> habet incommodi, quod +angelos ac daemones loco dimoveri negat. Qua ratione nec bonis ad +superos, nec malis<span class = "tag">5</span> ad inferos aditus +pateret, quoniam ubique esse congruit tantum substantiis +incorporeis.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>definitio</i>. +<b>2.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>3.</b> Alius: <i>ampliat</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>id tamen</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>impiis</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Vereor ut argumentum a<span class = "tag">1</span> te +propositum consimile sit huic Aristotelis argumento: Si forma, inquit, +non finitur ad materiam, extra materiam est infinita; quod<span class = +"tag">2</span> non magis sequitur, quam si dicat quis: si corpus non +finitur corpore, est infinitum, nam ista ratione supremus orbis, qui +nullo finitur corpore, esset infinitus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>abs</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>quia</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Clarius id explicabo: omnem substantiam, quae amplissimi orbis +sinu coërcetur, finitam esse posuimus, id quod omnes confitentur; fines +autem<span class = "tag">1</span> substantiae finitae nullos esse +praeter superficiem, quae solius corporis propria est, quod<span class = +"tag">2</span> geometricis principiis perspicuum est. Item mentes omnes +definitum habere ac determinatum locum, i.e. neque in quantumlibet +maximo,<span class = "tag">3</span> neque in quantumlibet minimo, sed +exaequato<span class = "tag">4</span> suae essentiae finiri loco. Ex his +ergo efficitur, mentes separatas et angelos corporea quadam natura +coagmentari. Quare si demus, corpus illud esse spirituale, ut Paulus +ipse et Damascenus loquuntur, corpus tamen erit, quantumcunque +<span class="pagenum">40</span> +subtile esse dicamus, nec cum alio corpore ejusdem naturae magis esse +poterit<span class = "tag">5</span>, quam aër subtilissimus cum aquea +terreave natura.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>ac</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>quod geometricis est principium +perspicuum</i>. +<b>3.</b> Desunt haec sequentia quatuor verba in alio codice. +<b>4.</b> Alius: <i>determinato</i>. +<b>5.</b> Deest in aliis codicibus.</div> + +<p> +SENAMUS: Adeone discrepat a natura, quicquam incorporeum esse in loco, +cum puncta incorporea ipsaque accidentia suis quaeque sedibus ac locis +contineantur?</p> + +<p> +TORALBA: Tu, Sename, agis de punctis et accidentibus, quae quod per se +ipsa et sine corporibus nullam habent hypostasim, nunquam<span class = +"tag">1</span> per se, nec ullo loco existere possunt et ne moveri +quidem nisi ad corporum agitationem. Hic autem<span class = +"tag">2</span> agitur de substantia, puta de angelo, de mente cadaveri +superstite, quam finitam esse fatentur, incorpoream tamen statuunt, quod +nullo ingenii humani captu fingi potest, nisi demus ajentia et negantia +esse vera, quia substantiam illam, quam incorpoream fingunt, uno tantum +loco statuunt, eoque definito, extra quem nihil sui reperiatur, nec +ubique esse volunt, vel suam habere circumstantiam, vel ut eorum verbis +utamur, suam ubietatem, ut si quaeramus<span class = "tag">3</span>, ubi +est angelus? responderi possit: in coelo vel in terra, non tamen utroque +in loco, sed illic tantum, ubi sit ejus actio vel perpessio, nec usquam +alibi. Loco tamen circumscribi, locum mutare negant, cum vel a superis +locis ad inferos praecipites deturbantur, vel ab inferis praecipites ad +superos revolant. Ex quo sequitur, utrumque pronunciatum verum esse: +angelus est in coelo, angelus non est in coelo, quae<span class = +"tag">4</span> cum tota natura pugnant. Quid autem est aliud, locum +definire, quam loci terminos<span class = "tag">5</span> corpori +circumscribere? Quodsi loco definiri vel circumscribi sunt eadem, etiam +in loco esse circumscriptive et definitive eadem erunt, quod Damascenus +duobis locis<span class = "tag">6</span> fatetur. Itaque Thomas<span +class = "tag">7</span> repudiatis superiorum definitionibus<span class = +"tag">8</span> angelum in loco esse scripsit non ratione<span class = +"tag">9</span>, sed applicatione, quem Scotus refellens angeli +praesentiam ante rationem<span class = "tag">10</span> necessariam esse +concludit et quidem in loco commensuratire; sic enim loquitur, quoniam +nec ubique nec in loco quantumlibet maximo, nec minimo, sed suae +substantiae exaequato, quo nec majorem queat occupare, nec minorem. Ex +quibus etiam illud sequitur, descensum et ascensum separatis mentibus +necessario tribuendum. Quicquid autem movetur a loco in locum, corporeum +esse oportet, quia prius transit<span class = "tag">11</span> spatium sc +ipso minus, deinde spatium sibi aequale, antequam in spatium se<span +class = "tag">12</span> majus decurrat. At substantia incorporea +inanisque, quia nihil incorporeum magnum aut parvum dari potest, itaque +necesse est, quaecunque moventur, corpora esse confiteri. Item motus +omnis fit in tempore, et quovis tempore minus recipiendum erit, quo +minus mobile moveatur. Igitur omni mobili accipietur in infinitum +aliquod<span class = "tag">13</span> minus mobile, ex quo fit, ut nihil +incorporeum aut divisibile moveri possit. Item motus +<span class="pagenum">41</span> +successio, quae in motu intercipitur, sit resistentia mobilis ad<span +class = "tag">14</span> moventem, vel intervalli ad mobile vel motoris +ad intervallum. At nulla resistentia esset in angelo, si esset +incorporeus, non enim resisteret intervallo, nec intervallum illi, nec +sibi ipsi ut motori. At nullo humanae mentis captu cogitari potest, ut +ab extremis ad extrema sine decursu intervalli medii perveniatur. Quare +si locus, si corpus, si spatium divisibile est, angelos quoque, mentes +humanas, daemones corporeos ac divisibiles esse oportet, contra quam +illi et scribunt et sentiunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>nusquam</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>enim</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>quaeratur</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>quia</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>terminis corpora</i>. +<b>6.</b> Lib. 2 cap. 13. 16. +<b>7.</b> Parte I, qu. 8, art. 1. +<b>8.</b> Alius: <i>distinctionibus</i>. +<b>9.</b> Alii: <i>actione</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>actionem</i>. +<b>11.</b> Alius: <i>transilit</i>. +<b>12.</b> Alius: <i>sibi</i>. +<b>13.</b> Alius: <i>aliquid</i>. +<b>14.</b> Sequentia haec sedecim verba desunt in alio codice.</div> + +<p> +SENAMUS: Cur igitur Peripatetici tam anxie a physicis metaphysica +dividunt, cum physicorum argumentum omne circa<span class = +"tag">1</span> corpus naturale esse velint, metaphysicis vero tribuant +substantias ab omni corporum oneratione<span class = "tag">2</span> +liberas, quo<span class = "tag">3</span> verbo separatas mentes atque +intelligentias contineri tradunt?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest alias. +<b>2.</b> Alii: <i>concretione</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>quae</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Graviter certe peccatur ab iis, qui<span class = "tag">1</span> +metaphysica physicis conturbant, i.e. naturalia divinis, nisi ut ex +aliis alia melius intelligantur. Nullum autem metaphysici argumentum +praeter primam causam incorpoream esse potest. Nam cum Aristoteles +Platonis<span class = "tag">2</span> ideas locis omnibus evertere +conaretur, quod hypostasim nullam in natura<span class = "tag">3</span> +haberent, intelligentias tamen seu mentes separatas in natura +incorporeas statuit his verbis:<span class = "tag">4</span> An, inquit, +ad physicam pertinet, de omni anima disputare? an vero de ea tantum, +quae materia vocatur?<span class = "tag">5</span> Hoc postremum tam +absurdum visum est Alexandro Aphrodisiensi, ut nullam omnino substantiam +corporis expertam affirmaret. Recte ille quidem, si primam causam +excepisset, quam ob id incorpoream esse oportet, quia sit infinita.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quod</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Platonicas</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>naturam</i>. +<b>4.</b> Libro ultimo de nat. anim. +<b>5.</b> Alius: <i>vacat</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Argute quidem, Toralba; sed me scrupulus angit, quod cum +angelus particula quaedam sit et quasi scintilla divinae mentis illius +ac aeternae, qui fit ut corporea mens ex incorporea natura existere +possit?</p> + +<p> +TORALBA: Assumis tu quidem, Octavi, quod in quaestione positum est, an +scilicet mens humana sit particula divinae mentis, ut quidem video +placuisse nonnullis, qui Plotinum auctorem citare<span class = +"tag">1</span> non dubitant, quod hominis mentem <span title = +"Greek: homoousion">ὁμοούσιον</span> esse dixerit ipsi Deo. +At<span class = "tag">2</span> ne <span title = +"Greek: homoousios">ὁμοούσιος</span> quidem est, tantum abest ut sit +<span title = "Greek: homoousios">ὁμοούσιος</span>. Falsum item, +quod Arrianus ad Epictetum scribit, quem<span class = "tag">3</span> ad +hominem ita loquentem inducit: Tu delibatio<span class = "tag">4</span> +Dei habes in te ipso partem illius: <span title = +"Greek: su men apospasma ei tou theou, echeis te en seautô meros ekeinou">σὺ +μὲν ἀπόσπασμα εἶ τοῦ θεοῦ, ἔχεις τε ἐν σεαυτῷ μέρος ἐκείνου</span>. +Longe aliter Trismegistus ad +Asclepium: Mens, inquit, non est abscissa de substantia Dei, sed<span +class = "tag">5</span> explicata, ut lux solis. Nam<span class = +"tag">6</span> si angelus, si humana mens ab essentia Dei decerpta +esset, i.e. si particula Dei esset, Deum corpus esse oporteret, quod +absurdum esse omnes confitentur. Item +<span class="pagenum">42</span> +totus homo Deus esset; totum enim esse necesse est, cui pars detrahi +nequit. Item Dei natura divisibilis ac dissolubilis esset, si partes +haberet; itaque litterae sacrae mentem hominis non Dei substantiam, sed +spiraculum appellant i.e. <span title = +"Hebrew: ruach">רוּחַ</span><span class = "tag">7</span> +et imaginem, non partem +illius, quae nulla in natura divina incorporea fingi potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ciere</i>. +<b>2.</b> Desiderantur haec decem sequentia verba in alio +codice. +<b>3.</b> Alibi: <i>cum</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>deliberatio</i>. +<b>5.</b> Desiderantur haec viginti sex verba in alio codice. +<b>6.</b> Alibi: <i>Non</i>. +<b>7.</b> Alius: <span title = +"Hebrew: neshamah">נִשְׁמַה</span></div> + +<p> +SALOMO: Sapienter illi quidem, qui a Dei natura corpus omnino<span class += "tag">1</span> sejunxere, id enim praecipuum caput est symboli +nostri.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>omne</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Quid igitur hoc sibi vult<span class = "tag">1</span>, Deum +esse ubique? Etsi enim ubique est, est in loco, si in loco, etiam +corporeum esse oportet.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>haec sibi volunt</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Deus ubique est et<span class = "tag">1</span> nusquam est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ut</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Igitur contradictoria simul vera sunt: si Deus est hic, Deus +non est hic.</p> + +<p> +CHRTIUS: Nos, inquit Augustinus, credimus ubique Deum esse praesentia, +essentia, potentia, in omni loco sine circumscriptione, in omni tempore +sine mutatione.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Rectius<span class = "tag">1</span> et optime, opinor, +Chrysostomus, qui, quomodo Deus ubique sit, capere se non posse +confitetur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Modestius</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Recte ille quidem, etenim Deus de se ipso loquens: Ego, inquit, +coelum et terram impleo. Item: Coelum mihi sedes est, terra autem +scabellum pedum meorum<span class = "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Jeremiae 23, 24. Jesaiae 66, 1.</div> + +<p> +SENAMUS: Haec ad potentiam ejus infinitam pertinere videntur, non ad +essentiam, ut Helias Thesbites his verbis innuit<span class = +"tag">1</span>: Deus, inquit, non est in aëre, non est in commotione, +non est in igne; alioquin creatoris et creaturae una esset et eadem +essentia, si utraque promiscue confunderetur, idem etiam creatoris et +creaturae cultus haberetur. Ob id Deus altissimus, h.e. Eljon, <span +title = "Hebrew: elyon">עֶלְיוֹן</span> appellatur, quia in coelis est. +Et ab interpretibus Hebraeis Deus <span title = +"Hebrew: makom">מָקוֹם</span>, i.e. locus +beatorum<span class = "tag">2</span>, +quia mundus in Deo est, non autem Deus in mundo vastissimo quidem, sed +prae illa essentia infinita corpusculo exiguo; non quia mundi aditu +excludatur, sed ut intelligamus, nulla mundorum innumerabilium +capacitate includi aut illius purissimam et incomprehensibilem essentiam +cum rebus foedis, fluxis ac caducis permisceri. Est enim mundus +usquequaque corporum plenissimus, nec quicquam in<span class = +"tag">3</span> natura vacuum. Quis autem et qualis sit Deus, (quanquam +in eo nulla sit qualitas), mortalium nemo, quamdiu spirabit<span class = +"tag">4</span>, intelliget. Nam Mosi roganti, ut se Deus illi contuendum +exhiberet: Nemo, inquit Deus, vivens Deum videbit, i.e. plane cognoscet. +Ac propterea dicitur in atra caligine versari et in tenebris latibula +sua posuisse, h.e. obscurissimam et difficillimam ejus cognitionem +videri hominibus in caligine densissima constitutis, cum ipse lucis +auctor omnia suo compleat splendore. Ac tametsi praeclarum est, ejus +omnia +<span class="pagenum">43</span> +opera, dicta, facta, leges praedicare et crebris canticis usurpare, +nihil tamen est, quo verius vel melius, quam contemplantis silentio +laudari possit. Ac propterea David<span class = "tag">5</span> illud +sapienter usurpat: Tibi silentium laus! Quod vulgaris interpretatio non +explicat his verbis: Te decet hymnus Deus in Sion. Sic enim voces +hebraicas <span title = "Hebrew: lekha dumiyah tehillah">לְךָ דֻמִיָהּ +תְהִלַה</span> erudite Rabbi Moses interpretatur, ut etiam Chaldaeus +paraphrastes: Coram te, inquit, laus reputatur silentium; quia Deus, +quis qualisque sit, nullo sermone explicari aut ne cogitatione quidem +capi potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>vocatur</i>. +<b>2.</b> 3 Regum 19, 11 sqq. +<b>3.</b> Alius pro his duobus verbis: <i>materia</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>scrutabitur</i>. +<b>5.</b> Psalm. 64, 2.</div> + +<p> +CURTIUS: Illud quidem symbolo Pythagoras significat, cum silentio Deum +laudandum esse ac puro animi affectu jubet colendum, quia sermo ipse +inquinatus est nec veras Dei laudes assequi potest. Quod silentium +Porphyrius et Jamblichus sic interpretantur, quando pura mens hominis in +ecstasin divini amoris sublata immortali Deo mactatur, quod veteres in +sacrificiis significabant, cum dicerent: Favete linguis! vel ut Homerus: +Praecidite linguas, <span title = "Greek: temnete glôssas">τέμνετε +γλώσσας</span> ut rerum sublimium ac divinarum contemplatione sursum +corda raperentur, supra coelos omnes, ubi Dei<span class = +"tag">1</span> essentia ab omni mundi cogitatione disjuncta versatur. Id +autem tum maxime fit, cum Dei agnoscendi causa potentiam ejus, +bonitatem, sapientiam atque illius omnia dicta, facta, judicia, res +gestas discutiendo, immensa rerum admirabilium ac sublimium infinitate +perterriti silemus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>mundi</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Ego tamen silentio rupto laudes immortali Deo canere nunquam +desistam, et quidem Heroicis numeris:</p> + +<div class = "verse close"> +Me tua gestarum rapit ingens gloria rerum,<br /> +O Deus omnipotens! procul hinc peregrina deorum<br /> +Turba fugit fictaeque simul pietatis imago.<br /> +Angelici properate chori, properate poëtae,<br /> +Quotquot mente pia sacratum nomen adorant,<br /> +Ac Domini laudes puris efferte<span class = "tag">1</span> labellis!<br /> +Ast<span class = "tag">2</span> ubi verborum vis ac sapientia tanta,<br /> +Quae mare, quae terras, quae coeli temperet orbes<br /> +Legibus aeternis, percurrens cuncta momento?</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>afferte</i> vel <i>offerte</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Est ibi</i>; alii: <i>Est ubi</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Tenemus igitur Deum extra mundi concretiones et contagiones, +sedem suam posuisse supra quicquid est coelorum, ut etiam visio +Ezechielis ac prophetarum LXXII, quos de spiritu Mosis Deus afflaverat, +aperte declarat.</p> + +<p> +SALOMO: Apertius tamen significatur hominis conditione, quem Deus ad +imaginem sui creavit, quod Rabbi Moses sic interpretatur, quod<span +class = "tag">1</span> quemadmodum intellectus agens seu adeptus<span +class = "tag">2</span> extra hominem et ab hominis concretione liber +est, sic etiam Deus a mundi<span class = "tag">3</span> concretione et +contagione liber sit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>ut</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>occupatus</i>. +<b>3.</b> Desunt alibi haec tria sequentia verba.</div> + +<p> +<span class="pagenum">44</span> +CORONAEUS: Habemus Toralbae demonstrationem, non modo de angelorum ac +daemonum corporea natura, verum etiam praeter Deum nullam substantiam +incorpoream esse; sed quaeri possit, an daemonum et angelorum cum +mentibus humanis essentia sit eadem?</p> + +<p> +CURTIUS: Puriorem esse angelorum quam daemonum essentiam et corpora +lucidiora, docet Augustinus<span class = "tag">1</span>: Angelis, +inquit, malis mutata sunt in casu corpora in deteriorem qualitatem aëris +spissioris. Idem: Tenuia, inquit, angelorum corpora in deteriora ac +spissiora transformata sunt, quibus ab igne pati possint.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In Genesin cp. 8.</div> + +<p> +TORALBA: Porphyrius in antro Homerico scribit, angelos ac daemones aëreo +corpore constare ac vestiri, ut ab ignibus patiantur, idque affirmans +Philoponus<span class = "tag">1</span>: Alioquin, inquit, intellectualis +natura<span class = "tag">2</span> nihil pateretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Contra Alexandrum Aphrodisium. +<b>2.</b> Alius: <i>ratio</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Si nulla sunt organa sensuum, nulla visus, tactus, gustus +instrumenta et ne ulli quidem in aëre nervi, a quibus sensum haberemus, +nullum cerebrum, unde nervi oriuntur; quonam modo aëreae mentes ab +ignibus paterentur? Item si mentes humanae ignea constant natura, ut +ille<span class = "tag">1</span> innuit hoc versu:</p> + +<div class = "verse close"> +Igneus est illi vigor et coelestis origo,</div> + +<p class = "close"> +nihil ignis ab igni pati potest. Multo minus si aërea compage +coalescunt; alioqui totus aër quantus est, pridem flammis consumtus +interiisset. Sin mentes separatae aquea constant natura, flammas potius +exstinguerent, quam ignium vim sentirent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Virgilius Aen. VI.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Vetustissima est opinio, animas ignea<span class = +"tag">1</span> constare natura, ac propterea Synesius in epistola quadam +ad Cyrenesium pontificem eos, qui extrema naufragia extimuerant, siccas +exeruisse<span class = "tag">2</span> vaginas<span class = +"tag">3</span> scribit, ut animam, ne mergeretur<span class = +"tag">4</span>, ejicerent, idque ab Homero significari, ac propterea +Philostratum scripsisse, nunquam ante Ajacem Oïleum, qui submersus +interierat, demersis hominibus parentari consuevisse. Inde vox Sibyllae +ad Palinurum<span class = "tag">5</span>:</p> + +<div class = "verse close"> +Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum<br /> +Eumenidum inspicies ripamve injussus<span class = "tag">6</span> +adibis?</div> + +<p class = "close"> +Num igitur Philo<span class = "tag">7</span> verius, qui daemones +appellat chorum corporis expertium animorum, aut cur Ebraei animam, quae +corpori superstes evolavit, viduam appellarent, si alio adhuc<span class += "tag">8</span> corpori conjuncta esset, cadavere priori deserto? Neque +enim recte diceretur mens vidua, si relicto cadavere alteri corpori +quasi secundis nuptiis copularetur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>igne</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>exemisse</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>sicca evasisse vagina</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>mergerentur</i>. +<b>5.</b> Virg. Aen. VI. +<b>6.</b> Alius: <i>invisus</i>. +<b>7.</b> In libro de mundo et in libro: quod somnia mittantur +a Deo. +<b>8.</b> Alibi: <i>ad haec</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Si Senami argumentum necessarium esset, quo sensibus animas, +daemones, angelos vacare concludit, ne Deus ipse quidem audiret +<span class="pagenum">45</span> +aut videret. Quid autem stupidius<span class = "tag">1</span>, quam eum, +qui mirabili aurium et oculorum fabrica visum et auditum brutis etiam +animantibus indidit, coecum et surdum arbitrari, quia sic oculis, +auribus ceterisque sensuum careat instrumentis? At nemini dubium esse +opinor, quum angelorum ac daemonum voces ab aliis, qui daemones <span +title = "Greek: paredrous">παρέδρους</span><span class = "tag">2</span> +i.e. domesticos habeant, audiantur, quos tamen his sensibus carere +fatentur. Quin etiam daemonum voces mox acutae et graciles, mox etiam +graves et terribiles videntur<span class = "tag">3</span>, et quasi ex +utre<span class = "tag">4</span> verba facerent. Inde ab Ebraeis malus +daemon ob id <span title = "Hebrew: Ov">אוֹב</span> appellatur<span +class = "tag">5</span> ab utre. Memoria subit Hermolai Barbari Patricii, +qui ab hac civitate exilio pulsus est, quod legatus Romam missus a summo +pontifice cardinalis honorem injussu senatus acceperat. Is cum +entelechiae vocem in animi definitione non satis intelligeret, placuit +daemona <span title = "Greek: paredron">πάρεδρον</span>, quem cum +Georgio Placentino quaestionis arbitrum receperat, interrogare; hic voce +tam gracili ac tam obscure<span class = "tag">6</span> respondit, ut +quid vellet nullo modo intelligi potuerit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>turpius</i>. +<b>2.</b> Alius: <span title = +"Greek: paroikous">παροίκους</span>. +<b>3.</b> Alius: <i>videantur</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>aëre</i>. +<b>5.</b> Levit. 20, 27. +<b>6.</b> Alibi: <i>obscura</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Non sunt igitur ad vocem articulatam necessarii pulmones, +larynges, lingua, palatum, sed confitendum est, vim sensuum<span class = +"tag">1</span> aliam esse in Deo, aliam in coelo, aliam in angelis ac +daemonibus, aliam in animantibus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>sensitivam</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Si nullus esset sensus in mentibus separatis, nulla essent +supplicia sceleratorum, ac praemia<span class = "tag">1</span> quaeque +bonorum jacerent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>gaudia</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Illud abs te, Sename, scire cupiam, num saepius in somniis sola +mente, oculis conclusis ac sensibus omnibus stupefactis, rerum imagines +videris<span class = "tag">1</span> perinde ac si oculos apertissimos +haberes<span class = "tag">2</span>? Quod quidem si fateris, cur dubitas +aciem mentis, quam oculorum, ad contuendum acutiorem confiteri? Ac M. +Tullius non minus eleganter quam vere scripsit, mentes ipsas tum maxime +sentire ac vigere, cum e corporibus excessissent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>videri possint</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>quis haberet?</i></div> + +<p> +CORONAEUS: Frustra res antea perspicue demonstratas a calce ad +caput<span class = "tag">1</span> revocaremus: nam ex illis Toralbae +demonstrationibus deque corporea daemonum ac animorum natura, hunc etiam +fructum decerpimus, quod Thomistarum<span class = "tag">2</span> ac +Averroistarum perniciosa opinio diluitur; posuerunt enim, unam esse +omnium animam in singulos homines diffusam ac rursum occasu cadaverum +segregatam in sese coire. Ita argumenta illa triginta, quae ad +stabiliendum hunc errorem Averroistae denotant, uno ruunt et eodem +momento, quibus tamen satis apte fieri non poterat ab iis, qui animos +corporum expertes esse posuerunt, quoniam substantiae incorporeae, si +ullae existerent, facile<span class = "tag">3</span> avulsae a +corporibus coirent in unum, corpora vero ut se ipsa penetrent, fieri +nullo modo potest. Restat igitur, ut intelligamus, quemadmodum ex ea +demonstratione Dei essentia et potestas infinita<span class = +"tag">4</span> colligatur, quod superius Toralba demonstraturum se, ni +fallor, spopondit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>carceres</i>. +<b>2.</b> Themistianorum. +<b>3.</b> Alius: <i>facillime</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>indistincta</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">46</span> +TORALBA: Dixi quidem, ut ille in re levissima, sed non promisi. Quis +enim hoc sibi aut alteri promittere se posse confidat? Obsequor tamen +Coronaeo, cui nihil denegari potest; ineptus enim malo, quam non +obsequens videri. Omnis substantia corporea est finita, cum incorporea +nullis terminis coërceatur. Quae autem substantia nullis finibus +concluditur, infinita est. Hoc enim corollarium ex superioribus<span +class = "tag">1</span> demonstrationibus colligitur. At omnium +theologorum et philosophorum summa consensione prima causa est +incorporea, igitur sola est essentia infinita; si<span class = +"tag">2</span> essentia est infinita, et potestas et bonitas et +sapientia est infinita. Quia si vis finita subjecto infinito congrueret, +etiam visin finita subjecto finito conveniret, et creatura finita +infinitae potestatis esset. Absurdum consequens, igitur et antecedens. +Ex eo sequitur, nihil in Deo infinito finitum cogitari posse. Hoc +amplius scilicet, si Deum solum simplicem esse, cum omnia corporea ex +partibus coalescant, ac propterea Deum solum impatibilemet +indissolubilem esse, contra quam <ins class = "correction" title = +"text reads ‘usuvenit’">usu venit</ins> substantiis compositis, +quae ex iis constant in quae dissolvuntur, et in ea ipsa dissolvuntur, +ex quibus conflantur. Id autem quod simplex est, in partes, quas nullas +habet, dividi aut in alia principia dissolvi nequit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>supremis</i>. +<b>2.</b> Desunt haec duodecim sequentia in aliis codicibus.</div> + +<p> +SENAMUS: Si Deus est incorporeus, quid est quam ob rem aures, oculi, +nasus, digiti, pedes, brachia, facies ei tribuantur?</p> + +<p> +SALOMO: Etiam ira et furor saepissime, an propterea iracundum et +furiosum esse dicemus? Sed nutrices et parentes oportet cum infantibus +balbutire et ad Deum humana transferri, quando ad homines divina traduci +non possunt. Illud autem animadversione dignum, quod cum caeteri sensus +Deo tribuantur, nunquam tamen gustus et tactus, quia corpori semper +inhaerent, nec sine corporibus sensibilia tactus et gustus percipi +queant, ut caetera sensibilia, ut magis ac magis appareat, Deum plane +incorporeum esse. Angelus autem si incorporeus esset, ut Aristoteles cum +plerisque theologis opinatur, ejus substantia existeret omni in loco et +extensionem infinitam haberet et<span class = "tag">1</span> essentiam, +quin etiam intelligentias ac daemones unum et idem cum Deo esse +oporteret atque ita bona malis, aeterna caducis, fluxa sempiternis, +purissima foetidissimis, Creator denique creaturis promiscue +confunderetur. Quae non modo absurda, sed dictu nefaria sunt. Ita quoque +si angelus aeternus esset, nunc haberet totam durationem, quam habiturus +est<span class = "tag">2</span>, et ut pinguius loquamur, formaliter +infinitam<span class = "tag">3</span>. Illud enim philosophorum ac +theologorum consensione constat, <i>esse et posse</i> in essentia divina +nihil differre; item <i>esse, fuisse et fore</i> in rebus aeternis unum +idemque haberi, quia nec prius nec posterius est in Deo, ut rectissime +Rabbi Moses<span class = "tag">4</span> scribit. Idem autem significat +Jesaias<span class = "tag">5</span>, cum utrique angelo seraphino sex +alas fuisse scribit ac duabus quidem faciem tegere, duabus pedes, +reliquis +<span class="pagenum">47</span> +volare, ut intelligamus, angelos ortum habuisse et occasum habituros, +tametsi hominibus utrumque sit ignotum, Deum vero solum principio et +fine et omni temporis successione carere. Nam ubi est successio, ibi est +novatio ac mutatio, ut angelus se habeat aliter quam prius, quoniam non +angelus habet, quod praeteriit, et exspectat, quod futurum est, igitur +mutabilis ac propterea terminum habiturus. Nisi enim aliud atque aliud +esset in motu, ne in tempore quidem prius ac posterius perciperetur. +Motum autem angelis inesse, perspicue Toralba demonstravit; id enim +sacris litteris saepe significatur, quae non modo angelis motum inesse, +sed etiam motus<span class = "tag">6</span> celeritatem ac pernicitatem +significant, cum alas quatuor sexve angelis tribuant, quod satis innuit, +mutabilem esse<span class = "tag">7</span> ac dissolubilem eorum +naturam.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice. +<b>2.</b> Alibi: <i>esset</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>nisi vitam</i>. +<b>4.</b> In libro More nebochim. +<b>5.</b> Jessiae 6, 2 et 6. +<b>6.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>7.</b> Deest in aliis.</div> + +<p> +CORONAEUS: Habemus igitur perspicuam minimeque dubiam demonstrationem de +potestate atque essentia Dei, omnibus modis infinita, eumque solum +aeternum esse, <span title = +"Greek: aiônion, aperanton, anarchon">αἰώνιον, ἀπέραντον, +ἄναρχον</span>, angelos vero, daemones, +mentes corporeas esse ac finitas, suaque natura mutabiles ac solubiles. +Quae aditum aperire mihi videntur ad ea, quae de actionibus daemonum, de +funambulis elephantibus, de arboribus et brutis loquacibus, de sagarum +transvectionibus feruntur.</p> + +<p> +SENAMUS: Prospiciendum nobis est, opinor, ne pro argumento capiamus id +ipsum<span class = "tag">1</span> quod in quaestione positum est, +scilicet ea miracula quae spectantur a daemonibus cieri. Neque etiam si +demus, corporeos esse daemones, propterea sequitur, transvectiones +sagarum veras esse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +TORALBA: Quod nec a natura nec ab hominibus fieri potest<span class = +"tag">1</span>, id vel a Deo vel ab angelo vel a daemonibus fiat<span +class = "tag">2</span> oportet. At neque per naturam neque per hominum +gestionem transvectiones illae sagarum<span class = "tag">3</span> per +aëra<span class = "tag">4</span> fieri possunt; igitur a Deo vel ab +angelis daemonibusque fieri necesse est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>possit</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>fieri</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>hominum</i>. +<b>4.</b> Tria haec antecedentia verba desunt in alio codice.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Post mundi conditionem<span class = "tag">1</span> Deum ab +omni actione conquievisse docemur, nec quicquam nisi causis +intercedentibus agere; quanquam de rebus tam arduis et ab hominum sensu +et captu remotis quicquam<span class = "tag">2</span> statuere valde +periculosum mihi videtur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>creationem</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>quicquid</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Si Deum mobilem fatemur, et patibilem et mutabilem confiteri +oportet; hoc absurdum, illud igitur. Sed ut angelorum ac<span class = +"tag">1</span> daemonum actiones melius intelligantur, demonstrandum +est, primam causam non solum immobilem esse, sed ne moveri<span class = +"tag">2</span> quidem, contra quam<span class = "tag">3</span> putat +Aristoteles, qui aeterno motu Deum obligavit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desiderantur haec quinque sequentia verba in aliis +codicibus. +<b>2.</b> Alius: <i>movere</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>quam</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Age igitur, Toralba, uti facis, ea quae vagis minutorum +philosophorum erroribus jam pridem implicata sunt, explicare.</p> + +<p> +<span class="pagenum">48</span> +TORALBA: Inveteratus Aristotelis error plerosque fefellit, qui si +acutius mobilium ac moventium ordinem intuerentur, a suscepta sententia +discessissent. Quaedam enim moventur tantum ut materia, quae quasi +faex<span class = "tag">1</span> omnes motus patitur, nec tamen movet +ipsa; quaedam tantum<span class = "tag">2</span> movent et<span class = +"tag">3</span> moventur, ut forma et corpora naturalia; quaedam movent +nec moventur, ut primus motor, qui movet quidem primum mobile, nec +movetur tamen. Hoc ordine mobilium et moventium posito, necesse est, +aliquod<span class = "tag">4</span> extremum esse, quod nec moveat nec +moveatur. Id autem est prima omnium mobilium ac moventium causa, quae +perfruitur<span class = "tag">5</span> quiete sempiterna.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>sex</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>vero</i>. +<b>3.</b> Haec sequentia undecim verba desunt in alio codice. +<b>4.</b> Alius: <i>aliquid</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>perfinitur</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS<span class = "tag">1</span>: Pulcherrimus quidem hic ordo +mobilium ac moventium; non video tamen, ut sit necessarius.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +TORALBA: Non desunt aliae demonstrationes, quibus necessario +conficitur<span class = "tag">1</span>, primam omnium causam nec moveri +nec movere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>conficiatur</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Cedo igitur, nisi molestum est, cum in re tanti ponderis ac +momenti omnia nos tentare oporteat, ut sit<span class = "tag">1</span> +quo Epicurei efficacibus argumentis et ad assentiendum necessariis +refellantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>si</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Tam absurdum est, essentiam infinitam finito corpusculo ad +finitum modum adjungere, quam vim infinitam finitae naturae tribuere, +cum sit eadem contrariorum disciplina. At ineptum est et ab omni ratione +alienissimum, vim infinitam tribuere corpori finito; igitur ineptum +quoque, essentiam Dei infinitam corpusculo, mundo finito copulare. Atque +illud quidem Averroi tam incongruum visum est et abhorrens a natura, ut +Aristotelis sententia repudiata secundae causae tribueret primi mobilis +conversionem. Idem tamen hic sui<span class = "tag">1</span> oblitus +mundum aeternum statuit, qua quidem ratione causam secundam, quam +finitam esse fatetur, aeterno (id est infinito) motui<span class = +"tag">2</span> alligavit, et eodem relabitur, quo<span class = +"tag">3</span> Aristotelem delapsum criminibatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest alibi. +<b>2.</b> Alius: <i>motu</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>unde</i>. Ceterum haec sequentia Toralbae verba in +aliis codicibus desunt.</div> + +<p> +CORONAEUS: Haec quidem demonstratio non minus<span class = +"tag">1</span> efficax est ad convellendam Aristotelis et Averrois de +mundo aeterno sententiam, quam superior illa de corporea daemonum et +angelorum natura. Deum autem motorem inquietum<span class = +"tag">2</span> statuere, non modo a natura divina, sed etiam ipsius +Aristotelis scriptis inter se dissidentibus alienum est. Deos, +inquit<span class = "tag">3</span>, arbitramur felices ac beatos, sed +cum nullis actionibus impediantur, nec Endymionis in<span class = +"tag">4</span> morem dormire consentaneum sit, relinquitur<span class = +"tag">5</span>, ut contemplatione aeterna fruantur. Si Aristoteles Deum +contemplatione, quae a motu quam<span class = "tag">6</span> longissime +abest, si quiete beata perfrui<span class = "tag">7</span> arbitratur, +cur illum irrequieto motu fatigat? Dicitur enim post mundi +creationem<span class = "tag">8</span> conquievisse, quid a +<span class="pagenum">49</span> +mundo alienius, quam quies? Quae quum ita sint, consequens est, +coelos<span class = "tag">9</span> per sese et a forma sibi insita aut +ab angelis moveri.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>minimae efficaciae</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>irrequietum</i>. +<b>3.</b> Lib. 10 Moralium ad Eudemum. +<b>4.</b> Alius: <i>in modum</i>. +<b>5.</b> Deest in alio codice. +<b>6.</b> Deest in eodem codice. +<b>7.</b> Desunt haec sex sequentia verba in eodem codice. +<b>8.</b> Alius: <i>conditionem</i>. +<b>9.</b> Alius: <i>coelum</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Video nos sensim a metaphysicis ad physica delapsos, siquidem +demonstratum est, angelos, daemones, mentes humanas corporea +coagmentatione vigere, nec ullam omnino essentiam praeter Deum +incorpoream existere.</p> + +<p> +TORALBA: Omne metaphysici argumentum ac subjectum ad essentiam +incorpoream spectat. Caetera quia<span class = "tag">1</span> corpora +naturalia sunt, physicorum propria dicamus. Angelorum tamen aut daemonum +actiones, quae voluntariae sunt, quis ad naturam pertinere dicat? +Perinde non<span class = "tag">2</span> est, ac si quis putet, liberas +hominum actiones a voluntate profectas<span class = "tag">3</span> +naturales esse, tametsi homo, quatenus corpus naturale, physicorum +subjectum erit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>qui</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>enim</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>perfectas</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Ambigit Aristoteles de mente humana, cujus disputationem a +physicis libris retraxit<span class = "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>litteris detraxit</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Succurrit in mentem Helvetii cujusdam opinio, qui eleganti +nomine se Theophrastum Paracelsum appellavit, qui medicorum omnium +decretis a stirpe revulsis nova somnia invexit, summa doctorum virorum +consensione repudiata, quibus etiam illud subrogavit, daemonum actiones +naturales esse.</p> + +<p> +CORONAEUS: Statuendum igitur prius est, quae naturalis actio dici +mereatur.</p> + +<p> +TORALBA: Actio naturalis esse non potest, quae vel a Deo, nullis +causarum inferiorum interjectis opibus, vel ab angelo vel a daemone vel +a divinae<span class = "tag">1</span> voluntatis arbitrio vel denique +casu fiat. Casum appello plurium causarum concursum ad effectus +inopinatos: caetera, his exceptis, naturâ fieri dicemus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>humanae</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Nemo certe, nisi demens, arbitratur<span class = +"tag">1</span> hominis ascensum in coelum, aut per aëra volatus sagarum +naturales esse, cum id potius fiat repugnante natura, quae gravia<span +class = "tag">2</span> deorsum impellit, nisi quid fuga<span class = +"tag">3</span> vacui sequatur, ut cum e lacubus<span class = +"tag">4</span> aqua pluvialis sursum abripitur, tunc enim gravia sursum, +leviora<span class = "tag">5</span> deorsum feruntur, ad universitatis +totius incolumitatem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>opinatur</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>graves</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>nisi prius fuga</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>vel cum elicibus</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>levia</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Ego mundum hunc<span class = "tag">1</span> perinde ac +rempublicam ad illius reipublicae mundanae imaginem temperari oportere +statuo, vel potius nostram civitatem exemplar esse debere illius +exemplaris et archetypi mundanae civitatis. Nam qui universitatis +ordinem penitus perspexit, suae civitatis statum multo melius +temperabit. Et quemadmodum in republica bene constituta sunt quaedam +majestatis et imperii perpetuae leges, quaedam vero<span class = +"tag">2</span> per varia +<span class="pagenum">50</span> +tempora ac rerum opportunitate mutantur, item ordinarii quidam sunt +magistratus lege creati ad jurisdictiones, ad aerarii tutelam, ad sarta +tecta civitatis, ad annonae procurationem, ad salutis publicae curam, +item ministri magistratuum locis omnibus dispositi, ad exsequenda +principum ac magistratuum jussa: ita quoque consentaneum est, providum +naturae parentem Deum leges quasdam perpetuas et inviolabiles sanxisse, +ratos scilicet orbium cursus ac recursus, quorum tanta constantia est, +ut ab ortus sui primordio ne momento quidem aberraverint a tramite. Nec +dubium est, quin angelos quasi principes in coelo, his inferiores in +elementis collocarit, alios ad obeunda sacra, qui quasi sacrifici mentes +puriores ac sanctiores, velut hostias, Deo immortali sacrificant ac vota +precesque offerunt<span class = "tag">3</span>, quosdam civitatibus ac +imperiis praepositos, quos Graeci<span class = "tag">4</span> <span +title = "Greek: kosmagôgous">κοςμαγωγοὺς</span>, Latini Deos tutelares +appellabant ac persuasum habebant, non prius civitates expugnari aut +capi posse, quam tutores illos ac praefectos urbium votis ac +supplicationibus evocarent<span class = "tag">5</span>, quo pertinet +illud: Excessere Dii, quibus hoc imperium steterat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addit alius codex: <i>a Deo</i>. +<b>2.</b> Additur alibi: <i>quae</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>afferunt</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>Proclus</i>. +<b>5.</b> Evocatio est apud Curtium lib. 2.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Civitatum moderatores <span title = +"Greek: angelous, daimonas">ἀγγέλους, δαίμονας</span> vocat +Plato<span class = "tag">1</span>, <span title = +"Greek: kata topous hupo theôn archontôn panta ta tou kosmou merê dieilêmmena">κατὰ +τόπους ὑπὸ θεῶν ἀρχόντων πάντα τὰ τοῦ κόσμου μέρη διειλημμένα</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In politicis.</div> + +<p> +SALOMO: Illud arcanum, ut optima quaeque<span class = "tag">1</span>, +Plato ab Ebraeis acceperat; sic enim in sacris litteris legimus, Deum +terminos ac fines populorum pro angelorum numero statuisse; nec +dubitandum est, angelorum partem coelestibus, partem elementis, partem +hominibus praefici, alios quidem ad praemia bonorum, alios ad supplicia +impiorum. Huc enim pertinet carmen illud Davidis<span class = +"tag">2</span>: <i>principes populorum congregati sunt cum Deo Abrahami, +quoniam in Deum intenti sunt tutores terrarum.</i> Id enim proprie<span +class = "tag">3</span> significant haec verba <span title = +"Hebrew: maginnei eretz">מַגִנֵּי אֶרֶץ</span> quos eodem versu <span +title = "Hebrew: nedivei ammim">נְדִיבֵי עַמִּים</span> principes populorum +appellat. At tametsi<span class = "tag">4</span> Plato a Diis +praefectos<span class = "tag">5</span> scribit, horum tamen omnium ducem +ac principem exercituum daemonum ac Deorum ter maximum Deum appellat, +cujus currum caeteri consequantur: <span title = +"Greek: ho men dê megas hêgemôn en ouranô Zeus ptênon harma echei, tô de hepetai stratia theôn te kai daimonôn.">ὁ +μὲν δὴ μέγας ἡγεμὼν ἐν οὐρανῷ Ζεῦς πτηνὸν ἅρμα ἔχει, +τῷ δὲ ἕπεται στρατιὰ θεῶν τε καὶ δαιμόνων.</span> Quod idem a Davidis +odis expressum est hoc versu<span class = "tag">6</span>: <i>currus Dei +exercituum multiplex viginti millia laetantium.</i> Quem locum sic +reddidit Chaldaeus paraphrastes: currus Dei viginti millia ignis +ardentis, duo millia angelorum ducunt illos, divinitas Dei est<span +class = "tag">7</span> super illos, ut intelligamus, Deum placida quiete +fruentem angelorum ac daemonum ministeriis ac obsequiis uti.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>quoque</i>. +<b>2.</b> Psalm 46 (47), 10. +<b>3.</b> Alius: <i>praecipue</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>attamen etsi</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>profectos</i>. +<b>6.</b> Psalm 67 (68), 18. +<b>7.</b> Alius: <i>quiescit</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Illud etiam in natura videmus, quod in republica, bene +constituta scilicet, leges interdum mutari ac pro curatoribus<span class += "tag">1</span> ordinariis extraordinarios constitui, idque ad +reipublicae salutem. Ita quoque naturae +<span class="pagenum">51</span> +leges suspendi<span class = "tag">2</span> ac nova quaedam praeter +naturam, ostenta, prodigia, morbos populares, incendia terrarum, +diluviones aquarum cieri, ne quis putet, ulla legum naturalium +necessitate Deum alligari, ut ante<span class = "tag">3</span> Toralba +demonstravit. Quid enim absurdius esset, quam in civitate regem suis +imperiis ac legibus solutum, ut leges pro temporum varietate corrigere +et emendare possit, Deum vero mundi principem ac parentem suis legibus +obligari? Non debent igitur angelorum ac daemonum naturales actiones +censeri, quae<span class = "tag">4</span> praeter ordinem naturae +consuetum fiunt, ut flumina retroferri, maria scindi, flammas deorsum +dejici, quae non nisi divina potestate ac consensu<span class = +"tag">5</span> fieri possunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>magistratibus</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>sustineri</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>acute</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>cum</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>concessu</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Nihil bonum mihi videtur, quod praeter naturam fiat, ut +Aristoteles scribit: <span title = +"Greek: ouden de tou para phusin kalon">οὐδὲν +δὲ τοῦ παρὰ φύσιν καλὸν</span>.</p> + +<p> +SALOMO: Ignoscendum opinor Aristoteli, rerum divinarum imperito, imo +potius contemptori.</p> + +<p> +SENAMUS<span class = "tag">1</span>: Quid vetat igitur, quominus omnia +quae naturâ fiunt, a daemonibus et angelis fieri dicamus?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii rectius: FRIDERICUS.</div> + +<p> +SALOMO: Pleraque nasci ac paulatim augeri videmus ab ea vi, quam +originis cujusque principio Deus indidit, sine ulla daemonum aut +angelorum actione, puta stirpes et animantia, quae suapte vi, primordio +sui generis divinitus tributa, suum genus propagant<span class = +"tag">1</span>. Idem judicandum de lapidibus, metallis, fossilibus, quae +terra modice culta et etiam inculta sponte profert. Sed praeter hanc +animantium ac stirpium generationem est alia<span class = "tag">2</span> +quaedam ordinaria et solennis, quae<span class = "tag">3</span> solet +quotannis recurrere, attamen praeter naturae leges, quibus quidem ex +semine genera propagantur, ut omnia illa piscium examina, quae derepente +stata magnitudine eodem tempore,<span class = "tag">4</span> iisdem +littoribus exoriuntur, quorum<span class = "tag">5</span> nec semina in +vadis aut littoribus aut saxis aut alga usquam apparent, nec ulla +vestigia parentum. Nam eorum, quae a parentibus originem habent, sua +sunt semina, sua incrementa, et ut paulatim exsurgunt, ita quoque sensim +tabescunt. Illa vero momento in justam magnitudinem erumpunt ac paulo +post, nisi capiuntur<span class = "tag">6</span>, evanescunt, ut +thynnorum agmina, quae cubica figura tanta vi ac multitudine in +Hellespontum tranant e Ponto, ut saepe naves ac retia validissimis +viribus subvertant, neque tantum in Hellesponto, sed etiam apud Rhodios +Elopes<span class = "tag">7</span> ejusdem magnitudinis tantis agminibus +prodeunt, ut Rhodiorum alimento diu sufficere possint. Nec dubito, quin +aliis quoque littoribus consimilis piscium annona divinitus<span class = +"tag">8</span> tribuatur accolarum inopiam ac tenuitatem +sublevatura.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>propugnant</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>lux</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>quia</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>littore, iisdem temporibus</i>. +<b>5.</b> Desunt haec tredecim sequentia in alio codice. +<b>6.</b> Alius: <i>capiantur</i>. +<b>7.</b> Vel: <i>helopes</i>. +<b>8.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ego quidem apud Batavos salmonum ac sturionum, quos +<span class="pagenum">52</span> +siluros appellant, tantam piscationem vidi, ut in finitimas +regiones<span class = "tag">1</span> non sine ingenti quaestu +transveherentur, nec procul a Batavia circa fretum Ixium, haleces tot ac +tantis legionibus Octobri mense prodire, ut iis capiendis piscatorum +copia, quae maxima est, sufficere nullo modo posset, unde in universam +Galliam, Germaniam utramque, Britanniam cum uberrimo quaestu transvehi. +Sed illud mirum, quod cum justa magnitudine momento prodirent, nulla +tamen semina, nulli foetus ac ne ulla quidem vestigia videantur. Quae +quum a piscatoribus et mercatoribus exquirerem<span class = +"tag">2</span>, narrabant illi, ad Orcades insulas arcarum multitudinem +admirabilem annuis piscatoribus redundare<span class = "tag">3</span> et +in littore Celtico statam esse galeorum piscationem mense Martio<span +class = "tag">4</span>, deinde Aprili scombrorum; unde tamen tot agmina +prodirent, scire neminem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice. +<b>2.</b> Alius: <i>conquirerem</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>redundari</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>Martis</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Ipse vidi saepius in Galliae Narbonensis littore examina +mugilum stato anni tempore semper remeare et in proximo littore +Massiliensi apicarum<span class = "tag">1</span>, item in adversis +Africae littoribus trissarum<span class = "tag">2</span>, quas accolae +juratas<span class = "tag">3</span>, nostri alosas appellant, copiam +ceteris<span class = "tag">4</span> littoribus inusitatam.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>aprarum</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>frissarum</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>ejuratas</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>nostris</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Etiam Cretenses nostri annuas habent gobionum legiones, +quibus insula mirifice sustentatur, sed ea multitudine<span class = +"tag">1</span>, ut ab eodem utero, eadem hora, eodem momento natae aut +coelitus delapsae aut ex intimis terrae visceribus erutae videri +possint. Item e littore Siculo muraenarum maxima copia quotannis +exsurgit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>magnitudine</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Non vestris tantum hominibus, sed nostris quoque liberalissimus +naturae parens providit. Nam Calaei<span class = "tag">1</span> circa +Lusitaniae littora solennes habent chalcidum, quas +sardinias<ins class = "correction" title = +"original has footnote tag attached to ‘chalcidum’"><span class = +"tag">2</span></ins> vocant, piscationes, et procul a littoribus +Europae in Atlantico asellorum ingens erumpit copia, paulo post +aestivum solstitium, non sine +magna piscantium admiratione. Sed cum intentos<span class = +"tag">3</span> lucro piscatores aspiceremus, nec tamen, unde tanta +ubertas tam repente prodiret, admirari<span class = "tag">4</span> his +iambicis invecti sumus in avaros piscatores:</p> + +<div class = "verse close"> +Avare piscator, freta<br /> +Qui trajicis ferventia,<br /> +Piscationis aemulus!<br /> +Dic, si potes, (sed quis potest?)<br /> +Vis unde tanta piscium<br /> +Fulgentibus per aequora<br /> +Squamis<span class = "tag">5</span> repente prodeat?<br /> +Est omnibus ac singulis<br /> +Ab ortu magnitudo par,<br /> +Est aequa moles corporis,<br /> +Adepta mox originem<br /> +<span class="pagenum">53</span> +Et incrementa partium.<br /> +Nusquam ulla partus semina,<br /> +Nec ulla sunt vestigia<span class = "tag">6</span>,<br /> +Nec alga vilis cochleas<br /> +Progerminat<span class = "tag">7</span> a caudice,<br /> +Profunda nec maris vada,<br /> +Nec altis saxa rupibus,<br /> +Nec pura gignunt littora,<br /> +Nec Aphrodites candidae<span class = "tag">8</span><br /> +Genetrix spuma<span class = "tag">9</span> procreat.<br /> +Quis agmen illud cubica<br /> +Figura piscium regit<span class = "tag">10</span>,<br /> +Aut unde lucidus fretum<br /> +Invadit halec Ixium,<br /> +Distenta rumpens retia<span class = "tag">11</span><br /> +Revulsis ante navibus?<br /> +Recenseamne cetera?<br /> +Vix orbe toto littus est,<br /> +Quod non abundet piscibus,<br /> +Largitione coelica,<br /> +Et quae<span class = "tag">12</span> marinis sedibus<br /> +Procul<span class = "tag">13</span> pascuntur alites,<br /> +Aut delicatioribus<br /> +Cicadum legionibus,<br /> +Cum fruge pingues evolant<br /> +Nomadum<span class = "tag">14</span> ad solitudines,<br /> +Ut improborum poena sint,<br /> +Bonorum justa praemia.<br /> +O numen admirabile!<br /> +O celsitudo maxima<br /> +Procuratoris optimi,<br /> +Qui nutu nutrit omnia!</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Colesiaci</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>serdunas</i>, vel: <i>sardumas</i>. (Cf. Plin. +h. n. 32, 53.) +<b>3.</b> Alibi: <i>intentione</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>admirari</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>alis</i>. +<b>6.</b> Alius codex quinque haec antecedentia versus ita +legit:</div> +<div class="footnote poem"> +Adepta moles corporis<br /> +Aqua mox incrementa et<br /> +Originem partium nusquam,<br /> +Sec ulla partus semina,<br /> +Nec sunt ulla vestigia etc.</div> +<div class="footnote"> +<b>7.</b> Alius: <i>progermines</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>candida</i>. +<b>9.</b> Alius: <i>spumae</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>regitur</i>. +<b>11.</b> Alius: <i>ilia</i>. +<b>12.</b> Alius: <i>qui</i>; alius: <i>aquae</i>. +<b>13.</b> Alius: <i>nova</i>. +<b>14.</b> Alius: <i>Modo dum</i>.</div> + + +<p> +OCTAVIUS: Video ego vos plus otii piscationi<span class = +"tag">1</span>, quam aucupio dedisse. Saepe cum Volaterranis finitimis +nostris non sine admiratione spectavi, +<span class="pagenum">54</span> +advolantes exercitus palumbarum, cum tamen in continenti nullae aut<span +class = "tag">2</span> ne ovorum quidem aut nidorum ulla usquam imago +reperiatur, multo minus etiam in proximis insulis. At si quis ab +Africa<span class = "tag">3</span> trajecto mari mediterraneo evolare +putet flantibus<span class = "tag">4</span> austris, facile refellitur +immani spatio milliarium MCC; omnibus tamen accolis<span class = +"tag">5</span> constat, a plaga maritima involare in continentem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>otio piscationis plus</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>ac</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>Austria</i>. +<b>4.</b> Alii legunt: <i>santis</i>, id quod sine sensu. +<b>5.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +CURTIUS: Cum agerem in Gallia, callidus quidam auceps noctu facibus<span +class = "tag">1</span> accensis palumborum multa millia<span class = +"tag">2</span>, quae ab oceano in littus Rhotomagum versus advolaverant, +nullo negotio venabatur. Cum ab illo percontarer, unde tanta vis +palumborum? illud reposuit, illis<span class = "tag">3</span> tantum +annis advolare, quibus abundaret fagina glans, qua pascantur. Item +liviarum et earum<span class = "tag">4</span> avium<span class = +"tag">5</span>, quas ipse patria lingua „<i>pluviers</i>“<span class = +"tag">6</span> appellabat, e genere columbarum, examina infinita in +Aurelianorum agros impluere, nusquam tamen nidos ac ne ciborum quidem in +ingluvie aut ventriculo argumentum<span class = "tag">7</span> exstare. +Et in pagis<span class = "tag">8</span> Andium anseres sylvestres +coelitus accedere et, gramine pascuorum<span class = "tag">9</span> +momento saginatos, proventus uberrimos incolis afferre.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>fascibus</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>vim</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>iis</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>Luciarum et Acarum</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>ranium</i>. +<b>6.</b> Alii: <i>pluvieres</i>. +<b>7.</b> Addit alius: <i>aliquid</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>agris</i>. +<b>9.</b> Alius: <i>pascuarum</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: At in littore Neapolitano coturnicum annuam piscationem videre +potuistis, quae cum flantibus coris in Mediterraneum transvolare +conantur, demergi ac mortuae in littus ejici<span class = "tag">1</span> +solent. Ita quoque avium greges opinor avolare et revolare, tum flumina, +maria, montes trajicere, ut<span class = "tag">2</span> grues, +hirundines, ciconiae, accipitres, anseres et anates sylvestres<span +class = "tag">3</span>, coturnices vero alarum brevitate debiles et +adipe graves merguntur. Ut<span class = "tag">4</span> enim regiones +omnes hieme conquiras, nusquam<span class = "tag">5</span> tamen +hirundinem reperias.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>rejici</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>et</i>. +<b>3.</b> Desunt quatuor haec antecedentia verba in alio codice. +<b>4.</b> Alibi: <i>Et</i>. +<b>5.</b> In eodem codice desunt sequentia haec quatuor verba.</div> + +<p> +SALOMO: Senamus omnia argute derivare conatur ad naturae causas. At<span +class = "tag">1</span> quidem originis initio Deus jussit<span class = +"tag">2</span>, aquas non solum aquatilia, sed etiam volatilia promere. +Itaque in sacris libris legimus<span class = "tag">3</span>, coturnices +a plaga maritima ad Israëlitarum castra spiritu Dei disjectas tanta +multitudine, ut spatio itineris diurni duobus cubitis in altitudinem +undeque castra complecterentur. Castra vero quanta fuerint, intelligi +potest ex eo, quod 600000 civium, qui arma ferebant, censa<span class = +"tag">4</span> fuerunt. Ex quo intelligitur<span class = "tag">5</span>, +seniorum, juniorum, foeminarum, servorum peregrinorum, quae censa non +fuere, multitudinem triplo majorem exstitisse. Ac nihilominus tantae +multitudini<span class = "tag">6</span> coturnices non solum mense toto +suffecisse constat, verum etiam cupiditatem carnium vorandarum<span +class = "tag">7</span> ad nauseam usque explevisse. Quod igitur legimus, +<span class="pagenum">55</span> +tot examina coturnicum spiritu Dei ab oris maritimis abrepta fuisse, +satis intelligitur, fuisse extraordinariam generationem, angelis divino +concessu ac munere procurantibus, non aliter quam illa, quae dixistis, +piscium ac avium repentina examina, angelorum officiis ad hominum +alimenta, mirabili Dei procuratione ac bonitate comparantur, ut etiam +illud manna, quo Israëlitae in deserta solitudine annos amplius XL pasti +fuere, qui cibus angelorum<span class = "tag">8</span> diserte vocatur, +non quod manna vescantur angeli, sed quia nullis naturae causis +ordinariis angelorum curatione quotidie<span class = "tag">9</span> +fuerit praestitum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Et</i>. +<b>2.</b> Genes. 1, 20. +<b>3.</b> Numerorum 19 sqq. +<b>4.</b> Alius: <i>secuta</i>. +<b>5.</b> Numerorum 1 et 2. +<b>6.</b> Alius: <i>multitudinis</i>. +<b>7.</b> Deest in alio codice. +<b>8.</b> Psalm. 77 (78), 25. Sapient. 16, 20. +<b>9.</b> Alius: <i>quotidie implueret</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Non video, cur angelorum vel daemonum procuratione sit opus, si +sola Dei voluntate<span class = "tag">1</span> ista fieri possunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>bonitate</i>. +<b>2.</b> Deest haec Senami interlocutio in alio codice.</div> + +<p> +SALOMO: Aliud est de divina voluntate, aliud de potestate disputare; +Deus enim post mundi creationem<span class = "tag">1</span> ab omni +opere conquievisse et locis omnibus angeli Deo diligenter<span class = +"tag">2</span> inservire ac jussa ejus<span class = "tag">3</span> +exsequi produntur<span class = "tag">4</span>. Huc enim spectat illud, +quod dicitur, Deum coetus angelorum convocare, quod Rabbi Moses<span +class = "tag">5</span> interpretatur: angelorum officiis ac muneribus +uti. Nam cum dixisset, se primogenitos Aegyptiorum trucidaturum, eodem +tamen capite subjecit<span class = "tag">6</span>, se non passurum, +carnificem in illa clade populi sui tecta subire. Idem: +<i>Increpabo</i>, inquit, <i>aquilonarem istum cacodaemona, quominus +fruges absumat</i><span class = "tag">7</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>conditionem</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>semper</i>, id quod vero in alio codice +deest. +<b>3.</b> Addit alius: <i>diligenter</i>. +<b>4.</b> Ps. 103 (104), 20 sq.; 147 (148), 2. +<b>5.</b> Libro III More Nebochim. +<b>6.</b> Exodi 12, 23. +<b>7.</b> Malach. 3, 11. Joël 2, 20. Amos 3. 4, 6 sq.</div> + +<p> +SENAMUS: Cur igitur toties ac tam saepe contestatur populum, saepe +pestem, famem, calamitates omnes a se invectas<span class = +"tag">1</span>?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Levit. 26. Deuteron. 28. Alii legunt: <i>immissas</i>, alii: +<i>inventas</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ne ad angelorum ac daemonum cultum prolaberentur, sed ab unius +Dei manu ac potestate omnia pendere persuasum haberent, cujus tamen +decreta daemones<span class = "tag">1</span> nunquam<span class = +"tag">2</span> injussi exsequantur. Argumento sit, quod cum Rex Achabus +multa nefarie<span class = "tag">3</span> gessisset, tandem<span class = +"tag">4</span> a sortilegis persuasus tertio praelio<span class = +"tag">5</span> contra Syriae regem dimicare, Michaeam prophetam prius +consulendum putavit. Hic vates consultus: <i>Vidi</i>, inquit, <i>Deum +in sublimi solio sedentem et omnes exercitus angelorum circumstantes; ad +quos ille: Quis vestrum</i>, inquit, <i>persuadebit Achabo, ut praelium +committat et occidatur<span class = "tag">6</span>? Cumque alius aliud +diceret, prodiit quidam spiritus et coram Deo stans: Ego</i>, inquit, +<i>persuadebo! Ad quem Deus: Qua in re? Hic: Ego ero spiritus mendax in +ore prophetarum ejus. Tum Deus ad illum: Persuadebis simulque conficies, +abi igitur et facito!</i> Quidam theologi tradunt, spiritum illum fuisse +Nabothum<span class = "tag">7</span>, +<span class="pagenum">56</span> +quem Jesabella regina calumniis circumventum, annuente rege, +crudelissime trucidari jusserat, ut rex agro, quem nec prece nec pretio +extorquere poterat, capitali fraude frueretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>2.</b> Alius: <i>neque</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>nefaria</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>id</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>bello</i>. +<b>6.</b> 1 (3) Reg. 22, 19. 22. +<b>7.</b> 1 (3) Regum 21, 1 sq. 2 (4) Regum 9, 21. 25 sq.</div> + +<p> +CURTIUS: Illud quidem Academicis ac Platonicorum<span class = +"tag">1</span> principi persuasum est, qui ultionis cupiditate incensi +trucidantur, mortuos ultionem modis omnibus reposcere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Platoni</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Poterat Deus solo nutu Achabum regem perdere, sed videtis belli +occasionem falsos vates angelorum consilium accersitum, ultorem denique +divini decreti administrum. Consimile concilium coactum dicitur, +priusquam ulla potestas diabolo<span class = "tag">1</span> fieret in +Jobum, cui concilio dicitur Satan adfuisse. Qua loquendi similitudine +satis intelligitur, non congruere divinae majestati, per se agere, +quae<span class = "tag">2</span> angelorum officio<span class = +"tag">3</span> possit. Cui congruit illud, quod Jedacus<span class = +"tag">4</span> Levita in Porta lucis<span class = "tag">5</span> +scripsit, ab infernis terrae sedibus usque ad summum coeli verticem +omnia daemonum et angelorum plenissima esse. Idem alibi a coeli +cardinibus ac decumanis angelos spirare scribit, a bonis quidem bona, a +noxiis bella, sterilitates, populares morbos ac bestias nocentissimas ad +scelerum vindictam procurari.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>daemoni</i>. +<b>2.</b> Desunt haec sequentia quatuor verba in alio codice. +<b>3.</b> Alibi: <i>ministerio</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>Bedacus</i>. +<b>5.</b> Liber rabbinicus.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Cum in rerum natura nihil frustra conditum sit, si omnia +solo nutu Dei fierent, ut principio sola voluntate Dei omnia creata +sunt, tot angeli ac daemones frustra exstitissent.</p> + +<p> +TORALBA: Quaedam animantia generantur ad breve tempus, quae officio +defuncta penitus evanescunt. Et quidem Plinius<span class = +"tag">1</span> ad stuporem usque miratur, Seleucidas aves in montem +Casium, sole cancrum subeunte, advolare, ut<span class = "tag">2</span> +insectorum multitudinem populentur<span class = "tag">3</span>, quo +minus viva noceant frugibus, vel odore mortua. Quibus depastis ita +disparent, ut nusquam terrarum reperiantur. Neque enim singulis, sed +statis quibusdam annis, cum insectorum vis abundantius excrevit, +advolare consueverunt. Aristoteles quoque cum Plinio tradit<span class = +"tag">4</span>, murium agrestium examina, quae non saepe, sed tamen +judicio agricolarum nimis saepe spectantur, populatis frugibus sic +evanescere, ut nec in superficie nec in visceribus terrarum vel unus +quidem reperiatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Hist. nat. 10, 39. +<b>2.</b> Alibi: <i>et</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>populari</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>tradunt</i>. (Plinii hist. nat. 10, 85.)</div> + +<p> +SALOMO: Illud etiam in sacris litteris testatum habemus, cum locustarum +multitudine totam Aegyptum Deus contexisset, poenitentia Pharaonis et +Moysis precibus omnes eodem impetu sic avolarunt, ut ne una quidem in +tanta ac tam late patenti regione restaret.</p> + +<p> +SENAMUS: Nihil mirum<span class = "tag">1</span>, si avolarunt bene +pastae, quae famelicae advolarant. Quis autem intimas terrarum cavernas +et latebras subiit, ut demortuorum murium<span class = "tag">2</span> +cadaveribus parentaret? Multa popularibus erroribus +<span class="pagenum">57</span> +implicantur, quae tandem vidimus explicari. Hirundines enim, quae ad +internecionem natae sunt, flantibus ventis<span class = "tag">3</span> +aquariis<span class = "tag">4</span> involant, spirantibus Africis +autem<span class = "tag">5</span> revolant<span class = "tag">6</span> +ac totas hiemes subter maritimas rupes delitescunt, ut saepius in mari +Suecico a piscatoribus deprehensae dicuntur<span class = "tag">7</span>, +quoniam loca maritima caeteris semper tepidiora sunt, propter calorem, +qui jactatione maris oritur<span class = "tag">8</span> ac saepe impetu +procellarum perinde ut subjectis ignibus effervescunt. Sunt etiam qui +putant, hirundines profundissima vada maris penetrare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>minus</i>. +<b>2.</b> Deest in alio codice. +<b>3.</b> Deest in alio codice. +<b>4.</b> Alibi: <i>austris</i>, vel <i>aviariis</i>. +<b>5.</b> Deest in alio codice. +<b>6.</b> Alius: <i>evolant</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>dicantur</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>cietur</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Ut<span class = "tag">1</span> in intimis vadis hirundines +delitescant, nulla ratione fieri potest, cum intercluso spiritu +animalia, quae pulmones habent, repente moriantur. Nam etsi glires<span +class = "tag">2</span> sopore oppressi totas hiemes dormiant, nec ullis +ictibus aut vulneribus excitentur, si tamen aquis demergantur, +derepente<span class = "tag">3</span> absiliunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desiderantur antecedentia haec undecim Toralbae verba in alio +codice. +<b>2.</b> Alibi: <i>glirides</i>. +<b>3.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +CURTIUS: Sed ut redeant<span class = "tag">1</span> hirundines, grues, +ciconiae, nidos tamen et ova videmus, piscium tamen aut palumbarum aut +anserum sylvestrium ova nusquam reperiuntur. Ut enim demus, stirpes, +scarabaeas, locustas, bruchos<span class = "tag">2</span>, mures, ranas +sine semine solo putrido ortum debere, fieri tamen nequit, ut tanta +piscium et avium examina statim incrementum derepente per naturam +adipiscantur, et<span class = "tag">3</span> neglecta penitus +evanescant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius false: <i>credant</i>. +<b>2.</b> Deest in alio codice. Est autem bruchus locustarum seu +gryllorum quaedam species. (N.) +<b>3.</b> Alius: <i>ut</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Quoniam Senamo persuaderi nequit, animantium ortus et obitus +alios esse, quam a naturalibus causis, illud ab omnibus physicam +tractantibus serio libenter discam, unde tanta ranunculorum multitudo, +ordientibus aestate caloribus ac siccitate, momento cum imbre gravi +decidat. Neque<span class = "tag">1</span> enim semine, neque parentum +coitu<span class = "tag">2</span>, nec limo terrarum aut aquarum in aëre +sublimi gigni possunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Non</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>e vita</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Ego semper existimavi, calidissimos imbres in pulveream terram +delapsos materiam aptissimam ad ranunculos gignendos nancisci.</p> + +<p> +TORALBA: At generatio perfectissimorum animantium momento per naturam +fieri nequit, cujus rei periculum saepe feci, cum fossam ardenti aestate +aqua complerem, menstruo spatio exsiccata fossa rudimenta ranunculorum +folliculo nigro contecta et caudata apparebant<span class = +"tag">1</span>, cujusmodi examina natare vidimus in palustribus locis, +in quibus est copia ranarum; sequenti mense ruptis follibus, quadrupedes +ranunculi absilierunt. Sed ut brevissimo unius horae spatio ranae +quadrupedes partibus omnibus absolutae gigni queant, per naturam fieri +non posse<span class = "tag">2</span> existimo, et ut planum sit in aëre +sublimi repente<span class = "tag">3</span> procreari ranunculos, +argumento sit, quod saepissime in +<span class="pagenum">58</span> +arboribus ipsis ac potissimum in salicibus, quarum resecta capita sunt +calidiora<span class = "tag">4</span>, ranunculi caduci post imbres +aestivos reperiuntur aeque ac humi.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>appareant</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>non potest</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>derepente</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>latiora</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Probabilius videtur, pulveris et atomorum copiam cum +exspirationibus ac vaporibus impetu ventorum in mediam regionem subvehi, +unde ranae ac lapides geniti saepe depluant. Cum enim Cremae tempestas +me adolescente orta esset, lapides caducos cum imbribus depluisse +constat, atque unum tanti<span class = "tag">1</span> ponderis +exstitisse, ut decem libras aequaret<span class = "tag">2</span>, glauci +coloris ac sulphurei odoris; sed brevitas temporis, quo imbres in aëre +coguntur, aperte convincit, ea aeque<span class = "tag">3</span> +daemonum opus esse ac<span class = "tag">4</span> ranunculi, quos in +Aegypto coram Pharaone sortilegi excitarunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>tantum</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>exaequaret</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>eaque</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>ut</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Si Deus animantibus sui generis propagandi potestatem dedit +atque etiam ipsis<span class = "tag">1</span> elementis stirpium +atque<span class = "tag">2</span> animalium producendorum vim indidit, +quanto magis angelis ac daemonibus vim eandem adjecit?<span class = +"tag">3</span> Id enim planum fuit<span class = "tag">4</span> ex illa +ranarum procreatione apud Pharaonem<span class = "tag">5</span>, quam +verissimam fuisse scribit Moses.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ipse</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>et</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>indidit</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>fit</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>coram Pharaone</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Quid autem vetat, quominus procellas, tonitrua, fulmina, ventos +a daemonibus cieri fateantur, si haec ab illis fieri concedimus? Sin +haec ipsa naturae occulta conspiratione ac numine sine daemonibus fiant, +illa quoque a natura pendere consentaneum est.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Antea semper existimaveram, ventos ac procellas a natura ipsa +excitari, quousque cadaver illud Aegyptium, quod a me in navim illatum +est, ex edicto naucleri in mare dejecissem; mox enim procellae +violentissimae acquieverunt. Neque propterea id contigisse putarem, nisi +nautarum omnium vocibus ac usu diuturno<span class = "tag">1</span> +ipsisque nauticis legibus ac judiciis<span class = "tag">2</span> +comprobatum et exploratum haberem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>diurno</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>indiciis</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Recordor veteres Heracliti, Theophrasti ac Plutarchi<span +class = "tag">1</span> querelas, hominum diffidentiam et <span title = +"Greek: apistian">ἀπιστίαν</span> obesse, quominus certissimam de rebus +maximis et abditis cognitionem assequamur. Neque enim temere ac leviter +assentiendum opinor, neque nimis pertinaciter dissentiendum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In vita Coriolani in fine. Plotinus in libro de anima et +daemonibus.</div> + +<p> +TORALBA: Cum diutissime in Peripateticorum decretis acquievissem ac +multa plus auctoritati quam rationi tribuendum putarem, nihil me ab his +erroribus aeque liberavit ac motus elementorum ac praecipue maris. +Posuit enim Aristoteles<span class = "tag">1</span> quasi naturae +miraculum, illud scilicet moventium ac mobilium extrema simul esse; quo +fundamento concusso cetera quoque impulsu levissimo ruinam minantur et +eo nos deducunt, ut angelorum ac daemonum immortaliumque omnium<span +class = "tag">2</span> actiones alienas a natura<span class = +"tag">3</span> confiteri cogamur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Physicor. l. VII, c. 4. +<b>2.</b> Alibi: <i>animorum</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>terra</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">59</span> +SENAMUS: Decretum illud non modo Aristotelis et philosophorum pene +omnium autoritate, verum etiam tot ac tantis rationibus niti videtur, ut +subverti difficillime possit. Nam si causas effectrices praesentes +effectibus esse convenit, profecto moventis ac mobilis extrema simul +esse necesse est; verum illud, hoc igitur. Cuncta quidem spiritum, +spiritus musculos, musculi brachia, brachia fundam, funda lapidem, lapis +bestiam aut quid aliud movet, fit tamen ut mobilium ac moventium extrema +sint simul.</p> + +<p> +TORALBA: Demus, hoc verum esse in exemplis his, falsum tamen est in +magnete ferrum attrahente, in succino paleas eliciente, in naphta<span +class = "tag">1</span> ignes eminus concipiente, in torpedine piscatores +stupefaciente, in hoste hosti pallorem aut ruborem excitante, in luna +oceanum commovente, a qua tamen spatiis pene<span class = "tag">2</span> +infinitis est avulsa.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>nephite</i>. +<b>2.</b> Deest in aliis.</div> + +<p> +SENAMUS: At vim illam seu magnetis seu torpedinis seu lunae ab extremis +ad extrema per media penetrare, quis non videt? Argumento sit, quod +ferrum a magnete longius aliquando distans, quam ut vis lapidis eo +pervenire possit, non movetur.</p> + +<p> +TORALBA: Sit ita, non propterea tamen piscatoris retia aut virga +stupefiunt, nec item mare a luna, aër ab igne, aqua ab aëre agitatur, +sed in summa coeli puritate ac tranquillitate oceanus fluit ac refluit, +non quidem totus, ut plerique arbitrantur oceanum quasi animal spirare +ac respirare, sed partes tantum littoribus propiores, aut quae non +longissime a littoribus<span class = "tag">1</span> distant, oceanum +aeque immobilem percipiunt, coelo tranquillo ac sereno, ut marmoream +tabulam.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi inseritur: <i>discedunt, nam quae longissimis spatiis a +littoribus</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Aristotelis dictum ex<span class = "tag">1</span> ipsius +scriptis sic interpretari possumus, ut mobilium partem moveri, partem +quiescere velit, nam alterius pedis motus alterius quies +futura est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ab</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Id etiam falsum in avium volatu reperietur, in telis +missilibus, quae tota moventur, nulla sui parte stabili, falsum in +coelestibus globis, qui toti circumaguntur, nec ulla pars eorum +quiescit, ut perspicuis demonstrationibus docui<span class = +"tag">1</span> et usu ipso compertum est. Jam autem ab ultima memoria +exploratum habemus, exoriente luna supra horizontem exundare oceanum in +aestuaria consueta sex horas, quibus ad circulum meridianum luna +progreditur, declinante luna a meridiano, redire oceanum in alveos +totidem horarum spatio, post occasum ab horizonte usque ad meridianum +noctis circulum, influere rursus in eadem littora eodem temporis +decursu, ac tum<span class = "tag">2</span> in alveum, luna ad +horizontem redeunte, mirabili utriusque naturae consensu redire.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>Eudoxi</i> vel <i>edocti</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>tandem</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">60</span> +SENAMUS: Neque constans mihi videtur, neque aequabilis ille motus, cum +sole et luna conjunctis et oppositis fluxus oceani multo magis +intumescat.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Hujus varietatis causas cum exquirerem, animadverti, lunam +in coitu vel oppositu supremam excentrici<span class = "tag">1</span> +apsida pertingere, in quadratis vero hypogaeum, quasi secum una<span +class = "tag">2</span> traheret oceani gurgites, quo altius subvehitur a +terris, quoniam non magis distat hypogaeum lunae ab oceano<span class = +"tag">3</span>, quam apsis<span class = "tag">4</span> lunae ab +hypogaeo. Ex quo intelligitur, duplo<span class = "tag">5</span> +intervallo lunam a terris abesse in auge<span class = "tag">6</span> +excentrici, eoque magis situm fuerit in apside epicycli, sed<span class += "tag">7</span> in mari mediterraneo ac potissimum in Adriatici +carceribus et augustiis nullus fere fluxus percipitur, tantisper luna in +hypogaeo excentrici versatur, h.e. in trajectionibus quadratis, +quibuscum luna propinquius<span class = "tag">8</span> abest a +terris.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>ex centri</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>luna</i>. +<b>3.</b> Ptolomaeus lib. V, cap. 7. +<b>4.</b> Alii: <i>ipsis</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>duplici</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>hypogaeo</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>seu</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>propius</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: At efficacius mobile agitatur, quo propius est motori, vel<span +class = "tag">1</span> in magnete vidimus graviores acus magnetem +contingere, leviores a consequentibus contactu trahi.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ut</i> vel: <i>et</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Imo lunam altius a terris subvectam oceanum quasi secum +evehere consentaneum est.</p> + +<p> +TORALBA: Hujus ergo agitationis oceani causam effectricem ad lunam +referri videmus, quandoquidem motus aquarum ut rerum omnium gravium, +rectus est ad centrum; alius est enim<span class = "tag">1</span> +aquarum motus ab aëris<span class = "tag">2</span> agitatione, alius +item sine ulla commotione, tametsi rarior, ut Plinius de quodam Italiae +lacu scribit, turbari<span class = "tag">3</span> ac fluctibus +intumescere non modo sine ulla ventorum vi, sed etiam in summa coeli +tranquillitate. Jam vero cum nulla res exanimis moveatur a seipsa, +confitendum est, a daemonibus hanc agitationem aquarum cieri, atque eo +pertinet illud<span class = "tag">4</span> de sagarum mirabili +potestate:</p> + +<div class = "verse close"> +Et tonat ignaro coelum Jove vocibus isdem,<br /> +Humentes late nebulas numerisque solutis<br /> +Excussere comas ventis cessantibus, aequor<br /> +Intumuit rursus, vetitum sentire procellas,<br /> +Conticuit turbante Noto<span class = "tag">5</span>.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>etiam</i>. +<b>2.</b> Deest alibi. +<b>3.</b> Addit alius: <i>eum</i>. +<b>4.</b> Lucani Phars. 4. +<b>5.</b> Alius: <i>voto</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Ut haec vera sint, quae mihi quidem ignota sunt, atque haud +scio an cuiquam re ipsa comperta plane fuerint, non tamen ad exemplum +debent trahi.</p> + +<p> +CORONAEUS: Ne in singulis haereamus, demonstrandum est, opinor, aëris +agitationem vel a sole vel ab animantibus vel a daemonibus excitari, +quartum nihil est.</p> + +<p> +<span class="pagenum">61</span> +TORALBA: Quemadmodum oceanum a luna, sic aërem a sole<span class = +"tag">1</span> cieri ac moveri statuo. Et quemadmodum oceani fluctus +augentur vel minuuntur aëris agitatione violenta, sic aëris motus +ordinarius et naturae congruus saepe extraordinaria daemonum vi ac +potestate conturbatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Jove</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Si ventus oritur ab exhalatione calida sicca, quae<span class = +"tag">1</span> Noto obliquo proximam sibi deinceps impellit, ut +Aristoteles tradit, non video, quam ob rem extraordinarias agitationes +aëris impulsu daemonum constituere debeamus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt haec septem sequentia verba in alio codice. +<b>2.</b> Alius: <i>motu</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Antiquorum definitio visa mihi est multo verior, ut scilicet +ventus sit aëris fluxus; plerique fluctum legere malunt, sed Graeca vox +<span title = "Greek: rheusis tou aeros">ῥεῦσις</span><span class = +"tag">1</span> τοῦ ἀέρος, cum fluctu, quo <span title = +"Greek: kuma">κῦμα</span> significatur, ambiguitatem tollit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <span title = "Greek: rhusis">ῥῦσις</span>.</div> + +<p> +TORALBA: Hanc definitionem, ut omnia<span class = "tag">1</span> +physicorum decreta, convellens Aristoteles nulla probabili ratione ad +exspirationes fumosas refert<span class = "tag">2</span>, quibus tamen +nihil magis insensibile, tempestate vero<span class = "tag">3</span> +nihil violentius fieri potest. Quod autem natura fit, violentum esse +nequit; videmus enim procellarum tantos impetus, ut silvae +revellantur<span class = "tag">4</span>, turres dejiciantur, aedificia +subruantur, ingentes arbores turbinibus coelo delapsis distorqueantur, +naves vorticibus rapidissimis in orbem circumactae demergantur, cum +tamen aëris motus nec circularis sit, nec per naturam deorsum +fereatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>omnium</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>effugit</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>tamen</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>releventur</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Etiam vidistis, opinor, ac saepe legistis, exiguo pulvere nitri +ac sulphuris, igne concepto, turres ingentes ac moenia funditus +everti.</p> + +<p> +TORALBA: Id quidem nec<span class = "tag">1</span> in subterraneis +locis, ne penetratio corporum sequatur, sed nulla existere potest in +aëris immensa raritate, ac propterea in turribus ac moenibus +succutiendis ac evertendis per cuniculos illud praecipue cavetur, ne +qua<span class = "tag">2</span> rima pateat aut fissura<span class = +"tag">3</span>. Jam vero expirationes illae non modo subtiles, quae +propter sui tenuitatem sensum oculorum fugiunt, sed atra caligine +densiores sursum rapiuntur levissime et graviorem superant aëris +naturam. Ventus enim<span class = "tag">4</span> obliquo modo<span class += "tag">5</span> fertur aut rapidissima vi deorsum e nubibus dejicitur. +Non est igitur ventus ab exspiratione, quae suapte natura sursum +nititur, unde nubium origo, quae cum vapore simul et exhalatione in +regione gelida superioris aëris concreverunt, a quibus ventorum impetus +sedari, non cieri consueverunt. Item<span class = "tag">6</span> si +ventus esset ab exspiratione, cum semper a terris exoriatur, semper ab +eadem plaga, non a contrariis aut diversis agitaretur. Item omnis +exhalatio est calida, nullus ventus est calidus, ergo<span class = +"tag">7</span> nulla exhalatio ventura ciere potest. Quin etiam<span +class = "tag">8</span> eo frigidiores sunt venti, quo vehementiores; non +est igitur ventus ab exhalatione<span class = "tag">9</span> calida. +Item si ventus esset ab exspiratione, eo vehementius +<span class="pagenum">62</span> +perciperetur, quo major est exspirationum copia, i.e. aestate, qua +terrae dehiscunt, ac potissimum meridianis horis. At utroque tempore +venti conquiescunt, hieme vero et autumno violentissimae tempestates +exoriuntur, tunc enim<span class = "tag">10</span> navigantibus clausa +maria dicuntur, ut Plinius annotarit. Item vis procellarum in altissimis +oceani gurgitibus saepius excitatur, ubi nulla exspiratio calida, sicca, +sed omnia frigida, humida. Quibus argumentis tametsi Aristotelis opinio +aperte convellitur<span class = "tag">11</span>, apertius tamen +demonstrari potest communi physicorum omnium decreto, quod scilicet +nihil a se ipso movetur, alioquin unum essent<span class = +"tag">12</span> actus et potentia simul et semel, ac si moveretur aër ab +exspiratione, a se ipso moveretur<span class = "tag">13</span>, cum +nihil sit aliud<span class = "tag">14</span> exspiratio quam aër calidus +fumosus. Non est igitur ventus ab exhalatione.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>ne in subterraneis locis penetratio</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>quae</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>scissura</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>autem</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>motu</i>. +<b>6.</b> Deest alibi hic sequens locus usque ad verba: <i>Item +si</i>. +<b>7.</b> In codicibus: <i>ea</i>. +<b>8.</b> Alii: <i>in</i>. +<b>9.</b> Alius: <i>exspiratione</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>etiam</i>. +<b>11.</b> Alius: <i>divellitur</i>. +<b>12.</b> Alius: <i>esset</i>. +<b>13.</b> Alibi: <i>movetur</i>, vel: <i>moveatur</i>. +<b>14.</b> Alibi: <i>cum sit aliud</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Haec argumentorum copia satis evincit, ventorum origines +exhalationibus non deberi, ac praecipue illud, quod hieme rigidissima, +terris et aquis gelu concretis, ventorum vis multo major est, quam +aestate hiantibus terris, ac meridie ipsa fervente aestate venti summa +tranquillitate conquiescunt, ut etiam Aristoteles<span class = +"tag">1</span> scribit et experientia cogit confiteri. Ac propterea +pastor ille Theocriti<span class = "tag">2</span> meridie vetat fistula +ludere, quod et Pana metueret a venatione redeuntem, ne in greges et +armenta bilem exerceret, quem Aristophanis interpres <span title = +"Greek: empousan">ἔμπουσαν</span> interpretatur ac daemonium meridianum, +<span title = "Greek: to daimonion mesêmbrinon">τὸ δαιμόνιον +μεσημβρινὸν</span>, quia cum ab aëris agitatione daemones +conquiescunt<span class = "tag">3</span>, tunc in armenta, fruges, +homines grassantur. Ob idem enim veteres atram meridie hostiam olim +immolabant, ut Festus Pompejus scribit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Problem. Sect. de ventis. +<b>2.</b> Idyll. 4. +<b>3.</b> Alius: <i>interquiescunt</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Rabbi Salomo Jarchi, Gersonis filius, illud e Psalmis<span class += "tag">1</span> de daemonio meridiano interpretatur <span title = +"Hebrew: middever">מִדְּבֶר</span> daemonem, qui nocte media, +<ins class = "correction" title = +"Hebrew: mikkeshev (for מִקֶּטֶב ‘mikketev’)">מִקֶּשֶׁב</ins> vero, +qui meridie a nocte media interficit, +inde mos inolevit, meridie ac nocte media precibus Deum placare. Sic +enim lyricus psaltes<span class = "tag">2</span>: <i>Media nocte +exsurgebam, ut laudem dicerem nomini tuo.</i> Idem alibi: <i>Vespere et +mane et meridie narrabo mirabilia tua.</i> Illud etiam animadversione +dignum, quod venti locis fere omnibus scripturae sacrae Deo tribuuntur. +Quin etiam de thesauris suis dicitur ventos promere et a quatuor coeli +plagis ventos accire. Quo significatur, non ab ordinariis naturae causis +ventorum vim ac impetum originem habere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Psalm. 90 (91), 6 sq. +<b>2.</b> Psalm. 118, (119), 62, 64, (55), 18.</div> + +<p> +SENAMUS: Cur non eodem modo quo fluctus fluctum, ita fluxus aëris fluxum +impellere possit?</p> + +<p> +TORALBA: Illud quidem est Aristotelis captiosum argumentum; fluctus enim +fluctum protrudit; sed ita cum aëre prius, vel ab animantibus vel a luna +propellitur, ut saepius demonstratum est: ita quoque aër aërem impellere +potest, sed oportet ab alio prius quam a seipso motus principium habere, +scilicet a sole, vel ab animante, vel a daemone, alioqui et aqua et +<span class="pagenum">63</span> +aër aeque immobilia consisterent, ut saxa congruentem suae gravitati et +naturae nacta sedem.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Illud quidem ab ultima antiquitate proditum scribit +Seneca<span class = "tag">1</span>, peculiarem quendam cuique regioni +ventum attributum, quod fieri nullo modo posset, si ab exhalatione +ventus ortum haberet.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In quaest. naturalibus.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ego semper hac opinione tractus sum, praeter naturalem rerum +ordinem singulari quoque Dei munere et concessu singulis regionibus et +hominibus prospici et provideri, procellas vero ac tempestates +violentissimas ad improborum ultionem a daemonibus excitari.</p> + +<p> +TORALBA: Nil tam a natura alienum, quam quid violenter fieri, ex quo +intelligitur, tempestates ac procellas, quibus elementa conturbantur, +natura fieri non posse.</p> + +<p> +SENAMUS: Si ventus daemonibus tribuitur aërem agitantibus, non +exspirationibus calidis, quid est quam ob rem validissima tempestas ac +ventorum violentia imbre levissimo sedatur? Nam ex eo perspicuum fit, +vim illam calidam et siccam ab humida natura et frigida restingui<span +class = "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>restringi</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Verum<span class = "tag">1</span> est, daemonum +impurissimorum naturam aquarum<span class = "tag">2</span> puritatem +abhorrere, et a daemonibus obsessi nil magis exsecrantur, quam aquae +aspersionem<span class = "tag">3</span>, nec ullo certiore argumento +sortilegi indicantur<span class = "tag">4</span>, quam si aquae vinctis +manibus ac pedibus supponantur, nunquam enim demergi posse usu diuturno +exploratum est. Atque hoc indicio<span class = "tag">5</span> Germani +judices adversus sagas uti consueverunt, quod Julianus Augustus<span +class = "tag">6</span>, cum in Germania fieri vidisset, spurios a +legitimis hac<span class = "tag">7</span> ratione judicari<span class = +"tag">8</span> scripsit; cum tamen sortilegorum periculum fieret, atque +eorum qui a parentibus daemoni prius<span class = "tag">9</span> dicati +fuere, quam nascerentur, quos Veronenses Acheronticos pueros +appellant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Verius</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>aquam</i>; alius: <i>aquarum +aspersionem</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>respersionem</i>, vel: <i>puritatem</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>judicantur</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>judicio</i>. +<b>6.</b> In ep. ad Antiochum. +<b>7.</b> Desunt alibi haec duo verba. +<b>8.</b> Alii addunt: <i>a Germanis</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>primum</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Illud etiam mirabilius, quod Typhones venti, qui a Latinis +turbines vocantur, non obliquo motu, sed e nubibus maxima<span class = +"tag">1</span> vi dejecti, circumvolvuntur in orbem et excelsas arbores +saepe contorquent, aceti conspersione fugantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>magna</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: An quia talium daemonum substantia est ignea? Nihil autem igni +tam contrarium, quam acetum. Et quidem cum ea qua<span class = +"tag">1</span> dixi tempestate jactaremur, apparebat quaedam ignea +species, quae navem sursum deorsum lustrando aliquamdiu prostitit<span +class = "tag">2</span> in prora, quam nautae tanquam daemonem infestum +exsecrabantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>quam</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>consistit</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Veteres Helenam appellabant, mali ominis certissimum +argumentum. Sin flamma duplex aspicaretur, Castorum et Pollucem +salutaria +<span class="pagenum">64</span> +numina esse judicabant. Et quae flammae circa sepulcra, patibula, +paludes vagantur, quas vulgus fatuos ignes appellat, daemones esse non +dubito, quia homines nocturnis itineribus in aquas et<span class = +"tag">1</span> praecipitia deducunt, quique vocibus ac sibilis evocati +derepente advolant ac temere vocantes enecant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>aut</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Nullum ad fugandas ejusmodi pestes aërias efficacius +remedium<span class = "tag">1</span>, quam humi prostrato vultu Deum +adorare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>amuletum</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Quaerenti mihi, cur spectra illa<span class = "tag">1</span> +circa patibula ac sepulcra vagarentur, nihil verius occurrit, quam +daemones illos esse cadaverum custodes, ut mihi persuasum sit, cadaveris +furtum daemonem custodem persecutum fuisse ac me ipsum procellis +excitatis<span class = "tag">2</span> ulcisci voluisse. Cujus rei +argumentum nullum certius exstitit, quam quod ejecto e navi cadavere, +non aliter quam Jona demerso validissimae tempestates momento +conquieverunt, quae profecto vim daemonum ventos excitantium apertissime +testantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>species illae</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>exectatis</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Multa physicis incredibilia sunt ob id, quod nihil praeter +naturam in natura fieri gravissimo errore arbitrantur, ne abditas<span +class = "tag">1</span> sibi causas ignorare videantur. At Olaus Magnus +scribit, in Lapponia ultra mare Suecicum sagas et sortilegos cum nautis +pacta mercede ventos vendere consuevisse, quod mihi fabulosum +videretur<span class = "tag">2</span>, nisi nautarum summa consensione +pervulgatum<span class = "tag">3</span> esset experientiaque jam inde +usque ab Homero compertum. Is<span class = "tag">4</span> enim Ulyssem +scribit<span class = "tag">5</span> ab Aeolo rege vento donatum +utre<span class = "tag">6</span> incluso, quo securius Ithacam +navigaret. Sic quoque in Sardinia<span class = "tag">7</span> nauclerus +funiculum a saga triplici nodo<span class = "tag">8</span> constrictum +accipit, pacta prius mercede. Cum a portu solvens vela facit, levis +ventus flare incipit primo nodo soluto; si velocius ac plenis velis +navim ferri velit, secundum nodum solvit; si procellas rapidissimas +concitare, tertium nodum expedit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>incognitas</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>videtur</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>provulgatum</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>Ipse enim etiam</i>. +<b>5.</b> Hom. Odyssea X. +<b>6.</b> Alius: <i>vitro</i>. +<b>7.</b> Alii: <i>Scandinia</i>, vel; <i>Scandinavia</i>. +<b>8.</b> Alii: <i>modo</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Antea mihi fabulosa videbatur consimilis historia, quam apud +Herodotum legere potuistis, ubi scribit magos Persarum incisionibus +factis ventos ac tempestates compescuisse, cum regia classis in Graeciam +invasisset.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Graeci, qui rerum veritatem fabulis texerunt, Aeolum regem +ventorum conclusos ventos in antris habere fingebant; huc enim illud +Horatii<span class = "tag">1</span>:</p> + +<div class = "verse close"> +Sic te Diva potens Cypri,<br /> +Sic fratres Helenae, lucida sidera,<br /> +Ventorumque regat pater,<br /> +Obstrictis aliis, praeter Japyga.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libro I. carm. Od. 3.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ex hac disputatione illud, opinor, colligimus: quoniam nihil +a seipso moveri potest, oceanum a luna placido ac naturae congruente +<span class="pagenum">65</span> +motu<span class = "tag">1</span>, aërem a sole moveri, et cum nihil tam +sit a natura alienum, quam quid violenter et impetu fieri, procellas ac +tempestates daemonum vi ac potestate commoveri.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>modo</i>; alius: <i>motio</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Hoc quidem etsi concedamus, eadem ratione terrae concussionem, +fulmina, tonitrua, lapsus ignium, daemonum actionibus<span class = +"tag">1</span> tribuenda nobis erunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>daemonibus</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Quum terra suapte natura stabilis, ignis vero sursum rapiatur, +consequens est lapsus ignium deorsum ac terrae labes et hiatus violenter +fieri non suapte natura. Si non sunt haec naturalia, sequitur daemonum +actionibus tribui oportere.</p> + +<p> +SENAMUS: Saepe gravia sursum, levia deorsum feruntur, fuga vacui, aut ne +corpora seipsa impediant eodem loco. Ita quoque fulmina, in mediis +nubibus a calida sicca exhalatione concepta, cum frigidi et humidi +vaporis mediaeque regionis naturam diu ferre non possint, fragore tandem +erumpere oportet ac deorsum praecipiti casu<span class = "tag">1</span> +ruere, unde tonitrua ac fulmina exoriuntur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>cursu</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Senamus acceptam disciplinam a Peripateticis tueri pulcrum, +deserere turpe putat. Et quidem ipse ea in sententia diu<span class = +"tag">1</span> acquievi, sed ab ea vis argumentorum ac certissimarum +demonstrationum me discedere coëgit. Nam qui fieri potest, ut +tenuissimae ac mollissimae nubis fragore tanta tonitrua exaudiantur? +Quod si fragore nubis tonitrua cierentur, semper tonaret, cum nubes +vento rumpuntur ac dissipantur. Praeterea flammis e nimbo caliginoso +erumpentibus, semper tonaret, at saepe usu venit, nimbos densissimos +hiatu ingenti subito aperiri ac coruscationes ac fulgura clarissima sine +ullo tonitru fieri. Postremo si fragore nubium tonitrua cierentur, +nunquam tonaret sine fragore nubis, at saepissime tonat sine ulla nubium +scissura aut ruptura, et continuo quidem tonitru, imo etiam sine ullis +nubibus sereno coelo ac sine fulgure tonitrua exaudiuntur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>dudum</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Profecto Herennius duumvir<span class = "tag">1</span> +Pompejorum coelo sereno ictus est fulmine<span class = "tag">2</span>, +quod cum Seneca<span class = "tag">3</span> saepius fieri +animadverteret, testatum posteritati reliquit, ne quis Plinio ac Valerio +idem scribentibus fidem derogare possit. Unde Lucanus:</p> + +<div class = "verse close"> +Et tonat ignaro coelum Jove.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>decurio</i>. +<b>2.</b> Plinius hist. natural. II, 48. 51. +<b>3.</b> Quaest. natur. I, 31.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ita<span class = "tag">1</span> quidem Toralbae argumenta +mihi videntur frangere ac debilitare penitus Aristotelis de tonitru +opinionem. Et quidem illi ipsi, qui sagarum coetibus affuerunt, summa +consensione affirmant, si quis ritibus daemoniacis nondum initiatus +illuc deferatur et exsecrandas devotiones abhorreat, repente daemonum ac +sortilegorum concionem non sine ingenti tonitru dissolvi. Quin etiam +antra sunt quam plurima, in quibus in summa +<span class="pagenum">66</span> +coeli<span class = "tag">2</span> tranquillitate tonitrua ab accolis et +praetereuntibus exaudiuntur. Legistis, opinor, in labyrinthum +Aegyptiacum ingredientes tonitrubus<span class = "tag">3</span> +domesticis perterrefactos. Et quemadmodum coetus sortilegorum, ac dira +sagarum venena sulphur resipiunt<span class = "tag">4</span>, ita quoque +loca illa, in quibus delapsa sunt fulmina, sulphuris odore teterrimo +infestantur, ac lapides ipsos<span class = "tag">5</span> fulmineos, +daemonis<span class = "tag">6</span> arte fabrefactos, nihil nisi +sulphur redolere vidimus. Jam vero quis adeo coecus, qui daemonum +actiones in lapsu fulminis non perspiciat, cum tamen flamma, quo major +est, eo velocius sursum abripiatur? Nec solum in casibus fulminum contra +naturam daemonum<span class = "tag">7</span> vis perspicitur, verum +etiam in obliquo et circulari et vago motu, neque tantum<span class = +"tag">8</span> in eo, sed etiam in<span class = "tag">9</span> +liquatione gladiorum integra vagina, in exustione suppellectilis arca +clausa et illaesa, in pilorum e pudendis<span class = "tag">10</span> +abrasione intacta cute, neque in iis modo, sed etiam in avulsione uxoris +a<span class = "tag">11</span> complexu mariti et in<span class = +"tag">12</span> innumerabilibus actionibus, quae alienissimae sunt a +rerum natura, ut ea non nisi daemonum vel angelorum vi ac potestate, +contra naturam fieri posse confitendum sit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Illa</i>. +<b>2.</b> Deest in alio codice. +<b>3.</b> Alii: <i>tonitruis</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>recipiunt</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>ipsi fulminei ... fabrefacti</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>daemonum</i>. +<b>7.</b> Desunt haec duo antecedentia verba uno codice. +<b>8.</b> Alibi: <i>tamen</i>. +<b>9.</b> Alius: <i>in liquefactione</i>. +<b>10.</b> Desunt haec in eodem codice. +<b>11.</b> Alius: <i>e</i>. +<b>12.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +CUKTIUS: Triplices Jovis manubias antiqui theologi denotarunt, scilicet +candidas, rubras, atras; primas quidem solius Jovis consilio fieri +dicebant, quod essent innoxiae et quasi cohortatoriae. Id solum fulmen, +inquit Seneca, placabile est, quod mittit Jupiter. Ad secundum credebant +adhiberi Deos minores, i.e. inferiores Jove planetas, quod fulmen +tametsi vulnus infligeret, attamen fiebat sine caede cujusquam. Ad +tertium accieri Deos superiores, i.e. superiores stellas, non tamen sine +hominum clade. Quod Plinius cum satis non perciperet<span class = +"tag">1</span>, re vera putavit ab ipsius Jovis corpore candidas +decidere flammas, quod levius est, quam ut refelli mereatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>perspiceret</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Hunc integrandi<span class = "tag">1</span> supplicii modum +secutum fuisse audio Timurbecum<span class = "tag">2</span>, quem nostri +Tamerlanem vocant, qui<span class = "tag">3</span> in urbium +obsidionibus tentorio candido primo die utebatur, ut impunitas +deditionem sequeretur, die sequenti rubro, quo denotabat caedem priorum +ac magistratus futuram, tertio die atra tentoria stragem omnium +significabant, si urbs expugnaretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>irrogandi</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Temisculum</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>is enim</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Graeci fabulis rerum veritatem ab Hebraeis acceptam contexerunt. +Quod enim Junonem aëris praesidem furias praecipites de medio aëre +deturbare<span class = "tag">1</span> finxerunt, ne in coelum evolarent, +nihil aliud significaverunt, quam inferiores mentes ac daemones suis +quibusdam limitibus conclusos, ne supra nubium regionem erumpant, et a +superioribus angelis ac potestatibus dejici ac deorsum in terram +deturbari, eaque dejectione mortales terreri et +<span class="pagenum">67</span> +admoneri candido primum<span class = "tag">2</span> fulmine, innoxio +tamen, post in fulminis vulneribus castigari, nonnunquam etiam clade +illata sive uni homini, sive uni familiae, sive uni civitati, ut poena +quidem ad paucos, metus ad omnes perveniret. Et innoxia fulmina Jovis +consilio fieri dicebantur, ut bonitas Dei optimi maximi conspicua foret, +quia per se veniam, largitiones, opes, scientias, omnia denique bona +tribuat, magistratibus vero ac lictoribus, i.e. angelis ac daemonibus, +judicia ac poenas irrogandas relinquat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>deturbari</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>primo</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Ista quidem a vobis eleganter et peraccurate<span class = +"tag">1</span> sunt explicata, sed non intelligo, cur daemones sequantur +potius Aegyptiorum cadavera quam Graecorum, aut cur procellas ereptis +illis cadaveribus potius quam aliorum excitare soleant. Nemo enim est, +qui nesciat, cadavera navibus evehi et invehi sine tempestate +consuevisse tum in Asia, tum in Graecia, tum etiam in Italia.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>peracute</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ista quidem cadavera nondum sepulta; cum enim<span class = +"tag">1</span> Theanus ex urbe Locrensium Thebas navigio delatus<span +class = "tag">2</span> esset, ut Lysidis Pythagoraei cadaver, non ita +pridem ab Epaminonda sepultum, in Italiam amicis flagitantibus +reveheret, sacris manibus rite<span class = "tag">3</span> factis, +admonitus est in somnio a Lyside, <span title = +"Greek: akinêta mê kineisthai">ἀκίνητα μὴ κινεῖσθαι</span> nec sepulcra +esse violanda nec<span class = "tag">4</span> immobilia movenda.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Plutarchus de daemonio Socratis. +<b>2.</b> Alibi: <i>perlatus</i>. +<b>3.</b> Deest in alio codice. +<b>4.</b> Desunt tria haec sequentia verba in alio codice.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Forsan daemones Aegyptii salutaria hominum generi medicamenta, +quae ex illis cadaveribus eruuntur<span class = "tag">1</span>, +invident. Argumento sit, quod thesauros reconditos mira diligentia +custodiunt et effodientes enecant. Scribit enim Philippus Melanchthon, +Magdeburgi duodecim<span class = "tag">2</span> sortilegos thesaurum +effodientes casu turris obrutos et in argentifodina<span class = +"tag">3</span> Rosae<span class = "tag">4</span> plerosque a daemonibus +subterraneis caesos<span class = "tag">5</span> fuisse. Plenus est +Georgius Agricola historiarum ejusmodi narrationibus, ac saepissime in +fodinis daemones, pygmaeorum cubitali magnitudine, ab omnibus conspici +tradit, quasi in metallis eruendis valde impeditos, huc illuc frusta +terrae ac saxa volvere, nihil tamen metallarios terrere, modo ne +rideantur<span class = "tag">6</span>; id enim aegre ferre jam pridem +Apulejus maximus sortilegus ac<span class = "tag">7</span> veneficus +admonuit. Illud autem mihi mirum<span class = "tag">8</span> est, +neminem unquam, qui daemonis consilio<span class = "tag">9</span> +thesaurum conquisivisset<span class = "tag">10</span>, reperisse aut +reperto ditari potuisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>capiuntur</i>, vel: <i>eximuntur</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>sex</i>. In alio codice deest numerus. +<b>3.</b> Alius: <i>aurofodina</i>. +<b>4.</b> Deest in alio codice. +<b>5.</b> Alius: <i>caecos</i>. +<b>6.</b> Alii: <i>videantur</i>. +<b>7.</b> Desunt duo haec verba in uno codice. +<b>8.</b> Addit alius: <i>visum</i>. +<b>9.</b> Deest in uno codice. +<b>10.</b> Alibi: <i>inquisivisset</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Profecto legibus Romanis denegantur pecuniae iis, qui +exsecrandis sacrificiis aut alia quavis arte prohibita scrutantur +thesauros.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Daemones terrestres, qui thesauris et cadaveribus custodes +esse dicuntur, mendaciores et crudeliores esse Chaldaei tradunt, quia +<span class="pagenum">68</span> +longius a puritate lucis et cognitione divina discedunt: <span title = +"Greek: Hoi de Chaldaioi pseudein phasi tous prosgaious daimonas, hôs +porrô theias apoikithentas gnôseôs">Οἱ δὲ Χαλδαῖοι ψεύδειν φασὶ τοὺς +προςγαίους δαίμονας, ὡς πόῤῥω θείας ἀποικιθέντας γνώσεως</span>. Atque +hos quidem Porphyrius<span class = "tag">1</span> sanguinis nidoribus +supra modum inhiare scribit. Sic<span class = "tag">2</span> enim +Ulysses, a Circe eruditus, scrobem complet cruore victimarum, nec sinit +ullum circumvolitantium daemonum, quos Homerus<span class = +"tag">3</span> <span title = "Greek: psuchas">ψυχὰς</span> vocat, haustu +cruoris<span class = "tag">4</span> ante satiari, quam Tiresias<span +class = "tag">5</span> libasset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libro II <span title = "Greek: peri apochês tôn empsuchôn">περὶ +ἀπόχης τῶν ἐμψύχῶν</span>. +<b>2.</b> Alibi: <i>Hic</i>, vel: <i>Hinc</i>. +<b>3.</b> Odyssea <ins class = "correction" title = +"so in original: reference may be 11 (Λ)">II</ins>. +<b>4.</b> Alibi: <i>cineris</i>. +<b>5.</b> Addit alius: <i>ante</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Hanc impietatem ac diritatem sortilegis usitatam divina lex<span +class = "tag">1</span> supra modum execratur, eosque qui cum daemonibus +sic epularentur <span title = "Hebrew: al damim">עַל דַמִים</span> super +sanguines.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Levit. 19, 26. Ezech. 33, 26.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Quid si daemones illi sunt sceleratorum hominum<span class = +"tag">1</span> animae, qui aut rapinis collectas opes, tenuibus<span +class = "tag">2</span> utiles futuras, humi recondiderant atque in iis +spem omnem collocarant, aut qui corporis sui saginandi suarumque +libidinum explendarum nimiam curam haberent, cadaveribus quae olim +adamaverant ac thesauris semper intenti, justa supplicia diuturno, +cruciatu luant;<span class = "tag">3</span> aut qui<span class = +"tag">4</span> in aedes ac turres cruore plebis construendas omnia +studia contulerunt, iisdem turribus quasi<span class = "tag">5</span> +carceribus conclusi ac vincti poenas dependant? Nec mirum, si cum ad ea +loca pervenitur, voces, tonitrua, suspiria, gemitus exaudiantur. Denique +impuras mentes circa coenosas foedasque regiones versari ac vagari et +tempestates ac procellas ciere non dubito.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in aliis. +<b>2.</b> Deest in alio codice. +<b>3.</b> Alius: <i>diluant</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>quasi</i>. +<b>5.</b> Desunt haec duo verba antecedentia in alio codice.</div> + +<p> +TORALBA: Causas earum rerum explicare difficile; illud tamen mirum mihi +visum est, quod cum ex Hispaniis in Gallias iter haberem omniaque +maxima, mediocria, minima lustrarem, juga Pyrenaeorum totius Europae +altissima superans<span class = "tag">1</span>, multa comperi naturae +arcana, nihil tamen mirabilius eo lacu, in quem si saxum dejeceris, +paulo momento coelum serenum atra caligine obscuratur ac fulminibus +gravissimisque imbribus, grandine permistis, regionem totam infestat. +Est etiam in monte Sacone Pyrenaeorum ara vetustissima, male +cohaerentibus sibi lapidibus exstructa, quorum si quis vel unum loco +moverit, repente tonitrua ac fulmina gravesque imbres excitantur. Et +quoniam id saepe compertum erat gravi totius regionis detrimento, +legibus sanctissime cavetur, ut peregrini ab accolis admoneantur, ne +quid auderent<span class = "tag">2</span>, capitali poena subjecta. Quae +mihi cum incredibilia riderentur nec tamen capitis periculo<span class = +"tag">3</span> experiri vellem, eo me scrupulo socius liberans:<span +class = "tag">4</span> Jam, inquit, collectis frugibus licet id impune +experiri. Itaque lapidibus altaris huc illucque disjectis, nemine +conscio diffugimus. Non prius tamen in proximam vallem descenderamus, +quam validissima fulmina ac tonitrua coelum +<span class="pagenum">69</span> +omne imbribus ac grandine miscuerunt, ut non immerito Thomas Aquinas, +clarus etiam<span class = "tag">5</span> inter physicos, scripserit, +daemones fulgura ac tonitrua ciere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>superarem</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>audeant</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>periculum</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>liberavit</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>enim</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Consimile est id, quod Plinius et Strabo narrant, tacta<span +class = "tag">1</span> rupe Cyrenaica aut lapide in antrum Dalmaticum +injecto, coelum nivibus<span class = "tag">2</span> ac fulminibus +conturbari, quae nunc tamen desiisse accepi, perinde ut oracula +Delphica, quaeque ex antro Trophonio et Lebadio exaudiri consueverunt, +jampridem conticuere, ut Tullius<span class = "tag">3</span> scripserit: +nihil sua aetate iis contemptius fuisse. Causas<span class = +"tag">4</span> tam diuturni silentii Plutarchus<span class = +"tag">5</span> ad daemonum occasum referri putat oportere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>fracta</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>nubibus</i>, vel: <i>nimbis</i>. +<b>3.</b> Libro II de divinat. +<b>4.</b> Alius: <i>Cujus silentii tam diuturni causam</i>. +<b>5.</b> Libro de oraculorum defectu.</div> + +<p> +SENAMUS: Si daemones hoc spectabile<span class = "tag">1</span> coelum, +maria, terras, ignes conturbant, si territanto hominos tonitruis, +fulminibus, procellis, turbinum impetu, terrae hiatibus ac portentorum +inopinato concursu<span class = "tag">2</span>, si<span class = +"tag">3</span> legationibus divinis et humanis oberrant, si denique +imperia, civitates, urbes, pagos, familias moderantur et evertunt, +postremo hominibus singulis custodes et ultores adjecti sunt: videte, +quanta daemonum et angelorum multitudo sursum<span class = +"tag">4</span> deorsum in omnibus mundi plagis et in singulis +stationibus collocanda vobis sit. Prospiciendum etiam, unde nobis tot +angelorum ac daemonum promptuaria sufficere possint, ut sint ubique +terrarum et coelorum quasi ministri ordinarii, vicarii, mediastini, +quando nihil aeternum ac ne sempiternum quidem esse praeter Deum +statuistis. Itaque providendum est de maritandis angelorum ac daemonum +ordinibus, ut ex eorum connubiis soboles in demortuorum loca +substituantur, aut<span class = "tag">5</span> magistratibus<span class += "tag">6</span> abdicantibus, aut stato tempore abscedentibus, aut +munere simul et vita defunctis, novi veteribus substituantur<span class += "tag">7</span>. Posuit enim Fridericus daemones utriusque naturae ac +sexus, ephialtas inquam et hyphialtas, in sagarum cum incubis et +sortilegorum cum succubis conjugatione.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>spirabile</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>concussu</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>si legationes divinas et humanas +oberrant</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>seorsum</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>ac</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>magistratu</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>sufficiantur</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Hic Platonis dignitas agitur; cum enim posuisset, omnes animas +simul creatas fuisse ad immortalitatem, ut vicissim corpora cadaverum +occasu subirent, subjecit haec verba: Non, inquit, pauciores erunt +unquam animi, nullo pereunte, neque plures. Quin etiam animos <span +title = "Greek: autokinêtous">αὐτοκινήτους</span> appellat. Quodsi mens +est <span title = "Greek: autokinêtos">αὐτοκίνητος</span>, erit etiam +<span title = "Greek: autophuês kai autarkês kai autagathos">αὐτοφυὴς +καὶ αὐτάρκης καὶ αὐταγαθὸς</span>, quae tamen uni tantum Deo convenire +Toralba demonstravit.</p> + +<p> +TORALBA: Plato Phaedonem adhuc adolescens scripsit, Timaeum vero cum +aetas ingravesceret jam sua, in quo sententiam mutasse videtur. Sic enim +Deum loquentem inducit: Ego satum<span class = "tag">1</span> animorum +dabo, satus<span class = "tag">2</span> dimittam in corpus. Certum enim +animorum immortalium a Deo genitorum numerum nec augeri nec interitu +minui scribit, sed perpetua quadam <span title = +"Greek: metempsuchôsei">μετεμψυχώσει</span> e corporibus ad corpora +migrare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>statum</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>satis</i>, vel: <i>satas</i>.</div> + +<p> + +<span class="pagenum">70</span> +CORONAEUS: Rem profecto difficilem Senamus, sed justam proposuit<span +class = "tag">1</span>, quam si explicaverit Toralba, ut omnia argute +solet, non tantum Senamo, nobis omnibus, ut confido<span class = +"tag">2</span>, rem gratissimam facturus est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>poposcit</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>quod confidat</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Tibi, Coronaee, quicquam denegare nefas esse semper duxi, ac +propterea meas ineptias mea<span class = "tag">1</span> facilitate +proponere malo, quam illud<span class = "tag">2</span> onus abs Te meis +humeris impositum recusare. Sed cum disputatio de angelorum ac daemonum +origine, statu, conditione, occasu a demonstrationibus procul abesse +videatur, profecto haec ab Ebraeis, qui arcana divina ex ipsis fontibus +et sacris laticibus hauserunt, earum rerum explicatio petenda nobis est, +nec video, quis melius quam Salomo hoc praestare possit. Quod etiam +Porphyrius ad Boëthium et Aristoteles ad Callisthenem, uterque diversis +aetatibus, scripsere, rerum omnium origines ac reconditas scientias a +Chaldaeis profectas, Chaldaea appellatione complectuntur Ebraei, qui +origine Chaldaei sunt, sed arcana illa rerum divinarum, quasi thesauros, +occulta quadam disciplina, quam illi<span class = "tag">3</span> +Cabalam, Graeci autem, ni fallor, <span title = +"Greek: akroama">ἀκρόαμα</span> appellant, sed abdiderunt, ut aditus +paucissimis patere possit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>nimia</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>ullum</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>ipsi</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Video Toralbam id, quod magna nostrorum omnium expectatione a +Coronaeo ipsi<span class = "tag">1</span> delatum est, honesta specie +excutere velle. Majores quidem nostrae gentis Chaldaeos<span class = +"tag">2</span> fuisse agnosco et in Phoeniciam primum migrasse, unde +Cadmus, quae vox ebraica Orientalem significat, litteras in Graeciam +advexit<span class = "tag">3</span> ac rursus in Chaldaeam ab hostibus +abductos multa divinitus didicisse, sed nihil accepimus, quod non sit +omnibus omnium vocibus ac linguis toto terrarum orbe dissipatum ac +pervulgatum, ut latere possit neminem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>delatum illi</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Chaldaicae</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>invexit</i>.</div> + +<p> +Quae cum Salomo dixisset, caeteri conticuerunt, quod hominem aetate +gravem interpellare contra decus et dignitatem arbitrarentur. Sed +CORONAEUS rupto silentio: Nihil abs Te, inquit, Salomo, scire +desideramus, quam quod vestri mores, vestra disciplina, vestrae leges +patiantur, et quoniam angustiae<span class = "tag">1</span> temporis +longiorem disputationem ferre non possunt, differendum mihi commodius +videtur, ut paratiores redeamus. Tum laudatorio cantico, fidibus, +vocibus ac fistulis suavissime animos oblectati<span class = +"tag">2</span>, mutua consalutatione<span class = "tag">3</span> accepta +discesserunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>angustia ... potest</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>animum delectati</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>consolatione</i>.</div> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<span class="pagenum">71</span> +<h2><a name="liber03">LIBER TERTIUS.</a></h2> + +<p> +Cum ad coenam Salomo tardius venisset, CORONAEUS illum intuens: Tuae te, +inquit, salutis deinceps curam habere oportet, Salomo, ne cum tanto +studio mentem pascis, corpus ipsum inedia contabescere patiare.</p> + +<p> +SALOMO: Vereor, ut vobis, cum aetas ingravescat, jam in eo molestus sim, +quanquam nihil prohibet, quominus me absente, dum<span class = +"tag">1</span> tardius redeo, sessum eatis et ut jubeas, abs Te, +Coronaee, peto.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>cum</i>.</div> + +<p> +Cum itaque consedissent, Coronaeus coeptam superioribus diebus Phaedonis +lectionem persequi jussit, et cum eo loci venissent<span class = +"tag">1</span>, ubi Plato animas solutas corporibus a daemonibus +eorumque ducibus judicio sisti et ad supplicia suis sceleribus digna +trahi<span class = "tag">2</span> scribit, locum relegere, deinde finem +legendi facere jussit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>venissem</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>capi</i>.</div> + +<p> +Tum coena peracta post laudatoria cantica ita orsus<span class = +"tag">1</span>: Loci hujus obscuritas, inquit CORONAEUS, mihi +dubitationem injecit, cur antiqui tum Graeci tum Ebraei tanta +obscuritate et caligine velarint sua scripta, ut vix ac ne vix quidem a +sapientibus intelligerentur, quae tamen percepta mirabilem afferunt tum +utilitatem, tum oblectationem. Nam Aesopus, fabularum scriptor +antiquissimus, illecebris quibusdam animantium<span class = +"tag">2</span> universam<span class = "tag">3</span> humnanae vitae +rationem complexus est. Sic Pythagoras symbolis quibusdam allegoricis et +illis carminibus, quae ob suam<span class = "tag">4</span> praestantiam +<span title = "Greek: chrusea epê">χρύσέα ἔπη</span> dicta sunt, +Orpheus, Homerus, Hesiodus, Trismegistus<span class = "tag">5</span>, +Terpander et antiquissimi denique philosophi sapientiae suae<span class += "tag">6</span> decreta obscuritatis caligine contexerunt, quin etiam +sacratiores litteras allegoriarum plenissimas vidimus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>exorsus</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>animantibus</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>universae</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>sui</i>. +<b>5.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>6.</b> Deest ibidem.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Nihil verius ab Augustino<span class = "tag">1</span> dici +potuit, quam illud: Ea demam miserabilis animae<span class = +"tag">2</span> servitus est, signa pro<span class = "tag">3</span> rebus +capere et supra corpoream naturam mentis oculum ad hauriendum lumen +aeternum attollere non posse. Idem alibi<span class = "tag">4</span>: +Utilis est, inquit, scripturae auctoritas, cum diversas sententias +parit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> De doctrina christiana cap. 5, 10 et 11. +<b>2.</b> Alibi: <i>vitae</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>sine</i>. +<b>4.</b> Lib. II de civit. Dei.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Cum nihil perspicuitate utilius sit, haud scio an ullum in +scriptore gravius sit vitium, quam, quae facillime possis, ea obscura +tradere, ut liber Apocalypseos, qui tanta verborum ac rerum +obscuritate<span class = "tag">1</span> implicatur, ut ne auctor quidem +ipse, si reviviscat (quis qualisque fuerit, nondum constat inter +eruditos), sua scripta quid velint, liquido affirmare ausit. Atque haec +obscuritas Juliano Imperatori, Porphyrio, Proclo, Celso, ut Ebraeorum et +Christianorum scripta calumniarentur, maximum praebuit argumentum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>ambiguitate</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">72</span> +CORONAEUS: Cum illa ratio scribendi veterum fere omnium communis sit, +prospiciendum nobis est, ne absentes et indicta causa damnati a nobis +videantur. At ne Julianus ipse quidem Augustus, is qui<span class = +"tag">1</span> <span title = "Greek: parabatês">παραβάτης</span>, +i.e.<span class = "tag">2</span> transfuga, cum a Christianis ad paganos +defecisset, usurpatur, quantumvis Christianis infestus esset, Basilii +Magni librum ante rejecit, quam legisset ac relegisset, ut epistola his +tribus verbis scripta significavit: <span title = +"Greek: egnôn, anegnôn, kategnôn">ἔγνων, ἀνέγνων, κατέγνων</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>isque</i>. +<b>2.</b> Desunt haec et septem sequentia verba in alio codice.</div> + +<p> +CURTIUS: Ego duabus de causis potissimum existimo veteres sapientiae +decreta verbis obscuris tradidisse: primum ne margaritae porcis, deinde +ne res preciosissima, i.e. sapientia, sua vilesceret<span class = +"tag">1</span> facilitate. Nam vulgaria fere contempta jacent, etiamsi +preciosa. Extat Lysidis Pythagoraei epistola graviter querentis, quod +plerique secretiorem philosophiam quasi meretricem prostituerent iis, +qui<span class = "tag">2</span> mentis purgationem ne per somnum quidem +capere possent, eosque non minore impietate obligari, quam si Dearum +Eleusiniensium<span class = "tag">3</span> adyta profanarent aut aquam +puram coeno conspergerent. Itaque Porphyrius Plotinum phthisi<span class += "tag">4</span> periisse scribit, quod contra jusjurandum Ammonis<span +class = "tag">5</span> arcana divulgasset. Quin etiam Plato, cum rerum +divinarum arcana Dioni scripsisset, letteras exuri jussit, quoniam<span +class = "tag">6</span> ridicula, inquit, videntur, quae sunt admiratione +dignissima. Et in epistola ad Archidamum, in qua de natura Dei scribit: +<span title = "Greek: phrasteon dê soi ainigmon">φραστέον δὴ σοὶ +αἰνιγμόν</span>. Item Porphyrius: Tu vide, inquit, ne ista cum hominibus +impuris communicari patiare, majus enim tibi quam mihi periculum +impenderet; non enim aperte Dii, sed aenigmatice sua mortalibus +tradiderunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>vilescat</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>quae</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>Eleusinarum</i>. +<b>4.</b> Deest in alio codice. +<b>5.</b> Alius: <i>daemonii</i>. +<b>6.</b> Desunt haec sex sequentia verba in aliis codicibus.</div> + +<p> +SENAMUS: Alia mihi mens est, nam<span class = "tag">1</span> cum +plerosque verborum obscuritatem<span class = "tag">2</span> sic +affectare videmus, ut admirabilitatem sui efficiant, sic enim +seplasiarii notis Graecis, Arabicis verbis et Gothicis litteris utuntur, +ut medicinam faciant confusiorem<span class = "tag">3</span>, aut ne +intelligentibus sui irridendi praebeant argumentum, neque enim facile +carpimus, quae<span class = "tag">4</span> non capimus. Talem fuisse +accepimus Heraclitum, qui tam obscure de natura scripsit<span class = +"tag">5</span>, ut Plato<span class = "tag">6</span> Delio natatore opus +esse diceret. Is enim discipulos instruebat uno verbo <span title = +"Greek: skotêson">σκότησον</span>, quod Aristotelem<span class = +"tag">7</span> quoque opera dedita fecisse legimus in libris <span title += "Greek: tôn physikôn akroamatôn">τῶν φυσικῶν ἀκροαμάτων</span>. Ac +tametsi Plato caeteris apertius, interdum tamen obscure ita scribit, ut +ne ipsum quidem, si reviviscat, sua scripta de numeris interpretari +posse videatur, ac ea potissimum, quae libro de republica octavo +scribit, in quibus interpretandis Theon uterque, Plotinus, Proclus, +Jamblichus, Marsilius hircum mulgere videntur. Quid Aegyptia +<span class="pagenum">73</span> +vanitate levius? Illa tamen deliramenta litteris hieroglyphicis sic +texerunt, ut sacrata quaedam oracula viderentur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>nam cum</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>puritatem</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>quaestuosiorem</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>quod</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>scripserat</i>. +<b>6.</b> Addunt alii: <i>ad ea intelligenda</i>. +<b>7.</b> Ita Gellius ex epistola Aristotelis ad Alexandrum M. +scribit.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Sunt qui sua scripta neque a doctis, neque ab indoctis legi +velint, ut Lucilius, ne alteri ob imperitiam rejiciant non intellecta, +alteri nimis intellecta calumnientur.</p> + +<p> +SALOMO: Senami reprehensio in sophistas quidem, non tamen in sapientes +cadit, multo minus in eos, qui sacrae sapientiae decreta scriptis +obscurioribus velarunt. Profecto Rabbi Moses Maimonides per sacra +obtestatur lectores, ne arcana divulgari aut a profanis hominibus pollui +patiantur.</p> + +<p> +SENAMUS: Quid si peccandi argumentum et occasio ab obscuritate ipsa +trahatur? Certe Salomonis scripta, quae ipse allegorias inscripsit, +plerisque absurda videntur. Quid enim hoc sibi vult: Nequitia viri +praestat mulieris bonitati? Illud enim foeminas a lectionibus sacrae +scripturae quam plurimas<span class = "tag">1</span> avertit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quam plurimum</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ebraeis dictio <span title = "Hebrew: ra">רַע</span> malum et +deforme significat, ut <span title = "Hebrew: tov">טוֹב</span> bonum et +pulchrum, quod Academici <span title = "Greek: kalon kai agathon">καλὸν +καὶ ἀγαθὸν</span> dicunt. Sic enim Sara dicitur a regibus expetita<span +class = "tag">1</span> ad concubitum<span class = "tag">2</span>, quod +esset optima i.e. valde formosa. Innuit igitur sapiens<span class = +"tag">3</span> eleganti allegoria, viros deformes formosis mulieribus +praestare, item foeminarum blanditias pejores<span class = +"tag">4</span> esse acerbis<span class = "tag">5</span> sermonibus +virorum. Item animos corporibus excellere; mulier enim corpus allegorico +sermone<span class = "tag">6</span> utique<span class = "tag">7</span> +significat; item intellectualem facultatem, utcunque prava fuerit, +praepollere cupiditati, quae bruta et mortalis anima dicitur. Huc enim +pertinet, quod scribitur in Ecclesiaste<span class = "tag">8</span>: +<i>inter viros mille unum sapientem reperi, foeminarum ex<span class = +"tag">9</span> omnibus nullam.</i> Id quidem de mulieribus nudo sensu +intelligi non potest, cum sola Debora sua aetate et sola Hulda imperante +Josia prophetiae ac sapientiae divinae muneribus inter sexaginta<span +class = "tag">10</span> millia inertium virorum fruerentur<span class = +"tag">11</span>. Item appellatione viri formam naturalem, mulieris vero +materiam intelligit, quam etiam saepe in proverbiis<span class = +"tag">12</span> meretricem appellat, quae ut virorum, sic illa formarum +multitudine delectatur. Plena sunt regis Salomonis scripta allegoriarum, +in quibus interpretandis strenuum se praebuit Philo, moralia secutus, +Leo Ebraeus naturalia. In utroque claruerunt<span class = +"tag">13</span> Rabbi Moses Maimonides ac Talmudici scriptores. Hi tamen +obscurius; at ne scriptis quidem sua prodidissent, nisi librorum +interitum metuissent<span class = "tag">14</span>. Et quoniam illa +disciplina sola auditione percipiebatur<span class = "tag">15</span>, +<span title = "Hebrew: Kabbalah">קַבַּלַה</span> dicta est. Id enim +voluit Esdras<span class = "tag">16</span>, cum dicit: <i>alia quidem +pervulgabis, alia trades sapientibus.</i> Et quemadmodum plebi locus +erat in atrio templi, a Levitis +<span class="pagenum">74</span> +discreto, sacerdotibus intra velum aditus erat, non caeteris Levitis, et +uni tantum pontifici maximo in sacratissimum illum locum, ubi erat +foederis arca; sic etiam sacri libri ita scripti sunt, ut ea, quae ad +uniuscujusque salutem pertinent, cujusmodi est decalogus et omnia +decalogo consentanea, facillime ab omnibus percipiantur<span class = +"tag">17</span>, scilicet jussa, vetita, poenae, judicia, festa, ritus, +mores, quae omnia 613 capitibus continentur, tanta perspicuitate, ut +patiantur dubitare neminem. Quae vero minus ad salutem faciunt, ut +rationes occultae rituum ac sacrificiorum ac a doctis<span class = +"tag">18</span> tantum quaedam vero non nisi a doctissimis intelligi +possunt, ut quae a nostris appellatur Cabbala, i.e. scientia naturalium +arcanorum, postremo omnium difficillima ad currum pertinet, qui ab +Ezechiele ita scribitur, ut in ipso apparuerit coelestium orbium ac +rerum divinissimarum admiranda descriptio, quam Moses, qui a +nostris<span class = "tag">19</span> aperta aquila dicitur, summis +digitis attingere contentus, secretiora noluit explicare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>repetita</i>. +<b>2.</b> 1 Mosis 12, 14. 39. +<b>3.</b> Alibi: <i>saepius</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>diriores</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>acribus</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>sensu</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>ubique</i>. +<b>8.</b> Ecclesiastes 7, 29. +<b>9.</b> Alibi: <i>de</i>. +<b>10.</b> Judith IV, 4; 2 Regum 22, 14; et 2 Chron. +34, 22. +<b>11.</b> Alius: <i>sexcenta</i>. +<b>12.</b> Desunt haec verba in alio codice. +<b>13.</b> Alii: <i>clarescunt</i>, vel: <i>clari sunt</i>. +<b>14.</b> Alius: <i>metuerent</i>. +<b>15.</b> Alibi: <i>suscipiebatur</i>. +<b>16.</b> Esra lib. IV, c. 14. Nehem. IX, 9. +<b>17.</b> Addit unus codex glossam hebraicam cum verbis: <i>lex +quae ore traditur</i>. +<b>18.</b> Alibi: <i>doctoribus</i>, vel: <i>doctioribus</i>. +<b>19.</b> Desunt haec quatuor verba sequentia in aliis +codicibus.</div> + +<p> +SENAMUS: Si haec tam sublimia nihil habent utilitatis aut ejusmodi sunt, +quibus carere facile possumus, illud usurpandum nobis est, quod psaltes +lyricus: Non exquisivi, inquit, mirabilia et supra captum meum, sed +humilis<span class = "tag">1</span> me gessi. Sin haec ad scientiam et +sapientiam divinam profutura sunt, malevoli et ipsa invidia jejuni animi +sit, thesauros abditos humanis usibus eripere ac verborum ambiguitate +mentes imperitorum<span class = "tag">2</span> magis ac magis +implicare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>humiliter</i>. +<b>2.</b> Addit alius: <i>erroribus</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ne igitur<span class = "tag">1</span> a thesauri similitudine +discedamus, legistis eleganter fictam Aesopi fabulam, qua paterfamilias +jam moriturus liberos consolatur, qui<span class = "tag">2</span> +tametsi non magnas opes ac latifundia legaret, thesaurum tamen in vinea +sua latere affirmabat, quo suam inopiam cumulate sublevarent. Mortuo +patre liberi summo studio ac labore conquirentes, cum nusquam thesaurum +reperirent, vineam paternam aliud agentes cultissimam ac noxiarum +herbarum purgatissimam reddiderunt, unde proventus uberrimos +collegerunt. Ita quoque si divina scripta studiose legamus ac lecta +saepius meditemur<span class = "tag">3</span>, thesauros studioso +incredibiles eruere licebit. Nam eo spectat regalis illa vox, qua David +initio laudationum suarum summam felicitatem praedicat illius, qui +assiduis cogitationibus die nocteque<span class = "tag">4</span> leges +divinas contemplatur. Item precatur a Deo<span class = "tag">5</span>, +nubeculam oculorum sibi detrahi, ut admirabilem sapientiam divina lege +comprehensam intueri possit. Fit enim illa mentis agitatione erga +litteras divinas obscuriores, ut non solum a vitiis abstineamus<span +class = "tag">6</span> ac verum<span class = "tag">7</span> decus +amplectamur, verum etiam corpori salubritas, menti prudentia ac +sapientia et cum immortali Deo arctissima connexio<span class = +"tag">8</span> +<span class="pagenum">75</span> +quaeratur. Illud vero gravius<span class = "tag">9</span>, quod in eo +ipso laus Dei agitur, cum ejus arcana pervulgata obsolescant, ut acute +scripsit Salomo<span class = "tag">10</span>: <i>Gloria Dei est</i>, +inquit, <i>arcana celare, gloria regum arcana scrutari</i><span class = +"tag">11</span>. Quod Tobias<span class = "tag">12</span> paulo aliter: +<i>Praeclarum est</i>, inquit, <i>arcana regum celare et opera Dei +laudare.</i> Nam opera Dei patent omnium oculis, arcana vero paucis.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ergo</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>quid</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>meditamur</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>noctuque</i>. +<b>5.</b> Psalm 68 (69), 18. +<b>6.</b> Alius: <i>abhorreamus</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>novum</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>conjunctio</i>. +<b>9.</b> Alii: <i>gnavius</i>. +<b>10.</b> Proverbia XXV, 2. +<b>11.</b> Alibi: <i>eorum celare</i>. +<b>12.</b> Tobias XII, 7.</div> + +<p> +SENAMUS: At obscuritas non modo bonos a lectione detinere<span class = +"tag">1</span>, verum etiam improbos ad rerum divinarum contemptum +excitare videtur. Cum enim Porphyrius arboris scientiae boni et mali +fructus decerpere nullo modo posset, negavit in hortis illis deliciarum +censeri debuisse fructum, aspectu quidem jucundissimum ac sapore +gratissimum, sed tamen homini, quem Deus in illis hortorum umbraculis +viriditatis<span class = "tag">2</span> collocarat, mortiferum ac +pestilentem, multo minus homines a prudentiae cognitione vetito salutari +fructu arceri debuisse, cum prudentia dux humanae vitae sola turpe ab +honesto dividere<span class = "tag">3</span> possit. Quod autem +scribitur, fructum vitalis arboris divino jussu ab horti viridariis +avulsum, ne, si Adamus eo vesceretur, in aeternum viveret, in Dei optimi +maximi contumeliam scriptum esse. Denique serpentis cum muliere ac Dei +cum hominibus colloquia et absurda et incredibilia videri.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>deterrere</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>viridatis</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>dijudicare</i>.</div> + +<p> +SALOMO: In disputationibus rerum divinarum illud inprimis prospiciendum +est, ne quid cuiquam<span class = "tag">1</span> temere excidat, nihil +enim gravius ac capitalius peccari potest. Illud autem usu venire solet +iis, qui rerum humanarum fastu ac dialecticorum argutiis inflati omnia +supera, infera, prima, ultima ingenii acumine ac subtilitate capere se +posse confidunt, cum sine ope divina id consequi nemo queat. Quod +sapientiae magister<span class = "tag">2</span> uno verbo significat: +<i>Inquirit derisor sapientiam, sed frustra</i>. Quanquam Porphyrius, +inscitia dicam an impietate, oracula divina calumniatur, quasi +legislator prudentiam significaret et vitam beatam hominibus invidisse +Deum, cum libro sequenti scripserit Bezaleelem spiritu divino, +sapientia, prudentia, scientia et omni artium genere ab immortali Deo +fuisse abunde cumulatum, quibus quidem donis ac muneribus omnes omnino +virtutes continentur. Spiritus quidem divinus tribuitur Dei munere et +concessu ad illustrandas humanae mentis caligines ac futura +prospicienda. Sapientia vero pietatem ab impietate, prudentia bonum a +malo, scientia verum a falso, ars utile ab inutili sejungit. Cum autem +sapientiae princeps ab immortali Deo excitatus, ut quid vellet a se +peteret, ille prudentiam petiit<span class = "tag">3</span>, qua quidem +turpe segregaret ab honesto, et cum qua homines ad Dei metum et +venerationem cohortaretur: <i>Quoniam</i>, inquit<span class = +"tag">4</span>, <i>Deus sapientiam aliunde largitur,</i> +<span class="pagenum">76</span> +<i>ab eo solo scientia et prudentia.</i> Idem alibi: <i>Fructus justi +lignum vitae</i>, quam interpretatur sapientiam. Ac tantum abest, ut +hominem a fructu vitali prohibuerit, ut etiam his verbis invitarit: +<i>Forsan</i>, inquit<span class = "tag">5</span>, <i>decerperet Adamus +fructum vitalem, ut eo vescatur et vivat in aeternum.</i> Sic enim +paraphrastes Chaldaeus consimili oratione utitur pereleganti figura. Ad +Jesaiam conversus Deus: <i>Dic</i>, inquit<span class = "tag">6</span>, +<i>populo huic: audiendo audite, videndo videte, ne tamen cognoscatis; +crassum reddito cor istius gentis et aures obtura, oculos obline, ne +forsitan audiat, videat, intelligat et ad me conversus saluti +restituatur.</i> Quorsum haec loquendi ratio, nisi quod semper nitimur +in vetitum nec ardentius quicquam optamus, quam quae nobis eripi vel +prohiberi videmus. Docet igitur Mosen ac Esaiam, quibus artibus miseros +homines a facinorosa et conscelerata vita ad verum decus revocare ac +saluti restituere debeant. Cave legibus divinis operam dare, cave +sapientiae studiis incumbere, ne sempiternam ac beatam vitam +adipiscaris; haec oratio apud homines improbos et cupidos efficacissima +esse consuevit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>ne quicquam</i>. +<b>2.</b> Proverb. XIV, 6. +<b>3.</b> 1 Regum III, 9 sqq. 2 Paral. I, 7. 10 sqq. +<b>4.</b> Proverb. II, 6. XI, 30. +<b>5.</b> 1 Mosis 8, 22. +<b>6.</b> Jesaiae VI, 9 sq.</div> + +<p> +SENAMUS: Nulla res me diutius exercuit, quam arboris utriusque ac +serpentis allegoria.</p> + +<p> +SALOMO: Et graecis et latinis interpretibus est ignota. Ac tametsi +quidam ex Ebraeis<span class = "tag">1</span> arcanos allegoriae sensus +aperuerint, omnia tamen eorum studia inania futura sunt, nisi Deus +mentes nostras ad haec peicipienda illustrarit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Philo in allegoriis biblicis. Leo Ebraeus l. III de amore.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Periculi plena res mihi videtur, sacrae scripturae +litteras<span class = "tag">1</span> ad allegoriam deduci, ne rerum +gestarum historia in fabulas evanescat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>sacras litteras</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: An ullum, Friderice, serpentis cum muliere colloquium fuisse +putas? qui odio tam implacabili inter se certant, ut serpentis intuitu +solo mulier abortum patiatur ac in turba virorum unam mulierem ad +ultionem<span class = "tag">1</span> serpens petat ac persequatur. Nihil +ergo<span class = "tag">2</span> verius dici potuit, quam illud: +<i>Littera occidit, spiritus vivificat</i><span class = +"tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt duo haec verba in alio codice. +<b>2.</b> Alibi: <i>enim</i>. +<b>3.</b> 2 Corinth. 3, 6.</div> + +<p> +SALOMO: In sacris litteris historia pura saepe narratur, ut cum censetur +populus et suis quibusque<span class = "tag">1</span> tribubus duces +attribuuntur. Est etiam cum historia quidem<span class = "tag">2</span> +narratur, sed praeter historiam allegoria latet occulta, ut cum Sara +ancillam et filium rejiciendum suadet, theologi acutiores etiam +cupiditatem renitentem virtutibus, cum filio peccato, a ratione +dominante ablegari oportere docent, cum eadem ancilla domum redire ac +Sarae morem gerere jubetur ab angelo, tum cupiditatis obsequium ac<span +class = "tag">3</span> rationis dominatum interpretantur, ab intellectu +agente. Hinc illa Dei vox ad Abrahamum: +<span class="pagenum">77</span> +Fac quaecunque dixerit tibi Sara, id est: ratio; cum etiam<span class = +"tag">4</span> Sara contestatur<span class = "tag">5</span>, ancillae +filium haeredem non futurum, innuit etiam eos, qui vitiis inserviant et +libidini, divina bona nunquam adepturos. Saepe quoque visiones ac somnia +divina pro rebus gestis narrantur, in quo plerique suam navim +afflixerunt, plerique<span class = "tag">6</span> etiam naufragium +fecerunt, qui Deum cum hominibus quasi vigilantibus colloqui +arbitrantur. Neminem enim unquam Deus allocutus est<span class = +"tag">7</span> vigilantem, praeter Mosen, et quominus ambigeretur, +perspicua Dei voce testatum habemus in ipsa lege. Ergo angeli vox ad +Bileamum, aut asini loquentis in scriptura ad visa dormientis Bileami +referenda sunt, et<span class = "tag">8</span> quaecunque Abrahamo et +prophetis omnibus oracula data commemorantur, uno tantum Mose excepto, +cui vigilanti locutus est Deus. Qua quidem ratione clarissima lux ad +caliginem sacrarum scripturarum discutiendam accedit. Interdum allegoria +facilis ac pura traditur, ut cum lex jubet<span class = "tag">9</span>, +praeputia cordium circumcidi. Saepe verba triplicem sensum prae se +ferunt: vulgaris sensus ad captum imperitorum accomodatur, ut cum +Salomo<span class = "tag">10</span> vetat coram rege superbiam et +arrogantiam prae se ferre, secretiore sensu ad Deum pertinet, ad quem +abjecto et humili habitu accedere oportet; semper enim Salomo significat +Deum regem<span class = "tag">11</span>, nisi Dei vox cum rege +conjungatur, ut illud: <i>Cor regis in manu Dei est</i><span class = +"tag">12</span>. His autem verbis Deus significatur: <i>Ne</i>, inquit, +<i>cogitatione tua vituperaveris regem, nec vituperes in penetralibus +lecti tui divitem; volucres enim coeli efferent<span class = +"tag">13</span> vocem et avis allata rem vulgabit</i><span class = +"tag">14</span>. Quibus verbis vetat de Deo impie cogitare. Lectus enim +in sacris allegoriis<span class = "tag">15</span> corpus humanum +significat, volucrum autem vox daemones, tametsi volucres<span class = +"tag">16</span> et pro angelis accipiantur, ut apud Jesaiam<span class = +"tag">17</span> angeli quoque ac daemones avium appellatione saepe +significantur. Nam utrique custodes vel lictores hominibus additi +cogitationes occultas atque intimos sensus nudant, ne quod inultum +scelus ac pia cogitatio sine praemio relinquatur. Chaldaeus +paraphrastes<span class = "tag">18</span> haec Salomonis verba +interpretabatur de angelis Raziele et Elia<span class = "tag">19</span>, +quos occultissima quaeque scelera patefacere scribit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius loco horam duorum verborum: <i>singulis quoque</i>. +<b>2.</b> Omnes codices: <i>quaedam</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>tum</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>ita</i>. +<b>5.</b> Alius addit: <i>maritam</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>plures</i>. +<b>7.</b> Numeri XII. +<b>8.</b> Alii: <i>ut</i>. +<b>9.</b> 5 Mosis 10, 16. +<b>10.</b> Proverb. 25, 6. +<b>11.</b> Alius: <i>regis appellatione</i>. +<b>12.</b> Proverb. 21, 1. +<b>13.</b> Alius: <i>volucris ... efferet</i>. +<b>14.</b> Eccles. 10, 20. +<b>15.</b> Psalm. 9 (8), 24 (25), 103 (102), 143 (142). +Jobi 38, 46. +<b>16.</b> Alius addit: <i>interdum</i>. +<b>17.</b> Jesaiae 46, 11. +<b>18.</b> In cap. 10, 20 Ecclesiastis. +<b>19.</b> Unus addit: <i>sacerdote magno</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Acutissime Salomo Salomonem interpretatur, sed quis hanc +interpretationem divinare potuisset?</p> + +<p> +OCTAVIUS: Ego locum hunc de volucribus, qui cogitationes et intimos +sensus regi aperiunt, ad eos reges pertinere duco, qui domesticos +daemones sibi vel sese illis adjunxerant, a quibus omnia omnium dicta, +facta, cogitationes perinde intelligunt, ut ab illis spectatoribus, quos +veteres tyrannorum <span title = +"Greek: ophthalmous kai ôta archontôn">ὀφθαλμοὺς καὶ ὦτα +ἀρχόντων</span> appellabant; nullum enim tyranni secretius habent +arcanam.</p> + +<p> +<span class="pagenum">78</span> +SENAMUS: Si tantum potuissent aves illae ac volucres sive daemonicae +sive angelicae, quid est quam ob rem Neroni, sacrilegorum<span class = +"tag">1</span> ac tyrannorum maximo, conjurationem Pisonis patefacere +noluere? cum Simoni mago ac daemonibus conjunctissimus esset, ut Plinius +et Irenaeus tradunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>sortilegorum</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Nihil daemones injussi faciunt nec ullius occulta scelera +nudant, nisi Dei jussu et angelorum superiorum<span class = +"tag">1</span> potestate.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>superiore</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Cum solius Dei proprium sit, intimos omnium sensus et +animorum occultos recessus pervestigare, ut quidem rex Salomo +dedicatoria oratione declarat aperte, quid angelis et daemonibus illis +opus ad secretiores mentis latebras pervulgandas?<span class = +"tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>evulgandas</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Extat profecto Thaletis elegans in hanc sententiam oratio; cum +enim rogaretur, an qui scelerate quid agat, Deum latere potest? At ne +cogitans quidem, inquit; Graeci melius: <span title = +"Greek: ei lêthoi theous anthrôpos adikôn, all’ oute dianoumenos, ephê">εἰ +ληθοι θεοὺς ἄνθρωπος ἀδικῶν, ἀλλ᾽ οὔτε διανούμενος, ἔφη</span>.</p> + +<p> +SALOMO: Diximus ante ac dicendum saepius est, Dei majestatem angelorum +ac daemonum officiis quodammodo augustiorem videri, quam si per se ipsum +solo nutu, sicut<span class = "tag">1</span> potest, omnia +procuraret<span class = "tag">2</span>. Ac tametsi solus omnium +occultissimos sensus retegit, singuli tamen angeli singulis hominibus +custodes additi, sensus intimos aperiunt, non item aliorum cogitationes. +Item daemones, quibuscum sortilegi in nefarium societatis foedus +coiverunt<span class = "tag">3</span>, eorum sensa plane intelligunt. +Argumento sit, quod qui sortilegi ad rectam cogitationem aut Dei metum +paulo momento convertuntur, repente a daemone sese conturbari<span class += "tag">4</span> confitentur. Sin vir bonus ad pravam cogitationem +deflexerit, subinde sentit<span class = "tag">5</span> in ipsis animi +sensibus magistrum ac paedagogum, qui a turpi cogitatione illum avertat +aut etiam auris dextrae tinnientis levissima vellicatione aut<span class += "tag">6</span> punctura, quam innuit poëta his verbis: <i>Cynthius +aurem vellit et admonuit.</i> Quod Socrates<span class = "tag">7</span> +a daemonio familiari vel potius ab angelo sibi fieri praedicabat, dextra +quidem suadendo, sinistra dissuadendo, aut orbiculo lucido interdiu aut +ignea specie noctu, aut etiam levissimo strepitu admoneri. Quae +facillime percipiuntur ab iis, qui spiritu Dei patiuntur se duci. Si non +pareat admonitus, terretur somniis matutinis, quae ab Ebraeis matutinae +castigationes appellantur. Si ne hac quidem cogitatione<span class = +"tag">8</span> ab impiis cogitationibus deducitur, angelus ultionem +reposcit, accusatione proposita, ut nemo innocens damnari aut ullum<span +class = "tag">9</span> scelus inultum, nisi facti pigeat, relinqui +videatur, judicia constituuntur, daemonibus etiam quasi lictoribus +destinatam sibi praedam deposcentibus, quam<span class = "tag">10</span> +Deus illis permittit. Huc enim pertinet illud<span class = +"tag">11</span>: <i>Ascendit leo de cubili suo, praedo gentium +surrexit.</i> Item<span class = "tag">12</span>: <i>Percussit eos leo de +silva,</i> +<span class="pagenum">79</span> +<i>lupus vespertinus vastavit eos, pardus vigilans supra civitates +eorum.</i> Item: <i>Quis dat escam pullis corvorum vociferantibus ad +illum?</i><span class = "tag">13</span> i.e. divinae majestatis +carnificibus ac tortoribus sceleratorum vindictam petentibus, Quod +alibi<span class = "tag">14</span> apertius scribitur: <i>Spiritus ad +ultionem creati sunt, qui furoris sui flagella vibrant.</i> Item<span +class = "tag">15</span>: <i>Misit Deus spiritum malum inter Abimelech et +cives Sichem.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quomodo</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>percurreret</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>inierunt</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>confitentur</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>sentiet</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>et</i>. +<b>7.</b> Plutarchus in libro de daemonio Socratis. +<b>8.</b> <i>Ratione</i> legunt alii. +<b>9.</b> Alii: <i>illud</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>quae</i>. +<b>11.</b> Jerem. IV, 7. +<b>12.</b> Jerem. V, 6. +<b>13.</b> Psalm. 147, 9. +<b>14.</b> Psalm 78, 49. (Jes., 19.) +<b>15.</b> Jud. 9, 23.</div> + +<p> +SENAMUS: Antiquissimi quoque theologi pullos corvorum, a parentibus +desertos, divina bonitate et procuratione nutriri summa consensione +tradunt, eoque pertinere dictum illud: <i>Qui dat escam pullis +corvorum?</i></p> + +<p> +SALOMO: Error inde manavit, quod phrasin ebraicam, quae Graecis quoque +communis est, latini theologi non perceperunt<span class = +"tag">1</span>. Nam filios corvorum pro corvis, ut filios prophetarum +pro prophetis, filios sanguinum, filios injustorum pro impiis ac +sicariis acceperunt. Sic enim Ebraei <span title = +"Hebrew: benei Adam">בְנֵי אָדַם</span> filii hominum i.e. homines, +et Graeci <span title = "Greek: paides iatrôn">παίδες ἰατρῶν</span> +pro medicis. Sic etiam illud: Quem dicunt homines esse filium hominis, +i.e. quem dicunt esse hominem<span class = "tag">2</span>?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>perceperint</i>. +<b>2.</b> Matth. 16, 13.</div> + +<p> +TORALBA: Eo quidem errore me Salomo liberavit, ut ingenue illum acceptum +feram; at mirum mihi ante videbatur, quam ob rem corvi pullos famelicos +deserere putarentur ob id tantum, quod recentes exclusi non plane nigri +essent, cum pleraque animantium nascentium genera colorem a parentibus +alienissimum habere videantur, quae tamen incredibili studio a +parentibus nutriuntur. Nam cygni senio candidissimi pullos excludunt +fuscos, et tantum abest, ut corvi<span class = "tag">1</span> pullos ab +alimentis desertos patiantur, ut etiam cornicem incubantem a masculo et +pullos jam volantes a foemina pasci Aristoteles<span class = +"tag">2</span> ipse ac Plinius<span class = "tag">3</span> +fateantur<span class = "tag">4</span>. Itaque Apollonius apud +Philostratum Euripidis versum modice castigans: <span title = +"Greek: hapasi tois zôoisin hê psuchê tekna">ἁπᾶσι τοῖς ζωοῖσιν ἡ ψυχὴ +τέκνα</span>, cum ille tantum hominibus tribuerit, i.e. <span title = +"Greek: tois anthrôpois">τοῖς ἀνθρώποις</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>corvos</i>. +<b>2.</b> Historia animalium VI, 5. +<b>3.</b> Histor. natural. X, 12 et 60. +<b>4.</b> Alius: <i>fatentur</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Eodem sensu scribit Psaltes lyricus<span class = "tag">1</span>, +Deum escam leoni petenti largiri. Cur leoni potius, animantium +ferocissimo, qui parcissimus est in cibo, neque nisi quarto quoque aut +ad summum alternis diebus pascitur, quam exarmatis ovium et caprarum +gregibus, hominum usui maxime necessariis<span class = "tag">2</span>? +Alibi de catulis leonum<span class = "tag">3</span>, nam si re vera de +catulis ageretur, aeque matris ut aliorum animantium ubera sufficiunt, +quanquam alius quoque<span class = "tag">4</span> est locus de corvis, +quo facile vulgatus error refelli possit: Quis parat venatum corvis, cum +ejus pulli ad Deum clamant et cibo carentes huc illuc oberrant<span +class = "tag">5</span>? Haec igitur ad daemones pertinent, qui praedam +sceleratorum sibi conquirunt<span class = "tag">6</span> nec nisi divino +concessu rapiunt. Eo pertinet et illud Salomonis<span class = +"tag">7</span>: <i>Corvi apud torrentes eruant oculum et aquilae</i> +<span class="pagenum">80</span> +<i>vorent eum qui patrem deridet et despicit obsequium matris</i>. Quae +allegoria praeter sensum vulgarem significat daemones elementares hujus +mundi, qui revera torrens est materiae fluentis, caecitate animi ac +furore torquere, luce mentis extincta eorum, qui Deo parenti rerum +omnium contumeliam et piae matri, legibus naturae, vim inferant<span +class = "tag">8</span>. Nam patris appellatione Deus, matris vero natura +significatur apud Salomonem. Illud etiam adversione dignum, quod oculum +dixit, non oculos; nam singulari voce oculus mentem significat. Sic +etiam Bileamus vates uno oculo acutissime videre dicebatur, quoniam +rerum publicarum mirabiles conversiones tribus circiter annorum millibus +praevidit<span class = "tag">9</span> ac praedixit. Sic enim<span class += "tag">10</span> Chaldaeus interpres.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Psalm 103 (104), 21. +<b>2.</b> Oppianus de venatione, libro III. Plinius H. Nat. lib. +<b>8.</b> +<b>3.</b> Jobi 38, 39. +<b>4.</b> Alius: <i>etiam</i>. +<b>5.</b> Job. 38, 41. seq. 39, 1. +<b>6.</b> Alii: <i>congruunt</i>. +<b>7.</b> Proverb. 30, 17. +<b>8.</b> Alius: <i>inferunt</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>providit</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>etiam</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Si corvorum appellatione <span title = +"Greek: melanodaimonas">μελανοδαίμονας</span> +licet<span class = "tag">1</span>, etiam cygnorum verbo <span title = +"Greek: leukodaimonas">λευκοδαίμονας</span> licebit interpretari, quales +in Africa Leo Afer<span class = "tag">2</span> versari scribit, ut +Aethiopes a daemonibus, colore opinor, distinguantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>licebit</i>. +<b>2.</b> In descriptione Africae.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Tametsi<span class = "tag">1</span> daemones saepius atrati +apparent, ut non modo nostri, sed etiam antiquissimi<span class = +"tag">2</span> scriptores ab ultima memoria prodidere, quales fuere<span +class = "tag">3</span> daemones, qui Dioni<span class = "tag">4</span>, +qui Cassio Parmensi, qui sortilegis saepissime visi sunt, non tamen +opinor, propterea daemones corvorum appellatione significari, sed quia +daemones corvorum in modum cadavera consectantur, ut de cadaveribus +Aegyptiorum superius dictum est, ac de spectris, quae circa sepulcra ac +patibula vagantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Etiamsi</i>. +<b>2.</b> Addit alius: <i>quoque</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>fuisse</i>. +<b>4.</b> Plutarchus in Dione. Valer. Max. lib. V.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Imo etiam quia daemones cadaveribus ipsis ad hominum +perniciem et nefarios concubitus cum sortilegis abutuntur; quod enim +Augustinus<span class = "tag">1</span> omni asseveratione confirmat ac +summae imprudentiae esse scribit, daemonum cum hominibus concubitus +negare, tot ac tantis exemplis et indiciis testatum habemus, ut +Sprengerus<span class = "tag">2</span> scripserit, stryges +innumerabiles, priusquam extremo supplicio dederentur, summa consensione +nefariam illam copulam confiteri. Quin etiam Franciscus Picus scribit, +duos sacerdotes sua aetate flammis exustos, quorum alter annos<span +class = "tag">3</span> amplius triginta, alter quadraginta cum +daemonibus concubuisse fatebantur, cum prius uterque convictus esset et +confessus plurimos se infantes daemonibus mactavisse, ne insuetum +videatur, quod Aristoteles scribit, fuisse in Ponto mulierem, quae +exenteratis foeminarum gravidarum visceribus embryone vesceretur. Huc +etiam pertinet illud Horatii in arte poëtica:</p> + +<div class = "verse close"> +Neu pransae Lamiae vivum puerum extrahat alvo.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Lib. 18 de civit. Dei. +<b>2.</b> In malleo maleficorum. +<b>3.</b> Alibi: <i>annis</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Mihi venit in mentem, quod Pausanias in Phocicis<span class = +"tag">1</span> scribit, apud Cretenses legibus cautum fuisse, ut +maritorum cadavera, quae +<span class="pagenum">81</span> +cum viduis concubuerant<span class = "tag">2</span>, capitali judicio +quasi viventia plecterentur ac ferro candente eorum capita +configerentur<span class = "tag">3</span>, deinde cadavera exurerentur +nec aliter a concubitu viventium arceri potuisse ac propterea <span +class = "appflag" title = "Greek: katekanas">κατεκανὰς</span> daemones +appellatos fuisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Pharsalicis</i>. +<b>2.</b> Desunt quinque haec sequentia verba in alio +codice. +<b>3.</b> Alibi: <i>foderentur</i>. +<b>4.</b> Fortasse legendum est: <span title = +"Greek: korakinas">κορακίνας</span>, vel: <span title = +"Greek: korakeias">κορακείας</span>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Oportuit igitur daemones cadaveribus resumtis ad concubitum +abuti ac propterea corvos appellari, quod cadavera sectarentur et atrati +apparerent.</p> + +<p> +SALOMO: Quaecunque causa sit, planum est, daemones in scripturis etiam +populos Aethiopum appellari, sic enim interpretes LXXII verbum <span +title = "Hebrew: iyyim">עִיִים</span> daemones interpretantur: +Aethiopes<span class = "tag">1</span>, et alibi: <i>Tu confregisti +capita Leviathan, dedisti escam eum populis Aethiopum</i>, ubi etiam +<span title = "Hebrew: iyyim">עִיִים</span> propriam daemonum +appellationem interpretantur Aethiopes, ut ambigua voce arcanum +tegerent. Leviathan vero LXX vertunt <span title = +"Greek: drakonta">δράκοντα</span>, qui princeps eorum esse dicitur, +qui non cadavera, sed mentes ipsas impiorum ad supplicium deposcunt, +ut Behemoth princeps eorum daemonum, +qui de corporibus ultionem accipiunt. Uterque +significatur<span class = "tag">2</span> ab Ezechiele<span class = +"tag">3</span> appellationibus regum Aegypti et Assyriae his verbis: +<i>Sic dicit dominus: ecce ego contra te Pharao, rex Aegypti, draco +magne, recubantem in medio fluviorum tuorum, qui dixisti: meus est +fluvius et feci mihi. At ego ponam hamos in maxillas tuas et efficiam, +ut haereant pisces fluviorum tuorum squamis tuis; excutiam Te in +desertum et omnes pisces fluviorum tuorum, eris bestiis terrae et +volucribus coeli cibus.</i> Jesaias vero apertius<span class = +"tag">4</span>: <i>In die illa</i>, inquit, <i>visitabit Deus gladio suo +grandi, duro ac robusto Leviathanem serpentem vectem et Leviathanem +serpentem flexuosum ac trucidabit draconem marinum.</i> Utriusque +Leviathanis et Behemothi potestas explicatur ab Esdra<span class = +"tag">5</span>, quae verbis allegoricis ac diffusa narratione Dei verbis +ad Jobum<span class = "tag">6</span> fuerat expressa: <i>Tum</i><span +class = "tag">7</span>, inquit Esdras, <i>animantia duo parasti, quorum +uni nomen imposuisti Behemoth, alterum vocasti Leviathanum, et alterum +ab altero disjunxisti, unam partem assignasti Behemoth, quae tertia die +siccata est, ut habitet in ea. Leviathani vero tribuisti unam<span class += "tag">8</span> partem humidam, quam belluam parasti, ut esset quae +devoraret, quos velles.</i> Nam haec verba Ezechielis: <i>Meus est +fluvius</i>, i.e. formarum in materia fluxa et caduca interitus. Is +tamen dicitur prima rerum origine a Deo creatus fuisse, item<span class += "tag">9</span>: <i>Ego vastatorem creavi ad perdendum.</i> Consimilis +est illa Dei vox ad Pharaonem: <i>Excitavi ego Te</i>, +<span class="pagenum">82</span> +<i>ut ostenderem in Te meam potentiam<span class = "tag">10</span> atque +nominis mei fama toto terrarum orbe dissiparetur.</i> Praeter historicam +veritatem Pharaonis appellatione significatur Leviathanus ille, ut +Ezechiel interpretatur, qui materiae fluentis formas corrumpit, quas +nihilominus assidue sua bonitate reparat ac reficit naturae parens +optimus maximus. Item in sternutationibus Leviathani lumen collucet, ex +ejus ore ignis lampades egrediuntur et mare commiscet ut mortarium. Non +est dominatus in terra, cui morem gerat, item factus est ut nihil metuat +et ipse regem agit in superbos. Sternutationis verbo tonitrua, lumine et +ignibus fulmina et coruscationes, maris commixtione procellas et +tempestates innuit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Psalm 72, 9. 74, 15. +<b>2.</b> Alibi: <i>accipitur</i>. +<b>3.</b> Ezech. 29, 3 sqq. +<b>4.</b> Jes. 27, 1. +<b>5.</b> Esdrae lib. IV, cp. 6. +<b>6.</b> Jobi 39 sq. +<b>7.</b> Alibi: <i>Tunc</i>. +<b>8.</b> Alii: <i>secundam</i>, vel: <i>septimam</i>. +<b>9.</b> Item: Jobi 26. 39, 40. +<b>10.</b> Alibi: <i>patientiam</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Hunc opinor Leviathanum Orpheus, sortilegorum parens, draconem +maximum, Pherecydes Ophyoneum appellavit, unde a veteribus cultus +draconis Aesculapii manavit, quem adhuc in supplicationibus plerique +populi circumferre consueverunt.</p> + +<p> +SENAMUS: Haec quidem Salomo perbelle, si<span class = "tag">1</span> +demonstratione ulla niterentur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius addit: <i>modo</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Majorem profecto fidem mihi faciunt, quae Salomo ex abditis +sacrae philosophiae arcanis et ab oraculis divinis sanctissimorum +prophetarum promsit, quam quae ab Euclidis demonstrationibus manant, +quae tamen nonnisi multis postulatis et concessis conficiuntur.</p> + +<p> +TORALBA: In rebus tam arduis et a communi sensu remotis non exquisitam +argumentorum subtilitatem exquirere debemus neque exigere, sed ea, quae +prodita sunt a sapientibus, qui arcana Dei sapientissime +conquisiverunt.</p> + +<p> +CORONAEUS: Non exigimus angelorum hierarchias ac repositoria daemonum, +quae non scio an satis prudenter a Dionysio<span class = "tag">1</span> +ac Wiero<span class = "tag">2</span> conscripta<span class = +"tag">3</span> fuerint.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> De coelorum hierarchia. +<b>2.</b> De praestigiis. +<b>3.</b> Alius: <i>descripta</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Nihil in rebus tam obscuris affirmare velim<span class = +"tag">1</span>, nec aliud commemorare quia vobis melius quam mihi +cognita sunt, quippe qui ex iisdem fontibus quibus ego haurire +potuistis, scilicet uni aeterno Deo non solum<span class = +"tag">2</span> angelorum, sed etiam daemonum creationem deberi, et +quemadmodum duo principes angelorum Seraphim<span class = "tag">3</span> +Creatori potentissimo adstare dicuntur, ad largitiones, lucis +effusiones, praemia, vitam inferiorum angelorum et siderum officiis +tribuendam; sic etiam duo<span class = "tag">4</span> sunt bis oppositi, +quasi superiorum magistratuum praecipui lictores ac ministri, +Leviathanus ac Behemothes ad poenas infligendas seu supplicia irroganda, +sive frugum calamitate, sive pecorum interitu, sive clade bellorum, sive +regionum vastatione, sive popularibus +<span class="pagenum">83</span> +morbis, sive urbium excidio, sive elementaris totius mundi eversione, +quae tamen non aliter fiunt quam divinis decretis, ne quis daemones +accuset aut metuat: <i>Ne accuses</i>, inquit ille<span class = +"tag">5</span>, <i>servum apud dominum suum, ne forte maledicat tibi et +offendas.</i> Qua eleganti allegoria significat, non incusandos esse +angelos ac daemones, qui nullas nisi jussi calamitates inferunt, nec +nisi jussa Dei decreta exsequuntur, sed potius se quemque accusare ac de +flagitiis confiteri oportet<span class = "tag">6</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>nolim</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>tantum</i>. +<b>3.</b> Jesaiae 6, 2 et 6. +<b>4.</b> Jes. 6 et Zach. 4 add. 44 filios duos olei, qui +effundunt aurum in candelabrum septuplex, scilicet septem planetarum, +a quibus<span class = "tag">A</span> elementorum coelestium vis +derivatur. +<b>5.</b> Proverb. 30, 10. +<b>6.</b> Sigebertus Vincentius in Speculo libro 76, c. 38.</div> + +<div class = "footnote2"> +<b>A.</b> Alius: <i>Quibus ad elementaria</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Est in agro Moguntino pagus, quem daemon nescio quis +lapidator triennio vexavit, ad<span class = "tag">1</span> extremum +declaravit, populum ob unius, quem nomine denotavit, capitalia scelera +conflictari, ut ei necesse fuerit domo excedere, sed in quacunque domo +exciperetur, domus igne deflagrabat, ut brevi omnia domicilia pagi +variis incendiis consumta fuerint.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ac postremum</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Graviter tamen peccatur ab iis, qui daemones metuunt, gravius +etiam qui colunt, ne vapulent, quasi daemones arbitri ac judices essent +poenarum, quae irrogantur. Quae detestabilis impietas inde manavit, quod +Beelzebub mundi hujus principem arbitrantur. Hinc Manichaeorum, qui duos +mundi principes statuerunt, profligatissima pestis. Quorsum enim Deus ad +Pharaonem: <i>Ut intelligas</i>, inquit, <i>quod terrae dominus +sum</i><span class = "tag">1</span>. Item: <i>Leviathan iste, quem +formasti ad illudendum ei</i>, nisi ut persuasum habeamus, dominatum +elementaris mundi aeque ac coelestium corporum, angelorum ac daemonum +penes Deum aeternum esse. Illudit autem Leviathano, cum ea quae daemonum +officiis corrupta sunt ac detrita vel afflicta, continua bonitate ac +potestate excitat<span class = "tag">2</span>. Nam quo plures Pharao +daemoniacus Israëlitarum masculos trucidabat ac populum sibi inservire +cogebat, ne Deum coleret, eo magis ac magis populus mirabili +foecunditate abundabat. Ita quoque quo plures formae materiae fluentis a +daemonibus corrumpuntur, eo magis se divina foecunditas in iis +recreandis ac regenerandis ostendit. Quod autem Leviathano illudit vates +his verbis<span class = "tag">3</span>: <i>Quomodo cecidisti de coelo +Lucifer, aurorae fili, ad terram afflictus, cum tamen jactares te coelum +conscensurum ac sellam in sublimi et excelsa siderum regione +collocaturum, ad plagam Aquilonis, ut elatus praepotenti Deo aequalis +fieres, ad inferos tamen detractus, in lacum rejectus.</i> Item<span +class = "tag">4</span>: <i>An ille est, qui tremefacit terram, qui regna +concussit, qui orbem deserto similem reddidit, urbes excidit?</i> Habet +haec oratio obscuritatem, cui lux afferri potest, si dicamus, aurorae +filium Leviathanum eo modo, quo alibi prima rerum origine conditus +dicitur et alibi primogenitus, sive praefectus mortis vel corruptionis +i.e.<span class = "tag">5</span> <span title = +"Hebrew: bechor mavet">בְכוֹר מָוֶת</span> appellatur, +quoniam ut privatio habitum, +<span class="pagenum">84</span> +sic aurora solem, tenebrae lucem antecesserunt. Item tremefacere terram, +imperia quatere, urbes funditus exscindere, orbem solitudini reddere, +non congruit divinae majestati, sed vastatori, carnifici, lictori; quod +dicitur etiam ad inferos dejectus esse, significat angelorum ac +coelestium siderum interitum non permitti Leviathano sive Asmodaeo, sed +in lacu, ut Jesaias<span class = "tag">6</span>, vel in mare, ut apud +Jobum<span class = "tag">7</span>, vel in fluvios, ut Ezechiel<span +class = "tag">8</span>, i.e. in hac fluxa elementorum regione grassari +et a coelestium aditu prohiberi. Huc enim pertinet<span class = +"tag">9</span>, quod Satan in concilio angelorum a Deo rogatus, unde +veniret, respondit, se terram circumivisse; dixit non coelum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Exodus 9, 29. Psalm. 104 (103) 26. +<b>2.</b> Alii: <i>excedat</i>, vel: <i>recreat</i>. +<b>3.</b> Jesaias 14, 12 sqq. +<b>4.</b> Jesaias 14, 16 sqq. +<b>5.</b> Job. 18, 13. +<b>6.</b> Jesaias 14, 15. +<b>7.</b> Job. 11, 22 sq. +<b>8.</b> Ezech. 29, 3. +<b>9.</b> Job. 1, 7 sqq.</div> + +<p> +CURTIUS: Illud est, ni fallor, quod Graeci veteres, qui fabulis omnia +complerunt, Junonem aëris praesidem furias prohibere ajunt, quominus in +coelum evolare queant, i.e. daemones e nubibus ab angelis praecipites +deturbari et in fluminibus<span class = "tag">1</span> deorsum cum +tonitru delapsos sublunaria haec corpora perdere ac corrumpere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>inflammatos</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Quando igitur<span class = "tag">1</span> elementaris hujus +solitudo<span class = "tag">2</span> futura est?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ergo</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>solutio</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Illud quidem in arcanis divinae majestatis latet, praeter quod +tantum<span class = "tag">1</span> conjectura consequi possumus (nihil +enim in eo genere affirmandum opinor), quemadmodum lege divina<span +class = "tag">2</span> terrae sanctae quies imperatur et vacatio ab +agricultura. Ob id enim Alexander Magnus et Julius Caesar septimo quoque +anno majoribus nostris dederunt tributorum immunitatem.<span class = +"tag">3</span> Ita post annorum sex millia mundi elementaris solitudo +significatur futura. Neque enim <ins class = "correction" title = +"text reads ‘..arumi lluvi..’">aquarum illuvionibus</ins><span class = +"tag">4</span> interibit mundus elementaris, ut aetate<span class = +"tag">5</span> Noae, qua tellus aquarum voragine contecta est, mense +secundo, qui a Chaldaeis Bul, i.e. diluvium appellatur, propterea quod +eo mense omnia fere diluvia contigerunt et imbres sparsis seminibus +salutares, nisi decidant eo mense, ut fere solent, sterilitatem frugum +augurantur. Et ut septimo quoque millesimo mundi elementaris quies est, +sic etiam cum septies septem anni fluxerunt<span class = "tag">6</span>, +magnus servis omnibus Jubilaeus<span class = "tag">7</span>, item +pecudibus<span class = "tag">8</span> ac praediis omni nexu ac mancipio +solutis, libertas indulgetur et cuique ad avitas possessiones reditus +patet. Ita post annos<span class = "tag">9</span> septies septem millia, +quo quidem circuitu siderum coelestium certissimus ad principia motuum +reditus est, maximo anno completo rerum omnium conversio sequitur. Ex +quo intelligitur, perpetua mundorum creatione et recreatione sempiternam +Dei potestatem ac bonitatem in continua hominum et angelorum successione +praedicatum iri. Quod apertius Esaias<span class = "tag">10</span> +innuere videtur: <i>Erit</i>, inquit, <i>coelum novum et terra nova.</i> +Item, cum David<span class = "tag">11</span> dixisset, coelos +interituros cum inveterarerint, ad mundorum opificem conversus: <i>Tu +autem</i>, +<span class="pagenum">85</span> +inquit, <i>idem ipse es, Tui semper similis et anni tui Te nullis +aetatibus et saeculis deserent.</i> Huc etiam pertinet illud +Salomonis<span class = "tag">12</span>. <i>Nihil sub sole novum nec +quidquam futurum est, quod prius<span class = "tag">13</span> non +fuerit.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>si quid tamen</i>. +<b>2.</b> Leviticus 25, 23. +<b>3.</b> Josephus Ant. jud. 14, 17. +<b>4.</b> Alibi: <i>cataclysmo</i>, vel: <i>eluviis</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>tempore</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>fluxerint</i>. +<b>7.</b> Alius addit: <i>anno quinquagesimo</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>domibus</i>. +<b>9.</b> Alii: <i>anno</i>. +<b>10.</b> Jesaias 43. 45. 46. 65, 17. 66, 22. +<b>11.</b> Psalm. 102, 27 sq. +<b>12.</b> Eccles. 1, 9 sq. +<b>13.</b> Alibi: <i>antea</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Eadem est Originis in libris <span title = +"Greek: peri archôn">περὶ ἀρχῶν</span> et Caesarii sententia in eo +potissimum loco, quo de coelis agit. +Circumfertur etiam liber ab Ismaëlitis, in quo +quidem auctor scribit, mundum hunc et quaecunque mundi sinu amplissimo +coërcentur, interitura. Cum vero importunissimus ille ac funestissimus +rerum omnium vastator omnia corrupit<span class = "tag">1</span>, tandem +aliquando occasurum et, ut Seneca loquitur, mortem ipsam moriturum. Sed +prius maximis clamoribus ac tonitruis et vocibus feralibus<span class = +"tag">2</span> ac ingenti clangore occasum suum testaturum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>corruperit</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>ferocibus</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Mirabilis illa rerum omnium vicissitudo, ex arcanis +Ebraeorum a Salomone collecta, coelestium siderum conversionibus<span +class = "tag">1</span> omnino congruere videtur. Septem enim annorum +millibus motus trepidationis super Arietis et Librae capita +circumscribitur ac septies septem millibus inerrantium siderum +motus<span class = "tag">2</span> circumaguntur<span class = +"tag">3</span> et ad sua quaeque principia redeunt in orbem. Quae +demonstratio<span class = "tag">4</span> Patrum memoria demum percepta +est, cum antea veteribus omnibus ignota fuisset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>connexionibus</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>sedes</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>circumagantur</i>. +<b>4.</b> Johannes Regiomontanus demonstravit.</div> + +<p> +SALOMO: Hoc quidem Chaldaeis, Aegyptiis et astrologis omnibus abditum +erat; scilicet decem orbes coelestes nec plures haberi, cum tamen +Pythagoraei, Plato, Aristoteles, Ptolemaeus ipse <span title = +"Greek: mathêmatikôtatos">μαθηματικώτατος</span> +et Hipparchus octo vel novem ad +summum esse affirmarent. At litterae sacrae pereleganti allegoria decem +orbes significant hoc versu: <i>Opera digitorum tuorum sunt +coeli</i><span class = "tag">1</span>. Quo digitorum numero coelorum +numerum Astrologis et Chaldaeis omnibus ignotum declarant; quod etiam +allegoria decem cortinarum tabernaculi significatur. Ex quo +intelligitur, rerum omnium maximarum arcana secretioribus litterarum +divinarum allegoriis contineri.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Abraham Aben Esra in Psalm. 8, 4.</div> + +<p> +SENAMUS: Si Leviathanum corruptionis et obitus principem statuamus a Deo +creatum, et quidem prima omnium rerum origine et ante lucem ipsam, nobis +prospiciendum, ne Deum auctorem mali esse concedamus. Nam quicquid est +causa causae, id etiam<span class = "tag">1</span> est causa causati, +consequentis effectus. At<span class = "tag">2</span> nullum efficacius +argumentum habuerunt Academici, ut mundum sempiternum statuerent, quam +ne Deum optimum, rerum omnium conditorem, faterentur corruptionis et +<span title = "Greek: ataxias">ἀταξίας</span> auctorem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius addit: <i>ipsum</i>. +<b>2.</b> Proclus, Philo, ita quoque Syrianus, quos conscribit +Philoponus libro duodecimo.</div> + +<p> +SALOMO: Inveteratus est error, ac theologorum<span class = +"tag">1</span> etiam opinione pervulgatus, mali originem a diabolo +inventam; duobus tamen, opinor, alteri quidem inter Latinos, alteri vero +inter Graecos, haec opinio displicuit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Thomas lib. 20 qu. 79 art. 1 et 3, quem reliqui sequuntur.</div> + +<p> +<span class="pagenum">86</span> +FRIDERICUS: Sic a majoribus accepimus, omnes angelos principio suae +originis integerrimos ac sanctissimos extitisse, sed quosdam a via +deflexisse et ab integritate et puritate lucis coelestis delapsos et +deturbatos in terras tum ab his ad hominem pravas suasiones et quae +consequuntur, calamitates inquam omnes ac pestes, dimanasse. Id autem +significari putant verbis Jesaiae<span class = "tag">1</span> et +Johannis theologi<span class = "tag">2</span> apocalypseos scriptoris +auctoritate, quorum alter Luciferum de coelo detractum, alter ingentem +draconem cum tertia parte stellarum i.e. angelorum praecipitem +deturbatum scripsit. Item Christus<span class = "tag">3</span> quasi +fulgur e coelo exturbatum in terras se vidisse declaravit. Haec +theologorum christianorum sententia est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Jesaias 14, 12. +<b>2.</b> Apocal. 12, 4 et 9. +<b>3.</b> Matthaeus 25. Lucas 10, 18.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Varietas theologorum inter ipsos de casu daemonum facit, ut +nihil affirmare audeam. Cum etiam Augustinus tam incertus sit, ut cum +diabolum deflexisse scripsisset, subjiciat<span class = "tag">1</span> +haec verba: Hoc certius asseri non potest, et mirum, si potest. Itaque +cum ratio plerosque deficeret, Orphei, Pherecydis et Empedoclis +auctoritatem adhibuerunt<span class = "tag">2</span>. Illi etiam +daemonum omnium maximum Ophionaeum draconem et qui cum eo delapsi sunt, +<span title = "Greek: daimonas ouranopeteis">δαίμονας +οὐρανοπετεῖς</span> dictos arbitrantur. Sed cum quaeritur, cur eodem +paene<span class = "tag">3</span> momento, quo creati sunt in summa +puritate, in ipsum creatorem tanta arrogantia intumuerint, ut seipsos +suo creatori exaequarent, aut quis illos ad tantum crimen<span class = +"tag">4</span> impulerit<span class = "tag">5</span>, obmutescunt. Quae +causa extat, ut Manes Persa, duo aequa potestate principia faciens, +alterum quidem bonorum ac coelestium, alterum malorum ac sublunarium, ne +ab optimo fonte bonorum mala derivare videretur, totius pietatis ac +religionis fundamenta labefactaret. Plato vero<span class = +"tag">6</span>, cum ab uno principio caetera omnia duci, pro demonstrata +ac plane explorata re haberet, ac mali originem ab ipso Deo arcessere +nefas arbitraretur, a materia omne malum derivari<span class = +"tag">7</span> scripsit<span class = "tag">8</span>, quod in ea <span +title = "Greek: kakopoion ti">κακοποιόν τι</span> inesse +existimeret.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>subjecerit</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>secuti</i>, vel: <i>attribuerunt</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>fere</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>in tantum scelus</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>impulit</i>. +<b>6.</b> In Parmenide et Timaeo. +<b>7.</b> Alius addit: <i>posse</i>, alius legit simpliciter: +<i>derivavit</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>dixit</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Quod malum a materia prodeat, sacrae litterae constanter +negant<span class = "tag">1</span>: <i>nec vanitas nec malitia</i>, +inquit ille, <i>prodiit a terra, ac propterea rerum omnium opifex +maximus, post<span class = "tag">2</span> consummatam universitatis +molem, dicitur omnia quae fecerat vidisse valde bona</i><span class = +"tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Job. 5, 6. +<b>2.</b> Desunt haec sequentia Salomonis verba in alio +codice. +<b>3.</b> Geneseos 1, 31.</div> + +<p> +TORALBA: Nullam peccati labem in materia esse, ex eo perspicue +demonstratur, tum quod in materia vis agendi nulla sit, sed in forma, +tum etiam quod<span class = "tag">1</span> materia nullam omnino +hypostasin per se habeat in natura.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quia</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Errorum omnium origo inde manavit, quod malum aliquid esse +arbitrarentur, cum tamen nihil sit omnino. <i>Ego</i>, inquit Deus<span +class = "tag">1</span>, +<span class="pagenum">87</span> +<i>faciens bonum et creans malum, faciens lucem et creans tenebras</i>. +Ut enim tenebrae nihil aliud sunt quam lucis privatio, sic malum nihil +aliud est quam boni privatio. Itaque dixit facere bonum, quia bonum est +hoc aliquid, malum vero creare scilicet privatione boni. Nam ut, +columnarum ademtione ruit aedificium, ita boni subductione: sequitur +malum<span class = "tag">2</span>. Cum enim populo iratus<span class = +"tag">3</span> dixisset Deus: <i>Momento, delebo te</i><span class = +"tag">4</span>, Chaldaeus interpres vertit: Momento, majestatem meam +auferam abs te. Nam si quid malum esset in tota rerum natura, profecto +daemones, qui prava suadere semper dicuntur, mali essent, quod absurdum +est, cum sint substantiae et quidem intelligentiae et vitae participes, +et utrumque illis Dei munere et concessu tributum. Quicquid autem est +ejusmodi, bonum esse oportet ac proinde si malum existeret, aut si +daemones mali essent, ajentia et negantia vera simul, et quidem univoce +absurdissimam implicarent contradictionem, quia boni essent et non +boni.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Jesaias 45, 7. +<b>2.</b> Hac similitudine utitur Moses Rambam libro I. +<b>3.</b> Deest alibi. +<b>4.</b> Exod. 33, 5.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Hanc mali non quidem definitionem, sed descriptionem ex boni +privatione amplexus est Augustinus<span class = "tag">1</span>, +ne<span class = "tag">1</span> in placitis Manichaeorum, in quibus +diutissime<span class = "tag">2</span> acquieverat, consenuisse<span +class = "tag">3</span> videretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Contra Faust. Manich. +<b>2.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>3.</b> Alibi: <i>densissime</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>consensisse</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Si malum nihil est, qui malum agit, nihil agit; at<span class = +"tag">1</span> qui nihil agit, nullam poenam meretur; quare qui malum +agit, nulla poena dignus est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt haec sequentia Senami verba in alio codice.</div> + +<p> +CURTIUS: Praestat, inquit Lucilius, otiosum<span class = "tag">1</span> +esse, quam nihil agere. Quare argumentum illud contrario argumento +refellitur: Qui malum<span class = "tag">2</span> agit, poena dignus +est; qui nihil agit, malum agit; igitur qui nihil agit, poena dignus sit +oportet.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>occisum</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>male</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Si sola privatione bona malis opponuntur, quid est quamobrem +Aristoteles<span class = "tag">1</span> et ceteri in uno paene +communi<span class = "tag">2</span> sensu contraria statuunt?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libro I et II Ethicorum. +<b>2.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +TORALBA: Non tantum in eo peccatur ab Aristotele, quod bona malis +contraria posuit, sed in eo etiam, quod bonum finitum, malum vero +infinitum esse putat<span class = "tag">1</span>. Nam si ex contrariis +alterum esset finitum, infinitum alterum, oportet finitum ab infinito +dissipari. Ut si esset ignis infinitus, parvo momento aquam finitam +incendio, calore, siccitate consumsisset, aut aqua infinita ignem +finitum exstinxisset. Sic malitia infinita bonitatem finitam +oppressisset et mundum hunc funditus evertisset. At cum nihil actu +infinitum sit, praeter primam causam, ut superius demonstratum est, +nihil ei contrarium esse potest. Ex quo sequitur, bono nihil contrarium +esse posse, quia solum infinitum est, malum vero non modo infinitum non +esse, sed ne esse quidem, nec aliter intelligi, quam privatione.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libro I cp. 6 Ethicorum ad Nicomachum.</div> + +<p> +<span class="pagenum">88</span> +SALOMO: Illud scite a sapientiae magistro dictum est<span class = +"tag">1</span>: <i>Nunquam malitia sapientiam superavit.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Sapientia 7, 30.</div> + +<p> +SENAMUS: Si virtus omnis in mediocritate consistit inter extrema vitia, +consequens est, a vitiis virtutes, a malis bona<span class = +"tag">1</span> longe superari, cum semper uni virtuti duo vitia +opponantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>a bonis mala</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Nihil ab Aristotele videtur levius dici potuisse, quam virtutes +versari in medio vitiorum, et contraria bonis finitis mala infinita, +statuere, quia si bona sint finita, mala vero infinita, ubinam virtutes +tot ac tam multae reperientur, quae media vitiorum infinitorum tueri +possint<span class = "tag">1</span>? Quid item alienius<span class = +"tag">2</span> ipsa natura, quam duo vitia inter se et uni virtuti +contraria ponere, cum nullum sit in tota natura rectius<span class = +"tag">3</span> decretum, quam unum uni<span class = "tag">4</span> +contrarium esse: quia cum bonis mala contraria fecerit, etiam<span class += "tag">5</span> virtutes vitiis contrarias esse decrevit. Quae cum +absurdissima sint, tum vero nihil absurdius, quam malo quod posuit +infinitum, extrema definire. Posuit enim inter duo extrema mala, cum +tamen infinitae rei nec media possint nec extrema cogitari. Oportet +autem vitiorum sive malorum extremitates determinatas esse, ut medium +sive rei sive rationis inveniatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libr. 1 cp. 8 Ethicorum. +<b>2.</b> Alibi: <i>alienum</i>. +<b>3.</b> Aliua: <i>certius</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>suum sui</i>. +<b>5.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +SENAMUS: Si auream illam, quae semper omnibus laudatissima visa est, +mediocritatem tollamus<span class = "tag">1</span>, omnium virtutum +radices ac fibras evellere atque elidere oportet.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>tollimus</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Num<span class = "tag">1</span> <ins class = "correction" title += "text reads ‘Tibi’">tibi</ins>, Sename, sapientissimus, +prudentissimus, doctissimus quisque majori laude cumulandus venit, quam +si<span class = "tag">2</span> mediocriter doctus sit?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>Nonne</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>qui</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Virtutum seu bonorum moralium media queruntur, non item +intellectualium, in quibus extrema sunt laudatissima. At sapientia, +prudentia, scientia bona sunt intellectualia.</p> + +<p> +TORALBA: Novam<span class = "tag">1</span> hanc Peripatetici inveterato +morbo medicinam quaesivere, sed non videntur virtutes omnes +intellectuales esse, ut rectissime Stoici definierunt<span class = +"tag">2</span>, alioquin virtutes morales in mortali ac bruta cupiditate +collocare oporteret, nec praemia bonorum immortali debentur intellectui, +sed mortali cupiditati. Si tantum<span class = "tag">3</span> illae<span +class = "tag">4</span> sint<span class = "tag">5</span> virtutes +morales, quid ineptius quam sapientissimos, prudentissimos, doctissimos +summa laude dignos haberi, quia virtutes intellectuales, quo plures ac +majores, eo sint meliores, eum vero, qui<span class = "tag">6</span> +justissimus, fortissimus, temperatissimus fuerit, ut vitiosum accusari, +quia recedit a mediocritate.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>novi</i>. +<b>2.</b> Cicero de fin. +<b>3.</b> Alius: <i>tamen</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>ullae</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>essent</i>. +<b>6.</b> Alii: <i>si vero quis</i>, vel: <i>is vero qui</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Profecto praestat, mediocriter doctum ac prudentem, quam +mediocriter justum ac temperantem esse, ut contra novam Peripateticorum +disciplinam<span class = "tag">1</span> statuamus, praestabiliorem esse +in virtutibus intellectualibus, quam moralibus, mediocritatem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>doctrinam</i>.</div> + +<p> + +<span class="pagenum">89</span> +CORONAEUS: Apposite quidem haec. Sed ne a proposita bonorum ac malorum +mediocritate<span class = "tag">1</span> discedamus, cum ea quaestio +permagni sit ponderis ac momenti, ne vel duo mundi principia inter se +contraria, vel Deum omnipotentem<span class = "tag">2</span> maximum +mali auctorem statuamus, etiamsi daemones eo ipso, quod sunt, bonos esse +demus, i.e. ut summi i.e. essentiae ac intelligentiae participes, quis +tamen eos<span class = "tag">3</span> judicet malos esse, qui +corruptionem, interitum, calamitates, bella, perniciem, tempestates, +populares morbos, incendia, naufragia, mortes inferunt? Ob id enim in +sacris litteris malos appellari videmus spiritus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>disputatione</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>optimum</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>non</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Quis improbum putet, qui jussa Dei diligenter exsequatur?</p> + +<p> +CORONAEUS: Nemo quidem opinor.</p> + +<p> +SALOMO: Cur<span class = "tag">1</span> ergo non idem judicemus de +angelis ac daemonibus, qui tam diligenter mandatis obsequuntur<span +class = "tag">2</span>, qui nihil faciunt injussi? Ergo eo magis, quod +quae a Deo jubentur<span class = "tag">3</span>, semper justa sunt, nec +juris ac justitiae executio ullam injuriam habet.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>cum</i> vel: <i>tum</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>mandata exsequuntur</i>. +<b>3.</b> Psalm. 148.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Quaedam mala sunt poenae, quae a Deo probantur, ut cum Deus +contestatur<span class = "tag">1</span> acerba voce populum, nullum esse +malum in civitate, quod non fecerit. Mala vero culpae i.e. adulteria, +furta, parricidia Deus execratur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deuteron. 32. 3 Regum 9 et 21. Jesaiae 54. Jerem. 2 et 31. +Amos 3. Jon. 3. Mich. 1 et 2.</div> + +<p> +SALOMO: Vox ebraica, quae verbo Hiphil significatur, permissionem potius +et fieri facere, ut pinguius loquamur, quam actionem ipsam agentis +significat. Id autem apertius intelligitur ex eo, quod<span class = +"tag">1</span> scribitur: <i>Consurrexit<span class = "tag">2</span> +autem Satan contra Israëlem et incitavit Davidem, ut populum +numeraret.</i> Hic quidem Satanae executio, illic jussa Dei +significantur. Malum vero culpae aut nihil est aliud, quam boni +privatio, aut ad bonum aliud refertur, cum Deus omnipotens<span class = +"tag">3</span> maximus etiam horum scelera, flagitia, fraudes ad +improborum ultionem convertere soleat. Atque in eo potissimum +perspicitur Dei bonitas, quod nihil unquam sceleris admitti patitur, +nisi melius quoddam ex iis prospiciat futurum, ut Joseph ad fratres, qui +se vendiderant: <i>Malum quidem contra me decrevistis</i>, inquit, +<i>sed Deus in bonum illud convertit</i><span class = +"tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> 2 Regum 14 et 24 et 1 Chronicorum 22. +<b>2.</b> Alibi: <i>Insurrexit</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>optimus</i>. +<b>4.</b> Geneseos 50, 20.</div> + +<p> +TORALBA: Idem fuit Theophrasti sensus de Deo: Illud, inquit, quod primum +est ac divinissimum, omnia ea optima vult esse, i.e. <span title = +"Greek: to gar dê prôton kai theiotaton, panta ta arista boulomenon">τὸ +γὰρ δὴ πρῶτον καὶ θειότατον, πάντα τὰ ἄριστα βουλόμενον</span>. Et quia +summo bono exciderunt<span class = "tag">1</span>, non quidem mali sunt, +sed minus boni, minus honesti eoque minus, quo longius a summo bono<span +class = "tag">2</span> discedunt<span class = "tag">3</span>. Neque enim +Deus ab improbis, sed improbi a Deo discedunt, qui bonorum omnium auctor +est, nullius +<span class="pagenum">90</span> +mali causa, felicitatis parens pulcherrimus, optimus, +simplex, verus, <span title = +"Greek: pantôn agathôn aitios, kakôn anaitios, aitios eupragias, kallistos, aristos, haplous, alêthês">πάντων +ἀγαθῶν αἴτιος, κακῶν ἀναίτιος, αἴτιος εὐπραγίας, κάλλιστος, ἄριστος, +ἁπλοῦς, ἀληθὴς</span>, ut<span class = "tag">4</span> divinissime Plato +scribit, et ut Porphyrius<span class = "tag">5</span>: <span title = +"Greek: theos agatha men panta, mêden de phaulon bouletai.">θεὸς ἀγαθὰ +μὲν πάντα, μηδὲν δὲ φαῦλον βούλεται.</span> Et quidem Plutarchus nullo +suo merito reprehendit Chrysippum. Cum enim Chrysippus scripsisset, Deum +cacodaemones calamitatibus et cladibus inferendis<span class = +"tag">6</span> praefecisse: Nonne, inquit Plutarchus, crimen Deo +ingeritur, quasi rex optimus improbis<span class = "tag">7</span> +ministris gubernacula det eosque patiatur in optimum quemque saevire? +Acerbe quidem Plutarchus, vir alioquin gravissimus. Neque enim +Chrysippus scripserat, cacodaemonibus gubernaculum concedi, sed potius +ministros, lictores, carnifices ad justa supplicia irroganda designari. +Quin etiam Deus apud Malachiam<span class = "tag">8</span>: +<i>Coërcebo</i>, inquit, <i>vastatorem, ne fructus regionis vestrae +corrumpat.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>excidunt</i>, vel: <i>excedunt</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>de summa bonitate</i>. +<b>3.</b> Dionysius Areopagita, libro II, de divinis nom. +<b>4.</b> Alibi: <i>et</i>. +<b>5.</b> <span title = "Greek: Peri apochês">Περὶ +ἀποχῆς.</span>. +<b>6.</b> Alii: <i>exequendis</i>, vel: <i>exigendis</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>impiis</i>. +<b>8.</b> Malachiae 3, 11 (2).</div> + +<p> +SENAMUS: Cur igitur daemones, cur Satanae i.e. adversarii, cur +insidiatores, cur diaboli i.e. calumniatores dicuntur, si mali non +sunt?</p> + +<p> +FRIDERICUS: Id quod suae naturae ac officio suo consentaneum est, +optant<span class = "tag">1</span> et exquirunt, scilicet perdere, +grassari, corrumpere; nihil tamen injussu principis<span class = +"tag">2</span> aut magistratuum, i.e. Dei, vel angelorum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>exoptant</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>principum</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: At Augustinus<span class = "tag">1</span> scribit, Deum ipsum +inclinare hominum voluntates ad malum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> De libero arbitrio II, 21.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Bona fide scripta theologorum interpretari debemus, cum +innumerabilibus locis Augustinus malorum origines longissime a Deo +propellat. Haec igitur ad permissionem trahenda sunt.</p> + +<p> +SALOMO: Cancer est incurabilis, inquit Philo<span class = "tag">1</span> +Ebraeus, Deum mali auctorem arcessere. Quid enim impuri ab ipso latice +puritatis, quid malia ab ipso fonte bonitatis manare potest? <i>Vae +vobis</i>, inquit Jesaias<span class = "tag">2</span>, <i>quod dicitis +bonum malum et malum bonum!</i> Saepissime viros illustres ac fortes +subducit<span class = "tag">3</span> et ipso aetatis flore decerpit, ne +deteriora in hac vita patiantur; ut Josiam regem optimum ac +religiosissimum, et quominus dubitaretur a vate Hulda<span class = +"tag">4</span> denuntiari jussit, ne impii Deum incusarent, quod tantae +virtutis principem ab hoste Pharaone pateretur occidi.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In libro de profugis cp. 23. +<b>2.</b> Jesaias 5, 20. +<b>3.</b> Sapient. XIV. +<b>4.</b> 2 (4) Regum XXII.</div> + +<p> +CURTIUS: Profecto Plutarchus eadem divinitus mihi scripsisse videtur: +<span title = +"Greek: proexagei tinas ek tou zên ta mellonta proorômenos.">προεξάγει +τινὰς ἐκ τοῦ ζῆν τὰ μέλλοντα προορώμενος.</span></p> + +<p> +CORONAEUS: Procul ergo sint, qui Deum malorum auctorem faciunt, non modo +quia non prohibet, verum etiam quia jubet, quia decrevit, et haec verba: +<i>excoecavit, induravit</i> non ad permissionem, sed ad efficacem Dei +actionem referri affirmant, quem alioquin<span class = "tag">1</span> +otiosum fore<span class = "tag">2</span> metuunt, quin etiam incestum +Absolonis Dei opus esse affirmant, quanquam saepe<span class = +"tag">3</span> alius aliud sentiant<span class = "tag">4</span> +<span class="pagenum">91</span> +nec verba ad permissionem trahenda putant, sed ad jussa referri. Ad quid +ergo Psaltes lyricus ita exclamat: <i>Quoniam non Deus volens +iniquitatem tu es</i><span class = "tag">5</span>? Et cum Manassis regis +scelera execraretur: <i>Quia fecit illud quod nunquam jussi, nec in cor +meum ascendit</i><span class = "tag">6</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>aliqui</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>fere</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>saepius</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>sentiat</i>. +<b>5.</b> Psalm V, 5. +<b>6.</b> Jer. 7, 31. 19, 51. 32, 35. coll. 2 Regum 21, 6 et +9. 2 Chron. 33, 6.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Sed gravior est morbus illorum, qui malorum iliadas enumerant, +nihil tamen boni reperiri ajunt, ut Rabbi Maurus<span class = +"tag">1</span> ac Plinius<span class = "tag">2</span>, qui hominem +omnium calamitosissimum et naturam novercam contumeliosissime appellant, +cum tamen hominem paulo minorem angelis fecerit Deus et in omnes +animantes summum imperium ei dederit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Maimon</i>. +<b>2.</b> Hist. natur. l. 7.</div> + +<p> +CORONAEUS: Satis igitur de origine bonorum et malorum; nondum tamen +Senami propositae quaestioni satis videmur fecisse, unde scilicet tot +angelorum ac daemonum myriades, cum suapte natura mortales sint, nisi +Dei bonitate sustineantur, aut unde in demortuorum locum et ordinem +substituantur?</p> + +<p> +SALOMO: Si nihil praestabilius est in natura ordine decente, illud +minime dubium est, in utrisque angelorum ac daemonum ordinibus +principatus ac dominationes existere. Cum enim de Leviathano Deus +loquitur: Quanto, inquit, robore pollet, quanto<span class = +"tag">1</span> apparatu copias instruit? id est daemonum exercitus. De +angelis autem Daniel scribens<span class = "tag">2</span>: +<i>Princeps<span class = "tag">3</span> regni Persici restitit mihi; en +vero Michael, unus de primariis principibus, opem mihi tulit.</i> Unde +tamen et quando geniti et quando sint interituri, non est, opinor, +humanae mentis affirmare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>quam decenti</i>. +<b>2.</b> Daniel X, 13. +<b>3.</b> Alius addit: <i>inquit</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Nihil omnino in sacris litteris de angelorum creatione; qui +tamen divinitus interpretantur oracula sacra, coelorum ac siderum +creatione angelos intelligi volunt.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Ista quidem oratione coelos ac sidera naturam angelicam et +animalem habere oportebit.</p> + +<p> +TORALBA: Quidni? Certe et Theophrastus et Alexander<span class = +"tag">1</span> Aphrodisiensis, Peripateticorum princeps<span class = +"tag">2</span>, corpora coelestia non modo intelligibili, verum etiam +sensibili facultate praepollere affirmant, alioqui dignitate ac +praestantia naturae animantibus longe inferiora essent. Itaque +Plato<span class = "tag">3</span> Solem vocat <span title = +"Greek: zôon aidion empsuchon.">ζῶον ἀΐδιον ἔμψυχον.</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Metaph. II, 6. De coelo IV, 6. +<b>2.</b> Alius: <i>principes</i>. +<b>3.</b> In Timaeo.</div> + +<p> +SENAMUS: Cur igitur animal in hominem et brutum diviserunt, si coelestia +sidera animalia sunt?</p> + +<p> +TORALBA<span class = "tag">1</span>: Quid vetat perspicuis argumentis +utentem duplex animal statuere, scilicet intelligens et brutum? +Intelligens rursusque duplex, coeleste inquam et sublunare, et +coelestium animantium visibilia quaedam, ut stellas, et invisibilia, ut +angelos; sublunarium item duo genera, <span class = "appflag">quorum +<span class="pagenum">92</span> +altero, quod visibile sit, homines contineantur, altero, quod sit +invisibile</span>, mentes cadaveribus superstites<span class = +"tag">2</span>, quae vel angelorum, vel daemonum subeunt naturam?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>2.</b> Desunt haec undecim sequentia verba in aliis +codicibus. +<b>3.</b> Alibi: <i>separatas</i>.</div> + +<p> +SENAMUS<span class = "tag">1</span>: Sed quis erit talium animantium +sensus, quis cibus, quis potus, quae vita?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.</div> + +<p> +SALOMO: Ratiocinari, intelligere, contemplari, agere. Rationem enim<span +class = "tag">1</span> et intelligentiam et actionem non angelis modo, +verum etiam sideribus ipsis inesse, testantur illa: <i>Coeli enarrant +gloriam Dei</i><span class = "tag">2</span>. Vocem enim <span title = +"Hebrew: shamayim">שָׁמַיִם</span> rationali tantum naturae convenire, +docent Abraham Aben-Esra et Moses Rambam<span class = "tag">3</span>, +eoque referri verba Dei ipsius<span class = "tag">4</span>: <i>Cum simul +jubilarent stellae matutinae et exsultarent omnes filii Dei. Item illud: +De coelis pugnatum est, stellae ipsae a stationibus suis bella +congesserunt contra Sisaram</i><span class = "tag">5</span>. Apertius +etiam Daniel<span class = "tag">6</span> scribit, eos, qui integritate +praestantes alios docuerint, ut coeli splendorem conspicuos fore, qui +vero plurimos ad verae justitiae decus perduxerint, ut stellas fulgorem +sempiternum ac domicilium in coelo habituros. Itaque sanctuarii cortinae +imaginibus angelorum subornari jubentur, ut intelligamus, sidera naturam +angelicam in<span class = "tag">7</span> se ferre; est enim sacrarium +mundi exemplum, mundus vero exemplar<span class = "tag">8</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>2.</b> Psalm 19, 2. +<b>3.</b> Lib 1 cp. 71. +<b>4.</b> Job. 38, 7. +<b>5.</b> Judicum V, 20. +<b>6.</b> Daniel XII, 3. +<b>7.</b> Alii: <i>prae</i>. +<b>8.</b> Philo in sacrarii description. l. 1 c. 10.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Tomi<span class = "tag">1</span> Faridus, Ismaelitarum +theologus clarissimus<span class = "tag">2</span>, planetas ac sidera +Deos esse minores scribit, ut etiam Alexander Aphrodisiensis<span class += "tag">3</span>, Origines<span class = "tag">4</span>, Diodorus, +Johannes Picus, non aliter pisces in aquis, feras in silvis, pecora in +pascuis, quam animata sidera vivere in coelis et in suiscunque<span +class = "tag">5</span> aedibus<span class = "tag">6</span> ac locis +collocari tradunt. Nec temere Hipparchus mentes humanas coeli particulas +esse dicebat<span class = "tag">7</span>, quod utrisque inesset vis +intelligendi. Quod vero, Sename, cibum aut potum coelestibus animantibus +ad vitam propagandam quaeri putas<span class = "tag">8</span> oportere, +an etiam Deum sine cibo vivere non posse arbitraris?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Ebn</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>doctissimus</i>. +<b>3.</b> Lib. 1 c. 10 Dist. +<b>4.</b> <span title = "Greek: Peri archôn">Περὶ ἀρχῶν</span>. +Hexapl. l. V. +<b>5.</b> Alii: <i>suis quaeque</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>sedibus</i>. +<b>7.</b> Plin. hist. nat. 2, 27. +<b>8.</b> Alius: <i>putes</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Non ita stupidus sum, ut Deum, quem incorporeum esse Toralba +demonstravit, cibo pasci putem, sed<span class = "tag">1</span> corpora +coelestia, sidera, stellas, ignes egere pabulo Posidonius, Stoicorum sua +aetate facile princeps, ita confirmabat, ut mundum tunc deflagraturum +diceret, cum totus humor elementaris siderum continuis alimentis<span +class = "tag">2</span> consumtus esset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Cicero de nat. Deor., eoque referunt Jovis ac Deorum natura<span +class = "tag">A</span> in Aethiopia ad extremas oras Oceani. +<b>2.</b> Duo haec verba desunt in aliis.</div> + +<div class = "footnote2"> +<b>A.</b> Alius: <i>convivia</i> vel; <i>nomina</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">93</span> +OCTAVIUS: Cur non ita<span class = "tag">1</span> tot ac tam multis +saeculis, quae ab aetate Posidonii fluxerunt, humores aquarum minui aut +siderum ardoribus consumi videmus?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>igitur</i> vel <i>ergo</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Est in sacris litteris arcanum mirabile, astrologis ac physicis +omnibus occultum, scilicet coelum aqueum, quod a vertice<span class = +"tag">1</span> convexo<span class = "tag">2</span> supremi coeli tam +distat, quam oceanus a concavo ejusdem coeli. Distat autem, ut Ebraeorum +aeque ac Arabum astrologi confirmant, septemdecim millibus terrestrium +diametrorum, eoque pertinere dicitur illud: <i>Divisit aquas ab aquis et +inter utrasque</i><span class = "tag">3</span> <i>coelos +collocavit</i><span class = "tag">4</span>. Inde aquarum +colluviones<span class = "tag">5</span> apertis coeli cataractis +effusae, terrarum orbem cumularunt, alioqui nulla unquam diluvia +fuissent, contra quam omnes omnium gentium theologi ac physici +confirmant<span class = "tag">6</span>, quia si totus oceanus ac omnia +flumina<span class = "tag">7</span> in vapores ac nubes abeant<span +class = "tag">8</span>, vix millesimam aquarum diluvio<span class = +"tag">9</span> effusarum partem efficere potuissent, cum aquarum vis non +ex oceani alveo super terram erumperet, sed totas 40 dies tanta copia +deplueret coelitus, ut supra montium altissimorum juga 15 cubitos<span +class = "tag">10</span> exsurgerent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>vortice</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>connexo</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>utrosque inde</i>. +<b>4.</b> Genesis 1, 7. +<b>5.</b> Alii: <i>Collusiones</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>affirmant</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>omnes fluvii</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>habeant</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>diluviis, vel: diluvii</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>cubitis</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Num sidera illa animata<span class = "tag">1</span> supra +coelestibus aquis pascantur, nescio; non video tamen, quamobrem aquis +sidera vescantur, aut cur globosa illa lumina animantium appellatione +contineantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>animantia</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Loquendi magister optimus est usus. At non modo Academici et +Peripatetici<span class = "tag">1</span> coelos ac sidera complectuntur +animalium rationalium appellatione, verum etiam Augustinus<span class = +"tag">2</span>, Hieronymus, Thomas Aquinas, Scotus mundum hunc animal +vocant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Plato in Timaeo et Proclus ad Platon. Alexander l. 1. c. 20. +Enchir. c. 43. In Ps. 24. p. 1. qu. 70 art. 3. L. 2. dist. 14. +qu. 2. +<b>2.</b> In Exod. 43.</div> + +<p> +SENAMUS: Si sol, si coelum est animal, oportet corporis et animae, quasi +materiae et formae, partes in unam et eandem hypostasin uniri. At +Peripateticorum et Arabum philosophorum familia intelligentias +coelestibus corporibus avulsas et separatas confitentur. Quo igitur modo +ad animalium<span class = "tag">1</span> coagmentationem +copulabuntur<span class = "tag">2</span>?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>animantium</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>computabantur</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Profecto Thomas Aquinas, Aristotelis sententiam secutus, +confitetur, intelligentias coelestes, seu angelos seu mentes separatas +appellare libet, corporibus coelestibus adjungi. De duobus igitur +alterutrum necessarium est, aut plane uniri ad unius animati corporis +hypostasin constituendam, aut penitus a coelestibus corporibus esse +avulsas. Quodsi uniuntur ad animal constituendum, illud est rationale +aut irrationale, non hoc, igitur illud. Si vero coelum non est eadem +unius<span class = "tag">1</span> animati corporis hypostasis, neque +idem corpus naturale ex intelligentia et coelesti corpore constans<span +class = "tag">2</span>, profecto +<span class="pagenum">94</span> +necesse est, orbium coelestium cursus esse violentos, non naturales, ac +moveri ab extrinseco motore, erga mobile ut angeli erga sidus, +opifices<span class = "tag">3</span> erga machinam, i.e. incorpoream +substantiam abstractam nec coelo concretam corpus coeleste naturale et +exanime circumagere, quoniam nulla corporis naturalis unio sine +concretione existit. Cum autem nihil admirabili coelestium orbium +conversione constantius sit, relinquitur, motus coelestes non esse +violentos i.e. ab extrinseco motore, sed naturales, i.e. ab intrinseca +et sibi coëssentiali forma fieri<span class = "tag">4</span>. Quid enim +violentum in rerum natura diuturnum esse possit? Quanquam mirum est, +Aristotelem<span class = "tag">5</span> coelestes naturas exanimes +fecisse, nec aliter a mentibus segregatis circumagi, quam rotas ab +opifice, cum tamen non dubitarit, appellare Deum <span title = +"Greek: zôon aïdion ariston">ζῶον ἀΐδιον ἄριστον</span>, +ubique vero animal ex anima et corpore constare +affirmet<span class = "tag">6</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>hujus</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>constat</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>opifex</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>moveri</i>, vel: <i>cieri</i>. +<b>5.</b> De prima philosophia, de praedicamentis, de +anima. +<b>6.</b> Alibi: <i>confirmat</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Corpora coelestia ipsaque sidera esse animantia, non modo +Toralbae perspicua facilique<span class = "tag">1</span> demonstratione, +verum etiam auctoritate divina constat. Cum Ezechiel in visione +divinae<span class = "tag">2</span> majestatis rotas, quas interpretes +tum Ebraei tum Chaldaei <span title = "Hebrew: shamayim">שָׁמַיִם</span> +coelos interpretantur, per sese moveri diceret, subjecit haec verba: +<i>Quia spiritus vitae<span class = "tag">3</span> erat in +illis</i><span class = "tag">4</span>. Ubi aperte refellitur +Aristoteles, qui putat coelos extrinsecus et a motore extrinseco moveri, +ac praeter coelos, quibus spiritum inesse dixit, etiam animalia circa +coelos denotavit, i.e. angelos, deinde supra coelos speciem lapidis +Saphirici<span class = "tag">5</span>, qui ab eodem chrystallus +appellatur, ingens coelum scilicet aqueum, quasi chrystallus, concreta, +sedes Dei praepotentis. Et quemadmodum fontes et flumina de mari +derivantur et in maria refluunt<span class = "tag">6</span>, praeter id +quod a terris et animantibus ebibitur vel ardoribus exspirat: ita quoque +eorum animi, quorum coelestis est origo, in illum intelligentem ac +coelestem oceanum, ubi stellae fulgent, revolare confitendum est, +praeter eos qui, terrestri labe conspurcati, affigunt humo<span class = +"tag">7</span> divinae<span class = "tag">8</span> particulam aurae, ut +lyricus ille Epicureus scribit. Inter eos tamen, qui coelitus<span class += "tag">9</span> delapsi coelestia repetunt, hoc interesse videtur, quod +qui multos ad verum decus erudiunt, non aliter quam coeli<span class = +"tag">10</span> splendor, qui autem ad veram pietatem ac sapientiam +divinam, non aliter quam sidera ipsa conspicui futuri sunt. Sic enim +Daniel, Prophetarum princeps, non obscure, sed aperte scribit. Id enim +confirmat Philo Ebraeus<span class = "tag">11</span>, ubi haec verba +interpretatur: <i>Intuere stellas, sic erit semen tuum</i>, non +tantum<span class = "tag">12</span> multitudinem, sed etiam felicitatem +futuram, significat ad coelestem animorum naturam.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>facilius</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>divina</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>quia vita</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>quia per sese moveri diceret, vita erat in +illis</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>Saphirini</i>. +<b>6.</b> Alii: <i>defluunt</i>, vel: <i>diffluunt</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>affligunt hanc</i>. +<b>8.</b> Alii: <i>divinarum</i>. +<b>9.</b> Alii: <i>coelestibus</i>. +<b>10.</b> Haec duodecim sequentia verba desunt in aliis +codicibus. +<b>11.</b> In libro: Quis rerum divinarum haeres. +Opp. ejus Graeco-lat. p. 385. +<b>12.</b> Addit alius: <i>inquit</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Hanc profecto disciplinam, ab ultima antiquitate receptam, +<span class="pagenum">95</span> +constat a Chaldais et Ebraeis ad Graecos manasse<span class = +"tag">1</span>: Hipparchus enim mentes hominum coeli partes esse et in +coelestem naturam redire scripsit, et novam stellam sua aetate genitam +et quo die fulsit, denotavit. Dubitavit etiam, an saepius id fieret. +Aristoteles autem antiquissimam illam disciplinam posteritati traditam +fuisse confirmat, eos scilicet, qui virtutum eximiarum laude +claruissent, tandem ex hominibus angelos fieri, sed pauci quos aequus +amavit Jupiter atque ardens evexit ad aethera virtus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Plinius hist. nat. 2, 27.</div> + +<p> +SENAMUS: At virorum illustrium non tanta raritas est, ut si mentes eorum +in stellas abirent<span class = "tag">1</span>, numerus stellarum +incrementum accepturus fuerit. At non plures in toto coelo quam 1025, +aut si Ebraeis quibusdam astrologis<span class = "tag">2</span> +credimus, 1095 apparent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addendum fortasse: <i>quin</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>theologis</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Infinitam vim stellarum esse, non modo haec verba Dei: +„<i>enumera stellas</i>“ significant, sed etiam lacteus circulus +innumerabilium stellarum multitudinem suo candore demonstrat. Nam si +minima stella orbis octavi modo aspectabilis, duodecies terra major est, +ut quidem<span class = "tag">1</span> astrologi tradunt, quis dubitat +infinitas esse terra minores, quae invisibiles sunt?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>quidam</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Sed quando piorum ac illustri virtute nobilium mentes in coelum +evolaturae, quibus ante<span class = "tag">1</span> officiis +defuncturae, quid prius in terris relictis corporibus acturae, quibus in +locis aut regionibus aut populis aut muneribus praeficiendae sint<span +class = "tag">2</span>, inter arcana<span class = "tag">3</span> divinae +majestatis positum<span class = "tag">4</span> est. Quod etiam<span +class = "tag">5</span> in cantico Mosis dicitur: <i>Cum divideret +altissimus gentes pro numero Israëlitarum</i>, plerique interpretes +Ebraei et Chaldaei legunt pro numero angelorum Dei, quod beatis +mentibus, i.e. angelis, imperia in regiones et populos tribuantur. Eoque +pertinere videtur, quod Ezechiel<span class = "tag">6</span> scribit: +<i>Suscitabo</i>, inquit, <i>ovibus meis pastorem, qui pascat eas, +servum meum Davidem. Ego vero illis etiam Deus</i><span class = +"tag">7</span> <i>et servus meus David in medio eorum</i><span class = +"tag">8</span>. Bis servum dixit, ne quis putet ad filium Dei verba +Jeremiae aut Ezechielis pertinere; David autem mortuus erat annos 420 +antequam Ezechiel scriberet.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>autem</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>sunt</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>arcanis</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>repositum</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>enim</i>. +<b>6.</b> Ezechiel 34, 24. 37, 24. Jeremia 30, 21. Psalm 88, 71 +sq. +<b>7.</b> Alius: <i>in Deum</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>illorum</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Illud quidem<span class = "tag">1</span> Plato confirmare +videtur: Deus, inquit, dedit reges et principes urbibus nostris, non +homines, sed altioris generis diviniores<span class = "tag">2</span> +daemones constituit. Quod plane congruit verbis Danielis, quibus angelum +principem<span class = "tag">3</span> regni Persiae angelo Danielis +restitisse scribit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Istud quidem</i>, vel: <i>quin idem</i>, vel: <i>hoc +quidem</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>divinioris</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>angelus princeps</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Mihi sane aeque ac Plinio valde absurdum visum est, ut qui homo +esse desierit, Deum se esse<span class = "tag">1</span> confidat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>fore</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ex humana mente Deum fieri valde absurdum est, sed angeli +induere naturam perspicuum fit non modo ex iis, quae<span class = +"tag">1</span> superius +<span class="pagenum">96</span> +allata sunt, verum etiam ex ipsis evangelistarum scriptis<span class = +"tag">2</span>, qui neminem dubitare patiuntur. At Plinius cogitare +debuit, in ipsa naturae contemplatione saepius ex eruca chrysalim, ex +chrysali papilionem alatum, et quidem essentia multo puriore volantem +nec amplius frondibus et foliis, sed florum odoribus et mellito rore +vescentem. Illud etiam mirabilius, quod quemadmodum eruca mutata in +papilionem eosdem colores in alis pictos refert, ita quoque mentes +illae, quae cadaveribus superstites esse possunt<span class = +"tag">3</span>, pristinos mores vel habitum<span class = "tag">4</span> +referunt, ut candidissimi viri purissimum habent ac tenuissimum corpus, +omnino diversum ab iis, qui versuti ac versipelles extiterunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quaecunque</i>. +<b>2.</b> Matth. 22, 30. Marc. 12, 26. Lucae 10, 36. +<b>3.</b> Alibi: <i>possint</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>habitus</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Ego semper hac opinione tractus sum, +intellectum actuosum, quem Aristoteles advenire dixit <span title = +"Greek: thurathen">θύραθεν</span> extrinsecus, i.e. ut ego +arbitror<span class = "tag">1</span>, <span title = +"Greek: theothen, hupsothen, ouranothen">θέοθεν, ὑψόθεν, +οὐρανόθεν</span> divinitus, superne, +coelitus, nihil aliud esse quam angelum cuique<span class = +"tag">2</span> ducem homini divinitus tributum; satis enim<span class = +"tag">3</span> superioribus demonstrationibus de animorum natura rejecta +est Aristotelis opinio<span class = "tag">4</span>, qui hominis +intellectum, actuosum et patibilem eundem esse putavit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>interpretor</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>cujus</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>etiam</i>. +<b>4.</b> Libro III de anima.</div> + +<p> +SALOMO: Si quis capere velit vim patibilis intellectus ad intellectum +actuosum, quem Rabbi Moses<span class = "tag">1</span> angelum vocat, +cuique<span class = "tag">2</span> ducem solis et lunae contemplari +oportet naturam. Nam ut <span title = "Greek: anthrôpos">ἄνθρωπος</span> +a veteribus <span title = "Greek: mikrokosmos">μικρόκοσμος</span> +appellatur, ita quoque <span title = +"Greek: makrokosmos">μακρόκοσμος</span> non inepte <span title = +"Greek: meganthrôpos">μεγάνθρωπος</span> appellari potest. Et ut luna +solis conjunctione illustratur ac splendescit, eadem a solis amplexu et +aspectu avulsa obscuratur; sic<span class = "tag">3</span> mens humana +angeli contubernio ac societate quasi solis conspectu illustratur, et ab +eodem si deseritur<span class = "tag">4</span>, languescit ac tenebris +involvitur. Perinde ut cum luna terrestribus umbris a sole deserta, +illam quam prius acceperat a sole lucem amittit, ac tantisper sol et +luna lucent, hostes Jehosuae, i.e. daemones, humanae salutis hostes, in +fugam aguntur. Ob id enim Jehosua<span class = "tag">5</span>, i.e. +salutis auctor, solem et lunam consistere jussit, ut Moabitas ad +internecionem deleret<span class = "tag">6</span>. Hujus enim loci +sententia haec est allegorica, ne semper litteris ac sensibus haereamus, +tametsi divina potestate sol et luna aut utrique similia<span class = +"tag">7</span> luminaria noctem illam illustraverint<span class = +"tag">8</span>, quo facilius hostes exscinderentur, allegoria tamen mihi +gratior est. Huc enim pertinent illa, quae plerosque theologos varie +distraxerunt, cum arcana diviniora pinguius interpretantur. <i>Nox</i>, +inquit Michaeas<span class = "tag">9</span>, <i>nobis<span class = +"tag">10</span> irruit<span class = "tag">11</span> pro visione et +tenebrae pro divinatione, et occumbit sol super prophetas illos diesque +obtenebrabitur.</i> Quae loca infinitis erroribus ac teterrima +interpretatione plerique ad solem visibilem et judicii diem extremum +referri putant oportere, quod non minus absurdum est, quam judicium +mortuorum post annum bis millesimum differre, cum haec pertineant +<span class="pagenum">97</span> +ad solem angelicum, sive intellectum actuosum, quem sapientiae +magister<span class = "tag">12</span> appellat solem intelligentiae. +Item illud: <i>Sol in ortu suo obtenebrascet et luna non lucebit.</i> +Item<span class = "tag">13</span>: <i>Pudefiet sol et luna +erubescet</i>, quae in ultionem improborum dicta sunt, sequentia vero ad +bonorum decus: <i>sol non erit tibi ulterius in lucem diuturnam, et +lunae splendor non lucebit, sed dominus erit tibi lux perpetua</i><span +class = "tag">14</span>, <i>i.e.</i> tanta<span class = "tag">15</span> +lux ab immortali Deo menti tuae affulgebit, ut etiam lux intellectus +agentis disparitura sit, non aliter quam ortu solis splendor lunae ac +siderum obscuratur aut certe non apparet. Quod apertius Philo +Ebraeus<span class = "tag">16</span>: Exoriente, inquit, divino lumine +humanum occidit, occidente divina luce humanum exoritur, quod vatibus +contingit, ut immigrante spiritu divino mens eorum emigrare videatur. +Itaque Esaias<span class = "tag">17</span> subjicit: <i>Non occidet +ulterius sol tuus, nec abscondetur luna tua, quoniam Deus est lux +sempiterna tua.</i> Rectissime enim psaltes lyricus<span class = +"tag">18</span> Deum appellat solem. Hunc enim locum: <i>misericordiam +et veritatem diligit Deus</i> hebraica lectio sic habet: <span title = +"Hebrew: shemesh vemagen Yehovah">שֶׁמֶשׁ וְמָגֵן יְהוָֹה</span> <i>i.e. +sol et scutum Deus est.</i> Ita planum<span class = "tag">19</span> fit, +lumen intellectus patibilis ab intellectu agente, agentis vero lumen a +luce superiore et diviniore<span class = "tag">20</span> manare, ne quis +intellectum actuosum putet Deum esse aut pro Deo colat. Item illud: +<i>Post tertiam vigiliam lumen subito sol noctu recipiet et luna ter +interdiu.</i> Haec si quis interpretari velit de sole visibili, nae +peritis aeque ac imperitis se deridendum propinat. Hoc igitur voluit, +intellectum actuosum post tertiam vigiliam, i.e. post horam noctis +tertiam, intellectu patibili copulari. Propterea Bileamus vates et Hulda +legatos<span class = "tag">21</span> regum se de futuris consulentes +consistere jusserant, ut in somniis nocte sequente caperent oracula +divina.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Lib. II, c. 6. +<b>2.</b> Alii: <i>cujusque</i>. +<b>3.</b> Leo Ebraeus 1. 3. +<b>4.</b> Alibi: <i>desideretur</i>. +<b>5.</b> Josuae 10, 12. +<b>6.</b> Alibi: <i>aboleret</i>. +<b>7.</b> Addunt alii: <i>quaedam</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>illustraverunt</i>. +<b>9.</b> Michae 3, 6. +<b>10.</b> Alibi: <i>vobis</i>. +<b>11.</b> Alibi: <i>irruet</i>. +<b>12.</b> Cap. 5. +<b>13.</b> Jesaiae 13, 10. 24, 23. +<b>14.</b> Jesaiae 6, l. 9. +<b>15.</b> Alius: <i>ista</i>. +<b>16.</b> in libro: Quis rerum divinarum haeres. +<b>17.</b> Jesaiae 60, 20. +<b>18.</b> Psalm 64, 12. +<b>19.</b> Alibi: <i>plenum</i>. +<b>20.</b> Alibi: <i>divina</i>. +<b>21.</b> Alii: <i>legatis</i>.</div> + + +<p> +CURTIUS: Quod Salomo ex arcanis Ebraeorum explicat, plurimum lucis ad +quaestiones arduas de intellectu adepto afferre mihi videtur. Somnia +autem post auroram i.e. post tertiam vigiliam certiora ac veriora esse, +Graeci ipsi quoque tradunt et Morphea, quem somniorum Deum esse +putabant, sub auroram dormientibus apparere.</p> + +<p> +SALOMO: Interdum<span class = "tag">1</span> patibilis intellectus +accepta luce divina vigilante interdiu propheta vaticinatur, quod non +nisi divinissimis vatibus video contigisse, quales fuere Helias, +Helisaeus, Samuel, Ascalonites<span class = "tag">2</span>. Themistius +procul ab allegoria solem coelestem ac visibilem appellat intellectum +agentem, hujusmodi ut Picus Mirandulanus<span class = "tag">3</span> +animam mundi apud Platonem interpretatur lunam, quam jecoris ac +sanguinis in homine et aquarum in elementari +<span class="pagenum">98</span> +mundo moderatricem, solem vero cordis et spiritus in homine et aëris +temperatorem Ebraei posuerunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Interdiu</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>Aralisonites</i>. +<b>3.</b> In positionibus ad Platonem.</div> + +<p> +CURTIUS: Forsitan haec, ab antiquis male percepta, Chaldaeos et Graecos +aeque ac Palaestinos impulerunt, ut solem, quem hi Apollinem, illi +Bahalem appellant, Persae Mithram, quasi naturae dominatorem, +divinationis principem<span class = "tag">1</span> esse +arbitrarentur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>divinationes principales</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Inde fomes impietatis. Cum enim rex Ochiosias de tecto delapsus +graviter conflictaretur, ac legatum ad oraculum Apollinis<span class = +"tag">1</span> misisset, ut de futuro exitu responderet<span class = +"tag">2</span>, Helias legatis occurrens<span class = "tag">3</span>: +<i>Quoniam</i>, inquit, <i>rex Ochosias Bahalem pro Deo consuluit, +denunciate ei<span class = "tag">4</span>, prope diem occasus sui +futurum.</i> Alii non minus impie angelos humanae vitae duces pro Diis +habuerunt, inde lares ac familiares Dii, cum omnia uni ac praepotenti +Deo accepta ferre debuissent, quippe illius nutu ac potestate angeli +boni hominibus tribuuntur. Sic Deus ad Mosen<span class = +"tag">5</span>: <i>Mittam</i>, inquit, <i>ante te angelum meum.</i> Item +distribuit Deus de spiritu, qui erat super Mosen, et dedit super +septuaginta viros seniores et prophetarunt. Nec tantum boni, sed etiam +mali genii divinitus mittuntur ad ultionem impiorum. Misit Deus spiritum +pessimum inter habitatores Sichem<span class = "tag">6</span>; item +invasit Saulem spiritus Dei malus<span class = "tag">7</span>. Quin +etiam actiones angelorum aeque ac daemonum Deo tribuuntur, ut omnes +intelligant, uni aeterno Deo confitendum, hunc unum colendum esse ac +metuendum et ab omni daemonum metu cavendum, quasi per sese calamitates, +incendia, bella, strages hominum ac pecudum inferrent, cum tamen nihil +audeant injussi, nec si velint, possint. <i>Non patiar</i>, inquit +Deus<span class = "tag">8</span>, <i>in Aegyptiorum clade, vastatorem +daemonem tecta vestra subire, ut ubique dicitur Aegyptios occidisse.</i> +Item illud: <i>Increpabo devoratorem, ne fruges vestras absumat</i><span +class = "tag">9</span>. Quae omnia eo pertinent, ne quis putet, daemones +metuendos esse, aut angelos colendos, quia tametsi daemones<span class = +"tag">10</span> in phantasiam et intellectum potestatem habent<span +class = "tag">11</span>, solus tamen Deus in phantasiam, intellectum et +voluntatem summum jus<span class = "tag">12</span> sibi vindicat, nec +illi sine Deo potestatem ullam habent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Baalis</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>respondet</i>. +<b>3.</b> 2 Regum 1, 2. +<b>4.</b> Alibi: <i>consulit, denunciatus illi</i>. +<b>5.</b> Exodi 23, 20. Numerorum 1, 25. +<b>6.</b> Judicum 9, 23. +<b>7.</b> 1 Sam. 18, 10. +<b>8.</b> Exodi 12, 23. Numerorum 3. +<b>9.</b> Psalm. 78. 105. 135. Malach. 3, 11. +<b>10.</b> Alii: <i>daemones in phantasiam, intellectum et voluntatem +summum jus sibi vindicant, nec</i> etc. +<b>11.</b> Alibi: <i>habeant</i>. +<b>12.</b> Alibi: <i>summam vim</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Apulejus libellum de Deo Socratis inscripsit, ut homines homo +nequissimus ad cultum daemonum pertraheret, cum tamen ejusdem argumenti +librum<span class = "tag">1</span> scripserit Plutarchus <span title = +"Greek: peri daimoniou tou Sokratous [sic]">περὶ δαιμονίου τοῦ +Σοκράτους</span> i.e. de angelo Socratis, qui semper illum a turpibus ad +honestum revocabat, nunquam tamen pro Deo coluisse, sed illi ut +fidissimo<span class = "tag">2</span> ac sapientissimo praeceptori morem +gessisse dicitur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>libri argumentum</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>fidelissimo</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">99</span> +SALOMO: Interpretes Bibliorum<span class = "tag">1</span> LXXII, qui +jubente Philadelpho Aegypti rege sacras litteras ex Ebraicis Graecas +fecerunt, ubique<span class = "tag">2</span> daemonium pro<span class = +"tag">3</span> Cacodaemone usurparunt, ut cum Raphael angelus daemonium +in superiori Aegypto constrinxisse dicitur. Item illud: <i>Dii gentium +daemonia.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Biblici</i>. +<b>2.</b> Tob. 8, 3 et 20. Deuter. 32. 2 Paral. 21. Psalm. 9 et 21. +Jesaiae 35. +<b>3.</b> Desunt haec octo sequentia verba in aliis codicibus.</div> + +<p> +SENAMUS: Illud verbi gratia libenter condiscam, quibusnam vinculis +daemones constringantur, quibus carceribus coërceantur, quibus virgis +vapulent, quae supplicia patiantur.</p> + +<p> +TORALBA: Si daemones corporea constant coagmentatione, ut superius +demonstratum est, quis dubitet, quin strictionem<span class = +"tag">1</span>, coërcitionem et eadem quae animata corpora +patiantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>sectionem</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Memini, cum Tholosae agerem, daemonem fulminis casu delapsum +dies septem in sutrina<span class = "tag">1</span> taberna constitisse +et indefessa lapidum jactatione domesticos valde conturbasse, sine +sanguine tamen aut caede cujusdam, nec aliter quam gladiis aut ensibus +per cubiculi vacua vibratis fugari potuisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> False alii: <i>subrina</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ego vero daemones nullis gladiis, nulla vi, nullo telo fugari +posse statuo, nihil denique in elementis esse, quo terreantur. Ferrum, +inquit Dei vox ad Jobum<span class = "tag">1</span>, habet quasi pateas +et chalybem, ut putre lignum. Quare qui<span class = "tag">2</span> +jecore et corde piscis aut fumo fugatus dicitur, divina tantum potestate +fugatum interpretari debemus, idque voce divina testificante: qui +condidit illum, admovet ei gladium<span class = "tag">3</span>. Nam cum +Saul perdere decrevissit Davidem et a malo daemone vexatus ad Samuelem +pervenisset, Cacodaemon deseruit Saulem<span class = "tag">4</span>, qui +eodem momento divinis laudibus intentus vaticinari coepit, et cum a +Samuele discessisset, rursus a malo genio torquebatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Job. 41, 18. +<b>2.</b> Alii: <i>quo</i>, vel: <i>quod</i>. +<b>3.</b> Jobi 40, 14. +<b>4.</b> 1 Sam. 19.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Non solum mali genii<span class = "tag">1</span> a bonis +fugantur, sed etiam a malis. Et quidem saepe videmus, sceleratissimum +quemque sortilegum obsessos a daemonibus nullo negotio liberare, alios +quidem murmure in aures insusurrato, alios etiam<span class = +"tag">2</span> in circulis et characteribus in fronte media obsignatis, +ut in Africa sortilegis hominibus, quos ipsi mahazinos<span class = +"tag">3</span> appellant, consuetum est, aliorum denique simulatis +devotionibus ac precibus; quibus tacite principem daemonem placare +consueverunt, ut pietatis et sanctitatis laudem ab imperita plebe<span +class = "tag">4</span> adipiscantur. Itaque Polycrates<span class = +"tag">5</span>: Mali daemones, inquit, ea faciunt sponte, contra<span +class = "tag">6</span> inviti facere videntur et simulant se coactos vi +exorcismorum<span class = "tag">7</span>, quos fingunt<span class = +"tag">8</span> in nomine trinitatis, +<span class="pagenum">100</span> +eosque tradunt hominibus, quoad sacrilegiis ac poena damnationis<span +class = "tag">9</span> illos involvant, quae cum in admirationem me +raperent<span class = "tag">10</span>, carmine Sapphico lusimus hunc in +modum:</p> + +<div class = "verse close"> +Daemonum vires, numeros, honores,<br /> +Jus, potestatem, officium, figuram,<br /> +Ordinem, sensum, facili quis ore</div> +<div class="verse3"> +dicere possit?</div> +<div class="verse"> +Nam bonorum essentia quam<span class = "tag">11</span> malorum<br /> +Purior multo leviore motu<br /> +Fertur, hi vero graviore pressi</div> +<div class="verse3"> +corpore constant.</div> +<div class="verse"> +At bonos inter medius malosque<br /> +Solus intercedit homo, Deorum<br /> +Ultimus totoque animantium su-<span class = "tag">12</span></div> +<div class="verse3"> +premus in orbe.</div> +<div class="verse"> +Angelus custos, geniusque pravus<br /> +Huc et illuc nos rapiunt, quousque<br /> +Alter inviso referat graves ab</div> +<div class="verse3"> +hoste triumphos.</div> +<div class="verse"> +Urbium tutela genîs suprema<br /> +Creditur custodibus ac domorum<br /> +Uniuscujusque, Deo favente,</div> +<div class="verse3"> +cura jubetur.</div> +<div class="verse"> +Sunt quibus natura datur regenda,<br /> +Ut<span class = "tag">13</span> caducis +temporibus<span class = "tag">14</span> figuram<br /> +Et fluenti materiae decus cum</div> +<div class="verse3"> +viribus addant.</div> +<div class="verse"> +Qui Deo mentes, animos<span class = "tag">15</span>, precesque<br /> +Angeli mactant propiore vultu,<br /> +Numinis vultu<span class = "tag">16</span> nitidaque pleni</div> +<div class="verse3"> +luce fruuntur.</div> +<div class="verse"> +Sed nihil praeclarius institutum,<br /> +Quam bonis pravos obedire, justis<br /> +Imperandi jus<span class = "tag">17</span> tribui sacratum</div> +<div class="verse3"> +lege perenni.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>maligni</i>. +<b>2.</b> Deest in <ins class = "correction" title = +"text reads ‘aliiis’">aliis</ins> codicibus. +<b>3.</b> Alibi: <i>mahuonos</i>, vel: <i>mohnimos</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>apud imperitam plebem</i>. +<b>5.</b> Lib. VII, c. 14. +<b>6.</b> Alii: <i>quae</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>exorcismis</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>pronunciant</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>poenae damnationes</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>rapiunt</i>. +<b>11.</b> Alius: <i>quae</i>. +<b>12.</b> Alius: <i>ut sit ... primus</i>. +<b>13.</b> Alibi: <i>Et</i>, vel: <i>Sunt</i>. +<b>14.</b> Alius: <i>corporibus</i>. +<b>15.</b> Alibi: <i>animas</i>. +<b>16.</b> Alii: <i>metu numinis metu</i>. +<b>17.</b> Alibi: <i>his</i>.</div> + +<p> +TORALBA<span class = "tag">1</span>: Ego quidem agnosco, imperium optimo +cuique gubernandi perito traditum, non video tamen, unde tanta daemonum +et angelorum multitudo, quanta tot ac tam multis provinciis, imperiis, +civitatibus, hominum +<span class="pagenum">101</span> +millibus necessaria judicio nostro videtur, nisi demus piorum mentes in +angelorum abire naturam, quorum tanta raritas est, ut vix ex multis +millibus unum reperiamus, ac ne unum quidem qui a recta via non +deflexerit, impiorum vero multitudinem pene infinitam esse. Et cum +mentes hominum cadaveribus superstites vivere, superius<span class = +"tag">2</span> demonstratum sit, cum de animorum immortalitate +disputaremus, consequens est, angelorum mirabilem raritatem<span class = +"tag">3</span>, daemonum vero innumerabiles fore legiones, si modo verum +est, impiorum mentes in daemonum naturam mutari, ut<span class = +"tag">4</span> piorum ac illustrium virorum animas in angelos converti; +alterum enim alterius consequens est ex oppositorum natura.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: SENAMUS. +<b>2.</b> Alius codex: <i>saepius</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>varietatem</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>et</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Plato quidem in Cratylo Hesiodi ac priscorum auctoritate viros +bonos, ex hac corporea labe ereptos, daemones fieri scribit.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Eadem fuit Tertulliani sententia, hoc tantum<span class = +"tag">1</span> a Platone differt, quod cacodaemonum vocem pro daemone +Platonis observavit.<span class = "tag">2</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>tamen</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>usurpavit</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Hanc quoque Senami quaestionem arduam et difficilem Salomo +nobis dissolvet, quippe qui ex adytis<span class = "tag">1</span> +Ebraeorum difficillima quaeque nobis aperire facile potest.<span class = +"tag">2</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>abditis</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>possit</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Morem tibi, Coronaee, gessi, quam sapienter nescio, sed tamen +bona fide quae sciebam quaeque nesciebam omnia aperui<span class = +"tag">1</span>, ac vereor, ne nimis multa videar effudisse<span class = +"tag">2</span>, et ut sensus intimos aperiam, non tamen satis Senamo +fieri potuerit, qui etiam rerum ab omnibus sensibus mortalium abditarum +demonstrationes poscit, tametsi nihil salutis<span class = +"tag">3</span> ad summam afferant momenti, sed ut cuique libuerit, ita +sentire cuique liceat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>effutivi</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>Effutisse</i>. +<b>3.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +CORONAEUS: Tametsi haec ad salutis summam non spectent, attamen spectant +ad eruditionem meliorem, ad scientiam rerum divinarum, ad animi +oblectationem, qui veri cognitione contentus acquiescit.<span class = +"tag">1</span> Argumentis enim probabilibus, ut rerum illarum natura +ferre potest, spondeo ac promitto satis Senamo factum iri.</p> + +<p> +SALOMO: Audivi quondam ab homine doctissimo, mentes eorum qui se +corporis voluptatibus omnino dedissent et quasi coeno conspurcati nullam +virtutum aut honestarum disciplinarum curam<span class = "tag">1</span> +habuissent, una cum cadaveribus interire, idque litteris sacris haud +ambigue confirmari. <i>Audite</i><span class = "tag">2</span>, inquit +psaltes lyricus, <i>audite populi omnes, attendite ad res omnium maximas +et gravissimas, quas potentibus aeque<span class = "tag">3</span> ac +tenuibus aperire decrevi</i>, idque saepius repetitum, eos qui in +opibus<span class = "tag">4</span> et praemiis humanis spes suas +collocarint, aut in superbarum aedium substructionibus<span class = +"tag">5</span> sui nominis ac potestatis<span class = "tag">6</span> +fundamenta jecerint, non +<span class="pagenum">102</span> +aliter quam animantia bruta interituros. Item<span class = +"tag">7</span> cum Jesaias<span class = "tag">8</span> dixisset, +tyrannos nunquam resurrecturos, subjecit: <i>sed mortui Tui, domine, +resurgent ac vivent.</i> Neque verum est tamen, impiorum animos<span +class = "tag">9</span> omnes penitus perituros cadaveris occasu, ut +nonnulli putarunt<span class = "tag">10</span> ex eo loco Davidis <span +title = "Hebrew: Al Yakumu">אל יַקוּמוּ</span> non stabunt, sed ut +pulvis flatu levissimo venti, sic etiam scelerati a conspectu Dei +dissipabuntur. Id autem Danielis<span class = "tag">11</span> testimonio +comprobari potest: <i>Multi</i>, inquit, <i>dormientium in terra +pulverulenta resurgent, hi quidem ad vitam aeternam, illi vero ad +contumeliam et opprobria sempiterna.</i> Alioquin impiis mors fructuosa +foret, ut Tryphon Ebraeus disserit apud Justinum<span class = +"tag">12</span>. Neque tamen Daniel omnes resurrecturos spondet, sed +multos. Nam ii quorum animas Deus occidit (solus autem animas et corpora +occidere<span class = "tag">13</span> potest), eorum nulla est, spes ac +proprie mortui dicuntur, ad quos illud pertinet<span class = +"tag">14</span>: <i>Reviviscetne homo, cum mortuus fuerit?</i> Ceteri +proprie dormientes vocantur, ad quos illud pertinet: <i>Num quod<span +class = "tag">15</span> qui dormit, non resurget?</i><span class = +"tag">16</span> Item illud: <i>Vivat Ruben et non moriatur<span class = +"tag">17</span> morte secunda<span class = "tag">18</span>.</i> Quo +pertinet etiam Ezechielis<span class = "tag">19</span>. <i>Et +violabunt<span class = "tag">20</span> me ad populum meum, ut necarent +animas, quae<span class = "tag">21</span> non moriuntur, et vitam +promitterent animabus quae non vivunt<span class = "tag">22</span>.</i> +At illi<span class = "tag">23</span>, qui ultro Deum ejuraverunt, scient +se esse morituros, postquam sceleratae vitae poenas dederint. Sic +etiam<span class = "tag">24</span> Jesaias<span class = "tag">25</span>: +<i>Videbunt</i>, inquit, <i>cadavera eorum, qui perfide a me +desciverunt, quoniam vermis eorum non morietur et<span class = +"tag">26</span> ignis eorum non exstinguetur.</i> Ex quo intelligitur, +bonorum et malorum exitus valde sui dissimiles esse futuros<span class = +"tag">27</span>. Plurimum enim distant ii, qui seipsos flagitiis omnibus +contaminaverunt nec poenituerunt unquam ab his, qui nihil differunt a +judicio ferarum, sed gulae tantum et ventri addicti fuerunt, quos cum +ipsis cadaveribus obituros ajunt; alios autem immanium scelerum, +priusquam moriantur<span class = "tag">28</span>, justa supplicia +luituros<span class = "tag">29</span>. Namque Chaldaeus interpres<span +class = "tag">30</span>, qui obscura clarius interpretatur, impios +resurrecturos scribit, non aliam ob rem, quam ut acerbissima tormenta +patiantur. Est etiam aliud foedissimum genus hominum illorum, qui +scelerata consensionis fide cum daemonibus societatem inierunt<span +class = "tag">31</span>, quorum ministerio daemones ad supplicia +exequenda uti consueverunt; hos plerique putant mortuos semper consequi +suos duces daemones et eorum naturam ac officia +<span class="pagenum">103</span> +foedissima cum maximis doloribus ac molestia subire. Caeteris, qui nec +ad extremum improbi fuerunt, nec poenituerunt tamen, poenas esse +decretas, leniores tamen, quoad<span class = "tag">32</span> purgatis +mentibus tandem aliquando in angelorum coetus ac societates admittantur. +Paulo aliter interpres quidam Ebraeus: Scire te velim, inquit, Deum +creavisse homines inferiores<span class = "tag">33</span> ad imaginem +superiorum et in homine quidem duos esse appetitus, bonum et malum, +totidemque angelos: si bene vixerit, in angelum bonum, si male, in +angelum malum convertitur. Atque eo pertinet interpretatio Pauli +Riccii<span class = "tag">34</span> elegans et peracuta, qui haec verba: +<i>de limo terrae formavit hominem</i><span class = "tag">35</span> non +solum traduxit<span class = "tag">36</span> ad conformationem corporis +humani de<span class = "tag">37</span> argilla limosa vel<span class = +"tag">38</span> terra, verum etiam ad intellectum patibilem, quem +actuosum effici i.e. ex humana mente angelum fieri scribit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>honestatum curam</i>. +<b>2.</b> Psalm 49, 2. Lactantius VII, 20 idem sentit. +<b>3.</b> Deest in alio codice. +<b>4.</b> Alibi: <i>operibus</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>exstructionibus</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>posteritatis</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>Nam</i>. +<b>8.</b> Jesaias 26, 14. 19. +<b>9.</b> Alibi: <i>animas ... morituras</i>. +<b>10.</b> R. David Kimchi in Psalm. 1, 5 et 17, 14. +<b>11.</b> Danielis 12, 2. +<b>12.</b> In dialogo cum Tryphone. +<b>13.</b> Matth. X, 28. +<b>14.</b> Jobi 14, 10. coll. 10, 19. +<b>15.</b> Alius: <i>quid</i>. +<b>16.</b> Psalm. 40, 9. +<b>17.</b> Addit alius codex: Hic Chaldaeus interpres subjecit: +non moriatur ctt. +<b>18.</b> Genes. 41, 8. +<b>19.</b> Ezech. 13, 19. +<b>20.</b> Alibi: <i>violaverunt</i>. +<b>21.</b> Alibi: <i>animos, qui</i>. +<b>22.</b> Alibi: <i>vivent</i>. +<b>23.</b> Cf. Eccles. 9, 4. Esdrae IV, 9. +<b>24.</b> Alibi: <i>enim</i>. +<b>25.</b> Jesaias 66, 24. +<b>26.</b> Desunt haec ultima Jesaiae verba in alio +codice. +<b>27.</b> Alibi: <i>futurum</i>. +<b>28.</b> Alibi: <i>moriuntur</i>. +<b>29.</b> Alibi: <i>inituros</i>. +<b>30.</b> In Jos. 26. Etiam Jesaiae 26, 14, ubi plenius in hanc +sententiam commentatur Chaldaeus paraphrastes. +<b>31.</b> Alibi: <i>coiere</i>. +<b>32.</b> Alibi: <i>quae ad</i>. +<b>33.</b> In Psalm. 139. +<b>34.</b> De agricultura coelesti. +<b>35.</b> Genes. II, 7. +<b>36.</b> Alibi: <i>traducit</i>. +<b>37.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>38.</b> Alii: <i>limosave</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Angelorum ac daemonum quam diuturna vita sit futura, qua +ratione intelligi possit, non video, cum ne hominum<span class = +"tag">1</span> quidem spirantium ulla<span class = "tag">2</span> vitae +definitio<span class = "tag">3</span> percipi queat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>omnium</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>illa</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>definitione</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Certi sunt uniuscujusque vitae termini a Deo positi ac +decreti<span class = "tag">1</span>, quos prorogare quisque potest +virtutum eximiarum<span class = "tag">2</span> praestantia. Improbi +vero<span class = "tag">3</span> vitae suae terminos circumcidunt et +contrahunt, quae temporis ac vitae contractio ac propagatio frequens in +sacris litteris non modo ad hanc, quam misere ducimus, sed et ad futuram +vitam pertinet, quia saepe Deus sanctissimos et integerrimos quosque ad +se rapit in ipso aetatis flore, ut Abelem sibi carissimum, Josiam, decus +principum. Et huic quidem Deus denunciavit brevi occasurum, ne +miserandis ultionum cladibus<span class = "tag">4</span> obrueretur. +<i>Justus</i>, inquit Jesaias<span class = "tag">5</span>, <i>perit, nec +tamen quisquam est, qui ad animum revocet, quod ab imminentibus +calamitatibus ereptus sit. Sed paene omnes</i>, inquit angelus ad +Esdram<span class = "tag">6</span>, <i>pereunt<span class = +"tag">7</span> et profligatissima est eorum multitudo: Quisquis autem +evaserit pericula, superabit ac salutem meam videbit, et tunc +miserabuntur seipsos, qui jussa mea spreverunt, nec virtutibus ullum nec +poenitentiae locum reliquerunt, quos oportet post cruciatum torqueri. Tu +vero ne quaesiveris curiose, quomodo cruciandi sint impii, sed quomodo +justi sint servandi.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Job. 10, 14. et 1 Samuel. 26. Deuteron. 31. +<b>2.</b> Alibi: <i>eximia</i>. +<b>3.</b> Psalm. 54 et 108. Deuter. 6. Exod. 20. 3 Regum 3 et 38. +Job. 20. Sapient. 15. 4 Regum 22. +<b>4.</b> Alibi: <i>casibus</i>. +<b>5.</b> Jesaiae 57, 1 sq. +<b>6.</b> Esdrae Libr. IV, cp. 9, 7 sqq. +<b>7.</b> Alibi: <i>peremit</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Caetera quidem Salomoni consentior<span class = +"tag">1</span>, praeterquam quod mentes eorum, qui pecudum vixerint +vitam, una cum ipso corpore dicit obituras simul nec sempiternos +cruciatus sceleratis decretos, sed post diuturnum cruciatum penitus +interituros arbitratur, tametsi nihil adseverare voluit. +<span class="pagenum">104</span> +Sacris enim scriptionibus<span class = "tag">2</span> confidimus, omnes +omnium animos, cadaveribus relictis, immortales futuros ac tandem +resurrecturos.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>assentior</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>Nostris enim legibus</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Etiam Ebraeorum ea spes est et fiducia, extremo capite symboli, +quod mortui resurgent<span class = "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>resurgunt</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Multa quidem, quae vulgus tanquam oracula divina miratur, +omitto, caetera tamen omnia facilius mihi quam resurrectio cadaverum +persuaderi possunt<span class = "tag">1</span>. Nec mirum mihi videtur, +si Athenienses Paulum<span class = "tag">2</span> de resurrectione +cadaverum disserentem in fine risu acceperunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>potest</i>. +<b>2.</b> Actorum 17, 32.</div> + +<p> +FRIDERICUS: At philosophus fuit Athenagoras, qui eleganti oratione +scripsit ad M. Aurelium Augustum <span title = +"Greek: peri anastaseôs">περὶ ἀναστάσεως</span>. +Claruit etiam Justinus martyr +philosophiae disciplinis<span class = "tag">1</span> sub eodem principe, +qui tamen Sophistarum argutias de resurrectione acutissime refellit. +Fuit praeter<span class = "tag">2</span> hos Democritus, philosophorum +sui temporis facile princeps, qui cadaverum resurrectionem +comprobavit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>philosophiae discipulus</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>inter</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Hunc tamen Plinius<span class = "tag">1</span> deridendum +proponens, similis, inquit, de asseverandis et de reviviscendis vanitas +a Democrito promissa<span class = "tag">2</span>, qui et ipse non +revixit. Quae, malum, ista dementia est iterari vitam mortemque?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Hist. nat. 7, 55. +<b>2.</b> Alibi: <i>proposita</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Audirem libenter arguta illa, quae Fridericus spopondit, +Justini<span class = "tag">1</span> argumenta.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>instrui</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Piget quidem omnia, unum tamen aut<span class = +"tag">1</span> alterum, ne videar ineptus, referre<span class = +"tag">2</span> non pigebit. Si quae sunt ex elementis, ait, fiunt rursus +elementa; cum absurdum sit, rursus eadem existere, quae ex elementis +exstiterunt. Item: Si penes Deum est, ut facti sint<span class = +"tag">3</span> homines et corrupti, nonne<span class = "tag">4</span> +etiam penes eum est, ut nos rursus fiamus et corrumpamur? Superius +Toralba demonstravit, ab unius Dei voluntate statum et rerum omnium +conditionem pendere; cur non igitur Deus, qui materiam ex nihilo, +hominem e pulvere creavit, eundem rursus e pulvere recreare<span class = +"tag">5</span> poterit?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>et</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>afferre</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>sunt</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>num</i>. +<b>5.</b> Addunt alii: <i>non</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Deum id posse ambigit nemo, sed quaeritur, velit id<span class += "tag">1</span> necne?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in aliis codicibus; alibi: <i>an voluerit</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Si de potestate dubitaro scelus, certe de voluntate ambigere +nefas est, cum infinitis sacrae scripturae locis perspicuam divinae +voluntatis testificationem habeamus<span class = "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 12, 22 et cap. 22. Luc. 20. Marc. 12. Joh. 20. +1 Cor. 15. Dan. 12. Jerem. 26. Psalm. 16.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ismaelitae resurrectionem fore credunt, ut ex Alchorani<span +class = "tag">1</span> libris testatum videmus. Azora 48, 10 inquit +Mahummedes: Buccinae sonitu mortui succumbunt omnia, nisi dextra Dei +servaverit: secundo clangore tubae +<span class="pagenum">105</span> +omnia resurgent<span class = "tag">2</span>. Eos autem, qui resurrecturi +sunt, staturam Adami, doctrinam Mahummedis et Christi formam habituros +asseverat. Deum autem eadem facilitate mortuos excitaturum, qua creavit. +Qui tamen inter Ismaelitas theologos ac philosophos allegorias sacras +venerantur<span class = "tag">3</span>, nullam cadaverum, sed animorum +tantum resurrectionem sperant<span class = "tag">4</span>. Et certe duo +sunt fidei christiani capita, scilicet <span title = +"Greek: anastasis">ἀνάστασις</span> et <span title = +"Greek: apotheôsis tôn anthrôpôn">ἀποθέωσις τῶν ἀνθρῶπων</span>, +quae innumerabiles a +christiana religione prohibuerunt atque inprimis Originem Adamantium, +Synezium Episcopum, Phereonitas<span class = "tag">5</span>, +Borbonianos, Zachaeos<span class = "tag">6</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>Alcorani</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>resurgunt</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>venantur</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>faciunt</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>Phitronitas</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>Bachaeos</i> vel: <i>Tachaeos</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Illud quidem lactandum nobis est, quod Ebraeis, Ismaelitis et +Christianis inter ipsos convenit de resurrectione mortuorum.</p> + +<p> +SALOMO: Rabbi Jochanan, ex sententia Simeonis Jozadach<span class = +"tag">1</span> explicans verba Dei: Delebo hominem quem creavi, tradit, +ossiculum vertebrae, quod <span title = "Hebrew: lutz">לוּץ</span> +appellatur, unde resurrecturi fuissent, qui in diluvio perierunt, tunc +evanuisse. Scribit autem, os illud nec molae subjectum conteri, nec +ignibus injectum<span class = "tag">2</span> exuri<span class = +"tag">3</span>, nec incudibus aut malleis suppositum, ulla ex parte +diminui potuisse, sed malleos atque incudes confractos exstitisse<span +class = "tag">4</span>. Nulla enim sunt ossa dentibus duriora, quae +flammis obsistere Plinius<span class = "tag">5</span> scribit, cedunt +tamen diuturnis ignibus. Sed haec<span class = "tag">6</span> ab Ebraeis +allegorice scripta sunt, ut animorum resurrectionem significarent. Quod +enim Rabbi Juda et Moses Rambam et Cynaeus tradunt, nullum sacrae +scripturae caput resurrectionis testimonio vacare; qui de coelo delapsi +fuerunt, inquit Cynaeus, in coelum redibunt, qui de terra, penitus +morientur. Itaque Ebraei vocant impium <span title = +"Hebrew: belu ya’al">בְלוּ יַעֲל</span> i.e. qui non ascendit, +imperiti Belial pronunciant. Nam cum sapientiae magister<span class = +"tag">7</span> hominis et belluae<span class = "tag">8</span> eundem +interitum fore scripsisset, Chaldaeus interpres sic transtulit: +Impiorum, qui non poenituerunt, +ac jumentorum<span class = "tag">9</span> idem interitus +ac exitus futurus est. Est autem acceptio jumentorum in sacra scriptura +frequens pro iis, qui pecudum in morem vivunt. Quod enim<span class = +"tag">10</span> psaltes lyricus:<span class = "tag">X</span> <i>Oves, +boves et pecora campi</i>, Hieronymus: pecora, bruta seu brutos homines, +nihil a belluis differentes, interpretatur. Et cum edicto regio<span +class = "tag">11</span> indictum<span class = "tag">12</span> esset +jejunium hominibus ac jumentis, ut Deum invocarent, jumentorum +appellatione homines, bestiarum in morem viventes, interpretantur, +quorum animos cum cadaveribus mori arbitrantur, justorum vero mentes +cadaveribus superstites fore, i.e. resurrecturos, tradunt<span class = +"tag">13</span>.</p> + +<div class = "mynote fineprint"> +The numbering of this block of footnotes is problematic. The original +text duplicates one number, and a few notes seem to be out of sequence. +Numbers in parentheses represent the best guess.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In libro Bereschit rabba l. 1. 28. Est hic liber, qui et +<i>Magnus in Genesin commentarius</i> dicitur, prima pars comm. +rabbinici in Pentat., cui est titulus <span title = +"Hebrew: Rabot">רבות</span>. Est autem +commentarius allegoricus, historicus et varius, qui magni a Judaeis +aestimatur. [S.] +<b>2.</b> Alibi: <i>subjectum</i>. +<b>3.</b> Addit alius: <i>nec in aquam injectum +dissolvi</i>. +<b>4.</b> Alibi: <ins class = "correction" title = +"text reads ‘exsiliise’"><i>exsilisse</i></ins>. +<b>5.</b> Hist. nat. 7, 16. +<b>6.</b> Deest in alio codice. +<b>6.</b> (8) Alibi: <i>hominis ac bestiae</i>. +<b>7.</b> Eccles. III, 19. +<b>8.</b> (9) Alii: <i>jumentum</i>. +<b>9.</b> (10) Alibi: <i>idem</i>. +<b>10.</b> (X) <ins class = "correction" title = +"cited passage is in Psalm 8">Sapientiae V</ins>. +<b>11.</b> Jonae 3, 7. +<b>12.</b> Alibi: <i>interdictum</i>. +<b>13.</b> Jesaiae 26, 19.</div> + +<p> +<span class="pagenum">106</span> +CURTIUS: At Jesaias<span class = "tag">1</span> corporum resurrectionem +fore confirmat his verbis: <i>Mortui tui vivent et sicut corpus meum +resurgent.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Jesaiae 26, 19.</div> + +<p> +SALOMO: Hic locus est, qui plerosque interpretes fefellit, qui pro voce +<span title = "Hebrew: neveilati">נְבֵלָתִי</span> legunt aliam ex +similitudine litterarum <span title = "Hebrew: bet">ב</span> et <span +title = "Hebrew: nun">נ</span>. Et surget<span class = "tag">1</span> +quidem mens corpore vestita, sed tenui scilicet aërio vel subtiliore, ut +superius Toralba demonstravit omnes omnium mentes substantiam corpoream +habere. Non enim si aer non est aspectabilis, propterea corpus non est. +Ita nec mens, sive aëria sive ignea fuerit, non incorporea dicetur, quia +videri non potest. Hanc vero interpretationem Jesaiae<span class = +"tag">2</span> verbis congruere docent praecedentia ejusdem capitis: +<i>Mortui</i>, inquit, <i>non vivent et violenti tyranni non +resurgent.</i> At multo verius et aequius est, animam angelorum in modum +coelesti quadam ac tenui essentia, quam gravi ac impuro cadavere +convestiri. Id autem confirmat Hierosolymitana interpretatio: Cum enim +Esau jura primogeniturae vendidisset, hic interpres subjicit<span class += "tag">3</span>: quia cum resurrectionem negaret, vitam futuram +sprevit, at sine cadaveribus mentes humanae<span class = "tag">4</span> +vivent. Est igitur vera resurrectio non corporis, sed animae exsilientis +ex hoc sepulcro, quod propterea dicatur <span title = +"Greek: sôma">σῶμα</span> i.e., ut Plato<span class = "tag">5</span> +interpretatur, <span title = "Greek: sêma">σῆμα</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>re surget</i>. +<b>2.</b> Jesaiae 26, 16. +<b>3.</b> Alius: <i>subjecit</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>brutae</i>. +<b>5.</b> In Cratylo.</div> + +<p> +TORALBA: Ita quidem interpretatione innumerabiles absurditates, quas +abhorret Senamus, et inanes illorum opiniones, qui angelos et animas +segregatas vacare corpore putant, diluuntur. Nam si putant, mentes +ossium et carnium<span class = "tag">1</span> indumento beatiores +futuras, et in coelum una cum ipsis<span class = "tag">2</span> +cadaveribus evolaturas, profecto angelorum conditionem humana multo +deteriorem arbitrantur, cum tamen haec longe inferior sit, quanquam haec +Salomonis sententia Pauli scriptis consentanea videtur: +<i>Seminatur</i>, inquit Paulus<span class = "tag">3</span>, <i>animale +corpus, resurget spirituale.</i> Item: <i>gestavimus imaginem terreni +corporis<span class = "tag">4</span>, gestabimus imaginem coelestis.</i> +Item apertius his verbis: <i>Cum mortale hoc induerit<span class = +"tag">5</span> immortalitatem, jam non erit caro, sanguis, sed coeleste +corpus.</i> Quibus verbis satis significat, corpora, quae resurgent, +carnibus et ossibus caritura, spiritus tamen ac coelestia corpora +futura. Jam vero quis ascensus cadaverum ad coelum cogitari possit?<span +class = "tag">6</span> Nam cum hinc ad coelum siderum distantia minimum +complectatur 74697600 milliaria, ut Arabes tradunt, et a coelo sidereo +usque ad chrystallinum, ubi sedem Dei et beatorum esse praedicant, eadem +sit distantia, ut Ebraei theologi et philosophi tradunt, consequens est, +etiamsi recta linea cadavera sursum ferantur volatu celerrimo, i.e. ut +50 milliaria in singulos dies obeant, non tamen ad illas beatas sedes +pervenire posse annis millibus octoginta; neque enim corporea moles ac +ne levissimae quidem hirundines tam celeri motu abripiuntur. Praeterea +cum +<span class="pagenum">107</span> +impios<span class = "tag">7</span> ac bonos resurrecturos confidant +iisdem, quibus ante, membris, infinita quadam multitudine improbi +vincant oportet numerum bonorum, quos tamen in infernis<span class = +"tag">8</span> terrae visceribus diritatem supplicii<span class = +"tag">9</span> sempiternam perpessuros asseverant: quae non modo +incredibilia, sed et absurda videri necesse est, quoniam si omnia +omnium, qui hactenus mortui sunt, cadavera resurgent, non modo +angustissimis terrae visceribus et carceribus, sed ne amplissimo<span +class = "tag">10</span> quidem coeli sinu capientur. Neque enim corpora +possunt a seipsis penetrari. Sin ficta quaedam erunt phantasmata, non +vera corpora resurgent, sed inania simulacra et Manium<span class = +"tag">11</span> imagines fugaces.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>corporum</i>. +<b>2.</b> Deest alibi. +<b>3.</b> 1 Corinthiorum 15, 44. 49. 54. +<b>4.</b> Alius: <i>Adami</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>induxerit</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>potest</i>. +<b>7.</b> Addunt alii: <i>aeque</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>infimis</i>. +<b>9.</b> Alius: <i>suppliciorum</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>amplissimi</i>. +<b>11.</b> Alibi: <i>inanium</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Nobis traditum est, corpora quae resurgent, ideo penetrabilia +fore, quia gloriosa, ac propterea Christum januis clausis in coetu +discipulorum constitisse<span class = "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Joh. 20, 19. 26.</div> + +<p> +TORALBA: Confitendum igitur, cadavera putrida resurrectione fieri +gloriosa, quod ineptum sit, ineptius tamen, corpora, qualiacunque tandem +futura sint, penetrabilia confiteri, cum ignis et aër subtilissima +corpora rarefieri quidem possint, sed cum ad extremum rarefacta fuerint, +erumpere oportet, nec simul eodem subsistere loco.</p> + +<p> +FREDERICUS: Istud quidem est fidei nostrae vim afferre, cum sanctissimis +evangelistarum testimoniis exploratum habeamus, Christum pellibus, +carnibus, ossibus convestitum eodem quo antea corpore resurrexisse, +comedisse pisces assos et eo statu ascendisse coelum, ut jani nullus +dubitationi locus relinquatur. Itaque Augustinus<span class = +"tag">1</span> scripsit, sectas omnes, quae<span class = "tag">2</span> +religionem aliquam praetendunt<span class = "tag">3</span>, animorum in +fine<span class = "tag">4</span> resurrectionem confiteri. Quodsi Salomo +pro sua religione nostris litteris minus credendum putat<span class = +"tag">5</span>, Jesaiam et Ezechielem opinor non repudiabit, quorum +alter non ambigua sed perspicua voce cadaver resurrecturum affirmat<span +class = "tag">6</span>, alter visionem de ossibus sese in campo +moventibus et mutuo contactu ad sua quaeque loca coaptantibus, deinde +ligamentis, nervis, fibris, carne, pulpa, pelle contectis, post etiam +aurae spirabili animatis cadaveribus, ad verissimam illam resurrectionem +pertinere putavit<span class = "tag">7</span>. Quae persuasio tam late +dissipata est, ut etiam<span class = "tag">8</span> Indis Peruanis, cum +Hispani in provinciam irruentes aurum e templis omnibus ac thesauris +diriperent, nihil acerbius videretur, quam ossa de sepulcris ad aurum +conquirendum distrahi, cum ista ratione cadaverum resurrectionem +futuram<span class = "tag">9</span> prohiberi arbitrarentur. At etiam +Augustinus<span class = "tag">10</span> non solum perfectae aetatis +homines, verum etiam abortivos et imperfectos partus, vitam adeptos<span +class = "tag">11</span> et ante mortuos quam in lucem prodirent, in +corpora perfecta resurrecturos affirmat, ne quis ultra dubitaret.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In Joannem. +<b>2.</b> Alibi: <i>cum</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>promittunt</i>, vel: +<i>permittunt</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>in fide</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>putet</i>. +<b>6.</b> Jesaiae 26, 19 sq. +<b>7.</b> Ezech. 37, 1 sqq. +<b>8.</b> Alii: <i>etiamnum</i>. +<b>9.</b> Deest alibi. +<b>10.</b> De civitate Dei II, 13. +<b>11.</b> Alii: <i>vita ademtos</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">108</span> +SALOMO: Jesaiae locum perperam interpretatum prius aperuisse nobis +videmur, Ezechielis autem visio non<span class = "tag">1</span> esset, +si nihil aliud, quam quod videtur, significaret. Ut si quis scalam +Jacobi, quae a terra ad coeli verticem pertingebat, scalam fuisse putet, +a vero sensu aberrabit. Itaque visionem acceptam vates explicans<span +class = "tag">2</span>: <i>Ossa haec</i>, inquit, <i>sunt Israëlitae, +qui queruntur<span class = "tag">3</span>, ossa sua exaruisse, spem +etiam periisse, cum scilicet exules ab hostibus abducti sint.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>longe aliud quam quod videtur</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>explicat</i>, vel: <i>explicavit</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>confitentur</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Si nullus est animorum mortuo corpore interitus, qui fieri +potest, ut resurrectio de mentibus intelligatur? Id enim resurgere +dicimus, quod caduca sui natura collapsum rursus erigitur. Ac mens +humana nec<span class = "tag">1</span> moritur, cum sit cadaveri +superstes, nec cadit, igitur ne resurget quidem. Sin occultis quibusdam +Dei judiciis quaedam impiorum mentes intereunt penitus nec ullam +resurgendi spem habent, resurrectio tamen utroque modo de cadaveribus +interpretanda nobis videtur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>non</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Probabilior esset eorum sententia, qui resurrectionem impiorum +ab impietate ad pietatem, a vitiis ad virtutem interpretantur, ex his +Christi verbis<span class = "tag">1</span>: <i>Qui crediderit<span class += "tag">2</span> in me, transiit de morte in vitam.</i> Sic etiam +Pythagorei sepulcra sceleratis quasi<span class = "tag">3</span> mortuis +erigebant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Joh. V, 24. +<b>2.</b> Alibi: <i>credit</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Hanc haeresin refellit Tertullianus<span class = +"tag">1</span> his verbis: Quidam resurrectionem jam esse factam +asseverant et futuram mortuorum resurrectionem imaginariam fictamque +distorquent, nullam aliam esse rati, quam quae jam facta est fitque +quotidie, cum quis, mortis, scilicet damnationis, sepulcro relicto, in +quo mortuus jacebat, Dei accepta cognitione, quae animas<span class = +"tag">2</span> reducit in vitam, Deo resurgit. Cujus haeresis principes +fuere Hymenaeus et Philaetus, quos Paulus ad Timotheum<span class = +"tag">3</span> refellit et Augustinus his verbis: Nec eos audiamus, qui +carnis resurrectionem negant, non intelligentes id, quod ait +apostolus<span class = "tag">4</span>, oportere corruptibile hoc induere +incorruptibile et mortale hoc induere immortalitatem. Quod cum fiet, non +erit caro et sanguis, sed coeleste corpus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>tanquam</i>. +<b>2.</b> Lib. de carnis resurrectione. +<b>3.</b> Alibi: <i>animos</i>. +<b>4.</b> 2 Timoth. 17 sq. +<b>5.</b> 1 Corinth. 15, 53.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Si coeleste corpus erit, non caro, non sanguis erit, +invisibile corpus perinde ut coelum<span class = "tag">1</span> erit +intellectuale quoddam sine cute, sine carnibus, sine ossibus, sine +pulpa, sine visceribus, sine dentibus. Nam si resurgerent ipsa cadavera, +frustra scriptum esset<span class = "tag">2</span>, beatorum animas +angelis similes futuras, cum angeli humana figura, coelesti quadam +essentia convestiantur. Cum enim Sadducaei quidam Epicuraei Christum +rogarent, cujus esset uxor, quae septem maritis nupsisset vicissim, +Christus corporeas +<span class="pagenum">109</span> +connubiorum voluptates exsecratus, beatos<span class = "tag">3</span> +angelis similes fore affirmabat, idque argumento efficaci affirmans, +haec verba subjicit<span class = "tag">4</span>: <i>Quod vero mortui</i>, +inquit, <i>resurgent, Moses ostendit, cum diceret: Deus Abraham, Deus +Isaac, Deus Jacob, non est autem Deus mortuorum, sed viventium.</i> Quo +ex loco plane constat, resurrectionem non esse cadaverum, sed animorum, +cum dicat Abrahamum ejusque filium et nepotem resurrexisse et +vivere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt haec tria verba in aliis; alibi pro <i>coelum</i> +legitur: <i>corpus</i>. +<b>2.</b> Matth. 22, 30. Marc. 12, 18, Luc. 20, 27. +<b>3.</b> Deest in alio codice. +<b>4.</b> Matth. 22, 31. Marc. 12, 26. Lucae 20, 37 sq.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Haec verba de Abrahamo et Isaaco Marcionis exemplari +defuisse scribit Epiphanius<span class = "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Contra haereses.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ea tamen a tribus evangeliorum scriptoribus repetita videmus +iisdem verbis.</p> + +<p> +SALOMO: Si Marcionis exemplar accipitis, innumerabilia pene<span class = +"tag">1</span> loca in omnibus Novi Testamenti libris truncata +reperietis, cujusmodi est illud: Quaeritis viventem, resurrexit a +mortuis, exemplari Marcionis deest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>fere</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Marcionem evangeliorum corruptorem omittamus ac nostris<span +class = "tag">1</span> libris aeque ac priscis<span class = +"tag">2</span> i.e. veteris instrumenti tabulis utamur. Neque enim +negari potest, quin Helias<span class = "tag">3</span> viduae Sareptanae +filium matri redivivum exhibuerit. Item<span class = "tag">4</span> +cadaver in sepulcrum. Helisaei conjectum eodem momento revixit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>vestris</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>nostris</i>. +<b>3.</b> 1 (3) Regum 17, 22. +<b>4.</b> 2 Regum 13, 21.</div> + +<p> +SALOMO: Horum adhuc recentia et inviolata cadavera prophetarum precibus +ac virtute revixisse<span class = "tag">1</span> non dubito; sed<span +class = "tag">2</span> nusquam legimus, cineres cadaverum ambustorum vel +ossa putrida, aut quae feris aut piscibus pabula pridem fuissent, +revixisse. Et quidem ex loco Davidis<span class = "tag">3</span>, quo +negat, divinas laudes a mortuis celebrari, Chaldaeus interpres ita +convertit: An corpora pulvere resumta resurgent?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>resurrexisse</i>. +<b>2.</b> Sequentia haec usque ad finem interlocutionis Salomonis +desiderantur in alio codice. +<b>3.</b> Psalm. 88, 12.</div> + +<p> +SENAMUS: Saepe contingit, recentia cadavera, quae plane inanimata +putabantur, ardentibus rogis imposita aut igni admota, calore cadaveris +excitato revixisse, ut Plinius scribit<span class = "tag">1</span>, et +sine ignibus Julius II. Pontifex M., cum biduum exanimis jacuisset, +sumto spiritu ad se rediit, quin etiam Johannes Duns, qui Scotus +usurpatur, in foveam demissus ac terra contectus<span class = +"tag">2</span> revixit. Sed cum obruto spiritu fervato<span class = +"tag">3</span> caput collisisset<span class = "tag">4</span>, cruentus +adhuc exspirans extractus est. Illud vero ex antiquissimis scriptoribus +legimus, animas sua cadavera aliquamdiu consequi<span class = +"tag">5</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Usque ad hoc verbum desunt antecedentia omnia in alio +codice. +<b>2.</b> Alibi: <i>conjectus</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>fercato</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>collisus</i>. +<b>5.</b> Plato in Phaedone.</div> + +<p> +FRIDERICUS: At non modo Lazarum quatriduana sepultura tumulatum ad +Christi vocem, sed etiam multa sanctorum cadavera, aliquot ante +saecula<span class = "tag">1</span> in pulverem coacta, revixisse +legimus ac Christo moriente resurrexisse<span class = +"tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>saeculis</i>. +<b>2.</b> Matth. 27, 52 sq.</div> + +<p> +<span class="pagenum">110</span> +OCTAVIUS: Memini theologum<span class = "tag">1</span> acutum<span class += "tag">2</span> revocare solitum sententias<span class = "tag">3</span> +ejus, qui cadavera illa sanctorum, quae revixisse dicebant, triduum +vixisse, deinde latuisse: Cur, inquit, sancti illi potius quam ceteri +resurrexerunt? Tum negat mortuos esse qui revixerant, cum Paulus aperte +scribat<span class = "tag">4</span>, resurrectionem fore vitam aeternam. +Idem quoque de Lazaro sentit; quem tamen solus Johannes ex omnibus +revixisse testatur. Nec certe beneficium, sed supplicium Lazaro +irrogatum videretur<span class = "tag">5</span>, si de coelesti +angelorum coetu in foetidum et semiputre cadaver redire cogeretur. Cum +Thessalus<span class = "tag">6</span> Erichton rogantibus in Pharsalia +Pompejanis de futura victoria manes ex<span class = "tag">7</span> +umbris et atra caligine inferorum eliciens, pro ingenti mercede +jurato<span class = "tag">8</span> promisit, animam quam evocarat +nunquam ullis carminibus aut sacrificiis in cadaver redituram:</p> + +<div class = "verse3 close"> +<i>nec verba nec herbae</i></div> +<div class="verse"> +<i>Audebunt longum somnum tibi solvere Lethes</i><span class = +"tag">9</span>.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Calvinus in Matth. 26. +<b>2.</b> Alibi: <i>aliquem</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>sententiam</i>. +<b>4.</b> 1 Cor. 15. +<b>5.</b> Alibi: <i>videtur</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>Thessalis</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>in</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>juramenta promitteret</i>. +<b>9.</b> Lucanus lib. 6.</div> + +<p> +Et quemadmodum Platonici<span class = "tag">1</span> existimabant, +propter ingens aliquod scelus animas in haec cadavera demissas, ita +quoque sanctissimorum virorum mentes illae, quae in cadavera moriente +Christo redierunt<span class = "tag">2</span>, flagitium quoddam +inexpiabile commisisse credibile foret, ut rursus foedissimis +carceribus<span class = "tag">3</span> manciparentur, cum mors a +theologis poena peccati definiatur. Aut si postea beatos illos, qui +revixerant, mori non potuisse demus, ubinam terrarum hactenus +delituerunt? Neque enim coelum<span class = "tag">4</span> ante Christum +ascendere fas erat, pristino cadavere resumto, ut cum<span class = +"tag">5</span> latroni Christus jam moriturus spopondisset, eo ipso die +secum fore in paradiso, quo tamen non nisi quadragesimo die post legitur +pervenisse<span class = "tag">6</span>, satis constat, non de cadavere, +sed de mente esse locutum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Plotinus de anima et daemonibus; Plato in Phaedone. +<b>2.</b> Alii: <i>redirent</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>cadaveribus</i>, vel: +<i>corporibus</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>coelos</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>et quorsum</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>devenisse</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Certe vulgaris cadaverum resurrectio probari nemini potest, +quin aperte fateatur Pythagoricam <span title = +"Greek: pallingenesian">παλλιγγενεσίαν</span> regenerationem, ut M. Varro +appellat, vel <span title = "Greek: metempsuchôsin">μετεμψύχωσιν</span> +transmutationem, ut Plotinus, vel <span title = +"Greek: metensômatôsin">μετενσωμάτωσιν</span> transcorporationem, +ut Justinus, +vel <span title = "Greek: metengismous tôn psuchôn">μετεγγισμοὺς τῶν +ψυχῶν</span> translationem animarum, ut Epiphanius, vel ut Ebraei, +animarum revolutionem. Qui animorum in corpora reditus Pythagoreis +quidem<span class = "tag">1</span> placuit, caeteris<span class = +"tag">2</span> semper displicuit. Jam vero qui resurrectionem cadaverum +sperant, neque mutos, neque surdos, neque distortos, neque leprosos, vel +membris captos ullos fore affirmant<span class = "tag">3</span>, sed +alacres, robustos, formosos, cum explorata vel exquisita<span class = +"tag">4</span> sempiternaque corporum valetudine ac firmitate. Quin +etiam Scotus theologus scribit<span class = "tag">5</span>: foeminas +virili sexu resurrecturas: in qua +<span class="pagenum">111</span> +sententia fuit Augustinus<span class = "tag">6</span> ex ipsius Pauli +opinione, qui scribit, nos ut viros perfectos Christo tandem +obviaturos<span class = "tag">7</span>, et satis intelligebat<span class += "tag">8</span>, nullam istius sexus utilitatem futuram. Esset<span +class = "tag">9</span> hujusmodi resurrectio sceleratis, qui leprosi, +surdi, membris capti fuissent, olim valde optanda; quanto melius +academicis, qui flagitiosorum hominum mentes non in humana, sed in +luporum ac rapacium<span class = "tag">10</span> ferarum corpora +redituros opinantur?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>semper</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>exteris</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>existimant</i>. +<b>4.</b> Duo haec verba desunt in aliis codicibus. +<b>5.</b> Lib. III. Sententiarum. +<b>6.</b> De civitate Dei II, 17. +<b>7.</b> Alius: <i>obviam ituros</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>intelligebant</i>. +<b>9.</b> Addit alius: <i>autem</i>. +<b>10.</b> Alibi: <i>voracium</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: At Theopompus<span class = "tag">1</span>, Aeneas Gazaeus, et +Seneca<span class = "tag">2</span> popularem ac fidei christianae ac +Israëliticae consentaneam resurrectionem suis scriptis comprobarunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ep. 75. +<b>2.</b> Quaest. nat. 3, 26 sq.</div> + +<p> +TORALBA: Cum illustrium ac fortium virorum animas in angelicas naturas +obire prius dictum sit, profecto animarum a coelestibus illis sedibus in +cadaverum gurgustia<span class = "tag">1</span> lapsus miseram modis +omnibus efficeret vitam, quae prius beatissima fuisset. Est autem +infelicissimum infortunii genus, felicem fuisse. In summa, si +resurrectione cadaverum mentes humanae beatiores fierent, deterior esset +angelorum quam hominum status, cum tamen status et conditio angelorum +pro summa<span class = "tag">2</span> felicitate bonis promittatur a +Christo<span class = "tag">3</span>. Illud etiam ex eo sequeretur, Deum +aeternum incorporeum corporea creatura longe inferiorem esse, quo nihil +capitalius cogitari potest, cum Romanae sapientiae decus, Cato, dicere +soleret, nolle se repuerascere, etiam si quis illum ut Peliam recoxerit +senem. Postremo si resurrectio beneficio tribuitur, impii pro suppliciis +praemia consequerentur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>angustias</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>humana</i>. +<b>3.</b> Matth. 22.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Justinus resurrectionis finem non alium esse scribit, quam +ut boni praemiis, flagitiosi suppliciis afficiantur.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Quasi vero sine cadaveribus nec beati praemia nec scelerati +supplicia ferant. Cur<span class = "tag">1</span> latroni, qui nondum +resurrexit, promissa fuisset coelestis paradisi felicitas, si ad +beatitatem illa necessaria sint cadavera, aut malus dives apud inferos +torqueri diceretur, si ad irrogandas poenas cadaverum instrumentis opus +esset?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addunt alii: <i>enim</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Obtestor ego vos per Deum immortalem et pro jure pietatis ac +necessitudinis nostrae<span class = "tag">1</span>, ne ullis argutiarum +illecebris a proposita susceptaque sententia fidei nos avelli patiamur. +Et quoniam a physicis quaestionibus ad metaphysica delapsi sumus, ne +sacra profanis misceantur, die crastino decernendum nobis, an viro bono +de religione disserere liceat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>naturae</i>.</div> + +<p> +Quibus dictis cum solita gratulatione singuli discesserunt.</p> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<span class="pagenum">112</span> +<h2><a name="liber04">LIBER QUARTUS.</a></h2> + +<p> +Die consequenti OCTAVIUS tragoediam a se compositam obtulit Coronaeo de +parricidio<span class = "tag">1</span> trium Solimanni principis +liberorum, quam Coronaeus propter autoris eruditionem, tum propter +argumenti dignitatem me legere jussit. Et<span class = "tag">2</span> +cum ad extremum usque prandium persecutus essem, omnes Octavio gratulati +sunt ac potissimum Coronaeus, qui Octavium vehementer laudavit, cum +diceret, tragoediam illam et verborum luminibus et gravitate +sententiarum et rerum gestarum ordine et carminum varietate eleganter +scriptam.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>parricidis</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>At</i>.</div> + +<p> +Cum autem de<span class = "tag">1</span> more Deo gratias egissent, +laudatoriis canticis animum oblectati: Saepe, inquit CORONAEUS, +admiratus sum, cur tanta sit suavitas in voce diapason<span class = +"tag">2</span>, diapente, diatessaron simul confusis, ut nunc audistis +concentum<span class = "tag">3</span> pleno systemate jucundissimum +vocis acutissimae cum gravissima confusae<span class = "tag">4</span>, +interjectis quarta et quinta, cum tamen acutissima gravissimae contraria +sit, cur item unisoni concentus, in quibus nihil contrarium insit, non +sine molestia ab auribus eruditis ferantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>pro</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>diabasion</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>commentum</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>confuse</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Plerique arbitrantur, consonantiam tunc effici gratiorem, +cum rationes numerorum inter se congruant.</p> + +<p> +CURTIUS: Illud quidem a doctissimis miror probari, cum nullae rationes +aptius sibi convenire videantur, quam geometricae continuae, quoniam +extrema primis, media utrisque, omnia omnibus consentiant, etiam locis +et ordinibus communicatis, ut 2, 4, 8, 16, quibus tamen deficit +concentus ille gratissimus, quem auribus consectamur, numeris hoc modo +collocatis, 2, 3, 4, 6, in quibus tamen rationes a se invicem<span class += "tag">1</span> avulsas cernimus. Quid enim causae est, cur sesqui +altera 2. 3. gratissima sit, sesqui octava 8. 9. graviter offendat<span +class = "tag">2</span> aures?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice. +<b>2.</b> Alibi: <i>offendit</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Concentum effici puto, cum plures soni misceri possent, cum +vero<span class = "tag">1</span> misceri nequeunt, pugna, uter utrum +vincat ac subeat aures, sensus teneros hominum argutiorum offendit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>vi</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Nec ratio numerorum, nec mixtio vocum hanc suavitatem creare +mihi videntur, cum varietas colorum oculis objecta<span class = +"tag">1</span> gratior sit, quam si omnes simul misceantur. Item olei +recentis et aceti, quae nulla vi misceri possunt, gratissimus est sapor, +avium etiam dissimillimi cantus nulla ratione confusi jucundissimam +auribus afferunt oblectationem, ut Platoni mirum videatur, cur nihil +absonum ac dissentaneum in avium cantu percipiatur, quantumvis hominum +vocibus ac fidibus conjungantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>subjecta</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">113</span> +TORALBA: Ego vero gratam illam colorum, saporum, odorum, concentuum +oblectationem a congruentia naturae cujusque pendere opinor, +congruentiam a contrariorum mixtione et colligatione<span class = +"tag">1</span> confusa. Nam calidissima et frigidissima tactum +offendunt, item candidissima et obscurissima visum, dulcissima et +amarissima gustum, ea tamen si naturâ vel arte confusa sunt, +jucundissima sentiuntur. Quod enim Seneca scribit, ex opinione Stoicorum +nihil bono viro mali contingere posse, quoniam contraria miscentur, vix +mihi probari potest. Nam si aqua ferventissima<span class = +"tag">2</span> pulveri frigidissimo ac siccissimo misceatur, +contrariorum confusio maxima existit, arte contemperata et tactu +jucunda. Elementaria quoque corpora, quae in natura ipsa coagmentata +sunt, ex contrariis qualitatibus et elementis confusa videmus, quae arte +nulla Galenus confundi posse judicavit. Atque ita Senecam tueri possumus +et a reprehensione vindicare, si dicimus<span class = "tag">3</span>, +illum de substantiis, non de qualitatibus et accidentibus intellexisse. +Nihil enim tam facile confundi potest, quam aqua vino, non tamen inter +se miscentur, ut quae naturâ mista sunt, quia vinum ab aqua separatur +spongia oleo perfusa! Item<span class = "tag">4</span> aurum cum argento +quidem arte confunditur, et conflatur aes cum argento, aqua tamen +chrysulia divelluntur, quae tamen si natura ipsa confudisset, nunquam a +se ipso distraherentur, ut in electro, quod natura ipsa ex auro et +argento aequis portionibus contemperavit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>alligatione</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>fervidissima</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>demus</i>. +<b>4.</b> Sequentia haec verba Toralbae omnia desiderantur in alio +codice.</div> + +<p> +SENAMUS: Si nulla est in substantiis contrarietas, qui fieri potest, ut +contrariae substantiae misceantur?</p> + +<p> +TORALBA: Ita quidem putavit Aristoteles, substantiae nihil contrarium +esse, sed cum formae forma contrarium sit, forma ignis formae aquae, et +accidentium contrarietas, puta extremae siccitatis et humiditatis, summi +caloris et frigoris, nonnisi a formarum ignis et aquae inter se tota +natura dissidentium contrarietate prodeat, quis dubitet, formas utrasque +res substantia inter se contrarias esse? Illud enim a natura decretum +certissimum divulgatur<span class = "tag">1</span>, non tam latine<span +class = "tag">2</span> quam ad id quod quaeritur accommodate: propter +quod unumquodque tale<span class = "tag">3</span> est, illud magis est +tale, et illius magis, si accidentia ignis et aquae propter vim +formarum<span class = "tag">4</span> inter se contraria esse<span class += "tag">5</span> oportet; quae igitur inter se contraria sunt ipsa +natura, non possunt arte misceri, sed tantum confundi aut conjungi, aut +copulari, ut unum esse videantur, puta oxymel gustui jucundissimum, ex +aceto et melle et ex amaro omnium dulcium levi<span class = +"tag">6</span> adustione fit <span title = +"Greek: glukupikron">γλυκύπικρον</span>, palato gratissimus sapor.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>divagatur</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>latius</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>late</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>formalem</i>. +<b>5.</b> Desunt haec septem sequentia verba in aliia +codicibus. +<b>6.</b> Alius: <i>leni</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: In musicis modulationibus contrarietas illa non videtur +perire, sed extrema contraria mediis interjectis colligantur<span class += "tag">1</span>. Nam vox +<span class="pagenum">114</span> +assa<span class = "tag">2</span> <span title = "Greek: tôn hupatôn">τῶν +ὑπάτῶν</span> cum extrema acutissima <span title = +"Greek: tôn huperbolaiôn">τῶν ὑπερβολαίων</span> +vel<span class = "tag">3</span> +octava <span title = "Greek: diapasôn">διαπασῶν</span><span class = +"tag">4</span> suavem efficit consonantiam, quoniam ex contrariis tota +diametro coalescit. Quibus si mediam vocem adjunxeris, cum altero quidem +extremo efficiet diapason, cum altero diapente, unde gratissimus<span +class = "tag">5</span> omnium modulationum concentus exsistit, ex<span +class = "tag">6</span> apta<span class = "tag">7</span> scilicet +contrariorum colligatione.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>colliguntur</i>. +<b>2.</b> In uno codice ad marginem: <i>vox gratissima</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>et</i>. +<b>4.</b> Desunt haec septem antecedentia verba in alio +codice. +<b>5.</b> Alius: <i>gravissimus</i>. +<b>6.</b> Desunt haec sequentia quinque verba in alio codice. +<b>7.</b> Alibi: <i>ipsa</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Id quidem in tota natura latissime patet, ut contraria mediis +quibusdam interjectis colligata universitatis mirabilem concordiam<span +class = "tag">1</span> tueantur, quae alioquin penitus interiret,<span +class = "tag">2</span> si vel totus hic mundus ignis esset aut humor, +sic etiam duo<span class = "tag">3</span> <span title = +"Greek: homophôna">ὁμόφωνα</span> omnem auferrent harmoniae +suavitatem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>concordantiam</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>periret</i>. +<b>3.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Profecto<span class = "tag">1</span> coelestes conversiones +inter se contrariae ac trepidante motu retinentur, et contraria Martis +et Saturni vis moderata Jovis luce intermedia temperatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius codex habet: <i>Profecto in coelestibus etiam +conversionibus Martis et Saturni vis moderata</i> etc.</div> + +<p> +SENAMUS: Qui fit igitur, ut temperamentum illud salutare aliquo<span +class = "tag">1</span> semper impedimento conturbari videamus, +valetudinem inquam morbis, voluptatem dolore, quietem animorum +perturbatione?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>alieno</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Illud impedimentum non minus utile est, quam in civitate lacuna +qua sordes excipiantur. Nec minus rubeta est<span class = "tag">1</span> +necessaria in hortis aut aranea in aedibus ad venena ubique<span class = +"tag">2</span> colligenda, quam carnifex in republica. Quin etiam summa +illa suavitas concentus, quam modo avidissime<span class = +"tag">3</span> hausimus, non tamen jucunda exstitisset, nisi dissonum +aliquid ac durum auribus delicatis musicus artificiosissime prius +adhibuisset, quoniam voluptatis ea vis est, ut non modo sine antecedente +dolore non percipiatur, verum etiam fastidium pariat, diutius +continuata. Hanc rerum<span class = "tag">4</span> omnium +contrarietatem, ab immortali Deo mirabili sapientia temperatam, his +versibus studimus imitari:</p> + +<div class = "couplet close"> +Creator orbis omnium ter maxime,<br /> +Ter optime coeli parens,</div> +<div class="couplet"> +Qui mundi temperas vicissitudines,<br /> +Dans justa rebus pondera,</div> +<div class="couplet"> +Et qui metiris singula suis modis<br /> +Numero, ratione, tempore,</div> +<div class="couplet"> +Qui vinculo non dissolubili duas<br /> +Ubicunque res contrarias</div> +<div class="couplet"> +Connectis admirabili prudentia,<br /> +Salutes singulis parans,</div> + +<span class="pagenum">115</span> + +<div class="couplet"> +Qui discrepantibus sonis ac vocibus<br /> +Melodiam contemperans,</div> +<div class="couplet"> +Sed eruditis<span class = "tag">5</span> auribus gratissimam,<br /> +Mederis aegritudini,</div> +<div class="couplet"> +Qui fervidis admicuisti frigida,<br /> +Et aridis humentia<span class = "tag">6</span>,</div> +<div class="couplet"> +Acerba lenioribus, doloribus<br /> +Suavitatem proximam,</div> +<div class="couplet"> +Tenebras lumini, quietem motui,<br /> +Adversa rebus prosperis,</div> +<div class="couplet"> +Qui siderum coelestium cursus ratos<br /> +Ab ortu versus occidens,</div> +<div class="couplet"> +Ab occidente versus ortum dirigis,<br /> +Contrariis moventibus,</div> +<div class="couplet"> +Qui jungis antipathiam consensui,<br /> +Amica<span class = "tag">7</span> tetris hostibus:</div> +<div class="couplet"> +Haec hujus<span class = "tag">8</span> orbis maxima<span class = +"tag">9</span> concordia<br /> +Discors salutem continet.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>sunt</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>undique</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>suavissime</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>vero</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>crudis</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>humectantia</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>Animam</i>. +<b>8.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>9.</b> Alibi: <i>maximi</i>.</div> + +<p> +TORALBA: At ne in republica quidem virorum illustrium justitia, +integritas aut virtus ulla perciperetur, ni flagitiosi aliquot bonis +confusi, sani furiosis, fortes ignavis, divites egentibus, nobilibus +infames, iisdem moenibus ac tectis continerentur, modo mala, si tamen +usquam sunt, bonis imbecilliora sint. Quin etiam hae disputationes, quas +instituit Coronaeus, nullam utilitatem aut voluptatem allaturae essent, +nisi contrariis argumentis ac rationibus splendescerent.</p> + +<p> +SENAMUS: Non intelligo, quam ob rem civitas non sit beatior futura, quae +omnes improbos exegerit, quam quae sceleratos aliquot<span class = +"tag">1</span> restare velit<span class = "tag">2</span>? aut cur<span +class = "tag">3</span> isto modo discordia concors esse possit, cum +nullum ad civium et amicorum concordiam sempiternam vinculum arctius +esse queat, quam in caritate mutua rerum divinarum ac humanarum summa +consensio et voluntas.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>aliquos</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>voluit</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>an</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Ista quidem est ficta verbis M. Tullii<span class = +"tag">1</span> sententia, quam suis ipsis factis oppugnavit, ut minus +quaerendum sit, quid sentiat, cum appareat, quid fecerit. Quis<span +class = "tag">2</span> enim Epicuraeos magis coluit, quam Atticus? Cui +tamen mortalium Cicero magis amicus, quam Attico, extitit unquam? At +nihilominus Cicero sectam Academicorum secutus est, quamdiu vixit, +Epicuraeos scriptis omnibus<span class = "tag">3</span> lacerans, quia +nihil difficilius est, quam de sceleratis loquentem abstinere maledicto, +ut Theophrastus dicere solebat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In libro de amicitia. +<b>2.</b> Alius: <i>Quis enim Epicurum calluit, +quam</i> etc. +<b>3.</b> Alibi: <i>omnes scriptis</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">116</span> +TORALBA: Pugnabant<span class = "tag">1</span> quidem Academicorum, +Stoicorum, Peripateticorum, Epicuraeorum ac Cynicorum sectae, concordiam +tamen in eadem civitate facile tuebantur, quia contrariae sectae +Epicureorum et Stoicorum mediis ordinibus interjectis Academicorum et +Peripateticorum quasi vinculis quibusdam conjungebantur, alioqui si unum +uni contrarium nullo interjecto medio copuletur, pugna quaedam perpetua +futura<span class = "tag">2</span> sit oportet.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>pugnant</i>. +<b>2.</b> Deest alibi.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Res omnium mihi difficillima visa est semper<span class = +"tag">1</span>, in tanta opinionum inter se de rebus humanis ac divinis +dissidentium varietate amicitiam colere aut concordiam tueri.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in aliis.</div> + +<p> +CURTIUS: Aliud est amicitiam colere, aliud concordiam tueri. Nam ut +singularum rerum discrepantiae ad unius universitatis concentum +conspirant, ita quoque singulorum civium inimicitiae universorum +concordiam alunt. Nec Romana civitas tam floruit, quam cum patricii +plebejis, furor tribunitius obsisteret libidini consulari<span class = +"tag">1</span>. Ob id enim M. Cato Censorius jurgia inter servos et +dissidia inter magistratus serere solebat, ne improba conspirationis +fide vel consensu alteri rem privatam, alteri rem publicam +depecularentur. Nec aliter Lycurgus<span class = "tag">2</span> +faciendum decrevit, cum magistratus ac legatos ad eadem munera<span +class = "tag">3</span> accerseret, quos intestinis odiis dissidere +intelligebat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Plutarchus in Catone. +<b>2.</b> Plutarchus in Lycurgo. +<b>3.</b> Alibi: <i>munia</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Id quidem in hac republica non gravate admittimus, si<span +class = "tag">1</span> plures sunt ejusdem curationis et muneris +collegae. Nam tertius duos discrepantes inter se ad concordiam cogit, +cum alteri sese conjunxerit. Alioqui periculosum mihi videtur, duobus +adversariis eandem committere curationem. Quamdiu enim M. Crassus vixit, +nulla fuit Pompejum inter et Caesarem discrepantia voluntatum, quoniam +Crassus Caesarem Pompejo quasi media vox facile conciliabat; sed<span +class = "tag">2</span>, Crasso in Chaldaea caeso, ad arma civilia +concursum est a duobus, non secus<span class = "tag">3</span> ac, M. +Lepido de culmine triumvirali dejecto, secutum est civile bellum inter +Antonium et Augustum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>sed</i>. +<b>2.</b> Desunt haec quindecim verba in alio codice. +<b>3.</b> Alibi: <i>aliter</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Istud quidem assentior in optimatum et populari civitate, sed in +regio dominatu nihil vetat duos adversarios in eodem magistratu +conjungere<span class = "tag">1</span>, quoniam regia potestate facile +coguntur, ut Alexander M. Hephaestionem Cratero nutu solo conciliavit. +Id autem in ipsa natura magis perspicuum fit, quae ipsa antiquissimum +est reipublicae bene constitutae exemplar, non modo elementa contraria, +sed etiam sidera ipsa, atque adeo angelorum dominationes unius divinae +majestatis potestate cohiberi. Itaque Deus solus dicitur pacem in +sedibus excelsis conciliare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>conjugare</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Etiamne inter angelos bella civilia geruntur?</p> + +<p> +SALOMO: Ego mundum intelligibilem seu angelicum solo Dei nutu, coelestem +ab angelico, elementarem a coelesti gubernari et superiora inferiorum +<span class="pagenum">117</span> +exemplaria esse statuo. Quod si virtutis certamen<span class = +"tag">1</span> saepe inter optimos duces ac magistratus existit, si +elementa inter se pugnant, si coelestium siderum contrarios motus +videmus, quis dubitet inter angelos etiam intercedere contentiones? Huc +etiam pertinet illa vox angeli ad Danielem<span class = "tag">2</span>: +<i>Princeps regni Persici restitit mihi dies viginti, sed Michael inter +principes mihi praesto fuit.</i> Ita illa Dei vox ad Pharaonem, quam +secretiori sensu daemonum<span class = "tag">3</span> principem +significare<span class = "tag">4</span> diximus<span class = +"tag">5</span>: <i>Excitavi ego te, ut exercerem potestatem meam, ut +nominis mei fama toto terrarum orbe disseminaretur</i><span class = +"tag">6</span>. Igitur inter angelos non nisi virtutum et illustrium +animorum certamen existit: inter homines rarius<span class = +"tag">7</span> virtutes<span class = "tag">8</span> cum virtutibus, +saepe<span class = "tag">9</span> vitia cum virtutibus, etiam vitia cum +vitiis, opinio cum opinione, pietas cum impietate, religio cum +superstitione et religione, saepissime tamen cum superstitione +superstitio ipsa<span class = "tag">10</span> certat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>examen</i>. +<b>2.</b> Danielis 10, 13. +<b>3.</b> Alibi: <i>daemoniorum</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>qua ... significari</i>. +<b>5.</b> Exod. 9, 15. Rom. 9, 17. +<b>6.</b> Alius: <i>dissiparetur</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>varias</i>. +<b>8.</b> Alius addit: <i>vero</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>saepius etiam</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>haec ipsa</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Profecto<span class = "tag">1</span> mirum saepe mihi visum +est, in tanta sectarum varietate et multitudine, quantam Epiphanius et +Tertullianus commemorant, i.e. amplius 120 (quanquam Themistius +amplius<span class = "tag">2</span> 250 exstitisse tradit) civitatum +concordiam ullam<span class = "tag">3</span> existere potuisse, cum hac +aetate pro duarum religionum inter Christianos discrepantia tot tantaque +bella, tot civitatum eversiones sequantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest alibi. +<b>2.</b> Alius: <i>plures</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>unquam</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Nihil in republica perniciosius est, quam cives in duas +factiones scindi<span class = "tag">1</span>, sive de legibus sive de +honoribus sive de religione disputetur, at si plures sint<span class = +"tag">2</span> factiones, nihil est a bello civili metuendum, cum alii +aliis, quasi mediis vocibus intercedentibus, stabilem civitatis<span +class = "tag">3</span> concentum et harmoniam tueantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt haec sedecim sequentia verba in aliis codicibus. +<b>2.</b> Alibi: <i>sunt</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>civitatum</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Haec quidem ratio est a musicis modulationibus aptissime +quaesita. Naturalis vero subtilior<span class = "tag">1</span> est, quia +scilicet unum uni tantum, plura eidem contraria per naturam esse non +possunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>sublimior</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ob id, opinor, Turcarum et Persarum reges omne genus +religionum in civitatem admittunt ac mirabili concordia cives omnes ac +peregrinos, inter se religionibus discrepantes<span class = +"tag">1</span> et cum republica, conciliant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>discrepantibus</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ego nihil optabilius maximis imperiis ac civitatibus +contingere posse puto, quam ut eisdem sacris et eodem numinis cultu +cives omnes conjungantur. Nec ulla re laudabilior fuit Aratus<span class += "tag">1</span>, quam quod Achaeorum societatem<span class = +"tag">2</span>, quae trecentas amplius urbes complexa continebat, iisdem +legibus, iisdem religionibus, iisdem institutis, eodem cultu, eadem +jurisdictione, +<span class="pagenum">118</span> +iisdem ponderibus, iisdem mensuris sic assueverat<span class = +"tag">3</span>, ut nihil aliud restaret, quam tot urbes iisdem +moenibus<span class = "tag">4</span> cingi. Atque illud est, opinor, +stabile fundamentum amicitiae, quam Tullius in summa rerum divinarum et +humanarum consensione collocavit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>Nec ulla res laudabilior fuit Arato</i>. +<b>2.</b> Polybius l. IV. Plutarchus in Arato. +<b>3.</b> Alibi: <i>assuefecerat</i> vel: +<i>assuefaceret</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>tot vites iisdem moventibus</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: An tibi videtur, Friderice, in una et eadem religione Achaeos +conspirare potuisse, qui triginta sex millia<span class = "tag">1</span> +Deorum colebant<span class = "tag">2</span>? num etiam, sacra +Bacchanalia cum Eleusiniorum sacris convenire potuisse?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>tres mille sexcentos</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>celebrabant</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Illud quidem optare potius et ab immortali Deo precari quam +sperare debemus, ut una sit et eadem civium unio, una etiam mortalium +omnium de rebus divinis consensio<span class = "tag">1</span>, una +religio modo vera.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>assensio</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ne<span class = "tag">1</span> religio quidem sit, nisi veram +esse dabimus. Quoniam religionum duces ac pontifices, quos veteres +Graeci <span title = "Greek: mustagôgous">μυσταγωγοὺς</span> appellant, +tantis inter se dissidiis pugnant, ut nemo constituere possit, quae ex +omnibus vera sit, num praestabilius est, omnes omnium religiones in +civitatem publice admitti, ut in imperiis maximis Turcarum et Persarum +videmus, quam ullam excludere? Nam si quaerimus, quid sit, quam ob rem +Graeci, Latini, Barbari nullam de religionibus controversiam olim +habuerint, non aliam comperiemus rationem, opinor, quam omnium in +omnibus religionibus conspirationem et consensum.</p> + +<p> +SALOMO: Excipiendi sunt Ebraei, qui ab omnibus populis quodammodo +segregati Deum aeternum soli adorabant, caetera numina exsecrabantur. +Item Chaldaei omnia templa Deorum funditus evertebant, quod impium +judicarent, Deos templorum angustiis concludere velle.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Nec</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: At Ebraei paene soli ex omnibus populis civitatum et imperiorum +concordiam mihi conturbasse videntur. Nam cum Antiochus Nobilis, +Hierosolyma expugnata, Diis sacra faceret, Judaei principem +exsecrabantur. At ille ira accensus, quod se impium judicarent, ad sacra +Deorum gentilium<span class = "tag">1</span>, acerbissimis propositis +suppliciis, Judaeos adegit. Inde finitimarum<span class = "tag">2</span> +gentium tanta odia in seipsos excitarunt, ut ad unius gentis +internecionem omnes conjurasse viderentur. Scribit enim Celsus<span +class = "tag">3</span>, Christianos ac Judaeos, de suis Diis nimis +arroganter statuentes, omnia populorum numina contemsisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>gentium</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>finiti more</i>. +<b>3.</b> Origenes lib. III. contra Celsum.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Qui religionum discrepantium varietatem admittit, verae +religionis eversionem moliri videtur. Et quidem apposite Proclus +scribit: <span title = +"Greek: apeirian anairein ton theon, kai polytheotêta">ἀπειρίαν +ἀναιρεῖν τὸν θεὸν, καὶ πολυθεότητα</span> nihil +<span title = "Greek: apo tês atheotêtos">ἀπὸ τῆς ἀθεότητος</span> +differre. Quis enim simul Deum ac daemonem colere possit, cum alter +alteri tam contrarius sit?</p> + +<p> +<span class="pagenum">119</span> +SENAMUS: Superius Toralba demonstravit, Deo nihil contrarium esse posse, +quia etiam daemones sunt ministri obsequentissimi divinae majestatis. +Quid enim<span class = "tag">1</span> vetat, servum non quidem ut +dominum, sed ut domini legatum aut nuncium revereri? Quid item +vetat<span class = "tag">2</span>, duo<span class = "tag">3</span> +numina alterum quidem ne noceat, alterum ut prosit obsecrari<span class += "tag">4</span>? Ob id enim Opuntii duos pontifices habuere, quorum +alter Diis, alter daemonibus sacrificabat<span class = "tag">5</span>. +Nec Romani beneficos tantum Deos, Jovem inquam, Martem, Dianam, sed +etiam eos qui nocere dicebantur, puta Robigum<span class = +"tag">6</span>, Febrim, Paventiam, Occasionem, Invidiam ceterosque Deos +averruncatores sive <span title = +"Greek: alexikakous">ἀλεξικακοὺς</span> summa veneratione +prosequebantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>autem</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>vetet</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>Deo</i>, vel: <i>dico</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>obsecrare</i>, vel: <i>observare</i>. +<b>5.</b> Plutarchus in apophthegm.—Alii legunt: +<i>sacrificaret</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>Rubiginem</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Hic certe Graecorum et Latinorum prudentiam desidero; quos enim +Deos mares Graeci <span title = +"Greek: phthonon, kairon, phobon">φθόνον, καίρον, φόβον</span> +statuere, Latini sexu et habitu +foemineo Deas fecerunt, scilicet Invidiam, Occasionem, Paventiam. At +lege divina nihil sanctius cautum videmus, quam ne Deos peregrinos +metuamus, cum nec obesse cuiquam nec prodesse queant, ac propterea +saepissime legimus<span class = "tag">1</span>, nullam mortalibus nisi +ab uno immortali Deo calamitatem impendere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Genes. 35. Proverb. 29. Exod. 20. Judic. 10. Deuter. 10 et 32. +3 Regum 9 et 21. Jesaiae 43. Jerem. 11. Amos 3. Jon. 3. Mich. 1. Baruch. +1.</div> + +<p> +SENAMUS: In tanta religionum quas videmus multitudine alterum fieri +potest, ut earum nulla, alterum non potest, ut earum plus quam una vera +sit; ac usquequaque pontificibus omnium religionum capitali odio inter +se discrepantibus, tutius est omnes admittere, quam de multis unam, quae +forsitan falsa sit, optare aut eam, quae omnium verissima sit, excludere +velle.</p> + +<p> +OCTAVIUS: At nec<span class = "tag">1</span> principibus nec +magistratibus tutum est, religiones diuturno consensu receptas et quae +radices altius egerunt, evellere<span class = "tag">2</span> conari. Nam +cum Thomas<span class = "tag">3</span> et Constantinus VI., uterque +Graecorum imperator, statuas de templis omnibus praecipiter deturbarent, +crudelissime caesi sunt, alter a matre, alter a populo in ipso Sophiae +templo. Itaque Valens, Theodosius M., Valentinianus, Jovianus, +Theodoricus Arianorum sectam longe lateque fusam prohibere non modo +noluerunt, verum etiam edictis publicis permiserunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> <i>Ac ne</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>convellere</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>Themas</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Si<span class = "tag">1</span> sanctis Romanorum aedilibus +datum negotium est, ne quae religio peregrina in urbem admitteretur, neu +qui Dii alio quam patrio modo colerentur, quanto diligentius id a +Christianis principibus curari oportet?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Additur alibi: <i>veteri</i>, vel: <i>veterum</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: At ne Romani quidem suorum edictorum constantiam tueri +potuerunt, cum sacra Isidis, Osiridis, Annubis, Apis, Aesculapii, +Cybeles matris Deorum in urbem reciperent. Ac postremo M. Agrippa +templum a se +<span class="pagenum">120</span> +constructum, quod omnium Deorum numinibus consecrarat, <span title = +"Greek: pantheon">πάνθεον</span> appellavit. Quod quidem unum ex omnibus +antiquorum fanis Romae reliquum esse videmus, a Bonifacio III. Pontifice +Maximo Divis omnibus consecratum. Ita quoque Athenienses aras frequentes +<span title = "Greek: agnôstôn theôn">ἀγνώστων θεῶν</span> habuere, ut +Pausanias in Atticis et Paulus<span class = "tag">1</span> ipse in +concione ad populum Atheniensem comprobavit, ut vero Deo, quem +ignorabant, quoquo modo sacra fierent. Sic enim veteres illi statuebant, +mundum hunc Deorum plenissimum esse, cum locis omnibus admiranda numina +divinitatis contuerentur, ut non dubitarent exclamare: Jovis omnia +plena! et quidem pleni sunt coeli, plena est terra majestatis gloriae +divinae. Quum enim Seneca<span class = "tag">2</span> quaereret: quid +est Deus? Totum quod vides et quod non vides. Plinius<span class = +"tag">3</span> vero mundum ipsum universum appellat numen aeternum; ob +id enim existimo priscos illos homines, cum virtutibus templa dicarent, +justitiae<span class = "tag">4</span> inquam, fortitudini<span class = +"tag">5</span>, paci<span class = "tag">6</span>, spei<span class = +"tag">7</span>, fidei<span class = "tag">8</span>, pudicitiae<span class += "tag">9</span>, concordiae<span class = "tag">10</span>, saluti<span +class = "tag">11</span>, pietati<span class = "tag">12</span>, +honori<span class = "tag">13</span>, veritati<span class = +"tag">14</span>, providentiae<span class = "tag">15</span>, menti<span +class = "tag">16</span>, clementiae<span class = "tag">17</span>, +misericordiae<span class = "tag">18</span>, felicitati<span class = +"tag">19</span>, liberalitati<span class = "tag">20</span>, famae<span +class = "tag">21</span>, aeternitati<span class = "tag">22</span>, +virtutes immortalis Dei mortalibus ubique ad intuendum ac imitandum +proposuisse, ut a vitiis declinarent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Actorum XVII. +<b>2.</b> Lib. 1. quaest. natur. +<b>3.</b> Hist. natur. l. 2, c. 1. +<b>4.</b> Pollux voce <span title = "Greek: dikê">δίκη</span>. +Chrysippus in libro <span title = "Greek: peri kallous">περὶ +κάλλους</span>. +<b>5.</b> Plutarchus in quaest. +<b>6.</b> Plinius, Seneca, Plutarchus in Timone. +<b>7.</b> Livius lib. 1 et 4. dec. 3. +<b>8.</b> Plinius lib. 85. Cicero de officiis. +<b>9.</b> Festus in verbo Pudicitia. +<b>10.</b> Augustinus l. 5. de civ. Dei. +<b>11.</b> Livius l. X. +<b>12.</b> Plinius 7, 36. +<b>13.</b> Plutarchus in quaest. +<b>14.</b> Idem ib. 12. +<b>15.</b> Cicero de natura Deorum l. 2. +<b>16.</b> Ovidius in Fastis. +<b>17.</b> Plutarchus in Caesare. +<b>18.</b> Pausanias in Atticis. +<b>19.</b> Plinius l. 35. +<b>20.</b> Diogen. l. 3. +<b>21.</b> Pausanias in Atticis. +<b>22.</b> Augustinus l. 6 de civ. Dei.</div> + +<p> +CURTIUS: Argute quidem Senamus, sed cur vitia superiora<span class = +"tag">1</span> pro Diis habuerunt? Cur pecuniae templum, cur edusae vel +eduliae, cur potanae, <ins class = "correction" title = +"text reads ‘volupiae’">voluptiae</ins><span class = "tag">2</span>, +libertinae<span class = "tag">3</span>, Veneri, Priapo, nisi ut eduliis, +potibus, voluptate, libidine, stupris, majore licentia, quasi Diis +concedentibus, abuterentur? Omitto febrim, furinam, lavernam, risum, +luxuriam, impudentiam ac teterrimi foetoris Deam Memphitim. Praetermitto +Deos omnium aedium partibus ac locis constitutos<span class = +"tag">4</span>. Praeterea Joves trecentos, qui nomina pro eujuscunque +voluntate sortiebantur, et innumerabilium Deorum populos ad serpentes +usque, quos omnes Deos Deasque M. Agrippa una conclusit et eadem +aede.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>superi omnia</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>voluptati</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>libertati</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>consecratos</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Praestabilius fuisset, Deum aeternum ab illa Deorum inanium +societate longissime segregare, quam illis<span class = "tag">1</span> +aggregare. Quid enim aliud est, quam sacratissima quaeque profanis +conspurcare? Ob id enim populus Dei, in terram sanctiorem<span class = +"tag">2</span> quasi in bonorum possessionem secundum divinas tabulas +missus, omnium inanium ac fictilium<span class = "tag">3</span> Deorum +fana, statuas, +<span class="pagenum">121</span> +altaria, lucos, solo aequare jussus est. At<span class = "tag">4</span> +ne arcam quidem foederis Deus ipse passus est Dagonis statuae contagione +contaminari, sed bis dejectam<span class = "tag">5</span> et confractam +statuam sacerdotes Palaestinae viderunt, cum proxime arcam +collocassent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>illi</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>sanctorum</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>fictitiorum</i> vel: <i>futilium</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>Ac</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>disjectam</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Profecto et hi et M. Agrippa jura sacrorum violabant, neque +enim fas erat, duobus Diis idem fanum consecrare. Nam cum M. Marcellus +templum Honori simul et Virtuti dedicasset, Romanorum pontifices +intercesserunt, ne sacra utriusque Dei confunderentur. Itaque templum +illud medio pariete dividi jusserunt, sic tamen, ut non ante pateret ad +templum Honoris aditus, nisi patefacta Virtutis porta<span class = +"tag">1</span>; quanto minus id ferendum est in aeterni Dei cultu!</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>nisi per patefactas Virtutis portas</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Sacrorum quidem confusionem abhorrere debemus, sed Turcarum et +Persarum atque adeo superioris Asiae et Africae reges ab Homaro II., +Homari I. pontificis maximi inter Ismaëlitas legato, tum etiam ab +Helthero<span class = "tag">1</span> clarissimo theologo sic instituti +ac imbuti sunt, ut homines omnes immortali Deo gratos fore +arbitrarentur, si pura mente suum quisque numen revereatur<span class = +"tag">2</span>, tametsi qualem Deum habere oporteat, penitus ignoret: +quoniam rerum omnium agendarum fontem judicant in voluntatis impetu ac +mente ipsa collocari oportere, cujus integritatem ac puritatem Deus +aequissimus semper intueatur. In qua sententia video fuisse non +modo<span class = "tag">3</span> Ismaëlitarum, sed etiam Christianorum +theologos. Sic enim Thomas Aquinas<span class = "tag">4</span>: Quando, +inquit, ratio errans statuit aliquid ut praeceptum Dei, tunc perinde est +contemnere dictamen rationis ac Dei jussa; quod ante D. Augustinus<span +class = "tag">5</span> confirmarat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Helhari</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>revereretur</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>modo</i>. +<b>4.</b> Lib. II. quaest. 19 ad art. 5. +<b>5.</b> In libro retractationum.</div> + +<p> +CURTIUS: Assentior illud quidem, tantam esse vim in ipsa voluntate ad +hominum actiones dijudicandas, ut qui, quem nollet, occidit, sit +illius<span class = "tag">1</span> caedis innocens et qui, quem conatus +est, occidere non potuit, ut sicarius teneatur. Num tamen propterea +judicabimus, omnes actiones, quae a recta sinceraque voluntate +proficiscantur, rectas esse? Profecto verae pietatis ac impietatis +perturbatio summa sequeretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>ille</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Num vobis videtur Scaevola, qui Porsennam regem interficere +conatus legatum ejus interemit, proinde teneri ac si regem +interfecisset?</p> + +<p> +CURTIUS<span class = "tag">1</span>: Id quidem nemini dubium est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest haec Curtii et Senami utraque interlocutio in aliis +codicibus.</div> + +<p> +SENAMUS: Quis igitur dubitet, Scaevolam si regios honores bona fide +legato quasi regi et quidem eo spectante exhibuisset, eadem praemia +meruisse, ac si in regem ipsum contulisset? Idem si quis faciat erga Dei +legatos ac nuncios, ut quos creatori debuit.</p> + +<p> +<span class="pagenum">122</span> +CURTIUS: Ita quidem si justam erroris causam habuisset.</p> + +<p> +SENAMUS: Idem si faciat erga Dei legatos ac nuncios, quosque creatori +debuit honores, ad servum ipsius (errore non simulato) detulerit, cur +non in eadem causa sit et idem<span class = "tag">1</span> praemium +mereatur, ac si Deo immortali detulisset<span class = "tag">2</span>? +Legimus, Aegyptias obstetrices amplissima praemia tulisse, cum +crudelia<span class = "tag">3</span> Pharaonis jussa mendacio salutari +elusissent, quia Deum metuerant<span class = "tag">4</span>. At non +alium Deum metuebant aut colebant, quam Apim bovem, cujus ne Israëlitae +quidem lata lege oblivisci potuerant. Nam cum Pharao juberet, Israëlitas +Deum suum in Aegypto colere, illud reposuit Moses: Non posse illic sacra +fieri Deo, quem Aegyptii exsecrabantur, ac periculum impendere +Israëlitis, ne ab Aegyptiis lapidibus obruerentur. Deus igitur misertus +est obstetricum, quae bovem adorabant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>quidem</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>decrevisset</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>crudelis</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>metuerunt</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Aliud est, recte factis praemia tribuere, aliud, errore admissa +peccata excusare. Nam qui Deum colit, huic praemia tribuuntur, tametsi +officio nulla merces debeatur. Qui vero solem adorat, justo ducitur +errore (si justus error esse potest<span class = "tag">1</span>) in ea +causa esse<span class = "tag">2</span>, ut non modo veniat excusandus, +sed etiam praemia mereatur, quoniam erga Deum voluisse sat est, ut +praemia consequaris<span class = "tag">3</span>, tametsi quod velles +praestare non potueris. Rectam igitur voluntatem ac numinis metum Deus +optimus remuneratur, non propterea<span class = "tag">4</span> tamen +recte fecisse dicitur<span class = "tag">5</span>, qui statuam colit, +quoniam pietas gentium non<span class = "tag">6</span> impietas erga +Deum, ut sapienter Salomo scribit. Neque vero Ismaëlitae, qui omnes +omnium religiones in civitatem distinctis<span class = "tag">7</span> +templis admittunt, propterea suam deserunt nec sine impietate quisquam +pluribus religionibus inter se discrepantibus uti potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>possit</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>est</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>consequatur</i>. +<b>4.</b> Deest in alio codice. +<b>5.</b> Alibi: <i>dicetur</i>. +<b>6.</b> Alii: <i>est</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>discretis</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Alexander Severus fortissimus imperator ac religiosissimus +fuisse dicitur. Is tamen Abrahamum, Orpheum, Herculem, Christum in +Larario pro Diis Penatibus colebat et quidem bona fide, cum<span class = +"tag">1</span> summam integritatis laudem omnium scriptorum judicio +tulerit. Cum igitur Judaeos, paganos et Christianos de summa religionis +dissidere perciperet, maluit omnes omnium religiones amplecti, quam +repudians ad numinis contemptum quemquam excitare atque ista ratione non +modo singulos, sed universos inter se cum republica summa pietatis ac +caritatis consensione conjunxit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>nec</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Ista quidem integritatis ac prudentiae laus est, non pietatis, +sine qua tamen nullus virtutibus locus esse potest.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Si nullus virtuti sine vera religione locus esset, cur Jonas +legatus a Deo missus ad Ninivitas veram religionem non promulgare nisus +est<span class = "tag">1</span>? Neque enim siderum ac statuarum cultum +deserere jussit, aut leges divinas rejectis idolis amplecti, sed +excidium tantae civitatis brevi futurum. +<span class="pagenum">123</span> +Qua voce principes<span class = "tag">2</span> ac magistratus perterriti +jejunia, supplicationes, poenitentiam indixerunt. <i>Et vidit Deus</i>, +inquit propheta<span class = "tag">3</span>, <i>quod a flagitiis +abstinerent et misertus est illorum, ne calamitatem, quam decreverat, +inferret.</i> Illud etiam animadversione dignum, quod princeps edicto +rationem subjiciens: <i>Quis</i>, inquit, <i>affirmare audeat, num<span +class = "tag">4</span> Deus nostri miserturus sit?</i> At pro Deo +Mithram sive Bahalem colebant, Deum tamen aeternum flexerunt<span class += "tag">5</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>pervulgare visus est</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>princeps</i>. +<b>3.</b> Jonas 3, 10. +<b>4.</b> Alibi: <i>quin</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>flexerint</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Poenitentia quidem scelerum praeteritorum ac jejuniis +propitium habuere<span class = "tag">1</span> creatorem, non cultu +Solis.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>habuerant</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Nisi gentium sacra aeterno Deo grata fuissent, cur neglectis +sacris frugum calamitate, morbis popularibus, bellorum offensionibus +populi conflictarentur? Cur item eos, qui summa sollicitudine<span class += "tag">1</span> sacra Deorum procurarent<span class = "tag">2</span>, +qui<span class = "tag">3</span> mortuos homines ac statuas colerent, +videmus imperiis, honoribus, victoriis, summa rerum omnium affluentia +fuisse cumulatos? Et quidem Polybius<span class = "tag">4</span> +scribit, Romanorum imperium nulla re magis quam religione crevisse. Quod +M. Tullius diserte affirmans: <i>Majores</i>, inquit, <i>nostri nec +robore Gallos, nec multitudine Hispanos, nec artibus Graecos, nec +calliditate Poenos, nec sensu naturali<span class = "tag">5</span> +Italos, sed religionis ac Deorum metu freti ac sacrorum cultu +superarunt.</i> Quid Papinianus, Deus Jurisconsultorum: Summa ratio est, +inquit, quae pro religione facit, quae Deorum sacra, cum fieri +desiissent, exoriente religione Christiana, civitates ac respublicas +toto terrarum orbe ingentibus calamitatibus conflictari coeperunt, ut +Graecos et Latinos acerbissimas querelas numini<span class = +"tag">6</span> Christiano objecisse scribat<span class = "tag">7</span> +Justinus. Quam quidem criminationem ut dilueret Augustinus, libros de +civitate Dei scripsisse fertur, non aliam ob causam, quam ut a gravi +illa<span class = "tag">8</span> contumelia sive vera sive falsa +Christianos vindicaret, quibus Deorum omnium contemtus objiciebatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>solitudine</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>provocarent</i>. +<b>3.</b> Desunt haec sex sequentia verba in alio codice. +<b>4.</b> Libro 6 de milit. ac domest. Rom. disciplina. +<b>5.</b> Alius: <i>nativo</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>nomini</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>scribit</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>ista</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Eadem haec fuit Israëlitarum, qui duce Jeroboamo aeterni Dei +cultum deseruerant, querela: Ex quo sideribus ac coelestibus illis +luminibus sacra facere destitimus, ab omni felicitate deserti, +calamitates ac miserias ingentes pertulimus. Gravius etiam argumentum +est, quod qui sacra Deorum diripuerant, calamitosos exitus semper +habuerunt. Neque enim solus Luc. Flaccus, Antiochus Nobilis, Menelaus, +M. Crassus, Herodes, Gabinius, qui sacratum aeterno Deo Hierosolymis +aurum expilaverat, sed etiam Q. Caepio<span class = "tag">1</span> +consul, Brennus, sacrilegi Phocenses, Achas caeterique, qui templa +daemonum diripuere, funestissimis casibus perierunt. Inde aurum +Tholosanum veterum<span class = "tag">2</span> proverbio usurpatum. +<span class="pagenum">124</span> +SENAMUS: Lege divina<span class = "tag">3</span> sanctissime cavetur, ne +quicquam idolis dicatum detrahatur<span class = "tag">4</span>, capitali +poena subjecta, vel quia idolo quasi vero Deo sacratum sit, vel quia +daemones ultores res suas a furibus ubique<span class = "tag">5</span> +vindicant et condicunt, vel quia idolorum furtum faciunt interdum ut pro +Diis laribus colantur<span class = "tag">6</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Scipio</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>veteribus</i>. +<b>3.</b> Deuteron. 7. Levitic. 27. Josuae 7. +<b>4.</b> Alibi: <i>distrahatur</i>. +<b>5.</b> Deest in alio codice; alii legunt: <i>sibi</i>. +<b>6.</b> Genes. 31. Judic. 19.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ego quidem sic statuo, eum qui et<span class = "tag">1</span> +veram religionem et falsa numina, quae pro veris habentur<span class = +"tag">2</span>, contemnit, summa impietate obligari, qualem fuisse +accepimus Caligulam Augustum<span class = "tag">3</span>, qui Jovi +statori contumelias<span class = "tag">4</span> in aurem insusurrabat. +Idem tamen, cum tonaret, antra metu perterritus subire solebat, et cum +Vestae simulacrum deosculandum posceret<span class = "tag">5</span>, ad +terram<span class = "tag">6</span> allidebat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>nec</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>habet</i>. +<b>3.</b> Suetonius in Caligula. +<b>4.</b> Alibi: <i>contumeliam</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>peteret</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>solum</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Id quidem usitatum est sortilegis omnibus, qui<span class = +"tag">1</span> hostias exadoratas<span class = "tag">2</span> verbis +ritualibus proculcant aut rubetas eo cibo pascunt aut imagines Christi +sagittis feriunt, quasi Deum, quem etiam Deum esse arbitrantur, +violaturi, idque se facere ac fecisse confitentur, a daemonibus +persuasi. Nec daemones id suaderent, nisi plane intelligerent, +sortilegos arbitrari, hostias illas Deos esse<span class = +"tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quod</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>exadorta</i>, vel: <i>consecratas</i>, vel: +<i>exadorea</i>. +<b>3.</b> Ita omnes.</div> + +<p> +SENAMUS: Quis igitur dubitet, etiam Deo gratam esse religionem +paganorum, cujus contemtum daemones ipsi suadere et omnium religionum +eversionem moliri conantur<span class = "tag">1</span>?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>conentur</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Illud omnibus persuasum esse opinor<span class = +"tag">1</span>, multo praestabilius esse falsam, quam nullam habere +religionem, ut in omnibus rerum publicarum gentibus nullum perniciosius +est <span title = "Greek: anarchia">ἀναρχία</span>, in qua nemo imperat, +nemo paret, nulla praemia bonis, nulla supplicia peccatis<span class = +"tag">2</span> irrogantur. Sic nulla est tanta superstitio, quae metu +divini numinis improbos in officio continere et naturae lege quodammodo +tueri<span class = "tag">3</span> non possit, cum praemia bonis, +supplicia peccatis irrogari divino judicio persuasum habeant. Et in eo +quidem capite<span class = "tag">4</span> Epicurus inexpiabile scelus +admisit, quod omnem divini numinis metum radicitus evellere conatus, ad +peccandi licentiam aditus omnes aperire videatur. Itaque +Narsingarum<span class = "tag">5</span> Indiae pontifices Deorum ac +daemonum statuas aspectu terribiles ac monstrosissimas in templis +collocare solent, ut modis omnibus improbi ab injuriosa facinorosaque +vita numinis terrore prohibeantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>est, opinor</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>sceleratis</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>continere</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>Et quidem in eo capitalis</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>Marsingarum</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Si demus, eos qui falsam religionem colunt, justo errore +excusari, quisnam<span class = "tag">1</span> erroris justam causam +impietati obtendere<span class = "tag">2</span> jure +<span class="pagenum">125</span> +queat, cum servus ignavus perinde ut conscius voluntatis, qui jussa +domini non impleverit, vapulaturus sit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quis non</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>obtrudere</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Ita quidem, si Lucae verbis assentiamur, sed quis adeo iniquus +judex erit, tam crudelis tyrannus, qui principis edicta, quae subditis +abdita fuere, violantes<span class = "tag">1</span> capite plectere +velit?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>violenter</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Si promulgatis legibus humanis omnes obligantur, nec juris +ignorantia quenquam excusat<span class = "tag">1</span>, quis divina +lege<span class = "tag">2</span> toto terrarum orbe toties ac tam diu +promulgata ignorantiam excuset?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>quisquam excusatur</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>divinae legis ... promulgatae</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Quodsi leges legibus contrariae sunt et legumlatores +legumlatoribus<span class = "tag">1</span> hostes, religio religioni, +pontifices pontificibus pugnantes, quid miseri subditi facient, cum in +sectas alii alias distrahantur?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>legumlatorum</i>.</div> + +<p> +TORALBA: In tanta legum ac religionum inter se dissidentium varietate +statuendum<span class = "tag">1</span> est, quae sit vera religio, qua +re comperta etiam illud exploratum et compertum erit, quisnam +ignorantiam aut animi morbum excusare poterit<span class = +"tag">2</span>?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>scrutandum</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>possit</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Quis dubitet veram vel potius solam religionem esse +Christianam?</p> + +<p> +OCTAVIUS: Totus fere terrarum orbis, Asia quanta est, Africa pene tota, +magna pars Europae ex infinita sectarum diversitate<span class = +"tag">1</span>, quam quisque adamaverit, eandem omnium +formosissimam<span class = "tag">2</span> ac praestantissimam esse +arbitratur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>et infinitae sectarum varietates</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>fortissimam</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Non populorum multitudine optimum religionis genus, sed +veritatis ponderibus, quae Deus ipse praescripsit, exigere oportet: +hominis enim proprium est opinari, Dei vero scire<span class = +"tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>serviri</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Quoniam in disputationem de religionibus<span class = +"tag">1</span> sensim delapsi videmur<span class = "tag">2</span>, +priusquam longius progrediamur, explicanda quaestio nobis est, hesterno +die proposita: an scilicet viro bono de religionibus disputare +liceat?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>religione</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>sumus</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Mihi quidem Plato<span class = "tag">1</span> sapienter dixisse +videtur: parentem universitatis invenire difficile est et cum inveneris +pervulgare nefas: <span title = +"Greek: ton men oun patera tou pantos heurein te ergon kai heuronta eis panta adunaton legein">τὸν +μὲν οὖν πατέρα τοῦ παντὸς εὑρεῖν τε ἔργον καὶ εὑρόντα εἰς πάντα ἀδυνατὸν +λέγειν</span>: non quia nefarium sit, ut plerique Tullium Platonis +interpretem voluisse arbitrantur, sed ne minus latine redderet <span +title = "Greek: to adunaton">τὸ ἀδύνατον</span> impossibile, ut eodem +sensu Horatius: <i>Tu ne quaesieris, scire nefas, quem mihi, quem tibi +finem Dî dederint</i>, quia vulgus rerum sublimium splendorem oculis +caligantibus ferre non potest, aut si quis acutius videat, nullius tamen +est tanta vis eloquentiae, ut divinae majestatis arcana complectatur, +sed multa peccari<span class = "tag">2</span> necesse est. Ac propterea +Plato<span class = "tag">3</span>, cum de angelis, quos ubique +<span class="pagenum">126</span> +Deos appellat, quaestio incidisset: Per Deos, inquit, quaestionem de +Diis cohibeamus, de iis enim loqui metuo. Itaque praestabilius<span +class = "tag">4</span> est, omnino tacere, quam temere de re omnium +sacratissima<span class = "tag">5</span> aut non satis pro dignitate +disputare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In Timaeo. +<b>2.</b> Alibi: <i>precari</i>. +<b>3.</b> In Cratylo. +<b>4.</b> Alibi: <i>probabilius</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>sanctissima</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Mihi quoque de religione<span class = "tag">1</span> sermonem +serere, periculosum semper visum est, tum quia de Deo aliter quam pro +dignitate loqui, grave scelus est, tum quia nefas est, cuiquam pietatis +opinionem, qualiscunque etiam sit, eripere, aut religionem cujusquam +argumentis in dubium vocare, nisi melius quiddam te<span class = +"tag">2</span> persuasurum<span class = "tag">3</span> confidas. Omitto +illud, quod multis exitio fuit, cum alios de suscepta religione +deturbare conarentur, neque id praestare potuissent. Cujus rei cum multa +sint exempla, tum vero nullum gravius, quam Flori, Judaeae praesidis, +quem nostrae gentis pontifex maximus jure amicitiae cum ad unius aeterni +Dei cultum pertrahere et ab inanibus idolis revocare conaretur neque id +persuadere potuisset, capitales inimicitias cum potente adversario +contraxit, unde gens nostra tot ac tantis bellis postea conflictari +coepit, ut amissa libertate ac sedibus avorum, durissima servitute a +Romanis opprimeretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>religionibus</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>nisi me quiddam a te</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>persuasum</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Ut religio nova melior ac verior sit vetere, non tamen +evulganda mihi videtur, quia non tantum utilitatis allatura videtur nova +religio, quantum ex ipsius novitatis contemtu detrahitur de pietate +veteri, aut certe de mortalibus necessario numinis metu. Ut si quis +aedificii sua vetustate caduci lapides angulares mutare velit, temere +fecerit. Illud<span class = "tag">1</span> etiam periculosius, quod +mutationem religionis sequatur<span class = "tag">2</span>, fere +conversio ac miserandi rerum publicarum exitus, gravissima bella, +graviores etiam calamitates a popularibus morbis, a daemonum +vexatione.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Id</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>sequitur</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Haec certe mutationem religionis incommoda publica fere +sequuntur, cujus rei causas non satis perspectas habeo.</p> + +<p> +OCTAVIUS: An quia vetere religione de mentibus hominum detracta et novae +religionis nondum insitae<span class = "tag">1</span> contemtu homines +verum inter et falsum ambigere ac pietatem omnem ex animis eruere +consueverunt? Tunc enim a daemonibus exerceri ac obsideri solent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>invitae</i>.</div> + +<p> +SALOMO: In ea dubitatione nullum est efficacius amuletum, quam precibus +assiduis ab immortali Deo<span class = "tag">1</span> petere, ut in +rectum iter deducamur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Vulgo quidem colloquia de religione suscepta ac probata +disputationis in modum serere, non minus periculosum, quam perniciosum, +nisi quis divina potestate, ut Moses, aut armis, ut Muhammedes, plebem +renitentem cogere vi possit. Sed inter eruditos privatim res divinas +ingerere et explicare, fructuosissimum semper judicavi, quomodo +Salomonem nostrum in eam disputationem saepe ante pertrahere sum +conatus, nec potui +<span class="pagenum">127</span> +tamen, nisi forsitan metuit, ut de suscepta religione discedere<span +class = "tag">1</span> cogatur. Sic enim aspides ajunt utramque aurem +obturare, quo minus magorum illecebris capiantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>decedere</i>.</div> + +<p> +Cum ad haec Salomo vultu demisso<span class = "tag">1</span> nihil +respondisset, quamquam sperabatur, TORALBA rupto silentio: Verius est, +inquit, Salomonem a disputationibus de religione abhorrere, cum propter +eas causas, quas aperuit, tum etiam ne vel avorum religionem ejurare +videatur, si defensionem deserat, vel in offensionem cujusquam incurrat, +si pertinacius illam tueri vellet<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt haec duo verba antecedentia in alio codice. +<b>2.</b> Alii: <i>velit</i>, vel: <i>debeat</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Quis in tanta voluntatum ac animorum conjunctione, quantam +inter nos videmus, offensionem deserendo dare aut accipere possit? Illud +quidem pro Salomone spondeo ac promitto, summam omnibus tum eruditionem, +tum oblectationem sua oratione semper allaturum, nec quicquam gratius +mihi futurum, quam ut inter nos summa quisque libertate de religionibus +disserendo fruatur. Age igitur, Salomo, ut quae mente concepisti ac +parturis, libere parias.</p> + +<p> +SALOMO: Ista quidem vis est. Nam quid refert, qua me ratione +cogatis<span class = "tag">1</span>, cum aut ingratus sim, si de vestra +erga me benevolentia dubitem, aut iniquus, si metuam argumentorum vi de +sententia cadere<span class = "tag">2</span>. Sed profecto nostris +legibus ac moribus de religione disputare prohibemur. Majores quidem +nostri synagogas publicas ac scholas religionis instituerunt, in quibus +leges divinas diserte legere atque omni aetati ac sexui interpretari +solent. Etenim in majorum commentariis legimus, Hierosolymam scholas 481 +olim habuisse<span class = "tag">3</span>; nusquam tamen de religione +disputare cuiquam licebat, ne leges divinae in dubium vocari viderentur. +Nam quaecunque disputantur, in opinionem cadunt; opinio autem verum +inter et falsum ambigit, dubitatio rursus impietatis opinionem parit. Et +quemadmodum nihil ineptius est, quam geometros suadere aut oratorum<span +class = "tag">4</span> dicendi copia<span class = "tag">5</span> +demonstrare velle: ita nihil perniciosius mihi videtur, quam ea, quae +omnibus demonstrationibus certiora esse debeant et quibus salutis +fundamenta nitantur, dubia disputatione concutere conari. Et quidem +memini legisse me in Justini Martyris dialogo cum Tryphone Judaeo, quem +adeo imperitum et ineptum fingit, ut me lectionis et ineptiarum +scriptoris<span class = "tag">6</span> valde pigeat (victoriam enim +dialogistes, quasi miles gloriosus in theatro stans, decernit). Uno +tamen loco Tryphonem seipsum objurgantem inducit, quod contra morem +majorum de religione cum illo<span class = "tag">7</span> disputaret. +Tibi vero, Friderice, qui me pietatis officio de sententia dimovere +cupis, magnam debeo gratiam; sed cum aetas ingravescat jam mea, vix est +ut a majoribus insitam mihi religionem ex animo penitus evellere possim. +Ut autem vos a vestra deducam, vetant non modo +<span class="pagenum">128</span> +nostrorum, sed etiam vestrorum pontificum decreta. Quis ergo +disputationis fructus erit? Aut qua mente feretis, si quae sentiam, ut +ratio disputandi postulat, libere dicam? Aut quo animo Deum erga me +futurum sperem, si ejus oracula dissimulatione veri ejurare velim?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>rogatis</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>decedere</i>. +<b>3.</b> Ut scribit Optatus Afer Milevitanus lib. 8. +<b>4.</b> Alii: <i>oratores</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>cupidine</i>. +<b>6.</b> Deest in alio codice. +<b>7.</b> Alibi: <i>ipso</i>.</div> + +<p> +FREDERICUS: Si rerum divinarum perspicua veritas tam clara tibi est, +Salomo, non video, cur metuere debeas, veris ac perspicuis argumentis +cedere.</p> + +<p> +SALOMO: Veritati quidem semper cessi, sed utcunque me cogatis<span class += "tag">1</span>, iniquo Marte certabitur, si vobis omnibus obsistere +velim. Nec acerbius quicquam mihi contingere<span class = "tag">2</span> +potest, quam ut vestram in me voluntatem disputationibus patiar +extenuari.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>utcunque cogitatis</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>occidere</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Hunc obsecro metum, mi Salomo, abjicere te velim: seu viceris +seu vincare, nihil tamen de nostro singulari erga te amore detractum, +etiam prae ceteris omnibus spondeo, recipio, promitto.</p> + +<p> +Hic cum haesitasset<span class = "tag">1</span> Salomo, SENAMUS eum +intuens: Profecto Senensibus nostris<span class = "tag">2</span> jam +pridem senatus decreto licuit Academias habere, ea tamen lege +posita<span class = "tag">3</span>, ne de rebus divinis ac<span class = +"tag">4</span> pontificum<span class = "tag">5</span> decretis +disputaretur. Quo<span class = "tag">6</span> edicto unius hominis +temeritate violato et capitali poena secuta, seditiones in illa urbe ad +hanc usque diem<span class = "tag">7</span> conquieverunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>haesisset</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Judaeis</i>. +<b>3.</b> Deest in alio codice. +<b>4.</b> Alibi: <i>aut</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>pontificis</i>. +<b>6.</b> Desunt alibi sequentia haec verba usque ad finem +interlocutionis. +<b>7.</b> Alius: <i>ad haec usque tempora</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS<span class = "tag">1</span>: Persarum etiam ac Turcarum edictis +cautum est, ne de religionibus ullae disputationes gerantur. Quod etiam +reges ipsi Moscovitarum ac Germanorum principes, maximis Augustae +comitiis, post exitialia diuturnaque bella edixerunt, ne Catholicos +inter et Augustanae confessionis pontifices de religione +disputaretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest tota haec Octavii interlocutio in aliis codicibus.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Non tamen in publicis Academiarum scholis disputationes +prohibentur, quae modo<span class = "tag">1</span> inter ejusdem +religionis theologos haberi consueverunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +CURTIUS: Summa certe astutia dicam, an impietate, Mahummedes cum +prospiceret, suae religionis arces ac fundamenta facillime<span class = +"tag">1</span> subversum iri, si admotis argumentis quasi machinis +oppugnaretur, capitali poena interdixit, ne quis de legibus a se latis +unquam<span class = "tag">2</span> disputaret.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>facile</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>usquam</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Consimile habemus Justiniani Augusti interdictum, qui vetuit +de Trinitate ac fide catholica publice contendere.</p> + +<p> +SALOMO: Periculosius mihi videtur, de suscepta ac probata religione +inter eos<span class = "tag">1</span>, qui<span class = "tag">2</span> +semel probarunt, disserere, sive publice sive privatim, quam inter eos, +qui varias sectas tueri proposuerunt, quoniam pro sua quisque +<span class="pagenum">129</span> +acerrime pugnat, qui<span class = "tag">3</span> vero contra suam ipsius +religionem disserit, eandem expugnare et dubitationibus propositis +evertere conatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>nos</i>. +<b>2.</b> Pro his tribus verbis legit alius: <i>inter nos, +quam</i>. +<b>3.</b> Pro his septem sequentibus verbis alius legit: <i>qui +vero suam ipsius religionem deserit</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Veteratorem quendam memini, Lugdunensium praesidem, qui cum +sectas Lutheranorum inter se discrepantes per se ipsas convelli cuperet, +sectarum alumnos quasi gladiatores<span class = "tag">1</span> +committere solebat, ut suis se gladiis mutuo jugularent, non aliter +quam<span class = "tag">2</span> antiqui Martis sacerdotes post +exsecrationes<span class = "tag">3</span> legitimas, facibus ardentibus +inter utrasque acies injectis, proeliandi signum dare consueverunt, +iidem<span class = "tag">4</span> tamen belli periculis<span class = +"tag">5</span> repente seipsos subducebant, quos propterea <span title = +"Greek: pursophorous">πυρσοφόρους</span> appellabant. Ita pleraque +bellorum incendia maxime ex illis disputationibus excitari solent<span +class = "tag">6</span>, ad spectaculi fructum. Id etiam<span class = +"tag">7</span> fecisse videmus Julianum Augustum, cum Arianos ab exilio +revocaret, ut Catholicorum vim frangeret, nec modo generi Judaeorum +favebat, ut Christianorum, quos capitaliter oderat, potentiam enervaret +ac debilitaret, sed etiam Jovis et Apollinis pontifices ac ritus +paganorum<span class = "tag">8</span> pene antiquatos ad usum revocabat. +Idem statuas Deorum cum Caesaris statua sic copulabat, ut periculum +declinari non posset, dum scilicet imperatori debitus honor cum daemonum +cultu conjungebatur, aut principis contemtu majestatis crimen +impendebat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Duo haec verba desunt in alio codice. +<b>2.</b> Alibi: <i>ac</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>exercitationes</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>iisdem</i>. +<b>5.</b> Legit alius: <i>iidem in bello periculoso</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>excitarunt</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>Idem</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>antiquorum</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Apposite M. Tullius<span class = "tag">1</span> illud +usurpavit, impiam consuetudinem esse, de Diis disputare, sive ex animo +id fiat, sive simulate, quia<span class = "tag">2</span> nunquam de +tanta re simulate agendum est, multo minus joco<span class = +"tag">3</span>, si seriam disputationem contra quam<span class = +"tag">4</span> sentias susceperis, tuae religionis eversionem moliaris +necesse est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> De natura Deorum. +<b>2.</b> Haec sex sequentia verba omittunt alii et legunt: +<i>simulate quid agendum est</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>jocose</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>quem</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Quid si docendi vel discendi<span class = "tag">1</span> +causa fiat?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>disserendi</i> vel <i>docendi</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Ne id quidem periculo vacat, quia religio versabitur vel in +scientia, vel in opinione, vel in fide. Si<span class = "tag">1</span> +in opinione religio est, ambigua illa verum inter et falsum ambigit et +disputationibus iniquis ac magnis<span class = "tag">2</span> +labefactatur. Si in scientia, demonstrationem esse oportet, certissimis +principiis fundatam ac necessariis conclusionibus munitam. Quae autem +stant<span class = "tag">3</span>, ejusmodi disputationem nullam +admittunt. At nemo est, opinor, qui religionis cujusque demonstrationes +tradiderit, etiamsi nonnulli efficere hoc sint conati, sed frustra, quia +tantum abest ut fides cum demonstratione ac scientia stare possit, ut +funditus evertatur. Dicitur enim<span class = "tag">4</span> Graece +scientia +<span class="pagenum">130</span> +<span title = "Greek: epistêmê, apo tou epistanein ton noun">ἐπιστήμη, +ἀπὸ τοῦ ἐπιστάνειν τὸν νοῦν</span>: quia mentem huc illuc distractam +sola sistere possit. Hic fidem appello theologorum more, non +dialecticorum, qui argumentis necessariis ac fidem facientibus +dubiam<span class = "tag">5</span> rei veritatem illustrant<span class = +"tag">6</span>. At theologi fidem in assensione pura, sine +demonstratione, collocarunt, et quarum rerum, quamdiu hic vivitur, fidem +habemus, coelestes animae scientiam adeptae sunt. Fidem autem hujusmodi +aut infusam aut labore ac studio partam fecerunt, verbi gratia ejusmodi, +quae lectione aut auditione percipiatur, cum ei assentiamur, quem virum +bonum et eruditum arbitramur. Quam probitatis et eruditionis opinionem +si rejicimus, fides amittitur, si vero assentiri pergamus, disputatio +inanis est, quia hoc vel illud credere collibuit, sive verum sive +falsum. Nam qui geometrica theoremata docenti assentitur, nec tamen +intelligit, fidem quidem habet, non scientiam, si<span class = +"tag">7</span> vero plane intelligit, adipiscitur quidem scientiam, sed +eodem momento fidem amittit. Fidem autem infusam theologi appellant +virtutem theologalem, quae Deum tantum sui argumentum ac objectum habet. +Ea vero<span class = "tag">8</span>, fides divina munere ac concessu +tributa, si tamen necessaria est et certa<span class = "tag">9</span>, +ut amitti nequeat, vis est, non fides. Si libera quadam assensione +nititur, summae impietatis est, argumentis humanis doctrinam, quam Deus +summa bonitate afflaverit, cuiquam<span class = "tag">10</span> eripere +conari. Quae cum ita sint, omnino disputationibus de religione abstinere +oportet.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius codex ita legit: <i>Religio fit ambigua verum inter et +falsum ac disputationibus magis magisque labefactatur. Si in scientia? +demonstrationem subesse oportet</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Magis ac magis</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>sunt</i>. +<b>4.</b> Eusebius in demonstratione evangelica. Scotus in proleg. +sent. qu. 45. +<b>5.</b> Alii: <i>dubiae</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>illustrarunt</i>. +<b>7.</b> Desiderantur haec septem sequentia verba in aliis +codicibus. +<b>8.</b> Alius: <i>porro</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>coacta</i>. +<b>10.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Florentinos accepimus in statu populari edixisse, ne de +legibus semel susceptis ac probatis disputaretur, quam legem a Lycurgo +olim latam meministis<span class = "tag">1</span>. Quod si de legibus +humanis controversias movere non licet, ne ullus ad perrumpendas<span +class = "tag">2</span> leges proposita disputatione aditus aperiatur, +quanto minus in legibus divinis id fieri debet, aut si privatim +periculosum<span class = "tag">3</span>, quanto publice +periculosius.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Plutarchus in Lycurgo. +<b>2.</b> Alibi: <i>corrumpendas</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>periculose</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Laudabile quidem est, ex antiquissimorum prophetarum institutis +a disputationibus rerum divinarum abstinere, quod<span class = +"tag">1</span> de sua quemque religione interpretari oportet, nec +Christianis liceat, summa suae religionis capita in dubium revocare, nec +item Judaeis<span class = "tag">2</span> inter ipsos, ut nec +Ismaëtis<span class = "tag">3</span> quidem inter sese. Sed Ismaëlitae +hoc amplius, quod nec secum ipsi, nec cum Judaeis aut Christianis de sua +religione disseri<span class = "tag">4</span> patiantur, absurde illi +quidem et malitiose. Nam si vera est illorum religio sive superstitio, +quo verior aut certior, eo ad persuadendum facilior, aut si tantum bonum +Christianis et Judaeis communicare nolunt, illud profecto est animi +invidi ac ipsa malevolentia jejuni. Sed verius est, Ismaëlitas et +Judaeos a disputationibus abhorrere, quod veritatis Christianae +perspicuam<span class = "tag">5</span> lucem lippis oculis intueri +nequeant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt haec septem sequentia verba in alio codice. +<b>2.</b> Alibi: <i>Judaei</i> vel: <i>Judaeos</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>Ismaëlitae</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>discerni</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>conspicuam</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">131</span> +CORONAEUS: Curtii<span class = "tag">1</span> sententia mihi probabilior +fit, ne scilicet Christianis inter seipsos vel publice vel privatim de +summae nostrae religionis, i.e. de fidei capitibus, contendere liceat, +ne ambiguis et probabilibus argumentis huc illuc mentes distrahantur, ac +variis erroribus implicentur<span class = "tag">2</span>, cum<span class += "tag">3</span> tamen divinae leges<span class = "tag">4</span> omni +sexui, omnibus ordinibus, omnibus aetatibus, omnibus locis ad legendum +et intuendum proponantur, ut lege divina sanctissime cautum est<span +class = "tag">5</span>. Semper tamen licuit ac licebit, inter varias +sectarum familias de optimo religionum genere disceptare ac Neophytos, +Catechumenos, Energumenos, Ismaëlitas, Judaeos, Paganos et Epicureos a +recta via oblique oberrantes, argumentis, auctoritate, antiquitate, +eruditione, demonstrationibus perspicuis in rectam salutis viam +deducere, pro ea<span class = "tag">6</span> quae homini cum homine +intercedit humanitatis et caritatis conjunctione.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Certum</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>impleantur</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>dum</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>divina lex ... proponatur</i>. +<b>5.</b> Deuteron. II. et III. Josua I. et XXIV. +<b>6.</b> Alibi: <i>per eam ... conjunctionem</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Disputationes istas de religionibus perspicio<span class = +"tag">1</span> ad nihilum recasuras. Quis enim arbiter tantae +controversiae futurus est?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>prospicio</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Christus Deus<span class = "tag">1</span>! Sic enim +spopondit: Si tres in meo nomine fuerint coacti, in medio futurus +sum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius minus bene: <i>Christianis Deus!</i></div> + +<p> +SENAMUS: At hoc ipsum caput est religionis totius, quod inter +Christianos et Judaeos, item inter Ismaëlitas et Christianos +contravertitur: Christus sitne Deus, necne?</p> + +<p> +CURTIUS: Ad id confirmandum idoneis testibus ac tabulis uti oportet.</p> + +<p> +SENAMUS: Illud etiam ambigitur, qui testes sint idonei, quae tabulae, +qui fidejussores dari<span class = "tag">1</span> possint, qui non +egeant fidejussore, ut certa et minime dubia fides adhibeatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>esse</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ecclesia judex erit. Scitum est ac pervulgatum<span class = +"tag">1</span> illud Augustini: <i>Non crederem evangelium<span class = +"tag">2</span>, nisi id ipsum etiam ecclesia confirmaret.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>provulgatum</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>evangelio</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Gravior etiam controversia est, quaenam sit ecclesia vera? +Judaei suam esse affirmant, Ismaëlitae infitiantur, Christianus contra +sibi vindicat, pagani tota India sese antiquitate omnibus praedicant +anteferri oportere. Itaque Nicolaus Cusanus Cardinalis, vir doctissimus, +nihil de ecclesia christianorum sibi probandum scripsit, sed hoc, +inquit, posito fundamento, quod ecclesia per unionem ad Christum +constituatur, illud assumit, quod in praecipua quaestione positum +est.</p> + +<p> +SALOMO: Illud quidem Christiani ac Ismaëlitae confitentur<span class = +"tag">1</span>, et in eo potissimum cum Ebracis conveniunt, solam et +veram Dei ecclesiam in gente Israëlitarum fuisse, quae sola toto +terrarum orbe verissimum unius Dei aeterni cultum tuebatur, sola +conservatrix foederis aeterni, quod Dei +<span class="pagenum">132</span> +digito tabulis lapideis incisum est et sanguine sacratum erat, sola +legis aeternae litterarumque sacratiorum custos.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>profitentur</i>.</div> + +<p> +FREDERICUS: Ita vero ad Christum usque.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Judaei aeque ac Ismaëlitae N.T. tabulas repudiant<span class = +"tag">1</span> quasi a Christianis corruptas, tametsi Muhammedes +evangelica testimonia citare<span class = "tag">2</span> non +dubitaverit<span class = "tag">3</span>, potissimum in Alcorano Elmeide +et in Azora duodecima, non tamen in<span class = "tag">4</span> ea, quae +in Christianorum manibus versatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>rejiciunt</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>ciere</i>, vel: <i>adhibere</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>dubitat</i>. +<b>4.</b> Deest in aliis, qui loco vocis <i>versatur</i> legunt: +<i>versantur</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Si sola scriptorum auctoritate religionis verae fundamenta +nituntur, expedita res erit Pythagoraeorum, vetere decreto: <span title += "Greek: autos epha">αὐτὸς ἔφα</span> Sin ea verborum obscuritas est, +ut in varios sensus trahi possit, ad arbitros, i.e. ad sapientes, res +deducenda erit.</p> + +<p> +SENAMUS: Sed etiam illud dubitatur, qui sint sapientes? si enim aliorum, +i.e. stultorum, judicio sapientes putantur, stulti sunt et suo judicio +furiosi.</p> + +<p> +TORALBA: De sua quemque arte peritum consulere solemus, neque etiam<span +class = "tag">1</span> opifices sine usu et certissimis rationibus credi +sibi volunt; falli tamen possunt, si demonstratione vacant. Rerum autem +divinarum fides ac constantia ab unius Dei auctoritate dependet, qui nec +falli, nec fallere potest, quae quidem auctoritas omnibus omnium +demonstrationibus, argumentis, tabulis ac testibus longe +praeponderat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>enim</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Vera profecto sit religio, quae Deum auctorem habet, necesse +est, sed num hujus legis<span class = "tag">1</span> aut illius auctor +sit, hoc opus, hic labor est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +SALOMO: Cum sacerdotes Apollinem<span class = "tag">1</span>, quem +Chaldaei Bahalem vocant, pro Deo colendo proponerent, Helias propheta +coram Achabo rege periculum fieri jussit, ea conditione, ut is pro vero +Deo haberetur, in cujus hostia flamma coelitus delapsa sacrificium +consumsisset. Cum Apollinei pontifices Camarin<span class = +"tag">2</span> ardentissimo aestatis sole preces ac vota ingemerent<span +class = "tag">3</span> atque ex ipso vultu et venis cruorem +elicerent<span class = "tag">4</span>, Helias ironia eleganti cum altius +vociferandum esse diceret, inclinante sole ad occasum ipse tribus verbis +flammam de coelo detraxit, quae voracissime hostiam, altare, lapides +derepente consumsit, aquas etiam in silices effusas celerrime hausit, +cujus portenti spectaculo rex ipse cum populo attonitus, Deum aeternum +confiteri, Helias vero 450 solis sacerdotes trucidari jussit. Paulo post +imbres, quos toto triennio ac mensibus<span class = "tag">5</span> sex +Helias precatione sua cohibuerat, contraria rogatione abundanter effusi +sunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>Apollinis</i>. +<b>2.</b> Ab habitu fumoso dicti. +<b>3.</b> Alibi: <i>ingeminarent</i>. +<b>4.</b> 1 (3) Reg. 18. +<b>5.</b> Alibi: <i>et menses</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Optarem ego nunc Heliam quendam periculum coelesti prodigio +spectantibus<span class = "tag">1</span> regibus ac populis facere, +quaenam ex tot ac tam multis religionibus optima sit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>spectabilibus</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">133</span> +SALOMO: Vetabat lex divina<span class = "tag">1</span>, Deum, quis +aut<span class = "tag">2</span> qualis sit, experiri, nec nisi Deo +jubente Helias id facturus fuisset. Nulla portenta perfidos, nulla +prodigia movent sceleratos. Videtis hoc tanto ac tali prodigio Heliam +nihil profecisse, nam paulo post ad cultum Bahalis relapsus est cum +populo rex Achabus, Helias vero ab Isabella ad caedem designatus, nisi +fuga sibi consuluisset. Nec vero usquequaque<span class = "tag">3</span> +terrarum tot ac tam stupenda miracula commemorantur, quam quae universo +populo Israëlis spectante facta legimus. Quae probatio verae religionis +certior fieri potest?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Exodi 17. 1 Reg. 18. +<b>2.</b> Alibi: <i>qui et</i>. +<b>3.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +CURTIUS: Vera religio mihi probanda videtur ecclesiae auctoritate, +sacrae scripturae veritate, antiquitate ipsa, oraculis divinis, +prodigiis coelestibus, rationibus perspicuis.</p> + +<p> +SALOMO: Rabbi Moses Rambam brevius rem contraxit ac tria<span class = +"tag">1</span> tantum nostris credenda proponit, scilicet +demonstrationem, sensum<span class = "tag">2</span> et oracula +prophetarum; caetera, inquit, credi possunt, sed nulla necessitate.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>duo</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>sensuum</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Si fides oraculis habetur, extat vetus oraculum Apollinis, qui, +consultus de infinita religionum varietate, quaenam esset optima, +respondit uno verbo: Antiquissima. Cum rursus ambigeretur, quaenam esset +antiquissima, respondit: Optima.</p> + +<p> +TORALBA: Sic mihi persuasum, etiam si nullis oraculis testata res esset, +optimam tamen religionem esse antiquissimam. Est enim tanta fides +antiquitati<span class = "tag">1</span>, ut sua se auctoritate facile +sustentare possit. At novae religiones, nova sacrificia, nova +sacramenta, novi ritus, novae leges, nova consilia<span class = +"tag">2</span>, novae ecclesiae, nova decreta, novi mores florentissimas +quaeque civitates funditus everterunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>antiquitatis</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>concilia</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Hoc quidem grave praejudicium est pro catholica romana +ecclesia adversus novae religionis creatores<span class = +"tag">1</span>. Quamobrem decernatur, si placet, quae sit antiquissima +religio, ut<span class = "tag">2</span> etiam pateat, quae sit optima, +nam altero cognito utrumque cognitum erit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>creaturas</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>vel etiam quae sit etc</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ne, obsecro, pergamus eo, quo itur, sed quo eundum est Nam +divina lex<span class = "tag">1</span>, quam Christiani et Israëlitae +probant, sanctissime vetat, consulere daemones, aut Manium<span class = +"tag">2</span> Deorum oracula exquirere, aut fidem ullam iis habere. Ob +id enim Ochosiae regi aegrotanti<span class = "tag">3</span> nunciatum +est ab Helia, male periturum, quod Bahalem, quem Graeci Apollinem +appellant, de valetudine et salute consuluisset. Erat enim in more +positum et optimis quibusque principibus consuetum, si qua de re +dubitarent, aut aliquid gravius suscepturi essent, Deum consulere, +quibus respondebatur in somniis et visionibus nocturnis, si prophetiae +domum haberent, sin minus, per aliquem ex prophetis; si vates nullus +esset, per pontificem. Propheta quidem oratione +<span class="pagenum">134</span> +perspicua, quae divinitus acceperat, rogantibus respondebat, sed +pontifex sacras vestes indutus ex<span class = "tag">4</span> aurea +tabula, in qua duodecim gemmae<span class = "tag">5</span>, duodecim +tribuum insculpta nomina continebantur<span class = "tag">6</span>, quid +futurum esset, conjectura quadam consequebatur<span class = +"tag">7</span>, ex insueto gemmarum fulgore, si felicem, vel +obscuritate, si miserum exitum res esset habitura, vel etiam ex +eminentia litterarum, ex quibus dictum infitians vel affirmans +eliciebatur. Ac propterea Balaamus<span class = "tag">8</span> vates +populum Israëliticum beatum praedicavit, quod nulla daemonum aut magorum +contagione violaretur, sed opportune oracula sua divinitus reddita +exaudiret. Quodsi nefas est, daemonem Apollinem audire<span class = +"tag">9</span>, quanto sceleratius, religionis arbitrum<span class = +"tag">10</span> accipere, cum omnium religionum eversionem moliatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deut. 18. Levit, 20. +<b>2.</b> Alii: <i>inanium</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>agonizanti</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>pontifex sacra veste indutus +et</i> etc. +<b>5.</b> Alibi: <i>gemmis</i>. +<b>6.</b> Josephus in antiqq. jud. +<b>7.</b> Alibi: <i>consequentia</i>. +<b>8.</b> Num. cap. 23 et seqq. +<b>9.</b> Alius: <i>consulere</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>arbitrium</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Imo<span class = "tag">1</span> vestram, Salomo, religionem ut +optimam probavit, sic etiam<span class = "tag">2</span> de optimo +religionum genere consultus respondit<span class = "tag">3</span>:</p> + +<div class = "verse close"> +<span title = +"Greek: Mounoi sophian lachon, autar Hebraioi">Μοῦνοι +Χαλδαῖοι σοφίαν λάχον, αὔταρ Ἑβραῖοι</span><br /> +<span title = +"Greek: Autogenêton anakta sebazomenoi theon hagnôs">Αὐτογένητον +ἄνακτα σεβαζόμενοι θεὸν ἁγνῶς</span>,</div> + +<p class = "close"> +i.e. soli Chaldaei sapientiam nacti sunt, Ebraei vero Deum aeternum pie +colunt. Item de Judaeorum gente<span class = "tag">4</span> consultus, +ita respondit:</p> + +<div class = "verse close"> +<span title = "Greek: Hêde theon basilêa kai gennêtêra pro pantôn">Ἥδε +θεὸν βασιλῆα καὶ γεννητῆρα πρὸ πάντων</span>,<br /> +<span title = "Greek: Hon tremetai kai gaia kai ouranoi êde thalassa">Ὃν +τρέμεται καὶ γαῖα καὶ οὔρανοι ἠδὲ θάλασσα</span>,<br /> +<span title = "Tartarioi te muchoi kai daimones ekphrittousi">Ταρτάριοι +τὲ μυχοὶ καὶ δαίμονες ἐκφριττουσι</span>,</div> + +<p class = "close"> +i.e.</p> + +<div class = "verse close"> +Illa Deum regem pure colit omnipotentem,<br /> +Quem mare, quem tellus ingens, quem sidera coeli,<br /> +Quem genii exhorrent, metuit quem maris<span class = "tag">5</span> +abyssus.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Hinc</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>enim</i>. +<b>3.</b> Eusebius in praepar. evang. Lactantius. Justinus +Martyr. +<b>4.</b> Alibi: <i>regno</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>immanis</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ista quidem sunt principum Christianorum seu discipulorum +Christi, qui etiam genere Judaei et Judaeorum religionem vulgo profiteri +putabantur<span class = "tag">1</span>, inventa, ut antiquitatis speciem +Christianae religioni conciliarent<span class = "tag">2</span>, nec +tamen, quod si<span class = "tag">3</span> mille Apollines religionem +Judaeorum optimam judicarent omnium, fidem ullam haberemus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>profitebantur</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>ostenderent</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>nec si</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS<span class = "tag">1</span>: Immo verius est, Apollinem<span +class = "tag">2</span> daemonem Hebraeorum et Chaldaeorum religionem ac +sapientiam simul contulisse, ut ambiguitate proposita utramque aboleret, +ut non ita pridem apud Juliacenses<span class = "tag">3</span> in vico +Laemi<span class = "tag">4</span> quidam maleferiatus Curio daemonem +rogavit<span class = "tag">5</span>, cur puellam, quam possidebat<span +class = "tag">6</span>, tam sollicite ad missam urgeret? an sacrificium +illud salutare hominum generi arbitraretur? Huic daemon: Amplius, +inquit, deliberandum mihi censeo. Nam si respondisset, salutarem esse +missam, Lutherani ob id ipsum rejiciendam esse censuissent; sin +rejecisset, +<span class="pagenum">135</span> +Catholici salutarem esse dixissent. Itaque ambiguo responso utrisque +illusit. Alias idem sacrificulus daemonem rogavit, qui monachum<span +class = "tag">7</span> obsidebat, quisnam esset? Sum, inquit, Matthias +Durensis Abbas, nec prius obsessum dimittam, quam Trevirim +profectus<span class = "tag">8</span> virginem Mariam placaverit, quod +pictori statuae virginis non cumulate satisfecerit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>2.</b> Alibi: <i>Apollineum</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>Julianenses</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>Leoni</i>. +<b>5.</b> Wierus de praestigiis. +<b>6.</b> Alius: <i>obsidebat</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>moechum</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>Trevirini praefectus</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ne Apollinis oracula cum responsis obsessorum confundamus, +semper existimavi, oracula Christianae religionis primordio magna sui +parte a Graecis conficta, prout quisque hanc vel illam religionem +probaret aut improbaret, ut contraria legimus apud Porphyrium iis, quae +ab Eusebio et Lactantio commemorantur; cujusmodi est illud: +rogantibus<span class = "tag">1</span>, qualis futurus esset Messias, +respondisse fertur Apollo: Mortalis erit secundum carnem i.e. <span +title = "Greek: thnêtos estai kata sarka">θνητὸς ἔσται κατὰ +σάρκα</span>. Simile<span class = "tag">2</span> est etiam illud +oraculum, quod Augusto patri redditum ferunt: Puer, inquit, Hebraeus +Deus rex me fugere<span class = "tag">3</span> cogit<span class = +"tag">4</span>; quasi Suetonius, Dio, Tacitus, qui levissima quaeque +Augusti somnia scriptis prodiderunt, oraculum tanti ponderis ac momenti +omissuri fuissent. At etiam M. Tullius<span class = "tag">5</span>, qui +nascente Augusto consulatum gerebat, scribit, Apollinis oracula pridem +conticuisse, ut jam nihil contemtius esset. Si tantum erat silentium +Apollinis ante Tullium, qui<span class = "tag">6</span> +trecentesimo<span class = "tag">7</span> post anno<span class = +"tag">8</span> tot ac tam multa oracula, quae petita legimus, +effudisset?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addit alius: <i>Judaeis</i>. +<b>2.</b> Aliue: <i>Consimile</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>facere</i>, vel: <i>tacere</i>. +<b>4.</b> Suidas verbo Augustus. Nicephorus Callistus l. 1 +c. 17. +<b>5.</b> Libr. de divinatione. +<b>6.</b> Alibi: <i>quod</i>. +<b>7.</b> Ita omnes codices. +<b>8.</b> Alibi: <i>trecentos post annos</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Quam<span class = "tag">1</span> diuturni silentii causam +Plutarchus<span class = "tag">2</span> ad interitum daemonum referendam +putavit. Porphyrius vero Apollinis oraculum editum de silentii causa non +ad illum Deum Hebraeum et regem, sed ad Jovem traxit: <span title = +"Greek: Oichetai">Οἴχεται</span>, inquit, <span title = +"Greek: oichetai Apollôn epi phlogos kai biazetai ouranios phôs Zeus esti">οἴχεται +Ἀπόλλων ἐπὶ φλογὸς καὶ βιάζεται οὐράνιος φῶς Ζεῦς ἐστὶ</span>. Quis +autem, nisi plano demens, foeminam a daemone obsessam ore furente ac +rabie spumante, ut Plutarchus, Heraclitus ac Basilius scripsere, ambigua +voce balbutientem de futuris rogare velit? saepius enim aures foeminarum +pudendis admovere oportebat, ut responsa audirentur; cujusmodi<span +class = "tag">3</span> sagam Coelius Rhodiginus in oppido Rhegio se +scripsit vidisse, quae pudendis obloquebatur, de praeteritis quidem +perspicue, de futuris obscurissime respondebat. Eo tamen erupit +amentiae<span class = "tag">4</span>, ut talium sagarum responsa pro +divinis oraculis venditarent<span class = "tag">5</span> non modo +imperiti homines, verum etiam ipsi, qui summam eruditionis ac sapientiae +opinionem de se ipsis excitarant, Justinus, inquam, Eusebius, +Lactantius, Porphyrius. Credite, inquit Justinus, credite vetustissimae +Erythreae Sibyllae, cujus libros toto terrarum orbe servari +contigit<span class = "tag">6</span>. Quin etiam Sibyllarum oracula, +versibus Graecis excusa, latine facere ac non ita pridem evulgare non +dubitavit Castalio, in quibus biblica historia brevissime contracta +est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Tam</i>. +<b>2.</b> In libro de oraculorum defectu. +<b>3.</b> Alius: <i>cujus</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>amentia</i>, vel: <i>dementia</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>putarent</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>contingit</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">136</span> +OCTAVIUS: Ego Sibyllas omnes daemonum contubernio infames esse non +dubito, nec ullum impiae superstitionis argumentum majus<span class = +"tag">1</span> esse opinor, quam quod Sibyllarum oraculis quasi +fatis<span class = "tag">2</span> sustentatur. Atque in eo quidem +Tertullianus<span class = "tag">3</span> graviter mihi labi videtur, qui +religionis Christianae probationem ex eo potissimum exquirit, quod +daemones in obsessis occulta quaeque rogantibus Christianis proderent, +Christi sapientiam et virtutem laudantes, caeteris vero paganorum +sacerdotibus nihil responderent. Iisdem Sibyllarum responsis Dei nomen +quadrisyllabum esse denunciatur, ac ne quis sacrum illud Hebraeis +tetragrammaton aeterni Dei proprium cogitaret, tres priores syllabas +duarum litterarum, postremam trium esse, ac totum quatuor vocalibus et +quinque consonantibus constare, idque consistere numerum MDCCXI, +quem<span class = "tag">4</span> Cardanus +<span title = "Greek: arsenikon">ἀρσενικὸν</span> esse putavit, +sed suo merito irrisus est, +quod numeri litterarum minime congruant, tametsi caeteri conveniant; qui +vero subtilius discusserunt, non aliud quam dictionem <span title = +"Greek: phaosphoros">φαοσφόρος</span> syllabas quatuor, totidem vocales, +quinque consonantes, tres priores syllabas duarum, quartam trium +litterarum praescriptum numerum continere judicarunt. Quo quidem oraculo +solem luciferum i.e. <span title = "Greek: phaosphoron">φαοσφόρον</span> +seu Apollinem miseris hominibus colendum quasi Deum proposuit daemon +ipse Apollineus<span class = "tag">5</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>magis</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>fundamentis</i>. +<b>3.</b> In Apologetico. +<b>4.</b> Alii: <i>quod</i>.</div> + +<table> +<tr> +<td class = "footnote"> +<b>5.</b> <span title = "Greek: ph">φ</span> =</td> +<td class = "footnote">500</td><td></td> +</tr> +<tr> +<td class = "footnote"> +<span title = "Greek: a">α</span> =</td> +<td class = "footnote">1</td><td></td> +</tr> +<tr> +<td class = "footnote"> +<span title = "Greek: o">ο</span> =</td> +<td class = "footnote">70</td><td></td> +</tr> +<tr> +<td class = "footnote"> +<span title = "Greek: s">ς</span> =</td> +<td class = "footnote">200</td><td></td> +</tr> +<tr> +<td class = "footnote"> +<span title = "Greek: ph">φ</span> =</td> +<td class = "footnote">500</td> +<td class = "footnote"> + <span title = "Greek: phaosphoros">φαοςφόρος</span></td> +</tr> +<tr> +<td class = "footnote"> +<span title = "Greek: o">ο</span> =</td> +<td class = "footnote">70</td><td></td> +</tr> +<tr> +<td class = "footnote"> +<span title = "Greek: r">ρ</span> =</td> +<td class = "footnote">100</td><td></td> +</tr> +<tr> +<td class = "footnote"> +<span title = "Greek: o">ο</span> =</td> +<td class = "footnote">70</td><td></td> +</tr> +<tr> +<td class = "footnote"> +<span title = "Greek: s">ς</span> =</td> +<td class = "footnote">200</td><td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>1711</td><td></td> +</tr> +</table> + +<p> +SENAMUS: Ego vero nomen <span title = +"Greek: phaosphorou">φαοσφόρου</span> seu Luciferi, +lacis totius creatori optime +convenire judico, qui solus ab humanis mentibus tenebras ac caliginem +dispellere possit.</p> + +<p> +CURTIUS: Ea fraus est daemonum, falsa veris confundere, quo facilius +imperitos fallere queant et admirationem sui concitare, nihil tamen nisi +a furentibus respondebatur. Legistis<span class = "tag">1</span>, in +antro<span class = "tag">2</span> Lepadio Trophonio, Mopsitanos<span +class = "tag">3</span> dormientes somniis perterritos ac furentibus +similes oracula fudisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Pausanias in Achalcis. +<b>2.</b> Deest in alio codice. +<b>3.</b> Alius: <i>Mopsi fano</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: At cum Epicuraei quidam oracula Mopsi coram Asiae Proconsule +irriderent<span class = "tag">1</span>, rusticum quendam ad Mopsum +miserunt cum obsignata epistola, in qua nihil aliud quam illud, utrum +bovem atrum, an album sibi mactari vellet? Rusticus<span class = +"tag">2</span> in fano obdormiverat, somno<span class = "tag">3</span> +<span class="pagenum">137</span> +excitatus, ad Epicuraeos cum epistola obsignata rediit, nihil tamen +aliud se audisse retulit, quam vocem cujusdam susurrantis illud: Atrum. +Quo audito proconsul impietatis Epicuraeos coarguit ac Mopso deinde +sacra facere non destitit. Sed audiamus Herodotum<span class = +"tag">4</span>, cujus aetate loquacissimi fuere omnes Apollines. Is enim +scribit: Cnidios, cum Isthmum Halicarnassi perfodere conarentur, nec +quidquam proficerent, caementis in oculos obsilientibus, aut latomis se +ipsos vulnerantibus, ad Pythiam<span class = "tag">5</span> profectos +responsum hoc tulisse: Isthmum neque aggerate, neque fodite; Jupiter +namque ipse, si voluisset, fecisset insulam! Illi accepto responso ab +opere destiterunt. Deum quidem ista<span class = "tag">6</span> +decrevisse argumento est, quod Demosthenes, Demetrius Poliorcetes<span +class = "tag">7</span>, Caligula, Nero, Domitianus, qui Isthmum Corinthi +perfodere sunt conati, vel caesi vel capti, vel ab hostibus prostrati +fuere, quod vel oracula divina contemnere, vel naturae statum et ordinem +perrumpere conarentur. Quid? cum Athenienses, variis cladibus et morbis +popularibus oppressi, Apollinem consulerent, respondit, suam aram +duplicari oportere; erat enim cubica. Fabri cubum cubo supposuerunt<span +class = "tag">8</span> imperite<span class = "tag">9</span>. Cum pestis +multo magis quam antea grassaretur, iterum Apollo consultus respondit: +aram non esse duplicatam. Itaque Geometras tota Graecia arcessiri +oportuit, ut ara cubica duplicaretur, +quod tandem<span class = "tag">10</span> Plato cum +<span title = "Greek: mesolabô">μεσολάβῳ</span> +praestitisset, exhausta civibus urbe, +caedes<span class = "tag">11</span> conquievit. Advertite, obsecro, +daemonem <span title = "Greek: geometrikôtaton">γεομετρικώτατον</span> +Atheniensibus rem omnium difficillimam proposuisse, scilicet cubum +duplicare, quod mortalium nullus adhuc demonstratione, sed physica +tantum ratione consequi potuit. Oportuisset enim duabus lineis, +quibuscunque datis, duas medias proportionales invenire, quod nullus +adhuc conficere potuit. Nicolaus Cusa<span class = "tag">12</span> id +tentavit, Orontius<span class = "tag">13</span> id se esse assecutum +jactavit<span class = "tag">14</span>, ex eoque <span title = +"Greek: tetragônismon">τετραγωνισμὸν</span> penitus ignotum +demonstrasse. Sed ejus paralogismum<span class = "tag">15</span> +Nonius<span class = "tag">16</span> Lusitanus ac Buteo Delphinas +perspicue<span class = "tag">17</span> docuerunt. Sic Apollo +admirabilitatem sui multo quam +antea majorem excitavit, quam<span class = "tag">18</span> Plato bona +fide auxit<span class = "tag">19</span>, cum ab Aegyptiis<span class = +"tag">20</span> eruditus praedicaret: Apollinem hoc responso Athenienses +a luxu, libidine, crapula, rapinis ad honesta ingenuarum artium studia +revocare voluisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Plutarchus de oraculorum defectu. +<b>2.</b> Alius addit: <i>qui</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>a sono</i>. +<b>4.</b> L. 1 cp. 44. +<b>5.</b> Alii false: <i>Phidiam</i>. +<b>6.</b> Alii: <i>ita</i>. +<b>7.</b> In textu: <i>Polycrates</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>imposuerunt</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>imperiti</i>. +<b>10.</b> Alibi: <i>etiam</i>. +<b>11.</b> Deest in aliis. +<b>12.</b> Alius: <i>Chusa</i>. +<b>13.</b> In libro de quadrat. circuli. +<b>14.</b> Alibi: <i>putavit</i>. +<b>15.</b> Alius: <i>parallelismum</i>. +<b>16.</b> Alius: <i>Navius</i>. +<b>17.</b> Alii: <i>perspicere</i>. +<b>18.</b> Desunt haec quatuor verba in aliis codicibus. +<b>19.</b> Plutarchus de daemonio Socratis. +<b>20.</b> Alius: <i>Aegyptio</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Si fabri cubicam argillae massam arae cubicae aequalem +fecissent et ad pondus tantundem adjecissent, tum utramque massam simul +coagmentatam figura cubica finxissent, nullo negotio expedita res erat +physica ratione.</p> + +<p> +SALOMO: Apollinis aeque ac Bahalis oracula seu vera seu falsa a +<span class="pagenum">138</span> +daemonibus profecta fuisse, nemini dubium esse potest, in rem eam +penitus intuenti. Nunquam<span class = "tag">1</span> enim Pythia +sacerdos respondit, nisi furibunda, ore spumante, turgido gutture, +oculis torvum intuentibus, saepe etiam pudendis obloquentibus, aut +clausa bucca vel ex intimo pectore verbis erumpentibus. Quo etiam<span +class = "tag">2</span> statu sacerdotes Indicos fuisse legimus ante +Hispanorum adventum, qui daemonum cultus, sortilegia et sacrificia +humana sustulerunt. Oracula vero divina prophetis tantum concessa ac +munere Dei contigisse lex divina<span class = "tag">3</span> perspicue +docet, et a prophetis reddebantur non furenti, sed tranquilla mente et +valde quieta ac constanti. Neque vero vigilanti cuiquam mortalium, +praeterquam uni Mosi, Deum apparuisse divina lex aperte declarat; +caeteris prophetis non nisi dormientibus, seu somniis seu visionibus +nocturnis, quae decem omnino generibus complexus est Moses Rambam.<span +class = "tag">4</span> Paucissimis tamen lux infusa divinitus toto vitae +decursu contigit ut Samueli, Heliae, Helisaeo, Isaiae. Quoties enim in +sacris litteris illud occurrit, Deum vel angelum domini locutum, +prophetia est in somno vel visione dormienti patefacta, ut visiones +Abrahae et colloquia Dei cum illo ac caeteris omnibus praeter Mosen. +Quod arcanum qui non percipiunt animo, variis erroribus implicantur. +Interdum tamen vigilantibus, quid factu sit opus, suggeritur, sed id fit +intimis animi sensibus, angeli procurantis officio.<span class = +"tag">5</span> Dormientibus vero saepe voces divinae exaudiuntur aut +vellicationes aut etiam terrores sentiuntur<span class = "tag">6</span>, +quo pertinet illud Elihu Jobi<span class = "tag">7</span> instruentis: +<i>Semel</i>, inquit, <i>Deus loquitur et iterum, si homo non advertit +in somniis, in visu nocturno, quando sopor<span class = "tag">8</span> +dormientes obruit<span class = "tag">9</span>, tunc aurem hominibus +vellicat ac divinam vocem<span class = "tag">10</span> velut +expresso<span class = "tag">11</span> sigillo consignat, ut tenuibus +probitatem, potentibus superbiam eripiat.</i> Cui congruit illud +Isaiae<span class = "tag">12</span>: <i>Deus</i>, inquit, <i>summo +diluculo vellicavit mihi aurem, ut audirem, aperuit mihi aurem, ego vero +praebui me obsequentem.</i> Hanc autem<span class = "tag">13</span> +vellicationem auris nemo plane nisi expertus intelligit.<span class = +"tag">14</span> Prophetis quidem nostris vaticinia admirabilia et in +multa saecula prodita fuere, quibus populorum strages et<span class = +"tag">15</span> excidia civitatum, imperiorum conversiones, caedes +principum calamitosae denunciantur<span class = "tag">16</span>, quae re +ipsa statis temporibus, ac tantis post aetatibus comperta fuere. Ab iis +ergo prophetarum vocibus ac scriptis oracula petenda, ab iis<span class += "tag">17</span> solis verae religionis testimonia sunt exquirenda.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Neque</i>. +<b>2.</b> Addunt alii: <i>in</i>. +<b>3.</b> Num. 12. +<b>4.</b> In libro More nevochim. +<b>5.</b> 1 (3) Reg. 13. 16. +<b>6.</b> Alibi: <i>sensuum</i>. +<b>7.</b> Hiob 33, 14 sqq. +<b>8.</b> Alibi: <i>super</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>opprimit</i>. +<b>10.</b> Alii: <i>ac doctrinam</i>. +<b>11.</b> Alibi: <i>impresso</i>. +<b>12.</b> Jesaiae 50, 4 sqq. +<b>13.</b> Alius: <i>Sane autem</i>. +<b>14.</b> Alius: <i>intelliget</i>. +<b>15.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>16.</b> Alii: <i>denunciarentur</i>. +<b>17.</b> Alii: <i>ex his</i>, vel: <i>et iis</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Prophetarum quidem principes ab Abrahamo et Israelitis +arcessere oportet, nec tamen omnes videmus. Videmus enim Bileamum<span +class = "tag">1</span>, +<span class="pagenum">139</span> +genere Chaldaeum, etiam oracula divinitus hausisse et conversionem +rerum publicarum admirabiles duo millia annos ante percepisse<span class += "tag">2</span> animo, quam contigissent. Item Jobum, Heliam, +Helisam<span class = "tag">3</span>, Arabes ante legis <ins class = +"correction" title = "text reads ‘promu gationem’">promulgationem</ins> +divinis oraculis claruisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Num. 23. +<b>2.</b> Alius: <i>hausisse</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>Helipham</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Si vera somnia rerum praesentium aut futurarum prophetiae<span +class = "tag">1</span> nomine veniunt, innumerabiles prophetae futuri +sunt. Ecquis enim est, cui non appareat in somniis ac visionibus +nocturnis verum<span class = "tag">2</span> quiddam, quod aliter scire +non potuisset? Quin etiam sceleratis somnia saepe verissima occurrunt. +Nam<span class = "tag">3</span> Philostratus<span class = "tag">4</span> +tyrannus se a Jove praecipitem de coelo deturbari somniavit, paullo +antequam interficeretur. Item Caracallae imperatori visum est in +somniis pridie quam necaretur, se a Severo patre suo<span class = +"tag">5</span> perculsum ac vocem patris principis<span class = +"tag">6</span> audivisse acerbe illum increpantis: En praemium fraterni +parricidii! nam Caracalla jusserat Getam occidi. Plenus est Artemidorus, +plenae historiae talium somniorum. Et quidem Synesius ille<span class = +"tag">7</span> Christiamis pontifex librum <span title = +"Greek: peri tôn enupniôn">περὶ τῶν ἐνυπνίων</span> scripsit, +in quo vaticinia non modo hominibus, verum etiam brutis ipsis +animantibus communicari scribit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>prophetico</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>rerum</i>. +<b>3.</b> (Artemidorus). +<b>4.</b> Alii: <i>Pisistratus</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>sica</i>. +<b>6.</b> Deest in aliis. +<b>7.</b> Alius: <i>ipse</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Quaedam somnia vera sunt, plurima tamen falsa, ut quae ab animi +perturbatione<span class = "tag">1</span> ac curis ad animos derivantur. +<i>Multas curas sequuntur somnia</i>, inquit sapientiae magister<span +class = "tag">2</span>, <i>et ubi multa somnia, plurimae sunt +vanitates.</i> Saepius etiam a ciborum varietate et copia somnia +contrahuntur, sed iis, qui pura mente a sordibus, a libidine, a curis +inanibus, a cupiditatibus vacui, sobrii dormiunt, saepius somnia vera et +somniis praestantiora visu objiciuntur, quibus turpia declinare, honesta +prosequi aut futura scire docentur, quae in universum communi quadam +appellatione vaticinia dici possunt. Prophetia vero singulari quadam +appellatione dicitur divina vis, Dei munere et concessu<span class = +"tag">3</span> tributa ad futura prospicienda ac denuncianda, quae<span +class = "tag">4</span> non tantum veteribus, sed his quoque +temporibus<span class = "tag">5</span> accidit. Quod enim legitur in +Hebraeorum commentariis, prophetiam post reditum ab exilio desiisse, non +eo pertinet, ut nulla deinceps somnia Hebraeis divina contigerint, sed +ut intelligamus, Dei vocem ad prophetas fieri desiisse, ut ejus mandata +legesque<span class = "tag">6</span> principibus ac populis<span class = +"tag">7</span> annuuciarentur. Neque enim desunt quamplurimi, qui pro +sua aut aliorum salute jussa in somniis divinitus accipiant, vel ut +hostium insidias effugiant, vel ut a vitiis abstineant, vel ut ab +impietate et superstitione ad veram religionem deducantur, sive<span +class = "tag">8</span> de rebus dubiis fiant certiores. Et quidem vera +somnia et visa nocturna efficaciora sunt ipsis actionibus vigilantium, +<span class="pagenum">140</span> +ut cum Abrahamus dormiens sibi pro salute urbium Sodomae et Gomorrhae +precari videretur et<span class = "tag">9</span> cum Deo familiariter +colloqui; non minus efficax illa supplicatio exstitit, atque nescio an +non efficacior, quam si vigilans ea petiisset<span class = +"tag">10</span>. Item Salomo in somniis sapientiam a Deo precari sibi +videbatur<span class = "tag">11</span>, quae precatio in somniis tam +efficax exstitit, ut eodem<span class = "tag">12</span> somnio Deus +responderit, se preces illius exaudiisse ac sapientiam illi tantam +afflavisse, quantam mortalium antea aut postea<span class = +"tag">13</span> nemini.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>perturbationibus</i>. +<b>2.</b> Ecclesiastes 5, 2 sq. +<b>3.</b> Alibi: <i>consensu</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>quod</i>. +<b>5.</b> Alii addunt: <i>saepe</i>. +<b>6.</b> Alii addunt: <i>ne</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>populo</i>. +<b>8.</b> Alii: <i>ac</i>. +<b>9.</b> Desunt haec quinque verba sequentia in alio codice. +<b>10.</b> Alibi: <i>illam praestitisset</i>. +<b>11.</b> 1 (3) Regum 3. +<b>12.</b> Alibi: <i>eidem</i>. +<b>13.</b> Alibi: <i>et postea</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Si summam religionis ac salutis nostrae ad inania somnia +revocaremus<span class = "tag">1</span>, actum de religionibus est. Jam +enim pridem Paulus admonuit<span class = "tag">2</span>, a falsis +prophetis studiosissime cavendum, nec si angelus coelo delapsus in +terram<span class = "tag">3</span> aliud doceat, quam quae ab eo tradita +sunt, ei assentiendum. Quo satis innuit, non vates novos aut<span class += "tag">4</span> Apollines aut<span class = "tag">5</span> oracula +cujusquam exquirenda<span class = "tag">6</span> ad optimum genus +religionis dijudicandum, cum aperte<span class = "tag">7</span> doceat, +esse Christianum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>revocamus</i>. +<b>2.</b> Galat. 1. +<b>3.</b> Alibi: <i>in terras</i>, quae verba in aliis plane +desunt. +<b>4.</b> Alibi: <i>non</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>non</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>cuiquam exoptanda</i>. +<b>7.</b> Duorum horum verborum loco legit alius: +<i>verum</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Quoniam Judaei non modo Paulum, verum etiam Novi Testamenti +tabulas omnes, Ismaelitae vero Christiana<span class = "tag">1</span> +scripta<span class = "tag">2</span> omnia repudiant, aliis testibus +nobis utendum est. Nihil autem mihi commodius videtur, quam decernere, +quae<span class = "tag">3</span> sit antiquissima religio, hanc<span +class = "tag">4</span> enim optimam fore, maximum erit argumentum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Christianorum</i>. +<b>2.</b> Deest in alio codice. +<b>3.</b> Alibi: <i>quaenam</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>sane eam</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Si optimum genus religionis antiquitate ipsa metimur, altius +nobis ab ipso totius humani<span class = "tag">1</span> generis parente +origo est petenda. Hunc enim optimis moribus, optima disciplina, optima +scientia<span class = "tag">2</span>, optimis denique animi virtutibus a +Deo exornatum<span class = "tag">3</span> oportet, cum ab eodem +sanctissimam linguam didicisset. Neque enim<span class = "tag">4</span> +per se eloqui potuisset, aut omnium animantium, quibus ex insita +cuique<span class = "tag">5</span> vi et potestate nomina indidisse +dicitur, naturas nisi ab optimo parente ac magistro eruditus hausisset +et expressisset<span class = "tag">6</span>. His tam multis ac +praeclaris virtutibus filios sibi charissimos imbuisse consentaneum est +atque inprimis vera religione, ut scilicet Deum aeternum adorarent eique +sacra facerent, tum precibus, tum frugibus, tum pecoribus<span class = +"tag">7</span> oblatis, quae flammarum sacrificiis consumerentur, cum +ante aquarum colluviones carnibus non vescerentur<span class = +"tag">8</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice. +<b>2.</b> Alibi: <i>sanctitate</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>subornatum</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>etiam</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>ejus</i>. +<b>6.</b> Philo in alleg. legg. +<b>7.</b> Alibi: <i>pecudibus</i>. +<b>8.</b> Zonaras l. 1 ita scribit.</div> + +<p> +SALOMO: Caetera quidem tibi, Toralba, facile assentior, pecorum<span +class = "tag">1</span> tamen carnibus homines aeque ac lacte vixisse non +dubito. Ad quid enim<span class = "tag">2</span> tam multi greges? tot +armenta ubique terrarum, quae suo foetore mortua +<span class="pagenum">141</span> +nocuissent<span class = "tag">3</span>, nisi homini suavissimis carnibus +vesci licuisset? Nam quod divina lege permissum est, carnibus vesci, +modo sanguis in terram effunderetur, eo pertinet, ut, quod antea impune +licuerat, cruore saginare<span class = "tag">4</span> se ipsos, id<span +class = "tag">5</span> amplius ne liceret. Nihil enim<span class = +"tag">6</span> sanguinis esu impurius, nihil nocentius aut ad lepram et +elephantiasin accomodatius alimentum excogitari potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius ita: <i>nisi pecorum carnibus vesci semper +licuisset</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>etiam</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>jacuissent</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>sanguinare</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>ut</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>etiam</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Nulla mihi tecum, Salomo, de ciborum esu<span class = +"tag">1</span> controversia futura est, illud tantum meae conclusionis +argumentum est, Adamum ejusque filium Abelem optima religione imbutos +fuisse, deinde Sethum, Henochum, Methusalem ad Noachum usque, qui +aeternum illum et verum solumque Deum, rerum omnium opificem ac parentem +totiusque mundi architectum maximum, caeteris omnibus exclusis, +sanctissime coluerunt. Hanc igitur religionem non modo antiquissimam, +sed etiam omnium optimam esse confido, et qui ab illa antiquissima +optimaque religione discesserunt, in labyrinthos errorum<span class = +"tag">2</span> inexpiabiles incidisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>usu</i>. +<b>2.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +SALOMO: Mihi tecum, Toralba, convenit, illam scilicet optimam religionem +esse antiquissimam ab optimo parente generis humani traditam, quae unius +aeterni Dei cultu purissimo, semota Deorum ac divorum omnium atque etiam +rerum creatarum turba, continetur. Nam quod scribitur, aetate Sethi Deum +coli coepisse, plerosque fefellit ambiguitas verbi <span title = +"Hebrew: huchal">הוּחַל</span> quod incipere et profanare significat. +Jonathan Chaldaeus interpres ita reddidit<span class = "tag">1</span> ex +hebraeis chaldaica: <i>tunc coeperunt homines orare in nomine +domini.</i> Sed Onkelos, quem Latini Aquilam nominant, qui etiam ex +Hebraicis Chaldaica fecit, ita reddidit: <i>Tunc coeperunt homines non +orare in Dei nomine</i>, cum scilicet ad res creatas et eorum, quae sub +sensum cadant, cultum se ipsos convertere coepisserit; quae sententia +verior est, cum satis appareat, Abelem et Cainum soli Deo cultum +exhibuisse, ac ipsum Henochum tanta religione ac pietate claruisse, ut +adhuc vivus et spirans divina bonitate fuerit ab hominum<span class = +"tag">2</span> coetu et conspectu abreptus, quod praeter eum nemini, +excepto Helia, legimus contigisse. In eadem religione perstitit +Noachus<span class = "tag">3</span>, qui solus mortalium omnium ipsius +Dei testimonio ac judicio integer est ac justus appellatus. Semus item, +Noachi<span class = "tag">4</span> filius, Dei altissimi sacerdos ac +Solymorum<span class = "tag">5</span> rex justissimus, eadem pietate +paternam religionem amplexus est, qua floruit usque ad <ins class = +"correction" title = "text reads ‘Ahrahami’">Abrahami</ins> aetatem, +i.e. ab eluvionibus aquarum CCCXLV annos, quo tempore migravit Abrahamus +ex Ur<span class = "tag">6</span>, Chaldaeorum urbe<span class = +"tag">7</span>, eamque migrationis causam fuisse tradunt<span class = +"tag">8</span>, quod Chaldaei a vero Deo ad solis et siderum cultum +deficerent. Defectionis rursus causam fuisse opinor, quod cum in coelum +<span class="pagenum">142</span> +intuentes aeterno Deo sacra facerent<span class = "tag">9</span>, oculis +quasi manibus sese abduci passi sunt ad ea sidera, quae sub adspectum +cadebant, quod Abrahamus indigne ferens vitae periculum adiit, cum +aperte siderum cultum execratus esset. Chaldaeus interpres scribit<span +class = "tag">10</span>, Nimrodum, qui primus dominatum in liberos +homines invasit, jussisse Abrahamum in fornacem projici, quod ab unius +immortalis Dei cultu ad res creatas avelli nollet, inde tamen prodigio +stupendo<span class = "tag">11</span> ereptum et in Syriam a Deo missum, +ubi in purissima illa religione majorum acquievit ejusque nepotes, donec +Aegyptiorum fraudibus ab ingenita religione deflexissent, nec solum +sidera, sed etiam elementa, animantia, statuas, daemones, deserto mundi +conditore, adorarent. Deus igitur populi sui misertus quadringentos post +annos, quam ictum foedus erat cum Abrahamo, Moysen excitavit, per quem +naturalem et insitam animis hominum<span class = "tag">12</span> a Deo +religionem ex animis hominum paene obliteratam ad usum revocavit. Ac +tametsi Numa Pompilius statuas, Zeno Stoicus templa Diis exstrui, i.e. +<span title = "Greek: hiera theôn oikodomein">ἱερὰ θεῶν<span class = +"tag">13</span> οἰκοδομεῖν</span>, idque etiam sanctissimi reges +Persarum prohiberent, ne Dei majestatem, quae amplissimo mundi sinu non +continetur, angustiis concludere viderentur, terrenum<span class = +"tag">14</span> tamen deinde templum jussit exstrui, non modo ut ab +inimicis coeli, sed etiam siderum coelestium adspectu seu culta sacra +facientes amoveret.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>reddit</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>humano</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>Noëmus</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>Noëmi</i>. +<b>5.</b> Gen. 6. +<b>6.</b> Alius false: <i>unâ</i>. +<b>7.</b> Gen. 12. +<b>8.</b> <i>scribunt</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>fecerint</i>. +<b>10.</b> In Ecclesiast. IV. +<b>11.</b> Alibi: <i>prodigiis stupendis</i>. +<b>12.</b> Desunt duo haec antecedentia verba in aliis +codicibus. +<b>13.</b> Alius: <span title = "Greek: theois">θεοῖς</span>. +<b>14.</b> Alius: <i>tentorium</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Constat igitur, optimam atque antiquissimam omnium religionem +ab aeterno Deo cum recta ratione mentibus humanis insitam, quae quidem +Deum aeternum ac solum homini colendum proponit, quoniam superius +demonstratum est, Deum illum ab omni corporum contagione alienissimum, +rerum omnium conditorem et conservatorem esse, qui cum optimus maximus +sit, summum etiam cultum ei deberi, caetera numina, quae ab eo creata +sunt, honoris cultu illi anteferre aut<span class = "tag">1</span> +conjungere sine ingenti piaculo posse neminem. Qui ergo sic vixerit, ut +purum Dei cultum et naturae leges sequatur, quis dubitet, quin eadem +felicitate fruatur, qua nunc justus Abel, Henochus, Noah, Semus, +Abrahamus, Jobus, caeteri, quod Deus ipse laudabili testimonio sibi +gratissimos ac sanctissimos esse<span class = "tag">2</span> declaravit? +Nihil enim verius a Platone dici potuit, quam antiquissimos humani +generis parentes eo posteris meliores fuisse, quo propius aberant a +conjunctione Deorum: <span title = +"Greek: hoi palaioi kai kreittones hêmôn kai enguteroi theôn oikountes">οἱ +παλαιοὶ καὶ κρείττονες ἡμῶν καὶ +ἐγγύτεροι θεῶν οἰκοῦντες</span>, a quibus ad posterorum<span class = +"tag">3</span> aures vestigia prisca saeculi dimanarunt. Et quidem +Simplicius, Christianorum aeque ac Judaeorum communis adversarius, +mentis humanae consummatam perfectionem definit conversionem ad dominum: +i.e. <span title = +"Greek: pasa anthrôpinê pleiotês eis tên pros theon epistrophên">πάσα +ἀνθρωπίνη πλειότης εἰς τὴν πρὸς θεον +ἐπιστροφήν</span>. Idem paulo post: Quamdiu igitur mens humana radicibus +altissimis<span class = "tag">4</span> autori suo adhaeserit<span class += "tag">5</span>, +<span class="pagenum">143</span> +poterit incolumis eam integritatem, in qua creata est, facile tueri; ab +eo autem avulsa diffluet et marcescet<span class = "tag">6</span>, quoad +rursus ad originem et autorem revertatur, i.e. <span title = +"Greek: apospasasa de heautên kai hothen eph’ heautê aporrhizôsasa, ekeithen marainetai kai phthinei, heôs empalin epistraphê kai henôthê pros tên aitian.">ἀποσπασάσα +δὲ ἑαυτήν καὶ ὅθεν ἐφ᾽ ἑαυτῇ ἀποῤῥιζωσάσα, ἐκεῖθεν +μαραίνεται καὶ φθίνει, ἕως ἔμπαλιν ἐπιστραφῆ καὶ ἑνωθῆ πρὸς τὴν +αἰτίαν.</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>et</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>fuisse</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>posteros</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>arctissimis</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>cohaeserit</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>diffluit et marcescit</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Si haec optima et antiquissima religio naturae, omnium +simplicissima sufficit ad vitam beatam, cur tot sacrificia, ceremoniae, +ritus lege Mosis jubentur<span class = "tag">1</span>? Neque enim +pecudum modo, verum etiam hominum hostias legimus. Nam Jephtha, princeps +illius gentis, filiam, quam habuit, immolavit eodem fere tempore, quo +rex Agamemnon filiam Iphigeniam.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>jubente</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Sacrificia pecudum ab ipsa naturae lege primus Abel ac caeteri +deinceps arripuisse videntur, hominum vero mactatio<span class = +"tag">1</span> populis fere<span class = "tag">2</span> omnibus +perniciosissimo more<span class = "tag">3</span> fuit usitata; Chaldaeis +inquam, Persis, Amorrhaeis, Graecis, Italis, Gallis, Poenis, Indis. Nec +tamen Jephtha filiam immolavit, ut omnes fere opinantur, sed perpetuae +castitatis votum a se amandavit, ut Chaldaeus interpres, Rabbi Levi Ben +Gerson et David Kimchi, verius et melius interpretantur, quam qui +parricidii crudelissimi parentem accusant. Cui interpretationi +congruit<span class = "tag">4</span>, quod singulis annis virgines illam +inviserent et<span class = "tag">5</span> consolarentur. Vox enim +hebraea <span title = +"Hebrew: letavot (for לְתַנוֹת ‘letanot’)">לְתַבוֹת</span> +quae<span class = "tag">6</span> +ambiguitatem eo loco peperit<span class = "tag">7</span>, non tam lugere +significat, quam consolari, sacrificium vero Jephtham fecisse oportet +earum rerum, quae<span class = "tag">8</span> lege divina mactari fas +erat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>immolatio</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>vero</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i> modo</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>convenit</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>ut</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>quod</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>proponit</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>quae ... mactare</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Si naturae lex et naturalis religio, mentibus hominum insita, +sufficit ad salutem adipiscendam, non video, cur Mosis ritus, ceremoniae +necessariae sint.</p> + +<p> +SALOMO: Nihil in majestate Bibliorum antiquius aut sacratius est lege +divina, cujus divisio triplex est. Nam praeter historiarum libros +praecipua est lex moralis, secunda ritualis, tertia politica. Moralis +iterum duplex: altera<span class = "tag">1</span> pars ad Dei cultum, +altera ad hominum inter ipsos mutua officia spectat. Dei cultus quatuor +decalogi capitibus primis continetur, caetera sex capita ad tuendam +hominum inter se<span class = "tag">2</span> fidem ac societatem +pertinent. Politica vero diffusius eadem complectitur, quae secunda +tabula brevissime continet, scilicet leges judiciales, connubiales, +praetorias<span class = "tag">3</span>, quibus Hebraeorum respublica +fundata est et constituta, sine quibus licet et viro bono in +desertissima solitudine et ubique terrarum salutem adipisci. Ritus vero +et sacrificia<span class = "tag">4</span> a Deo instituta, ut +Israëlitae, qui ab Aegyptiis et finitimis populis sacra daemonibus et +animalium statuis facere didicerant, ab iis deinceps abstinerent, quod +fieri non potuisset ob inveteratum daemonibus sacrificandi morem, +nisi<span class = "tag">5</span> eadem sacra Deo facere juberentur. +Atque eo pertinet +<span class="pagenum">144</span> +gravior illa ac toties injuncta Israëlitis criminatio, quod epularentur +<span title = "Hebrew: al damim">על דמים</span> super sanguines, ut +deterrima Circe Ulyssem ac socios docebat, Manes pascere<span class = +"tag">6</span> sanguine effuso in scrobem plurium animantium cruore<span +class = "tag">7</span>. Itaque propositis omnium sacrificiorum +generibus, ad extremum illud a legislatore subjicitur<span class = +"tag">8</span>, ne deinceps sacrificent satyris et daemonibus, quibuscum +scortari, consueverant. Deum vero sacrificiis nullo modo delectari, ex +eo planum fit, quod vetuit<span class = "tag">9</span> usquam terrarum +sibi pecudes mactari, praeterquam uno loco, quem ad sacrificandum +delegisset, tametsi ubique gentium synagogas ac fana liceret habere ad +laudes et leges divinas praedicandas. Nec vero sine summa Dei bonitate +ac procuratione templum illud Sionis, ubi sacrificia pecudum fieri nec +alibi licebat, a Vespasiano Imperatore incensum est, ut omnes +intelligerent, non armentis aut<span class = "tag">10</span> gregibus +mactandis flagitia<span class = "tag">11</span> dilui aut scelera +expiari, aut salutem ab eo quenquam adipisci, ut apud Jeremiam<span +class = "tag">12</span> Deus clara voce populo contestatur hunc in +modum: <i>Holocausta vestra victimis accumulate et ad satietatem carnes +vorate, nihil enim majoribus vestris hujusmodi mandavi, cum illos ex +Aegypto educerem.</i> Et certe nihil Deus clara voce praeter decalogum +jussit<span class = "tag">13</span>; nullum autem sacrificium toto +decalogo continetur, quod ubique foedus cum populo percussum appellatur. +Id autem a prophetis<span class = "tag">14</span> toties ac tam saepe +repetitum est, scilicet Deum a mactatione pecudum abhorrere, ut non<span +class = "tag">15</span> aliam ob causam templum illud exarsisse ac +populus Dei ex Palaestina ejectus esse videatur, quam ne deinceps in +cruore pecudum spem salutis collocaret. <i>Aufer</i>, inquit Oseas<span +class = "tag">16</span>, <i>a nobis nequitiam, et exsolvemus juvencos +labiorum nostrorum.</i> Item<span class = "tag">17</span>: <i>Num veniam +in conspectum Dei cum holocaustis, vitulis, agniculis? Num placent Deo +mille arietes aut 10,000 torrentes olei? Num dabo primogenitum ad +expiationem sceleris mei? Indicavi tibi, o homo, quid bonum sit<span +class = "tag">18</span> et quid a te Deus exquirat, scilicet facere +judicium, deligere bonitatem et humilem esse coram Deo tuo.</i> Cum +autem Saul, quominus Dei mandato paruisset, sacrificia excusaret, acerbe +Samuel illum increpans: <i>Obsequium</i>, inquit, <i>sacrificiis +praestat</i><span class = "tag">19</span>. Acerbius etiam apud Isajam +Deus execratur illos, qui sua scelera sacrificiis elui putant. Est +igitur in decalogi executione salus, non in sacrificiis statuenda. +<i>Hoc fac</i>, inquit, <i>et vives!</i> Et quidem cum rex Salomo arcam +auream fabricari jussisset, et<span class = "tag">20</span> in +sacratissimo sanctuario collocaret, nihil in ea deposuit praeter duas +tabulas decalogi lapideas. Arcam autem protegebat propitiatorium, ubi +Deus inter utrumque angelum versari dicebatur, ut omnes +<span class="pagenum">145</span> +intelligerent, Deum mortalibus propitium fore, si sacrum decalogi foedus +exsequantur. Item<span class = "tag">21</span> Salomo cum Deum loquentem +introduceret<span class = "tag">22</span>: <i>Serva</i>, inquit, +<i>mandata mea, ut vivas!</i> Quae qualia sint, significat his verbis: +<i>Liga ea super digitos tuos, scribito super tabulas cordis tui!</i> +Qua quidem eleganti allegoria decem digitorum decem<span class = +"tag">23</span> decalogi praecepta<span class = "tag">24</span> +complexus est, ac duplici tabula cordis significat, primam tabulam +decalogi pertinere ad superiorem animae facultatem, quae ipsa mens est, +ad quam primae tabulae leges de cultu divino referuntur, secundam vero +tabulam ad inferiorem animae partem, qua docemur naturam coërcere, +libidinem continere, ab alienis rebus mentes, oculos, manus abstinere. +Nam 613 capita ac leges<span class = "tag">25</span>, quae libro legis +continentur, partim ad judicia, partim ad mores, partim ad ritus, partim +ad uberiorem explicationem<span class = "tag">26</span> decalogi +spectant<span class = "tag">27</span>, ut cum uno verbo decalogi +scortatio prohibetur, vox enim hebraica <span title = +"Hebrew: neot">נאוֹת</span> omnem scortationem significat, +sive cum daemonibus, +sive cum statuis caeterisque rebus, sive cum proximis, quibuscum +incestus admittitur<span class = "tag">28</span>, sive cum alterius +uxore: denique lex illa vagos omnes concubitus, stupra<span class = +"tag">29</span> et cum brutis nefariam copulationem vetat, quae fusius +Moses in libro legum explicat, quam quae tabulis fuere<span class = +"tag">30</span> comprehensa. Universam vero legem R. Moses Rambam in +quatuordecim partes distribuit: prima pars aversionem a flagitiis et +conversionem ad Deum; secunda idololatriae prohibitionem; tertia morum +probitatem; quarta caritatem erga singulos; quinta mulctas pecuniarias; +sexta contractuum et hereditatum jura; septima dies fastos, nefastos, +feriatos; octava jejunia<span class = "tag">31</span>; nona preces et +laudationes; decima sanctuarium; undecima sacrificia ritus; duodecima +pollutiones et expiationes; decima tertia cibos vetitos ac cupiditates +frangendas; decima quarta vetitas libidines. Quae omnia copiosissime +libris LXI pandectarum hebraicarum et capitibus 532 continentur, +vetantibus quidem legibus poenae, jubentibus praemia subjiciuntur, ut +cum benignitatis fontes tenuibus aperire jubemur<span class = +"tag">32</span>, haec verba subrogantur: <i>Et bene tibi erit, vel +opibus te cumulabo, si hoc feceris.</i> Semper enim largitionem in +tenues consequetur affluentia bonorum, ac tametsi nulla merces debeatur +officio, nihilominus tamen et iis, qui a vetitis abstinuerint, et iis, +qui jussa fecerint, mercedem ingentem Deus decrevit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>una</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>homines</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>praedicatorias</i>. +<b>4.</b> Addunt alii: <i>sicut</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>etiamsi</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>placare</i>. +<b>7.</b> Odyss. l. X. +<b>8.</b> Levit. 17. +<b>9.</b> Deuteron. 14. 15. 16. +<b>10.</b> Alibi: <i>nec</i>. +<b>11.</b> Alibi: <i>peccata</i>. +<b>12.</b> Jerem. 7, 21 sq. +<b>13.</b> Deuter. 4. +<b>14.</b> Psalm. 40. 49. Hoseae 6. +<b>15.</b> Alibi: <i>nullam</i>. +<b>16.</b> Hos. 14, 3. +<b>17.</b> Michae 6, 6 sqq. +<b>18.</b> Alibi: <i>est</i>. +<b>19.</b> 1 Sam. 15. +<b>20.</b> Alius: <i>ut ... collocaretur</i>. +<b>21.</b> Alii: <i>Idem</i>. +<b>22.</b> 1 Regum. 7. +<b>23.</b> Addit alius: <i>illa</i>. +<b>24.</b> Alius: <i>capita</i>. +<b>25.</b> Alii: <i>capita legum</i>, vel: <i>capitibus +leges</i>. +<b>26.</b> Alius: <i>interpretationem</i>. +<b>27.</b> Alibi: <i>pertinent</i>. +<b>28.</b> Alibi: <i>committitur</i>. +<b>29.</b> Alii addunt: <i>paederastiam</i>. +<b>30.</b> Alibi: <i>erunt</i>. +<b>31.</b> In aliis codicibus haec ad septimam partem referuntur, +ita ut tredecim tantum partes enumerentur. +<b>32.</b> Alii: <i>jubentur</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Cum itaque Judaei ubique terrarum a sacrificiis pecudum +abstineant, inutiles sunt illae sacrificiorum leges.</p> + +<p> +SALOMO: Nullum est sacrificium, nulla instrumenta sacrorum, nulli ritus, +quae rerum in naturae thesauris abditarum arcana pulcherrima non +<span class="pagenum">146</span> +contineant, ut ingeniosissime Philo Hebraeus<span class = +"tag">1</span>, Abraham Aben Esra, Rex Salomo, Leo Hebraeus +interpretantur. His etiam docemur prius de peccatis confiteri<span class += "tag">2</span>, deinde poenas acerbiores ac piacula<span class = +"tag">3</span> deprecari impendentia, tum gratias agere pro tam multis +beneficiis, quibus continuo beamur, denique laudibus Deum praedicare, +postremo Deo mentes puras sacrificare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> De sacrificiis. +<b>2.</b> Alii: <i>conferri</i>, vel: <i>converti</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>pericula</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Equidem ab astrologo Judaeo didici, decem illa decalogi capita +decem orbibus coelestibus ordine decenti naturae convenire. Primum ipsi +Deo tribui, ut naturae universae autori supremo, secundum orbi secundo, +qui Hebraeis deserta<span class = "tag">1</span> appellatur, propterea +quod nulla stella eo coelo continetur, ita quoque sculptilia sanctissime +prohibentur. Tertium caput, quo Dei nomen temere usurpare prohibemur, +orbi tertio congruit, ne per Jovem caeteraque sidera jusjurandum +concipiamus. Quartum caput, de festa quiete Sabbathi, orbi Saturni, cui +et septima dies Saturni, velut Hebraeorum<span class = "tag">2</span> +Sabbathi nuncupatur. Quintum caput, de cultu parentum, quinto orbi seu +Jovis, qui a Graecis Deorum parens, a Latinis Jupiter, quasi Juvans +pater est appellatus. Sextum caput, de caedibus, orbi Martis, quem +Homerus<span class = "tag">3</span> homicidam vocat et urbium eversorem. +Septimum caput, de adulteriis ac libidine, orbi Veneris. Octavum, de +furtis, Mercurio, quem veteres mercatorum Deum et lucri autorem +fecerunt, et collegium mercatorum<span class = "tag">4</span> Romae +dicebatur Mercurialium. Nonum, de vetitis mendaciis falsique crimine +tribuitur Soli, de quo Virgilius: Solem mentiri, quis dicat? Quin etiam +Hebraei solem pro veritate usurpant, ut eo loco: Misericordiam et +veritatem diligit Deus, hebraica littera sic habet: quia sol et scutum +est Deus, quod LXXII interpretes sic reddunt: <span title = +"Greek: hoti eleos kai alêtheian agapa kurion">ὅτι +ἔλεος καὶ ἀληθείαν ἀγαπᾶ κύριον</span>. +Graeci Apollinem fecerunt oraculorum ac divinationis +rerum abditarum parentem, principem et qui discussis nebulis omnia +perspicua facit. Decimum caput orbi Lunae, cui eandem vim in macrocosmo +tribuunt<span class = "tag">5</span>, quam jecori in microcosmo, ubi vis +cupiditatis maxime consistit, ita quoque decimo capite cupiditates +cohibere jubemur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>dextra</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Ebraeis</i>. +<b>3.</b> Il. <span title = "Epsilon (5)">Ε</span>, 31. +<b>4.</b> Alius: <i>mercatorium</i>. +<b>5.</b> Desunt haec quinque sequentia verba in aliis +codicibus.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Valde arguta mihi admirabilisque videtur decalogi cum +orbibus coelestibus convenientia, quam Toralba ex abditis Hebraeorum +arcanis <ins class = "correction" title = +"text reads ‘promsit’">promisit</ins>, +quae non solum naturae universitati +congruere, verum etiam ordinem planetarum a veteribus traditum +confirmare videtur. Nam quod Ptolomaeus a veterum opinione<span class = +"tag">1</span> primus omnium discedens Venerem et Mercurium sub sole +collocavit, id eo argumento fecisse videtur, quod solis apsidem<span +class = "tag">2</span> a terra distare scribit diametris terrestribus +604½, quod immane spatium planetis vacuum relinquere incongruum putabat, +cum ab axe luna distaret terrae diametris 570. Sed multo absurdius est, +quod Arabes et +<span class="pagenum">147</span> +caeteri fere omnes astrologi inter apsidem Solis et Martis intervallum +intercedere tradunt diametrorum terrestrium 3815, quod septies majus est +intervallo solis et lunae.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>placitis</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>solem</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ex iis quidem intelligere potestis, omnia rerum maximarum arcana +et abditos<span class = "tag">1</span> naturae thesauros in legibus +divinis i.e. etiam in majorum nostrorum litteris ac libris latere, si +quis altius scrutari velit. Hunc autem decalogum legis naturalis +epitomam esse judicavit Abraham Aben Esra, quae quoniam obliterata +videbatur et ingentibus hominum sceleribus ac flagitiis violata, Deus +optimus maximus, hominis exitium miseratus, solenni legislatione<span +class = "tag">2</span> naturalia edicta et interdicta maximis sui populi +comitiis renovavit et in tabulis lapideis incisa, tubarum clangore, +tonitruis, fulminibus ac flammis in<span class = "tag">3</span> monte +Horeb ad coelum usque medium perstringentibus, ac monte terribili +concussione trepidante, aeternum illud decalogi foedus cum populo +aspersis sanguine tabulis, ut in feriendis foederibus mos erat, +sacravit. Quae cum ante oculos mihi proponerem ac tanti spectaculi +faciem altius contemplarer, quasi furore divino percitus haec breviter +cecini:</p> + +<div class = "verse close"> +Quis vero, metuende! tua te voce tonantem<span class = +"tag">4</span><br /> +Audiit impavidus, cum jura sacrata juberes<br /> +Nec violanda dares tremuli de vertice montis<br /> +Foedera Sinai? Quis vel clangore tubarum<br /> +Non fuit attonitus vacuas resonante<span class = "tag">5</span> per +aures<span class = "tag">6</span>?<br /> +Quisve sacri sceleratus acerbam numinis iram<span class = +"tag">7</span><br /> +Ferre tui potuit, quoties armatus in hostes<br /> +Flammea vibrares ingenti fulmina dextra?<br /> +Quippe superborum tu colla tumentia regum<br /> +Deprimis, et forti victor violenta refellis<span class = +"tag">8</span><br /> +Sceptra manu, quatiens saevi diadema tyranni.<br /> +Conteris immanes populos et regna potenti<br /> +Comminuis brachio, quaecumque invicta videntur.<br /> +Sed Christos humili vindex e pulvere semper<br /> +Erigis ipse tuos aciesque evertis ad unum<br /> +Indomitas, ductuque tuo fit victor inermis!</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>reconditos</i>. +<b>2.</b> Deuter. IV. +<b>3.</b> Alius: <i>a</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>sonantem</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>resonare</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>auras</i>. +<b>7.</b> Alii falsa: <i>vim</i> vel: <i>viam</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>reballia</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Hoc quidem foedus, duabus tabulis ac decem capitibus +deprehensum, quid aliud est, quam ipsissima lex naturae? Hanc enim a +natura legem arripuimus, hausimus, expressimus, ad quam non docti, sed +facti, non instituti, sed imbuti sumus, atque imprimis Deum aeternum +causam<span class = "tag">1</span> non modo rerum omnium effectricem, +sed etiam conservatricem esse eandem, pro jure suae majestatis metuendum +ac venerandum ac pro +<span class="pagenum">148</span> +incredibili erga nos bonitate amandum ac toto mentis impetu +prosequendum. Venerationem autem et cultum Deo debitum sacrilegio +surripere, ac rebus creatis ac caducis illum tribuere et<span class = +"tag">2</span> praemia salutis ac fiduciam in illis collocare, nefarium +scelus est. Quod item secundo capite decalogi figuram ullam aut imaginem +Deo tribuere prohibemur, natura quoque nobis insitum est, quia naturali +et perspicua ratione Deum incorporeum esse demonstravimus. Ac propterea +Numam Pompilium sua lege statuas Deorum ullas fieri vetuisse<span class += "tag">3</span>. Et quidem si nefas est, coelum, sidera, solem adorare, +quanto sceleratius<span class = "tag">4</span> est hominum figmenta +venerari? At mirum mihi saepe visum est, tot populos, tam multis tamque +eruditissimis temporibus statuas coluisse studio pietatis, cum +Heraclitus, philosophorum antiquissimus, statuarum cultores perinde +facere diceret, ac si cum parietibus colloquerentur<span class = +"tag">5</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice, qui porro legit: <i>effectotem ... +conservatorem</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>aut</i> vel: <i>ac</i>. +<b>3.</b> Plutarchas in Numa; Augustinus de civitate Dei. +<b>4.</b> Alibi: <i>scelestius</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>obloquerentur</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Ab his populis excipiendi sunt Persae, Scythae, Afri ac veteres +Romani, quos M. Varro sine simulacris annos amplius CXXX coluisse +scribit.</p> + +<p> +SALOMO: Quid in re tam perspicua argumentamini? Satis est, uno verbo +detestabili ac foedissimo statuam <span title = +"Greek: kopron">κόπρον</span> i.e. stercus appellare. +Hac enim voce majores nostri solent execrari idola.</p> + +<p> +TORALBA: Caetera capita decalogi omnium fere gentium communia sunt, quod +satis est argumenti, legem divinam omnino<span class = "tag">1</span> +naturae consentaneam esse. Excipio quartum decalogi caput, scilicet +requiem Sabbathi. Neque enim video, quid sit, quam ob rem Judaei +septimum potius quam sextum, ut et Ismaëlitae, aut primum, ut +Christiani, feriari debeant. Quod enim natura injustum sit<span class = +"tag">2</span>, temporis decursu justum fieri nequit, contraque<span +class = "tag">3</span>. Si ergo ante legem a Mose latam scelus non erat, +die septimo rebus agendis ac opificiis implicari, cur postea impium esse +coepisset?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest alibi. +<b>2.</b> Alibi: <i>est</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>contrave</i>.</div> + +<p> +Hic ut<span class = "tag">1</span> Salomo conticuisset, contra quam +sperabatur, FRIDERICUS: Salva, inquit, res est, Salomo obmutuit<span +class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>cum</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>obtinuit</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Non video, cur loqui debeam, cum sit capitale, tesseram +imperatoris<span class = "tag">1</span> prodere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>imperii</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ita quidem apud hostes, non inter amicos et familiares, quos +hic videmus. Explica igitur, Salomo, quid hic tesseram appelles, ne +Toralba victoriam incruentam reportare videatur.</p> + +<p> +SALOMO: Certe sabbathum est tessera<span class = "tag">1</span> Deum +inter et populum selectum, quam ceteri<span class = "tag">2</span> +populi capere non possunt, nec si possint, velint<span class = +"tag">3</span>. Argumentum a Toralba propositum jam antea pridem +Justinus Martyr objecerat Tryphoni. Sed illud abs te, Toralba, peto: num +tibi natura justum vel injustum videatur<span class = "tag">4</span>, +arma ferre?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ezech. 20, 12. 20. Exod. 31, 17. +<b>2.</b> Alius: <i>non selecti</i>. +<b>3.</b> Desunt haec quatuor antecedentia verba in uno +codice. +<b>4.</b> Alibi: <i>videtur</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">149</span> +TORALBA: Videtur <span title = "Greek: adiaphoron">ἀδιάφορον</span>.</p> + +<p> +SALOMO: Quid si princeps impendente seditione arma gestare prohibuerit, +num tibi civis injustus et injuriosus atque iniquus videatur, qui +adversus edictum armatus incedat?</p> + +<p> +TORALBA: Assentior ego quidem.</p> + +<p> +SALOMO: Cur ita, cum antea non injustum esset?</p> + +<p> +TORALBA: Quia naturae lex est, ut magistratui jussa imperanti pareamus, +et qui aliter facit, injustus censeatur.</p> + +<p> +SALOMO: Quanto igitur injustior est, qui Deo vetante id, quod antea +vetitum non erat, interdicto non paruerit, sive justum, sive injustum id +esse arbitretur; quamquam fieri non potest, ut quicquam injustum a Deo +jubeatur.</p> + +<p> +CURTIUS: Hoc potissimum inter naturales et civiles leges interesse +jurisconsulti tradunt, quod civiles sint earum rerum, quae justae et +injustae dici nequeant, antequam jubeantur aut prohibeantur, naturales +vero justitiam perpetuo annexam habeant, sine ullis edictis aut +interdictis.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Cur igitur ante Moysen nullum de quiete septimi diei legimus +edictum?</p> + +<p> +SALOMO: Quis affirmare potest, nihil antea de sancta illius diei quiete +interdictum<span class = "tag">1</span> fuisse? quanquam prisca +aetate<span class = "tag">2</span> homines totum fere otium honestis +studiis et rerum sublimium contemplationi tribuere solebant, ut omne +tempus illud festa quies et sabbathum continuum videretur. Postea vero +cum<span class = "tag">3</span> deterior aetas, inanium artium +voluptatibus, jocis, libidini, bellis, rapinis intenta, rerum coelestium +et divinarum studia sprevit, quid tam necessarium fuit, quam homines ad +hanc naturae legem<span class = "tag">4</span>, honesta virtutis studia, +ad mentis quietem, ad cogitationem rerum divinarum, ad sui salutem +revocare? Id autem diei septimi festa quiete sancire placuit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>edictum</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>pietate</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>quum</i>. +<b>4.</b> Addunt alii: <i>id est ad</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Sed cur potius septimam, quam primam? Nec video, cur<span class += "tag">1</span> postremo capite decalogi aliena appetere prohibeamur, +cum satis sit, nemini fraudem facere, et ea non exercere, quae publicam +laedunt tranquillitatem: mentibus autem humanis imperare aut +cogitationibus vim inferre, quis possit?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>an</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ad singula vicissim. Primum, rationem a Deo rerum suarum +exposcere, scelus, ambigere nefas est. Nam quod aliena concupiscere +vetat lex divina, alienum est ab omnibus legibus humanis, atque in eo +potissimum praestantia divinae legis<span class = "tag">1</span> enitet, +quae securim non modo ad caudicem et ramos, sed etiam ad radices et +fibras flagitiorum omnium admovit. Quisquis enim erumpentes cupiditates +coercerepotest, is profecto imperatoris invicti laudem meretur. Qui vero +aliena concupiscit, jam scelus admisit, etsi<span class = "tag">2</span> +<span class="pagenum">150</span> +pravas cupiditates ad exitum perducere non potuerit, quoniam, ut possit, +omnia pertentabit, sed recisa libidine nihil unquam molietur. Nihil +autem mirum, si<span class = "tag">3</span> homines hominum +cupiditatibus leges nullas posuerunt, quia nec praemia merentibus nec +poenas<span class = "tag">4</span> irrogare potuissent, quippe sensus +animorum<span class = "tag">5</span> non videntur, id unius Dei proprium +est, qui abditas animorum latebras pervestigat ac propterea <span title += "Greek: kardiognôstês">καρδιογνώστης</span> appellatur<span class = +"tag">6</span>. Neque enim actionum ac sermonum prius quam cogitationum +praeputia circumcidi jubet. Et quemadmodum Deus<span class = +"tag">7</span> accepta ferre et praemia tribuere solet praeclaris +hominum voluntatibus, ita quoque perinde ac homicidam habet, qui +occidere cum maxime vellet, non potuit tamen, quia plus peccatur ipsa +mente, quae pravitati acquievit, quam sceleris executione, quae ad +sensus, satellites animi, quasi ad principis ministros refertur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>lucis</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>etiamsi</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>sed</i>. +<b>4.</b> Desunt alibi haec duo verba. +<b>5.</b> Alibi: <i>animi</i>. +<b>6.</b> Jerem. 12. +<b>7.</b> Deuteron. 11.</div> + +<p> +CORONAEUS: Sed ad quietem septimi diei redeamus, quaenam ratio subesse +potest?</p> + +<p> +SALOMO: Rationem suae legis, quod rarissime fit, subjecit legislator +ipse: <i>Quoniam</i>, inquit, <i>sex diebus coelum, maria, +terram<span class = "tag">1</span>, quaeque his continentur omnia, +Deus creavit ac septimo +die requievit, eique benedixit ac sanctificavit illum.</i> Et quominus +ambigeretur, pluribus verbis caput illud declaravit, quam totius +decalogi capita, nec unquam aliis diebus benedixisse aut eos<span class += "tag">2</span> sibi consecrasse<span class = "tag">3</span> legimus. +Nam cum populus universus instruendo Dei sacrario et instrumentis +sacrarii valde occuparetur, diem tamen septimum Deus excipiens: +<i>Nihilominus</i>, inquit<span class = "tag">4</span>, +<i>mea sabbatha colite, +quoniam illa sunt quasi tesserae secretiores et arcana inter me et vos +posterosque vestros, ut intelligatis, me esse Deum aeternum, qui +sanctifico vos. Feriamini igitur sabbathum, quoniam sanctum vobis +est<span class = "tag">5</span>: quisquis ullum opus fecerit die +sabbathi, de coetu populi exscindatur<span class = "tag">6</span>. Sex +dies sufficiant<span class = "tag">7</span> rebus agendis, dies septimus +quies esto sancta Deo aeterno, quisquis opus ullum fecerit, morte +afficiatur. Conquiescant igitur filii Israel die septimo, ut colant +sabbathum foedere sempiterno, quoniam illud est arcanum et tessera inter +me et filios Israel, tessera, inquam, sempiterna, quoniam sex diebus +Deus condidit coelum et terram, septimo quievit.</i>—Haec ille. +Videtis, cum homines, liberos, servos, jumenta sanctissimo illo die +conquiescere jussisset, quanta verborum copia, quam exquisita ratione +iterum atque iterum inculcat. Neque eo contentus populum universum +rursus convocari jussit, deinde coacta<span class = "tag">8</span> +concione legislator quasi legem novam laturus: <i>Haec sunt</i>, +inquit<span class = "tag">9</span>, <i>quae</i> +<span class="pagenum">151</span> +<i>mandavit Deus. Sex dies negotiis agendis aut operi tribuantur, dies +septimus sit vobis sacer, quia sabbathum requies est Deo. Quisquis opus +ullum in eo fecerit, moriatur, ne accendatis ignem in domiciliis +vestris.</i> Item alibi<span class = "tag">10</span>: <i>Admonete +populum Israelem, ut sabbatha sanctissime colat.</i> Id autem saepissime +repetitum legimus, et cum maleferiatus quidam septimo<span class = +"tag">11</span> die ligna legisset<span class = "tag">12</span>, Moses +sententiam, tametsi jam lex lata erat, non prius ferendam putavit, quam +judicem Deum appellaret, qui eum capitali supplicio damnatum lapidibus +obrui mandavit. Illud et mirabilius<span class = "tag">13</span>, quod +cum manna caducum singulis diebus plueret, die tamen septimo nihil +decidere solebat<span class = "tag">14</span>. Cum autem e tentoriis die +septimo quidam egressi fuissent, quasi manna collecturi, Deus ita +exarsit eosque oratione acerbo increpans: <i>Quousque</i>, inquit, +<i>tentabitis me? dedi vobis sabbathum ad requiem, ut die sexto duplices +cibos colligatis, consistite igitur in tentoriis die septimo, nec +quisquam posthac foris egrediatur.</i> Item urbe Hierosolymorum obsessa +et lata jam de excidio sententia, liberationem omnem Jeremias<span class += "tag">15</span> Deo jubente pollicetur, si sabbatha sancta colerent. +Itaque Deus apud Jesaiam exclamans<span class = "tag">16</span>: <i>O +beatum</i>, inquit, <i>illum, qui sabbathum meum delicias suas +appellat!</i> Item paulo post: <i>Quisquis metuit mea sabbatha temerare +ac foedus illud sanctissimae quietis coluerit, hunc ego sublimem +proveham in montem sanctum meum</i>, i.e. in coelum. Quid Ezechiel? ubi +sabbathum appellat Dei sacramentum ac tesseram secretiorem inter Deum et +populum Israelis<span class = "tag">17</span>, Ac propterea +theologi<span class = "tag">18</span> sabbathorum rationes ac leges +copiosissime amplexi sunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Septem haec sequentia verba desunt in alio codice. +<b>2.</b> Alibi: <i>nos</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>conservasse</i>. +<b>4.</b> Exod. 20, 31 et 34. +<b>5.</b> Alibi: <i>erit</i>. +<b>6.</b> Alibi <i>exscindetur</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>sufficient</i>. +<b>8.</b> Alii: <i>convocata</i>. +<b>9.</b> Exod. 35. +<b>10.</b> Num. 15. +<b>11.</b> Alibi: <i>sabbathi</i>. +<b>12.</b> Alii: <i>collegisset</i>. +<b>13.</b> Alibi: <i>mirum</i>. +<b>14.</b> Exod. 16. +<b>15.</b> Thren. 15 et 17. +<b>16.</b> Jes. 56, 58. +<b>17.</b> Ezech. 20 sq. Alibi: <i>Israelem</i>. +<b>18.</b> L. 2 Pandect. c. 4 et 24 (Talmud).</div> + +<p> +CURTIUS: Hanc opinor causam fuisse, cur acutissimus<span class = +"tag">1</span> quidam theologus<span class = "tag">2</span> ad stuporem +usque miretur, tot ac tam multis capitibus legum divinarum ac +prophetiarum sabbathi otia inculcari, quasi, inquit, ejus diei cultu et +quiete summa divinae legis et salutis nostrae<span class = +"tag">3</span> contineatur. Idem quoque negat, sabbathum aut legem a +Christo fuisse abrogatam, eosque reprehendit, qui aliter sentiunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>argutissimus</i>, vel: <i>augustissimus</i>. +<b>2.</b> Calvin. inst. ep. 4. +<b>3.</b> Deest alibi.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ego Ismaelitasnon aliam habuisse causam judico, cur pro +septimo die sextum feriari soleant, quam ut a Christianis aeque ac +Judaeis festo die segregarentur, ut Christiani, qui primum diem pro +septimo ad colendum sibi proposuerunt, ut a Judaeis secederent. Nam si +jure diem sextum Ismaelitae feriarentur, propter fugam Mahummedis ab +hostibus<span class = "tag">1</span> prostrati ac vulnerati die sexto, +profecto aequius erat, Christianos sextum +<span class="pagenum">152</span> +diem, quo Christus supplicio affectus est, feriari<span class = +"tag">2</span>, quam primum, quo dicitur revixisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>hoste</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>celebrare</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Miror ego, Ismaelitas et Christianos cum Judaeis in eo +convenire, quod decalogus divina voce promulgatus aeternam haberet, +quasi naturae lex, auctoritatem, eos tamen quietem festivam +commutavisse, „cultuque Judaeo septima sacrare“, ut poetae verbis +utar<span class = "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ovidius in Fast.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ideone Christiani Judaeorum superstitionibus ullis +obligati<span class = "tag">1</span> teneantur?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest alibi.</div> + +<p> +SALOMO: Si decalogi<span class = "tag">1</span> quartum sacrosanctum +est, caetera quoque sacrosancta sunt; sin profana quaedam superstitio, +caeteras quoque decalogi leges pessum ire necesse est, quas tamen +aeternas et immutabiles nulla<span class = "tag">2</span> exceptione +confitentur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii legunt: <i>Ut decalogi capita, ita etiam sacrosanctum +est, quae tamen aeterna et immutabilia confitentur.</i> +<b>2.</b> Alibi: <i>sine ulla</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Caetera quidem decalogi capita natura ipsa dictitat, quartum +non item, ut etiam Abraham Aben Esra ingenue fatetur.</p> + +<p> +SALOMO: Cum Deus lapidibus obrui jussisset eum, qui die sabbathi ligna +colligerat, ad Mosen conversus: Dic, inquit, populo, ut fimbrias ac +vittas hyacintho infectas extremis vestium oris assuant, ut in eas +intuentes omnia Dei jussa ad animum revocare consuescant eaque +exsequantur, neque curiosius pervestigate apud vos, aut curiosius post +oculos vestros exquirite, quibuscum scortari consuevistis.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Cur non liceat festam quietem agere, mundi creationem +recolere, Dei beneficia commemorare ac naturae parentem crebris laudibus +celebrare, die primo aeque ac septimo? Nihil enim, utro die id fiat, ad +sanctitatem referre videtur.</p> + +<p> +SALOMO: Si nihil refert, utrum feriari debeamus primum diem an septimum, +cur primum potius quam septimum contra perspicua Dei jussa +eligendum<span class = "tag">1</span> putas, nisi veri Dei leges opera +data<span class = "tag">2</span> proculcare velis? Tu diem tuum natalem +festis epulis recolere libentissime soles, non hesternum, cur septimum +diem, mundi natalem, rejicis, ut pridie vel postridie festum agas? At +nulli diei Deus praeter septimum benedixit, nullum diem praeter septimum +sanctificavit, non sextum, non primum sibi consecravit<span class = +"tag">3</span>. Quanquam ista vetus paganorum impietas diem solis +appellatione diserta<span class = "tag">4</span> feriari jubet<span +class = "tag">5</span>, quo quid sceleratius?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>optandum</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>debita</i>, vel: <i>dedita</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>benedixit</i>. +<b>4.</b> Omittuntur duo haec verba antecedentia in alio +codice. +<b>5.</b> Alibi: <i>jubent</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Ita quidem scripta lex est, non quod soli sacra fiant, ut scis +tu quidem, Salomo, sed quia in ferendis legibus, ut perspicuae sint, ad +populi captum loqui necesse est.</p> + +<p> +SALOMO: Igitur errore populari omisso, cum Deus prospiceret futurum,</p> +<span class="pagenum">153</span> +ut imperitorum hominum inscitia dicam an impietate, creationis memoria +ex animis hominum obliteraretur, diem mundi natalem jussit solenni cultu +celebrari. Fuit enim tanta Aristotelis et Epicuri vel impietas vel +ignorantia vel utrumque, ut mundum aeternum fuisse ac fore existimarent, +contra quam superius demonstratum est. Neque solum diem<span class = +"tag">1</span> septimum, sed mensem quoque septimum, quo creatus est +mundus, clara plurimarum feriarum memoria posteritati commendavit, legum +quoque divinarum lectionem eo mense ac die, quo mundi creatio perfecta +est, auspicari jussit. Anno septimo agricultura deseri jubetur. Item eo +die ac mense, quo mundi creatio consummata est, pontifices ipsi a capite +leges divinas incipiunt omnibus interpretari, accensa facium ac +lucernarum maxima copia, quem morem ab Aegyptiis observari scribit +Herodotus<span class = "tag">2</span>, qui mos antiquissimus, mundi +creationis index, nondum ab usu exolevit. Hunc autem creationis mensem +Ethanim<span class = "tag">3</span> i.e. illustrium Chaldaei vocant, +quoniam eo potissimum mense, quo mundus conditus est, magnorum virorum +ortus et occasus ac rerum publicarum insignes conversiones accidere +consueverunt. Dies autem creationis in tota natura tam clarus est, ac +prae caeteris tam<span class = "tag">4</span> perspicuus, ut nemo +dubitare debeat<span class = "tag">5</span>, legem de quiete sabbathi +omnium maximo naturalem et universae naturae consentaneum esse. Sed +manum de tabula! + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt haec quinque sequentia verba in aliis codicibus. +<b>2.</b> Historiarum Libro II. +<b>3.</b> Alius: <i>Ethranim</i>. +<b>4.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>5.</b> Alii: <i>deberet</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Cur manum de tabula? aut quamobrem propositae orationis filum +abrumpis eo loco, quem potissimum quaerimus, scilicet quietem diei +septimi perinde naturalem esse, ac caetera decalogi capita?</p> + +<p> +SALOMO: Quia metuo, ea<span class = "tag">1</span> quae in arcanis +divinis latent, oratione temerare; nec tam multa dixissem, nisi vos +rerum divinarum amantissimos intelligerem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ne igitur nobis sublimium rerum veneratoribus<span class = +"tag">1</span> ac divinarum invideas haec arcana.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>venatoribus</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ego quidem pauca de multis. Septimo die corporibus robur et +incrementum praecipue additur; bonorum etiam virorum sapientia eo die +potissimum augetur, ut majores nostri a prophetis didicerunt; in +sceleratos autem ultio aëris<span class = "tag">1</span> potestatibus eo +die potissimum permittitur. Quod saepe quidem, sed nunquam plenius<span +class = "tag">2</span> intellectum est, quam in Aegypto stupenda clade, +qua<span class = "tag">3</span> omnia hominum ac bestiarum primogenita +totius regni longe late patentis nocte media diei septimi eodem momento +interierunt, Asmodaeis caedentibus<span class = "tag">4</span>. Quare +lex divina circumcisionem infantis in octavam diem prorogari jubet, ut +sabbathum sanctum intercedens robur addat infanti. Quin etiam medici de +morbo aut accepto vulnere statuere nihil solent ante octavum diem, +propter septimi vim ac potestatem. Illud autem ab omni +<span class="pagenum">154</span> +antiquitate compertum est, noxios daemones initio diei septimi, i.e. +post occasum solis diei sexti, sceleratos agitare<span class = +"tag">5</span>, ab electis vero procul arceri<span class = +"tag">6</span>. Sic enim interpretandum est illud cujusdam Rabbini +theologi, qui septimo die daemones noxios ab angelis coërceri dicit, ne +scilicet bonis infesti sint. Ex quo intelligitur, totam rerum naturam +sanctissimi illius diei vim ita sentire, ut etiam<span class = +"tag">7</span> vulgari proverbio jactari soleat: nullum unquam<span +class = "tag">8</span> sabbathi diem praeteriisse, quo sol se hominibus +non praebeat contuendum. Et quidem nisi horizontis obliquitas ultra +sexagesimam partem circuli magni versus utrumque polum terris +intercedentibus solis adspectum auferat, sol die septimo clarior +conspici<span class = "tag">9</span> consuevit, aut coeli spirabilis +status mutari, ut si ardentissimo calore sex diebus coelum infectum +fuerit, die sabbathi nubibus roscidis aut aquilonibus<span class = +"tag">10</span> aliquo modo refrigeratur, sin perpetuis<span class = +"tag">11</span> nubibus vel nebulis caliginosum extiterit totos sex +dies, sabbatho solis splendore dies serena temperatur. Item qui morbis +aut febribus continuis conflictantur, nisi desperata salus est, die +septimo mitiores sentiunt dolores. Huc etiam pertinet Graeci illius +philosophi<span class = "tag">12</span> quaestio vetus: cur die sabbathi +aër mutatur? illud enim ab omni antiquitate penitus exploratum est. Mens +autem boni viri ac Deum metuentis, quae rerum coelestium contemplatione +ac laudibus divinis quasi epulis delicatissimis pascitur die sancto, et +quae hominem ab homine seducit, eo fit aptior ad hauriendum divinae +lucis fulgorem, quae<span class = "tag">13</span> die septimo prae +caeteris copiosius affulget<span class = "tag">14</span>. Hic autem +humanae mentis in Deum raptus pretiosa mors a Davide<span class = +"tag">15</span> et osculum oris divini appellatur a Salomone<span class += "tag">16</span>. Quid? quod<span class = "tag">17</span> Josephus +antiquitatum scriptor clarissimus tradit, fluvium sabbathicum in Syria +sic appellari, quod non nisi isto die fluere consuescat<span class = +"tag">18</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>aëriis</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>planius</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>quae</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>cadentibus</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>agere</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>proculcari</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>et</i>. +<b>8.</b> Alii: <i>Nullum, inquam</i>. +<b>9.</b> Alii: <i>aspici</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>aquilonaribus</i>. +<b>11.</b> Alius: <i>continuis</i>. +<b>12.</b> Justinus Martyr, qu. 69. +<b>13.</b> Alii: <i>qui</i>, vel: <i>quo</i>. +<b>14.</b> Alibi: <i>effulget</i>. +<b>15.</b> Psalm. 116, 15. +<b>16.</b> Cant. 1, 1. +<b>17.</b> Alibi: <i>Quin</i>. +<b>18.</b> Lib. 7 de bello jud. cp. 24.</div> + +<p> +TORALBA: Fateor equidem, diei septimi arcana valde mirabilia mihi fuisse +hactenus incognita.</p> + +<p> +CURTIUS: Non dubito, quin mentis agitatio ac meditatio ingenium +vehementer exacuat. Concedo et illud, nihil praeclarius<span class = +"tag">1</span> ab homine fieri posse, quam Dei optimi maximi beneficia, +leges, actiones, opera contemplari et ex his laudes ejus eruere ac +praedicare. Sed<span class = "tag">2</span> cum primi illi parentes +humani generis ante legem de cultu diei septimi nullam ad +contemplationis praesidia dierum discretionem adhibuerint, non videbam, +cur subtilius rationem temporum exquirere deberemus, aut cur diem +septimum quam caeteros<span class = "tag">3</span> sanctiorem esse +praedicaremus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>pulcrius</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>Sic</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>caeteris</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Nulla dierum distinctio est in coelo<span class = +"tag">1</span> ac ne in terra quidem ubique; est enim<span class = +"tag">2</span> ultra sexagesimam magni circuli partem tanta lucis +<span class="pagenum">155</span> +ac tenebrarum varietas, ut ad utrumque polum accedentibus post +septuagesimam coeli partem dies menstrua sit, propius bimestris, +trimestris, quadrimestris, sive pro 24 horis bis mille octingentas<span +class = "tag">3</span> horas diem sine sole supra horizontem continuo +videre, et<span class = "tag">4</span> sub utroque polo dies unus est +semestris sine solis ortu, nox item una sine solis occasu semestris, et +cum alii 365 dies habeant, anno vertente, qui sub polo versantur, diem +unum et noctem unam habeant, utramque semestrem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>coelis</i>. +<b>2.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>3.</b> Addunt alii: <i>octoginta</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>ut</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ultra septuagesimam partem meridiani circuli polum versus nullis +mortalibus ulla statio patet, et ut pateat, quis tam stupidus, quin<span +class = "tag">1</span> solis circuitum horarum 24, sive supra sive infra +horizontem, denotare non possit?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>qui</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Id fortasse doctiores, sole supra horizontem existente<span +class = "tag">1</span>, observare possunt, sed quis semestri nocte +discrimen illud annotaret? Sed ut ab utroque polo ad regiones medias +redeamus, fieri nullo modo potest, ut eadem dies septima esse possit +toto terrarum orbe, quia cum occasu solis incipit<span class = +"tag">2</span> sabbathum maximum, mense Aprili hora sexta +pomeridiana<span class = "tag">3</span> in urbe Hierosolymitana, eodem +momento regionibus Brasilianis Indorum meridies est; ex quo necesse est, +sex horarum intervallo diem septimum citius auspicari Hierosolymis, quam +populis<span class = "tag">4</span> Brasilianis.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>stante</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>incipiat</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>promeridiana</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>a populis</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Argute quidem Fridericus, sed quis in tanta oceani ac terrarum +ab ultima Syria usque in Americam regionem immensitate, i.e. milliaribus +amplius 6060, diem septimum putet confundi posse? Argutias igitur +omittamus ac diem septimum, qui tot ac tam multis argumentis tamque +perspicuis naturae demonstrationibus illustratur<span class = +"tag">1</span>, ad divinas aeque ac naturae leges pertinere +fateamur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addunt alii: <i>putemus confundi posse, sed</i>.</div> + +<p> +FREDERICUS: Si septima dies sola sit sancta, cur a vobis nova luna<span +class = "tag">1</span> trigesimo quoque die colitur?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <span title = +"Greek: hieromênia">ἱερομηνία</span>.</div> + +<p> +SALOMO: Nulla dies divinis laudibus aut actionibus honestis eximitur, +sed potissimum dies septimus creationis mundi ac trigesimus divinae +procurationis index festivus esse jubetur, quia non satis erat, mundum +condidisse, nisi rebus genitis<span class = "tag">1</span> Deus +prospiceret ac statum, conditionem, alimenta, incrementa, vicissitudines +rerum omnium tueretur<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>conditis</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>intueretur</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Illud est, opinor, quod innuit Horatius<span class = +"tag">1</span>, ubi <span title = "Greek: tên triakada">τὴν +τριακάδα</span> Judaicam vocat trigesima sabbatha, quanquam non solum +Judaei, sed et Graeci ac Latini novilunia festis diebus colebant, ut +Juvenalis hoc versu significat<span class = "tag">2</span>:</p> + +<div class = "verse close"> +Observant ubi festa mero pede sabbatha reges,</div> + +<p class = "close"> +et Plutarchus <span title = "Greek: peri deisidaimonias">περὶ +δεισιδαιμονίας</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Sat. 1, 9. +<b>2.</b> Deest alibi.</div> + +<p> +<span class="pagenum">156</span> +CURTIUS: Nimia profecto superstitione Judaei Hierosolymam a Pompejo +scalis admotis otiose<span class = "tag">1</span> expugnari ac cives +omnes sponte<span class = "tag">2</span> velut in verriculo aut sagena +rapi, partim<span class = "tag">3</span> etiam crudeliter mactari et +urbem floridissimam<span class = "tag">4</span> opibus diripi die +sabbathi patiebantur, quem Dio historicus Saturno fuisse sacratum +scribit in hac expeditione, ubi Judaeos Vegetius<span class = +"tag">5</span> aeque ac Plutarchus<span class = "tag">6</span> valde +irrident.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice. +<b>2.</b> Deest in eodem codice. +<b>3.</b> Deest in eodem codice. +<b>4.</b> Idem habet: <i>florentissimam</i>. +<b>5.</b> De re militari. +<b>6.</b> De superstitione.</div> + +<p> +SALOMO: Divina lex eos beavit, qui non subsederunt<span class = +"tag">1</span> in subselliis derisorum<span class = "tag">2</span>. Hanc +quidem Hierosolymorum expugnationem, Strabo factam scribit <span title = +"Greek: en nêsteia tôn Ioudaiôn">ἐν νηστείᾳ τῶν Ἰουδαίων</span>, cum +tamen die sabbathi jejunare prohibeamur. At Josephus non a Strabone +modo, sed etiam a Dione et Eusebio<span class = "tag">3</span> +discrepat; scribit enim, urbem captam a Pompejo die Tamuz, M. Tullio +Cicerone et M. Antonio consulibus, quod ut factum sit die septimo, +Judaeorum tamen religionem<span class = "tag">4</span> ac numinis metum +laudare potius, quam irridere deberent<span class = "tag">5</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>consederunt</i>. +<b>2.</b> Psalm. 1, 6. +<b>3.</b> Alius: <i>Vegetio</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>religionis</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>debemus</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Agatharchides<span class = "tag">1</span> Cnidius leges ac +religionem Judaeorum ob id maxime sprevit, quod<span class = +"tag">2</span> Ptolemaeum Lagi filium Hierosolyma die sancto otiose +invadere permisissent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Agatharchiades</i>. +<b>2.</b> Joseph. antiq. jud. I, 12.</div> + +<p> +SALOMO: Res tamen ex animo<span class = "tag">1</span> cessit Judaeis. +Nam Philadelphus Ptolemaeus Lagi filius urbem illam ac templum +ingentibus donis ac largitionibus locupletavit, centum millia captivorum +nostrae gentis, sua pecunia redemtos, manu misit, tabulam ex auro +solidam<span class = "tag">2</span> duorum cubitorum ac semis in +sacrarium sanctissimum intulit, theologos LXXII ingentibus donis ac +largitionibus, ut sacra biblia ex Hebraeis graeca facerent, +locupletavit, quo nihil majus ac melius ab ullo principe praestari +potuisset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>ex animi voto</i>, vel: <i>ex omni voto</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>solido</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Sed negari non potest, quin supina illa negligentia dicam, +an stultitia, plane capitalis fuerit, quod Judaei urbem florentissimam +opibus, propugnaculis, juventute, otiosissime<span class = +"tag">1</span> expugnari, liberos, uxores, templa sacratissima militum +direptioni patere, quam die sabbathi tueri maluerunt. Nam quid aliud +est, quam Dei bonitatem experiri ac tentare? ubi enim<span class = +"tag">2</span> periculum a capite, a liberis, a familia propulsare die +sabbathi vetuit? Prius enim<span class = "tag">3</span> Agamemnon arma +quemque parare jubet, deinde a Jove victoriam precatur his verbis: <span +title = "Greek: dos moi kata plêres helein Priamoio melathron">δὸς μοὶ +κατὰ πλῆρες ἑλεῖν Πριάμοιο μέλαθρον</span> i.e. da mihi sublimem Priami +subvertere sedem. Nam cum olim Romani inprimis religiose dies praeliares +a festis discrevissent, ut M. Varro scribit, ab hostibus continuo +lacessiti praeliares dies<span class = "tag">4</span> exemerunt, ne +cuiquam deinceps religio injiceretur, diebus festis proelium +committere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>atrocissime</i>. +<b>2.</b> Addunt alii: <i>obsecro</i>. +<b>3.</b> Hom. Il. <span title = "Beta (2)">Β</span>, 414. +<b>4.</b> Alius addit: <i>de festis</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">157</span> +SENAMUS: Jam quoque pridem Judaei dierum praeliarium religionem +repudiarunt, nam Judas Maccabaeus strenuus imperator, cum die sabbathi +Hierosolymam ab Antiocho Nobili expugnatam ac Judaeorum partem in +speluncis exuri, partem mactari, partem suffocari non repugnantes +audiisset, exercitui, quem ex fugitivis civibus collegerat, aperte +declaravit, se pro delubris, pro focis, pro lege, pro civium salute, pro +libertate etiam diebus sabbathis pugnaturum, ac deinceps ingentes +de<span class = "tag">1</span> hostibus victorias adeptus est<span class += "tag">2</span> ac parva manu saepe legiones Antiochi vicit ac +prostravit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ab</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>reportavit</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Non religio, sed superstitio est, quod Judaei tam +pertinaciter ab omnibus etiam necessariis negotiis die sabbathi sic +abstinendum putant, ut ne filius quidem aquis parentem mersum aut +fluvio<span class = "tag">1</span> interceptum eripiat, aut illata +vulnera<span class = "tag">2</span>, quo minus sanguis effluat, obligare +velit. Quam superstitiosam crudelitatem Christus<span class = +"tag">3</span> exhorruit, cum sacerdos viatorem vulneribus saucium die +sabbathi deseruisset, rustici autem benignitatem laudavit, quod hominem +languentem vulneribus obligatis jumento domum importari jussisset. Cum +autem pontifices in Christum acerbe inveherentur, quod<span class = +"tag">4</span> aegrotum septimo die curavisset ac lectum alio transferri +jussisset<span class = "tag">5</span>, ipse obtrectationes<span class = +"tag">6</span> illorum verbo diluens: <i>Sabbathum</i>, inquit, +<i>propter hominem, non autem homo propter sabbathum conditus est; +filius autem hominis dominus est sabbathi.</i> Itaque curationes +admirabiles<span class = "tag">7</span> multitudini, morborum +innumerabilium varietate languenti, saepius die sabbathi mirifice +ostentavit<span class = "tag">8</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>flammis</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>illato vulnere</i>. +<b>3.</b> Luc. 10, 31 sq. +<b>4.</b> Matth. 12. Luc. 6, 13 sq. +<b>5.</b> Alius: <i>transferre mandasset</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>objectiones</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>admirabilis</i>. +<b>8.</b> Matth. 12. Marc. 2. Joh. 7. 9. Luc. 1. 6. 13 sq.</div> + +<p> +CURTIUS: Simili superstitione insaniebat nauclerus ille Judaeus, quem +Synesius<span class = "tag">1</span> scribit die sabbathi navis +gubernacula in altissimis fluctibus deseruisse, nec ullo mortis aut +tormentorum metu aut navis cum vectoribus periclitantis ad officium +revocari potuisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In Epistolis.</div> + +<p> +SALOMO: Nos etiam leges non ad legum, sed ad hominum salutem latas +arbitramur, nec putamus eum in legem quid commisisse, qui quid<span +class = "tag">1</span> fecerit vetitum die sabbathi premente<span class += "tag">2</span> necessitate, quippe quae nullis coërceri legibus, nulla +obligatione teneri potest. Si tamen demus, sabbatho curare licuisse, non +propterea licuit asportare<span class = "tag">3</span> cubile. Illud +enim potissimum arguebatur<span class = "tag">4</span>, quod Christus +lectum asportari<span class = "tag">5</span> jusserat. Quin etiam +pontifex facti conscius plebem increpuit his verbis: Sex dies rebus +agendis supersunt, his ergo diebus accedite ad curationem, non die +sabbathi.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quicquid</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>poscente</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>exportare</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>arguebant</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>avehi</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Haec verba pontificis<span class = "tag">1</span> non eo +pertinent, ut curare die septimo scelus arbitraretur, sed ut invidis +obtrectatoribus omnem sui calumniandi praeriperet occasionem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Christi</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">158</span> +CORONAEUS: Si morbus tam gravis est, ut dilatio vitae periculum sit <ins +class = "correction" title = "text reads ‘allutara’">allatura</ins>, +etiam diebus festis curare licere ac semper licuisse non dubito. Sin +facile unius diei moram ferre possit aegrotus, differendum opinor, dum +festa quies praeterierit, quam nos Dominicam dicimus, quia domino sancta +sit, ut sanctissimis christianae ecclesiae institutis docemur. Quibus +acquievisse me profiteor ac prae me fero<span class = "tag">1</span>, +nec me argumentis cujusquam patiar auferri, aut a suscepta Romanorum +pontificum religione divelli. Quod enim Salomo in allegoriis: +<i>Custodi</i>, inquit, <i>fili mi, jussa patris tui, nec dimitte legem +matris tuae</i><span class = "tag">2</span>, ego Dei mandata et +ecclesiae interpretor<span class = "tag">3</span>. Idem: <i>Ne +transferas terminum, quem majores tui pepigerunt</i><span class = +"tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>praefero</i>, vel: <i>pro me fero</i>. +<b>2.</b> Proverb. 6, 20. +<b>3.</b> Alius: <i>interpretabor</i>. +<b>4.</b> Proverb. 22, 28.</div> + +<p> +SALOMO: Patris quidem appellatione Deus, matris autem natura mihi +significari videtur. Nec tamen dubito, quin ad ecclesiam quoque +transferri possit, quae duobus annorum millibus ante floruerat, quam +Jesus, Josephi et Mariae filius, nasceretur, qui tamen sabbathum +saepissime coli jussit<span class = "tag">1</span>, ac Paulus<span class += "tag">2</span> ipse sabbathismum populo Dei datum scribit, quibus +verbis populum Dei a Christianis et barbaris aperte discrevit. Ac +tametsi Christianorum oriens ecclesia diem primum, quem vos dominicum +appellatis, initio feriaretur, non propterea a cultu sabbathi +destiterat<span class = "tag">3</span> Tertulliani aetate, cujus haec +verba sunt: Duas in anno hebdomadas <span title = +"Greek: apo kreophagias">ἀπὸ κρεοφαγίας</span><span class = +"tag">4</span> abstinemus exceptis sabbathis et dominicis. +Item: <i>Sabbathis omnibus, qui adierit<span class = "tag">5</span>, +inveniet Deum.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Lucae 17. +<b>2.</b> Hebr. 4. +<b>3.</b> Alibi: <i>desistebat</i>. +<b>4.</b> Alii: <span title = +"Greek: kreophagôn">κρεοφαγῶν</span>. +<b>5.</b> Alibi: <i>audierit</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Justinus eodem, quo Tertullianus, tempore floruit et apologiam +eodem tempore pro Christianis scripsit ad M. Aurelium Augustum, in qua +fatetur, Christianos ad preces et eucharistiae communionem diebus +dominicis convenire solitos, nihil tamen de sabbatho. Ac tametsi +primordio nascentis ecclesiae christianae plerique circumciderentur, ut +etiamnunc his temporibus Aethiopes Christiani, et sabbathum +feriarentur<span class = "tag">1</span>, nihilominus tamen Paulus, +frequenti discipulorum concilio coacto, Petrum increpuit ac legitimos +majorum ritus abrogandos esse communi decreto persuasit<span class = +"tag">2</span>. Itaque cum ad Colossenses<span class = "tag">3</span> +scriberet: <i>Ne quis</i>, inquit, <i>vos judicet in cibo aut<span class += "tag">4</span> potu, vel parte diei festi vel noviluniis vel +sabbathorum, quae sunt umbra futurorum.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>feriantur</i>. +<b>2.</b> Act 15, 22 sqq. Gal. 2, 14 sqq. +<b>3.</b> Col. 2, 16 sq. +<b>4.</b> Alibi: <i>vel</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Fieri potuit, ut primus ac septimus dies Christianis festivus +exstiterit; sed cum utriusque diei conservatio rebus agendis grave +afferret impedimentum, Victor pontifex Romanus sub annum Christi 196 +sabbathi quietem valere jussit ac pro sabbatho dominicam feriari.</p> + +<p> +<span class="pagenum">159</span> +SALOMO: Cave putes, Coronaee, me Christianis persuadere<span class = +"tag">1</span> velle, ut pro dominica sabbathum accipiatis, ne diem +sanctissimum sabbathi aeque ac Dominicam saltationibus impudicis, +crapula, libidine, venationibus, lusibus, denique impuris scortationibus +foedissime contaminari videam non sine maximo animi dolore. Praestat, +illum diem negotiis ac rebus agendis transigere, quam impurissimis +flagitiis violare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>persuasisse</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Vos Judaei tetrici ac tristes non videmini dies festos colere, +quos veteres omnes tum Graeci tum Latini ludibus publicis, conviviis, +choreis, canticis, saltationibus laetiores esse voluerunt ac propterea +Diis immortalibus gratiores.</p> + +<p> +SALOMO: Non abhorret gens nostra a choreis et saltationibus, quin et +dies festus nobis vocatur <span title = "Hebrew: chag">חַג</span><span +class = "tag">1</span> a saltatione et meditatione, ne festi dies +choreis tantum divinis, sed meditationibus etiam tribuantur. Itaque +noviluniorum diebus<span class = "tag">2</span> omnes omnibus<span class += "tag">3</span> oblectationum generibus, quae modo<span class = +"tag">4</span> a turpitudine abhorrent, summopere delectamur<span class += "tag">5</span>, nec quicquam nobis saepius ingeritur, quam ut intimi +animi pectoribus laetemur ac, tametsi sanctissimo die sabbathi a +vulgaribus choreis abstineamus, canticis tamen divinarum laudum, +suavitate vocum ac nervorum admista, diem illum laetissimum ac +jucundissimum reddere solemus, ac festis epulis coram immortali Deo +obtestamur, nos<span class = "tag">6</span> summa cum laetitia cibis +sacrificiorum optimis vesci, ut lege divina jubemur, nihilominus tamen +aliquot horas mentem legum divinarum lectione pascimus<span class = +"tag">7</span>, idque ab antiquissimis prophetarum discipulis ad haec +usque tempora usurpare solemus. Sic enim de Sunamitide ad Elisaeum +profecta<span class = "tag">8</span>: <i>Cur</i>, inquit<span class = +"tag">9</span>, <i>maritus uxori, venis ad prophetam, cum nec sit luna +nova, nec sabbathum?</i> Licet enim duobus milliaribus, non tamen +longius a domo discedere, ut oracula divina ab eruditis theologis +hauriantur. Quod autem Senamus tristiores et moestiores nos caeteris +nationibus videri queritur, haec potissimum causa est, quod non modo +sabbathum, sed etiam omnia decalogi capita impune violari videmus<span +class = "tag">10</span>. Nam cum primo capite unius aeterni Dei cultus +proponatur, nihilominus tamen sexcenta millia Deorum ac multo plura<span +class = "tag">11</span> videmus ubique coli. Veteres quidem pagani +trecentos Joves, ut ille<span class = "tag">12</span>:</p> + +<div class = "verse close"> +Trecentum tonat ore Deo Erebumque Chaosque,</div> + +<p class = "close"> +et quae plura hyperbole amplificat, ad 36000 prodidere; at videmus<span +class = "tag">13</span> tot a Christianis Deos coli, quot angelos, quot +beatas mentes arbitrantur, i.e. innumerabiles prope legiones, praeter +eos, quos divorum albo pontifices, evocatis arte magica daemonibus, +scripsere detestanda quadam apotheosi<span class = "tag">14</span>. Et +cum secundo +<span class="pagenum">160</span> +capite decalogi ante statuas aut ullas imagines procidere easque +revereri capitali subjecta poena prohibeamur, omnia tamen fana, omnes +templorum angulos ac recessus quaqua versus sculptilibus idolis +redundare videmus, et quidem ex omni materia, ex omnibus metallis, +lapidibus, lignis, terra, cera, farina, ipsaque putrida cadavera, pulpam +aceto et sale conditam, ossa, cineres, cereis ardentibus deosculari, et +eorum contactu non modo corpori salubritatem, sed etiam menti +sanctitatem et ubique salutem comparari putant. Illud etiam +detestabilius, quod in omnibus horariis precationibus<span class = +"tag">15</span> secundum decalogi caput, quo statuarum cultus +interdicitur, non modo in Italia, Gallia, Hispania, verum etiam in ipsa +Germania ex ipso decalogo expunxerunt<span class = "tag">16</span> ac +penitus abraserunt. Ac mirum mihi visum est, cur Martinus Lutherus +negat<span class = "tag">17</span>, ullas imagines lege divina +prohiberi, praeterquam ipsius Dei, non item crucifixi et<span class = +"tag">18</span> apostolorum, deinde subjicit: Nos Mosen nec audire nec +videre volumus, mandata de statuis et sabbatho sunt ceremoniae sublatae. +Quae quis aequa mente ferre potest? in eo praesertim, qui se religionum +censorem profiteatur. Tertium decalogi caput, quo nomen domini temere +usurpare prohibemur, multo gravius etiam quam superiora violatur: quia +non modo pejeratur, verum etiam contumeliis nomen illius +sacratissimum<span class = "tag">19</span> dilaceratur, ac pro aeterno +Deo peregrina Deorum ac daemonum nomina jurantur, cum toties ac tam +diserte<span class = "tag">20</span> aliud quam aeterni Dei nomen ac +numen<span class = "tag">21</span> jurare prohibeamur. Omitto secundae +tabulae capita ac potissimum scortationes, adulteria, stupra et +utriusque sexus ab ordinibus sacris libidines, continentiae specie +turpiter effusas.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice. +<b>2.</b> Alibi: <i>dies</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>omnium</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>quomodo ... abhorreat</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>oblectamur</i>. +<b>6.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>7.</b> Alius: <i>pasci</i>, ita ut antecedenti verbo +<i>vesci</i> correspondeat. +<b>8.</b> Alibi: <i>profectura</i>. +<b>9.</b> 2 (4) Regum 4, 8 sqq. +<b>10.</b> Alius: <i>violare debemus</i>. +<b>11.</b> Alibi: <i>plures</i>. +<b>12.</b> Virgilii Aeneis IV. +<b>13.</b> Alibi: <i>ut videamus</i>. +<b>14.</b> Alii: <span title = +"Greek: apotheôsei">ἀποθεώσει</span>. +<b>15.</b> Deest in alio codice. +<b>16.</b> Alius: <i>induxerunt</i>. +<b>17.</b> Tom. III. (Jen. ed.)—Alibi: <i>neget</i>. +<b>18.</b> Alibi: <i>aut</i>. +<b>19.</b> Alibi: <i>sanctissimum</i>. +<b>20.</b> Deuteron. 9. Jerem. 5 et 12. +<b>21.</b> Desunt haec duo verba in alio codice.</div> + +<p> +Quae cum Salomo vehementius, quam pro senili aetate, dixisset, silentium +secutum est. Silentii causa fuit, quod ejus oratio CORONAEUM, acerrimum +rituum Romanorum propugnatorem, pupugerat, qui cum se ad +responsionem<span class = "tag">1</span> comparare videretur<span class += "tag">2</span>, omnibus in eum intentis, sermonem cohibuit, rupto +silentio: Mihi, inquit, in animo erat, Salomonis querelas et +criminationes diluere, sed in aliud tempus differendum puto, ne de +libertate dicendi quicquam cuiquam detraxisse videamur<span class = +"tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>reprehensionem</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>paratum videret</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>videar</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Etiam animi pendeo, loquarne an taceam?</p> + +<p> +CORONAEUS: Cur taceas, cum tam copiosa dicendi seges proponatur, si vel +Salomonem refellere velis?</p> + +<p> +OCTAVIUS: Cum religionem Ismaëlitarum et instituta cum moribus ac +ritibus Christianorum comparo, mihi videor in terras de sublimi delapsus +coelo. Nam Ismaëlitae summa veneratione Deum aeternum, nec plures uno +colunt, Jesum autem ipsum Isaiam vocant, non modo verbum, sed etiam +spiritum ac nuncium Dei fuisse agnoscunt et manibus hostium ereptum, +quominus +<span class="pagenum">161</span> +ab improbis capitali supplicio afficeretur. Hunc autem nec Deum, nec Dei +filium<span class = "tag">1</span> arbitrantur, ac propterea sanctissime +vetant adorari. Abrahami legem se tueri profitentur, ac Deum eundem +colere, quem ille vivens ac spirans adoravit. A cultu statuarum +tantopere abhorrent, ut non modo in templis ac delubris nusquam +unquam<span class = "tag">2</span> caelatas vel sculptas vel fusas vel +pictas imagines, verum etiam nihil eorum, quae natura peperit, seu +stirpes, seu animantia pingere liceat, aut ad spectaculi fructum usquam +haberi, subjecta legibus vetantibus poena capitali. Et<span class = +"tag">3</span> quidem, cum statuas Christianorum quasi ad virtutis +imitationem positas excusarem, Pracadius quidam illud mihi reposuit, eos +ipsos, quorum statuas veneremur, coelesti felicitate frui, quod divorum +imagines dejecissent, ut<span class = "tag">4</span> Deum aeternum +adorarent. Psalmos Davidis, quos divinitus hominum generi<span class = +"tag">5</span> datos affirmant, cantibus ac nervis usurpare et quater +quidem interdiu publice, noctu semel privatim precari consueverunt. Ac +memini, cum essem eodem cubiculo<span class = "tag">6</span> hospitii +cum Africano inclusus, illum media nocte surgentem a cubili laudes Deo +immortali canere ac me graviter increpare, quod tacerem, usurpans illud +arabica lingua: <i>Media nocte surgebam, ut laudem dicerem nomini +tuo</i><span class = "tag">7</span>; tum et illud ex libris Jobi +afferebat: <i>Multi</i>, inquit, <i>queruntur, se opprimi tyrannide et +cum calamitatibus conflictari, nemo tamen est, qui Deum nocte +laudatoriis canticis prosequatur.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii addunt: <i>esse</i>, vel: <i>fuisse</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>nulla usquam</i>. +<b>3.</b> Aliter legit alius codex: <i>Et quidem eo minus statuas +venerantur, ut etiam felicitate coelesti se frui glorientur, quod +divorum</i> etc. +<b>4.</b> Alibi: <i>ac</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>Hominibus quasi</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>cubiculorum</i>. +<b>7.</b> Psalm. 42, 4 sq. et 119, 55.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ecclesiae Romanae mos jam inde a Pelagio, pontifice maximo, +usitatus est, septies singulis diebus Deum laudibus, supplicationibus et +canticis die noctuque colere. Quod ab ipso Davide<span class = +"tag">1</span> didicimus et expressimus: <i>Septies</i>, inquit, +<i>interdiu tibi dixi laudem</i>; quod nec Judaei faciunt, nec +Lutherani, nec Zwingliani, qui sacra publica ita circumciderunt (excipio +Anglos, segregatos a Puritanis), ut bis tantum tota hebdomade preces +publice<span class = "tag">2</span> fieri patiantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Psalm. 119. 164. +<b>2.</b> Alius: <i>publicas</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Lex divina pontifices et Levitas mane ac vesperi Deo laudes +canere jubet et matutinum quidem sacrificium quatuor horarum fuisse +scribit Rabbi David, vespertinum unius horae, privatim vero laudes +divinas assidue quemque momentis omnibus recolere laudatissimum. Nam +laudare septies apud Davidem non finitum numerum, ut ecclesia Romana +putat, sed infinitum continet seu incertum, ut fere semper. Sic enim +mater Samuelis<span class = "tag">1</span>, cum Deo gratularetur: +<i>Sterilis</i>, inquit, <i>peperit septem</i>. Nocturnas vero laudes +privatim ex cujusque voto fieri majores voluerunt, quibus nihil +efficacius, nihil gratius esse potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> 1 Sam. 1, 6 sqq.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Rogationes Ismaëlitarum breves quidem sunt, sed supra +<span class="pagenum">162</span> +modum efficaces in hunc modum: El hemdu, tilla hi rabis hallamine, El +rahami, El rachini, Melichi, Jarini, El dini, ejahe, rah tu vejache, +vestecun Isdina. Elzzirata Mustitfa mazzirata cladina evanta alahim gari +ri il magduli olahem velal soline amim. Id est: Laus Deo misericordi ac +flexibili regi extremi judicii! O mortales pietatis amantes, colamus +illum et auxilium consequamur, da nobis, aeterne Deus, certissimam +cognitionem eorum, quos selegisti, ut nunquam, illis offensis, ex gratia +tua excedam. Amen. Haec precatio ab illis Lassala<span class = +"tag">1</span> dicitur i.e. communis omnium, quia praeter hanc variae +sunt preces ac paene innumerabiles, quas ex voto sibi quisque +commentatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Lessala</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Non video, cur Pater noster Christi cedere debeat Lassalae +Ismaëlitarum aut schema Hebraeorum.</p> + +<p> +SALOMO: Nostrum illud schema, quod ab omnibus Judaeis quotidie +usurpatur, non est precatio, sed commemoratio, ne ab aeterno Dei cultu +unquam discedamus. Quin Moses in concione totius populi eadem verba sic +expressit, quae a Latinis et Graecis non satis apte reddita mihi +videntur. Sic enim opinor melius<span class = "tag">1</span>: <i>Audi +Israël! Is qui est aeternus Deus noster, aeternus est unus, amabis +igitur Deum tuum aeternum ex toto corde tuo et tota anima tua et toto +impetu virium tuarum. Atque haec verba, quae jubeo, in corde tuo +haerebunt, eaque saepius inculcabis liberis tuis, seu domi sedeas, seu +ambules, seu jaceas, seu surgas, et alligabis ea ad manum, et quasi +monumenta erunt pro oculis tuis, quin et asscribas ea postibus domus +tuae et pro foribus tuis.</i> Illud est schema nostrum, quod in +membranis vitulinis<span class = "tag">2</span> scriptum et in capsulis +conditum brachio sinistro alligamus quidem et capiti inter caesariem et +frontem, idque chaldaica vox Tephilin a <span title = +"Hebrew: tafel">תָפֵל</span>, +quod <i>alligare</i> vel <i>appendere</i><span class = "tag">3</span> +significat: alii ab hebraica voce <span title = +"Hebrew: t/f/l/ch/n (for תפלה t/f/l/h?)">תפלחן</span>, quae orationem +significat<span class = "tag">4</span>, quoniam ea quotidie quasi preces +sanctissimas recolunt. In iisdem etiam membranis inscribunt periodum e +decimo tertio capite Exodi, quae incipit: <i>Memento diei hujus, quo +egressus es ex Aegypto</i>, usque ad haec verba: <i>A diebus in +dies</i><span class = "tag">5</span>, et ex eodem capite, paulo post +periodum, quae incipit: <i>Et erit, cum introducet te</i>, usque ad haec +verba: <i>quod potenti manu eduxerit nos Deus ex Aegypto</i><span class += "tag">6</span>. Item periodum ex secundo capite Deuteronomii, quod +incipit: <i>Exit itaque si audiendo</i>, usque ad haec verba: <i>coelum +supra terram</i><span class = "tag">7</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deuter. 6, 4 sqq. +<b>2.</b> Alius: <i>fibulanis</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>apprehendere</i>. +<b>4.</b> Desunt haec octo antecedentia verba in aliis +codicibus. +<b>5.</b> Exod. 13, 3 sq. +<b>6.</b> Exod. 18, 7-9. +<b>7.</b> Deuter. 11, 1 sqq.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Tanta Judaeorum superstitio est, ut satis esse putent ad +salutem adipiscendam, eas membranas circumferre, ut<span class = +"tag">1</span> quidem Catholici +<span class="pagenum">163</span> +principium evangelii Johannis collo alligant, ea spe ac fiducia, ut ab +omnibus calamitatibus ac morbis tuti sint, quas ligaturas execrabiles +appellat Augustinus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>et</i>.</div> + +<p> +SALOMO: De nostris si ullus ea spe ac fiducia ducatur, ut earum rerum +sola gestatio ad salutem prosit, quem puto esse neminem, hunc insanire +judico. Sed haec summa capita majores nostri ab unoquoque nostrum +circumferri voluerunt, ut quotiescunque capsulas vel in postibus videant +Mezazam, primi capitis, et divinae legis memores ab omni cultu +peregrinorum numinum abstinere, et ad verum Deum vitam instituere +consuescant.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Ab omnibus ligaturis istis ac pictis imaginibus Ismaëlitae +abhorrent et veram pietatem amplectuntur. Illud etiam praeclare, quod +Mesquedas vel<span class = "tag">1</span> fana sic construunt, ut nec a +viris foeminae conspici, nec viros foeminae contueri possint, sed +habeant utrique stationes medio pariete discretas.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>seu</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Haec a nostris, ut optima quaeque, assumserunt<span class = +"tag">1</span> et expresserunt Ismaëlitae, ut nec in templis nec in +synagogis viri foeminas intueri possint. Ita fit, ut nullae pravae +cupiditatis inflammandae occasio aut lenociniorum illecebrae ullae +quaerantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>acceperunt</i>, vel: <i>sibi asserunt</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Utinam mos ille nostris hominibus in mentem veniret! Cur enim +laudabilia instituta, ubiubi sint, non imitemur? Illud enim quodammodo +asseverare possumus, nulla fere templa Christianorum lenocinio +vacare.</p> + +<p> +SALOMO: Nihil flagitiosius mihi videtur, quam pietatis faciem libidini +obtendere; ob id enim sublatus est mos a majoribus nostris, quo feminae +prae foribus tentorii sacri<span class = "tag">1</span> excubabant<span +class = "tag">2</span>, propterea quod sacerdotes, filii pontificis +maximi ac principis Eli, stuprum his inferre non dubitarint<span class = +"tag">3</span>. Maxima semper cura fuit majoribus nostris, non modo +impudicitiam, sed impudicitiae suspicionem a sacris longissime +amovere<span class = "tag">4</span>. Quin<span class = "tag">5</span> +etiam meretrices ab extrema memoria majorum nostrorum nunquam nisi vultu +velato foras prodibant. Post etiam in Arabia omnes Hebraeae mulieres +capitibus omnino praeter oculos contectae fuerunt, cum in publicum +exirent. Tandem etiam in templis non modo velari, sed etiam parietibus a +virorum conspectu segregari placuit, quod sapienter Ismaëlitae imitati +templa omnia parietibus habuere utrique sexui divisa.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>sacra</i>. +<b>2.</b> Forte: <i>exercebant</i>. +<b>3.</b> 1 Sam. 2, 22 sqq. +<b>4.</b> Alii: <i>movere</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>Hinc</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Nulla calumnia<span class = "tag">1</span> graviore +Christiani veteres oppressi dicuntur, quam quod stupris et incestibus +nocturna sacra religionis specie funestarent, quam quidem ad calumniam +diluendam scriptae sunt apologiae Origenis, Justini, Athenagorae, +Tertulliani, atque hic etiam in libro de +<span class="pagenum">164</span> +velandis virginibus Christianorum morem valde improbavit, quo quidem +foeminas viris confusas inter amplexus et oscula caritatis, quae in +ipsis templis fiebant, invaluisse scribit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Origenes contra Celsum; Talmud. in tract. de sabbatho; Philo +in libro de vita contempl.</div> + +<p> +CORONAEUS: Id quidem a pontificibus Romanis aliquando, ut opto et spero, +emendari poterit, perinde ut illa pietatis oscula fuere sublata.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Agnosco equidem, omnia fere Judaeis et Ismaëlitis, quod<span +class = "tag">1</span> ad religionem attinet, communia esse, utrisque +aeterni unius Dei cultus, utrisque idolorum summa execratio, item +circumcisio et genus ab Abrahamo utrisque ducitur; abstinent utrique a +sanguinis<span class = "tag">2</span> et porcorum esu, denique lectiones +utrisque frequentissimae, quas Tertullianus<span class = "tag">3</span> +non satis argute reprehendit in Judaeis, quos lavari quotidie scribit, +quia<span class = "tag">4</span> quotidie inquinantur, quasi vero +Christiani penitus circumcisi puriores essent, cum tamen David Goliathen +ob id execratus sit<span class = "tag">5</span>, quod esset +incircumcisus et immundus. Quanquam Aethiopes Christiani circumcisionem +amplexi fuere, qua etiam veteres Aegyptios uti consuevisse scribit +Herodotus<span class = "tag">6</span>. His vero temporibus non modo +mares<span class = "tag">7</span> a maribus, verum etiam foeminae<span +class = "tag">8</span> a foeminis nymphae quadam particula +circumciduntur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quid</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>sanguine</i>. +<b>3.</b> De baptismo. +<b>4.</b> Alibi: <i>quoniam</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>est</i>. +<b>6.</b> Lib. 4. Sed intelligendum est de his Aegyptiis, qui +genere Judaei sunt. +<b>7.</b> Alibi: <i>mas</i>. +<b>8.</b> Alii: <i>foemina</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Fuit illa quidem foederis cum Abrahamo percussi tessera<span +class = "tag">1</span>, non tamen ullam<span class = "tag">2</span> +video fuisse circumcisionis utilitatem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>tabula</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>aliam</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Quae major aut<span class = "tag">1</span> sanctior utilitas +esse potest, quam divini foederis arcanum? Quanquam qui curiosius ista +scrutantur, maximas circumcisionis asserunt<span class = "tag">2</span> +utilitates, tum ad procreationem liberorum commodiorem, tum ad +inflammationem tumorum amovendam, tum ad coërcendam vim libidinis +effervescentis, quam Rabbi Moses praecipuam circumcisionis causam esse +arbitratur. Hoc tamen Judaei ab Ismaëlitis differunt, quod hi nec azymis +nec agnis paschalibus utuntur<span class = "tag">3</span> nec sabbathi +festiva quiete, nec ad occasum conversi precantur, nec Messiam +exspectant, ut Judaei, excipio eos, qui Haly sectam sequuntur, quos +Imanias vocant. Ac tametsi preces ad omnia coeli templa<span class = +"tag">4</span> fieri posse confiteantur, saepius tamen ad Mecham ora +convertunt, ut olim Daniel in urbe Babylonis exul, in genua procumbens, +Hierosolymam versus orationem<span class = "tag">5</span> +concipiebat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>et</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>afferunt</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>utantur</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>omnes coeli plagas</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>vota</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Mercurius Trismegistus adoraturos primum ad orientem solem, +meridie ad Austrum, sero ad occasum converti<span class = "tag">1</span> +jussit. Graecis tamen nonnullis usitatum erat, ad orientalem plagam Diis +sacrificare, heroibus vero ad occasum, caeteris omnibus ad orientem, qui +mos a Chaldaeis et magis Persarum ad omnes fere populos dimanavit; illi +etiam diluculo ac +<span class="pagenum">165</span> +potissimum etiam soli orienti, quem Mithram appellabant, sacra facere +consuerant. Hinc Maro:</p> + +<div class = "verse close"> +Illi ad surgentis conversi lumina solis.</div> + +<p class = "close"> +Sic tamen ut statuae in occidua plaga collocarentur, ortum spectantes, +ut Vitruvius<span class = "tag">2</span> scribit. Jubet enim Porphyrius, +adoraturos statuis ortum spectantibus <span title = +"Greek: antiprosôpous">ἀντιπροσώπους</span> +esse et converti ad occasum, contra +quam Christiani statuas occasum spectantes collocare solent, ut eas ipsi +vultu ad orientem converso adorent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>verti</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Virumnius</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Christiani veteres cum rogarentur, cur ad solis ortum +conversi vota conciperent, respondebant<span class = "tag">1</span>, id +illis in usu esse, quod oriens honoratior esset occasu. Sic enim +Pompejus<span class = "tag">2</span> Cornelio Syllae dixisse fertur, +plures orientem, quam occidentem<span class = "tag">3</span> solem +adorare. Non video tamen, cur Judaei ab omnibus populis dissidentes ad +occasum conversi sacra faciant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Justinus Martyr qu. 118. +<b>2.</b> Plutarchus in Pompejo. +<b>3.</b> Alibi: <i>abeuntem</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Plerique nos id facere putant, ne solem ac sidera orientia +colere videamur. Sed falluntur, cum sol utramque plagam spectet et +utroque tempore sacra faciamus. At noster legislator tentorium sacrarii +ad exemplar universitatis constructum erexit. Est autem rapidissima +orbium coelestium conversio ab ortu ad occasum, et qui naturae cursum +tenere volet, cum sideribus ad occasum progredi necesse habet, non +regredi ad ortum. Ex quo quidem pulcherrima naturae arcana eruuntur, +ut<span class = "tag">1</span> decentem et naturae congruentem morem +intelligamus, quae scilicet dextra, quae pars mundi sinistra +dicatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>et</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Haec disputatio plurimum<span class = "tag">1</span> exercuit +omnes scriptores, nec tamen de mundi situ probabilem afferunt caussam. +Nam Pythagoras, Homerus, Plato, Aristoteles, Galenus, Averroesdextrum +mundi latus in oriente posuere, Plinius et Varro sinistrum. Augur enim +Romanus, sub Dio templorum sacra lituo dividens, vultum ad Austrum +convertebat, ut haberet a sinistris ortum et occasum a dextris. +Empedocles, Cleomenes, Lucanus, Solinus, Philo Ebraeus dextram mundi +partem Aquiloni tribuunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>ut plurimum</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Pontifex Hebraeorum sacrificans vultu ad occasum converso +dextrum latus Aquiloni opponit, laevum Austro, qui situs convenit +universae naturae. Sunt enim dextra sinistris robustiora ac vegetiora, +ut pes dexter ac brachium dextrum sinistro grandius, vegetius ac +robustius est. Cor sapientis, inquit Salomo<span class = "tag">1</span>, +<i>in dextra ejus, stulti vero in sinistra</i>, quia stulti, libidinis +impotentia, cupiditatibus suis imperare nequeunt, ut sapientes. Sic +aquilonares homines australibus robustiores sunt ac vegetiores, et +ubique fere ad Aquilonem corpora sunt formae dignitate praestantiora, +ingeniorum vis tamen minor. In dextro latere jecur situm est, sanguinis +officina, in sinistro lien, conceptaculum atrae bilis. Sic ad +aquilonarem +<span class="pagenum">166</span> +regionem homines sunt rubicundi ac robusti, nam robustum a rubore +Latini<span class = "tag">2</span> derivant, ad meridiem atri; vis tamen +ingeniorum major ad Austrum, cujusmodi sunt melancholici. In dextro +latere jecur vim cupiditatis continet, vitiorum alimentum et <span title += "Greek: hupokeimenon">ὑποκείμενον</span>, ac propterea victimae ad +Aquilonem spectantes caedi jubentur<span class = "tag">3</span>. In +sinistro vis atrae bilis ab ipso liene homines contemplationi deditos +habet ac coelestium rerum meditationi; sic ab Aquilone bella, +calamitates, exercitus in sacris litteris saepius denunciantur et +potestas ingens Leviathani ad Aquilonem, qui etiam ob id +Aquilonaris<span class = "tag">4</span> appellatur. Contra vero Deus +dicitur ab Austro venire et profectiones Abrahami versus Austrum. Quo +pertinet etiam illud: <i>Dicam Aquiloni, da! et Austro, noli +prohibere!</i><span class = "tag">5</span> quia prohibentis major, quam +tribuentis potestas. Nec minus mirum videri debet, quod omnes omnium +populorum regiones, Chaldaeorum inquam, Judaeorum, Ismaëlitarum, +Christianorum ab Austro derivantur. Exercitus vero Gothorum, Vandalorum, +Herulorum, Hungarorum, Turcarum, Tartarorum, AngloSaxonum ab Aquilone ad +Austrum. Item motus omnium animantium est a dextro ad sinistrum +latus<span class = "tag">6</span>, ac motus trepidantis orbis elati ab +Aquilone ad Austrum inclinat, mirabili naturae consensu. Ex quo +Judaeorum intelligitur templa Deorum<span class = "tag">7</span> ad +occasum conversa et pontificum statum in sacris faciendis universitati +naturae consentaneum esse. Ex eoque non tantum Homeri, sed etiam +Pythagorae, Platonis, Aristotelis, Averrois, Galeni, Plinii, Varronis +errores emendantur, ac mirabilia naturae arcana intelliguntur, etiamsi +preces ad omnia coeli templa laudesque divinae locis omnibus ac +regionibus Deo gratissimae semper fuerunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Eccles. 10, 2. +<b>2.</b> Festus in voce robustus. +<b>3.</b> Levit. I. Jerem. 46. Ezech. 42. +<b>4.</b> Joel 2, 20.—Alibi: <i>Aquilonates</i>. +<b>5.</b> Jes. 43, 6. +<b>6.</b> Aristoteles de hist. anim. II, 1. +<b>7.</b> Alibi: <i>Judaeorum</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Non video, Ismaëlitas tam acute philosophari, sed qui citra +tropicum cancri regiones incolunt, ad Mecham seu Jezecat seu Medinam +Alnabi, ad civitatem prophetae et montem Moriam, ubi Abrahamus filium +immolare<span class = "tag">1</span> jussus est, convertuntur, scilicet +ad Austrum; qui vero sunt ultra tropicum, convertuntur ad Aquilonem. +Illud tamen singulare est, quod Ismaëlitae, quoties precantur<span class += "tag">2</span>, bis inclinato vertice terram ac manus utrasque +deosculantur, Christiani vix unquam.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>immorali</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>provocantur</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Manum deosculari Deum adorantes<span class = "tag">1</span>, +antiquissimi moris est, ut Jobus ipse testatur, non quidem ut de<span +class = "tag">2</span> osculo cogitarent, sed ut ori silentium +imponerent<span class = "tag">3</span>, unde saepe peccatur; ut etiam +nunc plerique cum de peccatis confitentur, pectus solent tundere, ubi +cor residet, pravarum cogitationum artifex; alii frontem vola caedere, +ubi animi sedem esse arbitrantur, quasi poenas ab auctoribus flagitiorum +reposcerent ista percussione. +<span class="pagenum">167</span> +Verum enim vero<span class = "tag">4</span> sine saliva<span class = +"tag">5</span> osculari nemo potest. Illud enim veterem<span class = +"tag">6</span> sapit idololatriam eorum<span class = "tag">7</span>, qui +terram pro Deorum ac rerum omnium parente adorabant, magnae Cybeles +appellatione carmine impio: O hominum, pecudum, <ins class = +"correction" title = +"possible mistranscription of ‘divũ’">divûm</ins>que aeterna +creatrix!</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>adorantem</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>non quia de</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>imperarent</i>. +<b>4.</b> Alios: <i>Terram vero</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>scelere</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>veterum</i>. +<b>7.</b> In eodem deest.</div> + +<p> +SALOMO: Nos erecti Deum laudamus, flexis genibus fausta precamur, +adversa deprecamur interdum etiam stantes, ut Ezechias ad parietem +conversus, nunquam sedentes, multo minus ambulantes, nisi morbus vel +imbecillitas cogat, ut Mosen, qui cum diutissime pansis<span class = +"tag">1</span> ad coelum manibus, tantisper adversus Amalekitas +pugnabatur<span class = "tag">2</span>, erectus stetisset, fractis +viribus consedit, fusis tamen et extensis manibus usque ad occasum. +Fallitur autem Plutarchus<span class = "tag">3</span>, qui Numam +jussisse scribit, ut adoraturi sederent, quod et Latinis inusitatum et a +Pythagoricis decretis, quibus Numa dicitur imbutus fuisse<span class = +"tag">4</span>, alienum. Sic enim Pythagorae symbolum: <span title = +"Greek: peripheromenon proskunein">περιφερόμενον προσκυνεῖν</span> i.e. +circumvolutum procidere. Et nos quidem peccata confitentes frontis ad +humum contactu<span class = "tag">5</span> testamur humilitatem, quod +Plutarchus appellat, <span title = "Greek: ripseis epi prosôpon">ῥίψεις +ἐπὶ πρόσωπον</span>. In ardentissimis rogationibus<span class = +"tag">6</span> Eliae statura imitamur<span class = "tag">7</span>. Is +enim cum sua oratione coelum tribus<span class = "tag">8</span> annis et +sex mensibus ita conclusisset, ut nec imbres ulli nec rores depluerent, +septies oravit, quoad exoraret<span class = "tag">9</span>, vultu inter +genua composito humi advolutus, qui humillimus est infantis in utere +habitus, ut eliceret imbrem. Sessio<span class = "tag">10</span> vero et +adoratio e<span class = "tag">11</span> diametro pugnant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>passis</i>. +<b>2.</b> Exod. 17, 9 sqq. +<b>3.</b> <span title = "Greek: Peri deisidaimonias">Περὶ +δεισιδαιμονίας</span>. +<b>4.</b> Addit alius: <i>penitus</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>fronte ad humum contracta</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>orationibus</i>. +<b>7.</b> 1 Reg. 7, 1-9. Jac. 4, 17. Sir. 48, 2. Luc. +4, 25. +<b>8.</b> Alibi: <i>sex</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>exoraretur</i>. +<b>10.</b> Desunt haec sequentia Salomonis verba in alio +codice. +<b>11.</b> Alius: <i>toto</i>; alius: <i>tota</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Tantum abest, ut Ismaëlitae osculantes humum adorare velint +Cybelem, ut nulla gens ab idololatriae suspicione longius absit. In +templo sermones et colloquia facere aut deambulare, scelus arbitrantur. +Festis diebus hora sexta concio populi frequens est, nec ante meridiem +festo die cibantur; die vero paschali, quae omnium sanctissime colitur, +post jejunium menstruum<span class = "tag">1</span> Elmeide coenam +concelebrant, tum deosculatis mutuo manibus offensiones mutuo acceptas +charitate summa ignoscunt ac veterum <span title = +"Greek: agapas">ἀγάπας</span> recolunt, +non ficta simulatione, sed bona fide, +nec si quisquam post accepta<span class = "tag">2</span> illa oscula +manuum<span class = "tag">3</span> acceptas injurias ulciscatur, impune +laturus est, sed gravi judicio damnatur. Si quis concionibus ac precibus +publicis adesse recusaverit, mulcta, infamia, carceribus coërcetur. Nec +tamen<span class = "tag">4</span> unius aeterni Dei purissimo cultu, sed +etiam humanitate et benignitate populos omnes longe superant<span class += "tag">5</span>. Ac mirantur, Christianos homines tantam egentium +multitudinem, tantam suorum nuditatem<span class = "tag">6</span> et +inopiam aequo animo +<span class="pagenum">168</span> +ferre posse, cum apud Ismaëlitas plura sint domicilia egentibus ac +peregrinis vacua, quam tenues domiciliorum egentes. Saepe quidem videre +potuistis Turcas in hac urbe tenuibus ubique occurrentibus<span class = +"tag">7</span> nummos libenter objicere. Nulla enim lex apud istos +sanctior colitur, quam Ullache i.e. exsolvere debita et egentibus +largiri. Itaque saepius occurrunt viatoribus chorabitae, quos Eremitas +Graeci vocant, a quibus hoc unum precantur, ut ad se divertant. Postea +vero quam exquisitis ferculis, lotionibus et cubilibus<span class = +"tag">8</span> foverunt, non modo nullum pretium reposcunt, sed etiam +gratias agunt his verbis: Demum hannam fal alla se verfis, i.e. hoc +animae meae detur, Deus te amet! Sunt etiam frequentissima +domicilia<span class = "tag">9</span> a litteratis hominibus circa fana +constituta et uberrimi ad alimenta reditus; vix enim est ullus opibus +locuples, qui aut templum aut publicum hospitium consecrandum non curet. +At innumerabiles Christianos videmus, quos non benefacere delectat, sed +benefecisse videri, ut ambitioni magis, quam inopiae donare<span class = +"tag">10</span> videantur. Et quum paucissimi benignitatis fontes +egentibus<span class = "tag">11</span> aperiant<span class = +"tag">12</span>, tum vero id faciunt, vel ad furtorum et flagitiorum +expiationem (neque enim<span class = "tag">13</span> aqua citius ignem, +quam largitio in egentes peccatum restringit)<span class = +"tag">14</span> vel ad incrementa rei familiaris<span class = +"tag">15</span>. Nihil enim verius a Basilio Magno dici potuit, quam +artem omnium quaestuosissimam esse eleemosynariam<span class = +"tag">16</span>. Ac Musulmanni quaestum rei domesticae non spectant, sed +solius Dei intuitu largiuntur, ad idque curiosissime a concionatoribus +erudiuntur, ut mihi Christianis jure opponere posse videantur, quod olim +Spartanus<span class = "tag">17</span> quidam seniori assurgens in +theatro, ne adolescentibus considentibus spectaret erectus, Athenienses +honestas artes<span class = "tag">18</span> ad pompam et fastum habere, +non tamen ad usum. Hoc vero singulare est, quod Ismaëlitae a vino et +alea, vetantibus legibus, abstineant, tametsi plerique Christiani se +legibus solutos arbitrantur, propterea sive vini luxum et aleam +sequuntur, sive adulteria, stupra, rapinas, injurias, verbera, caedes, +mentis ad omnia <ins class = "correction" title = +"text reads ‘coecitas’">concitas</ins>, +quodque his omnibus foedius est, capitales +in Deum contumeliae<span class = "tag">19</span>. Juventutis autem +molles et teneres annos studiosissime legibus divinis erudiunt, neque +enim fabulas audiri et<span class = "tag">20</span> libidinis ludos +aperiri patiuntur, sed Alcorani divinis praeceptis tam assidue imbuunt, +ut ante pubertatem fideli memoria teneant; cantica vero impudica nulla +audiantur. Denique cum illorum religionem, judicia, leges, mores, +instituta cum vestris<span class = "tag">21</span> comparo, verissime +Ismaëlitas ex omnibus populis Musulmannos i.e. fideles esse judico, non +tantum, quia lex Muhammedis naturae consentanea est, ut Algibel et +Avicenna scripsere, sed etiam quia caeteri verae<span class = +"tag">22</span> faciem ac speciem +<span class="pagenum">169</span> +religionis habent, illi religionem ipsam non tantum habere, sed +possidere mihi videntur<span class = "tag">23</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>nostrum</i>. +<b>2.</b> Deest in alio codice. +<b>3.</b> Alibi: <i>post illas manuum exosculationes</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>tantum</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>superarunt</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>ruditatem</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>accurrentibus</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>cubiculis</i>. +<b>9.</b> Alius addit: <i>scholastica</i>. +<b>10.</b> Alibi: <i>donari</i>. +<b>11.</b> Alibi: <i>pauperibus</i>. +<b>12.</b> Alii: <i>appareant</i>. +<b>13.</b> Alius: <i>vero</i>. +<b>14.</b> Alii: <i>restinguit</i>. +<b>15.</b> Tob. 12, 9. +<b>16.</b> Alius: <i>eleemosynam</i>. +<b>17.</b> Alius: <i>Spartiata</i>. +<b>18.</b> Addunt alii: <i>et divinas</i>, vel: <i>et +doctrinas</i>. +<b>19.</b> Alibi: <i>contumaciae</i>, vel: <i>injuriae</i>. +<b>20.</b> Alius: <i>aut</i>. +<b>21.</b> Alii: <i>nostris</i>. +<b>22.</b> Alibi: <i>fere</i>. +<b>23.</b> Alibi: <i>videantur</i>.</div> + +<p> +Cum ad hanc orationem caeteri conticuissent ac mirarentur, Octavium a +Christianis ad Ismaëlitas defecisse, nec quisquam Octavii orationem<span +class = "tag">1</span> refutaret, tandem rupto<span class = +"tag">2</span> silentio FRIDERICUS: Non erat, inquit, animus, Octavii +orationem refutare, ac vos ob id opinor conticuisse, quod refutatione +minus egeret. Nec mihi de moribus ac religione Muhammedistarum<span +class = "tag">3</span> disputare placet, quia non licuit eorum civitates +ac respublicas pervestigare; illorum tamen religionem Octavio, +ingeniosissimo viro, probari non puto, sed ea tantum<span class = +"tag">4</span> verbi gratia disseruisse. Legistis, opinor, libros de +doctrina Muhammedis, item de moribus ejus ac toto vitae genere atque +illud inprimis, quod ingeniosissimus ille<span class = "tag">5</span> +religionum artifex in libris<span class = "tag">6</span> quidem +Muhammedes nuncupetur<span class = "tag">7</span>, in coelo vero Almad. +Sic enim<span class = "tag">8</span> Homerus fluvium, qui Trojam +praeterlabitur, Xanthum ab hominibus, Scamandrum a Diis vocari. Cum +autem natus est Muhammedes, ad eum alendum venti scilicet, aves, nubes, +angeli convenerunt, venti quidem odoribus, aves fructibus, nubes aquis. +Et quoniam angelis nihil supererat, quod infanti praeberent, ira perciti +discesserunt. Eundem tamen in coelum abreptum fuisse tradunt ab ipso +Gabriele, ac post reditum prophetam se tulisse, conciones publicas +habuisse; sed quoniam nec orationibus ullis, nec rationibus, quae +vellet, persuadere poterat, vi et armis agere decrevisse; fugatum tamen +die Veneris ab hostibus fugisse, a cujus fuga, scilicet ab Hegira, +initia<span class = "tag">9</span> ducunt annorum, postea vera validiore +manu reversum Mecham expugnavisse ac discipulis militibus diripiendam +dedisse. Ab his initiis et praeda locupletiores imperium paulatim +propagarunt, cum Arabiae latrones ad societatem<span class = +"tag">10</span> proposita libertate ac diripiendi spe coegissent. Ipse +vero jam senio confectus comitiali morbo dicitur interiisse, sed cum +tertia die resurrecturum se promisisset, tam diu jacuit insepultus, +quoad teterrimo foetore intolerabilis a plebe in cloacas urbis projectus +esset. Plerique cum Garuffa, uxore Mazuchi<span class = "tag">11</span>, +deprehensum ac caesum fuisse tradunt, cum diceret eas uxores, quas +propheta vellet, jure suo capere potuisse. Abadallam vero et Machilium +occidi jussisse, quod prophetam esse negarent, ac tametsi uxores +septendecim domum duxisset, nihilominus tamen Zeidi quoque uxorem socii +dicitur rapuisse. Jucundissimam quoque fabulam commentus est, ut vini +non solum abusum tolleret, sed rem et usum necessarium prohiberet; +fingit enim duos angelos coelitus in terram ad judicia exercenda +demissos, ebrietate et illecebris formosae meretricis, cujus amore +tenebantur, persuasos esse, ut alter illam in coelos veheret, alter in +terram reveheret, propterea mortalibus vini +<span class="pagenum">170</span> +usum interdictum fuisse. Ex omnibus autem fabulis nulla foecundior est, +quam quae extat de paradiso Muhammedis, ubi ciborum fercula +exquisitissima fore pollicentur, tum vini, lactis ac mellis torrentes +undique profluentes, foeminarum etiam formosissimarum ac cynaedorum +greges, quibus uti liceat et abuti, ac septuaginta millibus annorum +voluptatibus perfrui, post convivium, quod etiam annorum septuaginta +millium spatio definit. Quod<span class = "tag">12</span> cum Averroës, +Arabicae philosophiae princeps, legisset, porcorum paradisum dixit, +ut<span class = "tag">13</span> mirum videri non debeat, si impietas +illa detestabilis, tot ac talibus propositis praemiis, totum pene +terrarum orbem invasit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>rationes</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>recepto</i>. +<b>3.</b> <i>Muhamedanorum</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>de ea tamen</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>iste</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>terris</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>usurpatur</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>etiam</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>initium</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>saevitiam</i>. +<b>11.</b> Alius: <i>Mafuchae</i>. +<b>12.</b> Alibi: <i>quae</i>. +<b>13.</b> Alibi: <i>et ... debet</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Tanta vis est pravae opinionis, ut hominum mentibus semel +insita potentius quam natura ipsa dominetur. Et quidem apud Narsingas +Indorum<span class = "tag">1</span> populos mortuis maritis viduas eodem +incendii rogo viventes ac spirantes cum cadaveribus<span class = +"tag">2</span> exuri constat, non modo veterum, sed etiam recentiorum +scriptorum summa consensione easque summa alacritate eo deferri ab +amicis, ut voluptatibus maritorum sempiternis perfruantur. Sed et illud +valde puerile debet videri, quod Ismaëlitae flagitia lotionibus assiduis +elui putant, non aliter atque Indi occidentales<span class = +"tag">3</span> Hispaniolae ex intimo stomacho ante aras ac statuas +vomentes scelera profligari putabant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Indiae</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>cadavere</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>orientales</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Nihil mirum est, si Averroës Ismaëlitarum religionem valere +jussit, cum etiam Christianorum ac Judaeorum leges omnes foedissime +proculcarit. Sed Avicenna, princeps in omni genere philosophiae ac +medicinae clarissimus, scribit, legem Muhammedis miserias ac felicitatem +summarum voluptatum corporis proposuisse, aliam tamen beatitatem<span +class = "tag">1</span> lege praestabiliorem in animo habuisse. Quae +autem ex libris Elimel Nebi, h.e. vita prophetae ejusque doctrina, et +Edit el nebi i.e. historia prophetae, recensuit Fridericus, plane +apocrypha sunt Ismaëlitis neque usquam theologis approbantur, sed +imperitis hominibus conscripta rejiciuntur, ut ea, quae a Bonaventura +theologo de vita Christi circumferuntur, cum scilicet arbores frugiferae +summa cacumina curvassent leviter, ut infanti Christo, ad poma inhianti +ad satietatem usque vesci liceret. Quae theologi christiani non magis +probant, quam innumerabiles hujusmodi fabulas, quas in aurea dicam an +ferrea lectione divorum legimus, quae referre nolim, ne nos pigeat +ineptiarum. Alcoranus, qui a collectione sic dicitur vel Alphaticianus a +distinctione capitum, quae 123 numerantur, nihil habet ineptiarum, nihil +sibi contrarium, nihil repugnans, ut putarunt Dionysius Carthusianus et +Cardinalis S. Sixti<span class = "tag">2</span>, qui adversus legem +Muhammedis scripserunt. Mitius aliquando<span class = "tag">3</span> +Richardus<span class = "tag">4</span> ordinis praedicatorum, arabicis +litteris et disciplina instructus<span class = "tag">5</span>, tametsi +quibusdam locis et falsa simulavit et vera dissimulavit. +<span class="pagenum">171</span> +Quod autem de paradiso et sordidis voluptatibus plerique calumniantur, +satis refelluntur ex iis, quae Azora septuagesima quinta et septima +scribuntur, scilicet adulteros et perjuros sempiternis inferorum ignibus +deflagraturos, ut clara voce testatus est ipse legislator Muhammedes. At +ne foeminas quidem a viris, dum sacra fiunt, conspici, nec in publico +vultus revelari<span class = "tag">6</span> patiuntur populi, qui +Muhammedis legibus<span class = "tag">7</span> obligantur. Quod item +Christiani Muhammedem se resurrecturum spopondisse commemorant, nusquam +scriptis Ismaëlitarum ista reperies. Atque in eo ipso inter se +discrepant Christiani, quod alii quidem tertia die, alii octingentesimo +post anno resurrectionem se promisisse jactant, quasi Lycurgus +alter<span class = "tag">8</span>, Apollinem consulturus, cives suis +legibus obligaret, quousque rediisset. Omissis igitur fabulis inanibus, +si quis studiose legat Alcoranum, nihil in<span class = "tag">9</span> +eo reperiet, quantum quidem judico, nisi summam erga Deum religionem, +pietatem in parentes, caritatem in proximos, benignitatem adversus +tenues, justitiam in omnes assidue inculcari videbit<span class = +"tag">10</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>beatitudinem</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Coeli</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>aliquis</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>Ricualdus</i>, vel: <i>Ricaldus</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>divino instinctu</i>. +<b>6.</b> Alii: <i>revelare</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>lege</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>ille</i>, vel: <i>olim</i>, vel: +<i>aliter</i>. +<b>9.</b> Desunt alibi sex haec sequentia verba. +<b>10.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Mirum est, Agarenos Muhammedis in coelum ascensionem sine +mulo fingere non potuisse, aut cur scalam potius non adhibuerint<span +class = "tag">1</span>, quam jumentum<span class = "tag">2</span>, nisi +probabiliorem fore putarent mulorum in coelos<span class = +"tag">3</span> ascensionem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>adhibuerunt</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>mulum</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>coelum</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Nihil hujusmodi proditum est in sacris<span class = +"tag">1</span> Muselmannorum litteris, nec magis incredibiles sunt +hujusmodi fabulae, quam Numerii<span class = "tag">2</span> Attici, +praetoris Romani, qui juratus, in coelum ascendisse Augustum, acceptis a +Livia decem aureorum millibus, confirmavit. Sed cum alius ascensionem +Drusillae in aedibus Caligulae fratris nobilem affirmaret, non sine risu +ingenti a populo acceptus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>sanctis</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>Numerici</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Miror, Octavium superstitiones Agarenorum, misericordia +potius, quam risu dignae cum sint, ipse acutissimi judicii ac doctrinae +singularis, probare potuisse eoque magis, quo diutius ab illis dura +servitute fuit oppressus.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Me Deus optimus maximus a piratis comprehensum in littore +Siciliae mercatori Syriaco<span class = "tag">1</span> vendi passus est; +hic rursus Paracadio<span class = "tag">2</span> me dedit, qui ut +religionis amantissimum ac litterarum studiosissimum me esse +intellexerit<span class = "tag">3</span>, de mea religione (jam enim +triennium<span class = "tag">4</span> captivus populari, Arabum linguae +consueveram)<span class = "tag">5</span> percontari coepit. Ego cum ad +singula capita responderem et in meam sententiam illum pertrahere +conarer, quo nihil ab immortali Deo magis et melius mihi optandum +judicabam, ille contra tot ac tam multis rationibus urgebat, ut ab +argumentis, quasi ab +<span class="pagenum">172</span> +aquis desertus<span class = "tag">6</span> in vado haererem; tandem mihi +libellum exhibuit arabica lingua a Dominicano quodam christianae +religionis desertore conscriptum pro defensione religionis Ismaëlitarum. +Quem ut legi et relegi, in varias animi sententias distractus, mirabar +ab homine Christiano, et quidem ordinis praedicatorum, ejurata majorum +religione scribi potuisse. Ad extremum rationibus victus acquievi; quod +cum herus animadvertisset, libertate me donavit, quam ut plerique +adipiscantur, Muhammedem amplecti solent et circumcidi se patiuntur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Syriae</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Paracactio</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>intellexerat</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>tertium</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>adsueveram</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>desolatus</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Audivi quondam eos, qui antrum Trophonium subirent, saltare +solitos, ut<span class = "tag">1</span> qui a daemone in furorem +agerentur, quos amici cum revocare conarentur, simulatque ingressi +fuerant, choreis sese admiscebant. Idem Octavio contigisse videmus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desiderantur haec septem sequentis verba in aliis +codicibus.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Omitto contumelias, quibus Muhammedis dignitas adversariorum +obtrectationibus laceratur; rem teneo, h.e. verum ac sincerum unius +aeterni Dei cultum.</p> + +<p> +TORALBA: Si vera religio in puro aeterni Dei cultu versatur, naturae +legem sufficere confido ad hominum<span class = "tag">1</span> salutem. +Nec aliam religionem habuisse videmus antiquissimos humani generis +principes ac parentes, qui aurei seculi memoriam posteritati +reliquerunt, non docti, sed facti, non instituti, sed imbuti ab ipsa +natura, a qua pietatis, religionis, integritatis ac virtutum omnium +rivulos hauserunt et expresserunt. Id quod non solum omnibus omnium +philosophorum sententiis probatum, sed etiam oraculis, si qua fides est +oraculorum, confirmatum videmus. Nam roganti M. Tullio, quodnam vitae +institutum sequeretur, responsum est: naturam sequi oportere. Quod ipsum +Paulus ad Romanos<span class = "tag">2</span> scribens non obscure aut +ambigue, sed aperte confitetur: <i>Gentes</i>, inquit, <i>quae lege +vacant, natura ipsa legitime vivunt, quia tametsi legum tabulas nullas +habent, nihilominus edicta mentibus suis consignata circumferunt, +testificante conscientia ipsorum.</i> Quibus verbis rectam rationem et +naturae legem ad hominis<span class = "tag">3</span> salutem sufficere +docet. Quae cum ita sint, quid opus erat tot ac tam multis ritibus, +quibus obligantur Judaei, Christiani, Agareni, Pagani? Hanc enim +religionem omnium antiquissimam ac optimam esse confido.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>omnium</i>. +<b>2.</b> cap 1, 20 sqq. +<b>3.</b> Alii: <i>hominum</i>.</div> + +<p> +Quae cum breviter perstrinxisset Toralba, silentium secutum est; neque +enim de religionibus, quod quisque sentiret, hactenus aperuerat, praeter +SALOMONEM, publica auctoritate fretum<span class = "tag">1</span>, qui +tandem rupto silentio: Mei sensus, inquit, cum tuis, Toralba, plane +congruunt, scilicet ea, quae ad salutem pertinent, naturae legibus omnia +contineri; atque his naturae legibus vixisse Abelem, Henochum, +Noachum<span class = "tag">2</span>, Abrahamum, Jobum<span class = +"tag">3</span>, Isaacum, +<span class="pagenum">173</span> +Jacobum, quos viros! certe ipsius immortalis Dei testimonio, quo nec +majus ullum, nec gravius cogitari potest, summam pietatis ac +integritatis laudem adeptos. Neque enim circumcisio, quae Abrahamo et +posteritati quasi tessera foederis data est, necessaria fuit ad salutem, +sed ob id potissimum circumcidi jubemur, ut a caeteris populis a Deo +selecti ac segregati videamur. Hanc autem naturae legem significare +videtur Deus ipse, cum diceret: <i>Benedicentur in semine Abrahami omnes +gentes, eo quod obedierit voci meae nec unquam edicta mea legesque meas +violarit</i><span class = "tag">4</span>. Atque lex a Mose nulla lata +est, nisi quadringentesimo et trigesimo post anno. Caetera vero, quae +legibus ritualibus ac judiciariis continebantur, sublato Dei templo ac +eversa republica Hebraeorum antiquata fuere. Nam diserte prohibemur<span +class = "tag">5</span> usquam terrarum pecudes mactare nisi eo loco, +quem nominatim Deus designarat. Decalogus tantum<span class = +"tag">6</span> ac circumcisio cum agno paschali ad sempiternam +acceptorum beneficiorum memoriam a nobis usurpatur. Sic autem persuasum +habeo, nullam omnino religionem sine ritibus ac ceremoniis consistere +posse, nec opinor ullum majus arcanum habere religionem romanam tantae +diuturnitatis, quam rituum ac ceremoniarum tantam, quanta cogitare +potest<span class = "tag">7</span>, multitudinem ac varietatem, tum +suavissimam canticorum ac organorum, tum etiam vestium ac suppellectilis +sacrae ac pretiosae<span class = "tag">8</span> pompam, quae populum +quasi spectaculo admirabile retineat suspensum. Ad quod<span class = +"tag">9</span> enim Deus vestitum Aaronis pontificis maximi augusta +quidem specie venerabilem fecisset? aut cur tot sacrificiorum ritus, tot +lotiones, tot exquisitas expiationes jussisset, si plebis imperitae +mentes cultu religionis obligari commodius arbitraretur? Multa quidem a +Judaeis ecclesia Romana, maximam tamen rituum partem a veteribus Graecis +et Latinis accepit, ut<span class = "tag">10</span> etiamnum pelles +hostiarum, quibus ipsi sacrifici caput obvelabant, a Canonicis usurpari +videmus; et abrasiones verticis jam inde ab Iside, quae Osiridis audita +morte caput una cum ejus sacerdotibus abrasit, forsitan originem +traxerunt, tum etiam populi dimissiones<span class = "tag">11</span> +peractis sacris, quas <span title = "Greek: tou dêmou apheseis">τοῦ +δήμου ἀφέσεις</span> appellabant, tum aquae lustrales, chori, +proterviae<span class = "tag">12</span>, theophaniae, tensae, fercula, +saltationes ac pulvinaria Deorum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>victum</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>Noëmum</i>. +<b>3.</b> Deest in alio codice. +<b>4.</b> Gen. 26, 4. +<b>5.</b> Deut. 4, 19 sqq. +<b>6.</b> Alibi: <i>tamen</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>posset</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>sacram et pretiosam</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>quid</i>. +<b>10.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>11.</b> Addit alius: <i>cum dicitur: Ite, missa est</i>. +<b>12.</b> Exod. 12.</div> + +<p> +CURTIUS: Haec pompa Romanae religionis ludos potius theatrales ac +spectacula veterum paganorum decet, quam veram pietatem, quae fucum +respuit, simulationem ac speciem abhorret, nec quicquam fallacius est, +quam quod exterius speciosum apparet, ut fucatae<span class = +"tag">1</span> merces, picti parietes, fucati vultus. Et quemadmodum +piscis Tulis ac tigris bellua pereleganti colorum varietate cutim +distinctam habent, cum tamen nihil utraque animante crudelius sit: ita +quoque de religionibus judicandum, quae ritibus tantum ac ceremoniis +nituntur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>fucata</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">174</span> +SALOMO: Alter certe alterius ope carere non potest.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Nihil a Toralba, parum etiam a Salomone dissident Ismaëlitae, +ac saepissime legislator in Alcorano contestatur populos omnes, Abrahami +legem profiteri<span class = "tag">1</span> et exequi, scilicet purum +unius aeterni Dei cultum, ab omni idololatria penitus alienum, +benignitatem adversus tenues, infinitis locis justitiam in omnes. Hoc +tantum interesse puto, quod legislator Hebraeorum cum praemia cultoribus +suis proponeret, duobus verbis rem absolvit: <i>hoc fac et vives</i>; +Ismaëlitarum vero legislator paradisum suum tot ac tam multis deliciis +ac voluptatum fruendarum spe instruxit, ut talibus illecebris etiam +invitos et nolentes in officio retineret, flagitiosos vero ab injuriosa +et conscelerata vita, suppliciorum immanium<span class = "tag">2</span> +acerbitate proposita, revocaret. Ritus autem ac necessarias tantum +ceremonias, nullas inutiles habemus, nulla spectacula, nullas picturas +aut caelaturas, quae populum a cultu et cogitatione rerum divinarum +avertere queant. Lotionibus etiam frequentissimis utimur, ut sordes +etiam interiores saepius eluere condiscamus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>confiteri</i>. +<b>2.</b> Desunt haec tria verba in aliis codicibus.</div> + +<p> +TORALBA<span class = "tag">1</span>: Qui rituum multitudine plebem +obruunt, religionem in superstitionem convertunt; qui autem omnes omnino +resecant, nae illi omnes religiones a stirpe evellunt, non aliter ac +vinitor ille, qui a vicino superflua vitium<span class = "tag">2</span> +secare doctus, ut vites abundantius repullularent, suas ipse solo tenus +exsecuit. Idem iis contigisse videmus, quos antiquae Romanorum +religionis piget, brevi quoque novae pigebit, nisi cum ritibus ac +ceremoniis necessariis, tum etiam praemiorum spe majore pontificibus ac +sacerdotibus proposita, optimum ac doctissimum quemque retinere +conentur. Nihil autem accuratius divina lege praecipitur, quam ut +sacerdotibus ac Levitis bonorum omnium decimae, primitiae ac +sacrificiorum legitima pars modis omnibus tribuatur. Sic enim ab +Hebraeorum sapientibus traditur, frugum sterilitatem, pecorum interitus +ac inopiam extremam eos consequi, qui sacerdotibus sua eripiant, qui +decimis fraudem faciant. <i>Importate</i>, inquit Deus apud +prophetam<span class = "tag">3</span>, <i>decimas omnes in aedem<span +class = "tag">4</span> meam, ut subinde largitio fieri possit, atque in +eo ipso periculum facite et tentate me, si non aperuero coeli fenestras +omnes, ut impleam vobis thesauros meos<span class = "tag">5</span> et +affluentiam omnium bonorum: increpabo devastatorem<span class = +"tag">6</span>, quo minus calamitatem et sterilitatem vestris agris +inferat</i>; quo quidem arcano nullum ad opes comparandas majus esse +potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: CORONAEUS. +<b>2.</b> Deest alibi. +<b>3.</b> Mal. 3, 10 sqq. +<b>4.</b> Alibi: <i>domum</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>vos thesauris meis</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>devoratorem</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Illud<span class = "tag">1</span> Muselmannis omnibus +potissimum curae est, ut sacrorum antistites opibus affluant, idque +Muhammedes sapienter providit, ne sacerdotum inopia rerum divinarum ac +religionis afferat contemptum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.</div> + +<p> +<span class="pagenum">175</span> +CURTIUS: Decuitne Muhammedem, qui se prophetam ferebat, mendaciorum +ferculis imperitos plebis animos inescare aut legem a Gabriele sibi +datam mentiri? Cum autem<span class = "tag">1</span> in Alcorano +scripserit<span class = "tag">2</span>, virginem Mariam matrem Jesu esse +Mosis et Aaronis sororem, nimis pueriliter in historia mentitus est; +duobus enim annorum millibus Maria soror Mosis ante mortua erat, quam +Maria mater Jesu nasceretur. Quod autem Agareni se Deum aeternum colere +praedicant et eundem adorare, quem olim Abrahamus, in eo ipso a sua lege +defecerunt, quippe Dei ac Muhammedis laudes<span class = "tag">3</span> +saepius cumulant, sepulcra Muhammedis ac Nabissae religiose adorant ac +donis ingentibus oblatis venerantur. Quid enim funestius, quam quod +Muhammedes turpissima<span class = "tag">4</span> libidinum foeditate +homines impuros ad suae religionis cultum pellicere modis omnibus +tentavit? aut quis corruptor publicus non sibi persuadeat, pulchrum ac +honestum esse in terris id, quod in paradiso honestum esse docuit +legislator? et quidem Leo Afer, qui, Mahomedis ejurata religione, +Romanam amplexus est, scribit, quendam sectarium Ianfarida<span class = +"tag">5</span> in urbe Cahira publice mulierem, spectante populi corona, +constuprasse ac post amplexum cives mulieris istius vestimenta, quasi +divinitatem<span class = "tag">6</span> stupri contagione adepta +fuissent, summis digitis contacta exosculari coepisse, maritum vero non +tantum uxori et adultero gratulatum esse, sed etiam festas epulas et +ludos amicis cunctis concelebrasse. Quod mirum videri non debet, cum +talia praemia Muhammedes suae religionis cultoribus proposuerit<span +class = "tag">7</span>. Quodsi Pythagoras Homerum, Orpheum, Hesiodum +apud inferos, de arboribus suspensos, a serpentibus jure torqueri dixit, +ac Plato ipse a sua civitate Homerum exegit, quod Deorum jurgia, plagas, +lenocinia, stupra, caedes, incestus turpiter finxisset, quanto poena +graviore dignus est Muhammedes, quod<span class = "tag">8</span> se +prophetam et legislatorem et pietatis magistrum et religionum censorem +profitetur<span class = "tag">9</span>?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>enim</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>scripsisset</i>. +<b>3.</b> Desiderantur haec viginti verba in aliis codicibus. +<b>4.</b> Alii: <i>turpissimarum</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>Ibufaridae</i>. +<b>6.</b> Alii: <i>divinam</i>. +<b>7.</b> Azora 1 et 81. +<b>8.</b> Alibi: <i>qui</i>. +<b>9.</b> Alii: <i>profiteatur</i>, vel: <i>profitebatur</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Haec omnia non modo dictu foeda, sed etiam exemplo perniciosa +videntur, scilicet hominibus turpia libidinum praemia proponere virtutis +ac pietatis ergo, ac falsis promissis imperitos, contra quam deceat, +tractare<span class = "tag">1</span>, cum Deus optimus maximus promissa +non tantum praestet, sed etiam multo liberalius, quam polliceatur<span +class = "tag">2</span>; impostores vero plura semper promittant, quam +efficere queant aut velint. Nam cum Deus spopondisset, virgam illius, +quam ad pontificem sibi delegerat, germinaturam, mox eadem virga +protulit germina, flores, frondes, fructus: ita quoque cum suae legis +cultoribus terram polliceretur, coelestia praemia largitur; cum vitam +promittit, non modo hanc, sed etiam futuram multo meliorem donat. Sic +Onkelos Chaldaeus interpres locum hunc: <i>Qui pacta mea et judicia +exequetur,</i> +<span class="pagenum">176</span> +<i>vivet</i><span class = "tag">3</span>, interpretatur de vita +sempiterna. Illud perniciosius, quod qui praemia ista libidinum fabulosa +esse sciunt, etiam supplicia<span class = "tag">4</span> proposita pro +fabulis habent et in omne dedecus praecipites ruunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>lactare</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>pollicebatur</i>. +<b>3.</b> Levit. 19. Exod. 20, 31. Deuter. 15. Ezech. 2. +<b>4.</b> Alibi: <i>sceleribus</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Xenophontis et Platonis sententia mihi valde probatur, +scilicet magistratibus ac medicis licere ac semper licuisse, perinde ac +nutricibus erga infantes, mentiri, his quidem salutis corporum ac rerum +publicarum causa, quanto magis animorum<span class = "tag">1</span> +saluti modis omnibus consulendum? Demus certe Muhammedem corporeas +voluptates post hanc vitam promisisse his, qui pudicitiam colerent, quam +ipse legislator in Maria virgine, in Zacharia, in Johanne maximis +laudibus pluribus Alcorani locis commendavit, adulteros vero sempiternis +inferorum ignibus devovit<span class = "tag">2</span>. Sed quis non +videt, haec ab eo<span class = "tag">3</span> scripta fuisse, ut omnes +intelligerent, eos, qui sese turpium voluptatum blanditiis +mancipassent<span class = "tag">4</span>, praemiis aeternis ac beata +vita carituros? Sic enim aperte declarat<span class = "tag">5</span>. +Sed quoniam australes populi omnium maxime projecti sunt in Venerem, +Muhammedes illa praemia excogitavit, ut homines etiam invitos +pertraheret<span class = "tag">6</span> ad verum decus. Cum igitur illa +sanxerit, ut animas ab interitu servaret, quid in eo genere tum +peccavit, quod veniam non mereatur? aut quid aliud Christus +proposuit<span class = "tag">7</span>, quam eos, qui summa cum +integritate vixerint, beatissimam vitam in aeternis voluptatibus +perfruendis adepturos? Quanquam non valde solliciti sint viri boni ac +sapientes, quanta sint virtutis ac pietatis praemia futura, cum virtus +per se ipsam maximum sibi praemium sit, ac magnopere laudandus videatur, +qui nihil boni facit, nulla proposita mercede. Omissis igitur virtutum +praemiis, omnes omnium religiones inquirite, si ulla est usquam gentium +aut antea<span class = "tag">8</span> exstitit unquam, quae puriorem +aeterni Dei cultum doceat, quae ab idolorum et creatarum rerum non modo +cultu, verum etiam adspectu et cogitatione longius discedat, quam +religio Musulmannorum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>animarum</i>. +<b>2.</b> Azora 76. +<b>3.</b> Alibi: <i>illo</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>manciparent</i>. +<b>5.</b> Azora 1 et 6, 51 et 117. +<b>6.</b> Alibi: <i>protraheret</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>promisit</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>ulla</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Quod Ismaëlitae aeternum Deum nec plures uno colunt, hoc habent +a lege divina, nec decuit Muhammedem, novae<span class = "tag">1</span> +legis specie, quam ab angelo Gabriele sibi datam mentitus est, vera +falsis, turpia honestis miscere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>nova</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Necessariam fuisse legem Muhammedis, docuit eventus; neque +enim aliter Asiae et Africae populi de opinione illa deitatis, quam de +Jove et Christo conceperant, deturbari potuissent, nisi Muhammedes ope +divina id praestitisset, ne deinceps homines ullam spem aut praesidium +salutis in illius vita aut in hujus morte collocarent, quem tamen +mortuum esse negavit, sed Dei potestate hostium manibus ereptum. His +jactis fundamentis, duo<span class = "tag">1</span> praesidia maxima +stabiliendae religionis adjecit, primum quod servitia +<span class="pagenum">177</span> +ad pileum vocavit, libertate proposita iis omnibus, qui se suamque +disciplinam sequerentur, alterum quod de sua lege<span class = +"tag">2</span> disputari vetuit, sed bellorum vastitate ac terrore +poenarum sua jussa detrectantes compelli jussit<span class = +"tag">3</span>. Itaque Homarus, Muhammedis legatus, ingenti servorum +exercitu collecto, praefectos urbium ac praesides Arabiae, Syriae, +Aegypti armis fregit, ac brevi Chaldaeorum ac Persidis regiones<span +class = "tag">4</span> invasit, exustis omnibus paganorum et +Christianorum libris. Illud tamen arcanum adhibuit, quod Christianos +quidem ad se pertraxit, cum prophetam Christum appellaret, Judaeos vero, +Arianos, Nestorianos, Sabellianos pellexit, cum Christum negaret Deum +esse. Est enim Arianorum sententia fundamentum religionis Ismaëlitarum, +quoniam utrique virginis quidem filium et creaturam esse confitentur, +Deum tamen esse negant<span class = "tag">5</span>. Quae Arianorum +sententia conciliis octo confirmata est, scilicet quae Tyri, Sardibus, +Smyrnae, Mediolani, Seleuciae, Nicaeae, Tarsi coacta sunt, ac potissimum +synodo Ariminensi, qua sexcentorum pontificum concordibus animis ac +sententiis Arianam religionem comprobarunt. Clarius etiam Nestorius, qui +Mariam Dei matrem esse aperte negavit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice. +<b>2.</b> Alibi: <i>religione</i>. +<b>3.</b> Azora 2. 3. 6. +<b>4.</b> Alibi: <i>legiones</i>. +<b>5.</b> Epiphanius contra Arianos; Hilarius l. 3. de +trinit.</div> + +<p> +CURTIUS: Si haereticorum inter se conspirantium multitudo synodus est +appellanda, quid obstat, quominus Epicuraeorum coetui ecclesias et +concilia non liceat appellare? At ne juris consulti quidem ullam +societatem scelerum aut collegia flagitiosorum<span class = +"tag">1</span> coire patiuntur, quanto minus Nestorianorum, +Sabellianorum et Arianorum nefariae conjurationes<span class = +"tag">2</span> in Deum concilia dici debent, cum abrogaverint praecipuum +fidei caput, scilicet Christi deitatem ac trium personarum in unius +essentia trinitatem, quam firmissimis innumerabilium conciliorum ac +potissimum Nicaenae synodi fundamentis stabilitam debemus tueri.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>flagitiorum</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>conciones</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Christianae religionis antiquitatem—<span class = +"tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii codices adjiciunt: <i>conspiciuntur</i>.</div> + +<p> +Hic CORONAEUS, cum Octavium ad responsionem paratum prospiceret ac +diutius de rebus gravissimis protracta disputatio fuisset, coetum +solvens: Post coenam caetera, inquit, ne Octavium de possessione +loquendi dejecisse videamur; tum illud disseretur, si placet, an viro +bono de religione aliter sentire liceat, quam publice profiteatur? Ita, +salutati vicissim, cum summa spe futurae disputationis discesserunt.</p> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<span class="pagenum">178</span> +<h2><a name="liber05">LIBER QUINTUS.</a></h2> + +<p> +Cum ad coenam singuli rediissent, ego tragoediam Octavii persequi +jussus, cum ad eum locum pervenissem, quo Soliman, Turcarum rex, +primogenitum Mustapham fracta gula in interiore cubiculo coram ingenti +exercitu ad Prusiam<span class = "tag">1</span> coacto projici mandavit, +praeconis voce ad tubae sonitum altissime exclamante hoc carmen:</p> + +<div class = "verse close"> +Sit unus coeli imperator<span class = "tag">2</span> maximus,<br /> +Sit unus terrae imperator praepotens;</div> + +<p class = "close"> +consistere me jussit Coronaeus, qui quidem secundis<span class = +"tag">3</span> mensis affabre ficta<span class = "tag">4</span> poma +veris ita miscuerat, ut acutissimus quisque<span class = "tag">5</span> +posset falli.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Prassiam</i>, vel: <i>Russiam</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>temperator</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>sentiendi</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>picta</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>quisquis</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS, homo minime malus, specie deceptus, cum pomum fictum +dentibus admovisset: Haud scio, inquit, an quisquam <ins class = +"correction" title = +"possible mistranscription of ‘vestrũ’">vestrûm</ins> non falleretur. +Quum caeteri propius intuentes +admirati sunt tam artificiose ficta<span class = "tag">1</span> poma, ut +de arbore decerpta viderentur, CORONAEUS: Si oculorum sensus, omnium +acutissimus, tam absurde fallitur in rebus levissimis, quî<span class = +"tag">2</span> fieri potest, ut mens, quae nihil nisi a sensibus habeat, +rerum arduarum ac sublimium scientiam certam nanciscatur?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>facta</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>quid</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Didiceram ab Aristotele<span class = "tag">1</span>, sensus +nunquam, sed mentem saepe falli.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> De anima 3, 3.</div> + +<p> +TORALBA: Et ab Academicis, opinor, peccatur, sensus semper falli ac +nihil scire posse, et ab Aristotele, quod sensus nunquam falli putat; +gravius<span class = "tag">1</span> tamen ab hoc, quam ab illis, quod +mentibus nihil inesse affirmant, quam quod a sensibus hauserint; sed +quoniam haec a nobis fusius disputata sunt in quaestione de anima, nihil +repetitione opus esse videtur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quamvis</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Ars in hujus pomi fabrica (quod intentis oculis intuebatur) +naturam aut vicisse aut certe exaequasse videtur.</p> + +<p> +SALOMO: Ars quidem hominis, natura vero Dei radius est, ac tantum abest, +ut ars naturam vincere et exaequare, ut ne vix quidem imitari possit, ac +tametsi opificia, signa picturae, hominum oculos saepe fallunt, +mirabilius tamen est, in eo genere bestias falli nunquam<span class = +"tag">1</span> posse. Itaque cum regem Salomonem regina Sabae fallere +conaretur, vero ac ficto flore simul compositis, rogavit, uter verus +esset? Princeps sapientissimus apes importare jussit, quae ad verum +florem repente advolarunt, arte neglecta.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>non</i>.</div> + +<p> +Et cum nescio quid aliud in eam sententiam dixissent, hymni modulatione +immortali Deo gratias egerunt.</p> + +<p> +<span class="pagenum">179</span> +FRIDERICUS, quem fictio pomi pupugerat: Utinam, inquit, sic omnes, qui +falsa simulare ac vera dissimulare acutissime norunt, tanta felicitate +detegerentur.</p> + +<p> +CORONAEUS: Rem omnium maximam optat Fridericus, quae tamen nec +appetenda<span class = "tag">1</span> nobis et unius Dei propria sit. +Nam si omnes omnium voluntates et cogitationes omnibus paterent, nec +suam innocentiam boni contra vim improborum tueri nec de sceleratis +justa supplicia sumi possent, quia<span class = "tag">2</span> per leges +humanas cogitationes flagitiosae poenam non patiuntur. Idcirco bonis +improbi, cogitationibus nudatis<span class = "tag">3</span> semper +insidiarentur, sceleratis vero boni nunquam. Itaque Momus suo merito +irrisus est, quod cum naturam temere carperet, tum vero fenestram in +pectore fieri oportuisse contenderet, ut animorum occultae latebrae ac +intimi recessus explicarentur. Sed ut proverbio dicitur: <span title = +"Greek: Rhaon esti mômeisthai ê mimeisthei (for -σθαι ‘-sthai’)">Ῥᾶον +ἐστὶ μωμεῖσθαι ἢ μιμεῖσθει</span>. Nam cum naturae parentem admirari ac +laudare debuisset, impie criminatur<span class = "tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>expetenda</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>qui</i>, vel: <i>quin</i>. +<b>3.</b> Deest in alio codice. +<b>4.</b> Alibi; <i>debuissent ... criminantur</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: At illud quanti est, quod nudatis consiliis scelera +praeoccuparentur?</p> + +<p> +SENAMUS: Ne Deus quidem, qui omnes hominum cogitationes percipit mente +ac suscepta parricidia prospicit, prius punienda judicat, quam ad exitum +ea perducantur, contra quam Isocrates<span class = "tag">1</span> ac +Tiro Tullius fieri oportere putabant, ne supplicio poenitentiam +cogitationis impiae praevertisse putaretur<span class = +"tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Contra Lochiten; Tiro apud Gellium c. 29. +<b>2.</b> Alii: <i>quaeremur</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Ego quidem non, si possim, aliorum sensus aperire velim, sed +illud optem, ut nemo aliud sentiat et aliud obloquatur, nisi id alterius +commodo fiat, ut superius ab Octavio dictum est, laudabile semper +fuisse, salutaribus uti mendaciis.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Ita quidem homines hominum causa de rebus publicis ac +privatis statuunt, sed cum Deus singulas mentes altissime<span class = +"tag">1</span> scrutetur, mirum tamen, plerosque<span class = +"tag">2</span> adire templa, sacra facere, vota verbo tenus concipere ac +reddere, contra quam sentiant ac velint; ac de his quidem<span class = +"tag">3</span> Deus apud Esaiam<span class = "tag">4</span>; <i>Populus +hic</i>, inquit, <i>labiis suis glorificat me, cor autem ejus longe est +a me.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>artissime</i> vel: <i>accuratissime</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>plures</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>quondam</i>. +<b>4.</b> Jesaiae 29, 13.</div> + +<p> +SENAMUS: Quoniam Fridericus in quaestionem a Coronaeo propositam +ingressus, ut accuratius discutiatur: an viro bono de religionibus +aliter sentire liceat, quam publice profiteatur, distinctione opus esse +opinor. Nam theologorum fere omnium summa consensione nihil aliud est +religio, quam aversio a creatura ad purum unius Dei<span class = +"tag">1</span> cultum, impietas vero aversio a creatoris cultu ad +creaturas; verius opinor, quam Aristoteles, qui religionem +<span class="pagenum">180</span> +definit <span title = "Greek: peri tôn theiôn epimeleian">περὶ τῶν +θείων<span class = "tag">2</span> ἐπιμέλειαν</span>. Et pauci admodum +reperiuntur, qui sine ullo bonorum, famae, capitis metu publice et +privatim, ubi terrarum fuerint, Deum aeternum colant, quos ordine primo +collocare possumus. Secundum genus est eorum, qui privatim Deum aeternum +amplectuntur ac publica idolorum templa fugiunt. Tertium genus est +eorum, qui hostium captivi idolorum ac daemonum templa supplicii metu +adeunt, nihilominus tamen intimis animorum sensibus Deum aeternum +contestantur, sese ab omni idololatria mentem alienam ac puram retinere, +secuti Jeremiae<span class = "tag">4</span> consilium in iis litteris, +quas ad cives Babylonem adductos scripsit, quos graviter cohortatur, ut +cum ante idola procidere cogerentur, animis tamen et mentibus Deum +aeternum adorent. Quartum genus est eorum, qui nec hostium captivi sunt, +nec pericula capitis adire coguntur, sed opibus, honoribus, liberis +aucti<span class = "tag">5</span>, publica idolorum fana subeunt, ne +opes deserere aut exulare necesse habeant, privatis tamen precibus ac +votis Deum aeternum venerantur et pro statuis procidentes eundem suae +puritatis testem appellant ac precantur ab immortali Deo, ne vis illa +sibi fraudi sit. Quintum genus est eorum, qui, falsa religione, quam +opinantur veram esse, altius imbuti, aliorum templa, quae profana +putant, refugiunt ac privatis domesticisque Diis inserviunt. Sextum +genus est eorum, qui privatos<span class = "tag">6</span> Deos et falsam +religionem, quam habent pro vera, privatim et publice sine metu +amplectuntur. Septimum est eorum, qui dubitant, verane sit an falsa +opinio, quam sectantur, in ea tamen instituti publice ac privatim +acquiescunt, ambigua spe salutis. Octavum genus est eorum, qui quam +veram religionem putant, ob id tantum sectantur, ut pietatis opinione +tutius fallere possint. Nonum genus est maleficorum et sortilegorum, qui +cum in ipsis templis adoraturi procumbant, Deum illum, quem rerum +existimant, mentibus ac verbis tacitis impie detestantur et +privatim<span class = "tag">7</span> daemonibus<span class = +"tag">8</span> humanas hostias mactant, aut si de religionibus statuendi +potestatem habent, sacrorum majestatem ac venerationem omni genere +foeditatum conspurcant, ut qui Bahalis Peori sacra instituerunt, pudenda +impudentissime revelare cogebantur<span class = "tag">9</span> ac +stercoribus religionis speciem funestare, nec minus turpiter, qui, ad +sagarum Pythiacarum pudenda auribus admotis, oracula excipiebant. +Decimum genus est eorum, qui nullam omnino religionem, aut religionis +speciem curant aut inquirunt, sed bestiarum in modum cupiditatibus ac +libidini obsequuntur. Quorum<span class = "tag">10</span> teterrimi non +satis habent omnem ex animo religionem et religionis speciem exuisse, +verum etiam omnes omnium religiones privatim et publice irridere. Ex +quibus planum fit, septem esse religiosorum hominum genera, quos +amplecti soleo, quatuor vero Atheorum appellatione usurpare possumus, +alios aliis deteriores.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi additur; <i>creatoris</i>. +<b>2.</b> Alibi: <span title = "Greek: ton theon">τὸν θεὸν</span>, +vel <span title = "Greek: to theion">τὸ θεῖον</span>. +<b>3.</b> <i>Post librum Baruch, in epistola ad Judaeos in +Babylonia</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>adjuti</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>patrios</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>privatis</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>daemoniis</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>cogebant</i>. +<b>9.</b> Alius: <i>omnium</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">181</span> +OCTAVIUS: Cui publice sine metu capitis ac bonorum non licet, Deum +aeternum colere, hunc tamen ante aras daemonum ac idolorum procidentem +mente pura Deum adorare posse, judicavit Jeremias<span class = +"tag">1</span>, cujus sententiam quis audeat aut velit aut possit +improbare?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Epist. ad cives in Babylone.</div> + +<p> +CURTIUS: Mihi profecto probari non potest eorum simulatio, qui corpore +quidem statuas, mente vero Deum adorare se posse arbitrantur; id enim si +licuisset, cur Paulus contra sentiens: <i>Corde</i>, inquit, <i>creditur +ad justitiam, ore autem fit confessio ad salutem.</i> Qui aliter +faciunt, hos Tertullianus <span title = +"Greek: allophulous">ἀλλοφύλους</span> appellans: negat, inquit, +quisquis<span class = "tag">1</span> dissimulat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quicquid</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Multa quidem probantur, plura<span class = "tag">1</span> +improbantur, caetera nec probantur nec improbantur, sed quodammodo +excusantur, ut quae vi et metu fiunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>multa</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Ita forsitan<span class = "tag">1</span> apud judices metus +verberum aut gravioris cruciatus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quidem</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Tune igitur, Curti, Deum acerbiorem arbitrare, quam humanos +judices?</p> + +<p> +FRIDERICUS: Ut sit excusatio<span class = "tag">1</span> metui +cruciatus<span class = "tag">2</span>, quo minus clara, voce quis Deum +aeternum profiteatur, non video tamen, ut quisquam excusandus sit, quod +ante Dianae aut alterius virginis statuam procumbat, ne opibus aut<span +class = "tag">3</span> honoribus cariturus sit, modo patriam deserere +liceat, ut licuit Abrahamo, qui ne ad siderum cultum adigeretur, sedes +patrias jussu divino mutavit. Alioquin non video, quibusnam rationibus +oraculum illud divinae vocis effugere possimus<span class = +"tag">4</span>: Qui me confitetur coram hominibus, confitebor et ego eum +coram patre meo, qui in coelis est. Itaque Christiani veteres, qui +Juliani Augusti fraude sacra daemonibus fecerant, a suis pontificibus +admoniti ac poenitentia fracti, publice exclamabant<span class = +"tag">5</span>: Nos animo Christiani sumus ac fuimus, Christe servator, +fidem tibi non fregimus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Ut sic excusatur</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>cruciatuum</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>et</i>. +<b>4.</b> Matth. 10, 32. +<b>5.</b> Epiphanius lib. III.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Si fidem ista ratione non fregerant, errore decepti, nihil +erat, quamobrem errorem deprecarentur aut precarentur veniam, cum qui +errant, nullam praebeant assensionem<span class = "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>assentationem</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Est apud Originem<span class = "tag">1</span> gravis et acerba +reprehensio in eos, qui quod mentibus de Christo sentirent, id ipsum +verbo negarent. Tales hypocritas Deus apud<span class = "tag">2</span> +Heliam hac ratione refellit<span class = "tag">3</span>: <i>Reliqui mihi +7000 virorum</i> etc. Haec verba non ad mentem<span class = +"tag">4</span>, sed ad corpora referri, quis non videt? Quodsi +veteres<span class = "tag">5</span> Apollinis, Dianae, Jovis aeditui +clara voce atheos, Epicuraeos (addit Lucianus etiam Christianos) +compellebant<span class = "tag">6</span>, ut ex eorum templis +excederent, quanto id verius in templo Dei fieri oportet?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Contra Celsum. +<b>2.</b> Alius: <i>ad</i>. +<b>3.</b> 4 Regum 17 sqq. +<b>4.</b> Alibi: <i>mentes</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>Veneris</i>. +<b>6.</b> Alii: <i>compellebat</i> vel: <i>compellabant</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">182</span> +OCTAVIUS: Duobus propositis incommodis majus est declinandum, summo +sapientum omnium consensu. Grave quidem est homini prudenti ac +religioso, ante simulacra inania procidere, osculari, donis amplificare, +tametsi mens adorantis sit aeterno Deo conjuncta; gravius tamen, +impietatis labes aeternas subire et ab omni religione desertum videri, +si sacra publica deseras; gravissimum, exemplo pernicioso caeteros +contemtu publicae religionis ad omne genus impietatis<span class = +"tag">1</span> arcessere. Haec igitur incommoda prius declinanda sunt, +quam illa. Neque enim cuique licet, uxorem, liberos, parentes, familiam +secum abducere<span class = "tag">2</span>, et ut liceat, longissimas +tamen regiones peragrare necesse est, ut populum vera religione utentem +reperias<span class = "tag">3</span>. Moses quidem<span class = +"tag">4</span> ac Jeremias<span class = "tag">5</span> animo supplicia +percipiebant, quae Israelitisimpendebant, ac futurum<span class = +"tag">6</span> perspexerunt, ut captivi ad hostes abducti lapides ac +ligna inviti adorarent, quia<span class = "tag">7</span> prae vero Deo +idola maluissent, ut per quae quisque peccat, per ea ipsa puniatur. Id +tamen singulare adversus idololatriam<span class = "tag">8</span> Deus +ipse amuletum dederat, ut animos ad se converterent, cum statuis +inservire cogerentur, seque propitium illis fore testatus est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>impietatum</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>ducere</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>reperiat</i>. +<b>4.</b> Deuteron. 28. +<b>5.</b> Jeremiae 16. +<b>6.</b> Alibi: <i>futura</i>. +<b>7.</b> Alii: <i>qui</i> vel: <i>quod</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>idololatras</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Ad servos et captivos haec oratio pertinet, vel ad eos, qui +carceribus, vinculis, verberibus ad impios cultus adiguntur, ut<span +class = "tag">1</span> quidem Albuguerii, proregis apud Indos +orientales, crudelitas singularis denotatur, quod Christianorum, qui ad +Muhammedem<span class = "tag">2</span> inviti defecerant<span class = +"tag">3</span>, dextras manus ac pollices sinistros, nares et auriculas +amputari jussit. Sed haec ad eos non pertinent, quibus alio emigrare fas +est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>et</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Muhammedanos</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>defecerunt</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: At licuit Naëmo principi emigrare, noluit tamen, qui tamen ab +Elisaeo propheta excusatur<span class = "tag">1</span>. Is enim lepra +curatus vovit, se deinceps aeterno Deo sacra facturum. Si tamen, inquit, +rex Syriae humeris meis innixus sacrificet<span class = "tag">2</span> +Deo Rimmoni, propitius mihi sis. Ad quem Elisaeus: <i>Vade</i>, inquit, +<i>in pace!</i> Quibus verbis perspicuum fit, etiam illum, qui opibus ac +divitiis affluens sine ullo periculi metu contiguam Syriae Palaestinam +evadere poterat, ut libere Deo sacra facere liceret, excusari tamen. +Neque enim, opinor, Deus Abrahamum patriam deserere jussit, ne sideribus +servire compelleretur, sed ut adversariorum insidiis liberaretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> 2 (4) Regum 5, 20 sqq. +<b>2.</b> Alius: <i>significet</i>; alius: +<i>sacrificaverit</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ego illum, qui corpore et publice ante aras ac statuas +mortuorum procumbit, etiamsi Deum pura mente adoret, non minus peccare +statuo, quam si omni religione deserta Atheus censeretur, quoniam +imperitos abducit a vero Dei cultu.</p> + +<p> +CORONAEUS: Superstitio, quantacumque sit, quovis atheismo tolerabilior +est; nam qui superstitione aliqua obligatur hunc numinis metus in +officio quodammodo ac naturae legibus continet, atheum vero, qui nihil +nisi +<span class="pagenum">183</span> +testem metuit aut judicem, ad omnia scelera proclivi lapsu ruere +oportet. Ac tametsi actionum humanarum praestantiam sapientissimus +quisque non solum finibus ipsis metitur, verum etiam omnibus partibus et +causis, scilicet efficiente, subjecto, forma, fine, summam tamen omnium +actionum ac praecipiam causam ipso fine dijudicat<span class = +"tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Petrus Lombardus ex Augustino libro 2. sent. 1. qu. 1. Thomas +in secunda secundae q. 15. et canon. ministr. 23. qu. 5., ubi intentio +mala reddit opus malum, quod alioquin bonum fuisset, et 15 qu. 6. cap. +51: Si sacerdotibus.</div> + +<p> +CURTIUS: Quid igitur fiet sacris litteris, quae toties ac tam saepe +hypocrisin abominantur?<span class = "tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Job. 8. 13. 15. 17. 20. 27. 34. Jesai. 9 et 33. Matth. 6. 7. +15. 22. 23 et 24. Luc. 12. 13. Jer. 9. Ezech. 33. Mal. 3. 2 Regum +15.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ita quidem abominantur eos, qui labiis Deum, non mente colunt, +quod pietatis ac justitiae speciem immanibus flagitiis praetendunt. At +is qui genibus advolutus, ante idola procumbit ac nihilo secius mente +sincera Deum veneratur, longissime abest ab hypocritarum perniciosa +simulatione.</p> + +<p> +SALOMO: Probabili certe argumento utitur Coronaeus, vir non modo <span +title = "Greek: politikôtatos">πολιτικώτατος</span>, sed etiam <span +title = "Greek: eusebestatos">εὐσεβέστατος</span>, quo superstitionem, +quantacunque sit, quovis atheismo judicat tolerabiliorem. Videtur tamen +atheus, qui Deum penitus ejuravit et ex animo ejecit, minus peccare, +quam qui illum cum rebus creatis conjungit eodem cultu, quia minus +peccat servus fugitivus aut miles desertor, quam qui obsequium domino et +imperatori suo contumeliose praestat. Quin etiam gravius peccatur ab +iis, qui aeternum ac verum Deum cum falso cultus honore communicato +copulant, quam qui hunc ab illo disjungunt, et veri Dei veneratione +deserta inserviunt iis, quos sibi erroris opinione Deos finxerunt. Et +quemadmodum uxor poenis capitalibus obligatur<span class = +"tag">1</span>, quae legitimum thorum, adulterio commisso, +conspurcaverit, meretrix non item, quia maritum, quem nullum habet, +fraudare<span class = "tag">2</span> non potest: ita, duobus +superstitiosorum hominum generibus propositis, alteri quidem ingrati, +qui<span class = "tag">3</span> verum Deum non exquirunt<span class = +"tag">4</span>, alteri<span class = "tag">5</span> contumeliosi, qui +quidem aeternum ac solum Deum agnoscunt, eundem tamen insigni contumelia +non dubitant societatis impurissimorum daemonum vel statuarum +contubernio violare. Contumelias autem acerbius, quam injurias ferre +solent ii, qui nullam suae dignitatis et gloriae curam habent; at +immortali Deo suae gloriae decus quanti sit, indicat illa obtestatio +apud Jesaiam: <i>Cui</i>, inquit<span class = "tag">6</span>, <i>me +exaequavistis, aut cujus similem fecistis? Vivo ego, si meos honores +cuiquam impertiar?</i> Et quidem impios Deus saepe execratur, saepius +tamen eos, qui se cum diis peregrinis<span class = "tag">7</span> +communi caeterorum obsequio conjunxerunt, supra modum zelotypia commotus +abominatur. Et quoties agit de jure suae majestatis, +<span class="pagenum">184</span> +agit autem<span class = "tag">8</span> saepissime, supra homines et +supra Deos hominum<span class = "tag">9</span> fictos et supra quicquid +est, quod hujus mundi ambitu comprehensum videmus, ut in altissimo +imperii et honoris culmine collocatus, caetera fluxa ac caduca +longissime infra se despiciens, pro nihilo esse et ex nihilo creata et +ad nihilum recasura<span class = "tag">10</span> testatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Numerorum 20, 10. +<b>2.</b> Alibi: <i>foedare</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>quod</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>cognoscunt</i> vel: <i>agnoscunt</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>aliter</i>. +<b>6.</b> Jesaiae 46, 9 sq. +<b>7.</b> Deest in alio codice. +<b>8.</b> Alibi: <i>enim</i>. +<b>9.</b> Addunt alii: <i>inani opinione</i>. +<b>10.</b> Alibi: <i>evasura</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Non dubito, illum, capitaliori fraude obligari, qui sciens, +prudens creatorem cum creatura<span class = "tag">1</span> honoris +communicatione conjungit, quam qui Deos fictiles una cum vero Deo plane +rejicit. Et quidem<span class = "tag">2</span> mallem diceres, Octavium +nunquam exstitisse aut abs te, Coronaee, qui singulari amore me +amplecteris, repudiari, quam furiosum, petulantem, iracundum, impium +dici ac talium hominum contubernio copulari. Sic quoque praestat, Deum +non esse, mentiri, quam aut mortalem aut corporeum arbitrari aut cum +sanctis<span class = "tag">3</span> illum eodem cultu, iisdem sacris, +eadem ara consecrare<span class = "tag">4</span>. Sed qui statuas ac +sidera pro Diis habent, vel angelos ac divorum mentes iisdem sacris cum +aeterno Deo conjungunt, etsi non recte faciunt, attamen in eo sunt, ut +quodammodo excusationem mereantur, cum integra mente et animo, recta +conscientia, sic a pontificibus instituti, sic docti, sic imbuti, +numen<span class = "tag">5</span> sibi cognatum et cognitum colant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>creaturam cum creatore</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>plane</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>cum his</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>consociare</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>mundum</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Agnosco, rectam illam animi conscientiam Deo non ingratam esse. +Argumento est, quod lege divina capite plectatur<span class = +"tag">1</span> et is qui quem Deum esse putabat, verbo violavit, et qui +aeternum Dei nomen minus diserte pronunciavit<span class = +"tag">2</span>. Vocem enim <span title = +"Hebrew: elohekha">אֱלהֵיךּ</span> i.e. Deum tuum distinxit a nomine +sanctissimo <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span>, quo Deus aeternus +significatur, et utrumque<span class = "tag">3</span> ab utroque +segregatur, quod arcanum latet imperitos linguae sanctae. Ex quo +sequitur etiam, aeterno Deo non<span class = "tag">4</span> ingratum +esse cultum, qui fictili<span class = "tag">5</span> Deo exhibetur bona +fide. Itaque videmus<span class = "tag">6</span> Abrahamum, Isaacum, +Jacobum, Josuam foedera cum paganis idolorum cultoribus ferientes, +jurejurando Deorum suorum illos obligasse, ut non minus peccare +videretur, quod<span class = "tag">7</span> Deos fictiles, quam qui Deum +aeternum pejurio violarent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>plectitur</i>. +<b>2.</b> Levit. 24.—Alibi: <i>pronunciant</i> vel: +<i>enunciaverit</i>. +<b>3.</b> Addunt alii: <i>caput</i>. +<b>4.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>5.</b> Alibi: <i>futili</i>. +<b>6.</b> Genes. 37, 31. Josuae 9. +<b>7.</b> Alii: <i>qui</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Est apud Aristotelem<span class = "tag">1</span> memorabilis +historia: si quis in charta jusjurandum scripsisset, illamque in fontem +Palicorum<span class = "tag">2</span> jecisset<span class = +"tag">3</span>, si pejeratum esset, charta fundum petebat, et qui +perjurio sese obligarat, brevi moriebatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> <span title = "Greek: peri thaumasiôn akousmatôn">περὶ +θαυμασίων ἀκουσμάτων</span>. +<b>2.</b> Alii: <i>Palisorum</i>, vel: <i>Palyrum</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>conjecisset</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Si peccatur ab eo, qui, quem Deum putabat, eundem perjurio +contumeliose afficit, etiam si Deus non sit, consequens est, Deo non +ingratos esse honores, qui errore justo ac bona fide Diis fictilibus +exhibentur.</p> + +<span class="pagenum">185</span> +CURTIUS: Quis errore justo<span class = "tag">1</span> se tueri potest, +ut dominum servo, regem subdito, creaturam creatori cultu anteferat aut +conferat? + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>decore, juste</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Veteres populi, paucis admodum exceptis, aut peregrina numina +coluerunt, aut cum Deo conjugarunt<span class = "tag">1</span>, quin +etiam illi ipsi, qui in Samariam jussu regis Assyrianorum<span class = +"tag">2</span> venerant<span class = "tag">3</span>, Deo aeterno simul +ac Diis patriis sacrificabant; justo quidem errore, cum ita +instituti<span class = "tag">4</span> essent ac a suis pontificibus +imbuti, ac si aliter fecissent, quam a pontificibus praescriptum esset, +impietate se ipsos obligare<span class = "tag">5</span> viderentur, +quoniam pontifices ubique religionis sunt judices, ut L. Lucullus +pontifex in senatu disserebat<span class = "tag">6</span>. Nec divina +lex cuiquam judicia religionum praeterquam pontificibus et ordini +Levitico<span class = "tag">7</span> tribuit, tametsi violatae +religionis supplicia quoque ac caeteris irrogari velit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>combinarunt</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>Assyriorum</i>. +<b>3.</b> 2 Regum 17. +<b>4.</b> Alibi: <i>instructi</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>commaculare</i>. +<b>6.</b> Cicero ad Atticum l. 4. +<b>7.</b> Deuteron. 22.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Quid igitur Christus, cum diceret<span class = +"tag">1</span>: <i>Eum qui domini jussa mente<span class = +"tag">2</span> percepit ac plane intellexit, si minus exequatur, +gravissimis plagis vapulaturum, cum vero qui penitus ignoravit<span +class = "tag">3</span>, minus quidem, sed vapulaturum tamen et +ignorantem simul cum ignorantia ac inscitia periturum?</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Lucae 12, 47 sq. +<b>2.</b> Deest in alio codice, qui legit: <i>percipit</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>ignoraverit</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Profecto verberibus dignus non modo is, qui domini jussa, quae +exequi poterat, contemsit, sed etiam is, qui non exsequitur, non tamen +is, qui nec scire poterat et suorum pontificum culpa<span class = +"tag">1</span> in fraudem impulsus est, cum Dei sui voluntatem ac jussa +diligentissime exquireret<span class = "tag">2</span>. At pontifices, +sacerdotes, episcopi, ministri religionum ac sacrorum interpretes Dei +voluntatem ignaris ac imperitis litterarum omnium hanc esse +interpretantur ac persuadent, ut non solum aeterno Deo, sed etiam +Apollini, Dianae, Virgini, Palladi, Angelis, daemonibus, statuis hominum +ac bestiarum, cadaveribus et cineribus sacra faciant. Hanc igitur +illiteratorum et agrestium hominum imperitiam quis accuset? aut quis +poenas mereri putet? quis potius non reprehendat<span class = +"tag">3</span> eorum pervicaciam ac superbiam, qui pontificibus ac +sacerdotibus non acquieverunt? cum lege divina<span class = +"tag">4</span> sanctissime caveatur, eos, qui pontificis magni decretis +non paruerint, capite puniendos.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>causa</i>. +<b>2.</b> 1 Corinth. 14. +<b>3.</b> Alibi: <i>reprehendet</i>. +<b>4.</b> Deuteron. 17.</div> + +<p> +SENAMUS: Ego quidem sic existimo, eos, qui pontificum suorum auctoritate +freti ac jussis obsequentes, statuas vel ossa putrida pro Deo coluerunt, +bona fide semper excusari.</p> + +<p> +SALOMO: Divina lex<span class = "tag">1</span> pontifices ac sacerdotes +tantae eruditionis ac sapientiae esse voluit, ut nullam erroris +praetexerent excusationem, quoties de jure divino quaereretur, cum tamen +caeteros non modo universos, +<span class="pagenum">186</span> +sed etiam singulos ipsumque populi totius principem errore peccantes +semper excuset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Levit. 5.</div> + +<p> +TORALBA: Justum errorem justa excusatione purgari non dubito, litterarum +etiam atque eruditionis expertes, qui<span class = "tag">1</span> in +majorum suorum institutis ac pontificum suorum decretis acquiescant, +justam erroris causam habere, non tamen litteratos ac potissimum eos, +qui doctrina rerum naturalium imbuti fuerunt, a qua quidem certissimas +de unius Dei natura, potentia, bonitate notiones elicere potuissent, uti +etiamnum Paulus ipse aperte declarat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quod</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Praeclara quidem vis naturae est, hominum mentibus insita, quae +illos ad pietatem, justitiam, virtutes omnes exsuscitat: sed ut divinam +sententiam assequatur, nisi Deus ipsos afflaverit<span class = +"tag">1</span>, non magis fieri potest, quam inclusa tabula<span class = +"tag">2</span>, docta manu picta atque elegante colorum varietate +distincta videri, sed oportebit perspicuo lumine illustrari. Ita<span +class = "tag">3</span> Moses coacta populi concione declaravit<span +class = "tag">4</span>, cum diceret: <i>Non dederat hactenus vobis Deus +cor ad intelligendum, nec oculos ad intuendum, nec aures ad audiendum, +annos tamen quadraginta populum ab Aegypto per desertissimas regionum +vastitates reduxerat<span class = "tag">5</span> in Palaestinam cum +ingentibus ac stupendis rerum admirabilium<span class = "tag">6</span> +prodigiis ac portentis.</i> Interdum Deus homines ita excoecari patitur, +ut etiamsi rerum omnium magnarum scientiam adepti sint, nunquam Dei +cognitione ac vera religione fruantur, quoniam ingenii acumine ac +subtilitate elati feruntur atque arroganti supercilio divinam +sapientiam<span class = "tag">7</span> suo studio se assequi posse +confidunt. Job<span class = "tag">8</span> vero aperte confitetur, nec +in aquis, nec in terris, nec in daemonibus, quos volucres appellat, +sapientiam inesse, sed solius immortalis Dei munere et concessu tribui +ad eamque assequendam lucernam divinam sibi praeluxisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>afflavit</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>inclusae tabulae ... distinctae ... +pictae</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>Id autem</i>. +<b>4.</b> Deuteron. 29, 4 sqq. +<b>5.</b> Alius: <i>deduxerat</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>imo admirabilibus</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>divina</i>. +<b>8.</b> Jobi 29 sq.</div> + +<p> +TORALBA: Istud quidem assentior, non tantam naturae esse vim ac +potestatem, ut sine ope ac luce divina consummatam illam rerum divinarum +sapientiam assequatur. Videmus enim Aristotelem, qui veterum omnium +philosophorum fontes exhauserat<span class = "tag">1</span>, multa +quidem argute et ordine decente scripsisse, rerum vero divinarum +scientiam nullam habuisse<span class = "tag">2</span>, ut supra +perspicue demonstratum est<span class = "tag">3</span>, Platonem vero, +qui ab Aristotele argutiarum subtilitate superatur, multo certiores de +Deo deque mortalium animarum vi ac potestate comprehensiones habuisse, +quas sine divina luce nunquam potuisset adipisci. Nam cum in ipso +ineuntis aetatis flore Phaedonem scripsisset: Libenter, inquit, +mentis<span class = "tag">4</span> illius aeternae praestantiam ac +naturam didicissem, sed neque per me ipsum intelligere, neque ab alio +audire poteram. Quibus autem ritibus Deus homini colendus sit, qui +doceat, fore +<span class="pagenum">187</span> +neminem confitetur<span class = "tag">5</span>, nisi Deus ipse ducem se +praebeat. Id autem appellat rem omnium maximam ac praecipuam, <span +title = "Greek: to megiston kai kuriôtaton">τὸ μέγιστον καὶ +κυριώτατον</span>. Cui congruit illud Arriani ad Epictetum: Nos a Deo +per angelum de rebus maximis ac pulcherrimis admoneri, <span title = +"Greek: peri tôn megistôn kai kuriôtatôn dia kallistou angelou">περὶ τῶν +μεγίστων καὶ κυριωτάτων διὰ καλλίστου ἀγγέλου</span>. Idem paulo post: +Memento aeterni Dei illumque adjutorem appella: <span title = +"Greek: tou theou memnêso, ekeinon epikalou boêton">τοῦ θεοῦ μέμνησο, +ἐκεῖνον ἐπικάλου βοήτον</span>. Quid Jamblichus? Certum est, ea sola +fieri oportere, quibus ipse Deus delectatur, quae assequi nemo potest, +nisi aut Deum ipsum audierit aut arte quadam divina sibi illud +comparaverit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>exhauserit</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>hausisse</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>fuit</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>mortis</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>fere neminem esse confitetur</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Quo quisque Deum accedit propius ac ardentius amat et metuit, eo +lux illi salutaris copiosius affulget, quam Aristoteli defuisse quis +miretur, cum vix unquam Dei meminerit, cui etiam illudit, cum animal +vocat aut negat justum esse, fortem, prudentem, sapientem, +inanissimis<span class = "tag">1</span> sophismatum argutiis confisus. +Quid autem capitalius quam arbitrari, eum, a quo sapientia, prudentia, +justitia, virtutes omnes oriantur, iisdem ipsum carere?<span class = +"tag">2</span> Idem libro decimo quarto <span title = +"Greek: tôn meta ta physika">τῶν μετὰ τὰ φυσικὰ</span> +(nam duo posteriores Arabum beneficio in latinum redierunt), +ubi praecipuum erat de Deo +argumentum<span class = "tag">3</span> nihil usquam nisi libri decimi +primi capite postremo, idque tam breviter, ut rem praeteriisse potius, +quam attigisse videatur. Plato saepissime<span class = "tag">4</span> de +Deo vero, nec tamen aliter, quam summa cum veneratione ac numinis metu +scribit et in contemptores<span class = "tag">5</span> Dei supra modum +excandescit, illud autem frequenter usurpare solet: si Deus velit, aut +ubi Deo collibuerit, <span title = "Greek: ean theos ethelê">ἐαν θεὸς +ἐθελῇ</span> vel <span title = "Greek: ean men tô theô philon">ἐὰν μὲν +τῷ θεῷ φίλον</span>. Denique Deum solum bonum persuasum esse habet in +eoque virtutes omnes <span title = +"Greek: paradeigmatikas kai aitiôdeis einai">παραδειγματικὰς +καὶ αἰτιώδεις εἶναι</span>. Quis ergo tantam +sapientiam ac numinis claritatem in eo fuisse dubitet, qui Deo et cui +Deus tam carus exstiterit?<span class = "tag">6</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addit alius: <i>ac levissimis</i>. +<b>2.</b> Aristoteles lib. 14 Metaphys. +<b>3.</b> Alibi: <i>argumentari</i>. +<b>4.</b> In Timaeo, in Phaedone, in Alcibiade, in Theage. +<b>5.</b> Alibi: <i>contemplatione</i>, vel: +<i>contemplationibus</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>extitit</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Sed Platonem<span class = "tag">1</span> tametsi de Deo tam +praeclare scriberet ac sentiret, Apollini, Palladi caeterisque diis +populorum sacra fecisse ac sacris interfuisse videmus, etsi litteris +secretioribus amicos ad unius Dei aeterni cultum et cognitionem +cohortaretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ep. 7 ad Dionem.</div> + +<p> +SALOMO: Mirum videri debet nemini, si Platoni divina lux abundantius, +quam caeteris philosophis affulsit, cum tanta veneratione scriptis +omnibus Deum persequeretur<span class = "tag">1</span>, ut eum Numenius +Academicus Mosen Atticum appellare non dubitarit. At noster legislator +aeque ac Salomo non semel admonuere, Deum ab iis inveniri, qui toto +mentis impetu feruntur in ejus investigationem ac venerationem; et +quidem me de Deo disserentem metus invadit cogitantem, nihil ab hominum +oratione, nihil a mente proficisci, quod tantae majestati congruere +possit, seu sententiarum seu verborum ponderibus +<span class="pagenum">188</span> +res exigatur. Et ut sit aliquis ea religione ac naturae bonitate, ut +toto animi conatu in Dei amorem rapiatur, ut etiam orationis ubertate ac +verborum luminibus Dei laudes exornare, ut omnia ejus gesta, judicia, +leges rerumque omnium mirabilem procurationem sermonis copia complecti, +ut illius vim infinitam, potestatem, sapientiam cogitatione, verbis, +scriptis prosequi possit, ut denique tanti numinis majestatem omnibus ad +intuendum proponat, frustra tamen se torqueat, nisi Deus ipse +afflaverit<span class = "tag">2</span> aures et mentes auditorum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>prosequeretur</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>afflavit</i>, vel: <i>affluxit</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Demus igitur operam, ut qui amore ac necessitate studiorum +unum et idem esse videmur, unum et idem de rebus divinis sentiamus, ut +tandem praepotenti optimoque rerum omnium conditori similes fiamus. Nam +in eo videtur Plato summum hominis extremumque bonum posuisse.</p> + +<p> +CURTIUS: Eadem est Christi et acutissimi cujusdam theologi<span class = +"tag">1</span> sententia: Ei, inquit, cum apparuerit, similes ei +erimus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Joh. 3. 7. 8. 9. Acta 14. Calvini institut.</div> + +<p> +SALOMO: Non video, cur in eo summi hominis bonum constituere debeamus, +cum nihil creatori cum creatura simile ac commune esse universim<span +class = "tag">1</span> possit, ut R. Moses non semel admonuit, sed +verius est, extremum hominis bonum in aeterni Dei fruitione versari. +<i>Satiabor</i>, inquit David<span class = "tag">2</span>, <i>cum +apparuerit gloria tua.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>univoce</i>. +<b>2.</b> Psalm 16 (17), 15.</div> + +<p> +SENAMUS: Ego ab Aristotele didiceram<span class = "tag">1</span>, summum +hominis bonum in virtutis amore<span class = "tag">2</span> +consistere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Eth. ad Nicom. lib. 7. +<b>2.</b> Alius: <i>actione</i>.</div> + +<p> +TORALBA: At ille<span class = "tag">1</span> suorum decretorum +constantiam non tuetur, cum aliis summum bonum in mentis actione +collocarit, quo quidem loquendi genere usus est, ne cum<span class = +"tag">2</span> magistro Platone, cujus omnia decreta evertere<span class += "tag">3</span> conatus est, idem dicere videretur, cum tamen idem +sentiret, quia nemini dubium est, quin ipsa mentis actio sit <ins class += "correction" title = "text reads ‘comtemplatio’">contemplatio</ins>, +quam improprie actionem appellat. Neuter tamen verum hominis bonum +attigisse videtur, quia tametsi negotium ad otium, motus ad quietem +referatur, actio ad contemplationem, ipsa tamen contemplatio esse potest +rerum abjectiorum ac viliorum, et ut sit circa rem omnium optimam et +maximam, quoniam alio refertur, extremum bonum dici nequit. In quo +rursus Aristoteles<span class = "tag">4</span> non leviter lapsus, quod +finem hominis cum ejus summo bono confundit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Atqui</i>. +<b>2.</b> Desunt haec novem sequentia verba in alio codice. +<b>3.</b> Alibi: <i>rejicere</i>. +<b>4.</b> Libro 2 et 11 ad Nicom.</div> + +<p> +SENAMUS: An potest alius esse finis hominis, aliud extremum ejus +bonum?</p> + +<p> +TORALBA: Quidni? Fines rerum omnium genitarum sunt extra res ipsas, +nihil enim fit propter se, bonum vero cujusque rei in se vertitur, et +ejus commodo, non alterius expetitur, quoniam se quisque plus amat, quam +bonum illud, quod sui beandi causa conquirit. Gramen enim progerminat, +<span class="pagenum">189</span> +ut sit pabulum pecori, pecus hominum victui<span class = "tag">1</span>, +jumenta ut hominibus sint adjumento<span class = "tag">2</span> ac pro +illis moriantur. Nemo tamen dixerit, hunc bestiarum finem extremum esse +bonum illarum, cum rerum omnium commune bonum sit, bene esse pro +cujusque natura. Ita quoque finis hominis est, inserviisse gloriae Dei. +<i>Omnia</i>, inquit ille<span class = "tag">3</span>, <i>feci propter +me ipsum, etiam impium ad diem ultionis</i>, cum scilicet impius flammis +exuritur aut in mare demergitur, ut Pharao cum legionibus eum finem +habuere, ad quem nati, facti, editi fuerant. Sic enim Deus ad Pharaonem: +<i>Ad hoc excitavi te, ut ostenderem in te virtutem meam et ut mei +nominis fama ubique dispergatur.</i> Nemo autem dixerit, Pharaonem +summum bonum adeptum fuisse. Ex quo sequitur illud etiam, eos scilicet +aberrare, qui argumentum aut subjectum<span class = "tag">4</span> +philosophiae moralis statuunt esse summum bonum, quod per se ipsum Deus +est, nec aliud cogitari potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>victus</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>sint hominum adjumenta</i>. +<b>3.</b> Proverbiorum 16, 4. +<b>4.</b> Alibi: <i>et fundamentum</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Quodnam igitur subjectum futurum est sapientiae<span class = +"tag">1</span> moralis?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>philosophiae</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Homo beandus.</p> + +<p> +SENAMUS: Cur ita?</p> + +<p> +TORALBA: Quoniam omnis disciplina, quae ad actionem refertur, subjectum +habet id, cui primo acquiritur ipsius actionis bonum, non autem ipsum +bonum, ut valetudo non propter se ipsam appetitur, sed propter hominem. +In quo rursus deprehenditur aliud peccatum Aristotelis<span class = +"tag">1</span>, quod<span class = "tag">2</span> summum bonum statuit in +eo, cujus causa caetera non cupias, ipsum vere propter se, non alterius +causa, quia Dei fruitio, in qua psaltes lyricus<span class = +"tag">3</span> et Salomo felicitatis humanae summam constituunt, non +propter se ipsam, sed propter hominem ab homine expetitur. His erroribus +sublatis, caetera, quae ad felicitatem illam pertinent, faciliora sunt +futura. Cum enim lex divina ad honesta prosequenda turpiaque declinanda +hominem excitaret, illud subjicit, ut bene tibi sit, quia Deo nihil +accedere, nihil decedere potest. Igitur actio virtutis non est extremum +hominis bonum, quoniam ad contemplationem, ut motus ad quietem refertur, +contemplatio ad optimae rei h.e. ad Dei cognitionem, cognitio ad ejus +amorem, amor eximius ad fruitionem. Ad quod enim amas, nisi ut re amata +fruaris? In hac autem fruitione summa voluptas animi versatur in actu +reflexo h.e. in clarissima lucis et amoris Dei erga nos effusione, quam +patiendo adipiscimur, non agendo.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ethicorum libro 1 cp. 7. +<b>2.</b> Alibi: <i>qui</i>. +<b>3.</b> Psalm. 16 (17).</div> + +<p> +SENAMUS: Sed cum haec beatitas divinae fruitionis mortalium nemini +contingat tantisper, quam mortalis corporis ergastulo inclusa mens est, +quis unquam beatus erit?</p> + +<p> +SALOMO: Certe paucis admodum felicitas illa contigit, ut Mosi tantum +vigilanti, caeteris prophetis dormientibus, nec<span class = +"tag">1</span> tamen omnibus. <i>Video</i><span class = "tag">2</span>, +<span class="pagenum">190</span> +inquit Esaias<span class = "tag">3</span>, <i>Deum in sublimi sede +majestatis et viderunt oculi mei regem Deum exercituum.</i> Item +Ezechiel<span class = "tag">4</span> oratione longiore se hanc +beatitudinem assecutum gloriatur. Huic felicitati proximus est +prophetiae gradus, cum divina lux, intercedente angelo humanae menti +copulato inter dormiendum affulget.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>non</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>Vidi</i>. +<b>3.</b> Jesaiae 6, 1 sqq. +<b>4.</b> Ezech. 2, 1 sqq.</div> + +<p> +SENAMUS: Quid Aristoteli<span class = "tag">1</span> fiet, qui beatam +vitam in actione virtutis ob id consistere docuit, ne dormientes, +inquit, beati videantur?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Eth. ad Nicomachum.</div> + +<p> +SALOMO: Tantum abfuit ille a veri summique boni cogitatione<span class = +"tag">1</span>, ut bonorum fines ac malorum cum extremis bonis et malis +confuderit, ut Toralba disseruit, quin etiam hominis officium, finem ac +felicitatem unum et idem esse putavit, quia secundum virtutem vivere +hominis officium est, quod ille summum bonum appellat<span class = +"tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>cognitione</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>vocat</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ego vero summum hominis bonum Dei cognitione per Christum +terminari confido. <i>Haec est enim</i>, inquit ille, <i>vita aeterna, +ut agnoscant te Deum verum et quem misisti Jesum Christum</i><span class += "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Johannis 17, 3.</div> + +<p> +SALOMO: De Christo quidem alias. Sed Dei cognitio proximus<span class = +"tag">1</span> est ad illam, quam expetimus, felicitatem gradus. Sic +enim sapientiae magister<span class = "tag">2</span>: <i>Nosse Deum<span +class = "tag">3</span> consummata justitia est, et tuae potestatis +agnitio radix est immortalitatis.</i> Illa tamen cognitio fertur ad +cultum, cultus ad amorem, amor ad fruitionem, quae summam animi +voluptatem parit, vel potius ipsa voluptatis<span class = "tag">4</span> +est fruitio.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>maximus</i>. +<b>2.</b> Sapient. 15, 3. +<b>3.</b> Alibi: <i>te</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>voluptas</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Haec igitur mea sententia est, primos illos aurei saeculi +parentes, quos superius diximus, Abelem, inquam, Enochum, Jobum sine +lege, Mosen sine Christo veram illam divinae voluptatis fruitionem +purissime lege naturae adeptos fuisse.</p> + +<p> +SALOMO: Non alia mihi mens est. Nam cum Abrahamum legem altissimi +coluisse legimus<span class = "tag">1</span>, quid est aliud, quam +naturae legis exemplar secutum esse? Et quidem Philo Hebraeus<span class += "tag">2</span>: Edicta, inquit, duarum tabularum nihil a natura +discrepant, nec magno studio opus est, ut vitam exigas ad praescripta +legum divinarum, quoniam nihil aliud, quam naturae legem et majorum +nostrorum vitam continent. Haec ille. Sed quoniam aetate Mosis naturae +lex hominum sceleribus ac flagitiis ita inquinata erat, ut penitus ex +animis obliterata videretur, et quasi sua vetustate antiquata, Deus +optimus maximus, hominum vicem misertus, eandem naturae legem sua voce +renovare ac decalogo, quem tabulis lapideis inscripserat, complecti +voluit, ac potissimum interdicta, quibus naturam violare prohibemur. Cum +igitur +<span class="pagenum">191</span> +homines ad naturae legem obsurduissent, divina vox necessaria fuit, ut +qui naturam contemserant, naturae parentem sua verba resonantem +exaudirent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Genes. 22. Sirac. 44. +<b>2.</b> In libro de vita sapientis.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Muhammedes Mosem imitatur, cum leges naturales, i.e. divinas +pessum ire ac pro Deo aeterno mortuis hominibus cultum exhiberi +perspiceret, naturae legem de unius aeterni Dei cultu renovavit, +mortuorum hominum funestissima sacra sustulit. Sic enim<span class = +"tag">1</span> Deum Abrahami se colere ac vitam Abrahami ad usum +revocare clara voce testatur<span class = "tag">2</span>, se vero nihil +aliud esse, quam Dei nuntium ac servum, caeteris etiam prophetis +inferiorem<span class = "tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>etiam</i>. +<b>2.</b> Azora 4. +<b>3.</b> Alibi: <i>infeliciorem</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Optimum divinae legis interpretem habemus Christum, quo nec +majorem possumus<span class = "tag">1</span> nec optare meliorem, qui +non est alius, quam Deus ipse ab aeterno tempore<span class = +"tag">2</span> genitus, qui hominem tantum induit, ut humanum genus ab +interitu et exitio servaret sempiterno.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>possimus</i>. +<b>2.</b> Deest in aliis codicibus.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Non alia mihi mens est, nec a Curtio diversa de religione +sententia, nisi quod Helveticam, opinor, amplectitur<span class = +"tag">1</span>, ego vero Augustanam, quae auricularem quidem +confessionem, non tamen singulorum peccatorum dinumerationem probat<span +class = "tag">2</span>. Item Christi verum corpus mystica verborum +prolatione panis speciei subesse confido<span class = "tag">3</span>, +quod Helvetica ecclesia negat, et statuas ad iniitationem, non vero ad +cultum admitti oportere existimo<span class = "tag">4</span>, quas +Helvetii novae religionis professores rejiciunt omnino.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>opinionem complectitur</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>probo</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>existimo</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>confido</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ego vero ecclesiae Romanae catholicam religionem<span class = +"tag">1</span>, in qua natus ac educatus semper acquievi, vobis probatum +iri spondeo, si qua fides, quae maxima semper fuit scripturae +sacrae<span class = "tag">2</span>, conciliorum decretis ac +sanctissimorum patrum per quindecim saecula concordibus animis ac +sententiis futura sit. Fundamenta quidem firmissima jacta sunt ab ipso +Christo, ecclesiae totius principe, deinde ab apostolis ac discipulis, +quasi parietibus constructa, a pontificibus Romanis tecta et consummata +est<span class = "tag">3</span>. Quorum pontificum triginta tres +continentur<span class = "tag">4</span>, qui pro Christi nomine caesi +fuere, tum innumerabiles sacrorum antistites ac omnium gentium +pontifices eandem ecclesiam moribus, miraculis, divinis scriptis<span +class = "tag">5</span> fulcierunt: Irenaeus, inquam, Lugdunensis, qui a +successione Romana fidem apostolicam declaravit, Augustinus +Hipponensis<span class = "tag">6</span>, qui ecclesia Romana viguisse +scribit apostolicae cathedrae principatum, Ignatius et Chrysostomus +Antiochiae, Petrus Alexander, Athanasius, Theophilus Alexandriae, +Macarius et Cyrillus Hierosolymis, Gregorius et Basilius in Cappadocia, +Polycarpus Smyrnae, Justinus Athenis, Dionysius Corinthi, Gregorius +Nyssae, Methodius Tyri, Epiphanius in Cypro; sed infinitum sit omnes +commemorare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>religione</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>fuit, scripturis sacris</i>, ctt. +<b>3.</b> Damasus in vitis pontif. Romanorum. +<b>4.</b> Alius: <i>recensentur</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>doctrina, scriptis</i>. +<b>6.</b> De doctr. christ. c. 8. et Epist. 162.</div> + +<p> +<span class="pagenum">192</span> +Hic SENAMUS, qui aliquamdiu haeserat, cum loqui proposuisset: Omnes, +inquit, omnium religiones, tum naturalis illa, quam amplectitur Toralba, +tum Jovis gentiliumque Deorum, quos Orientales Indi ac Tartari colunt, +tum Mosis, tum Christi, tum Muhammedis, quam suo quisque ritu non fucata +simulatione, sed integra mente prosequitur, aeterno Deo non ingratos ac +justos errores excusari confido, tametsi omnium gratissima est illa, +quae optima. Itaque omnium omnia delubra, templa, sacella, ubiubi +terrarum sint<span class = "tag">1</span>, adire non gravate consuevi, +tum ne pernicioso exemplo Atheus judicer, tum etiam ut caeteri divini +numinis metu terreantur. Quod meum studium optimo cuique probatum iri +non diffido, tum ex iis, quae superius dicta, tum ex eo maxime, quod +religiosissimos populos, quantacunque Deorum fictilium superstitione +uterentur, virtutibus, potentia, imperiis, opibus, victoriis Deus +aeternus, praemiorum arbiter, beavisse mihi videtur<span class = +"tag">2</span>. Qui vero suae religionis ac Deorum etiam inanium, in +quibus ullam<span class = "tag">3</span> divinitatem inesse +arbitrarentur, cultum deseruissent, bellorum offensionibus +peculiaribus<span class = "tag">4</span>, morbis<span class = +"tag">5</span>, frugum calamitatibus, pecorum inopia, seditionibus +intestinis conflictari semper consuevisse, quod historicorum omnium +consensione<span class = "tag">6</span> planum<span class = +"tag">7</span> fit<span class = "tag">8</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>sim</i> vel: <i>sunt</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>videatur</i>. +<b>3.</b> Deest alibi. +<b>4.</b> Alibi: <i>popularibus</i>. +<b>5.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>6.</b> Alius: <i>consensu</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>clarum</i>. +<b>8.</b> Alii: <i>sit</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Si vera religio naturalis eaque perspicuis demonstrationibus +explicatur, ut non modo Octavius, sed etiam Salomo ipse confitetur, quid +Jove, quid Christo, quid Muhammede, quid mortalibus et fictilibus<span +class = "tag">1</span> Diis opus est? Quis omnium theologorum melius aut +accuratius, quam Jobus Dei majestatem, potentiam, bonitatem, sapientiam, +judicia admirabilia, summam denique erga res omnes procurationem +explicare potest? Quis item arcana plura rerum naturalium ac divinarum +allegorica narratione complexus est, quam ille? quis de omnium mortalium +genere purius Deum aeternum adoravit<span class = "tag">2</span>? Ille +tamen Arabs, antiquior Mose, non alia quam naturae lege, quam Abelis +lege vixit. Deus tamen, integritatis ac pietatis judex aequissimus, +tantam illi justitiae, religionis, puritatis laudem dedit, quantam +mortalium nemini. Christum, qui post annorum duo millia natus est, nec +speravit nec venturum suspicatus unquam, multo minus Muhammedem. At cum +solis et siderum mirabilem magnitudinem, sublimitatem, rapiditatem +intelligeret: <i>Dispeream</i>, inquit, <i>si solis ac siderum +splendorem ac pulchritudinem intuens ad eorum adorationem prociderem, +quia scelus est capitali poena plectendum, Deum enim excelsum +ejurassem.</i><span class = "tag">3</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>futilibus</i>. +<b>2.</b> Job. 1 et 31. +<b>3.</b> Job. 31.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Eo ipso, quod Toralba Jobi libro, quo nihil divinius +fieri<span class = "tag">1</span> potest, atque ejus auctoritate utitur +litterarumque sacratiorem majestatem veneratur, profecto a philosophorum +gregibus segregari se putat oportere?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>esse</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">193</span> +TORALBA: Libros sacratiores melioris notae non improbo, neque tamen iis +assentior propter litterarum auctoritatem, neque enim id possum ac ne +velim quidem, si possim. Sed quia certis<span class = "tag">1</span> +rationibus adducor, et quoniam disputatio saepe nobis est cum Epicureis, +qui litteras sacras pro fabulis habent, hos ego non librorum +auctoritate, sed perspicuis argumentis frangi atque ab illis, quasi +adhibita quaestione assentionem extorqueri volo, ut res cum re, causa +cum causa, ratio cum ratione certet. Nam qui credit, Deum esse trinum et +unum, quoniam a Deo ipso revelatum, oportet argumentis necessariis +constare, id a Deo revelatum esse, cui plus assentimur ut conclusioni +propter principia, quae si non erunt<span class = "tag">2</span> +certiora conclusione, nihil poterit fieri, quia conclusio in principia +resolveretur, haec item ut alia aeque<span class = "tag">3</span> +incerta.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>certissimis</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>essent</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>quaeque</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: In rebus divinis, quae a demonstratione longissime absunt, +usurpandum illud est, quod apud Lucam legimus<span class = +"tag">1</span>: <i>Domine, adauge fidem meam</i><span class = +"tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Lucae 17, 5. +<b>2.</b> Deest hoc verbum alibi.</div> + +<p> +SALOMO: Superius dictum est, fidem omnem aut argumentis perspicuis aut +sensibus integris aut divinis oraculis niti, fidem infusam nullam esse, +nisi oraculo prophetae<span class = "tag">1</span> divinitus homini +dato, quod omni scientia certius est. Sed quia rarissima nunc sunt +prophetiae, acquiescere nos oportet oraculis prophetarum, quae majores +nostri summa fide posteritati reliquerunt, quoniam Christiani Alcoranum, +Ismaëlitae quidam<span class = "tag">2</span> novum Testamentum; Ebraei +utrumque repudiant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>prophetiae</i>. +<b>2.</b> Deest in aliis codicibus.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ismaëlitae quidem hos evangeliorum libros, qui Christianorum +manibus teruntur, ut corruptos a sectariis omnino rejiciunt, vera +evangelia, quae tamen ipsi nusquam habent, penitus intercidisse +putant.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Cur igitur Muhammedes<span class = "tag">1</span> Gabrielem +inducit ita loquentem: Si de legibus et edictis ad te missis dubitas +ulla in re, majorum libros legito, nihil amplius haesitabis. Item Azora, +cujus initium est: Sors Amram<span class = "tag">2</span>, Deus inquit +misericors, vivens, altissimus, primo vetus Testamentum, deinde +Evangelium, postremo veracem Alphaream<span class = "tag">3</span>, +vestrae legis confirmatorem, vobis dedit. Igitur utriusque Testamenti +tabulae, veteris et novi, aut usquequaque probandae sunt, aut +usquequaque rejiciendae. Quanquam nihil est novis tabulis comprehensum, +quod legibus divinis et prophetarum oraculis non congruere videamus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Azora 91. +<b>2.</b> Azora 3. +<b>3.</b> Deest alibi.</div> + +<p> +SALOMO: Veteres majorum nostrorum tabulas probant Ismaëlitae, +Christiani, Judaei; sed quando Alcorani ac novarum tabularum fides in +dubium revocatur, veteribus tabulis utendum nobis est, ac testes omni +exceptione majores adhibendi. Hi autem exquirendi nobis sunt ab ecclesia +<span class="pagenum">194</span> +vera, cujus tanta sit dignitas, ut si omnium scripturarum ac litterarum +monimenta pereant, ab ecclesia tamen superstite rerum gestarum veritas +ac memoria in sempiterna posteritate resident. Ob id enim Moses in +populi concione: <i>Narrabis</i>, inquit, <i>haec filiis tuis</i><span +class = "tag">1</span>, ne quis legem divinam cum litteris suspicaretur +interituram. Item apud Jesaiam<span class = "tag">2</span> Deus +Israëlitas sic obtestatur: <i>Vos a me rerum gestarum testes +appello</i>, non quia testibus egeret ad suae majestatis decus +stabiliendum, sed ut planum esset, ecclesiam Ebraeorum ab immortali Deo +fundatam ad selectani fuisse, Israëlitas adhuc viventes<span class = +"tag">3</span> ac spirantes ad testimonium exsuscitabat, ut omnibus +gentibus non tantum scriptis legibus, sed etiam clara voce Dei actiones, +gesta, leges testificarentur, etiamsi litterae penitus interirent, +quanquam Deus sapientissimus prospexit, ne sacrae litterae<span class = +"tag">4</span> interciderent, cum in lapides ac silices incidi et omni +aetati, omni sexui explicari ac describi jusserit<span class = +"tag">5</span>. Itaque incredibile videri possit, cum verum tamen sit, +in tot ac tantis majorum cladibus, exiliis, ipsiusque reipublicae +conversionibus et extrema eversione libros divinae<span class = +"tag">6</span> legis integros exstare, et quidem in<span class = +"tag">7</span> omnibus linguis ac populis pervulgatos, atque in iis +Christianos et Ismaëlitas suarum religionum fundamenta collocare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deuteron. 5, 31. +<b>2.</b> Jesaiae 55, 4. +<b>3.</b> Alibi: <i>venientes</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>scripturae</i>, vel: <i>scriptiones</i>. +<b>5.</b> Exod. 1 et 29. Deuter. 28. Josuae 8. +<b>6.</b> Alibi: <i>divinos</i>. +<b>7.</b> Deest in aliis codicibus.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Fuit quidem ante Christum ecclesia Dei<span class = +"tag">1</span> in populo Israëlis, quae nunc ad Christianos translata +est, lege autem divina nihil aliud est, quam evangelii <span title = +"Greek: prôtotupos">πρωτότυπος</span><span class = "tag">2</span>, ut +Origenes appellat. Sed quando humani seminis<span class = "tag">3</span> +servatorem, etiam<span class = "tag">4</span> totius ecclesiae caput a +stirpe Abrahami coelitus missum non modo repudiarunt Judaei, verum etiam +probris<span class = "tag">5</span>, ac contumeliosa<span class = +"tag">6</span> morte affecerunt, Deus etiam illos suo merito rejecit ac +repudiarit, ut ceterae gentes divinae salutis beneficio fruerentur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>2.</b> Alius: <span title = +"Greek: archetupos">ἀρχέτυπος</span>. +<b>3.</b> Alius addit: <i>Messiam sui seminis</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>in</i>. +<b>5.</b> Alii addunt: <i>omnibus</i>. +<b>6.</b> Alii: <i>contumeliosissima</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Haud sane invidemus caeteris gentibus suam salutem, sed +ardentibus votis optamus ac pro illis continenter precamur.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Vestris precibus ac votis facile carere possumus, quin etiam +vota Judaeorum potius nocitura Christianis quam profutura judicamus. Non +legistis apud Jesaiam<span class = "tag">1</span>, fore tempus illud, +cum dicetur: <i>Benedictus populus meus Aegypti, opus manuum mearum, +Assyrius.</i> Item capite ultimo<span class = "tag">2</span>: +<i>Congregabo omnes gentes et linguas, quae venient et videbunt gloriam +meam, et mittam ad eos, ut praedicari possit nomen meum et laus mea +ubique promulgari.</i> Ac de eorum numero mihi Levitas ac sacerdotes +cooptabo.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Jesaiae 19, 25. +<b>2.</b> Jesaiae 66, 18.</div> + +<p> +SALOMO: Operae pretium est<span class = "tag">1</span> adjicere id, quod +a Friderico praetermissum est in illis Jesaiae oraculis<span class = +"tag">2</span>: <i>Benedictus</i>, inquit, <i>populus</i> +<span class="pagenum">195</span> +<i>meus Aegypti et opus manuum mearum Assyrius, hereditas autem mea +Israël</i>, quia est creator populorum et communis parens. Itaque legem +eandem voluit esse civium ac peregrinorum, et utrisque consultum esse +voluit<span class = "tag">3</span>; sed tamen singulari quadam +praerogativa Israëlitas ex omnibus populis selectos sibi ascivit, quos +etiam et peculii et haereditatis et primogeniti appellatione quadam prae +caeteris et honore singulari cumulavit: <i>Filius</i>, inquit<span class += "tag">4</span>, <i>meus primogenitus est Israël, gens sancta, natio +sacerdotalis.</i> Quae cum ita sint, quis arbitraretur, Deum immortalem +suae haereditatis unquam obliturum, suam gentem, suam ecclesiam +deserturum? Nam cum olim finitimi Israëlitarum populi urbes majorum +nostrorum ab hostibus<span class = "tag">5</span> solo exaequatas, +templum direptum<span class = "tag">6</span> atque incensum, reliquias +populi a Chaldaeis in servitutem abductas viderent, superba verborum +contumelia Israëlem a Deo rejectum criminabantur. Sed Deus apud +Hieremiam<span class = "tag">7</span> omni asseveratione<span class = +"tag">8</span> confirmat, ratos coelestium orbium cursus ac rapidas +siderum conversiones ante conquieturas, quam Israëlitarum obliviscatur. +Idem, si poterit, inquit, coelorum amplitudo mensura designari aut +terrae fundamenta exquiri, ego quoque populum meum Israël repudiabo. Et +tametsi graves ac acerbas calamitates populo suo impendere<span class = +"tag">9</span> minatur, si a sua lege desciscat, nunquam tamen sui cum +Abrahamo foederis ac populi obliturum, gravi jurejurando<span class = +"tag">10</span> confirmavit<span class = "tag">11</span>. Ac revera +nunquam suae gentis oblitus est, sed ubique terrarum dispersam +amplexatur, quia in eadem lege divina exercemur, in qua majores nostri +quatuor circiter annorum millibus acquieverunt, quod non modo sacri, sed +etiam profani scriptores testificantur. Sic enim Tacitus: Judaei unum +Deum, unum numen aeternum ineffabile, nunquam interiturum colunt, ac +profanos habent, qui simulacra colunt ac<span class = "tag">12</span> +venerantur. Ac tametsi Hebraei, Ismaëlitae, Christiani Abrahamum +ecclesiae suae auctorem credere non dubitant, soli tamen Hebraei legem +ac religionem semper sui similem coluere. Christiani vero et Ismaëlitae +sectarum familias innumerabiles foverunt semper, Arianos inquam, +Nestorianos, Sabellianos, Manichaeos, Donatistas, Ebionitas, Novatianos, +Nazaraeos. Sed quid commemorem sectas circiter centum viginti, quas +Tertullianus, plures etiam quas Epiphanius jam initio nascentis +ecclesiae Christi scriptis suis dinumerat<span class = "tag">13</span>? +Neque vero Themistius, nobilis peripateticus, graviorem habuit causam, +ut Valentem Augustum a profligatione et proscriptione Christianorum +revocaret, quam quod asseverabat, trecentas amplius sectas a se invicem +dissidentes Christianos fovere. Quaenam potuit igitur in tanta opinionum +inter se discrepantium varietate ecclesia consistere? +<span class="pagenum">196</span> +quin etiam his quoque temporibus Helvetiorum ecclesia Romanam<span class += "tag">14</span>, Augustana utramque, Catholici Anabaptistas. Puritani +superstitiosos, Abyssini Graecos, Graeci Latinos refutant ac vicissim +omnes ab omnibus refelluntur. Nec minor est varietas sectarum inter +Ismaëlitas. Nam mortuo Muhammede Hali, sororis ipsius et Habitali<span +class = "tag">15</span> filius, prophetam se ferens, sectam +potentissimam excitavit, Muhammedistis infestissimam, quae duae sectae a +discipulis incrementa sensim acceperunt, Lesharion scilicet et +Imanian<span class = "tag">16</span>, qui certant inter se capitalibus +odiis; sed praeter utramque sectam sexaginta duae singulares +enumerantur. Nam Elhosiba Albilaben Muhammedis multa abrogavit<span +class = "tag">17</span>. Octogesimo<span class = "tag">18</span> post +anno Elhari Ibim novam sectam condidit, quae centesimo post anno +capitalibus pontificis et Calipharum decretis et suppliciis est +abrogata, deinde quinquagesimo post anno renovata ac rursus vigesimo +post anno rejecta, nec aliter discordiae sedari potuerunt, quam Elgazuli +theologus septem libris quasi arbiter pontifices quidem legum +imperatoriarum sectatores, legis vero Muhammedicae castigatores +appellaret<span class = "tag">19</span>. Neque tamen licuit plebejis +ordinibus hanc sectam sequi, sed eruditis tantum. Cur eruditis tantum? +aut si Muhammedi lex ab angelo Gabriele data erat, ut quidem ille +mentitur, quid humanis castigatoribus opus erat? Aliam quoque sectam +creavit Esses Renardus<span class = "tag">20</span>, aliam +Isbofaridus<span class = "tag">21</span>, qui omnes omnium religiones +Deo gratas esse scripsit, si quem quisque Deum arbitretur, eundem +sincera mente colat; Deos autem appellat sidera, coelos, elementa. Sed +ne infinitus sim ac taedio vobis futurus, si omnes Ismaëlitarum sectas +oratione complecti posse confidam, quas tamen Eleofanus theologus +distincte libris septem, utcunque<span class = "tag">22</span> potuit, +explicare videtur. Ex quo efficitur, nec Ismaëlitas, nec Christianos +religionem certam, quam sequantur, ullam habere, multo minus ecclesiam +certam in tanta varietate.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius ita: <i>Ac de illorum numero mihi leve pretium +est</i>. +<b>2.</b> Jesaiae 19, 25. +<b>3.</b> Exod. 4, 23. +<b>4.</b> Exod. 19, 6. +<b>5.</b> Desunt alibi duo haec verba. +<b>6.</b> Alibi: <i>dirutum</i>. +<b>7.</b> Jeremiae 31, 37. +<b>8.</b> Alibi: <i>assecuratione</i>. +<b>9.</b> Alibi additur: <i>hinc inde</i>. +<b>10.</b> Alibi: <i>juramento</i>. +<b>11.</b> Levit. 1. 26. +<b>12.</b> Duo haec antecedeutia verba desiderantur in alio +codice. +<b>13.</b> Alii: <i>dinumerant</i>, vel: <i>dinumerarunt</i>. +<b>14.</b> Alius: <i>Helvetica ecclesiam Romanam</i>. +<b>15.</b> Alibi: <i>Habigali</i>. +<b>16.</b> Alius: <i>Leshariorum scilicet et Imaniarum</i>. +<b>17.</b> Alius: <i>Abilaben multa legibus Muhammedis +subrogavit</i>. +<b>18.</b> Alii: <i>octuagesimo</i>. +<b>19.</b> Alius: <i>appellarat</i>. +<b>20.</b> Alii: <i>Romardus</i>. +<b>21.</b> Alii: <i>Ismofaridus</i>. +<b>22.</b> Alibi: <i>ut aeque</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Certissima ecclesiae et verae religionis argumenta sunt tum +in doctrina Christi, legibus divinis consentanea, tum in legitimo +sacramentorum usu perpetuaque electorum multitudine, unam et eandem +Christi disciplinam constituente<span class = "tag">1</span>; Christum +vero Abrahami foedus explevisse<span class = "tag">2</span> et ejus +beneficio gentes omnes felicitatem divinitus promissam adepturas, omnes +fere confitentur, exceptis Judaeis, Paganis<span class = "tag">3</span>, +Epicuraeis. Ecclesia inquam<span class = "tag">4</span> Romana, +Zwingliana, Augustana, Graeca, Abyssina, neque hi modo, sed etiam +Ariani, Manichaei, Donatistae, Nestoriani, Sabelliani, Eutychiani, +Pelagiani, neque hi tantum, verum etiam Agareni, a Muhammede instituti, +Christum Messiam esse testantur. Nec solum isti, sed et bona pars +Judaeorum, Apostoli inquam, Christi discipuli, reipublicae Christianae +creatores. +<span class="pagenum">197</span> +Et quidem, si quis Judaeus in coetum arrogandum se dederit, prius +Christum Mariae virginis filium<span class = "tag">5</span> verum +Messiam confiteri necesse est<span class = "tag">6</span>. Nec si +quidem<span class = "tag">7</span> inter se Christiani dissideant, +propterea inconcussam ac stabilem ecclesiam, quae<span class = +"tag">8</span> invisibili electorum coetu conflatur, subvertendam +inquam.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>constituere</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>explicuisse</i>. +<b>3.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>4.</b> Alibi: <i>Ecclesiae, ut</i> etc. +<b>5.</b> Addunt alii: <i>et</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>habet</i>. +<b>7.</b> Alii: <i>quid</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>ex</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Nullam omnino ecclesiam comperiemus, si levium etiam opinionum +fibras computare<span class = "tag">1</span> velimus omnes. At ne vetus +quidem illa Israëlitarum multitudo ecclesiae nomen mereretur, cum +sectarios suos quoque haberet<span class = "tag">2</span>, Nazaraeos +scilicet, Pharisaeos, Sadducaeos, Essaeos, Samaritanos, Herodianos, +Hemerobaptistas.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>amputare</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>haberent</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Sectarios ab haereticis dividere nos oportet; hi enim ab +ecclesia penitus divelluntur, illi vero non item, sed puriore quodam +vitae instituto a fece plebis segregantur, ut quos divina lex notat +Nazaraeos<span class = "tag">1</span> i.e. separatos, quod<span class = +"tag">2</span> ex voto dies aliquot aut menses aut annos aut perpetuam +vini abstinentiam vovebant, quo tempore nec barbam nec crines +circumcidere licebat. Atque haec una secta est, ab immortali Deo +instituta, eorum qui caeteris sanctiores essent, qua quidem imitatione +Pharisaei h.e. separati, et Essaei h.e. operatores, qui<span class = +"tag">3</span> non simul actione ficta, sed operibus ipsis sanctissimam +omnium vitam agebant. Seorsim enim collegia instituebant Essaei et victu +communi utebantur, ut monachi, sine ulla vestitus commutatione<span +class = "tag">4</span>. Hemerobaptistae nihil aliud a caeteris +differebant, quam quod corpora quotidie proluebant. Sadducaeorum nomen a +<span title = "Hebrew: tz/d/k">צדק</span>, quod justum significat, quod +justiores caeteris haberi vellent Sadducaei, sed a plerisque ad ironiam +trahebatur, ut Aegyptii reges, qui fratrem aut patrem aut matrem +interfecerant, Philadelphos, Philopatres, Philomatros appellabant. +Igitur intelligitis, homines istos<span class = "tag">5</span> omnes +vitae sanctitate, non religionum varietate dissidere. Alioquin si +haeretici illi appellandi sint, innumerabilium monachorum collegia, +victu ac convictu discrepantia, haereticorum appellatione censeri +oportet. Quantum ad Samaritanos attinet, nec Judaei genere sunt, nec +religione, nec Ismaëlitarum coetu continentur; quippe Deorum turbam cum +aeterni<span class = "tag">6</span> Dei cultu conjungunt, ut<span class += "tag">7</span> catholici Romani, qui ad unius aeterni Dei venerationem +angelos ac Divorum ordines adjunxerunt, statuas etiam proni deosculantur +et panis crustulas<span class = "tag">8</span> pro Diis habent, quod +Zwingliani summae impietati tribuunt, Romani Catholici Zwinglianos, +Augustanos, Graecos capitalibus judiciis ac flammis ultricibus +prosequuntur<span class = "tag">9</span>, quasi<span class = +"tag">10</span> Deum faciant illi impietatis rei. Sed Hebraeorum +purissima ac simplicissima religio nihil impuri admistum habet, nullas +haereses adjunctas, nullum praeterquam unius Dei cultum agnoscit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Naziraeos</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>qui</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>quod</i>. +<b>4.</b> Josephus, de jud. 2, 8. +<b>5.</b> Alii: <i>hos omnes</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>aeterno</i>. +<b>7.</b> Alii: <i>et</i>. +<b>8.</b> Alii: <i>crustula</i>, vel: <i>crustulam</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>persequuntur</i>. +<b>10.</b> Alii: <i>Sunt autem hi aut illi impietatis +rei</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">198</span> +CURTIUS: Quod Salomo gloriatur, Israëlitas singulari quadam Dei +beneficentia selectos fuisse, demus illud; sed ab illa coelesti gratia +sponte defecerunt<span class = "tag">1</span>, quando Christum Deum et +hominem humani seminis servatorem sibi oblatum, falsis testibus ac +calumniis oppressum, supplicio contumeliosissimo dediderunt<span class = +"tag">2</span>. Itaque nihil mirum, si Deus, tanti sceleris immanitate +commotus, centum amplius Judaeorum myriades, unius anni vertentis +spatio, quo Vespasianus Hierosolymam obsedit et expugnavit, trucidari +passus<span class = "tag">3</span> est, tum etiam urbes Palaestinae ac +templum ipsum ferro ac flamma deleri, urbem funditus everti, populi +reliquias in servitutem abduci ac toto terrarum orbe dissipari. Illud +etiam divini furoris argumentum vel maximum est, quod de religione +sanctissima non solum dejecti ac exterminati omnino fuerunt, verum etiam +de principum fere omnium consensu interdictum illis est, ullam terrae +glebam usquam gentium possidere, quare<span class = "tag">4</span> +ingentes calamitates propter Christum supplicio affectum illis +contigisse quis dubitet?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>discedunt</i>, vel: <i>desciverunt</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>dederunt</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>jussus</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>quas</i>.</div> + +<p> +SALOMO: An non<span class = "tag">1</span> quingentos amplius annos quam +Christus nasceretur, majores nostri multo<span class = "tag">2</span> +graviora passi fuerant<span class = "tag">3</span> a Chaldaeis, qui +templum, urbes, oppida caedibus ac flammis funestarant totamque regionem +in vastitatem redegerant et populum in servitutem abduxerant. Postea +vero quam postliminio redeuntes, oppida, urbem ac templum ipsum +instauravimus, Antiochus cognomento Epiphanes, capta et direpta +Hierosolyma, triduo nonaginta millia<span class = "tag">4</span> +Judaeorum mactavit. Item Ptolemaeus, Lagi filius, rex Aegypti, tantam +erga majores nostros crudelitatem exercuit<span class = "tag">5</span>, +ut etiam milites Judaeorum infantibus vesci cogeret, quae ducentos annos +ante contigerunt, quam Christus nasceretur. Quanquam si religio propter +hujusmodi calamitates rejicienda venit, nulla merito majore quam +christiana rejici deberet, cum trecentos amplius annos continuae caedes, +supplicia, tormenta, proscriptiones et crudelitates intolerabiles toto +terrarum orbe in Christianos decernerentur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Ante</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>multa</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>sunt</i>. +<b>4.</b> Aliii <i>novem millis</i>. +<b>5.</b> Josephus, de b. jud. I.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Illud quidem acceptum referebant Judaeis, quorum synagogas +sentinam Christianorum persecutionum appellabat Augustinus<span class = +"tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libro 1. de imitat.</div> + +<p> +SALOMO: Quonam modo id fieri potest<span class = "tag">1</span>, cum +Judaei Romanorum hostes judicati sint ex senatusconsulto, primum +Claudio<span class = "tag">2</span>, deinde Trajano, post etiam Hadriano +principe?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>potuit</i>. +<b>2.</b> Josephus de b. j.</div> + +<p> +CURTIUS: Si vestrae, Salomo, religionis fides stabilis esset aut<span +class = "tag">1</span> certa, aut si religio Christianorum non esset +omnium certissima, cur apostoli Judaei seminis ac sanguinis, cur +discipuli ac prirni illi antistites, christianae religionis creatores, +Christum ardentissimo amore amplexi sunt? Cur innumerabiles +<span class="pagenum">199</span> +vestri generis et nominis<span class = "tag">2</span> jam antea et his +quoque temporibus se Christianis pontificibus adoptandos dederunt et +summa cum sua laude verbis et scriptis Christum publice profitentur?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>ac</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>ordinis</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Imo potius mirum videri debet, cur tam pauci a nobis vel potius +a Deo foedifragi deficiant<span class = "tag">1</span>, cum tot +contumeliis tantaque rei inopia premantur. Illas autem<span class = +"tag">2</span> clades nostrae genti confitemur<span class = +"tag">3</span> illatas primo<span class = "tag">4</span> a Chaldaeis +propterea, quod a vero Dei cultu plerique desciverant, id quod +prophetarum vocibus ac scriptis testatum habemus. Sic quoque arbitramur, +majores nostros diram Romanorum servitutem pertulisse, quod ab immortali +Deo ad hominem mortalem adorandum et colendum paucis exceptis +defecissent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>defecerint</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>enim</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>confidimus</i>. +<b>4.</b> Alius idem: <i>primum</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Sed cur sola Judaeorum gens ex omnibus tot ac tantas +calamitates pertulit?</p> + +<p> +SALOMO: Deus ipse causam subjiciens: <i>Vos</i>, inquit<span class = +"tag">1</span>, <i>filii Israël ex omnibus populis agnovi, ac propterea +in vestra omnium flagitia animadvertam.</i> Quod ab iis gentibus +segregamur<span class = "tag">2</span>, Dei cultus eo nos deducit, +quod<span class = "tag">3</span> Bileamus, Chaldaeus vates, jam olim +mente praeviderat, cum diceret<span class = "tag">4</span>: <i>Hic +populus solus habitabit et<span class = "tag">5</span> inter caeteras +gentes non censebitur.</i> Item cum Deus caeteras gentes coelestium +siderum virtutibus ac potestatibus subjecisset<span class = +"tag">6</span>, Israëlitas tamen exemit: <i>Ne</i>, inquit, <i>adores +solem, lunam, sidera, quae praeparavit Deus caeteris quidem populis, qui +amplissimo sinu coeli coërcentur, vos autem adjunxit sibi et eripuit de +fornace ferrea, ut esses populus hereditarius ac selectus</i><span class += "tag">7</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Amos 3, 2. +<b>2.</b> Alii: <i>segregantur</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>adducit, et</i>. +<b>4.</b> Numer. 23, 9. +<b>5.</b> Alibi: <i>quod</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>subjunxisset</i>. +<b>7.</b> Deut. 4, 19 sq.</div> + +<p> +CORONAEUS: Haesi semper eo loco, nec intelligo<span class = +"tag">1</span>, quid Deus voluerit, cum diceret, caeteris quidem populis +coelestia sidera<span class = "tag">2</span> attributa fuisse, Israëlem +vero singulari quadam praerogativa sibi delegisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>intellexi</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>signa</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Hebraeorum theologi sic locum illum interpretantur, ut<span +class = "tag">1</span> caeteros quidem populos siderum coelestium +legibus ac potestate gubernari, solos Israëlitas et qui in eorum coetum +ac societatem conscribi volunt<span class = "tag">2</span>, legibus +coelestium siderum solutos, Deum unum vitae ac felicitatis habeant +auctorem nec metuant diras illas, quibus astrologi minantur, planetares +trajectiones et concursus. Libet enim versibus accepta beneficia +quodammodo commemorare:</p> + +<div class = "verse close"> +Ipse ego<span class = "tag">3</span> crudeli servatus ab hoste +triumphos<br /> +Saepe tuli faciles, nec quidquam sidera vires</div> + +<span class="pagenum">200</span> + +<div class="verse"> +Exercere suas in me, non aspera fata,<br /> +Haud<span class = "tag">4</span> metuenda bonis, non principis ira +timendi<br /> +Terruit<span class = "tag">5</span> impavidum, mihi non nocuere +latronum<br /> +Conjurata manus fusi sitibunda cruoris,<br /> +Non legio, magnam quae circumfusa per urbem<br /> +Sanguinolenta suos cives mactabat ubique.<br /> +Ac jam<span class = "tag">6</span> armata cohors, aditus ac limina +quaerens,<br /> +Me circumsteterat, clara cum numen ab arce<br /> +Hostibus eripuit sensum mentemque fefellit,<br /> +Ac me coelesti clypeo, coelestibus armis<br /> +Protexitque opibusque suis cumulavit abunde.<br /> +Singula quid memorem? Sacro spiramine pectus<br /> +Afflavit, legis latebrasque imosque recessus,<br /> +In quibus aeternae spes est humana salutis,<br /> +Edocuit, volucri semper comitante<span class = "tag">7</span> +magistro<br /> +Pro quibus aeternos iterum renovamus honores<span class = +"tag">8</span>.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>et</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>voluerunt</i>. +<b>3.</b> Deest in alio codice. +<b>4.</b> Alibi: <i>Non</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>Terrent</i>. +<b>6.</b> Alibi deest hoc verbum. +<b>7.</b> Alius: <i>comitata</i>. +<b>8.</b> Alii: <i>tibi debeo grates</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Heroica profecto beneficia carminibus heroicis eleganter +cecinisti. Sed cum erga Israëlitas tanta divinae bonitatis +beneficia<span class = "tag">1</span> extent, eo graviora vos ac +acerbiora supplicia manent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>vestigia</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ut primum a nobis peccatur, ita repente Deus in nos animadvertit +et<span class = "tag">1</span> ea pontificibus auspicari solet. Nam cum +angelos scelerum ultores<span class = "tag">2</span> misisset: <i>A +sanctis meis</i>, inquit, <i>incipiatis</i><span class = "tag">3</span>. +Illud enim amoris divini erga nos argumentum vel maximum est, quod et +assidue increpat, et continenter castigat. <i>O beatum</i>, inquit +<i>lyricus psaltes<span class = "tag">4</span>, quem Deus castigat!</i> +In eos vero, qui ad verbera obduruerunt et collum obduxerunt, vim +gravius exercet, et tandem contestatur, se illos deserturum, nec amplius +castigaturum. <i>Non amplius</i>, inquit, <i>coërcebo filias vestras, +cum pudicitiam prostituerint, nec uxores vestras, cum sese adulteris +submiserint</i><span class = "tag">5</span>. Nihil enim a sapientiae +magistro verius ac melius dici potuit, quam tormentis<span class = +"tag">6</span> ac doloribus prudentiam comparari. Quis enim +arbitraretur, Deum sic ultum<span class = "tag">7</span> fuisse +Israëlitas, ut propter eorum flagitia non modo lepram corporibus, sed +etiam vestibus ac aedium parietibus immitteret? Id autem interpretes +divinae legis tradunt; nusquam terrarum lepram vestimentis<span class = +"tag">8</span> aut parietibus adhaesisse, praeterquam in Palaestina<span +class = "tag">9</span> idque Judaeis omnibus supra modum mirabile, +caeteris populis incredibile videri, nisi diuturna experientia id +compertum esset; quamquam clades et exitia majorum nostrorum maximas +utilitates omnibus +<span class="pagenum">201</span> +populis pepererunt. Nam ex iis secuta est initio nascentis ecclesiae +Christi idolorum eversio, et cum toto fere terrarum orbe sidera, +daemones, elementa, fruges, animantia pro Diis ubique colerentur, tandem +post annorum tria circiter millia Judaeorum, qui christianam religionem +cum domestica combiberant, concionibus ac doctrina coli desierunt, ac +postremo Constantini dominatu conclusa fuere templa veterum Deorum; tum +libri Mosis ac prophetarum, quos habemus communes cum Christianis, ab +omnibus ordinibus ac populis pervulgari coepere, ut non immerito +Chrysostomus Judaeam gentium matrem appellarit, quae<span class = +"tag">10</span> salutem reliquis omnibus populis divino munere et +concessu peperisset!</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>ut</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>vindices</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>incipietis</i>. +<b>4.</b> Psalm. 94, 12. +<b>5.</b> Psalm, 81. Jesaiae 1. Oseae 4. +<b>6.</b> Alibi: <i>lamentis</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>ulturum</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>vestibus</i>. +<b>9.</b> Levit. 13 et 14. Leprae domorum ac vestium curationes +aeque ac corporum traduntur. +<b>10.</b> Alii: <i>quia</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Verius poëta lyricus: Judaea capta ferum victorem cepit.</p> + +<p> +SALOMO: In eo certe mirabilem Dei bonitatem ac sapientiam intueri licet, +qui dum justas scelerum poenas a suis reposceret eosque procul a patriis +sedibus amandaret ac juste profligaret, colonias Israëlitarum toto +terrarum orbe deduxit, quae exteras nationes ab inanium Deorum ac +daemonum cultu revocarent, deinde divinis legibus ac institutis<span +class = "tag">1</span> informarent, tum ad unius aeterni Dei cultum ac +metum assuefacerent. Ob id enim divina lege<span class = "tag">2</span> +Israëlitas appellat regnum sacerdotale ac populum sanctum, propterea +hujus populi precibus ac votis, quasi gentium omnium sacerdotis, +florentissima quaeque imperia non modo ab interitu Deus servavit, sed +etiam beavit et quasi sapientiae sale respersit<span class = +"tag">3</span>, ne penitus interirent. Sic Deus apud Jesaiam<span class += "tag">4</span>: <i>Dedi te</i>, inquit, <i>testem gentibus, principem +ac praeceptorem populis.</i> Huc etiam pertinet foedus illud<span class += "tag">5</span> cum Abrahamo percussum: <i>In semine tuo</i>, i.e. in +posteris<span class = "tag">6</span> tuis, <i>benedicentur omnes +gentes</i>, quia per hunc populum Deus universo terrarum orbi cognitus +est, et hujus populi precibus caeteris gratior fuit, quin<span class = +"tag">7</span> et Ismaëlis gentem illustrem fore Deus promisit +Abrahamo<span class = "tag">8</span>, <i>quoniam</i>, inquit, <i>semen +tuum est</i>. Itaque Rabbi Johannes exclamat, gentes idolis deditas +nesciisse, quantam jacturam sui facerent, cum templum illud +Hierosolymorum<span class = "tag">9</span>, in quo gentium omnium +scelera expiabantur, inflammarent. Nam diebus festis, qui in tentoriis +celebrari consueverant, hostiae septuaginta immolari jubentur, quod +interpretes pro septuaginta populis factum tradunt<span class = +"tag">10</span>. Quod vero Curtius divini furoris argumentum putat, nos +de majorum sedibus ac terra sancta dejectos ac dispersos, quasi <span +title = "Greek: apôstikous kai anestious">ἀπωστικοὺς<span class = +"tag">11</span> καὶ ἀνεστίους</span> vagari, illud bonitatis divinae +argumentum certissimum esse arbitramur, quod nusquam agri particulam +possidere liceret. Ob id enim Deus Israelitassuam haereditatem +appellat<span class = "tag">12</span>,</p> +<span class="pagenum">202</span> +quod ii, quibus coelum pro haereditate obtigit, terra non egent<span +class = "tag">13</span> ac propria et eleganti voce sancti a Graecis +appellantur: <span title = "Greek: hagioi">ἅγιοι</span> i.e. sine terra +<span title = "Greek: aneu tês gês">ἄνευ τῆς γῆς</span>. Sic enim Deus +de Levitarum tribu, quam pontificali ac sacerdotali praerogativa +ministerioque aedis sacrae donarat: <i>Levitae</i>, inquit, <i>nullam +terrae partem capiant, quia haereditas mea est</i><span class = +"tag">14</span>. Quod<span class = "tag">15</span> autem de Levitis +inter Israëlitas, idem de Israëlitis inter omnes populos declaravit, cum +diceret<span class = "tag">16</span>: <i>Benedictus populus meus +Aegyptius et opus manuum mearum Assyrius, haereditas autem mea +Israel.</i> Falluntur<span class = "tag">17</span> igitur, qui hoc +nostrum exilium et agrorum inopiam divinae erga nos ultionis +conjecturam<span class = "tag">18</span> esse putant. Quanto rectius +sapientes decreverunt, justorum initia esse castigationes, exitus vero +prosperos et felices, contra quam improbis accidit, quorum prospera +principia exitus habent valde calamitosos. Illud etiam praeclarius, quod +cum ante proscriptiones et exilia Israëlitae, rerum omnium affluentia +pingues et obesi, Deum aeternum minus, quam decuerat<span class = +"tag">19</span>, religiose haberent<span class = "tag">20</span> postea +in extremas oras, procul a patriis sedibus in servitutem expulsi et +abjecti, tam ardenter Deum adamarunt<span class = "tag">21</span>, ut +nec praemiorum magnitudine a proposita religione divelli, nec poenarum +acerbitate terreri potuerint, quominus inter medios sui nominis hostes +mundi conditorem purissimo cultu adorarent, atque inter omnes populos +sui generis antiquitatem certissimam retinerent<span class = +"tag">22</span>, ipsiusque linguae sanctae majestatem inviolabilem +servarent<span class = "tag">23</span>; haec enim sola divino munere +hominum generi concessa est, caeteras vero spurias et hominum arbitrio +fictas videmus. Haec sola naturalis est lingua, quae rebus vocabula per +naturam cujusque dicitur indidisse. Quae cum ita sint, quis dubitare +potest, quin populus hic a Deo selectus verissima sit Dei ecclesia, +fidelissimus rerum gestarum a Deo testis, sacrosanctae legis et +oraculorum custos a Deo designatus<span class = "tag">24</span>, a quo +ad omnes populos salus dimanavit? + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi pro verbis <i>ac institutis</i> legitur: +<i>institutos</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>divina lex</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>sole respexit</i>. +<b>4.</b> Jesaiae 55, 4. +<b>5.</b> Gen. 12, 3. +<b>6.</b> Alibi: <i>liberis</i>. +<b>7.</b> Alii: <i>quoniam</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>Abrahae</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>Hierosolymitanum</i>. +<b>10.</b> R. Levi et R. Salomo Ben Gerson in Levit. 23. 1. in +Talmud. +<b>11.</b> In codicibus sine dubio false legitur: <span title = +"Greek: apôlides">ἀπωλίδες</span>. +<b>12.</b> Alius: <i>pro haereditatis parte contingit</i>. +<b>13.</b> Alibi: <i>egeant</i>. +<b>14.</b> Alibi: <i>sunt</i>. +<b>15.</b> Alibi: <i>Id</i>. +<b>16.</b> Jesaiae 49, 25. +<b>17.</b> Alii: <i>Fallunt</i>. +<b>18.</b> Alii: <i>objecturam</i>. +<b>19.</b> Alius: <i>docuerat</i>. +<b>20.</b> Alibi: <i>colerent</i>. +<b>21.</b> Alii: <i>adoraverunt</i>. +<b>22.</b> Alibi: <i>retinuerunt</i>. +<b>23.</b> Alibi: <i>inviolatam servarunt</i>. +<b>24.</b> Alibi: <i>designata</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Laudes quidem majorum vestrorum, prophetarum inquam et +illustrium virorum, audio ac lego non invitus, sed eorum, qui prophetas, +qui apostolos, qui Christum ipsum cruentis manibus interfecerunt, qui +sacrosanctam ejus doctrinam contumeliis omnibus funestarunt, ferre non +possum, multo minus sanctum ecclesiae nomen iis tribuere, quoniam vera +Dei ecclesia in electorum coetu consistit, ac tametsi vocantur omnes, +pauci tamen sunt electi. Electos autem esse oportet per<span class = +"tag">1</span> fidem ab ipso Christo, qui ecclesiae caput est; qui +quoniam hominibus incogniti sunt, ob id ecclesiam invisibilem esse +tuemur. Caeteri, qui fidem Christi rejiciunt, sua se sponte albo +<span class="pagenum">203</span> +ecclesiae penitus<span class = "tag">2</span> exemerunt, Judaei inquam, +Romani<span class = "tag">3</span>, Ismaelitae, Pagani, Epicuraei.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>qui habent</i>. +<b>2.</b> Deest in aliis. +<b>3.</b> Alius: <i>Sociniani</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ecclesiae verbo coetus significatur, cujus acceptio duplex est: +una, quae<span class = "tag">1</span> populum Israelisselectum a Deo +continet, ut cum Moabitae et Ammonitae prohibentur in ecclesia populi +Dei censeri, i.e.<span class = "tag">2</span> jure connubiorum cum +Israelitidefoemina uti. Altera acceptio latius patet, cum scilicet +Ammonitae, Moabitae, Idumaei ac peregrini omnes, qui Dei foedus cum +populo percussum amplecti et in pacti societatem venire voluerint, +ecclesiae partem faciunt, caeteri eximuntur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>qui</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>et</i>.</div> + +<p> +CURTIUS<span class = "tag">1</span>: Neque vero ecclesiam invisibilem +electorum probare possumus, ut qui ab ecclesia Romana defecerunt, sed +visibilem tantum, a qua nemo nisi sponte segregatur i.e. qui Deum +aeternum repudiat, ut res genitas amplectatur aut cum illis creatorem +conjungat<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>2.</b> Alibi: <i>aut ... amplectitur ... conjungit</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Veram Dei ecclesiam Ismaëlitarum esse facile<span class = +"tag">1</span> convinci potest, sive amplitudine regionum, quae sunt +infinitae, sive origine Abrahami, a quo Muhammedes Ismaëlita<span class += "tag">2</span> genus ducit, sive Dei aeterni cultu, quem unum +sanctissime adorant, sive execratione idolorum ac imaginum, quas et +publice et privatim abominantur, sive puritate doctrinae, quae +inexplicabilium quaestionum latebras, quibus caeterae<span class = +"tag">3</span> religiones misere conflictantur, suo splendore diluit, +sive legis exsequendae facilitate, quae major esse non potest<span class += "tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>fere</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>Ismaëliticum</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>exterae</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>possit</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Si veram ecclesiam latifundiis metimur, ecclesia Christi<span +class = "tag">1</span> longe superior futura<span class = "tag">2</span> +est, tum antiquitate temporis, tum multitudine populorum, tum principum +pene omnium consensu. Nihil enim verius a Seneca dici potuit, quam +pessimi argumenti esse turbam, ac propterea Pythagoras<span class = +"tag">3</span> sequi vetuit viam popularem, i.e. <span title = +"Greek: ektos leôphorou badizein">ἐκτὸς λεωφόρου βαδίζειν</span>. +Et certe viam +regiam ac latissime patentem ad inferos deducere, nunquam verius ac +melius perceptum<span class = "tag">4</span> est, quam Noachi aetate, +cum<span class = "tag">5</span> in ejus unius familia ecclesiam dei +constitisse planum sit. Cum autem Christi cruore fundata sit ecclesia +vera, quae in apostolorum, martyrum, confessorum, pontificum continua +quindecim seculorum serie<span class = "tag">6</span> floruit ac +praecipuam Romanae sedis dignitatem obtinuit, quis dubitare jure queat, +hanc, quam Romani pontifices tuentur, verissimam ac sanctissimam +ecclesiam, ut ne Lutherus quidem ipse dubitavit, sed aperte<span class = +"tag">7</span> confessus est. Quamquam<span class = "tag">8</span> non +video, quam ob rem Agareni de multitudine<span class = "tag">9</span> +populorum aut regionum gloriari debeant, +<span class="pagenum">204</span> +cum religio christiana nostro saeculo propagata sit in omnes orientalis +et occidentalis Indiae latissimas regiones, Europa triplo majores, et +antea ignotas mundi plagas pervaserit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>Sathanae</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>natura</i>. +<b>3.</b> Laërtius in Pythagora; Clemens Alex. in Strom. +<b>4.</b> Alibi: <i>praeceptum</i>. +<b>5.</b> Desunt haec septem sequentia verba in alio codice. +<b>6.</b> Alibi: <i>fere</i>. +<b>7.</b> Deest alibi. +<b>8.</b> Sequentia haec verba ad finem usque interlocutionis +desunt in alio codice. +<b>9.</b> Alibi: <i>amplitudine</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: De quatuor religionum generibus, scilicet Judaeorum, +Christianorum, Ismaëlitarum, Paganorum, plures unâ verae esse non +possunt. Pagana quidem a se ipsa refellitur, Ismaëlitarum vero, quae +Muhammedem conditorem arcessere<span class = "tag">1</span> solet, +ineptior est, quam ut argumentis refutari mereatur. Itaque contentio +nobis praecipua est cum Judaeis, qui de librorum sanctitate et +antiquitatis origine gloriantur. Primo igitur abs te, Salomo, peto, si +Christum verum Deum esse certissimis argumentis ac testibus omni +exceptione majoribus demonstrari possit, num christianam ecclesiam, +cujus caput est Christus, veram esse fatebere?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>agnoscere</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Quidni? sed hoc opus, hic labor est.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Imo nihil facilius.</p> + +<p> +SALOMO: Non demonstrationem peto, sed probabile aliquod argumentum.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Illud igitur quaero: Num Messiam venisse antea an<span class += "tag">1</span> venturum olim putes?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>aut</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Confido equidem venturum.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Fateri quidem non dubitas, cum extremo capite symboli +Judaeorum, quod R. Moses pervulgavit, scriptum sit, Messiam esse +expetendum. Id autem callidissimo commento factum est. Cum enim +christiana aemulatione symbolum fidei totidem capitibus, quot +Christiani, finxissent, caput extremum surrogarunt, scilicet Messiam +venturum, ne quis crederet<span class = "tag">1</span>, Christum Jesum +esse Messiam. Sed si nondum venit, quando tandem venturum putas? Nam +vester Abrahamus, is qui a vobis <span title = +"Hebrew: sar">שַּׂר</span> i.e. princeps +usurpatur<span class = "tag">2</span>, +astrologiae peritissimus, Messiam vestrum venturum spoponderat<span +class = "tag">3</span> anno Christi MCCCCLXIV. Is tamen omnium opinionem +fefellit. Nec ita pridem aetate nostra Judaeus quidam, cum se Messiam +faceret, a praetore Bononiensi flammis tanti sceleris ultricibus exustus +est. Alius in Judaea, cognomento Barcochab i.e. stellae filius<span +class = "tag">4</span> Messiam sese ferens<span class = "tag">5</span>, +variis cladibus Christianos afflixit<span class = "tag">6</span>. Non +dubito, cum a nobis<span class = "tag">7</span> quaeritur, quid<span +class = "tag">8</span> tamdiu moretur Messias vester, vos excusare<span +class = "tag">9</span> solitos populi peccata, ut quidem in libris +talmudicis legimus. Sed cum peritiores vestrae gentis intelligerent<span +class = "tag">10</span>, se inani spe laetari, a Judaeorum secta non +modo<span class = "tag">11</span> desciverunt, verum etiam libros pro +religione christiana scripserunt. Testis est liber fidei ab Judaeo, qui +ad Christum accessit, testis est catechismus hebraicus Emanuelis +Tremelli cum eleganti epistola ad fratres Hebraeos; +<span class="pagenum">205</span> +tertius Isaacus Agrippinensis, vir eruditissimus; testis Paulus +Paradisus, regius hebraicae linguae professor in academia Parisiensi; +testis est Paulus Brugensis, testis Nicolaus Lyranus, bibliorum +interpres acutissimus, atque innumerabiles vestrae gentis, qui +etiamnum<span class = "tag">12</span> hac aetate Messiam Christum verum +Deum et hominem amplectuntur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ne qui crederent</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>appellatur</i>, vel: <i>nuncupatur</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>spopondit</i>. +<b>4.</b> Numer. 24, 17, +(<span title = "Hebrew: Bar Koziva">בַר כוֹזִיבָא</span>). +<b>5.</b> Alibi: <i>gerens</i>. +<b>6.</b> Josephus de b. j. +<b>7.</b> Alibi: <i>vobis</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>quare</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>accusare</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>intellexerint</i>. +<b>11.</b> Alii: addunt: <i>sponte</i>. +<b>12.</b> Alii: <i>extrema</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Si merito laudantur Pythagoraei, quod <span title = +"Greek: kenotaphia">κενοτάφια</span> exstruerent iis, qui a sua doctrina +defecissent, quasi mortuis hominibus, quanto aequius est, divinae legis +desertoribus erigere monumenta? Miror tamen te, Friderice, verae +religionis ac ecclesiae argumenta deducere ab iis, qui a sua defecerunt; +qua quidem ratione et Arianos et Ismaëlitas veram religionem tueri +dicemus. Hoc si nobis absurdum est, illud igitur absurdum videri debet. +Cum enim majores nostri vitulum ex auro conflatum in deserta solitudine +sibi erexissent ac pro Deo colerent, Deus Mosen interpellans: +<i>Tuus</i>, inquit, <i>populus violatis foederibus a me defecit</i>; +semper antea dixerat<span class = "tag">1</span>: <i>populus meus</i>. +Quod satis est argumenti, eos, qui aeterni Dei cultum penitus +deseruerunt, ut mortuis inserviant, ab ecclesia Dei penitus excludi.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius ita: <i>cum semper ante dixerit</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Eodem igitur argumento concludemus, Judaeos, qui Christum verum +Deum humani generis servatorem deseruerunt ac suppliciis acerbissimis +cruciandum prodiderunt<span class = "tag">1</span>, ab ecclesia vera se +ipsos abduxisse<span class = "tag">2</span>, ac tum primum veram +ecclesiam in apostolorum et discipulorum coetu constitisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>tradiderunt</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>subduxisse</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Prospiciendum nobis est, ne pro argumento<span class = +"tag">1</span> assumatur, quod erat concludendum, scilicet Jesum, quem +pro Deo colitis, esse Deum. Ac primum illud christianorum veterum +theologos fefellit, quod non perceperunt vim Hebraicae legis, cujus +ignoratione tam multa in legum divinarum interpretatione peccantur, ut +quidem<span class = "tag">2</span> maxime non facile dici possit<span +class = "tag">3</span>. Argumento sit, quod Justinus Martyr<span class = +"tag">4</span>, cum ab homine Judaeo rogaretur, quid vellent Christiani, +cum canerent Halleluja et Osianna, respondit<span class = +"tag">5</span>: Laudate concinne et magnitudo excellens, quo quid +ineptius? Nam vox Hallelu significat: laudate, Jah: Deum, vox Hosia: +serva, nah: quaeso.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addunt alii: <i>id</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>quod</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>potest</i>. +<b>4.</b> In quaest. 10 ad orthodox. +<b>5.</b> Addit alius: <i>significare</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: At D. Hieronymus, cum a Judaeis irrideretur, quod quid esset +Hosianna nesciret, in Judaeam usque profectus, Judaeos ipsos in eo +genere facile superavit.</p> + +<p> +SALOMO: Illud admonendum putavi, quod Messiae vox, quid significaret, +veteres Latini et Graeci non satis intellexerunt<span class = +"tag">1</span>; est enim<span class = "tag">2</span> Messias nihil +aliud, quam unctus, et quoniam reges ac principes inungi solebant, +Messiae dicti sunt<span class = "tag">3</span>. Quam vocem<span class = +"tag">4</span> interpretes LXXII <span title = +"Greek: christon">χριστὸν</span> +<span class="pagenum">206</span> +reddunt<span class = "tag">5</span>, non <span title = +"Greek: chrêston">χρηστὸν</span>, ut olim putabant Graeci. +Ex quo adversarii, in +contumeliam Christi, togati hominis statuam altero pede mancam et +auriculis asino consimilibus<span class = "tag">6</span> fingebant vel +librum manu tenentem, cum hac epigraphe: Christus! Quod vero Messiae vox +populi principem significet, ex eo satis intelligitur, quod David Sauli +satellites increpans: <i>Cur</i>, inquit<span class = "tag">7</span>, +<i>praesidium Domini nostri<span class = "tag">8</span> Messiae +deseruistis?</i> Idem, iratus ei, qui Sauli ab hostibus caesi caput +secuerat<span class = "tag">9</span>: <i>Non veritus es</i>, inquit, +<i>inferre manum Messiae?</i> Item cum Samuel Eliabum, Davidis fratrem +primogenitum, intueretur: <i>Certe</i>, inquit, <i>hic est Messias +Dei.</i><span class = "tag">10</span> Quin et Samuel et David se ipsos +vocant Messias. Fuisse autem quam plurimos Messias, docet Nehemias in +concione post reditum ab exilio: <i>Tu</i>, inquit<span class = +"tag">11</span>, <i>populo tuo plures Messias dedisti, qui ab hostibus +illum vindicarent.</i> Nam vox <span title = +"Hebrew: mashiach">משּׁיח</span>, quam interpretes LXXII reddunt +<span title = "Greek: christos">χριστός</span>, +eadem usurpatur hoc versu: <i>Ne +attingite Christos meos, Messias meos<span class = "tag">12</span>.</i> +Id<span class = "tag">13</span> autem explicat Samuel in maxima populi +concione, priusquam regem designatum renunciaret: <i>misit dominus<span +class = "tag">14</span> ad populum Messias Jerubbahalem, Jephtham, +Samuelem.</i> Falluntur<span class = "tag">15</span> igitur, qui unum +tantum Messiam esse aut fore arbitrantur. Omnium tamen<span class = +"tag">16</span> errorum nullus fere capitalior est, quam eorum, qui +putant, eum Messiam, quem venturum speramus, Deum fore; gravius tamen +mihi peccare videntur, qui Messiam, quisquis fuerit aut venturus sit, +humani generis servatorem appellant, cum tamen nihil aliud futurum<span +class = "tag">17</span> speremus, quam hominem ex homine, ducem belli +strenuum fore, qui Israëlitas, huc atque illuc dispersos ac dissipatos, +in Palaestinam et avitas majorum sedes reducat<span class = +"tag">18</span> et ab imperioso aliorum<span class = "tag">19</span> +dominatu vindicet, quales fuere Moses, Josua, Maccabaei ac principes +omnes, Dei munere majoribus nostris concessi. Nec desunt, qui Messiam ab +Helia unctum iri putant. Ac tantum abfuit, ut Jesus vester majores +nostros a servitute Romanorum<span class = "tag">20</span> vindicarit, +ut etiam a praeside provinciae caussa cognita servili supplicio fuerit +affectus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>intelligerent</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>autem</i>. +<b>3.</b> 2 Regum 9, 1. +<b>4.</b> Alius: <i>Quum vero</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>reddiderunt</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>consimilem</i>, vel: <i>similem</i>. +<b>7.</b> 1 Regum 1, 34. +<b>8.</b> Alius: <i>vestri</i>. +<b>9.</b> 1 Regum 26, 9. +<b>10.</b> 1 Regum 26, 16. +<b>11.</b> Psalm. 6. 17. 83. 88. +<b>12.</b> Psalm. 105, 15. +<b>13.</b> Viginti haec proxima verba desunt in alio codice. +<b>14.</b> Alius: <i>Deus</i>. +<b>15.</b> Alibi: <i>Fallunt</i>. +<b>16.</b> Alii: <i>autem</i>. +<b>17.</b> Alii: <i>venturum</i>; vel deest hoc verbum. +<b>18.</b> Alius: <i>educat</i>. +<b>19.</b> Alibi: <i>impiorum</i>. +<b>20.</b> Deest alibi.</div> + +<p> +CURTIUS: Illud est pingui Minerva Messiae arcanum ad principes et +tyrannos adducere velle, quod quidem arcanum plane divinum nemo +percipiet unquam, nisi id ei divinitus tributum fuerit<span class = +"tag">1</span> et concessum. <i>Nemo</i>, inquit Christus, <i>venit ad +me, nisi pater traxerit eum<span class = "tag">2</span>.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>velit</i>. +<b>2.</b> Joh. 6, 44.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Si Messiae verbum ad principes et tyrannos pertineret, cur +igitur de promisso Messia, cur Moses Hardusam<span class = +"tag">1</span> scriberet, magnum +<span class="pagenum">207</span> +et ineffabile Dei nomen <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span> nihil +aliud esse, quam Messiam, nisi Messias Deus<span class = "tag">2</span> +esset?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Hardanam</i>. +<b>2.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +SALOMO: Quia plerique nostrae gentis Messiam sensu secretiore +intelligunt immortalem regem, non ducem mortuum aut moriturum.</p> + +<p> +CURTIUS: Valde mihi frigere haec videtur responsio. Sed ad gentis +vestrae pareatem veniamus, qui, jamjam moriturus ac liberis fausta +precatus, ad Judam convertitur et oraculum proferens: <i>Non +auferetur</i>, inquit, <i>sceptrum de Juda</i><span class = +"tag">1</span>. Si enim reges ac duces omnes Messias fore putaret, nec +Messiam illum humani generis servatorem singulari nota significaret, +absurdum illud fuisset ac sensui plane contrarium, scilicet sceptrum de +gente Judae non ante sublatum iri, quam Messias venturus esset, penes +quem regnum populorum futurum sit. Vocem enim <span title = +"Hebrew: shevem (for שֵׁבֶט ‘shevet’)">שֶׁבֶם</span> +sceptrum Onkelos Chaldaeus vertit <span title = +"Hebrew: shultan (for שּׁוּלטַן ‘shultan’)">שּׁוּלתַן</span> +Sultan, imperator, qua voce imperatores non +Chaldaei tantum, sed etiam Arabes ac Syri significari solent, et pro +voce <span title = "Hebrew: shiloh">שִּׁילהֹ</span> reddit Chaldaeus: +<span title = "Hebrew: meshicha">משיחא</span> Messias, ut +ambiguitatem<span class = "tag">2</span> explicaret. Eadem est +interpretatio Targum Hierosolymitani, quem sequitur R. Salomo, et in +Davidis gente imperium tantisper scribit futurum, dum venerit Messias. +Et cum ab eo quaereretur, ubinam regnum Davidis? respondit: in +Babylonia, ubi fingit superesse adhuc principes de gente sua<span class += "tag">3</span>, qui populis illis exulantibus imperent; ridiculum, +inquam<span class = "tag">4</span>, an impium figmentum, sed ea saeculi +barbaries erat. Floruit enim sub anno Christi MCC, ut mendacii non +facile posset convinci, cum esset Gallia longissimis aquarum et terrarum +spatiis a Babylone disjuncta<span class = "tag">5</span>, quae tunc +Arabum imperio ac dominatu crudeli tenebatur. Hanc porro +interpretationem caeteri repudiantes, pro sceptro<span class = +"tag">6</span> dignitatem ac praestantiam in gente Judae tamdiu futuram +tradunt<span class = "tag">7</span>, quo advenisset, qui mittendus erat, +scilicet rex David, tunc enim potestatem illam in dignitatem regiam +concessuram putant. Alii vocem Schiloh ad locum referunt, ubi erat arca +foederis, quae inde translata est a Davide<span class = "tag">8</span>. +Alii ad Saulem unguendum in Schilo traduxerunt, quae interpretatio plane +contraria est historiae sacrae, quia prius arca deducta fuerit a Schilo +in urbem Kiriathjearim, ac ne Saul quidem unctus est in<span class = +"tag">9</span> Schilo. Talmudici autem<span class = "tag">10</span> +Messiae venturi nomen Schiloh fore tradunt, recentiores haec ad regem +Chaldaeorum Nebuchodonosorem pertinere statuunt, quia regem Zedekiam +interfecerit, nec ullus postea regnum adeptus est de stirpe Judae, quod +falsum<span class = "tag">11</span> est, cum Zorobabel gentem<span class += "tag">12</span> postliminio reduxerit ad sedes avorum. Praeterea<span +class = "tag">13</span> Senatus Judaeorum, de stirpe Davidis sub +principibus Asmonaeis<span class = "tag">14</span> aristocratiae +<span class="pagenum">208</span> +speciem tuebatur<span class = "tag">15</span>, quem senatum Herodes +sustulit, caesis patribus praeter<span class = "tag">16</span> Semeam. +Sub eadem fere tempora<span class = "tag">17</span> Jesus Christus Deus +ac Dei filius ex Maria virgine natus est. Interpretes LXXII reddunt pro +voce Schilo, reposita illi, quasi ex littera <span title = +"Hebrew: shin">ש</span> servili significet, quod vel quae et +<span title = "Hebrew: l/h">לה</span> scriptum sit pro +<span title = "Hebrew: l/ch">לך</span>, cum litterae +Echeri<span class = "tag">18</span> +permutabiles sint<span class = "tag">19</span>. Sed ista quidem vis est +scripturae sacrae illata. Postremo David Kimchi, ut caeteris omnibus +acutior videretur<span class = "tag">20</span>, Schilo a Schiliath +derivare conatur, quae vox secundinas significat, quibus involvitur +Embryo, quasi diceret <span title = +"Hebrew: bano (for בְנוֹ ‘beno’)">בַנוֹ</span> +i.e. filius ejus, scilicet matris, quam +interpretationem miror Galatinum<span class = "tag">21</span> +amplecti<span class = "tag">22</span> potuisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Genes. 49, 10. +<b>2.</b> Alibi: <i>dignitatem</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>Juda</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>dicam</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>distincta</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>qui sceptri</i>. +<b>7.</b> Alii: <i>credunt</i>. +<b>8.</b> 1 Regum. 7, 1 sqq. +<b>9.</b> Alibi: <i>ad</i>. +<b>10.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>11.</b> Alibi: <i>factum</i>. +<b>12.</b> Alius: <i>de gente regia populum</i>. +<b>13.</b> 1 Regum 11, 4 sqq. +<b>14.</b> Alii: <i>Ammonaeis</i>. +<b>15.</b> Alius: <i>praeferebat</i>. +<b>16.</b> Alius: <i>propter</i>. +<b>17.</b> Alibi: <i>eodem ... tempore</i>. +<b>18.</b> Forte <i>Ehevi</i> (in margine unius codicis). +<b>19.</b> Locus vulneratus. +<b>20.</b> Alibi: <i>videatur</i>. +<b>21.</b> De arcania catholicae veritatis l. 4. c. 4. +<b>22.</b> Alibi: <i>complecti</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Videtis, hujus loci obscuritatem tantam esse, ut ne argumenti +quidem species ulla probabilis elici queat ad Messiam eo tempore +venturum<span class = "tag">1</span> quo natus est Jesus. Jam vero rex +ultimus gentis Judaeorum fuit Zedekias. At tametsi Zorobabel a stirpe +Davidis populo Judaeorum praefuit sub rege Persarum anno mundi ter +millesimo 3432, ejus tamen posteri nulli fuerunt. Principatus vero erat +penes pontifices ex Aaronis gente. Quin etiam Maccabaei ex eodem Aarone +reipublicae dominatum una cum pontificatu tenuerunt usque ad Antigonum, +ultimum Asmonaeorum, centum viginti sex annos. Hunc enim duplici +nomine<span class = "tag">2</span> Christum i.e. unctum, quia rex et +pontifex maximus erat<span class = "tag">3</span>, Herodes, a senatu +populoque Romano, rex Judaeorum appellatus, anno mundi ter millesimo +octingentesimo quarto mactari jussit. Quadragesimo post anno natus est +Jesus. Ex quo intelligitur, sexcentos circiter annos ante Christum +neminem de gente Juda principatum Judaeorum tenuisse, nec posse +vaticinium illud ad Jesum pertinere. Omitto multa, quae Galatinus ex +talmudicis libris sensu plane contrario detorsit, ut<span class = +"tag">4</span> cum Messiam tunc natum scribit, cum aedes sacra +Hierosolymorum exscinderetur, eumque Messiam Romae latere, qui stato +tempore appariturus sit. Quae imperitis fucum fecerunt, cum illam +dicendi rationem allegoriarum plenissimam minus caperent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>futurum</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>ratione</i>. +<b>3.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>4.</b> Alibi: <i>et</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Planum est igitur, vos eo loco oraculo<span class = +"tag">1</span> parentis vestri ita haesisse, ut nemo vestrum, qui +hebraica et chaldaica tractatis<span class = "tag">2</span>, sese +expedire potuerit, quae ad Jesum translata luce clariora sunt. Caetera +prosequamur<span class = "tag">3</span>, ne uno tantum loco Judaei +haesisse videantur, ad quem<span class = "tag">4</span>, credo<span +class = "tag">5</span>, illud Esaiae oraculum spectat: <i>Ecce virgo +concipiet et pariet filium, et vocabit<span class = "tag">6</span> nomen +ejus Immanuel<span class = "tag">7</span>.</i> Hoc enim Lucas ad +Christum pertinere docet<span class = "tag">8</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>oraculis</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>translantis</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>persequamur</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>ad quae</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>cedo</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>vocabitur</i>. +<b>7.</b> Jesaiae 7, 14. +<b>8.</b> Lucae 1, 31 sqq.</div> + +<p> +<span class="pagenum">209</span> +SALOMO: Esaias nihil unquam de Jesu, multo minus de Maria<span class = +"tag">1</span> matre ipsius suspicatus est. His enim verbis utitur: +<span title = "Hebrew: Hinneh Ha’alma">הִנֵּה הָעַלְמָה</span> i.e. Ecce +juvencula! Neque enim haalma virginem significat, sed eam, cujus vir +amore fruatur, ut etiam nunc Christiani theologi<span class = +"tag">2</span>, qui modo hebraica intelligunt, confiteri coguntur. Nam +ea vox usurpatur a Salomone in canticis amatoriis<span class = +"tag">3</span> de iis, de quibus apud virgines disserere indecorum +fuisset. Itaque amicam vel adolescentulam significat. Argumento est +etiam, quod halmanah viduam appellant<span class = "tag">4</span>, quasi +a viro divisam aut quae<span class = "tag">5</span> virum amisit. At +quoties in sacris litteris agitur de virginibus, agitur autem +saepissime, proprium verbum semper usurpatur, scilicet <span title = +"Hebrew: betula (for בתולה ‘betula’)">בטולה</span> vel <span title = +"Hebrew: na’ara">נְעַרָה</span><span class = "tag">6</span> vel utrumque +conjunctim<span class = "tag">7</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest alibi. +<b>2.</b> Hieron. Calvin. in cap. 9 harmon. +<b>3.</b> Cant. 1. 6. Proverb. 10. +<b>4.</b> Jesaiae 47 et Ezech. 9 et 44. +<b>5.</b> Alibi: <i>quod</i>. +<b>6.</b> Desunt haec duo verba in aliis codicibus. +<b>7.</b> Gen. 24. Levit. 20. Jer. 31. Deuter. 32. 22. Exod. 22. +Judic. 19. 21. 2 Sam. 13. 1 Regum 1. 2. Psalm. 43. Jesaiae 23. 37. Amos +5. 8. Zach. 9. Thren. 2.</div> + +<p> +CURTIUS: Cur igitur vox haalma de Rebecca diceretur, priusquam +nupsisset, erat enim pudicissima virgo?</p> + +<p> +SALOMO: At eodem capite <span title = +"Hebrew: betula (for בתולה ‘betula’)">בטולה</span> +i.e. virgo diserte adjicitur, ut omnis +ambiguitas tolleretur. Absurdum autem fuisset, Esajam virginis partum +contra naturae leges significare et ambigua voce haalma, quae saepius +unicam significat, in tanto ac tam stupendo prodigio uti voluisse. +Historia vero ipsa aperte declarat, de uxore regis Achas Jesaiam +scripsisse. Nam cum exercitus duorum regum, scilicet Samariae ac Syriae +inferioris, totam Judaeam infestarent, vaticinatur prophetes, uxorem +regis adolescentulam filium parituram ac paulo post utrumque regem de +Judaea discessurum, ut contigit. Nam biennio post Abia<span class = +"tag">1</span>, regis uxor, sic enim Josephus<span class = +"tag">2</span> appellat, peperit Ezechiam, religiosissimum omnium post +Davidem ac fortissimum principem, ac paulo post urbis obsidio soluta +est. Fuisset autem illa inanis spes liberationis ab hostibus regionem +vastantibus, si in nativitatem Jesu i.e. in annum octingentesimum dilata +fuisset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Albia</i>. +<b>2.</b> Antiq. jud. l. 13, 9.</div> + +<p> +CURTIUS: Cur igitur Jesaias signum seu prodigium pollicetur? Aut quid +prodigii fuisset, mulierem parere?</p> + +<p> +SALOMO: Non dixit vates prodigium, sed signum illud ante liberationem +futurum, quod regina masculum pareret. Nam tribus capitibus puelli +nascituri historiam complectitur; septimo capite puerum nasciturum +scribit et clamatum iri: Immanuel i.e. nobiscum Deus! Sequenti capite +haec scribit: Acceptis testibus gravissimis Uria et Zacharia prophetis: +Accessi, ait, ad filiam prophetae Zachariae (erat enim Abia regina filia +Zachariae, uxor regis Achas), quae conceperat et pepererat filium. Et +dixit Deus ad me: Voca nomen ejus Lamaher schalal chusch bas<span class += "tag">1</span> i.e. accelera praedam, festina direptionem, quia +priusquam proferre possit! Abi, Immi, i.e, pater mi, mater +<span class="pagenum">210</span> +mea! tollentur copiae Damasci et Syriae ante regem Samariae, ante regem +Assyriorum etc., quoniam Immanuel, nobiscum Deus est. Nono capite, cum +jam puer Ezechias biennium attigisset, liberatis obsidione civibus: +<i>Puer</i>, inquit, <i>natus est nobis et vocabitur nomen ejus<span +class = "tag">2</span> admirabilis, consiliarius, fortis, pater futuri +saeculi, princeps pacis</i><span class = "tag">3</span>. Quibus verbis +aperte constat, ad Ezechiam regem omnia<span class = "tag">4</span> +pertinere, nihil ad Jesum, quem veteres<span class = "tag">5</span> ex +oraculo Immanuel vocari debuisse querebantur<span class = +"tag">6</span>; hic enim Christiani plerique haeserunt<span class = +"tag">7</span>, quanquam illud inexplicabile est, quod evangelistae +tradunt, Jesum vocatum fuisse Nazaraeum<span class = "tag">8</span>, ut +impleretur, quod scriptum est apud prophetas: <i>Nazaraeus +vocabitur</i>, cum nullus usquam propheta haec<span class = +"tag">9</span> scripserit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Jesaiae 8, 1. +<b>2.</b> Alibi: <i>ipsius</i>. +<b>3.</b> Jesaiae 9, 6 sq. +<b>4.</b> Alibi: <i>nomen</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>veteri</i>. +<b>6.</b> Justinus qu. 90. 135 ad orthod. +<b>7.</b> Alii: <i>haesitarunt</i>. +<b>8.</b> Matth. 2, 23. +<b>9.</b> Alii: <i>hoc</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Utrumque nomen et Jesus et Immanuel Christo<span class = +"tag">1</span> aptissime<span class = "tag">2</span> congruit. Jesus +enim salvatorem<span class = "tag">3</span> significat, quia genus +humanum salvaturus esset<span class = "tag">4</span>, ut evangelistes +scripsit<span class = "tag">5</span>. Ac ne quis haereat in eo, quod +Hieronymus et Chrysostomus nihil<span class = "tag">6</span> a prophetis +de nomine Nazaraeo<span class = "tag">7</span> scriptum reperiant<span +class = "tag">8</span>, ex quo suspicantur, aliquot prophetas Judaeorum +fraude intercidisse, nihil ea de re suspicandum, quoniam Nazaraeus +domicilii cognomen est, ubi erat educatus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Luc. 1. 2. +<b>2.</b> Alius: <i>apertissime</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>servatorem</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>servaturus</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>scribit</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>nusquam</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>nomen Nazaraei</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>reperiri</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Mihi videtur Osiander nomen Jesu non a verbo <span title = +"Hebrew: yasha">יָשַׁע</span>, quod <i>servare</i> significat, deducere +voluisse, sed a sacratissimo Dei nomine <span title = +"Hebrew: YHWH">יהוה</span>, copulata<span class = "tag">1</span> +salutari littera <span title = "Hebrew: shin">ש</span>, +hunc in modum <span title = "Hebrew: Y/H/Sh/W/H">יהשוה</span>, +ut naturam divinam cum humana tunc +conjunctam fuisse intelligamus, cum Jesus nasceretur<span class = +"tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>copulatur</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>natus est</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Sed ut Salomo oraculi sententiam ad Ezechiam pertinere +acutissime<span class = "tag">1</span> contendat, non video tamen, +Ezechiam vocatum fuisse Immanuelem<span class = "tag">2</span>, multo +minus haec<span class = "tag">3</span> ei congruere: Admirabilis, +consiliarius, Deus fortis, pater futuri saeculi, ut fulciat regnum +Davidis in aeternum, quae verissime Christo Deo conveniunt, ut haec +quoque<span class = "tag">4</span>: <i>Progerminabit virga de radice +Jesse et flos de ramis ejus prodibit, super quem spiritus Dei, spiritus +sapientiae, fortitudinis, scientiae, prudentiae conquiescit</i>, quae +tam dilucide ad Jesum pertinent, ut non futura, sed praesentia, non +umbram, sed rem ipsam Esaias acu tetigisse videatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>argutissime</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Immanuel</i>. +<b>3.</b> Jesaiae 9, 7. +<b>4.</b> Jesaiae 11, 1 sqq.</div> + +<p> +SALOMO: Quae Esaias praedixerat, filium regi, nasciturum, biennio post +contigisse videmus ex<span class = "tag">1</span> ipsius prophetae +verbis, quando<span class = "tag">2</span> sequente capite: <i>Puer</i>, +inquit, <i>natus est nobis et filius datus est nobis</i> +<span class="pagenum">211</span> +etc. Neque enim lingua hebraica patitur eo loco praeteritum usurpari pro +futuro, grammatici omnes Hebraeorum reclamant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>in</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>quae</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Cur igitur puerum Ezechiam Dei nomine appellaret?</p> + +<p> +SALOMO: Vox Hebraica <span title = "Hebrew: él">אל</span> nihil aliud +significat, quam robustum et potentem. Declarat igitur Esaias, Ezechiam +heroëm non modo magnanimum, potentem, pacificum ac prudentem in +republica gerenda, sed et pium ac religiosum futurum, ut quidem<span +class = "tag">1</span> princeps exstitit omnium post Davidem pietate, +prudentia, consilio, virtutibus omnibus clarissimus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quemadmodum</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Mirum videri non debet, si Judaei oracula aliquantum obscura +alio detorquent, cum ea ipsa, quae nihil obscuritatis habent, sed in +perspicua luce posita sunt, argutiarum caligine obruere ac solis ipsius +splendorem obvelare conentur. Quanquam innumerabilia sunt ejus rei +oracula, quibus vaticinium illud Jeremiae<span class = "tag">1</span> +confirmat: <i>Ecce</i>, inquit dominus, <i>veniet dies, ut excitem +germen justum Davidi; regnabit rex prudenter ac juste imperabit, in +diebus ejus servabitur Juda et Israël cum securitate florebit, et hoc +nomen ejus, quo vocabunt eum Deus aeternus justitia nostra.</i> Utitur +insuper<span class = "tag">2</span> sacratissimo nomine <span title = +"Hebrew: YHWH">יהוה</span>, quod nulli creaturae communicabile est, unde +colligit acutissimus quidam theologus<span class = "tag">3</span> ex hoc +Hieremiae loco, Messiam Deum futurum, quae<span class = "tag">4</span> +ad Ezechiam nullo modo referri possunt, cum ante mortuus esset, quam +Hieremias nasceretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Jerem. 23 et 33. +<b>2.</b> Deest in alio codice. +<b>3.</b> Calvinus. +<b>4.</b> Alibi: <i>quae ... potest</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Haec ad Zorobabelem, principem regiae stirpis, pertinere, +sequentia declarant, quoniam hic populum de captivitate Babylonica in +Judaeam reduxit. Id<span class = "tag">1</span> autem<span class = +"tag">2</span>, quod Fridericus subjecit ex Hieremia: <i>Vocabunt eum +Deus aeternus</i>, nusquam in ullis exemplaribus legi: <i>Vocabunt +eum</i>, sed vox <span title = "Hebrew: Yikre’u">יִקְרְאוּ</span> h.e. +clamabunt sive alta<span class = "tag">3</span> voce dicet populus: Deus +est justitia nostra! Quae phrasis hebraica est frequens in sacris +litteris et ab eodem Hieremia paulo post usurpata<span class = +"tag">4</span>: <i>In diebus illis</i>, inquit, <i>servabitur<span class += "tag">5</span> Juda, Hierosolyma otium colet et vocabitur Deus +aeternus justitia nostra.</i> Nam utroque loco adjectum est nomen +Jehovah. Quis autem tam ineptus est, ut Dei nomen urbi tribuat? +Consimilis est locutio haec: Et vocavit<span class = "tag">6</span> +Jacob aram: fortis Deus Israëlis<span class = "tag">7</span>. Item apud +Ezechielem<span class = "tag">8</span>: <i>Et Hierusalem vocabitur Deus +aeternus nomen ejus</i> i.e. <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span> +per Mappik in <span title = "Hebrew: mappik heh">הּ</span>, quod +foemininum sonat, non masculinum. Videtis, in quos errores linguae +sanctae ignoratio deploranda theologos christianos adegerit<span class = +"tag">9</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Quod</i>. +<b>2.</b> Desunt duo haec verba in alio codice. +<b>3.</b> Alibi: <i>elata</i>. +<b>4.</b> Jerem. 33, 16. +<b>5.</b> Alius: <i>separabitur</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>vocabat</i>. +<b>7.</b> Genes. 33, 20. +<b>8.</b> Ezech. 25, 3 sqq. +<b>9.</b> Alii: <i>adegit</i>, vel: <i>redegerit</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">212</span> +FRIDERICUS:<span class = "tag">1</span> Mirabiles argutiae conflantur a +Judaeis non tam ignaris, quam pervicacibus, ut perspicua scripturae +sacrae loca quasi atramento sepiae<span class = "tag">2</span> suffusa +delitescant<span class = "tag">3</span>. Caetera videamus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: CURTIUS. +<b>2.</b> Alii: <i>saepius</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>deleant</i>.</div> + +<p> +CURTIUS:<span class = "tag">1</span> Locus est in libro psalmorum<span +class = "tag">2</span>: <i>Dixit dominus domino meo, sede a dextris +meis</i>; quo Christus ipse indominatam Judaeorum pervicaciam apte +convincit, ut Messiam Deum esse doceret: <i>Si David</i>, inquit<span +class = "tag">3</span>, <i>vocat Christum dominum, quomodo filius ejus +esset?</i> tunc enim<span class = "tag">4</span> obticuisse scribit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Qui habent antea CURTIUS pro FRIDERICUS, omittunt hîc +CURTIUS. +<b>2.</b> Psalm. 109 (110), 1. +<b>3.</b> Matth. 22, 40. +<b>4.</b> Addunt alii: <i>Matthaeus</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Probabile est, illos obticuisse<span class = "tag">1</span>, ne +ineptire in re tam futili<span class = "tag">2</span> viderentur, primum +quia hic psalmus non est Davidis. Sunt enim psalmorum auctores decem, +quos enumerat R. David Kimchi in hebraicis commentariis ad psalmum +primum. Hic autem psalmus est ordine CIX, ac in fine psalmi LXXII haec +verba subjiciuntur: Finis orationum Davidis<span class = "tag">3</span>. +Ex quo intelligitur, consequentes psalmos non esse Davidis, nam in eo +vim argumenti collocarunt, quod haec verba Davidis esse arbitrantur<span +class = "tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>obmutuisse</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>subtili</i>. +<b>3.</b> Addunt alii: <i>filii Isai</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>arbitrarentur</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Cur igitur inscribitur psalmus Davidis?</p> + +<p> +SALOMO: Omnia exemplaria hebraica<span class = "tag">1</span> vacant hac +epigraphe, ut psalmus centesimus trigesimus septimus, tametsi a Latinis +inscribitur psalmus Davidis, nihilominus quingentesimo<span class = +"tag">2</span> fere anno post scriptus est, i.e. post reditum ab exilio +Babylonis, ut illa declarant: <i>super flumina Babylonis</i>. Sed cum +inter decem autores psalmorum David caeteros dignitate superaret, +inscriptio totius libri tributa ei est, tametsi de psalmis centum +quinquaginta haud plures octodecim a Davide conscripti ferantur. +Quanquam si psalmus ille Davidis esset, christiani tamen theologi +argumentum illud Christi frigere<span class = "tag">3</span> +tradunt<span class = "tag">4</span>; quia fieri potuisse ajunt, ut +Christus Jesus<span class = "tag">5</span> Messias futurus Davidem +opibus ac potentia longe superaturus fuerit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>Ebraeorum</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>quinquagesimo</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>frigide</i>. +<b>4.</b> Calvinus in harmonia (hom. ev.) in cap. 22 Matth. +<b>5.</b> Alii: <i>sive</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Quae theologorum christanorum auctoritate probantur<span class += "tag">1</span>, unumquemque probare oportet<span class = +"tag">2</span>. Qui<span class = "tag">3</span> profecto locis omnibus +Christi deitatem asserunt et de hoc psalmo Davidis convincunt, vocem +Adonai Deo soli convenire, ut de Messia tunc futuro illud interpretandum +sit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Qui ... autoritatem probant, ubique</i> etc. +<b>2.</b> Alii addunt: <i>si probant</i> etc. +<b>3.</b> Deest in aliis codicibus.</div> + +<p> +SALOMO: Vox Adonai per <span title = "Hebrew: kamatz">ָ </span><span +class = "tag">1</span> creatori tribuitur, per <span title = +"Hebrew: patach">ַ </span><span class = "tag">2</span> vero creaturae, +ut grammaticis notum est. At in hoc psalmo nec patach nec kamez +scribitur: sed hoc modo <span title = "Hebrew: le’adonee">לְאְדֹנִי</span>, +quae vox nunquam creatori tribuitur. Ac tametsi psalmi scripti fuissent +hebraice sine vocabulis notis, cum interpretatio graeca prodiit<span +class = "tag">3</span>, ut ex infinitis locis intelligitur, ac +potissimum ex psalmo +<span class="pagenum">213</span> +trigesimo et quadragesimo sexto, nihilominus tamen ex ipsa +prolatione<span class = "tag">4</span> nec kamez, nec patach in +penultima syllaba percipi potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> I.e. kamez. +<b>2.</b> I.e. patach. +<b>3.</b> Alii: <i>cum interpretatione graeca prodiit</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>interpretatione</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Quis melius psalmum interpretari aut<span class = +"tag">1</span> scire potuit, quam Christus ipse?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ac</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Profecto quam plurima loca in sacris litteris in aliam +sententiam imperite<span class = "tag">1</span> detorta videraus, ut +illud: <i>In omnem terram exivit sonus eorum</i><span class = +"tag">2</span>, quod apostolis tributum est, cum tamen de sideribus et +coelis illic agatur. Et illud: <i>Minuisti eum paulo minus</i><span +class = "tag">3</span> ab angelo ad Christum referunt, qui tamen, si +minor angelis fuisset, Deus nullo modo esse potuisset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>immerite</i>, vel: <i>impie</i>. +<b>2.</b> Ps. 19 (18), 5. +<b>3.</b> Ps. 8, 6 (cf. Hebr. 2, 7).</div> + +<p> +CURTIUS: Vox <span title = "Hebrew: me’elohim">מֵאֱלֹהִים</span> +significat: a Deo, ut sit sensus: Christum, tametsi patri aequalis quoad +divinitatem, eo tamen fuisse inferiorem sit quoad humanitatem.</p> + +<p> +SALOMO: Hanc interpretationem funditus evertit uterque Chaldaeus +interpres, qui vocem hebraicam reddunt<span class = "tag">1</span> +chaldaice <span title = "Hebrew: me’elohim">מאלהים</span> i.e. ab +angelis, quam LXXII interpretes reddunt: <span title = +"Greek: par’ angelous">παρ᾽ ἀγγέλους</span>, ut ambiguitas +<span title = "Greek: tou">τοῦ</span> +<span title = "Hebrew: elohim">אֱלֹהִים</span> quae in +Deum et angelos convenit, omnino tolleretur. Agitur enim de hominis<span +class = "tag">2</span> dignitate et praestantia, cui cum Deus omnia +subjecisset<span class = "tag">3</span>, angelis tamen paulo inferiorem +fecit. Consimile est illud: <i>Foderunt manus meas et pedes +meos</i><span class = "tag">4</span>, quae plane desunt Hebraeis<span +class = "tag">5</span>. Sic enim scriptum est: <span title = +"Hebrew: Adat mere’im hikkifuni ki sevavuni khelavim ka’ari yaday veraglay">עֲדַת +מְרֵעִים הִקִּיפוּנִי כִי סְ בָבוּנִי כְלָבִים כָּאֲרִי יָדַי +וָרַגְלָי:</span> i.e. <i>Congregatio impiorum offendit me, sicut leo +manus meas et pedes meos.</i> Chaldaeus vero interpres Jonathan hoc modo +reddidit: <i>Congregatio impiorum obsedit me, mordentes sicut leones, +manus meas et pedes meos.</i> Vox enim <span title = +"Hebrew: ka’ari">כַאֲרִי</span> in +<span title = "Hebrew: ka’aru">כַאֲרוּ</span> +mutata est, ut David Kimchi copiosissime docet, ut ad manuum et pedum +confixionem crucifigi<span class = "tag">6</span> accommodarent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>reddit</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>hujus</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>subjunxisset</i>. +<b>4.</b> Ps. 22 (21), 17. +<b>5.</b> Haec quatuor verba omittit alius codex. +<b>6.</b> Alius: <i>crucifixionem</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Imo verius est, a Masoretis recentioribus verbum +<span title = "Hebrew: ka’aru">כארו</span> in +<span title = "Hebrew: ka’ari">כארי</span> +mutatum<span class = "tag">1</span> esse, propter +litterarum affinitatem. Argumento sit, quod interpretes LXXII, qui jussu +Ptolomaei Philadelphi regis ex Ebraeis biblia graeca fecerunt, verbum +graecum <span title = "Greek: ôruxan">ὤρυξαν</span> i.e. foderunt, non +inseruissent pro vocibus <span title = "Greek: hôsper leôn">ὥςπερ +λέων</span>, quae nullam inter se affinitatem habent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>corruptum</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Agnosco illud utilitatis habere veterem interpretum LXXII +interpretationem, ut quid in altera mutare licet, in altera non liceat, +propter hebraicae et graecae linguae dissimilitudinem, ut cum Moses +scripsisset, Israëlitas annos 430 in Aegypto transegisse, interpretes +LXXII reddiderunt eundem numerum. Sed quia vox <span title = +"Greek: tetrakosiôn">τετρακοσίων</span> similis est voci <span title = +"Greek: triakosiôn">τριακοσίων</span>, plerique trecentos emendari +putant oportere, quia vix annos 140 in Aegypto +<span class="pagenum">214</span> +transegisse videantur, si aetates cujusque colligas<span class = +"tag">1</span>. Nihil tamen immutandum venit, cum hebraicae dictiones +integrae nullam sui diminutionem patiantur, sed a foederibus cum +Abrahamo percussis et promissione ei divinitus facta usque ad exitum +ex<span class = "tag">2</span> Aegypto numerus sibi constat, ut omnes +intelligant, per Aegyptum secretiori sensu intelligi terrestre +domicilium. Necesse est igitur, ad Hebraeorum fontes<span class = +"tag">3</span>, si quid ambigitur in Graecis, redire. Atque ex eo +intelligitur, quanta fide et integritate majores nostri sacras litteras +incorruptas nobis reliquerint. Nam cum antea vocalibus, punctis, +accentibus ac versuum distinctionibus scriptura vacaret, theologi post +extremum templi excidium ac potissimum Ben Asser et Ben Naphthali, +principes<span class = "tag">4</span> Masoretarum, libros singulis +capitibus, capita versibus, versus distinctionibus, distinctiones +syllabis, syllabas vocalibus et accentibus denotarunt. Nec eo tamen<span +class = "tag">5</span> contenti, versus omnes numero complexi sunt, et +libri cujusvis medium designarunt, ne quid usquam addi aut detrahi +posset, ut librum Geneseos versus 1534<span class = "tag">6</span> +complecti notarunt, ac libri medium in his verbis esse: <i>In gladio tuo +vives.</i> Idem in caeteris libris fecisse videmus, in psalmis +accuratius. In quatuor enim libros et illo in capita distinxerunt, et +versum, qui medius est omnium librorum, notarunt<span class = +"tag">7</span>. Numerus autem versuum quinque librorum Mosis est 5845, +prophetarum 9294<span class = "tag">8</span>, hagiographorum 8664<span +class = "tag">9</span>. Ac ne quid additum aut detractum esse videri +possit, Ptolomaeus Philadelphus sacras tabulas Hebraeorum in graecam +linguam transferri maximis sumptibus mandavit, trecentis amplius annis +antequam<span class = "tag">10</span> Jesus nasceretur, ad idque +conficiendum viros LXXII ex duodecim tribubus selectissimos accessere +non dubitavit. Accessit etiam triplex interpretatio Chaldaica, una +Onkeli<span class = "tag">11</span>, quem Latini Aquilam vocant, qui +floruit ante secundi templi excidium, altera Jonathanis<span class = +"tag">12</span>, qui a Graecis eadem nominis significatione Theodotio +detur et floruit ante Jesum annos quadraginta duo. Tertia est<span class += "tag">13</span> Hierosolymitana, post excidium templi, quae fusior est +et cum paraphrasi, ut quod in scripturis obscure aut<span class = +"tag">14</span> ambigue dictum erat, planius ac melius intelligeretur: +ut immerito<span class = "tag">15</span> Hieronymus queratur, quaedam +loca bibliorum, quae deitatem Jesu continebant, ab interpretibus LXXII +omissa fuisse, ut gratiorem et acceptiorem redderet<span class = +"tag">16</span> suam, quam veterem, a quibus omnia corrasit<span class = +"tag">17</span>, interpretationem. Quae autem ad +<span class="pagenum">215</span> +historiam pertinent, ut octo versus postremi librorum<span class = +"tag">18</span> Mosis, a Josua scripti traduntur, ut duodecim versus +postremi libri Josuae a Samuele, qui etiam librum Judicum ex antiquitate +majorum collegit et Samuelis primum librum usque ad caput vigesimum +quintum. Libros autem Regum magna sui parte Hieremiam scripsisse ajunt, +scilicet duos posteriores, uti a majoribus collectos acceperat, ut +Esdram librum Paralipomenon<span class = "tag">19</span>, in quibus +continentur libri Hananiae, Nathanis et Gadi prophetarum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Cahal cum patre Levi descendit in Aegyptum, vixit autem ille +annos 133. Ejus filius Amram vixit annos 137. Moses, filius Amram, natus +erat annos 80, cum eduxit populum. Demus, Cahal, cum in Aegyptum +descendit, annum vigesimum attigisse, et cum genuit Amram, annum 30 +explevisse, detrahendi erunt anni 100, qui absorbentur in annis Amram, +quem si demus fuisse annorum 40, cum genuisset Mosen, summa erat annorum +140. (Theod. Beza.) +<b>2.</b> Alius: <i>ab</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>fontem</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>princeps</i>. +<b>5.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>6.</b> Alibi: <i>1504</i>. +<b>7.</b> Versus medius est in psalmo 77, 35: Deus excelsus +redemptor eorum est. +<b>8.</b> Alii: <i>9224</i>. +<b>9.</b> Alii: <i>8064</i>. +<b>10.</b> Alii: <i>quam</i>. +<b>11.</b> Alii: <i>Onkelosi</i>. +<b>12.</b> Alii: <i>Jonathani</i>. +<b>13.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>14.</b> Alibi: <i>et</i>. +<b>15.</b> Alius: <i>merito</i>. +<b>16.</b> Alius: <i>redderent</i>. +<b>17.</b> Idem: <i>corraserunt</i>. +<b>18.</b> Alibi: <i>libri</i>. +<b>19.</b> Vid. postremum (50) caput libri primi Paralipom.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Sed cum de sacris litteris agit Salomo, nihil de tabulis +Novi Testamenti. At vetera Testamenta jubentur valere apertis Novi +Testamenti tabulis, ut novis pactibus, novis legibus, novis foederibus +vetera semper cessisse videmus.</p> + +<p> +SALOMO: Demus illud de testamentis ac foederibus, modo sit idem +posterioris, qui prioris autor Testamenti, nec falsae sint aut suspectae +tabulae. At Novum Testamentum Christianorum non est ejus, qui prima +foedera in monte Horebi scripsit et promulgavit, non coram septem +testibus puberibus masculis, sed coram sexcentis millibus testium +praeter foeminas, servos et peregrinos. Novum autem Testamentum, +qualecunque aut cujusque sit, nemo affirmare potest. In eo tamen tot ac +tam multa detracta, addita, suspecta, commutata<span class = +"tag">1</span> videmus, ut lectionum varietates habeat plus quam +trecentas. Nec tantum litteris aut<span class = "tag">2</span> syllabis +aut dictionibus, sed etiam periodis aut integris capitibus additis, +mutatis, detractis. Argumento sit, quod Epiphanius scribit, exemplo +Marcionis, Johannis discipuli, duo priora Lucae capita defuisse: in +quibus tamen ea continentur, quae nusquam ab<span class = "tag">3</span> +aliis scriptoribus prodita fuere, scilicet angeli legatio ad Mariam, +partus virginis stupendus, magorum ab extremis oris profectio in<span +class = "tag">4</span> Judaeam, stella praeeunte ad ea loca stabulorum, +in quibus virgo peperisset. Fuit autem Marcio Johannis evangelistae +discipulus, vir imprimis Christianorum studiosissimus, quippe qui +sestertia quadringenta in ecclesiam christianam profudit, qui quo +propius aberat ab elementis reipublicae christianae, eo minus a rerum +gestarum veritate potuit aberrare. Is ergo totum<span class = +"tag">5</span> Lucae evangelium ut plane corruptum rejiciebat, ut quidem +Tertullianus<span class = "tag">6</span> scribit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>subjecta, commentata</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>ac</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>nunquam de</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>ad</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>omnino tum</i>. +<b>6.</b> Contra Marcionem.</div> + +<p> +CORONAEUS: Marcioni, haeresiarcharum maximo, fides omnis jure derogatur, +cum ab isto<span class = "tag">1</span> evangeliorum corruptore +Manichaei errorum fontes ac flumina in universum orbem derivarint, ut +non immerito Tertullianus scripserit, unam epistolam Pauli ad +Philemonem<span class = "tag">2</span> falsarias Marcionis manus +evasisse ob sui brevitatem, quam ab eodem corruptam esse querebatur +Epiphanius.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ipso</i>. +<b>2.</b> Desunt duo haec verba in alio codice.</div> + +<p> +<span class="pagenum">216</span> +SALOMO: Nihil ad Marcionis opinionem confirmandam valent illa duo priora +capita Lucae, nec verisimile est, caeteros evangelistas legationem illam +coelestem, partum virgineum, stellam magorum ducem<span class = +"tag">1</span>, denique res omnium maximas fuisse praetermissuros, cum +levissima quaeque complectantur ac saepe<span class = "tag">2</span> +iidem eadem repetant, usque ad dysenteriae et haemorrhagiae curationem. +Aliud etiam est argumentum, duo priora illa capita Lucae scriptis +adjecta fuisse, quod tertium caput, quasi totius historiae +praefatio<span class = "tag">3</span>, sic incipit: Anno quinto et +decimo imperii Tiberii Caesaris, Pontio Pilato praeside Judaeae, +Tetrarcha vero Galilaeae Herode, Philippi fratre Tetrarehae Barcoae et +Abilenes, sub pontificibus Hanna et Caiapha factum est verbum domini ad +Johannem etc. Haec initia sunt prophetarum ac historicorum fere +omnia<span class = "tag">4</span> communia. Sic enim incipiunt Daniel, +Ezechiel, Hoseas, Michaeas, Zephanias<span class = "tag">5</span>, +Zacharias, Esdras, quos imitatus Lucas, initium hoc futurae historiae +fecerat, ut satis perspicuum, duo priora capita alterius esse potius, +quam auctoris.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>stellas ... duces</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>saepius</i>, vel: <i>saepissime</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>prolusio</i>. +<b>4.</b> Deest in alio codice. +<b>5.</b> Alii: <i>Sophonias</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Particula autem<span class = "tag">1</span> <span title = +"Greek: de">δὲ</span> initio posita satis declarat, ad praecedentia +pertinere<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest alibi. +<b>2.</b> Addunt alii: <span title = "Greek: edei de">ἔδει +δὲ</span>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Nihil habeo, quod ea de re statuere possim<span class = +"tag">1</span>, sed memini me in sacris litteris Alcorani legisse, +legationem illam angeli ad virginem Mariam et ea, quae de partu virgineo +feruntur, plurimum tamen a Lucae scriptis discrepantia. Sic enim Gabriel +ad Mariam inducitur a Muhammede: O Maria, omnibus mulieribus ac +viris<span class = "tag">2</span> splendidior, purior ac jucundior, tibi +gaudium summi nuncio, cum verbo Dei, cui nomen est Jesus Christus, vir +optimus ac sapiens ab universitatis creatore mittitur. Ad quem illa: +Virum non attigi, Deus aeterne, quomodo pariam? Huic angelus: Omnia, +inquit, Deo facilia sunt. Ipse filium tuum divina virtute augebit, +librum legis, verum evangelium<span class = "tag">3</span> docebit, +coecos et mutos curabit, leprosos mundabit, mortuos excitabit, vetus +Testamentum confirmabit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Nihil ea de re statuere possum</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Omnibus utrique ac mulieribus</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>librum legiferum et evangelium</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Fateor quidem, Muhammedem subjecta illa Lucae capita legisse +forsitan aliter, quam scripta sint<span class = "tag">1</span>, cum +infinita sit scripturarum varietas. Sed quod attinet ad particulam autem +initio capitis tertii, facilius fuit ei, qui duo capita subjecerat, +inserere, quam virgineos conceptus et partus, repugnante natura, +philosophis persuadere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>sunt</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Non tam mirabilis mihi videtur partus virgineus, quam piscium, +avium, reptilium examina, quae prius demonstrata sunt, sine patre +repente prodire. Audistis Fridericum narrantem, daemonum ac foeminarum +concubitus et amplexus foecundos, idque tam usitatum esse, ut non tantum +<span class="pagenum">217</span> +Augustinus<span class = "tag">1</span> impudentes judicet, qui dubitent, +sed etiam Thomas Aquinas et caeteri fere theologi communi quadam +sententia foeminarum partus a daemonibus conceptos ut rem omnium +certissimam asseverarint, quae a Joanne et Francisco Pico<span class = +"tag">2</span>, philosophorum saeculi sui doctissimis, confirmantur. +Quae si vera sunt, quid mirum, si virgo sine hominis concubitu, angeli +officio concepit ac peperit? Accedit illud, quod non solum stirpes et +animantia pleraque sine ullo semine ex intimo terrae ac sinu ac utero +prodeunt, sed etiam id ipsum de hominibus pingui solo, calore coelesti +temperato factum, Anaximander, Empedocles, Anaxagoras, Plato ac tota +Arabum schola, auctore Avicenna, confirmant<span class = "tag">3</span>; +inter historicos auctores Diodorus Siculus, Pausanias, Justinus, Strabo, +denique Aristoteles<span class = "tag">4</span> ipse in eadem sententia +fuisse videtur, ut omittamus poetas, apud quos nihil frequentius. Quin +etiam Maro, Varro, Plinius, Solinus, Justinus, Strabo, Columella, Silius +Italicus<span class = "tag">5</span> equas Lusitaniae saepius sine +maribus concipere ac parere, sed pullos ita natos triennium non excedere +tradunt. Incredibilis est, inquit Varro, foetura in Lusitania, sed tamen +vera, equos vento concipere, de quibus Maro:</p> + +<div class = "verse close"> +Ore omnes verso in Zephyrum stant rupibus altis<br /> +Exoptantque leves auras et saepe sine ullis<br /> +Conjugiis vento gravidae, mirabile dictu.</div> + +<p class = "close"> +Id quod Homerus antea de Achillis equis scriptum reliquerat. Non igitur +tam mirabilis videri debet virginis partus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> De civ. Dei l. 18. +<b>2.</b> Joh. Picus in positionibus; Franciscus Picus l. 4 +praelect c. 4. +<b>3.</b> Plutarchus de placitis philos; Plato in Protagora, +Politico, Menexeno, Critia. +<b>4.</b> Probl. sect. 10 et l. 2 de republ. +<b>5.</b> Virgilius in Georgicis, Ovidius in Metamorph. Arrianus l. +3 de venat. Varro de re rustica. Plinius hist. nat. 1, 30. Solinus cap. +44. Columella l. 6.</div> + +<p> +SENAMUS: Demus haec, tametsi rarius accidunt, fieri tamen posse, +non<span class = "tag">1</span> repugnante natura; sed contra naturam +est, ut Christus natus sit utero virginis plane concluso, contra quam +Tertullianus scribit, virginem patefacti<span class = "tag">2</span> +corporis lege peperisse, quod omnes theologorum scholae coarguere non +dubitarunt, quia Dei et hominis naturam in Christo unitam<span class = +"tag">3</span> naturae lege solutam fecerant<span class = +"tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice. +<b>2.</b> Alibi: <i>patefactam</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>naturae in Christo unitae</i>; vel: <i>naturam +in Christo unitam</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>fecerunt</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ismaëlitae Christum nec Deum nec Dei filium fuisse asseverant. +Sic enim in sacris Alcorani litteris scribitur: Multi mentiuntur, Deum +habere filium. Item<span class = "tag">1</span>: Dic illis constanter, +Deum esse unum, incorporeum, qui nec genuit, nec genitus est, nec habet +quemquam sui similem, Jesum virum optimum esse et faciem<span class = +"tag">2</span> omnium populorum, qui etiam Ruach<span class = +"tag">3</span> dicitur, quod<span class = "tag">4</span> ipsi spiritum +et ventum Dei interpretantur. Illud tamen confitentur, Christum ex +virgine natum, cujusmodi plures esse putant, quos vulgari sermone +Nephlis Ogli, Britanni Merlinos, Germani Wechselkinder +<span class="pagenum">218</span> +appellant. Quin etiam in Hispaniola<span class = "tag">5</span> +occidentalis Indiae persuasum erat, Concotonem Deum cum foeminis +concumbere et qui ex eo concubitu nascerentur, duplici corona insignes +esse. Quae antiquissima opinio veterum videtur fuisse, ut superius +Toralba disseruit. Sic enim Josephus<span class = "tag">6</span>: Multi, +inquit, angeli Dei mulieribus misti contumeliosos filios genuerunt, +<span title = +"Greek: polloi gar angeloi Theou gunaixi summignumenoi hubristas egennêsan paidas">πολλοὶ +γὰρ ἄγγελοι Θεοῦ γυναιξὶ συμμιγνύμενοι +ὑβριστὰς ἐγέννησαν παιδάς</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Azora 121. +<b>2.</b> Alius: <i>facem</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>Ruella</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>quem</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>Hispania</i>. +<b>6.</b> Josephus libr. 2 Antiquit. Augustinus in c. 2 +Genes.</div> + +<p> +FRIDERICUS<span class = "tag">1</span>: Cur Ismaëlitae Christum ex +virgine natum Dei verbum et spiritum appellant, si tantummodo putant, +virum optimum fuisse?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Duae hae sequentes Friderici et Octavii interlocutiones desunt +in alio codice.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Christum quidem prophetis omnibus ac Muhammede longe +superiorem esse, Ismaëlitae agnoscunt. Sic enim scribitur<span class = +"tag">1</span> Deum Judaeis dixisse, Christum Mariae filium, cui dedimus +evangelium, lumen et confirmationem Testamenti et rectam viam timentibus +Deum, ad vestrae legis cumulum et consummatam perfectionem. Item in +capite Elmeide: designavimus hominum vestigia per Jesum filium Mariae +veracissimum eique dedimus evangelium, in quo est lux et veritas +aperta.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Azora 12.</div> + +<p> +CURTIUS: Si veritatem apertam in eo fuisse fatentur Ismaëlitae, cum +aperte Christus dixerit<span class = "tag">1</span> <i>Ego principium +sum, qui loquor vobis</i>, cur Deum esse negant?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Johannis 8, 25.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Haec verba negant a Christo prolata, sed a falsariis +evangeliorum corruptoribus subjecta fuisse.</p> + +<p> +SALOMO: Profecto Jesus in synagoga majorum rogatus, cur se Dei filium +jactaret: <i>Nonne scriptum est</i>, inquit, <i>ego dixi, Dii estis et +filii excelsi omnes?</i><span class = "tag">1</span> Quibus verbis +expresse<span class = "tag">2</span> declaravit et quidem actu legitimo, +non aliter se Dei filium esse arbitrari, quam caeteros mortales. <ins +class = "correction" title = "text reads ‘Tamesti’">Tametsi</ins> dictum +illud Davidis <span title = "Hebrew: elohim atem">אֱלֹהִים אַתֵם</span> +vertit Chaldaeus interpres: <span title = +"Hebrew: ahein mal’akhaya">אַנְגְלִי אהין מלאכיא</span> +i.e. angeli vos. Deinde idem interpres corrupta voce Graecorum +<span title = "Hebrew: angeli">אַנְגְלִי</span> usus est, scilicet: +Vos quidem magistratus ac +judices angelis nihilo vos inferiores esse arbitramini, omnes tamen ad +unum usque ruere necesse est. Haec enim ad principum ac tyrannorum +acerbam castigationem, non ad laudem dicta sunt, ut putat +evangelistes.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Psalm. 82, 6. +<b>2.</b> Alii: <i>aperte</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Justa quidem oratio Christi est ad Pharisaeos. <ins class = +"correction" title = "text reads ‘ut’">Ut</ins> illis eriperet +criminandi occasionem, ad apostolos vero conversus: <i>Vobis</i>, +inquit<span class = "tag">1</span>, <i>datum est nosse arcana Dei, +caeteris autem parabolis</i>, ut scilicet criminationem dilueret<span +class = "tag">2</span>, quae in eo potissimum exstitit, quod se filium +Dei jactaret. Nam si vulgaris ea fuisset appellatio, qua quisque Deum +parentem omnium communem agnoscit, inanis erat adversus eum accusatio. +Fuit igitur in eo generatio quaedam sublimior ac divinior filii, qui ab +aeterno tempore +<span class="pagenum">219</span> +genitus est, sic enim saepius usurpatur, ut hoc differat ab hominibus +filio, quo nomine se ipsum appellavit, quia verus homo fuit et hominis +i.e. virginis filius et verus Deus, ab infinita aeternitate a Deo +genitus<span class = "tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 13, 11. +<b>2.</b> Johannis 9, 16 sq. +<b>3.</b> Matth. 3. 4. 14. 17. 25. Marc. 1. 3. 5. 9. 15. Luc. 1. 3. +4. 10. Joh. 8. 13. 14. 17. Rom. 1. 8. Hebr. 1. 5. 7.</div> + +<p> +SALOMO: Si ab aeterno tempore genitus est, originem illam non corpoream +fuisse oportet.</p> + +<p> +CURTIUS: Ab aeterno quidem genitus est, incorporea generatione sine +matre, postremis vero temporibus in utero virginis officio spiritus +sancti genitus est sine patre.</p> + +<p> +SALOMO: Cur igitur ubique appellatur filius Davidis et filius Josephi? +Frustra enim Matthaeus et Lucas stirpem Jesu a Davide usque ad Josephum +derivarent, nisi filius Josephi extitisset; huc enim pertinet utriusque +historia, ut illum de gente Juda et quidem de regia stirpe Davidis +oriundum esse docerent<span class = "tag">1</span>, alioqui Messias non +futurus, ut ex oraculis prophetarum intelligitur, scilicet Davidis +gentibus ac stirpi Messiam deberi. Quin etiam in ipsis Talmudicis libris +Messias appellatur David, quoniam a stirpe Davidis germinaturus +esset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 8. 12. 13. 26. 29. Marc. 2. 6. 9. 13. 14. Luc. 6. 9. +12. 18.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Certe Suidas<span class = "tag">1</span> memorabilem +historiam narrat, scilicet Jesum sacerdotem a collegio pontificum +cooptatum fuisse, propter summam ejus eruditionem ac pietatem, et cum +originem ejus exquirerent, tum a matre tum a propinquis et obstetricibus +compertum esse, de virgine a spiritu sancto conceptum, prius angelo +denunciante, filium Dei futurum, qui nasceretur, idque a sacerdotibus in +acta publica relatum. Connubia vero cum agnatis et gentilibus jubente +lege saepius contrahebantur. Itaque satis erat Josephi stirpem a Davide +dici, ut intelligeretur, Mariae uxoris genus ab eadem stirpe deduci. +<ins class = "correction" title = "text reads ‘Tamesti’">Tametsi</ins> +plerisque placet, Mariae genus ad Leviticam<span class = "tag">2</span> +et Davidicam gentem pertinere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In voce <span title = "Greek: Iêsous">Ιησους</span>. +<b>2.</b> Alius: <i>regiam</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Novum profecto est, foeminas gentem propagare, cum familiae +finem faciant. Lex autem illa de maritandis ordinibus in eadem tribu, +omnium fere consensu ac usu diuturno jam antiquata pridem erat, ut +videmus, avum Davidis sibi despondisse Moabitidem uxorem <ins class = +"correction" title = "text reads ‘pronpinqui’">propinqui</ins> viduam: +ac Jojadam pontificem maximum Leviticae tribus, uxorem duxisse de tribu +Judae regiae stirpis, quia legi vetanti satis cumulate fiebat, si +praedia<span class = "tag">1</span> ex una tribu in aliam non +traducerentur, quae sola fuit legis ferendae causa. Quis tandem fabrum +regiae stirpis uxorem domum duxisse putet?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>praesidia</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Etiam regum nepotes ac posteros inopes a pecunia fabrilia +tractare, quis dubitet? cum nec Dionysio tyranno de imperii culmine<span +class = "tag">1</span> dejecto turpe fuerit, quod ludimagister esset, +nec filio Persei, regis Macedonum, +<span class="pagenum">220</span> +aut<span class = "tag">2</span> Jubae regi, quod inter mancipia +scribarum censerentur. Ita nec mirum debet videri, si posteri Davidis, +in Chaldaeam exsules abducti, obsequia servilia victoribus +praestiterunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>de imperio</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>nec</i>.</div> + +<p> +SALOMO: At postliminio redeuntes posteri Davidis, quotquot fuere, +honores senatorios<span class = "tag">1</span> adepti sunt. Quanquam +Matthaeus et Lucas non modo cum historia, sed etiam secum ipsi +discrepant, ut alter Jesum a Salomone, alter a Nathane<span class = +"tag">2</span> infinita nominum varietate deducat; uterque enim tum a +Philone Hebraeo<span class = "tag">3</span>, antiquitatis auctore +optimo, tum etiam ab historia sacra plurimum dissident; quod cum<span +class = "tag">4</span> etiam argutus theologus<span class = +"tag">5</span> ferre non posset, aperte scripsit, effici nullo modo +posse ex Matthaei et Lucae scriptis, ut Jesus a Davide originem traxisse +videatur. Ex duobus<span class = "tag">6</span> enim alterum fieri +potest, ut utraque theogonia seu genealogia falsa sit, alterum non +potest, ut plus una sit vera, cum utraque stirpites<span class = +"tag">7</span> omnino diversas habeat, scilicet Salomonem et Nathanem +fratres. Illud enim in tanta repugnantia proditum est, ab utroque +evangelista Boas, Salomonis filium proavum esse Davidis, cum tamen inter +utrumque intersint anni 372<span class = "tag">8</span>. Levius est +etiam, quod Justinus Martyr<span class = "tag">9</span> scribit, contra +quam<span class = "tag">10</span> caeteri sentiunt, Eli fuisse Josephi +patrem adoptivum. Quod autem ad Suidae historiam attinet, ne Christiano +quidem ulli praeter Suidam probatur, cum aperte pugnet<span class = +"tag">11</span> cum omnibus scriptoribus evangeliorum. Electionem vero +fieri sacerdotum apud Judaeos inauditum est, multo minus etiam de stirpe +regia. Cui regulae<span class = "tag">12</span> cum derogare conaretur +Usias rex ac pontificibus honores praeripere obsistentibus repente +lepram contraxit, quia genti Aaronis tributum erat lege divina +sacerdotium, idque extra sortem et suffragium, caeteris tribubus ab +aditu sacerdotii exclusis.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>nomen senatoris</i>, vel: <i>honores +servatoris</i>. +<b>2.</b> Alius addit: <i>cum</i>. +<b>3.</b> Lib. 1 de genealogia. +<b>4.</b> Deest in alio codice; alius: <i>id cum</i>. +<b>5.</b> Calvinus lib. 1 de harmon. +<b>6.</b> Legit alius codex ita: <i>Ex duabus enim lineis non +potest ut plus una sit vera, cum utraque stirpites omnino diversos +habeat, scilicet Salomonem et Nathanem fratres</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>stipites</i>. +<b>8.</b> Alii: <i>368</i>. +<b>9.</b> Quaest. 131 et 133 ad orthodox. +<b>10.</b> Alii: <i>quam</i>. +<b>11.</b> Alii: <i>nam ... pugnat</i>. +<b>12.</b> Alius: <i>legi</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Erroris opinione falluntur, qui non vident, nomina propria in +sacris litteris saepius commutari. Nam qui Azarias rex Judaeorum +loco<span class = "tag">1</span> dicitur, idem alibi Ozias appellatur. +Item Esdras mox Athiarsatha, mox Nehemias, mox<span class = +"tag">2</span> Malachias vocatur, et qui saepius Artaxerxes, interdum +Ahasverus et Asverus dicitur. Quare de nominibus minime laborandum est, +modo rem teneamus, scilicet Christum ad Davidem<span class = +"tag">3</span> genus referre, sive a Salomone vel<span class = +"tag">4</span> a Nathane ducatur, cum uterque Davidis filius esset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Judae uno loco</i>. +<b>2.</b> Alius addit: <i>etiam</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>Davidis</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>sive</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Sint haec Matthaei et Lucae <span title = +"Greek: mnêmonika hamartêmata">μνημονικὰ ἁμαρτήματα</span>, +sed urgent graviora. Aut enim Josephus est pater Jesu, aut alius. +Si non est pater Josephus, inanis<span class = "tag">1</span> est +illa gentilium descriptio a Davide, vel etiam +<span class="pagenum">221</span> +ab Adamo repetita; sin est natura pater, nec Maria virgo sit, nec alia +fuerit, quam caeterorum hominum origo. Sin Mariam stirpis Davidicae +fuisse arbitrantur, de conjugio Josephi argumentum incertissimum<span +class = "tag">2</span>, tum quia usu contrario lex antiquata pridem +erat, tum etiam quia Maria Elisabethae gentis Leviticae cognata +vocatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>vana</i>. +<b>2.</b> Alius addit: <i>est</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Tua te, Salomo, argumenta refutant. Nam si antiquata lex erat +de maritandis ordinibus, quis dubitet Mariam paterno genere a gente +Levitarum, materno vero a Davide stirpem traxisse?</p> + +<p> +SALOMO: Sed his omissis<span class = "tag">1</span> Messiam in oppido +Bethlehem nasci oportuit ex oraculis prophetarum. At Jesus natus est in +vico Nazaraeo<span class = "tag">2</span> regionis Galilaeae, quae +fluminibus ac imperio divisa erat a Judaea. Hinc objectio illa, cum de +Jesu ageretur: potestne Nazaretho aliquid boni esse?<span class = +"tag">3</span> quam etiam in Actis confirmat: <i>Ego sum</i>, inquit, +<i>Jesus Nazarenus, quem tu persequeris</i><span class = +"tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>missis</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>Nazareth</i>. +<b>3.</b> Joh. 1, 46. +<b>4.</b> Actor. 9, 5.</div> + +<p> +CORONAEUS: Vetus est illa objectio<span class = "tag">1</span> a +theologis jam pridem confutata. Quis enim nescit, Josephum et Mariam a +<ins class = "correction" title = "text reads ‘Galialea’">Galilaea</ins> +in Bethlehem oppidum concessisse census causa atque illic Mariam +peperisse, Nazarenum tamen appellatum, quod illic educatus, ubi mater +domicilium haberet<span class = "tag">2</span>? Quin etiam Oregines +contra Celsum et Justinus Martyr<span class = "tag">3</span> stabulum, +in quo Christus natus est, in antro Bethlehem sua aetate a peregrinis +visitari consuevisse tradunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Unus false: <i>occupatio</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>habebat</i>. +<b>3.</b> In apolog.</div> + +<p> +SALOMO: Ita quidem existimant<span class = "tag">1</span>, sed ratio +temporis cum historia census Augusti convenire nequit. Augustus enim +censum illum totius Romani imperii fecit anno sui dominatus penultimo, +ut est apud Dionem<span class = "tag">2</span>, quo tempore Jesus annum +agebat<span class = "tag">3</span> quartum decimum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>existimo</i>. +<b>2.</b> Lib. 36. +<b>3.</b> Alibi: <i>attingebat</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Descriptio duplex ab Augusto facta est. Sic enim dicit +Lucas<span class = "tag">1</span>: primum praeside Lyrorum Cyrenio, et +quoniam<span class = "tag">2</span> in sua quemque civitate censeri +oportebat, ob id Josephum e tribu Juda cum uxore Maria in oppidum +Bethlehem profectum esse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Luc. 2, 1 sqq. +<b>2.</b> Alibi: <i>quondam</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Id fieri nequit<span class = "tag">1</span>, cum ex historia +Josephi<span class = "tag">2</span> Quintilius Varus eo anno praeses +esset, non Cyrenius. Idem Josephus scribit, Cyrenium Judaeae tantum +descriptionem fecisse ac novem annos post Herodem mortuum. Et quia<span +class = "tag">3</span> subtilius ista conquirunt theologi +Christiani<span class = "tag">4</span>, ex aetate Jesu colligunt, +Quintilio Varo praeside natum esse. Huc accidit, quod illa Augusti +descriptio civium Romanorum etiam peregrinorum et sociorum et +vectigalium censum continebat, ut planum<span class = "tag">5</span> +facit Eusebius, qui post Aegyptiacam victoriam censum civium Romanorum +factum esse scribit, tum in urbe, +<span class="pagenum">222</span> +tum in provinciis. Numerum autem civium fuisse 6560000 et Christo +nascente 15820000. At Josephus non erat civis Romanus, alioquin Pontius +provinciae praeses Jesum filium ejus, majestatis ac impietatis reum, +Romam misisset, ut postea Festus, ejusdem provinciae praeses, Saulum +civem Romanum (quia pater ejus civitatis jus emerat) Romam amandavit. +Nec credibile est, si vectigales cum sociis censi fuissent, qui imperii +Romani finibus continebantur, tantam hominum paucitatem futuram, quantam +Eusebius ex libris censualibus in historiam retulit<span class = +"tag">6</span>. Ei<span class = "tag">7</span> tamen, repugnantibus +historicorum scriptis, vectigalis quoque populos censos fuisse +concedamus, qui tam acerbus et ineptus censor, qui subditos coëgit +unquam ex civitatibus et provinciis emigrare census causa? Quodsi unquam +factum est<span class = "tag">8</span>, quis parturientes foeminas ad id +compulisset? Ac tantum abest, ut parturientes eo necessitatis adigerent, +ut ne foeminae quidem in censum venirent, ut videre est apud Livium<span +class = "tag">9</span>, qui quoties civium numerum ex censibus +descripsit, haec verba fere subjicit: Praeter mulieres<span class = +"tag">10</span>. Ut libro<span class = "tag">11</span> septimo: Civium, +inquit, qui puberes essent, supra centum decem millia, mulierum autem et +puerorum servorumque et mercatorum et sordidas artes exercentium, si +quidem Romano<span class = "tag">12</span> civi operosam artem tractare +non licuit, triplo plus quam turbae civili. Nec vero<span class = +"tag">13</span> Moses duplici censu, quem habuit<span class = +"tag">14</span>, nec David, cum populum censeri jussisset, foeminas aut +minores annorum<span class = "tag">15</span> viginti complexi fuere. Jam +vero, si census causa emigrandum fuisset, oportuisset Africae incolas, +Romanorum subditos, cum uxoribus ac liberis totaque familia in Europam, +ubi nati fuerant, et ab Asia in Africam traduci, non sine intolerabili +molestia ac sumptu, quae nullis unquam Romanorum aut populi cujusquam +institutis facta legimus, sed ubi quisque domicilium habuit<span class = +"tag">16</span>, illic censebatur, et censores coloniarum libros +censuales Romam transmittere consueverant, ut Livius scribit. Quin etiam +Caesar ipse dictator<span class = "tag">17</span> civium singulas domus +urbis Romae adiit, quo censum faceret, ut scribit Tranquillus in +Caesare. Itaque non mirum, si acutiores Christiani theologi nodum istum, +quem solvere non poterant, secuerunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Id factum negatur</i>. +<b>2.</b> L. 4 de bello jud. +<b>3.</b> Alius: <i>qui</i>. +<b>4.</b> Beza ad 3, 2 Lucae. +<b>5.</b> Alibi: <i>plane</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>contulit</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>Si</i>. +<b>8.</b> Alii: <i>esset</i>. +<b>9.</b> Libro 2 Florus 1. 27. +<b>10.</b> Desunt haec verba in uno codice. +<b>11.</b> Alii: <i>lustro</i>. Caeterum haec omnia, usque ad +verba: quam turba civili, desunt in alio codice. +<b>12.</b> Alibi: <i>nostro</i>. +<b>13.</b> Alibi: <i>etiam</i>. +<b>14.</b> Numer. 20. +<b>15.</b> Alii: <i>annis</i>. +<b>16.</b> Alibi: <i>habebat</i>. +<b>17.</b> Alii addunt: <i>ad</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Valde subtilis est haec, dicam an futilis, disputatio. Sed +quaecumque occasio Mariam compulit, ut in oppidum Bethlehem concederet, +satis constat, illic natum fuisse Christum, cum etiam magi ab oriente +illuc profecti sunt ad infantulum adorandum, ut antiqua prophetarum +oracula implerentur<span class = "tag">1</span>: Reges Arabiae et +Sabaeorum dona offerent et stella praeeunte perducti juxta stabulum, ubi +virgo peperisse dicebatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Esaiae cap. 60, 6.</div> + +<p> +<span class="pagenum">223</span> +OCTAVIUS: Illud, opinor<span class = "tag">1</span>, omnibus +mathematicis <span title = "Greek: adunaton">ἀδύνατον</span> videri +necesse est, ut stella unius stabuli tecto verticalis sit, sed tractum +plurimorum oppidorum ac regionum continere oportet, quia negant omnes +theologi Christiani fuisse cometam, sed <span title = +"Greek: astera">ἀστέρα</span> i.e. stellam fuisse asserunt. +Quanquam ne cometes +quidem, qui spatio<span class = "tag">2</span> immenso abesse a coelo +stellato, uni civitati, quantacunque sit, verticalis esse possit, quin +latissimis quoque regionum verticibus immineat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>arbitror</i>. +<b>2.</b> Addit alius: <i>aëris</i>.</div> + +<p> +SALOMO<span class = "tag">1</span>: Quomodo fieri potuit<span class = +"tag">2</span>, ut novam stellam Deus condiderit, cum ab omni opere, +post hujus mundi fabricam, conquievisse dicatur? Quasi vero angelorum +obsequiis ad reges ducendos caruisset<span class = "tag">3</span>, aut +stellam ad iter demonstrandum interdiu inutilem minimeque idoneam ac +paulo momento interituram condidisset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addit alius: <i>Sed</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>qui fieri potest</i>. +<b>3.</b> Ut Tobiam et Habacuc per angelos deduxit.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Tametsi Deus populum per deserta loca deduceret, nihilominus +igneam columnam creavit, quae populo semper dux itineris praeiret.</p> + +<p> +CURTIUS: Magos eo pervenisse, planum fit ex eo, quod Herodes regem +futurum metuens ex stirpe Davidis, infantes conquiri ac mactari +mandavit<span class = "tag">1</span>. Cum autem caedes impuberum +postularetur, omnes senatores stirpis regiae ac reliquos praeter<span +class = "tag">2</span> Semeam interfecit<span class = "tag">3</span>. +Itaque Josephus, ut Lucas<span class = "tag">4</span> scribit, in +somniis admonitus puellum in Aegyptum traduxit, ut illud ex oraculo +veteri conveniret<span class = "tag">5</span>: <i>Ex Aegypto vocavi +filium meum.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>mandaverit</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>propter</i>. +<b>3.</b> Josephus de bello jud. l. IV. +<b>4.</b> Errat autor; scribit enim hoc Matthaeus 2, 12. +<b>5.</b> Oseae 11, 1 (Matth. 2, 15).</div> + +<p> +SALOMO: Oseas propheta hoc loco non futura denunciat, sed res duorum +annorum millibus ante gestas, quam Christus nasceretur, scilicet +Israëlem ad avitas majorum sedes Deum arcessere voluisse. Sic enim +appellatur in sacris litteris: <i>Primogenitus filius meus +Israel</i><span class = "tag">1</span>. Quanquam absurdum est, ut +praenotionem sequatur res futura, quia praedictum sit, sed prospicitur +ac praedicitur<span class = "tag">2</span>, quia futurum est, ut +Julianus Augustus Galilaeis ac Celsus Christianis saepissime +objecerunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Exodi 4, 22. Jerem. 31, 9. +<b>2.</b> Alibi: <i>praedicatur</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Jam pridem haec omnia veterum haereticorum sophismata fregit +autoritas Augustini, Hieronymi, Theophili, Chrysostomi, Cyrilli, ut +nulla ratione possit evangelicae veritatis clarissima lux talium +argutiarum caligine obscurari. At vero<span class = "tag">1</span> +facilius est, stellam ad reges deducendos creari, quam solis et lunae +cursum Josuae imperatoris arbitrio sisti.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Et</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Scriptae quidem veteris Testamenti tabulae certissimae sunt, +certissima illarum testimonia, non modo Hebraeorum, sed etiam +Christianorum et Ismaëlitarum summa consensione, sed evangelicis libris, +quos Hebraei et Ismaëlitae merito rejiciuut, quae fides esse +potest?<span class = "tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>possit</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">224</span> +CORONAEUS: Si evangelica testimonia rejicitis, perinde est, ut si +principia scientiarum negaretis, sine quibus ne geometris quidem ulla +demonstratio constabit.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Principia scientiarum seu postulata omnibus omnium sensibus +patent et animis imperitorum perspicua sunt; sed haec, quae contra +naturam fiunt, quibusnam principiis niti possunt?<span class = +"tag">1</span> quanquam evangeliorum scriptores tot ac tam multis locis +a se ipsis dissident<span class = "tag">2</span>, ut infinitum sit, ea +persequi. At quod verum sit, plus uno esse non potest, caetera igitur +falsa sunt. Sic enim Augustinus: Si scriptura, inquit, non continet +ineffabilem veritatem et aliqua sui parte falsa reperitur, non est in ea +certa<span class = "tag">3</span> fides, ut ei credatur, sed propter +falsitatem una sui parte compertam tota suspecta habetur. Quum etiam in +rebus ac rationibus hominum inter homines distrahendis, tabula<span +class = "tag">4</span>, quae una sui parte falsum continet, omnino +rejicitur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>possint</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>dissentiant</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>certe</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>tabulae ... continent ... +rejiciuntur</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Tantum abest, ut scriptores evangelici<span class = +"tag">1</span> dissideant inter se, ut ex ipsorum concordia sacrae +scripturae veritas eruatur. Si quaeris, inquit Ambrosius, quid Matthaeus +scripserit? id quod Lucas, Marcus, Johannes. Quid Lucas? id quod Marcus, +Johannes, Matthaeus. Quid Marcus? id quod Johannes, Matthaeus, Lucas. +Quid Johannes? id quod Marcus, Matthaeus, Lucas, ut nullus tam sui +similis sit, quam omnes omnium. Si quid est, inquit Augustinus<span +class = "tag">2</span> quod repugnare videatur, nihil aliud, quam +mendosum codicem, vel interpretem non satis assecutum, vel quod scriptum +est, non percipi judico<span class = "tag">3</span>. Idem Chrysostomi +judicium de sacris scripturis fuisse videmus. Sed quemadmodum dementes +putant, et solem geminum et triplices se ostendere Thebas, et imperiti +rectos coelestium orbium cursus errare arbitrantur, cum tamen ipsi +densissima caligine obruantur, sic quoque accidit iis, qui a recta via +deflexerunt, ut<span class = "tag">4</span> alios aestiment errare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>scripta evangelica</i>, vel: <i>scripturae +evangelicae</i>. +<b>2.</b> Ep. 9 ad Hieron. hom. 1 in Genes. +<b>3.</b> Alibi: <i>judicio</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>alios existiment aberrare</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Quaenam evangeliorum et novarum tabularum tanta esse potest +convenientia, quantam esse existimas? Cum Julianus imperator, si qui +transfuga usurpatur<span class = "tag">1</span>, nullum majus ad +refellendos Christianos argumentum haberet, quam quod doceret, libros +eorum plenos esse <span title = "Greek: tôn antikeimenôn">τῶν +ἀντικειμένων</span>, quam reprehensionem ut effugerent Christiani, +decreverunt<span class = "tag">2</span> evangelia quatuor tantum +probare, caetera omnia repudiare. Nam ex libro, qui inscribitur +orthodoxographia et ex ipsius Originis, Epiphanii, Hieronymi, Ambrosii +auctoritate colligimus, quindecim evangelia sacra, scilicet evangelium +secundum Marcum, secundum Paulum, secundum Basilidem, secundum +Matthaeum, secundum Bartholomaeum, secundum Lucam, secundum Thomam, +secundum</p> +<span class="pagenum">225</span> +Nicodemum, secundum Johannem, secundum Matthiam, secundum Cerinthum, +secundum Hebraeos, secundum Aegyptios, secundum Nazaraeos, secundum +omnes apostolos. Idem acta S. Andreae<span class = "tag">3</span>. Si +tot evangelia vera exstitissent, minime rejicienda fuerunt; sin falsa +aut inter se discrepantia, quaenam fides his aut illis habeatur? cum +omnes hos<span class = "tag">4</span> autores inter divinos, praeter +Cerinthum et Basilidem, relatos videamus a Christianis? Si mendacii et +impietatis convicti, cur pro divis coluntur<span class = "tag">5</span>? +Si veraces ac sancti, cur eorum scripta ut falsa<span class = +"tag">6</span> rejiciuntur? + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>appellatur</i>. +<b>2.</b> Apud Cyrillum libro contra Galilaeos. +<b>3.</b> Apud Epiphanium in l. contra haereticos. +<b>4.</b> Alibi: <i>hi</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>colunt</i>. +<b>6.</b> Desunt alibi haec duo verba.</div> + +<p> +SENAMUS: Ismaëlitas prudentius in hoc genere sibi consuluisse videmus, +quam Christianos. Cum enim plures libri lectionum varietate inter se +discreparent, Calipha quidam<span class = "tag">1</span> pontifex, Asiae +maximus, coactis in urbe Damasco theologis ducentis, sacros libros +collegit praeter Alcoranum, quibus ducentos camelos onustos fuisse +legimus, ex quibus sex theologi concordibus sententiis totidem libros in +unum volumen collegerunt, quod Zuna vocant, unde liber florum selectus +est, ac ne quid addi aut adimi posset in posterum, caeteros omnes +praeter emendatum dejici mandavit in lacum Damascenum, capitali poena +subjecta, si uspiam alius quam ab exemplari vel ab exemplo Archetypi +descriptus haberetur. Quo quidem arcano stabiliendae religionis haud +scio an ullum majus habuerint pontifices Agarenorum. Alcorani vero, qui +manibus teritur, Merbam filium Itha, quem auctorem esse plerique putant, +qui etiam dicitur Elgah, sententias octoginta<span class = +"tag">2</span> de Alcorano vero detraxisse, ac totidem subjecit. Primus +autem ordine<span class = "tag">3</span> Homari successor recollegit ac +distinxit Alcorani<span class = "tag">4</span> Azoras, qui propterea +Alphurcanus in distinctione dici coepit. Ac ne humano consilio +conscriptus videretur, Deum Azorae primum auctorem ciere et a Gabriele +Muhammedi datum et carmine scriptum asserere non dubitarunt. Ac ne quid +de litteris detraheretur, posteri typis excudi sanctissime vetuerunt. +Quod edictum tanta severitate executum, ut cum mercator quidam civitatis +hujus Alcoranum in hac urbe excudi et Constantinopolim transvehi +curavisset, capitis postulatus sit; ac nisi legatus Venetorum, qui cum +principe Turcarum societatis foedere conjuncti sunt, imperitiam +typographi excusavisset, quoniam infinitis erroribus scatebat, supplicio +capitali addictus fuisset, nec tamen aliter evasit, quam libris omnibus +exustis et dextra manu truncata.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quidam</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>octingenta quinque</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>ordinis</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>Alcoranum in</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Cum igitur Alcoranus ille non sit Muhammedis, cui non tantum +ab re sua otii erat, ut carmine scriberet leges divinas, sed merae +fictae fabulae vel potius rhapsodia metrica, id enim proprie vox arabica +Coran significare dicitur, cur tantae auctoritatis est apud +Agarenos?</p> + +<p> +OCTAVIUS: Non video, cur alterius, quam Muhammedis Alcoranus +<span class="pagenum">226</span> +dici debeat, quod<span class = "tag">1</span> ab erroribus librariorum +repurgatus, aut versibus scriptus sit, cum veteres fere legislatores +omnia versibus scriberent, ne quid facile addi aut detrahi posset. Sic +enim Draco, Solon, Terpander, Decemviri legum ferendarum, qui leges +duodecim tabularum tulerunt, quas Tullius appellat carmina duodecim, ut +ab omnibus etiam facilitate majore memoriae commendarentur et cum +voluptate canerentur. Est enim carmen a canendo dictum. Quin etiam +historia primis temporibus et physica versibus scribi consueverunt, ut +Orphei, Hesiodi, Lini, Musaei, Parmenidis, Homeri, Empedoclis, +Xenophontis<span class = "tag">2</span>, Pherecydis, Thaletis, Davidis, +Sibyllarum, Appollinis dicta versibus continentur ac potissinmm divinae +laudes. Ac tametsi Moses<span class = "tag">3</span> unus ex omnibus +legislatoribus oratione numeris soluta<span class = "tag">4</span> +scripserit, ne rerum gravissimarum pondera numeris inservirent, cantica +tamen omnia carminibus usurpavit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>qui</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>Xenophanis</i>. +<b>3.</b> Deuter. 33. Exod. 14. Psalm. 90, qui est Mosis. +<b>4.</b> Alibi: <i>orationem numeris solutis</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Quia fabulae, quo gratiores sint, versibus scribi solent, +liceat<span class = "tag">1</span> Muhammedi fabulas versibus +conscribere et uno tantum volumine complecti, ne sibi contrarius +unquam<span class = "tag">2</span> esse possit, evangelica vero et rerum +a Christo gestarum fides nec versibus scribi decuit, nec ab uno, sed a +pluribus. Atque utinam evangelia secundum omnes apostolos et eadem +evangelia, quae modo commemoravit Octavius: secundum Aegyptios, secundum +Thomam, cui quod incredulus esset, fidem sensibus ipsis fieri oportuit, +secundum Nicodemum, secundum Matthiam, secundum Nazaraeos exstarent, ut +veritas magis ac magis eluceret et eadem omnium, quae semper fuit, +evangelistarum congruentia perciperetur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>libuit</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>usquam</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Si quatuor tantum evangelistarum inter ipsos congruitas +conciliari nullo modo potest a theologis christianis, quantam fore +putatis, si quindecim illa, quae dixistis, evangelia exstarent? Nam qui +harmonias evangeliorum scripserunt<span class = "tag">1</span>, non +minus discrepant, quam voces quatuor, quae harmoniam nullam +efficerent<span class = "tag">2</span>, nisi contrariae essent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Calvinus et Gabriel a Puteo in Tentamine<span class = +"tag">A</span>. Carolus Molinaeus. +<b>2.</b> Alibi: <i>efficiunt</i>.</div> + +<div class = "footnote2"> +<b>A.</b> Tetrameno.</div> + +<p> +CURTIUS: Saepe videmus falsa veris tanta similitudine convincta, ut +nulla sit imperitis assentiendi aut dissentiendi nota, acutius tamen +intuenti nihil in sacris litteris dissentaneum videbitur.</p> + +<p> +SALOMO: Veterum quidem instrumenta tabularum<span class = "tag">1</span> +nihil a se discrepant, sed novis tabularum legibus<span class = +"tag">2</span> ita repugnant, ut raro similia utriusque loca +reperiantur. Novarum autem tabularum inter ipsas discordia primo cuique +intuenti facile perspicitur ac, ne singulos singulis conteramus, ne unus +quidem sibi ipsi convenit de rebus iisdem scribenti aut eandem historiam +bis +<span class="pagenum">227</span> +repetenti<span class = "tag">3</span>. Nam Lucas<span class = +"tag">4</span> Pauli comites attonitos ipsius casu stetisse scribit, +neminem tamen videntes, sed solam hanc vocem audientes: <i>Ego sum Jesus +Nazarenus, quem tu persequeris</i><span class = "tag">5</span>. Idem +paulo post comites Pauli coruscam lucem vidisse, nullam tamen vocem +audivisse scribit. Quae loca nulli adhuc interpretum<span class = +"tag">6</span> conciliari potuerunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>Veteris quidem instrumenti tabulae</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>Novi Testamenti libris</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>in eadem historia bis repetita</i>. +<b>4.</b> Actorum 9, 7. 22, 6. +<b>5.</b> Actor. 9, 5. 22, 8. +<b>6.</b> Alibi: <i>interpretes</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Actiones apostolorum graeca lingua scriptae sunt, dictionum +autem <span title = "Greek: phôs">φῶς</span> et <span title = +"Greek: phônê">φωνή</span> i.e. +lucis et vocis affinitas efficere potuit, ut +scriptorum<span class = "tag">1</span> incuria, qui ab archetypo +descripserant, facile alterum alterius loco usurparint, ut veteribus +Graecis contigit, Apollinis oraculum male interpretantibus, cum lucem +h.e. <span title = "Greek: phôs">φῶς</span> sibi placere diceret, ipsi +<span title = "Greek: phôs">φὼς</span> dici putarunt <span title = +"Greek: oxutonôs">ὀξυτόνως</span> i.e. hominem, unde<span class = +"tag">2</span> mos mactandorum hominum apud Graecos dicitur +inolevisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>scriptoris ... descripserat</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>inde</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Mirabile mihi videretur, si in tanta scriptorum varietate ac +sectarum, quanta fuit primordio nascentis reipublicae christianae atque +adeo in ipsis ecclesiae rudimentis, nihil in apostolorum ac discipulorum +scriptis dissentaneum reperiretur, cum Epiphanius scribat, pontifices +catholicos quaeri consuevisse, sacram scripturam ab Arianis<span class = +"tag">1</span> depravari, ut<span class = "tag">2</span> +Tertullianus<span class = "tag">3</span> acerbe quaestus est: Arianos +contra praedicare, ab adversariis omnia evangelia scripta corrumpi. Quin +etiam Origenes<span class = "tag">4</span> Marci evangelium erroris<span +class = "tag">5</span> coarguere non dubitavit; Origenem autem +Hieronymus ecclesiarum patriarcham ac lumen appellavit; ac Rufinus ipse +in apologia Origenis scribit, Apellem et Marcionem jactare solitos, quam +pluribus erroribus evangelia suo studio ac labore fuisse repurgata. Idem +Marcio, Johannis apostoli comes et discipulus, actiones apostolorum, +apocalypsin et epistolas Pauli, paucissimis quibusdam exceptis, ut +suppositias rejiciebat, ut quidem<span class = "tag">6</span> +Tertullianus<span class = "tag">7</span> scribit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>Arminianis</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>et</i>. +<b>3.</b> De praescript. +<b>4.</b> Contra Celsum. +<b>5.</b> Deest in alio codice. +<b>6.</b> Alibi: <i>idem</i>. +<b>7.</b> In libro de praescript.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ob eam causam Ismaëlitae Novum Instrumentum penitus repudiant, +ut a Christianorum veterum<span class = "tag">1</span> sectis plane +corruptum. Tametsi multa peccantur etiam in historia, ut cum Zachariam +filium Barachiae in templo caesum dixit Christus<span class = +"tag">2</span>, qui tamen caesus non est, sed Zacharias filius +Jehojadae, pontifex maximus, qui annos circiter 400 antecessit Zachariam +prophetam, cujus scripta exstant, qui filius Barachiae, filius Iddo +appellatur, Haggaei prophetae aequalis<span class = "tag">3</span>, qui +cum Zorobabele postliminio Hierosolymam rediit, quo tempore templum +nondum restaurari coeperat<span class = "tag">4</span>. Alium quoque +Zachariam filium Barachiae profert Jesaias<span class = "tag">5</span>. +Hic theologi +<span class="pagenum">228</span> +conflictantur inter se, ut ea concilient, quae conciliari non possunt. +Clemens Alexandrinus, qui ab aetate Christi proxime abfuit, Christum uno +tantum anno conciones habuisse tradit. Epiphanius Clementem reprehendit +ac duos annos concionatum testatur. Juniores annos quinque ex +evangelicis scriptis enumerant<span class = "tag">6</span> a baptismo +usque<span class = "tag">7</span> ad ejus supplicium. Tertullianus et +Africanus anno trigesimo passum arbitrantur, alii quadragesimo, quos +refellit Augustinus. Quaecunque autem de coena scripta sunt ab +evangelistis, ruinam minantur, quoniam evangelistae omnes in eo +consentiunt, mortuum fuisse Christum feria sexta hora nona, coenam vero +paschalem ab eo factam feria septima incipiente, post solis occasum, ut +semper fieri consueverat. Ut omittam, capitale fuisse, vetantibus +legislatoribus<span class = "tag">8</span>, aliter facere. Ex quo +intelligitur, coenam paschalem Christum non fecisse nec si voluisset +potuisse, cum die sexto ante solis ortum comprehensus ac luce sequente +supplicio affectus sit. Nihilominus tamen in illo coenae instituendae +ritu Christiani summam suae religionis ac salutis contineri putant. Item +tradunt, Christum primo sabbathorum resurrexisse, eundem tamen tres dies +totidemque noctes in sepulcro jacuisse. Sic theologi christiani non modo +singuli a singulis, sed etiam omnes ab omnibus dissentiunt. Quos ut +conciliaret Paulus Burgensis, genere Judaeus, feria quinta coenam +paschalem fecisse scripsit, contra perspicua evangelistarum scripta. +Inde mos inolevit in ecclesia Romana, coenam feria quinta recolere. Quae +opinio non tantum testimonio evangelistarum, sed etiam efficacissimis +argumentis refutatur a recentioribus<span class = "tag">9</span>, qui +agnum paschalem fecisse<span class = "tag">10</span> dicunt eo ipso die, +quo cruci affixus<span class = "tag">11</span> est, anno 1. Olymp. 203. +die 4. Aprilis, Luna 14. d. 6. Contra Mercator, historiarum ac temporum +peritissimus, anno 4. Olymp. 202. die 13 Martii, feria 6. Lun. 15. +mortuum tradit, Lucidus feria 6 Aprilis.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>veteribus</i>. +<b>2.</b> Matth. 23, 35. +<b>3.</b> Alius: <i>filium Barachiae filii Jojadae appellant, +Haggaei prophetae aequalem</i>. +<b>4.</b> Zach. 1, 1. 7. Esrae 5, 1. 6, 14. +<b>5.</b> Errat autor et sine dubio scribere voluit: <i>Esdra</i> +(Esdrae 8, 17). +<b>6.</b> Alibi: <i>emunxerunt</i>. +<b>7.</b> Deest <i>usque</i> alibi. +<b>8.</b> Alius: <i>sacratis legibus</i>. Matth. 26. Marc. 14. Luc. +22. Exod. 12. Lev. 13. Num. 25. +<b>9.</b> Jos. Scaliger l. 6 de emend. temporum. +<b>10.</b> Alibi: <i>edisse</i>. +<b>11.</b> Alius: <i>crucifixus</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Syllabarum aucupes et qui singulos apices nimis curiose +consectantur, temporum ac lectionum infinitam varietatem ubique +comperiunt. Sed qui lotis manibus et sincera mente accedunt, nihil +dissentaneum vident. Quanquam quo anno, quo die, qua hora quaeque facta +sint, nihil ad salutem.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Haec igitur, quae leviora putantur, omittamus. Sed quonam modo +excusari possit, quod apud Johannem legimus, quo tamen nihil esse +gravius potest<span class = "tag">1</span>, non video: <i>Tres sunt</i>, +inquit<span class = "tag">2</span>, <i>in coelo, qui testimonium +perhibent, Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt.</i> +Hanc periodum antiquis omnibus exemplaribus interpretes gravissimi +deesse quaeruntur, subjecta Cyrilli pontificis Hierosolymorum<span class += "tag">3</span> antiquissimi auctoritate.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> <i>possit</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>1 Joh. 5, 7</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>Hierosolymitani</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">229</span> +FRIDERICUS: Desunt sane quibusdam exemplaribus, attamen Hispanus<span +class = "tag">1</span> Codex eadem vocibus Graecis continet: <span title += "Greek: Hoti treis eisin hoi marturountes en tô ouranô, ho patêr, ho +logos kai to pneuma, kai houtoi hoi treis hen eisi">Ὅτι τρεῖς εἰσὶν οἱ +μαρτυροῦντες ἐν τῷ ὀυρανῷ, ὁ πατὴρ, ὁ λόγος καὶ τὸ πνεῦμα, καὶ οὕτοι οἱ +τρεῖς ἕν εἰσι</span>, quae catholicorum omnium consensu probantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Hispanicus</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Quis putet, Cyrillum, Hilarium, Ambrosium, Augustinum, +Hieronymum ac tam multos pontifices, cum Arianos refellerent, locum +illum tanti ponderis ac momenti fuisse praetermissuros, cum levissimas +quasque conjecturas, imo etiam syllabas et apices hujus argumenti +consectari videamus? At ne Johannes quidem illius epistolae auctor id +omissurus erat, cum ad evangelii scriptionem non prius accesserit, quam +Cerinthus et Ebio Jesum nihil praeter hominem fuisse praedicarent, ut +Epiphanius scribit.</p> + +<p> +FRIDERICUS: At illud est argumentum maximum, Johannem ea tam perspicue +scripsisse, ut omnem praeciperet dubitandi occasionem.</p> + +<p> +SALOMO: Johannes, qui<span class = "tag">1</span> caeteros evangeliorum +scriptores ut aquila dicitur superavisse, cum<span class = +"tag">2</span> in multis sui oblitus videtur, tum in eo maxime, quod +Jesum antequam moreretur ita loquentem inducit<span class = +"tag">3</span>: <i>Nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, +filius hominis, qui est in<span class = "tag">4</span> coelo.</i> At +Jesus nondum in coelum ascenderat (si tamen ascendit), cum ne mortuus +quidem esset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quidem</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>tamen</i>. +<b>3.</b> Joh. 3, 13. +<b>4.</b> Alibi: <i>de</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Optimus quisque theologus<span class = "tag">1</span> sic +interpretatur, ut utrique naturae simul tribuat, quod neutri seorsim +conveniret. Alii duplicem ascensum fingunt, unum visibilem, alterum +invisibilem, de quo agitur hoc loco.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Calvinus in harmon.</div> + +<p> +TORALBA: At neque ascensus in coelum Deo convenit, neque homini.</p> + +<p> +CURTIUS: Utrique naturae convenit, quod seorsim alteri congruere non +potest. Atque haec solutio latissime patet ad mirabiles Christi +actiones, quae nec in hominem solum nec in Deum solum convenire +possunt.</p> + +<p> +SALOMO: Idem Johannes Jesum ita loquentem inducit<span class = +"tag">1</span>: <i>Si testimonium perhibeo<span class = "tag">2</span> +de me, testimonium meum non est verum.</i> Alibi<span class = +"tag">3</span> tamen plane contrarium affirmat: <i>Dum si +testimonium</i>, inquit, <i>perhibeo de me ipso, testimonium meum est +verum, quia scio, unde veni.</i> Item de Christo scribens<span class = +"tag">4</span>: <i>Mea doctrina non est mea, sed ejus, qui misit me.</i> +Cur suam appellat, si alterius est? Nam in eo ipso omnem deitatem<span +class = "tag">5</span> a se abjecisse videtur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Joh. 8, 14. +<b>2.</b> Alibi: <i>perhiberem</i>. +<b>3.</b> Joh. 5, 31. +<b>4.</b> Joh. 7, 6. +<b>5.</b> Alibi: <i>divinitatem</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Alia fuit oratio Christi ad apostolos, alia fuit ad Scribas et +Pharisaeos, qui sua dicta criminari consueverant, apud quos nihil aliud +se quam hominem, i.e, phrasi Hebraea et Graeca <span title = +"Greek: ton huion tou anthrôpou">τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου</span> +profitetur, +<span class="pagenum">230</span> +at in coetu apostolonim aperte se Dei filium esse et ab eo venisse +affirmavit.</p> + +<p> +SALOMO: Idem Johannes<span class = "tag">1</span>: <i>Is super quem +videtis spiritum descendere, is est baptisatus a spiritu sancto.</i> At +Matthaeus bene ac<span class = "tag">2</span> penitus Jesum Johanni +Baptistae fuisse cognitum scribit his verbis<span class = +"tag">3</span>: <i>Quin potius abs te baptizari debeo.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Joh. 1, 33. +<b>2.</b> Deest alibi; loco verborum <i>bene penitus</i> alii +legunt: <i>ante</i>. +<b>3.</b> Matth. 3, 14.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Cognitus quidem erat Jesus ut propheta, non autem ut +aeternus Dei filius, quia nondum audita Dei vox erat: <i>Tu es filius +meus dilectus.</i></p> + +<p> +SALOMO: Sed quoniam utriusque<span class = "tag">1</span> Johannis +mentio incidit, jure mirantur<span class = "tag">2</span> etiam theologi +christiani, quamobrem Lucas introduxerit Elisabetham colloquentem cum +Maria, quasi<span class = "tag">3</span> foetum, quem utero gestabat, +senserit eodem visitationis illius momento, cum tamen ante visitationem +natus esset Johannes? Hanc absurditatem ut Graeci declinarent, +visitationis illius diem fastis exemerunt, sed eo die festum colunt +venerandae vestis Mariae virginis, in plachernis<span class = +"tag">4</span> Syri vero et Graecos et Latinos aberrare praedicant ac +propterea visitationis festum diebus septem ante Johannis Baptistae et +hujus ante Christi natalem diebus septem collcoarunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>utrinque</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>merentur</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>sicut</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>glachemis</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Quasi vero dies feriarum, quas colimus, nondum institutos tam +curiose veteres consectarentur!</p> + +<p> +OCTAVIUS: Gravius illud est, quod Johannes scribit<span class = +"tag">1</span>, Christum prius afflavisse apostolos spiritu sancto, quam +ascenderet in coelum, qui tamen obtestatur, spiritum non<span class = +"tag">2</span> venturum, nisi abiret ad patrem<span class = +"tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Joh. 20, 22. +<b>2.</b> Loco duorum horum verborum alibi legitur: <i>non +prius</i>. +<b>3.</b> Joh. cap. 14 et 15.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Hoc ita scriptum est, ut intelligamus spiritum a patre et +filio prodire<span class = "tag">1</span>, contra Graecorum +opinionem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>procedere</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Solutiones istas non moror, sed miror apostolos toties ac tam +saepe labi, cum prophetas testes arcessere consueverunt, ut cum +Matthaeus scribit, Christum triginta nuramis argenteis divenditum +fuisse<span class = "tag">1</span>, ut prophetia Jeremiae<span class = +"tag">2</span> impleretur: <i>Appretiaverunt</i>, inquit, <i>pretium +meum triginta argenteis</i>, quae verba nec apud Jeremiam, nec apud +ulles scriptores veteris instrumenti reperiuntur. Item, ut Messiam +Deum<span class = "tag">3</span> de ligno suspensum iri docerent, illud +ex psalmis corripuerunt<span class = "tag">4</span>: <i>Dicite in +gentibus, regnavit a ligno Deus</i>, ut quidem Justinus Martyr, +Lactantius, Augustinus, Cassiodorus, Theodulphus, alii aliorum errorem +secuti scripserunt, quae verba „a ligno“ Ebraeis, Chaldaicis, Graecis ac +Latinis interpretationibus veterum deesse videmus, non modo in +libris<span class = "tag">5</span> psalmorum, +<span class="pagenum">231</span> +verum etiam in libris Paraleipomenon. Sic enim Ebraica legimus: <span +title = "Hebrew: imru vagoyim Yehovah malakh">אִמְרוּ בַגוֹיִם יְהוָֹה +מָלָךּ</span>, quae LXXII sic reddunt: <span title = +"Greek: eipate en tois ethnesin, hoti kurios ebasileuse">εἴπατε +ἐν τοῖς ἔθνεσιν, ὅτι κύριος ἐβασίλευσε</span>, +i.e. dicite in gentibus, Deus regnavit. Jam +vero miracula stupenda sunt a Johanne<span class = "tag">6</span> +descripta, quae a reliquis praetermitti capitale videri possit, ut cum +milites praetoriani Jesum comprehendere conarentur, sola illius voce +perterritos ac retrolapsos corruisse. Item Lazari resurrectionem tam +stupendam solius Johannis<span class = "tag">7</span> testimonio niti +videmus, cum caeteri levissimas etiam febrium curationes denotarint.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 27, 9. +<b>2.</b> Non Jeremiae, sed potius Zach. 11, 13. +<b>3.</b> Alibi: <i>ducem</i>. +<b>4.</b> Ps. 96 (95), 3 sq. +<b>5.</b> Alibi: <i>libro</i>. +<b>6.</b> Joh. 16. +<b>7.</b> Joh. 11.</div> + +<p> +CORONAEUS: Nec ab omnibus omnia scribi potuerunt, cum nec omnes +evangeliographi rebus gestis adesse, nec si affuissent scriptis omnia +complecti, nec si omnia scriptis mandarent, mundus ea capere potuisset, +ut Johannes ipse scribit, sed ea quae ab aliis vel omissa, vel obscurius +dicta erant, recognovit, cum postremus omnium ad scribendum accesserit +et ab ipsa deitate Christi auspicatus fuerit eo tempore, quo Cerinthus +et Ebio <span title = "Greek: Christon einai philon anthrôpou">Χριστὸν +εἶναι φίλον ἄνθρωπου</span> praedicarent: Tum, inquit Epiphanius, +Johannes coepit <span title = +"Greek: euangelizesthai">εὐαγγελίζεσθαι</span>.</p> + +<p> +SALOMO: Non capio, quae deitas in Christo esse potuerit, nam si post +baptismum spiritu sancto afflari coepit, ut quidem Lucas<span class = +"tag">1</span> asseruit, quonam modo a daemonibus agitatus est, ut modo +supra pinnaculum templi, mox in montem altissimum subvectus sit? +Consimile est illud, quod Johannes tradit, Judam apostolum accepto +Christi corpore in coena, eodem momento a cacodaemonibus correptum +fuisse<span class = "tag">2</span>. At in eodem homine bonus et malus +daemon simul stare non potuit. Nam cum Saul a Samuele rex est initiatus +et unctus, ab angelo beari et afflari coepit. Et postquam Dei jussa +sprevisset, desertus ab angelo coepit a cacodaemone agitari<span class = +"tag">3</span>. Jam vero cur tantum anno trigesimo Christus coepit +afflari spiritu sancto? Nam ex eo planum est, antea spiritu sancto +caruisse, quem tamen Deum fuisse affirmant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Luc. 4, 36. +<b>2.</b> Joh. 13, 17. +<b>3.</b> 1 Sam. 12. 14.</div> + +<p> +CURTIUS: Utrumque stare potest, simul a bono daemone eundem agitari +posse<span class = "tag">1</span> et cacodaemonem eundem exerceri<span +class = "tag">2</span> posse. Argumento sit, quod Jobus, mortalium +integerrimus, cum a malo genio torqueretur, non propterea tamen a bono +genio desertus, sed ad breve tempus facta est potestas ejus vexandi +Satanae, principi mundi hujus, ut probaretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>fuisse</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>excoecari</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Quid divina potestate alienius, quam Deum agitari a daemone? +Quid item absurdius aut capitalius, quam appellare Satanam principem +mundi hujus, ut Jesus loquutus<span class = "tag">1</span>, vel aëris +hujus, ut Paulus<span class = "tag">2</span> scribit. Hic enim +Manichaeorum perniciosissimus<span class = "tag">3</span> error, qui +Satanam rerum elementarium et corporum principem efficere tentarunt. +Angeli quidem +<span class="pagenum">232</span> +provinciarum principes ac urbium custodes et praefecti dicuntur in +scriptura sacra<span class = "tag">4</span>, Satan<span class = +"tag">5</span> vero carnifex eorum et minister.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Joh. 14, 30. 16, 33. +<b>2.</b> Ephes. 6, 11. +<b>3.</b> Alibi: <i>perniciosus</i>. +<b>4.</b> Dan. X., 12. +<b>5.</b> Alii: <i>Satanas</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Quando spiritum sancturu legimus Christum afflavisse post +baptismum, non eo pertinet, ut eum<span class = "tag">1</span> antea +ipso caruisse putemus, cum ipse Deus esset, sed quia tum maxime virtus +divina, quae antea humanitatis specie contenta delituerat, foras prodire +coepit et actionibus plane divinis implicari.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>illum</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Si spiritu sancto ita caruisset, ut putatur, cur his verbis +uteretur: <i>Spiritus sanctus, cum venerit, docebit vos omnia</i><span +class = "tag">1</span>? Ex quo<span class = "tag">2</span> intelligitur, +ea quae spiritui sancto nota erant, illi fuisse igota, aut ea +noluisse<span class = "tag">3</span> aut non potuisse carissimos +discipulos docere, quae in Deum nullo modo convenire possunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Joh. 14, 26. +<b>2.</b> Alius: <i>eo</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>non voluisse</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: At in eo ipso Christi deitas elucet, qui tametsi apostolos +summa caritate complecteretur, eaque<span class = "tag">1</span> +doceret, quae pro illorum captu percipi poterant; arcana tamen diviniora +ac sublimiora, nisi Deus illos spiritu suo afflavisset, non magis +intelligi<span class = "tag">2</span>, quam colores sine luce videri +potuissent. Hoc igitur beneficium distulit post suam in coelum +ascensionem. Atque illud est, quod rex Salomo eleganti allegoria fingit +de amica interpellante Amasium, i.e. de mente sapientiae avidissima: +<i>Trahe me</i>, inquit<span class = "tag">3</span>, <i>post te et +curremus.</i> Ita Christus non obscure aut ambigue, sed aperte dixit: +<i>Nemo venit ad me, nisi pater traxerit illum.</i><span class = +"tag">4</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>eosque</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>intelligere ... videre</i>. +<b>3.</b> Cant. 1, 3. +<b>4.</b> Joh. VI., 44.</div> + +<p> +SALOMO: Nisi evangelia magna vi distorqueantur, negari nou potest, +Christum multa ignorasse: <i>Diem</i>, inquit ille<span class = +"tag">1</span>, <i>et horam judicii, ne angeli quidem sciunt, sed pater +ipse solus</i>, ac propterea spiritum Christi diviniorem coelitus +evocandum fuisse. Si Jesus erat ipsissima patris aeterni sapientia, qui +fleri potuit, ut aliquid ignoraret, cum ignorationem theologi ab +originis sordibus ac peccatis derivari putent?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 24, 36.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Haec ambiguitas bifariam dilui potest<span class = +"tag">1</span>, scilicet filium nescivisse judicii diem, ut evulgaret: +aliud enim est nescire negative, aliud ignorare privative, ut +scholasticis verbis utamur, vel quatenus homo nescivit, non quatenus +Deus. Quo pertinent illa<span class = "tag">2</span>: <i>Proficiebat +aetate ac sapientia.</i> Item<span class = "tag">3</span> didicit per +ea, quae passus est, quae ad mentem humanam referuntur. Neque tamen +Ambrosii sententia probatur, qua secundum carnem scientia et sapientia +impleri coepisse scribit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Cyrill. l. 9. Thess. cap. IV. +<b>2.</b> Luc. 2, 44. +<b>3.</b> Hebr. 13.</div> + +<p> +SALOMO: Fames, sitis, dolor, tristitia, metus, formido, consternatio, +quibus Christus conflictabatur, corpori et animae inferiori communia +sunt, quae tametsi aliena a sapienti a forti viro dicantur, humana tamen +esse<span class = "tag">1</span> +<span class="pagenum">233</span> +fatemur, quia corporis contagionem quandam cum anima inferiore +significant. Sed scientia, prudentia, sapientia mentis solius propria +sunt, quae mens, si divinitati conjuncta fuit, nihil potuit ignorare, +tametsi affectiones humanas illi tribuunt, ejusmodi, ut nullum nisi +voluntarium fuerit perpessus, quod quidem si verum esset, quorsum +diceret: <i>Anima mea turbata est?</i><span class = "tag">2</span> Cur +item in horto supplicia deprecanti sudores sanguinis aqua despersi<span +class = "tag">3</span> diffluerent? cur in haec verba prorumperet<span +class = "tag">4</span>: <i>Pater! si fieri potest?</i> An illa Dei vox +est? num potius hominis dolore et desperatione fracti? Quid extrema illa +declamatio<span class = "tag">5</span>: <i>Deus meus, Deus meus, ut quid +dereliquisti me?</i> Nonne<span class = "tag">6</span> satis significant +hominis abjectissimi vocem et alium a se Deum confitentis?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ei</i>. +<b>2.</b> Matth. 26, 38 sqq. +<b>3.</b> Alibi: <i>respersi</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>erumperet</i>. +<b>5.</b> Matth. 27, 46. +<b>6.</b> Alius: <i>Num</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Cum Zeno Eleates et Anaxarchus<span class = "tag">1</span>, +variis uterque temporibus, in mortario malleis ferreis tyrannorum jussu +tunderentur, magno ac forti animo dolores acerbissimos pertulerunt, +atque etiam verborum<span class = "tag">2</span> majestate crudelitates +omnes aspernati superaverunt. Quis igitur Christum, quem totius<span +class = "tag">3</span> divinae sapientiae fontem appellant, tam abjecti +et fracti animi fuisse arbitratur?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Diog. Laertius in vitis philosophorum. +<b>2.</b> Alius addit: <i>magnanimitate</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>toties</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Memorabilis est historia septem fratrum Ebraeorum apud Josephum +<span title = "Greek: peri autokratoros logismou">περὶ αὐτοκράτορος +λογιςμοῦ</span><span class = "tag">1</span>, qui Antiochi crudelissimi +tyranni jussu laceratis artubus cum flammis torquerentur, ne porcorum +esu contaminati legem divinam violarent, non lacrymas, non suspiria ex +intimo pectore duxisse aut vultum mutasse feruntur, sed invictum animi +robur adversus omnia tormenta prae se tulisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> 4 Maccab. 7, 6 sqq. (cf. Euseb. hist. eccles. 3, 10). +[N.]</div> + +<p> +TORALBA: Fuit igitur in Christo metus futurae mortis necessarius, aut +non fuit metus, quia fingit metuere, qui volens metuit. Si non fuit metu +mortis perterritus, cum tanto ardore et impetu exclamaret, certe metum +simulavit, cum esset in ejus potestate, non metuere, non angi, non +dolere, non mori, non cruciari et simulatione quadam inanes illas +rogationes effudit, ut pater eum crudelissimo supplicio<span class = +"tag">1</span> liberaret, cum nihil pateretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>cruciatu</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Non simulatione fictus, sed erat verus<span class = +"tag">1</span> metus, verus cruciatus, verus dolor, vera mors, alioquin +tot loca scripturae de acerbissimis Christi doloribus, morte, cruciatu +pro generis humani salute falsa fuisse fateremur, quasi nihil hominis +habuisset Christus, si tum nihil pateretur: <i>Sed tamen oblatus +est</i>, inquit David, <i>quia voluit.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>vere</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: In eo tantum quaestio vertitur, an vero metu conflictaretur, an +omnino metu vacaret? Metu caruisse putant plerique. Sic enim Paulus<span +class = "tag">1</span>: <i>Cum in diebus carnis suae precationes et +supplicia omnes funderet ad<span class = "tag">2</span> illum, qui a +morte servare poterat, cum clamore</i> +<span class="pagenum">234</span> +<i>valido et lacrymis, exauditus est a metu</i>. Sic enim illa verba; +<span title = "Greek: apo eulabeias">ἀπὸ εὐλαβείας</span> +interpretantur<span class = "tag">3</span>, ex Ebraica phrasi<span class += "tag">4</span> et praepositione <span title = +"Hebrew: min">מִן</span>. Est enim epistola hebraice primum scripta.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ebr. V, 7 sq. +<b>2.</b> Alibi: <i>apud</i>. +<b>3.</b> Beza in cap. V ad Ebraeos. +<b>4.</b> Alius: <i>voce</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Certe cruciatum deprecabatur et mortem his verbis<span class = +"tag">1</span>: <i>Si fieri potest, transeat a me calix iste</i>, i.e. +cruciatus et mors ipsa cruciatum secuta. Si est exauditus, sine cruciatu +et morte supplicium evasit, si dolorem sentit ac mortem, non est +exauditus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 26, 39.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ismaëlitae exauditum fuisse constanter affirmant ac Dei +bonitate hostium manibus ereptum, ex Alcorani Azora secunda, Simeonem +vero quendam cruci affixum. In qua sententia legimus Hilarium<span class += "tag">1</span>, Simeonem magum, Celsum, Marcionem, qui fatentur quidem +cruci affixum, nullos tamen pertulisse dolores. <i>Habuit Christus</i>, +inquit Hilarius, <i>ad patiendum corpus idoneum, sed non ad dolendum, ut +telum, ignem et aquam penetrans.</i> At neque Christiani, neque +Ismaëlitae Christum probant habuisse corpus <span title = +"Greek: alloeides kai phantastikon">ἀλλοειδὲς<span class = +"tag">2</span> καὶ φανταστικὸν</span>, neque enim verus homo fuisset, +si spectri corpus impatibile ei fuisset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Lib. 1 et 10 de trinitate. Epiphan. contra haereses. +<b>2.</b> In codicibus false: <span title = +"Greek: augoeides">αὐγοειδές</span>.</div> + +<p> +FREDERICUS: Illud quidem est Mahummedis teterrimi perniciosissimum +figmentum, scilicet Christum supplicio mortis ereptum, ne homines in +Christi veri Dei ac hominis morte salutari fiduciam ac spem collocarent. +Oporteret enim omnia omnium<span class = "tag">1</span> sanctorum +scripta una littera inducere. <i>Mortuus est</i>, inquit Paulus<span +class = "tag">2</span>, <i>propter scelera nostra et resurrexit propter +justificationem nostram.</i> Mortalem fuisse quis ambigere potest, qui +hominem fuisse fateatur? At enim resurgens verum corpus recepit. Itaque +tum apostolis se contuendum praebens, ut verum corpus esse doceret: +<i>Spiritus</i>, inquit<span class = "tag">3</span>, <i>carnem et ossa +non habet, contrectate, videte loca clavorum et vulnerum +cicatrices.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest alibi. +<b>2.</b> Rom. V, 6. 8. +<b>3.</b> Luc. XXIV, 39.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Celsus is, qui septem libros contra<span class = +"tag">1</span> Christianos effudit<span class = "tag">2</span>, Christi +resurrectionem plane similem dicebat resurrectioni Cleomedis Astypalaei, +quem ex Apollinis oraculo resurrexisse veteres scripserunt, nec postea +in sepuloro repertum. Idem Celsus<span class = "tag">3</span> valde +absurdum sibi videri scribit, quod unius meretricis testimonio +resurrexisse credatur is, qui pridie populis spectantibus in cruce +mortuus erat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>adversus</i>. +<b>2.</b> Origenes l. 3 contra Celsum. +<b>3.</b> Orig. c. Celsum. Lib. III.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Celsum Epicureum fuisse constat; nulla autem est pietatis +nota melior, quam ab Epicureis irrideri.</p> + +<p> +SENAMUS: Si ex utero Christus conclusa vulva prodiit in lucem, ut omnes +Christiani fatentur, si adversariis illum lapidare cupientibus +disparuit, ut est apud Johannem capite octavo, si aedibus conclusis in +coetu discipulorum +<span class="pagenum">235</span> +visus est<span class = "tag">1</span> ac saepius hominum obtutum ut +Gyges effugit, si maria sicco pede calcavit, profecto spectrum fuisse +aut inane corpus habuisse fatendum est, quia verum corpus sive osseum +sive aëreum nullam penetrationem admittit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Marc. 16. Luc. 14. Joh. 21.</div> + +<p> +SALOMO: Demus illud, corpora corporum nullam penetrationem pati, videmus +tamen angelos veris corporibus assumtis, imo et sortilegos transvectos +saepius apparuisse ac disparuisse, saepe quoque aquis subvectos nullis +voraginibus immergi potuisse, ut judicibus omnibus compertum est, eos +tamen veris corporibus indutos constat. Ita quoque Jesum verum corpus +habuisse et cruciatus acerbissimos ipsiusque mortis duritatem cum dolore +pertulisse confitendum est. Sed illud me angit, cur mortis et supplicii +veniam tam ardenti supplicatione flagitaret is, qui si Deus esset, nullo +negotio a se impetrare potuisset?</p> + +<p> +CURTIUS: Ut omnes intelligerent, Christum non modo Deum verum, sed<span +class = "tag">1</span> etiam hominem verum esse, nec utramque naturam in +eo fuisse confusam.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>verum</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ismaëlitae constanter negant, Christum deitatem sibi +arrogavisse. <i>Nec rapinam</i>, inquit Paulus<span class = +"tag">1</span>, <i>arbitratus se esse aequalem Deo.</i> Atque ejus rei +sempiterna testimonia in evangeliis exstare videmus. Cum enim quidam +Christum compellaret his verbis<span class = "tag">2</span>: <i>Magister +bone!</i> Tum ille: <i>Cur me</i>, inquit, <i>dicis bonum, cum nemo +bonus sit nisi unus Deus?</i> Hic non modo deitatem procul a se rejecit, +verum<span class = "tag">3</span> etiam peccatorem se confitetur. Item, +cum rogaretur, cur se Dei filium appellaret, reposuit illud<span class = +"tag">4</span>: <i>Nonne scriptum est: Ego dixi, Dii estis et filii +excelsi omnes?</i> Item illud: <i>Vado ad patrem meum et ad patrem +vestrum.</i> Nec satis habuit, se cum caeteris hominibus eadem originis +societate conjugare, verum etiam cum caeteris Deum unum agnoscere omnium +communem, nec modo illud, sed etiam sui reditus causam subjiciens. +<i>Quia pater</i>, inquit<span class = "tag">5</span>, <i>major me +est.</i> Quo loco Tertullianus contra Praxeam: Pater, inquit, alius est +a filio quia major. Item illud<span class = "tag">6</span>: <i>Haec est +vita aeterna, ut cognoscant, te unum Deum verum et quem misisti, Jesum +Christum.</i> Hic omnem omnino divinitatem exuit, ut acutissimis<span +class = "tag">7</span> quibusque<span class = "tag">8</span> theologis +placet. Item<span class = "tag">9</span>: <i>Qui in me credit, non in me +credit, sed in eum, qui misit me.</i> Item: <i>Pater, in manus tuas +commendo spiritum meum.</i> Item: <i>Pater, quia hoc abscondidisti +sapientibus</i><span class = "tag">10</span>. Paulus vero locis omnibus +Christum appellat dominum, sed a Dei appellatione semper segregans: +<i>Benedictus</i>, inquit,<span class = "tag">11</span> <i>Deus domini +nostri Jesu Christi</i>, et cum de +<span class="pagenum">236</span> +Christo multa scripsisset ad Timotheum, subjicit haec verba adversante +particula<span class = "tag">12</span>: <i>Regi autem seculorum +immortali, invisibili, soli Deo honor et gloria!</i> Item: <i>Unus est +dominus, unum baptisma, una fides, unus Deus</i><span class = +"tag">13</span>. Item appellat Christum imaginem Dei<span class = +"tag">14</span>, ut Moses initio libri originum hominem ad imaginem Dei +conditum scribit: res autem ab imagine tota natura differt. Item<span +class = "tag">15</span>: <i>Deus autem pacis, qui reduxit a mortuis +dominum nostrum Jesum Christum.</i> Item<span class = "tag">16</span>: +<i>Gratia in vobis<span class = "tag">17</span> augeatur per agnitionem +Dei et Jesu domini nostri. Item<span class = "tag">18</span>: Unus est +Deus, ex quo omnia, et unus Christus, per quem omnia.</i> Item<span +class = "tag">19</span>: <i>Sciat omnis ecclesia, quod Christum hunc +Jesum facit Deus.</i> Item: <i>Qui custodiunt mandata Dei et fidem +Jesu</i><span class = "tag">20</span>. Vox autem domini nihil aliud +Ebraeis quam doctorem<span class = "tag">21</span>, paedagogum ac +magistrum significat. Itaque Lucianus<span class = "tag">22</span>, +Christianam religionem professus, Christum <span title = +"Greek: megan sophistên">μέγαν σοφιστὴν</span> honoris causa vocat, +ut Plato Protagoram.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Phil. II, 6. +<b>2.</b> Marc. X, 17. Lucae XVIII, 18. +<b>3.</b> Alibi: <i>veram</i>. +<b>4.</b> Joh. 10, 34 sq. +<b>5.</b> Joh. 14, 28. +<b>6.</b> Joh. XVII, 3. +<b>7.</b> Calvinus; Cap. XX Joh. +<b>8.</b> Alibi: <i>quibusdam</i>. +<b>9.</b> Joh. 12, 44. +<b>10.</b> Matth. 11, 27. +<b>11.</b> 2 Cor. 1, 3. +<b>12.</b> Timoth. 6, 15 sq. +<b>13.</b> Eph. 4, 5. +<b>14.</b> Col. 1, 15. +<b>15.</b> 1 Petri 1, 2. +<b>16.</b> 2 Petri 3, 18. +<b>17.</b> Alibi: <i>nobis</i>. +<b>18.</b> 1 Corinth. 8, 6. +<b>19.</b> Ephes. 3, 10. +<b>20.</b> Apocal. 14, 12. +<b>21.</b> <span title = "Hebrew: rav">רַב</span>, +<span title = "Hebrew: rabbee">רַבִּי</span>, +<span title = "Hebrew: ravunee">רַבוּנִי</span>. +<b>22.</b> In Peregrino.</div> + +<p> +CURTIUS: Quid mirum, si Lucianus Atheorum ter<span class = +"tag">1</span> maximus Christo, quem turpiter ac impie ejuraverat, +deitatem eripere conatur? Qui autem Christum a Paulo<span class = +"tag">2</span> Dominum tantum, non etiam Deum, appellari ajunt, illud +opinor non legerunt: Ex Judaeis est Christus, quantum quidem ad carnem, +qui est in omnibus Deus laudandus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>derisor</i>. +<b>2.</b> Rom. 9, 3.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Haec verba antiquis exemplaribus defuisse testantur Cyrilli et +Epiphanii scripta, ut illud: Petra autem erat Christus; et infinita +prope loca, quorum partem maximam Epiphanius denotavit. Sed qui fieri +posset, ut qui sit Deus, alteri sapientiam, sanctitatem acceptam ferat: +<i>Pater</i>, inquit, <i>clarifica filium!</i><span class = +"tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. XX. Marc. X. Joh. V.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Bona fide, Octavi, caetera subjungere oportet: clarifica +filium claritate, quam habuit prius quam mundus hic fieret! Quis autem +exstitit prius quam mundus hic fieret, nisi Deus ipse? Hoc igitur loco +superiora facile diluuntur, quae tamen veteres ad personarum +distinctionem traxerunt.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Sed juniores theologi veteram dicta refutant, cujusmodi est +illud: principium qui et loquor vobis; quod veteres ad deitatem referri +putant oportere. Et illa Jesaiae verba: <i>generationem ejus quis +enarrabit?</i><span class = "tag">1</span> Quae veteres ad deitatem +pertinere tradunt. Apertioribus, inquit Calvinus<span class = +"tag">2</span>, scripturae locis contentos esse oportuit, ne se Judaeis +deridendos praeberent. Exceptio enim erat in promtu, prophetam de +Christo non cogitasse. Idem, quod Petri concionem refellit, qui haec +verba<span class = "tag">3</span>: +<span class="pagenum">237</span> +<i>Excitabit Deus vobis prophetam de fratribus vestris, mei similem, +ipsum audite</i>, ad Christum pertinere diceret, qui cum Petrus +Christum. Mosi similem fuisse praedicat, illi eripit deitatem. +Muhammedes vero legislator Deum ita loquentem inducit, Azora tertia: O +Jesu Mariae fili, tu persuades hominibus, ut Dei loco te matremque tuam +Deos habeant ac venerentur. Ad haec Jesus ita respondit: Absit a me, +Deum esse mentiar, tu scis, me hominibus semper suasisse, ut te Deum +meum et suum adorent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Jesaiae cap. 53, 8. +<b>2.</b> Calvinus in Joh. 5 et 8. +<b>3.</b> Deuteron. 18, 15. Act. 3, 23.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Aliud est, eripere Christo deitatem, aliud negare, Christum +se pro Deo gessisse. Publice quidem Dei appellationem rejecit, apud suos +autem quis et qualis esset aperte declaravit, sic tamen ut divinae +illius majestatis decus humana imbecillitate ac specie vetaret. Sed cum +multa de Christi deitate occurrant, tum vero duo gravissima ipsius Dei +patris de coelo testificantis oracula exstant<span class = +"tag">1</span>: <i>Hic est filius meus dilectus, in quo mihi complacuit, +ipsum audite!</i> Item illud<span class = "tag">2</span>: <i>Et +clarificavi et clarificabo.</i> Item illud Thomae clara voce +confitentis<span class = "tag">3</span>: <i>Dominus meus et Deus +meus!</i> Nam utrumque in Christi persona conjunxit; quanquam testimonio +Johannis ipsius, qui<span class = "tag">4</span> ab intimo Christi +pectore divinam sapientiam expressit, nullum clarius esse potest. Sic +enim<span class = "tag">5</span> auspicatur spiritus sanctus illud +evangelium<span class = "tag">6</span>: <i>In principio erat verbum et +verbum erat apud Deum et Deus erat verbum.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 3, 17 et 17, 5. +<b>2.</b> Joh. 12, 28. +<b>3.</b> Joh. 20, 28. +<b>4.</b> Desiderantur haec octo sequentia verba in uno +codice. +<b>5.</b> Alius: <i>etiam de Christo Jesu</i>. +<b>6.</b> Joh. 1, 1 sqq.</div> + +<p> +SALOMO: Tametsi ecclesia nihilo plus et certe minus apud nos ponderis +habeat, quam apud Israëlitas, nihilominus ea quae Christiani firmissima +putant divinitatis Christi fundamenta veteribus exemplaribus deesse +videmus. Nam Epiphanius haec verba<span class = "tag">1</span>: +<i>Audita est vox de coelo: tu es filius meus</i> etc., Marcionis +archetypo deesse scribit, et illud<span class = "tag">2</span>: <i>In +Christi morte sol obscuratus est</i>; item illud<span class = +"tag">3</span>: <i>hodie mecum eris in paradiso</i>; item illud<span +class = "tag">4</span>: <i>Petra erat Christus</i>; et illud: <i>finis +legis Christus, in salutem omni credenti</i><span class = +"tag">5</span>; item illud: <i>Quaeritis viventem, resurrexit a mortuis +et totum resurrectionis caput</i><span class = "tag">6</span>. Item +illud<span class = "tag">7</span>: <i>Ut sciatis, quod filius hominis +potestatem habeat dimittendi peccata.</i> Quid, ducenta circiter loca +commemorem, quae Marcionis exemplari defuisse Epiphanius denotavit<span +class = "tag">8</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 3, 17. 17, 5. +<b>2.</b> Matth. 24, 29. +<b>3.</b> Luc. 23, 43. Caeterum desunt haec verba in uno +codice. +<b>4.</b> 1 Corinth. 10, 4. (cf. Exod. 17, 6. Psalm. 78, 15 sq. +105, 41. Jesaiae 48, 21. Sapient. 11, 4). +<b>5.</b> Rom. 10, 4. +<b>6.</b> Coloss. 2, 16. +<b>7.</b> Matth. 9, 6. +<b>8.</b> Alibi: <i>notavit</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Si quid a Marcione haeresiarcha detruncatum, si quid ab Arianis +detractum, addictum, mutatum, inversum, perversum, an propterea fides +evangelicis scriptis deroganda venit? Nam ex eo maxime Christi deitas +colligitur, inquit Theophylactus<span class = "tag">1</span>, quod +peccantibus ignovit, cum solius Dei sit proprium, crimen abolere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Theophilus</i>. (Theophylactus in cap. 1. Luc. +Cypriani serm. de laps.)</div> + +<p> +<span class="pagenum">238</span> +SALOMO: Illud quidem assentior, atque ita Dei propium esse, ut ne +angelis quidem tanta sit ab Immortali tributa potestas, ut Rabbi Joseph +notavit. De omnibus autem impietatis generibus, quae multa sunt, nullum +detestabilius est, quam homini ab homine illud ignosci, quod in Deum +peccatur<span class = "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Psalm. 130, 4.</div> + +<p> +CURTIUS: At nihil saepius in sacris litteris occurrit, quam illa formula +Christi in curatione languentium: <i>Remittuntur tibi peccata +tua</i><span class = "tag">1</span>. Et cujus est, mundum judicare, nisi +Dei solius proprium? At Christo mundi judicium datum esse constat. Quis +igitur de illius deitate dubitare possit? Quae cum ita sint et cum omnia +non modo argumenta, sed etiam argutiarum sophismata, divinis oraculis +facillime diluantur, constanti ac stabili assensione Christi, veri Dei +et hominis, divinitatem tot ac tam multis seculis confirmatam, sic +teneamus oportet, ut nunquam nos a suscepta fide divelli patiamur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 9, 2.</div> + +<p> +CORONAEUS: Rectissime tu quidem, Curti, sed non satis est docuisse<span +class = "tag">1</span>, Christum verum Deum et hominem esse, ut nobis +persuasum est, nisi intelligamus, quae qualisque sit unio utriusque +naturae, quod sequenti disputationi relinquitur nobis asserendum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>non satis docuisti</i>.</div> + +<p> +Quibus dictis singuli, peracta solita<span class = "tag">1</span> +gratiarum actione, discesserunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>cum solita</i>.</div> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<h2><a name="liber06">LIBER SEXTUS.</a></h2> + +<p> +Die consequenti tardius solito convenerant, quoniam dies erat Veneris +jejunio sancta, qua non nisi semel cibum capiebat Coronaei domus. Qui +tametsi frugalissime viveret propter jejunium, diutius tamen aliquanto +prandium protraxerat, ut mihi<span class = "tag">1</span> tragoediam +coeptam perlegere licuerit ad extremum, quo Muphtes<span class = +"tag">2</span>, maximus sacrorum antistes ac divini juris interpres, pro +trium principum caede veniam a Deo precatus expiavit. Et cum laudatorio +Davidis cantico simul Deo gratias egissent, ut consueverant: Vos, inquit +CORONAEUS, lautioribus ferculis excepissem, si per leges pontificias +carnibus vesci licuisset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>nisi</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Mystes</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">239</span> +SENAMUS: Nunquam jucundius epulari soleo, quam jejuniorum diebus, quibus +exquisita fercula piscium nobis apponuntur ac poenitentia scelerum +vescimur cibis, quibus olim reges summa voluptate fruebantur i.e. +piscibus, cum nulla prope carnium fercula principum mensis apponerentur, +nisi quis forsan turdos aut lepusculos intulisset, aut aprum grandiorem +delicatissimis avibus<span class = "tag">1</span> plenum, quem equum +Trojanum et <span title = "Greek: echedôron">ἐχεδώρον</span><span class += "tag">2</span> appellabant<span class = "tag">3</span>. Et certe +Augustus Caligula, ut natalia ineunte imperio magnifice celebraret, +totum mare mediterraneum expiscari jussit, ut piscium optimorum lactes +in urbem inveherentur ac praecipue mulli, rhombi, muraenae, siluri, qui +mensis cum triumpho apponi solebant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius false: <i>civibus</i>, id quod sine sensu est. +<b>2.</b> Alii: <span title = +"Greek: aschedôron">ἀσχεδῶρον</span>. +<b>3.</b> Athenaeus, l. V. deipnos.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Sunt ista insanientis libidinis argumenta. Quae cum M. Cato +Censorinus multis ante saeculis prospiceret, eam civitatem<span class = +"tag">1</span> diutius stare posse negabat, in qua pisces bove carius +emerentur. Nam veteres gregibus et armentis epulas parabant, iis etiam +sacra faciebant, nulla enim fere piscium sacrificia reperiuntur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>eam aviditatem</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Antiqui ea Diis offerebant, quibus affluebant, ac potissimum +porrigebant molas, i.e., ut scribit Homerus, ex hordeo, sale et aqua +confectas, unde<span class = "tag">1</span> vox immolandi. Postea porcos +caeterasque pecudes sacrificare licuit, rarius aves. Accolae maritimi, +nautae, piscatores maximum quemque thynnum Neptuno mactabant, ut scribit +Athenaeus, qui mullum Dianae, cytharum Apollini, phocas Mercurio, apros +Veneri, pompilum<span class = "tag">2</span> Marti sacros fuisse +scribit. Sed eo processit amentiae<span class = "tag">3</span> Caligula, +ut sibi quasi Deo phasianos, rhinocerotas<span class = "tag">4</span> et +pavones mactari juberet.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quae</i>. +<b>2.</b> Piscem quemdam maritimum, quem alibi appellant nautilum. +Plinii hist. natur. 32, 54. 9, 20 et 47. +<b>3.</b> Alibi: <i>dementiae</i>. +<b>4.</b> In codicibus: <i>phaerincopteros</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Si praestantissimum immortali Deo quoque gratissimum, et quo +praestantius, eo gratius est donum. Profecto nihil piscium sacrificio +inter animantia<span class = "tag">1</span> gratius debet videri, si +puritatem sive<span class = "tag">2</span> sanctitatem animantis illius, +seu morbis omnibus vacua corpora sive vitae diuturnitatem spectes, qua +caeteris longe praestare mihi videtur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addit alius codex: <i>bruta</i>. +<b>2.</b> Alibi: i.e.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ego quidem pisces caeteris animantibus puriores esse duco, +tum quia in elemento purissimo vivunt, tum etiam quod maris puritate +sordes omnes non modo corporum, sed etiam animorum elui atque expiari +putantur. Sed quod vitam terrestribus diuturniorem aquatilia ducant, vix +est, ut mihi persuaderi possit, cum Elephantos centum annos supra +viginti vivere consuesse proditum sit de Juba rege, rerum naturalium +acerrimo venatore.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Immo vero Apollonius Tyanaeus elephantum in India vidit, ut +est apud Philostratum<span class = "tag">1</span>, qui ab Alexandro +Magno ad sua +<span class="pagenum">240</span> +usque tempora vitae trecentos annos superarat<span class = +"tag">2</span>. Quod Aristotelis opinioni quodammodo congruit; is enim +tradit, nullum animal homine vivacius esse post elephantum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Lib. 7, in vita Apollonii Tyanaei. +<b>2.</b> Alibi: <i>superabat</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Certe vivacissimum esse animalium hominem, ex sacris +litteris constat, scilicet primos illos humani generis creatores +nongentos amplius annos vixisse ac nonnullos proxime ad annum millesimum +accessisse.</p> + +<p> +SENAMUS: Quid est igitur, quam ob rem diuturna vita tam brevi +curriculo<span class = "tag">1</span> conclusa sit, ut etiamnum +Moses<span class = "tag">2</span>, qui libros originum et vitas +diuturniores litteris mandavit, conqueratur, hominem robustiorum vitam +vix ac ne vix quidem octogesimum annum superare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>circulo</i>. +<b>2.</b> Ps. 90, qui est Mosi tributus.</div> + +<p> +FRIDERICUS<span class = "tag">1</span>: Scio plerisque Epicuraeis<span +class = "tag">2</span> libros originum incredibiles videri et ea +potissimum, quae de hominum diuturna vita prodita fuere. At Josephus, +antiquitatum interpres optimus<span class = "tag">3</span>, ut ea, quae +Moses scripserat, confirmaret, duodecim historias ab omnibus fere +populis summae antiquitatis ac auctoritatis testes arcessere non +dubitavit, scilicet Berosum Chaldaeum, Mochum, Hestiaeum, Hieronymum +Aegyptium, Nicolaum Damascenum, Homerum, Hesiodum, Hecataeum, +Hellanicum, Ephorum, Theopompum, Acesilaum<span class = "tag">4</span>, +Xenophontem, qui homines aliquot non modo quadringentos et sexcentos +annos, sed et nongentos excessisse prodiderunt. Quin etiam majorum<span +class = "tag">5</span> nostrorum aetate historicis nobilitatus est +Miles, qui quod annos 369 explevisset, Johannes de Temporibus +usurpatur<span class = "tag">6</span>. At nostra aetate, i.e. 1519, +Franciscus Aluaresius<span class = "tag">7</span> in Aethiopicis +scripsit, Marcum Abnuam<span class = "tag">8</span> pontificem maximum +Abyssiniorum, anno centesimo quinquagesimo aetatis nondum senium prae se +tulisse. Ex quo intelligitur, eos aberrare, qui longissimam hominis +vitam post aquarum eluviones centum ac viginti circumscriptam fuisse +putant, cum id tempus<span class = "tag">9</span> hominum generi ad +poenitentiam ante diluvia Dei concessu data esset<span class = +"tag">10</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: SALOMO. +<b>2.</b> Alibi: <i>Epicuraeorum</i>. +<b>3.</b> Antiq. lib. IV., 5. +<b>4.</b> Alius: <i>Acasiceum</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>majori</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>vocatur</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>Mauretius</i>. +<b>8.</b> Alibi: <i>Albanum</i>, vel: <i>Atanam</i>. +<b>9.</b> Alibi: <i>id</i>. +<b>10.</b> Genes. 6, 3 sqq.</div> + +<p> +SALOMO: Illud philosophis constat inter ipsos, non modo certum vitae +tempus omni animantium generi ab ipso conditore circumscriptum fuisse, +verum etiam singulorum hominum annos, menses, dies, horas, momenta +definita esse<span class = "tag">1</span>, quae tum virtutibus augeri, +tum etiam flagitiis circumcidi sacra oracula declarant, sive in hoc +cadaveris gurgustio, sive cadaveribus erepti. Sic tamen interpretor, ut +hominis spirantis vita non excedat annos 969, quoniam Methusala is, qui +vitam mortalium omnium longissime protraxit, non diutius vixit<span +class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deuter. 6. 3. Regum 3. Josuae 14. 21. 29. Psalm. 14. 60. 72 et +108. Proverb. 6. 15. 28. +<b>2.</b> Alibi: <i>ulterius non vixerit</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Vitam hanc diuturnam non naturae vi, sed procuratione +<span class="pagenum">241</span> +divina primis hominibus tributam fuisse existimo, ad artes et scientias +constituendas ac praesertim ad coelestium motuum cognitionem.</p> + +<p> +CURTIUS: Principio quidem ad generis humani propagationem potius, quam +ad scientiarum et artium investigationem, hominibus vitam diuturnam +opinor fuisse concessam, postea vero, cum<span class = "tag">1</span> +longe lateque dissipatum est hominum genus, vita brevius contracta est, +alioqui terrarum orbis, quantus est, populorum vim capere nullo modo +potuisset. Sic autem natura comparatum est, ut frequentissimi sint +partus eorum animantium, quorum vita brevior est, et rari foetus eorum, +quibus vita fruenda diutius conceditur. Videmus enim biennio vitam +polyporum definiri, quo genere piscium est nullum foecundius. Item +lepores, quorum vita septimo anno circumscribitur, terrestrium omnium +foecundissimi sunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quam</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Haec partim vera, partim in conjectura posita sunt. Neque enim, +opinor, foecunditas leporibus aut polypis tanta<span class = +"tag">1</span> tributa est, quod illis breve curriculum vitae +concederetur, sed summa Dei procuratione, ut alteri voracium +piscium<span class = "tag">2</span> alimentis<span class = +"tag">3</span>, alteri terrestrium belluarum et hominum venationi et +pabulo sufficerent. Foecunditatem enim et profusionem seminis sequitur +vitae brevitas. Rapaces autem alites ac belluas terrestres ac +maritimas<span class = "tag">4</span> infoecundas esse videmus, quae +tamen caeteras vitae diuturnitate vincunt, maxime tamen aquatiles, neque +enim immanis illa balaenarum [ac justi ceti]<span class = "tag">5</span> +vastitas, quae interdum est octo jugerum, usque eo excresceret, nisi +plurium seculorum spatio. Nam Juba Rex in commentariis ad Augustum +scribit<span class = "tag">6</span>, balaenam captam tantae +magnitudinis, ut trecentos pedes latitudinis et sexcentos longitudinis +haberet. Nullum autem longaevae vitae<span class = "tag">7</span> +argumentum majus est, quam quod pisces nullis omnino morbis +corripiantur, praesertim marini.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ita</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>avium</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>alimento</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>marinas</i>. +<b>5.</b> Desunt haec verba in uno codice; alii legunt: <i>ac +mysticeti</i>. +<b>6.</b> Relatum apud Plinium ex Jubae commentariis l. 32, +1 et 9, 3. +<b>7.</b> Alius: <i>longitudinis vitae</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Certe quidem Fridericus II. imperator Germanus piscem Lucium +in lacum Helpruntium<span class = "tag">1</span> injici curavit<span +class = "tag">2</span>, innexo prius branchiis annulo aetatis indice, +qui captus est anno 1497, i.e. anno post 267, quam in lacum justa +magnitudine injectus erat, ea<span class = "tag">3</span> tamen +vivacissimum constabat ac diutius victurum, nisi violenta morte +praereptus esset<span class = "tag">4</span>. Ac nostra aetate Cyprini +ab avorum memoria usque ad nepotes centum viginti annos amplius +superarunt. Ut omittam, quod Seneca<span class = "tag">5</span> scribit, +piscem Apolliona<span class = "tag">6</span> anno sexagesimo postquam in +piscinam grandis illatus fuerat exspirasse, duobus ejusdem aetatis +superstitibus. Ex quo intelligitur<span class = "tag">7</span>, belluas +marinas in aqua salsa puriore et salubriore largissimam omnium +animantium +<span class="pagenum">242</span> +vitam protrahere. Nec invitus ab Aristotelis<span class = "tag">8</span> +et Theophrasti opinione discedam, quippe qui scripserunt, aquatilium +quam terrestrium et volatilium vitam esse breviorem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Heilbrunnium</i>. +<b>2.</b> Munsterus in descript. Gall. de aequalit. et Conr. +Gesnerus cap. de Lucio. +<b>3.</b> Alibi: <i>eum</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>fuisset</i>. +<b>5.</b> Lib. de long. vit. cp. II. +<b>6.</b> Alibi: <i>Apolloniam</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>intelligo</i>. +<b>8.</b> Lib. IV cp. 14 de caus. plantar.</div> + +<p> +TORALBA: Invideo tantam mercedem Aristoteli, quantam ab Alexandro Magno +accepisse dicitur, i.e. octingenta talenta, ut in re tam perspicua tam +graviter peccaret.</p> + +<p> +CORONAEUS: Facit igitur et<span class = "tag">1</span> vitae longitudo +et explorata valetudo piscium, ut alimentis hominum utiliores quam +animantia terrestria videantur, sed ex his solidiora sunt, quam ex illis +alimenta: quae ratio fecit, opinor, ut Romani pontifices ciborum +delectum et ad victus puritatem et ad libidines coërcendas, suis +decretis adhiberent, jejuniorum diebus et eo potissimum die quo Christus +cruci affixus est, ut <span title = "Greek: apo tôn empsuchôn">ἀπὸ τῶν +ἐμψύχῶν</span> sive terrestrium sive volatilium abstineamus; qui +religiosiores, etiam a piscibus et somno abstinent, quidam vero horas +viginti quatuor uno pede nituntur, coelum intuentes; qui religiosissimi, +non modo abstinent ab his quae diximus, sed etiam collo tenus in aquis +diem jejunii peragunt, ut accuratius vigilando somnus coërceatur. +Idem<span class = "tag">2</span> Aethiopibus Christianis consuetum esse, +Franciscus Alvaresius<span class = "tag">3</span> scribit, ac potissimum +die sexto expiationis, <span title = +"Greek: proparaskeuês">προπαρασκεῦης</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ea</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>Id enim</i>, vel: <i>Id etiam</i>. +<b>3.</b> In Aethiopicis.</div> + +<p> +SENAMUS: Jejunium die sexto Christiani commodius, quam Ismaëlitae, qui +eundem diem solenni festivitate colunt, cum tamen eo die Muhammedes ab +hostibus graviter vulneratus sit ac fugatus; melius etiam Christiani, +qui solennia festa colunt eodem die, quo Christus a morte dicitur +resurrexisse.</p> + +<p> +CURTIUS: Primordio nascentis ecclesiae Christiani die resurrectionis +jejunare consueverunt: die Paschae, inquit Tertullianus, quo publica +jejunii religio est, merito deponis osculum pacis; postea tamen eo die +jejunium vetitum est.</p> + +<p> +SALOMO: Si de generis humani libertate ac salute laetandum omnibus est, +profecto Christianis exultandum esset eo ipso die, quo libertatem +animorum ac salutem sibi partam confidunt. Sic enim divina lege +cavetur<span class = "tag">1</span>, ut diem illum, quo primogenita +omnium animantium caesa sunt in universa Aegypto propter Israelitas, et +eorum greges, festivis agri paschalis epulis jucundissime coleremus, +quoniam cladi superstites durissima Aegyptiorum servitute liberati +sumus. Nullum autem jejunium nobis imperatur praeterquam die decimo +mensis septimi, ad exsecrationem et expiationem nefandi sceleris, quo +majores nostri vitulum ad colendum sibi conflassent. Illud autem +jejunium auspicamur a vespera ad vesperam consequentis, quo nec cibum +nec potum capere, nec in cubilibus<span class = "tag">2</span> jacere, +nec ullum opus moliri, nec ullis negotiis implicari licet, sed +peccatorum poenitere, deinde corpore et vultu +<span class="pagenum">243</span> +terram contegente<span class = "tag">3</span> apud Deum misericordem de +peccatis confiteri ac nos ipsos affligere jubemur. Est enim vox Ebraica +<span title = "Hebrew: ta’anit">תענית</span> (Thaanith) nihil aliud, +quam afflictio et moestitia. Praeter jejunium illud legitimum +expiationis indicta sunt jejunia viginti quinque, partim propter occasus +illustrium prophetarum Mosis, Aaronis, Josuae<span class = +"tag">4</span>, Samuelis, partim propter excidium urbis et populi +defectionem, quae in libello Tahamith explicantur. Non desunt, qui Mosis +et Eliae exemplo quadraginta diebus<span class = "tag">5</span> +jejunant. Sanctissimi totum vitae tempus, praeter Sabbatha et Novilunia +solennia, semel tantum interdiu cibantur, ut de Juditha legimus<span +class = "tag">6</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>cautum</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>cubili</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>conspiciente</i>. +<b>4.</b> Addunt alii: <i>Mariae</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>dies</i>. +<b>6.</b> Judith 5.</div> + +<p> +CURTIUS: Origenes contra Celsum<span class = "tag">1</span> scribit, +veteres Christianos quarta sextaque die jejunia coluisse, sabbathis vero +ac dominicis illud non licuisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libro V.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ismaëlitae dictum Empedoclis usurpare consueverunt, scilicet a +vitiis jejunandum, i.e. <span title = +"Greek: nêsteusai kakotêtos">νηστεύσαι κακότητος</span>, +summa tamen religione colunt +jejunia Elmeidi, menstrua paschalia jejunia nec nisi post occasum solis +cibantur. Sunt tamen qui singulis mensibus tria jejunia sibi indicunt, +sub luna tredecim, quatuordecim, quindecim, quos ipsi candidos vocant, +quod his diebus luna, copioso lumine aucta, reddit animantium corpora +multum vegetiora et ad jejunium aptiora. Eadem fere ciborum religio, +quae Judaeis, nam utrique ab esu sanguinis et suillae carnis sibi +temperant, ut lex divina jubet.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Multa multis religiosa sunt, quae aliis valde profana aut +impia aut superstitiosa judicantur. Nam Judaei et Ismaëlitae aeque ac +veteres pagani velato capite sacra faciunt, ut illa significant:</p> + +<div class = "verse close"> +Purpureo velare comas adopertus amictu<span class = +"tag">1</span>.</div> + +<p class = "close"> +Quin etiam religiosum erat flaminibus, aperto capite sub Dio versari; ut +Saturnus, quia velatus erat, nudo vertice colebatur, Christus<span class += "tag">1</span> tamen<span class = "tag">2</span> aperto capite +precatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Virg. Aen. III. 405. +<b>2.</b> Alii: <i>Christiani ... precantur</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>tantum</i>, vel: <i>autem</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Sabaeorum quidem<span class = "tag">1</span> et Arabum foeminae +nudatis corporibus choreas agitabant, oriente sole, ut illi +gratularentur, et qui sacra faciebant Bahali Peori, impudenter pudenda +revelabant, quo idolo nullum detestabilius divina lege execratur, qua +quidem lege pontifex sacrificans caput velare jubetur<span class = +"tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Rabbi Moses Rambam l. 1. +<b>2.</b> Levit. 20, 10.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Mos hic omnium populorum, qui religiosius colebant, communis +erat; nam Prusias Bithyniae rex, operto capite adoratis Curiae liminibus +divinos senatui honores dicitur exhibuisse. Item<span class = +"tag">1</span> Lucius nescio quis adulator Caligulam, qui se Deum +ferebat, adoraturus capite obvelato canis in modum circumvolutus, ad +pedes principis procidebat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Ita</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Quid Moses? Audita primum Dei voce, non modo verticem, +<span class="pagenum">244</span> +sed vultum quoque operuit, quia verebatur, inquit scriptura sacra, Deum +intueri. Item Helias cum Dei vocem audisset in eodem monte, quo Moses, +pallio caput ac vultum obtexit.</p> + +<p> +CURTIUS: Saepe<span class = "tag">1</span> contrariis itineribus eodem +pervenitur. Nam ut Asiae populis principem intueri nefas habetur et ab +ejus conspectu discedentem retrocedere oportet, ne illi terga +obvertantur, ac velato capite alloqui aspectu in terram demisso: ita +quoque flagitiosum est in Europa, praesente principe<span class = +"tag">2</span> capita velare, quin etiam ad edicta regis Abyssiniorum +non modo caput aperire, sed etiam corpus usque ad pudenda nudare necesse +est. Olim saltatio in sacris faciendis omnium fere populorum communis +erat, quae nusquam terrarum nunc usurpatur<span class = "tag">3</span>. +Et quemadmodum capitale esset apud Genevates et Helvetios in templo +saltare, quod religiosissime fiebat apud Judaeos; sic enim Davidem +legimus, cum arcam deduceret, accepta lyra saltasse aliquanto +altius<span class = "tag">4</span>, quam uxori Michalae decorum +videretur, ac si quis ullum munus altaribus sacris oblaturus veniret, +hunc alacri gestu saltare mos erat<span class = "tag">5</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Saepius</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>pontifice</i>. +<b>3.</b> Franc. Alvaresius in Aethiopicis. +<b>4.</b> 2 Reg. 6, 14 seqq. +<b>5.</b> Rabbi Kimchi in Ps. 42.</div> + +<p> +SENAMUS: Saltationes et choreas sacris omnium populorum solennes fuisse +constat. Nec tantum Salii sacerdotes Martis a saliendo dicti sunt, sed +etiam Jovis ipsius ludis praesultor ad numerum et modum choream. +agebat<span class = "tag">1</span>. Et cum senatori cuidam Jupiter in +somniis visus esset, qui ludos instaurari juberet<span class = +"tag">2</span>, quod praesultor indocte saltaret<span class = +"tag">3</span>, deque ea re ter admonitus neglexisset, duorum filiorum +morte perterritus senatui rem aperuit, qui ludos instaurari jussit. Ex +quo etiam planum fit, quod ante diximus, etiam paganorum sacra +negligentius peracta immortali Deo displicuisse, omissa clades et +excidia populis invexisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Plutarchus in Nicia et Alcibiade. +<b>2.</b> Valerius Maximus, Livius, Plutarchus, Dionysius +Halicarnasseus. +<b>3.</b> Alibi: <i>saltarat</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Existimo nostros bufones, qui clypeis et gladiis nudi +saltant, Salios veterum<span class = "tag">1</span> omnino imitari vel +etiam saltatorem illum, qui quod bovem Jovi<span class = "tag">2</span> +apud Athenienses mactaret<span class = "tag">3</span>, <span title = +"Greek: bouphonos">βουφόνος</span> dicebatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>veteres</i>. +<b>2.</b> Alii addunt: <i>Bulaeo</i>, vel: <i>Poleo</i>, vel: +<i>potentissimo</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>mactarat</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Christiani primum nascente ecclesia saltationes sacras +intermiserunt, ut scribit Justinus Martyr<span class = "tag">1</span>, +quippe qui cogebantur nocturna sacra metu suppliciorum obire. Sed +Constantino Magno dominante, sublato metu, choreas frequentes et +choros<span class = "tag">2</span> agere coeperunt, qui mos nondum ab +ecclesia Romana plane desertus est. Nam quae processiones ab ipsis +appellabantur, saltando fiebant, non ambulando. Nec ita pridem cantores +duo, qui<span class = "tag">3</span> canticum in medio choro incipiunt, +ab occasu ad ortum, deinde ab ortu in occasum saltabant, tum utrique in +medio choro, alter quidem Austrum, alter Aquilonem spectans, aliquamdiu +immoti stabant. Quae ratio fuit<span class = "tag">4</span> +<span class="pagenum">245</span> +a citharoedo in sacris ludis antiquitus observata, ut coelestium orbium +ac Deorum in coelis choreas agentium motus ipsiusque Terrae matris +Deorum stationem imitarentur. Illud tamen singulare fuit in Christianis, +quod cantores duo in choro, ne Diis infernis aut idolis gratulari +saltatione viderentur, ut<span class = "tag">5</span> pagani, dextram in +coelum attollebant, et quia molestum erat diutius elatam dextram habere, +baculos argenteos, qui in manum argenteam desinebant, gestare coeperunt, +ac summis pedum digitis modestius niti, ut modestius saltarent. Sed cum +imperitis hujusmodi<span class = "tag">6</span> sacerdotia ac munera +quaestuose tribuissent, non amplius saltare, sed deambulare coeperunt, +inde proverbium de ignaris, qui<span class = "tag">7</span> nec canere +didicerint<span class = "tag">8</span> nec saltare. Ita paulatim +ambulationes pro saltationibus desertis ab ecclesia Romana susceptas +videmus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ad orthodox. qu. 7. +<b>2.</b> Desunt alibi duo haec verba. +<b>3.</b> Alius: <i>quod</i>. +<b>4.</b> Scholiastes Pindari. +<b>5.</b> Alibi: <i>aut</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>hujus mundi</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>quod</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>didicerant</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Moderata saltatio in laudibus divinis efficacissima semper nobis +visa est, illud enim psaltes lyricus voluit, cum ipse coram Deo caneret +ac saltaret: <i>Colite Deum cum timore, exsultate ei cum<span class = +"tag">1</span> tremore!</i><span class = "tag">2</span> Est enim +exsultare altius saltare, quia fleri non potest, ut qui saltat ac +gestit<span class = "tag">3</span> animi quadam alacritate erga res +divinas, ut non etiam ardentissimo Dei amore in eum rapiatur, mente vero +tristi Deum laudare nefas est. Itaque pontifex Aaron, repentina adhuc +filiorum morte saucius, sacrum convivium obire recusavit, cum +diceret<span class = "tag">4</span>: <i>Quomodo gratus essem Deo, mente +lugubri?</i><span class = "tag">5</span> et qui laeta mente affectus est +erga Deum, hunc etiam oportet non modo ab omnibus sceleribus abhorrere, +verum etiam summa integritate ac innocentia vivere. Ita saepius in +psalmis occurrit vox illa Selah, quam Symmachus et Theodotion +vertit<span class = "tag">6</span> <span title = +"Greek: diapsalma">διάψαλμα</span>, Latini interpretationem omiserunt. +Nam Chaldaeus interpres putat, verbo Selah aeternum significari, quem +Origenes et Hieronymus<span class = "tag">7</span> sequuntur. Sed +Abraham AbenEsra interpretatur <span title = "Hebrew: Amen">אָמֵן</span> +i.e. vere; <span title = "Greek: diapsalma">διάψαλμα</span> vero +significare mihi videtur distinctionem modulationis et varietatem +quandam silentio interjecto. David Kimchi Selah vocis elationem +significare putat, ego vero vocis ac totius corporis subsaltationem +fuisse video, quam in sanctis canticis usurpare etiamnum solemus, ut +laetitiam erga Deum et intimi animi gaudium testificemur. Laudationes +vero divinas non modo saltationibus et canticis, verum etiam omni genere +instrumentorum ab immortali Deo instituta fuisse, gravissima Nathanis et +Gadi testimonia declarant, a quibus admonitus David 285 Leviticae tribus +cantores peritissimos ad divinarum laudum modulationes adhibuit<span +class = "tag">8</span>, quos partim vocibus, partim fidibus, partim +fistulis<span class = "tag">9</span> explicabat, quod ex initio psalmi +cujusque facile intelligitur, <span title = +"Hebrew: mizmor">מִזְמוֹר</span> fidibus +tantum<span class = "tag">10</span>, ubi +<span title = "Hebrew: shir">שִׁיר</span> sola voce canebatur, ubi +utcunque, voces fidibus miscebantur. Interdum tuba cornea, quae Sophar, +vel metallica, quae Halsopherat +<span class="pagenum">246</span> +dicebatur, adhiberi solebat et metaltaim sive cimbala et mahol tibia. +Sed quia Judaei aeque ac populi australes fidibus magis delectantur<span +class = "tag">11</span>, et aquilonares tubarum ac tibiarum sono<span +class = "tag">12</span>, propterea cantica Davidis Psalmos appellarunt. +Est enim <span title = "Greek: psalmos">ψαλμός</span>, ut scitis<span +class = "tag">13</span>, carmen fidibus expressum, psalterium autem vas +in clypei quadrati formam, decem chordis<span class = "tag">14</span> +aptum. Propria tamen appellatione laudes ab Ebraeis appellantur cantica +Davidis <span title = "Hebrew: tehilim">תְהִלִים</span>, ut omnes +intelligant, brevissimis quidem precibus, sed laudibus assiduis intentos +esse oportere. Nihil autem<span class = "tag">15</span> frequentius in +psalmis occurrit, quam vox <span title = +"Hebrew: haleluyah">הַלֵלוּיָה</span> i.e. laudate Deum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>in</i>. +<b>2.</b> Ps. 2, ii. +<b>3.</b> Alibi: <i>petit</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>dicens</i>. +<b>5.</b> Levit. 10, 19. +<b>6.</b> Alii: <i>vertunt</i>. +<b>7.</b> Hieronymus in epist. ad Marcellum. +<b>8.</b> 1 Paral. XXV, 1 sqq. +<b>9.</b> Alibi: <i>fibulis</i>. +<b>10.</b> Alibi: <i>tamen</i>. +<b>11.</b> Alibi: <i>delectabantur</i>. +<b>12.</b> Alius: <i>sonitu</i>. +<b>13.</b> Aristophanis scholiastes in Avibus. +<b>14.</b> Alibi: <i>fidibus</i>. +<b>15.</b> Alii: <i>enim</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ego vero existimo, ecclesiae Romanae organa<span class = +"tag">1</span>, quae Constantinopoli circa annum Christi 700 inventa, +fistulis plumbeis conflantur, omnium antiquorum instrutmenta musica +longo intervallo superare, nec satis mirari possum, eos, qui Romanae +ecclesiae ritus deseruerunt, organorum genus illud penitus abjecisse, +cum nihil modulatius fieri possit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ammonius l. IV. et XVI.</div> + +<p> +CURTIUS: Hoc ideo factum opinor, ne plebs illecebris modulationum +divinas laudes obliviscatur. Ac propterea Justinus Martyr<span class = +"tag">1</span> instrumenta illa musica puerorum esse ac de templo +rejicienda putat, comprobante Theodoreto pontifice<span class = +"tag">2</span>, eoque magis, si lingua peregrina utantur sacerdotes, +quam imperiti non capiunt<span class = "tag">3</span>, quo nihil +absurdius nec ullius populi moribus, praeterquam Romanorum, id probari +posse opinor.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Qu. 157 ad orthodox. +<b>2.</b> Libro de sacrific. +<b>3.</b> Alibi: <i>capiant</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Id certe casu contigit; cum enim Ebraei, Graeci, Latini et +caeterae quoque gentes lingua populari Deos colerent, usu tamen diuturno +factum est, ut antiqua carmina sacrorum Polybii aetate non amplius +intelligerentur, mutatione scilicet latinae linguae, neque tamen usitata +carmina propter venerationem antiquitatis ac religionis mutare fas erat. +Ita quoque ecclesiae Romanae cantica tunc<span class = "tag">1</span> a +Gregorio latine sunt instituta, cum ab omnibus omnia perciperentur, +paulatim lingua latina peregrinorum undequaque in Italiam adventu et +concursu mutari et corrumpi coepit, carmina tamen usitata sine gravi +incommodo mutari nequeunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest alibi.</div> + +<p> +CURTIUS: Non video, quid incommodi sequatur, pulcherrimas illas Davidis +laudes linguis omnibus usurpare. Si tamen instrumentis musicis etiam +sacris utendum sit, ut quidem ex oraculo divino Nathanis et Gadi +prophetarum jubemur<span class = "tag">1</span>, fidibus praestaret, +quam fistulis plumbeis uti, quibus voces sono fistularum confuso tanta +vi erumpunt ut verba nullo modo percipiantur; soli enim Britanni, +opinor, organa fistularum plumbearum vocibus musicis miscere +consueverunt. At nihil tam necesse est, quam psalmos ac laudes divinas +ab omnibus intelligi, ut omnes erudiantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> 1 Paralip. 25, 1 sqq.</div> + +<p> +SENAMUS: Mirum mihi saepe visum est, Judaeos, Christianos, Ismaëlitas, +<span class="pagenum">247</span> +Helveticos, Romanos, Germanos, tanta<span class = "tag">1</span> +religionum varietate discrepantes, in psalmis tamen Davidicis omnes +omnino conspirare atque iis quotidie gratias immortali Deo gratissimas +ubique terrarum agere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>tam</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Non debet illud mirum videri, cum hi omnes unius aeterni Dei +nomen ac numen se colere nec plures uno esse profiteantur. Laudationes +autem Davidis ad aeternum Deum omnes spectant, nulla Jovis, Apollinis, +Dianae, Martis, Herculis, Saturni numina, nihil de Venere et Baccho, +nihil de Jesu Nazaraeo, nihil de Muhammede aut Maria virgine, nihil de +myriadibus innumeris<span class = "tag">1</span> Divorum, quos sibi +Christiani non tam ad imitandum, quam etiam ad colendum proposuerant, +sed unius sempiterni rerum omnium opificis laudes ac gesta +commemorantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest alibi.</div> + +<p> +TORALBA: Quid est igitur, quam ob rem<span class = "tag">1</span> in +tanta populorum innumerabilium multitudine soli<span class = +"tag">2</span> Christiani Christum pro Deo cum infinita divorum +multitudine laudant, precantur, adorant, qui tamen Deum unum mundi +conditorem prae se ferunt?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ac</i>. +<b>2.</b> Desunt haec novem sequentia verba in aliis +codicibus.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Quia<span class = "tag">1</span> Christus non alius est quam +Deus ipse, aeternus Dei filius.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Qui</i>, vel: <i>Si</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Si Christus idem est, quod<span class = "tag">1</span> Deus +aeternus, cur Petrus in concione ad populum his verbis utitur<span class += "tag">2</span>: <i>Sciat totus domus Israël, quod dominum et Christum +hunc Jesum fecerit<span class = "tag">3</span> Deus?</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>qui</i>. +<b>2.</b> Actorum II., 36. +<b>3.</b> Alibi: <i>fecit</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Hac oratione Petrus naturam humanam a divina distinguit, ut +homo Jesus a Deo sit factus et quatenus Deus ab aeterno genitus a patre, +sic utraque natura in uno Jesu coaluit, ut Dei et hominum mediator +esset, quia mediator unius esse non potest<span class = "tag">1</span>, +Deus autem unus est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Gal. 3, 20, et 1 Timoth. 2, 5.</div> + +<p> +TORALBA: In natura quidem universa quoties ex duabus naturis inter se +repugnantibus<span class = "tag">1</span> tertium quoddam ab utraque +diversum conflatur, perit utraque natura propter conflationem formarum. +Si ergo in una Christi natura coalescit simul humana ac divina forma, +utramque perire oportet, et ex utraque tertium quoddam et diversum ab +utraque conflari, ut ex aqua et melle videmus hydromel componi, corrupta +utriusque natura.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>repugnatis</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Natura duplex in Christo sic copulatur, ut non sit confusa, +sic distinguitur, ut non sit divisa.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Cur ergo<span class = "tag">1</span> Athanasius in libro de +incarnatione non duas in Christo naturas, sed unam tantum agnoscit?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>vero</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ne quis putet, Christi divinam esse adorabilem, non item +humanam. Ac propterea Gregorius Nazianzenus et Cyrillus<span class = +"tag">1</span> duas +<span class="pagenum">248</span> +in Christo naturas agnoscunt. Sed quia post humanitatis assumtionem +facta divisio non est, una et eadem esse praedicatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libro 9 cp. 31 in Joh.</div> + +<p> +CURTIUS: Quod<span class = "tag">1</span> Toralba de forma naturali ad +divinam traduxit, non congruit<span class = "tag">2</span> metaphysica +tractantibus ad physica trahere disputationem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Quid</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>convenit</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Christus quatenus homo physicae subjectum est, metaphysicae +vero, i.e. theologiae, argumentum verum et quidem<span class = +"tag">1</span> proprium Deus est. Si ergo naturalibus omissis de Deo +disputandum sit, nihil profecto est in universa natura, quod de Deo +affirmari queat, sed omnia commode negari, quia quicquid est praeter +Deum, aut substantiam aut accidens esse oportet<span class = +"tag">2</span>, Deus autem neutrum est, nec ullus est naturae conceptus +Deo et creaturae communis, quia nihil una voce de finito vel infinito +dici potest, nec ullum genus est infinitum aut indifferens ad finitum et +infinitum. Itaque cum de rebus omnibus quaeri soleat, quid sit? de Deo +quaeritur, quid non sit? Ex quo sequitur, theologos omnes, qui Deo +substantiam aut hypostasin aut personam tribuunt, impropie loqui. Quae +res impulit Simplicium<span class = "tag">3</span>, ut primam omnium +causam diceret nomine vacare, i.e. <span title = +"Greek: tou pantos aitiou, huper panta ontos ta onta, ouden estin oikeion onoma">τοῦ +παντὸς αἰτίου, ὑπὲρ πάντα ὄντος τὰ ὄντα, οὐδέν ἐστιν ὀικεῖον +ὄνομα</span>. +Proclus vero Academicus Deum ob id ineffabilem esse scribit, i.e. +<span title = "Greek: arrhêton">ἄῤῥητον</span>, quia unus est, vel ut +Parmenides <span title = "Greek: agrammatos">ἀγράμματος</span>. Et cum +multa de Deo dicantur improprie, ipse tamen dici non potest ac ne +cogitari quidem. Sed qui minus inepte loquuntur, essentiam aeternam +appellant, eamque unam, puram, simplicem et ab omni corporum +contagione<span class = "tag">4</span> liberam, infinitae bonitatis, +sapientiae, potestatis. Atque in eo Academici, Stoici, Peripatetici cum +Ebraeis et Ismaëlitis conveniunt quodammodo, quasi proprium<span class = +"tag">5</span> illud in omnium hominum animis ac mentibus ipsa natura +insitum<span class = "tag">6</span> esse videatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quodammodo</i>. +<b>2.</b> Dionysius Areopagita de divin. nomin., Moses Rambam +l. 3. +<b>3.</b> In libro de singulari Deo. +<b>4.</b> Alius: <i>concretione</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>principium</i>. +<b>6.</b> Pro quatuor his antecedentibus verbis alibi legitur: +<i>institutum</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ebraei decem habent<span class = "tag">1</span> nomina Deo in +sacris litteris tributa, epitheta vero LXXII omnia creatori cum<span +class = "tag">2</span> creaturis quodammodo communia praeter +sacratissimum nomen tetragrammaton, quod sui proprium esse dixit, +scilicet <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span>, i.e. aeternus, quia +nihil praeter Deum est<span class = "tag">3</span> aeternum. Hujus unius +cultum, caeteris omnibus repudiatis, quemque sibi proponere debere +contendimus. Caetera quae tum in coelo, tum in elementis ac mundi totius +compage cernimus, tum etiam beatas mentes cadaveribus superstites et +angelos utriusque naturae, sensibus hominis abditos, colere ac ullis +precibus ac veneratione prosequi nefas esse arbitramur, ac multo magis +nefarium ulli creaturae<span class = "tag">4</span> Deum incorporeum +copulare<span class = "tag">5</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Hebraeis decem sunt</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>ac</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>potest esse</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>nefandum ullam creaturam</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>computare</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Ego veteres Jovem a tetragrammato duxisse opinor, propter +utriusque nominis similitudinem.</p> + +<p> +<span class="pagenum">249</span> +SALOMO: Qui Jova aut Jehova pro sacro nomine <span title = +"Hebrew: YHWH">יהוה</span> pronunciant, hujus linguae vim non tenent. +Neque enim ratio Ebraeae linguae patitur nomen illud ita pronunciari. +Ac tametsi vocabulis subscriptis saepius <span title = +"Hebrew: (YHWH)">יְהוָֹה</span> legamus, fallunt tamen qui sic legi putant +oportere, nec intelligunt, majores nostros, qui primi vocales litteris +affixerunt<span class = "tag">1</span>, arcanum illud reddidisse +varietate scribendi, mox <span title = "Hebrew: (YHWH)">יְהוָֹה</span>, +mox <span title = "Hebrew: (YHWH)">יְהֶוה</span>. Cur autem abdiderint +arcanum illud, causa est in promtu, quod lege divina capitali supplicio +plectendus est<span class = "tag">2</span>, qui diserte nomen illud +denuntiarit<span class = "tag">3</span>. Itaque nunquam nomen illud in +ore habemus, sed nomine Elohim vel Adonai uti solemus, quoties in sacra +scriptura legentibus occurrit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>affinxerunt</i>. +<b>2.</b> Levit. 24, 6. +<b>3.</b> Alii: <i>denuntiavit</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Mei sensus, Salomo, cum tuis sensibus congruunt, nec alia mihi +mens est, nisi quod Deum illum opificem ac moderatorem rerum omnium +humanam naturam induisse persuasum habeo, ut hominum scelera morte sua +expiaret. Caetera Deorum inania<span class = "tag">1</span> ac divorum +numina nihil moror, ac<span class = "tag">2</span> ne angelos quidem, +qui proxime ad immortalis Dei numen accedunt, ullis precibus aut<span +class = "tag">3</span> veneratione coli volo.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Caeteros Deorum inanium</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>at</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>ac</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ego vero duodecim fidei Christianae capita cum Curtio +amplector, ac praeterea<span class = "tag">1</span> corporis ac +sanguinis Christi sacrificium expiatorium, tum etiam angelorum ac +divorum mentes sacris rogationibus eliciendas censeo, ut Deum propitium +habeamus, item purgatorios ignes, quibus animorum labes ex animis +eluantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>propterea</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: At<span class = "tag">1</span> ista ratione populus Deorum +innumerabilium cum immortali Deo admittatur necesse est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Ac</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Caetera quidem suis quaeque locis. Sed illud prius Salomoni +persuaderi oportet de Christi deitate, quo si persuasus erit, facile +Octavium et Toralbam in suam sententiam adducet.</p> + +<p> +SALOMO: Istud quidem Toralbae difficilius quam meis popularibus +persuaderi posse video, quoniam multa constanter credimus, quae +philosophi omnino repudiant, ut Lyricus ille de nostris<span class = +"tag">1</span> loquitur: <i>Credat Judaeus Apella, non ego<span class = +"tag">2</span>.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>nobis</i>. +<b>2.</b> Horatius.</div> + +<p> +TORALBA: Ut pervicacis animi est, perspicuis argumentis acquiescere +nolle, ita summae levitatis, temere omnibus omnia assentiri. Non desunt +etiam, qui minutorum theologorum multitudine nos obruere conantur, sed +non ego credulus illis<span class = "tag">1</span>, vel ut Siculi +pastoris<span class = "tag">2</span> oratione utar: <span title = +"Greek: egô de tis ou tachupeithês">ἐγὼ δέ τις οὐ ταχυπειθής</span>. +Ecquis enim est tam angusti animi et ingenii, cui probari possit, Deum +aeternum post sexcenta millia saeculorum, imo post infinitum tempus +incorporeum fuisse, eundem tamen non ita pridem coelo delapsum in +mulierculae intimis visceribus novem menses delituisse, tum carne, +ossibus +<span class="pagenum">250</span> +ac sanguine concretis indutum ac natum utero clauso, paulo post etiam +turpissimo supplicio affectum ac terra conditum revixisse et<span class += "tag">3</span> corpoream illam molem, antea coelo invisam, illuc +vexisse? Quod haec tam nova tamque insignis mutatio in Deum cadat, omnes +Ebraeorum et Ismaëlitarum populi, omnes<span class = "tag">4</span> +philosophorum familiae constanter negant. Imo gravis illa et coelestis +vox obstat: <i>Ego Deus aeternus et non mutor.</i><span class = +"tag">5</span> Quae verba non modo ad essentiam pertinent, verum etiam +ad ea, quae illi accidere putantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ullis</i>. +<b>2.</b> Theocriti. +<b>3.</b> Omittuntur haec novem sequentia verba in alio +codice. +<b>4.</b> Alius: <i>omnis ... familia</i>. +<b>5.</b> Jes. XLIV, 6.</div> + +<p> +SENAMUS: Salomoni caetera quidem assentior, sed illud<span class = +"tag">1</span> non capio, si Deus etiam<span class = "tag">2</span> +mentis habitu immutabilis est, cur toties irasci et placari, toties +poenitere facti dicatur?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>illum</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>ratione</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ista quidem oratio est quasi parentis optimi cum infantibus +balbutientis, ut cum Deus Samueli dixisset<span class = "tag">1</span>, +se pigere Saulis, quod regem eum<span class = "tag">2</span> renunciari +jussisset, eodem tamen capite haec verba subjicit<span class = +"tag">3</span>: <i>Deum facti nunquam poenitebit, quia non est homo, ut +ulla<span class = "tag">4</span> facti poenitudine ducatur<span class = +"tag">5</span>.</i> Aut enim illa tanta Dei mutatio in hominem, sive +assumtio hominis Deum facit meliorem aut deteriorem, alterum dicere +scelus, alterum cogitare nefas est. Nam cum ab infinita temporis +aeternitate optimus maximus fuerit<span class = "tag">6</span>, melior +aut beatior scipso fieri non potuit, alioquin optimus et beatissimus +antea non fuisset. Deteriorem factum esse, tanta sui status ac +conditionis conversione fateri oportet<span class = "tag">7</span>, quo +nihil capitalius cogitari potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> 1 Sam. XV, 11. +<b>2.</b> Alius: <i>illum</i>. +<b>3.</b> 1 Sam. 15, 29. +<b>4.</b> Alibi: <i>nulli</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>poeniturum dicatur</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>fuit</i>. +<b>7.</b> Alibi: <i>cogeretur</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Nec melior nec deterior factus est, ac ne mutatus quidem ab +illo, qui semper antea exstiterat, qualis semper futurus est. Consimili +fere argumento Proclus<span class = "tag">1</span> mundum aeternum +statuebat, ne si principium ortus haberet, Deus ab alta quiete ad motum, +ab otio ad negotium excitatus videretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Philoponus in libris, quos adversus Proclum scripsit.</div> + +<p> +SALOMO<span class = "tag">1</span>: Illud quidem constat ex abditis +legum divinarum arcanis, Deum perpetua mundorum creatione ac recreatione +gaudere nec quicquam sub sole novum esse<span class = "tag">2</span>, +quod antea non fuerit, nec fuisse, quod non sit futurum, nec propterea +Deum sui status ullam pati conversionem aut mutationem, sed eundem +humanae naturae copulatum et carneam massam induisse, non ita pridem, +i.e. paulo ante saecula quindecim<span class = "tag">3</span>, non modo +contra Dei naturam et essentiam est, verum etiam contra suae majestatis +decus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Omittitur in aliis. +<b>2.</b> Eccles. 1, 9. +<b>3.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Incredibile quidem est incredulis, sed iis quos divinus +intellectus afflaverit<span class = "tag">1</span>, facillime<span class += "tag">2</span> persuaderi potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>afflavit</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>facile</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">251</span> +OCTAVIUS: Certe graecae et latinae initio nascentis ecclesiae +christianae non ita difficile fuit persuadere, ex homine Deum fieri, +quippe qui Deorum et hominum amplexus et puerperia ita crediderunt, ut +non modo agrestibus et imperitis hominibus, sed etiam Graecorum et +Romanorum<span class = "tag">1</span> disciplinarum omnium laude +florentibus quasi certissimum quiddam et exploratissimum haberetur. +Argumento sit nobilis historia<span class = "tag">2</span> de Mundo, +cive Romano, qui summa pietatis specie sacerdotum detestabili lenocinio +matronae pudicissimae stuprum intulit, cui persuasum erat aeque ac +marito, Herculem ipsum in templo, ad stirpis divinae propagationem, cum +ea concubuisse. Comperta fraude, quam Mundus celare non potuit, Tiberius +Augustus templum solo aequari et sacerdotes ultricibus flammis exuri +jussit. Itaque nihil mirum, si Christum, qui vitae integritate ac +miraculorum multitudine clarus exstiterat, de Deo ac virgine natum +paganis, consimili<span class = "tag">3</span> Deorum generatione jam +imbutis, persuaserunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Graecis et Romanis</i>. +<b>2.</b> Josephus in Antiq. jud. lib. 18 et 4. +<b>3.</b> Alibi: <i>consimilium</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Certe puerperia Deorum ac Dearum non modo <span title = +"Greek: theogonian">θεογονίαν</span>, verum etiam imperatoribus et +pontificibus Romanis mirabiles <span title = +"Greek: apotheôseis">ἀποθεώσεις</span> +invexerunt: quas Bessario Cardinalis cum Romae fieri vidisset<span class += "tag">1</span>, veterum divorum historias valde sibi suspectas esse +praedicabat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>vidissent</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Imperitis illa non persuaderi, eruditis potuisse miror. Nam si +cognitis extremis media non propterea cognoscuntur, etiamsi fuerint +essentiali causarum ordine cohaerentia, quis Christum, quem ex humana +divinaque natura constare dicunt, animo percipere queat, cum Deus homini +nullo naturae ordine cohaerere ac multo minus quam coelum terrae uniri +possit?<span class = "tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>potuerit</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Veteres Academici hominem coelestis et elementaris mundi +vinculum esse tradunt ac propterea solum ex omnium animantium genere ad +Dei similitudinem et imaginem conformatum. Quae cum ita sint, quis +naturae ordinem turbari putet, si Deus homini uniatur in Christo?</p> + +<p> +TORALBA: Comprehensio infinitae rei est infinitum quoddam<span class = +"tag">1</span>, quod naturae finitae congruere nequit. Neque enim verum +est, quod theologis quibusdam video placuisse, scilicet mentem humanam +infinitorum intelligibilium successionum capacem esse, oportet enim +mentem hominibus aeternam aut certe sempiternam esse suapte natura, +contra quam superius demonstratum est. Quodsi mens humana ne cogitatione +quidem Deum infinitum assequi possit, qui fieri possit<span class = +"tag">2</span> ut infinitam Dei essentiam capere eique actu et re ipsa +uniri queat?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>quiddam</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>potest</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Quod humanae mentis imbecillitas assequi non possit, Christi +mirabiles actiones et stupenda facta praestant.</p> + +<p> +<span class="pagenum">252</span> +OCTAVIUS: Si miracula Deos faciunt, quid obstat, quin maximus quisque +magus Deum se ferat? Quid enim sortilegi non moliuntur? Quid sagarum +turba non<span class = "tag">1</span> facit? Cujus tam<span class = +"tag">2</span> perspicacis oculos non perstringit? Testes svmt magi +Pharaonis, Orpheotelestae, Medea, Circe, Cleomedes Astypalaeus, +Apollonius Thyanaeus. Atque hic tanta prodigiorum varietate mirabilis +exstitit, ut veteres illum non modo ipsi Christo, verum etiam omnibus +Christianorum Diis longe anteferrent. Is enim dicitur a mortuis +complures excitavisse, morbos populares sedavisse, saepe moribundos +curavisse, saepius futura praedixisse, saepe daemones sua praesentia +fugavisse, semper ab esu animantium, quamdiu vixit, abstinuisse, +eruditione ac sapientia<span class = "tag">3</span> clarissimus +exstitisse<span class = "tag">4</span>, sapientiae praeceptis +divinissimus fuisse, verbo lamias frequentes abegisse, Ephesum exitiali +peste liberavisse, paenulatum<span class = "tag">5</span> senem +lapidibus obrui jussisse, obrutum detegi, detectum leonem mortuum +demonstravisse, annos 140 in terris vixisse, et ex ipso Dianae templo in +coelum abreptum ascendisse, ab ipsis arboribus curvato cacumine ac voce +diserta loquentibus salutatus esse, denique ab universa Graecia et Asia +pro Deo habitus fuisse memoratur. Profecto tanta laudum contentione<span +class = "tag">6</span> acceptus est ab antiquis, ut ex ejus<span class = +"tag">7</span> statuis oracula quasi ab ipso Apolline peterentur. Nec +tantum paganis, sed etiam Christianis clarus et admirabilis exstitit, +atque inprimis Hieronymo et Justino Martyri<span class = "tag">8</span>, +quod maris tempestates, ventorum impetus, murium populationes, +incursiones ferarum istius Apollonii dictatis prohiberi tradit<span +class = "tag">9</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest alibi: <i>non</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>etiam</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>doctrina</i>. +<b>4.</b> Desunt alibi haec quinque antecedentia verba. +<b>5.</b> Deest in aliis codicibus. +<b>6.</b> Alibi: <i>consensione</i>. +<b>7.</b> Alii: <i>ipsius</i>. +<b>8.</b> Philostratus Lemnius. Justinus Martyr qu. 245 ad +orthodox. Hieron. ad Rufinum. +<b>9.</b> Alibi: <i>tradunt</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Multa quidem Philostratus de Apollonio, sed ea tantum quae a +Damide audierat, Damis item ab Apollonio <span title = +"Greek: akroasei ek tôn allôn akroamatôn">ἀκροάσει<span class = +"tag">1</span> ἐκ τῶν ἄλλων ἀκροαμάτων</span>. +Ea tamen octo libris ab Eusebio Caesariensi ut +fabulosa refelluntur<span class = "tag">2</span>. Hic autem magia quam +doctrina fuit clarior, cum velare sagarum in modum et vincula ferrea +daemonum ope perrumpere consuesset, ac propterea Domitiani Augusti jussu +depilatus ac nudus causam dicere coactus est, cum reus magicae +impietatis argueretur<span class = "tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <span title = "Greek: akroamata">ἀκροάματα</span>. +<b>2.</b> Alibi: <i>referuntur</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>teneretur</i>, vel: <i>haberetur</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Videtis tamen istius magi tantum valuisse miracula, ut aliquot +saeculis pro Deo coleretur et Christianis objiceretur, Apollonium rerum +gestarum miraculis longe superiorem Christo fuisse; fuit enim +Christo<span class = "tag">1</span> fere aequalis aut non multo +junior<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Christi</i>. +<b>2.</b> Alius idem: <i>minor</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Foecundissima profecto fuit aetas illa magorum ubertate et +copia; nam praeter Apollonium peperit etiam Dositheum, Theudam, Judam +Galilaeum, Simonem Magum, qui divinitatis nomina et opinionem sibi +asseruerunt<span class = "tag">1</span>. +<span class="pagenum">253</span> +Quin etiam in Arabia quidam magus<span class = "tag">2</span> cum se pro +Messia ferens quam plurimos stupendis prodigiis ad se pellexisset, rex +Arabum rogavit, quo miraculo se probare Messiam vellet: Caput meum, +inquit, truncari jube, tum ni reviviscam, ne Messiam me arbitrere. Rex +accepta conditione caput hominis spectante populo amputari jussit, +nec<span class = "tag">3</span> revixit tamen.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>asseverarunt</i>. +<b>2.</b> Moses Rambam in epistola ad astrologos. +<b>3.</b> Alibi: <i>non</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Tanta fuit amentia dicam an impietas multorum, ut non modo +deitatis famam sibi vindicarent, verum etiam Deum ipsum de coelo +praecipitem deturbare conarentur, ut olim conjurati coelum conscendere +fratres. Quin etiam Heraclides Ponticus<span class = "tag">1</span> +Pythiacos sacerdotes pecunia corrumpere non dubitavit, ut se Deum esse +praedicarent, ac serpentem in feretrum, quo elatus est, imponi jussit. +Sed fraude comperta, non qualem se vellet, sed qualis erat, judicatus +est. Talem quoque fuisse tradunt Psaphonem Africanum<span class = +"tag">2</span>, qui aviculas haec verba proloqui docuerat: <i>Psapho +Deus est</i>; deinde volare patiebatur. Sed omnes omnium fraudes Simon +Magus superare videtur, quia portentis ac prodigiis famosissimus non +modo a mortuis plures excitavit, sed etiam se ipsum in frusta concisum +tertio die erexit, atque ita sublimis in aëra sublatus est, populo +Romanorum ac principum spectante corona, eoque prorupit hominis istius +impudentia, ut se Deum appellaret, ac in hunc mundum<span class = +"tag">3</span> venisse jactabat, ut qui ab angelis corrupti<span class = +"tag">4</span> fuerant, emendaret et eos, qui in se crederent, ab +interitu sempiterno, non meritis cujusquam, sed sua gratia servaret.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Laërtius in Heraclidis vita. +<b>2.</b> Clemens Alexandrinus, Irenaeus, Justinus Martyr. +[Philosophumena Origenis. N.] +<b>3.</b> Alius: <i>modum</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>quae ... corrupta</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Qualem igitur exitum habuit, nisi quod ex aëre sublimi +dejectus praecipiti casu crepuit!</p> + +<p> +SENAMUS: Si casu crepuisset, cur senatus populusque Romanus, cur +collegium pontificum annuente imperatore statuas ei cum inscriptionibus +divinis erexisset? Nam ejus statua inter utrumque Tiberis pontem, +imperante Claudio Augusto, collocata hunc titulum prae se ferebat: +Simoni Mago Deo, quam Justinus Martyr<span class = "tag">1</span> se +vidisse confitetur. At in Deorum numerum nemo referri poterat sine +senatusconsulto, ut Tertullianus de Christo scribit, scilicet Tiberium +imperatorem ad senatum scripsisse, cum suffragio sui praerogativa, de +Christo, ut inter Deos censeretur. Noluit Senatus vel quia non +probabat<span class = "tag">2</span>, vel quia pigebat, hominem Judaeum +supplicio affectum in albo Deorum inscribi. Tiberius tamen, ut est apud +Tertullianum, in sententia mansit. Ex quo intelligitur, Simonem Magum +rerum gestarum et miraculorum stupendorum magnitudine Christo videri +clariorem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In apolog. I. +<b>2.</b> Alibi: <i>nihil probaverat</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Nemini dubium est, quin magus ille caeteros praestigiorum +vanitate<span class = "tag">1</span> superarit, haec tamen omnia +daemonum ope facta esse, quis +<span class="pagenum">254</span> +non videt? Nihil autem mirabilius videtur, quam a mortuis excitari<span +class = "tag">2</span> et in sublime ferri, utrumque tamen necromanticis +usitatissimum est. Nam Apollonius<span class = "tag">3</span> ab +extrema<span class = "tag">4</span> Aethiopia et<span class = +"tag">5</span> Nili fontibus Romam brevi delatus est, quo se imperatoris +Domitiani jussu acciri sciebat, inde momento Corinthum et ex Smyrna<span +class = "tag">6</span> Ephesum. Item Pythagoras<span class = +"tag">7</span> a Thuriis Metapontum advolavit, nec aliam ob causam +Romulus in Deorum numerum relatus est, quam quod in coelum, exercitu et +senatu spectante, sublatus ab hominum conspectu disparuisset. Idem +Aristaeo<span class = "tag">8</span> Proconnesio, idem Cleomedi +Astypalaeo contigisse, veteres historici scripto prodiderunt<span class += "tag">9</span>. Hos omnes sortilegorum impietate ac scelere obligatos +fuisse constat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>varietate</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>mortuos excitare</i>. +<b>3.</b> Philostratus l. VI. +<b>4.</b> Pro his duobus verbis legitur alibi: <i>ex</i>. +<b>5.</b> Addit alius: <i>a</i>. +<b>6.</b> Alibi: <i>exinde</i>. +<b>7.</b> Dionysius Halicarnass., Livius, Plinius l. VII, +Plutarchus in Romulo. +<b>8.</b> Alibi: <i>Anithaeo</i>. +<b>9.</b> Plinius, Hugo Floriacenus de comit. Martyr.</div> + +<p> +CURTIUS: Ita quidem si daemonibus seipsos sponte<span class = +"tag">1</span> mancipaverint, sed interdum divino concessu viri pietate +atque integritate clarissimi exercentur et cruciantur, ut de Jobo dictum +est, item de Christo, qui tametsi totius pietatis ac divinitatis +exemplar esset, a daemone tamen in templi pinnaculum, inde in montem +transvectus est, ut de illius virtute ac praestantia periculum +proderetur; sed explorata Christi constantia, pietate, divinitate +cacodaemon fractus discessit. Itaque Christus jam inquit<span class = +"tag">2</span>: <i>Princeps mundi hujus ejicietur foras, nullum +triumphum de me laturus.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>sponte se</i>. +<b>2.</b> Joh. 12, 31.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ut simia purpura induta, sic magus, qualemcunque se ferat, +sibi semper similis futurus est. Nam Vespasianus imperator etiam arti +magicae deditissimus fuisse dicitur et Christum imitari voluisse, in +prodigio coeci a nativitate, cui visum dedit, oculis sputo ac luto +leviter oblitis, spectante populi Alexandrini corona; sic enim +Tranquillus et Tacitus historicorum probatissimi scripserunt<span class += "tag">1</span>. His etiam artibus addictissimum fuisse Neronem Plinius +scribit. Sed ad veram religionem dijudicandam argumentum certius nullum +est, quam quod Gamaliel praescripsit<span class = "tag">2</span>. Cum +enim Christiani apostoli a magistratibus et pontificibus impietatis +postularentur, quod Christo divinitatis aliquid tribuerent, Gamaliel ad +populi concionem: <i>Attendite</i>, inquit, <i>ad ea quae decreturi +estis; antea exstitit quidam Theudas, qui cum multa de se jactaret ipso, +400 circiter discipulos ad se pellexit, non multo post tamen cum toto +comitatu caesus est. Alius item impostor Judas Galilaeus, qui plebem +aliquamdiu seduxerat, tandem cum suis omnibus prostratus est. Nolite +igitur in homines istos saevire. Nam si est ab hominibus haec +disciplina, brevi dissolvetur, si a Deo, frustra illius voluntati +obsisteremus!</i> Hac oratione persuasi pontifices +<span class="pagenum">255</span> +apostolos periculorum metu liberarunt. Quid enim profuit Apollonio, quid +Simoni Mago, quid Cleomedi Astypalaeo, quod a mortuis se ipsos +excitavissent? Quid<span class = "tag">3</span> Empedocli, quid Romulo, +quod in coelum abrepti fuisse feruntur? Sed cum Christi doctrina toto +terrarum orbe divulgata sit, ac jam saeculis amplius quindecim, +renitentibus populis ac principibus, altissime radices egerit nec ullis +suppliciis aut tormentorum crudelitate aboleri potuerit, nullis +haereticorum innumerabilium flatibus everti, quis dubitet, quin omnium +religionum optima sit ac divinissima?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Tranquillus in Vespasiano. Tacitus histor. IV, 83. +<b>2.</b> Act. V, 34 sqq. +<b>3.</b> Omittuntur haec cetera interlocutoris verba in alio +codice.</div> + +<p> +SALOMO: Nihil renitente Deo fieri posse confido, nec dubito, quin omnes +religiones, quae Deum auctorem non habent, tandem aliquando sint +interiturae; sic enim majores nostri quasi communi consensu testatum +reliquerunt.</p> + +<p> +SENAMUS: Adversus Deum immortalem nulla temporis diuturnitate praescribi +potest, ut olim Themistocles Athenis<span class = "tag">1</span> ac M. +Cato Censorinus pro concione populi Romani dixisse feruntur<span class = +"tag">2</span>. Nam qui sola vetustate ac diuturnitate religionis +praestantiam metiuntur, paganorum religionem optimam esse declarant, cum +jam inde usque a Belo et Nimrodo annorum fere quatuor millibus toto +terrarum orbe claruerit<span class = "tag">3</span> atque his etiamnum +temporibus apud Indiae populos orientales floreat. Illis enim sol, luna, +sidera, ignes, boves, elephantes, statuae mortuorum hominum pro Diis +coluntur. Nec ita pridem apud Americanos<span class = "tag">4</span> +occidentalis Indiae populos altaribus daemonum homines mactabantur. Et +quidem avorum memoria in Brasilia<span class = "tag">5</span> regione +viginti amplius hominum millia eodem anno sacrificari visa sunt. Quo +nihil usitatius Amorrhaeis et Ammonitis fuisse legimus, neque his +tantum, sed etiam Latinis, Graecis, Germanis, Gallis, Afris. Ac tametsi +Darius Persarum rex vetuisset edicto, Carthaginienses humana carne vesci +et humanas hostias immolare; atque item eo foedere, quod Gelo percussit +cum Carthaginiensibus ad Himeram<span class = "tag">6</span>, uno capite +cautum sit, ne Poeni deinceps humanas hostias sacrificarent, nihilominus +cum ab Agathocle jussi<span class = "tag">7</span> essent, ut Deos sibi +propitios redderent, ducentos nobilium liberos Diis mactarunt<span class += "tag">8</span>. Ac ne Romani quidem ipsi ab humanis sacrificiis +abstinuerunt, ante Cornelii Lentuli et P. Crassi consulatum. His enim +consulibus cautum est, ne amplius humano sanguine litaretur. Galli vero +non ante desierunt, quam dominatu Tiberii<span class = "tag">9</span>, +qui primus hoc vetuit. Si tanta impietas toto terrarum orbe, tot +saeculis, religiosissima visa est, quis temporum diuturnitate religionis +veritatem probari posse putet?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Atheniensis</i>. +<b>2.</b> Plutarchus in Themistocle et Catone Censorino. +<b>3.</b> Alibi: <i>claruit</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>Americos</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>Messina</i>, id quod forte emendandum esset: +<i>Mexicana</i>. [N.] +<b>6.</b> Alius false: <i>Smyrnam</i>. +<b>7.</b> Alii: <i>victi</i>. +<b>8.</b> Justinus in historiis. Plinius h. nat. l. 7. Cicero pro +Fontejo. +<b>9.</b> Addit alius: <i>Augusti</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Paulatim haec impietas omnis sublata est et christiana +<span class="pagenum">256</span> +religio in utramque Indiam longe lateque dissipata, ut nunc iisdem +finibus quibus solis cursus contineatur, quod verae religionis maximum +est argumentum, i.e. catholicae Romanae ecclesiae, quam utraque India +sponte suscepit.</p> + +<p> +CURTIUS: Optimae religionis argumenta posuimus in ecclesia vera, veris +tabulis, veris oraculis, veris rationibus, vera pietate; non in temporis +diuturnitate, aut immensitate regionum, aut ceremoniarum multitudine, +aut numero Deorum. Ac forsitan cum utraque India commodius ageretur, si +christianarum sectarum, quae plurimae sunt, simplicissimam ac +purissimam, i.e. Helveticam, Hispani eo detulissent<span class = +"tag">1</span>. Praeclari quidem illi, quod deterrimas hominum +mactationes sustulerunt, quod <span title = +"Greek: anthrôpophagian">ἀνθρωποφαγίαν</span> +crudelissimam vetuerunt, quod +execrandas inferias daemonibus fieri prohibuerunt, quod statuas daemonum +dejecerunt, sed probare non possum, quod idola idolis commutarunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>deduxissent</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Cum Franciscus Pizarrus intimos Indiae Peruvianae recessus +nostra aetate penetrasset, incolae Deum praeter solem nullum fere +adorabant<span class = "tag">1</span>. Et cum Franciscanus quidam ad +Christum oratione sua pertrahere Athabalibam<span class = "tag">2</span> +regem et a cultu solis revocare conaretur, illudque saepius +ingereret<span class = "tag">3</span>, Christum pro generis humani +salute mortuum esse, hic Athabaliba: Itane vos, inquit, Deum mortalem et +supplicio crucis affectum colitis? At ego Deum illum immortalem ac +sempiternum (solem indigitans) non suspensum adoro. Et quemadmodum post +aeterni Dei majestatem nihil sole admirabilius in hac rerum omnium +universitate, nihil praestantius, nihil divinius, non mirum est, si +omnes ubique terrarum populi solem adorare necdum plane destiterunt<span +class = "tag">4</span>. Ac siquidem ulla idolatriae excusatio est, minus +certe peccant, qui pulcherrimum illud divinae majestatis simulacrum, +quam qui hominem mortuum adorant, ut Christiani; sed ab hac +superstitione jam pridem Asia et Africa pene tota, magna pars Europae +recessit, Muhammedis saniorem ac meliorem amplexata disciplinam, quae +jam mille circiter annos floret et florebit aeternum. Quantum vero +antiquitati religionum tribuere debeant Christiani, docuit religio +antiquissima paganorum. Quis enim hoc tempore non admiretur, Jovem +nescio quem Cretensium tyrannorum parricidiis<span class = +"tag">5</span>, incestibus, ac stupris delibatum hominem, toto<span +class = "tag">6</span> terrarum orbe pro Deo, tot annorum millibus +creditum atque adoratum fuisse?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>nullum coluerunt</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Atabalippam</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>urserit</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>desierunt</i>. +<b>5.</b> Desunt sex haec sequentia verba in alio codice. +<b>6.</b> Idem alius: <i>isto</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Semper excipiendi sunt Israëlitae<span class = "tag">1</span>, +qui non solum monstrum illud scelerum, Jovem inquam, exsecrati, sed +etiam eorum, qui in tanta superstitione acquieverant, miserti pro iis in +templo sacratissimo quantum licuit expiaverunt apud Deum immortalem, +quem unicum ab orbe condito ad haec usque tempora colendum nobis majores +nostri proposuerunt. Ex +<span class="pagenum">257</span> +quo intelligitur, Israëlitarum<span class = "tag">2</span> religionem +antiquitate, veritate, constantia, caeteris<span class = "tag">3</span> +omnibus longe superiorem esse, quae nec Jovem nec Christum nec +Muhammedem, sed Deum aeternum sui auctorem habet. Quam quidem religionem +olim amplexaturi sunt omnes terrarum populi, ut Deus ipse apud Jesaiam +contestatur, gentes omnes tandem aliquando sacra facturas Deo +Israëlis<span class = "tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>excusandi ... Ismaëlitae</i>. +<b>2.</b> Alius idem: <i>Ismaëlitarum</i>. +<b>3.</b> Alius; <i>veteribus</i>. +<b>4.</b> Jesaiae 60, 1 sqq. 66, 23.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Putasne, Salomo, Deum immortalem tot annorum millibus +passurum fuisse, ut Christus ab omnibus pro Deo coleretur, nisi Deus +esset?</p> + +<p> +SALOMO: Eadem ratione atque iisdem argumentis daemonum atque demortuorum +hominum cultus in Deum regeri oportebat, si temporum diuturnitate ac +decursu<span class = "tag">1</span> annorum veritatem religionis metiri +fas esset. At istam impietatem Deus clara voce exsecratur: +<i>Perditio</i>, inquit<span class = "tag">2</span>, <i>tua ex te, salus +autem ex me est, Israel!</i><span class = "tag">3</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>discursu</i>. +<b>2.</b> Hos. XIII. +<b>3.</b> Deest hoc verbum in aliis.</div> + +<p> +TORALBA: Exitium hominum hominibus ipsis, non creatori tribuendum sic +interpretor, quod homines a lege naturae, quae unius aeterni Dei cultum +continet, sponte discesserunt et errore cognito ad officium revocari non +patiuntur. Et quidem intuenti mihi Christianorum cum Ismaëlitis et +paganorum inter ipsos infinitam prope sectarum varietatem, nulla +veritatis certior norma videtur, quam recta ratio, i.e. suprema naturae +lex<span class = "tag">1</span> hominum mentibus ab immortali Deo +insita, qua nihil stabilius, nihil antiquius, nihil melius fieri ac ne +cogitari quidem potest. Et cum hac lege naturae ac religione +vixerunt<span class = "tag">2</span> Abel, Sethus, Henochus, Noëmus, +Jobus, Abrahamus, Isaacus, Jacobus, qui summam pietatis, integritatis ac +justitiae laudem gravissimo testimonio Dei aeterni, quem unum coluerunt, +retulerunt<span class = "tag">3</span>, ea inquam religione nullam ex +omnibus video meliorem et antiquiorem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>lege</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>vixerint</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>consecuti</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Si naturae leges sequimur, christiana religio maxime omnium +naturae consentanea videri debet, quia non alium nobis ad colendum et +imitandum proponit, quam Deum illum aeternum, mundi parentem, qui ad +salutem hominum hominis naturam assumserit.</p> + +<p> +CORONAEUS: Video nos ad quaestionem, quam pridie hujus diei +proposueramus, de unione et conjugatione utriusque naturae, scilicet +divinae et humanae, sensim delapsos<span class = "tag">1</span>, quae +propter argumenti dignitatem diligenter a nobis est explicanda.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>dilapsos</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Sed priusquam de utriusque naturae, divinae et humanae, +conjunctione disseramus, explicandum illud est, an necesse fuerit ad +humani generis salutem, Deum aeternum carne convestiri? Nam si nihil +necesse fuit<span class = "tag">1</span>, longe facilior est exitus +disputationis de unione utriusque naturae.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>non necesse fuerit</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">258</span> +FRIDERICUS: Cur facilior?</p> + +<p> +TORALBA: Quia nihil statuendum est in natura universitatis, quo non<span +class = "tag">1</span> posito nihil perfectionis desit universitati ac +summae felicitati<span class = "tag">2</span>. At<span class = +"tag">3</span> nihil perfectionis vel summo bono vel universitati +deerat, antequam Deus hominem, ut vultis, induisset. Igitur Deus frustra +sanguine concretum hominis exuvium induisset, quia nihil erat necesse. +Pluralitas enim natura nunquam admitti debet, nisi necessaria. Illud +autem in universa natura perpetuum est, nec deesse necessaria, nec +abundare superflua.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice. +<b>2.</b> Aristot. libr. 1. phys. +<b>3.</b> Alibi: <i>Ut</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: At prius Toralba demonstravit, potestatem divinam ita liberam +esse, ut nulli subjungatur necessitati<span class = "tag">1</span>. +Potuit igitur Deus ea, quae non fuere necessaria, facere<span class = +"tag">2</span>, itaque restaret illa quaestio: an Deus voluerit<span +class = "tag">3</span>, quod potuit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>potestati</i>. +<b>2.</b> Deest in alio codice. +<b>3.</b> Alius: <i>noluerit</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Deum noluisse personam divinam producere<span class = +"tag">1</span> argumento efficacissimo planum est, quod scilicet +creatura sola potest esse et non esse, non item persona divina, quae ab +aeterno tempore fuit, ante id omne, quod esse potuit. Igitur Dei +voluntas fuit producere creaturam tantum, non etiam personam divinam +increatam<span class = "tag">2</span>, quia theologos inter ipsos illud +convenit, duas tantum personas productas ab una producente ut<span class += "tag">3</span> ab auctore. Quod argumentum ut declinarent quasi +scrupulum<span class = "tag">4</span>, necessariam productionem in Deo +acutissimi quique theologi posuerunt<span class = "tag">5</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt in alio codice proxima haec triginta sex verba. +<b>2.</b> Addit idem codex: <i>corpus creatum assumere +patet</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>et</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>scopulum</i>. +<b>5.</b> Scotus quaest. 6 in prolegom. sentent. l. 1.</div> + +<p> +CURTIUS: Ista quidem nimis argute ac subtiliter, cum arcana Dei inquiri +quidem, non tamen inveniri possint nisi ab eo, cui declaraverit<span +class = "tag">1</span> Deus ipse<span class = "tag">2</span>. Sed ex +iis, quae facit opifex, satis intelligitur, quid voluerit<span class = +"tag">3</span>. Itaque magister sententiarum<span class = +"tag">4</span>: Pater, inquit, in divinis genuit filium, non +necessitate, cum non cadat in Deum necessitas aut coactio, non +voluntate, cum<span class = "tag">5</span> non cadat in Deum mutatio: +dicitur tamen Deus genuisse filium voluntate praecedente aut +antecedente, quasi prius voluerit<span class = "tag">6</span> aut postea +genuerit, ut haeretici posuerunt. Haec ille.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>declaravit</i>. +<b>2.</b> Rom. 5 et 9. +<b>3.</b> Alibi: <i>noluerit</i>. +<b>4.</b> Lib. 3 distinct. 6. +<b>5.</b> Desunt sequentia haec duodecim verba in alio +codice. +<b>6.</b> Alibi: <i>noluerit</i>.</div> + +<p> +TORALBA: De duobus tamen alterum<span class = "tag">1</span> necesse +est, quia tertium nihil est ac<span class = "tag">2</span> ne cogitari +quidem potest, quin<span class = "tag">3</span> personarum productio +divina quadam voluntate aut necessitate facta sit. Quod si neutrum +exsistit<span class = "tag">4</span>, sequitur, nullam in essentia +divina, sui natura simplicissima, personarum productionem esse +potuisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>alterutrum</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>at</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>quam</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>exstitit</i>, vel: <i>sit</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Omissa divinae potestatis ac voluntatis disputatione, quae +mentis humanae imbecillitatem excedit, his utamur rationibus, quae ad +<span class="pagenum">259</span> +humanum captum propius accedunt<span class = "tag">1</span>. Si cuiquam +obtigerit ea facere, quae uni tantum Deo conveniunt, hunc profecto Deum +esse fateamur. At uni mortalium omnium, Christo, obtigit aequalis Deo +potestas, essentia eadem, summa<span class = "tag">2</span> sanctitas, +admirabilis sapientia, bonitas infinita. Hunc<span class = +"tag">3</span> igitur Deum confiteri oportet.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>accedant</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>divina</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>Tunc</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Si verum antecedens, profecto necessarium erit consequens. Sed +illud assumitur, quod concludi oportet. Itaque a destructione +antecedentis sequitur ruina consequentis, quoniam creatura creator esse +non potest, igitur Christus, cum verus homo, vera creatura fuerit, sui +ipsius creator esse non potuit. Neque enim natura permittit, neque ratio +admittit, ut, qui ab alio est, sit idem ipse, a quo est. At Christus est +creatura tum ratione carnis, quia conceptus in utero foeminae, tum +ratione animae creatae, ut Christiani theologi confitentur, tum ratione +productionis secundae personae, quae primam sequatur necesse est. Non +potest igitur idem, qui creatus est, creator esse, et quemadmodum +caetera quidem, quae lucida sunt, ab ipsa luce solis splendorem ac lucem +habent, nihil tamen horum aut lux aut sol esse potest: sic etiam angeli, +sidera, mentes humanae virtutis ac lucis intellectualis participes sunt, +Dii tamen ut sint, nullo modo fieri potest, quia principium aliud suae +originis habent. Sic enim Plato divinus a solis, Dionysius ab ignis +similitudine ad Dei cognitionem quodammodo <ins class = "correction" +title = "so in original: ‘manu duci’?">manuduci</ins> rectissime +judicarunt.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Quis ambigit Deum, quatenus creator sit, creaturam esse non +posse, sed quoniam in uno Christo natura duplex est, etiam in eo +contradictoria simul vera sint oportet, ratione diversâ. Christus, +inquit Damascenus<span class = "tag">1</span>, est creatus et increatus, +patibilis et impatibilis, creator et creatura propter idiomatum +communicationem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ep. 50 et 97.</div> + +<p> +CORONAEUS: Labyrinthum inexplicabilem video nos subire ac prope dixerim +praecipitium profundum. Melius enim ex ipsius Christi actionibus, qui +qualisque fuerit, quam ex argutiarum subtilitate intelligitur, i.e. ex +vitae instituto, sanctitate, doctrina, miraculorum stupendorum +multidudine atque ex ipsius Dei immortalis testificantis voce, quae +mortalium nemini contigisse videmus.</p> + +<p> +SALOMO: Quae fuerit vitae sanctitas in Christo, quis affirmare potest, +cum ex apostolorum scriptis appareat<span class = "tag">1</span>, illum +cum sceleratis et meretricibus familiare contubernium<span class = +"tag">2</span> habuisse. Et quidem Origenes scribit<span class = +"tag">3</span>, hanc Celsum scribendi occasionem adversus Christianos +arripuisse, quod Barnabas Christi discipulus in epistola quadam ad +catholicos diceret, Christum discipulos sceleratissimos ac nequitia ipsa +nequiores sibi ascivisse. At sapientum omnium summa confessione nihil +gravius praecipitur<span class = "tag">4</span>, quam a sceleratorum +<span class="pagenum">260</span> +consensu, contubernio, convictu quam longissime recedere, quod psaltes +lyricus principio laudationum: <i>O beatitudo</i>, inquit<span class = +"tag">5</span>, <i>illius qui non abiit in consilium impiorum et in via +peccatorum non stetit et in consessu derisorum non assedit.</i><span +class = "tag">6</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 9 et 11. Marc. 11. Luc. 5. 6. 15. 19. +<b>2.</b> Alius: <i>commercium</i>. +<b>3.</b> Libr. 1. contra Celsum. +<b>4.</b> Eph. 5. Rom. 1. +<b>5.</b> Psalm 1, 1. +<b>6.</b> Alii: <i>cedit</i>, vel: <i>stetit</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Id quidem crimini dabatur Christo, quod cum flagitiosis ac +sceleratis conversaretur, quam criminationem honesta oratione +refellens<span class = "tag">1</span>: <i>Non veni</i>, inquit, +<i>vocare justos, sed peccatores.</i> Quam vero innocenter vixerit, +satis Pilatus Pontius praeses declaravit, cum diceret, nullam sibi +accusationis causam compertam esse, quam ob rem illum damnaret<span +class = "tag">2</span>, dicitur tamen verberibus caesum populo ad +spectaculi fructum exhibuisse, ut quacunque ratione accusatores ad +commiserationem excitaret. Quod cum obtinere nequiret, majestatis +crimen, quod sibi propter Christum ingerebatur, metuens, tandem morti +addixit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. IX., 13. Luc. V. VI. XV. XIX. +<b>2.</b> Joh. XIX, 8 sqq.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ita quidem theologi christiani, sed in eo peccant, quod non +intelligunt, Romanorum moribus supplicio affici consuevisse neminem<span +class = "tag">1</span>, quin prius verberibus ac fustibus caederetur. +Prodigia vero Christi tribus fere generibus continentur, scilicet +resuscitatione duarum foeminarum, (nam de Lazaro nemo praeter Johannem +testificat), ejectione daemonum et curatione aliquot morborum. Postremum +est, quod super aquas deambulasse et in coelum abreptus esse +dicitur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Dion. Halicarn. l. II. VI. et VII. Tranquillus in +Nerone.</div> + +<p> +SENAMUS: Omittis, Octavi, primum omnium ac solenne +prodigium<span class = "tag">1</span> <span title = +"Greek: metamorphôseôs">μεταμορφώσεως</span> aquae in vinum, cum +exhaustis cantharis reliqui nihil esset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Joh. 2, 1 sqq.</div> + +<p> +SALOMO: Commodius mihi facturus fuisse videtur, si ad sobrietatem +convivas assuefecisset. Haec omnia tamen atque his multo plura Simonem +Magum, Apollonium et innumerabiles id genus facere ac saepissime ex +aridis stipitibus vinum forma, colore, odore, sapore elicuisse. Galenus +vero, ubi agit de hermetica medicatione, miratur, quamplurimos curari +aliter non posse, quam si certissimam habeant fiduciam salutis, qui +curari cupiant. His enim verbis utuntur sortilegi: <i>Crede et +sanaberis, fides tua te salvum fecit.</i><span class = +"tag">1</span></p> + +<p> +CURTIUS: Inanes et pudendas Judaeorum calumnias, qui Christum daemonis +ope et opera uti criminabantur, efficacissimis argumentis refutans ipse: +<i>Si a daemonibus</i>, inquit<span class = "tag">1</span>, <i>daemones +fugerentur, daemonum vim atque potentiam brevi ruituram videretis</i>, +non aliter quam familiae et imperia quaeque maxima bellis intestinis +collapsa dissipantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 9, 22. Marc. 5, 34. 10, 52. Luc. 7, 60. 8, 48. 17, 19. +18, 42. +<b>2.</b> Matth. 9, 33 sqq.</div> + +<p> +SALOMO: Argumentum istud levissimum esse experientia diuturna saepissime +comprobavit. Nihil enim frequentius, quam a daemonibus obsessos +<span class="pagenum">261</span> +magorum verbis liberari, aut levi contactu, aut circulo in fronte +descripto, aut susurro in aurem illato. At saepius daemones obsistere +aut reniti simulant; sed Polycrates<span class = "tag">1</span> hanc +simulationem refutans: Mali daemones, inquit, faciunt sponte, quod +inviti facere videntur, et simulant se coactos vi exorcismorum, quos +fingunt in nomine trinitatis, eoque illudunt<span class = "tag">2</span> +hominibus, donec crimine sortilegii poena damnationis involvunt. Haec +ille. Item Leo Afer de magis Africanis scribit, saepissime daemones a +sortilegis fugari circulo in fronte. Quanquam daemonum ejectiones plus +nocuisse, quam profuisse videmus. Ut cum daemones e corporibus exirent, +misit eos Jesus in greges porcorum, quos daemones eodem momento +praecipites egerunt in aquas, non sine magno domesticae rei ac publico +detrimento. Non aliter dives quidam nobilis sortilegus apud Anglos, cum +in Belgio Hispanum daemoniacum liberaret, misit in armenta boum, quae +seipsos mutuis vulneribus contrucidarunt, pastoribus etiam occisis, +deinde a magistratu ad supplicium conquisitus disparuit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Lib. II, c. 14. +<b>2.</b> Alius: <i>tradunt</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Sed Christus vitae sanctitate ac integritate mirabili omnes +omnium criminationes facile refellit, quanquam Josephum, <ins class = +"correction" title = "so in original: ‘Matthiae’?">Mathatiae</ins> +filium, testem omni exceptione majorem, rejicere non possunt, sic enim +de Christo scribit: quasi de homine sapientiae studiosissimo, si hominem +appellare fas est.</p> + +<p> +SALOMO: Caput illud Josepho tributum est, sed adjectitium esse et +brevitas ipsa et scribendi ratio docet. At Josephus, Gorionis filius, +qui eandem quam ille historiam scripsit et iisdem temporibus, ne verbum +quidem ullum de Christo, quia scilicet hebraice scripsit, nec Latini +potuerunt, nec Graeci hebraicae veritatis fidem imperitia linguae +hebraicae violare.</p> + +<p> +TORALBA: Quando curationes morborum, ejectiones daemonum, suscitationes +mortuorum, volatus in aëre sublimi caeteraque id genus sortilegis +usitata sunt, non modo ad deitatis probationem, sed etiam ad impietatis +conjecturam magnum habent argumentum.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Ismaëlitae Christo non deitatem quidem, sed divinitatem +tribuunt, ut Mosi, Heliae, Samueli, quin etiam his omnibus et Mahummede +majorem fuisse summaque vitae sanctitate, doctrina singulari ac pietate +floruisse confitentur.</p> + +<p> +CURTIUS: Quae igitur pervicacia est, quem tot ac tantis virtutibus, +tanta divinitate claruisse, quem denique Messiam fuisse fatentur, eidem +eripere deitatem. Illud enim verissime mihi videor esse dicturus, +Christum edicto omnium brevissimo principum ac magistratuum omnium +edicta, decreta, leges complexum fuisse, hoc scilicet<span class = +"tag">1</span>: <i>Alteri ne feceris, quod tibi fieri nolis.</i> Quod +Alexander Severus imperator tanti ponderis ac momenti +<span class="pagenum">262</span> +existimavit, ut pro edicto perpetuo promulgari juberet<span class = +"tag">2</span>. Ac primus quidem exstitit, qui Christum in larario sibi +proposuit pro Deo colendum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Luc. 6. 31 (Matth. 7, 12). +<b>2.</b> Lampridius in Alex.</div> + +<p> +CORONAEUS: Quanta vis esset doctrinae Christi, imperator ille +declaravit; cum enim educatus esset una cum Heliogabalo sobrino et cum +eo simul adolevisset, hic tamen flagitiorum ac foeditatum omnium +sentina, ille virtutum omnium heroicarum singulare decus.</p> + +<p> +SENAMUS: Si Alexander huic edicto paruisset, neminem meritis suppliciis +affici pateretur, nec lictores judicata exsequerentur, quia nec judices +nec lictores se crucibus affigi<span class = "tag">1</span>, ac ne +verberibus quidem caedi vellent. Consimile aliud edictum Christi: +<i>Quaecunque vultis, ut faciant vobis homines, eadem facite +illis.</i><span class = "tag">2</span> Opes enim et honores sibi tribui +ac suis voluptatibus ab omnibus indulgeri cupiunt omnes, quibus tamen +sine flagitio et scelere obsequi nemo potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>affici</i>. +<b>2.</b> Matth. VII, 12.</div> + +<p> +CURTIUS: Vetant leges<span class = "tag">1</span> legibus fraudem fieri, +ac verborum apices consectando<span class = "tag">2</span> in contrariam +sententiam detorquere et, quae de virtutibus dicuntur, ad vitia +convertere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Jurisconsulti</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>consecando</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: At illud quanti est, quod Christus unus inter tot et tam +multos legislatores, principes, philosophos ab omni injuriarum ultione +non tantum abstinere, verum<span class = "tag">1</span> etiam pro +inimicis vota facere suasit<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>imo</i>, vel: <i>sed</i>. +<b>2.</b> Matth. V, 44. Luc. VI, 27. Alibi: <i>jussit</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: At Davidem locis omnibus ac prophetas ipsos inimicis mala omnia +precari videmus. Aut igitur Christus, aut illi gravissime peccant, qui +tam contraria edicta fingunt, quae nulli theologi conciliare queunt. +Quis autem tot et tam multos prophetas impietatis accuset? Sic enim +David adversus inimicum: <i>Constitue super eum peccatorem, et diabolus +stet a dextris, cum judicatur exeat condemnatus, et oratio ejus fiat +peccatum. Fiant filii ejus orphani et uxor ejus vidua, et non sit qui +miseretur pupillis ejus, et in una generatione exscindatur nomen +ejus!</i> Et ad extremum illud subjicit: <i>Haec merces eorum, qui +detrahunt mihi.</i><span class = "tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Num. X. fin. Ps. 47.</div> + +<p> +SALOMO: Certe Davidem ac prophetas de hostibus Dei potius, quam de suis +ultionem reposcere videmus. <i>Surge domine</i>, inquit Moses, <i>et +dissipentur hostes tui!</i><span class = "tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Psalm. 68, 2. Numer. 10, 35.</div> + +<p> +SENAMUS: Hic quidem aperte contra hostes Dei, sed infinitis prope locis +prophetae suorum hostium interitum cupidissime expetunt, ut superiore +psalmo, postquam execrabilem in modum inimicis imprecatus esset: <i>Haec +merces</i>, inquit, <i>eorum qui detrahunt, non qui Deo, qui Christo +detrahunt, sed mihi.</i></p> + +<p> +SALOMO: Nemini dubium est, quin prophetae sanctissimi ac summae pietatis +et integritatis viri perniciem suis inimicis optent ac precentur, non +<span class="pagenum">263</span> +aliam ob causam, quam ut doceant ab omni injuria atque ultione esse +abstinendum, et uni Deo ultionem relinquendam; vetat enim lex divina +privatas injurias ulcisci, sed earum ultionem Deus ipse deposcit. Est +autem ejus orationis, qua ultionem a Deo repetimus, haec utilitas, ut +illum integritatis ac innocentiae testem habeamus et ab injuria +inferenda ultionis specie abstineamus<span class = "tag">1</span>. +<i>Quoniam</i>, inquit Hieremias, <i>ultio Dei est.</i><span class = +"tag">2</span> Sed ferendum non est, quod Lucas<span class = +"tag">3</span> divinae legi fraudem facere videtur his verbis: <i>Dictum +est antiquis, diliges proximum tuum et odio habebis inimicum +tuum.</i><span class = "tag">4</span> Haec postrema verba nusquam in +lege divina aut ullis prophetis reperiuntur, sed interdictum plane +contrarium. <i>Ne oderis</i>, inquit lex<span class = "tag">5</span>, +<i>odio intestino quenquam, sed aperte illum increpa.</i> Item: <i>Ne +sis injuriarum memor, ne ulciscare te ipsum.</i> Nec vero est majus et +melius antidotum adversus vindictae furentis libidinem et ultionis +cupiditatem, quam<span class = "tag">6</span> in ipsius Dei sinum +effundere totam, qui nullam nisi justissimam ultionem accepturus est. At +novus legislator, ut legibus divinis derogaret: <i>Si quis</i>, +inquit<span class = "tag">7</span>, <i>maxillam dextram palma caedat, +obvertito illi sinistram, et ei qui tunicam rapuerit, concedito quoque +pallium, nec vim vi repellas</i>, quod tamen omnibus divinis et humanis +legibus semper licuit ac licebit, vim injustam a capite honesta ratione +propulsare. Illud etiam minus ferendum, qui proximum appellaverit +fatuum, reus sit incendii gehennae<span class = "tag">8</span>; quae +interdicta non modo sapientibus, sed etiam Juliano imperatori<span class += "tag">9</span>, qui religionem christianam a se desertam oppugnavit, +tam absurda visa sunt, ut ea libris provulgatis omnino repudiaret. Nam +si legibus istis, quas christiani principes ac magistratus jam pridem +valere jusserunt, ulla vis esset, nusquam innocentiae contra vim +improborum locus relinqueretur, sceleratis in bonos omnia, bonis contra +in sceleratos nihil liceret.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Levit. 19. Deuter. 32. Ezech. 9 et 25. +<b>2.</b> Jerem. 50, 15. +<b>3.</b> Apud Matthaeum potius reperiuntur haec verba. +<b>4.</b> Matth. 5, 43 sqq. +<b>5.</b> Levit. 19, 17. Ezech. 9 et 25, 10 sqq. +<b>6.</b> Alibi: <i>sed</i>. +<b>7.</b> Matth. V, 39 sq. Lucas VI, 29. +<b>8.</b> Matth. V, 22. Lucas VI. +<b>9.</b> Apud Cyrillum.</div> + +<p> +SENAMUS: Longissime abest Aristoteles<span class = "tag">1</span> ab +illa Christi sententia, quin etiam scribit, eos, qui ultionem non<span +class = "tag">2</span> reposcant, sibi ipsis injuriam inferre.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> L. V. Ethic. +<b>2.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Julianus quidem apostata nimis impudenter ac impie Christi +doctrinam calumniatus est, cum diceret: Latronibus ac sicariis +impunitatem a Christo proponi, nec cuiquam ullos hostium impetus +propulsare licere. Aliud enim est, officia perfecta tradere, aliud +mediocritatem<span class = "tag">1</span> officiorum tueri. Quis enim +legibus omnibus se innocentem profiteatur? Et ut sit aliquis, quam +augusta est innocentia, ad legem bonum esse<span class = "tag">2</span>, +quam multa pietas, humanitas, justitia, fides exigunt, quae extra +tabulas publicas +<span class="pagenum">264</span> +sunt. Nam vim illatam vi propulsare, bestiis quidem est, et eorum qui ab +ira sibi nequeunt temperare, sed patienter injuriam ferre ac pro +caedentibus vota facere, consummatae et perfectae justitiae est, quam +Christus, Davide et prophetis omnibus superior, hominum generi +patefecit. Id autem planum facit oratione sua Jobus<span class = +"tag">3</span>. Cum enim multa de sua justitia dixisset, illud +etiam<span class = "tag">4</span> subjecit: <i>Si gaudium</i>, inquit, +<i>percepi ex infortunio inimici mei et exsultavi cum malum ei +obvenisset; sed ne verbo quidem malum ei sum imprecatus.</i><span class += "tag">5</span> Haec illa est consummatae justitiae summa laus, quam +Jobo Deus ipse gravissimo testimonio tribuit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ita omnes. +<b>2.</b> Seneca l. II de benef. +<b>3.</b> Alii: <i>Job</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>enim</i>. +<b>5.</b> Jobi 31, 29.</div> + +<p> +CORONAEUS: Haec certe disciplina Platonis decreto quodammodo congruit. +Sic enim Plato: <span title = +"Greek: mallon adikeisthai ê adikein">μᾶλλον ἀδικεῖσθαι ἤ ἀδικεῖν</span>. +Tritum est illud: Parum +abest, quin Academici fiant Christiani! Neque tamen si quis pallium +eripienti tunicam non concesserit, reprehensione dignum putaverit +legislator Christus, cujus doctrina, non edicta prodita sunt, sed prius +jacturam vir integerrimus patietur, quam ictibus aut litibus experiatur. +Ex quo intelligitur, Christi doctrinam, non vulgarium philosophorum ac +legislatorum, sed consummatae sapientiae et integritatis verum +archetypum esse.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Demus illud, quod Salomo non concedit, Christi doctrinam +eximiam, vitam sanctissimam, clarissimam nominis sui famae +existimationem, miranda denique non magica, sed plane divina fuisse. +Demus etiam id quod Azora quarta scriptum est, Christum pro caeteris +omnibus prophetis spiritum clarissimum ac divinissimum habuisse, haec +tamen omnia cum in hominem cadere possint, non video quid sit, quamobrem +Deum fateri debeamus. Et quidem multo clariores fuere tum doctrina, tum +vitae sanctitate, tum miraculis Moses, Helias, Samuel, Josua, qui non +haec terrestria Christi miracula magorum<span class = "tag">1</span> +fere communia fecerunt, sed qui maria diviserunt, fluminum cursus +cohibuerunt, coelum quominus plueret clauserunt, clausum precibus +aperuerunt, solem ac lunam<span class = "tag">2</span> suis sedibus +immobiles reddiderunt; Helias item et Henochus non dubia testium fide +post mortem, sed ante mortem divina potestate ab hominum conspectu +abrepti fuerunt, quos tamen pro Diis habere ac colere impietatis esse +Christiani confitentur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>majorum</i>, vel: <i>majores</i>. +<b>2.</b> Additur alibi: <i>horas</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Christum prophetas istos longissimo intervallo superare, +argumentum est illud potissimum, quod omnia omnium prophetarum oracula +in Christum ut in scopum diriguntur, nec magis illi coelestia prodigia +quam Mosi, quam Josuae, quam Heliae defuerunt. Quin etiam in illa +visione montis Thabor Moses et Helias hinc et illinc triumphanti Christo +adstiterunt<span class = "tag">1</span>, quibus praesentibus Dei vox +audita de coelo est: <i>Hic est filius dilectus, in quo mihi complacui, +ipsum audite!</i> Cum Heliam et Mosem jubet audire Christum, an illis +exaequandum aut comparandum +<span class="pagenum">265</span> +putavit? Jam vero cui mortalium unquam morienti sol mori et obscurari +amisso splendore visus est, nisi Christo, neque enim per naturam id +fieri poterat, cum in ipso meridiei momento id contigerit, luna e +diametro soli opposita, ut verissime dictum sit a Dionysio Areopagitarum +senatore: aut Deus naturae patitur, aut naturae ruinam minatur! Hujus +autem eclipseos admiranda prodigia Phlego Trallianus Adriani Caesaris +libertus 4 anno 220<span class = "tag">2</span> Olympiadis, i.e. 18 +Tiberii Augusti contigisse scribit. Quibus ea confirmantur, quae +Matthaeus 27, Marcus 15, Dionysius Areopagita in epistolis, Eusebius +historicus in demonstratione evangelica, demonstratione undevigesima, +Origenes contra Celsum, Suidas in verbo Dionysius, Tertullianus in +Apologetico de solis illius deliquio meridiano scripserunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 17, 1 seqq. +<b>2.</b> Alius: <i>240</i>; alius: <i>210</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ut apotheosin Thaboritanam illam, non satis dignam quae refelli +mereatur, omittam, graviter peccatur in historiam ab illis solaris +deliquii inventoribus; annus enim 4. Olymp. 220<span class = +"tag">1</span>, quem Phlego notavit, penultimus est Neronis, Silio Nerva +et Julio Attico consulibus, 32 circiter annos post Christi supplicium, +ut ex ipsis Romanorum fastis et Olympiadum circulis, quae M. Varro, +Dionysius Halicarnasseus, Cuspianus, Sigonius, Onuphrius, Mercator, +Funccius summa cura ac diligentia sic conjunxerunt, ut neminem dubitare +patiantur. Hanc autem Phlegonis eclipsin, quae post annos 32<span class += "tag">2</span> contigit, cum Christus mortuus est, ordinariam ac +naturalem in synodo solis ac lunae, non in objectu, quod isti volunt, +secuta est, clades illustrium senatorum, quos Nero interfici jussit, +Thraseam, Senecam, Pisonem, caeteros et parricidia matris et utriusque +uxoris, paulo post civilia bella ac tres eodem anno imperatores +Romanorum<span class = "tag">3</span>. Illud etiam ad errorem istorum +convincendum accedit, quod solem in piscium sidere tunc fuisse tradunt, +id quod fieri nullo modo potuit, cum paschalis victima nunquam +immolaretur, nisi luna 14. mensis Nisan, quo sol sidus arietis subire +solet<span class = "tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>200</i>; alius: <i>210</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>35</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>ac trium eodem anno imperatorum +Romanorum</i>. +<b>4.</b> Exod. 12, 6 sqq.</div> + +<p> +CURTIUS: Cur igitur Dionysius Areopagita ad Polycarpum scribens +Apollophanem sophistam coarguit his verbis<span class = "tag">1</span>: +<i>Nescio</i>, inquit, <i>quo spiritu afflatus ad divinationem +prorupisti, Apollophanes, quod una mecum aspiciens eclipsin solis, +contra naturae ordinem, tempore Christi patientis, conversus ad me +dixisti: hae praclarae sunt vicissitudines rerum divinarum!</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Dionys. epist. 7.</div> + +<p> +TORALBA: Omissa temporum ac scriptorum controversia rationibus +perspicuis inquiramus, Christus Deus sit necne? Nam si generis humani +auctor est et servator, profecto Deum esse oportet. Si Deus non est, ne +hominum quidem servator esse potest.</p> + +<p> +CURTIUS: Necessarium profecto argumentum, quo argute refelluntur +<span class="pagenum">266</span> +Ariani, qui si quem generis humani servatorem confitebantur, eundem +tamen Deum esse negabant.</p> + +<p> +SALOMO: Nihil saepius in sacris litteris admonemur, quam ab unius +aeterni Dei potentia salutem pendere omnium<span class = "tag">1</span>: +<i>Ego Deus aeternus et praeter me non est alius.</i> Item: <i>Redemtor +noster Jehovah, Zebaoth nomen ejus.</i> Item: <i>Ego Deus aeternus solus +salvator, qui solus mortem inferre et a morte solus eripere possum, nec +alius est a me.</i> Item: <i>Ego Deus aeternus, qui deleo iniquitates +tuas propter me.</i> Non dixit: propter Jesum filium, supplicio +afficiendum, aut: propter Messiam futurum, illud autem ineffabile et +sacratissimum <ins class = "correction" title = +"so in original: ‘nomen’?">numen</ins> +<span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span> aeternus +nulli creaturae communicabile esse, utriusque religionis theologi +confitentur. Si ergo servatoris dignitas ei congruit,<span class = +"tag">2</span> cui nomen illud sanctissimum divina lege tributum est, +quonam modo illud mortali<span class = "tag">3</span> creaturae +conveniret?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Jesaiae 30 et 42. Jerem. <ins class = "correction" title = +"so in original">43. 45. 47. 31. 32.</ins> Genes. 16. Exod. 6. 20. 29. +Psalm. 7. 49. Ezech. 32. +<b>2.</b> Rabbi Moses 1. 2. Calvinus c. 1. harmon. in +Psalm. 83. +<b>3.</b> Alibi: <i>divinae</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: At illud ipsum nomen Jesus seu Jehovah<span class = +"tag">1</span> servatorem significat, eique maxime datum est, quia genus +humanum servaturus esset, itaque Paulus non obscure aut ambigue +scripsit, uni Christo inditum esse nomen Jesu<span class = +"tag">2</span>, quo audito<span class = "tag">3</span> omne genu +flectatur coelestium, terrestrium ac infernorum. Item:<span class = +"tag">4</span> <i>Non est aliud sub coelo nomen datum hominibus, in quo +oporteat servari.</i> Item tanto praestantior angelis, quanto +excellentius est nomen adeptus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Jehosua. +<b>2.</b> Luc. 1. 2. Phil. 2, 10. +<b>3.</b> Alibi: <i>edito</i>. +<b>4.</b> Acta 4, 12. Hebr. 1, 4.</div> + +<p> +SALOMO: At quid ista? Cum nomen Jesu et Jehovah<span class = +"tag">1</span> vulgaria sint ac communia, nusquam tamen ineffabile nomen +<span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span>? Itaque argutus quidam +theologus<span class = "tag">2</span> christianos veteres magistros jure +coarguit, quod illa verba: <i>Non est aliud nomen sub coelo</i> etc., +sic interpretantur, ut servandi majestas inter creaturas soli Christo +conveniret: <i>Quoniam</i>, inquit, <i>homines in coelum conscendere +nequeunt.</i> Quae reprehensio probabilis est, nec tamen reprehensioni +congruit solutio, sed quia incongruum est existimare, vim et +praestantiam generis humani ulli creaturae communicari posse, cum soli +Deo tantum conveniat. Petrus autem in concione populi Christum a Deo +factum praedicavit<span class = "tag">3</span>. Clemens etiam, proximus +Petri successor in eodem pontificatu, de quo Paulus ipse laudabile +testimonium tulit, librum promulgavit, qui <span title = +"Greek: anagnôrismos">ἀναγνωρίσμος</span> inscribitur, +ubi Jesum creatum fuisse scribit, Eunomium secutus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Jehosua. +<b>2.</b> Calvinus in c. 14. 12 Actorum. +<b>3.</b> Actorum 4, 10 sqq.</div> + +<p> +CURTIUS: Jesum etiam<span class = "tag">1</span> creaturam fuisse +fatemur, quatenus corpore ac mente constat, conceptum in utero virginis, +genitum, educatum, mortuum, +<span class="pagenum">267</span> +sepultum, neque quatenus est creatura servator dicitur, sed quatenus +creator. Tametsi ad pariendam hominibus salutem humano corpore usus est. +Ac tametsi Deus simul et homo sit, non tamen divina essentia cum humana +mente confusa est, neque alteri naturae altera concreta aut mista<span +class = "tag">2</span>, sed quodammodo utraque utrique copulata sub unam +et eandem Christi hypostasin.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quoque</i>. +<b>2.</b> Alius addit: <i>nec tamen omnino altera divulsa</i>. +Alibi pro mista legitur: <i>infinita</i>; pro <i>divulsa</i> alibi: +<i>dimista</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Dubitavi saepe, quid esset, quam ob rem Petri Lombardi aetate +verum erat hoc enunciatum<span class = "tag">1</span>: Deus assumsit +humanam naturam ut indumentum; nihilominus tamen falsum et haereticum +postea esse coepit, quia indumentum corpori non copulatur, at humanam +naturam divinae copulari credunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Scotus l. III. dist. dicit, hoc enunciatum haereticum esse +coepisse post Lombardi aetatem.</div> + +<p> +TORALBA: Nulla dualitas, inquit Dionysius, principium esse potest, sed +et unitas dualitatis initium est<span class = "tag">1</span>. Quod si +utraque natura, scilicet divina et humana, non est in unum et idem +concreta, nec altera penitus ab altera discreta, certe copulata dualitas +erit, cui opus est vinculo quodam ac nexu, quoniam illae duae naturae +majore intervallo a se invicem distant, quam contraria, quae sub eodem +genere continentur. At infinitum et finitum eodem genere coërceri +nequeunt nec ulla copula possunt uniri. Nam eorum, quae uniuntur, ratio +quaedam est, infiniti autem in finitum nulla, ex quo sequitur, utramque +naturam ab utraque avulsam esse. Nam si utraque confusa esset, utramque +perire oporteret, ac tertium quoddam ex utraque constituendum, ut +superius demonstratum. Quodsi natura divina simplicissima est, nullam +omnino compositionem ferre potest, alioquin ajentia et negantia simul +esse vera aut simul esse falsa oporteret de una et eadem re.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt haec sex antecedentia verba in uno codice.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Utramque naturam uniri docuit Christus, cum diceret: <i>Ego +et pater unum sumus.</i><span class = "tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Joh. 10, 30.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ariani dictum illud ad concordiam et mutuum utriusque +consensum pertinere contendebant, ut illud quoque<span class = +"tag">1</span>: <i>Pater, da ut sicut ego et tu unum sumus, ita isti in +nobis unum sint; alioquin apostoli ipsi Dii fuissent.</i> Item illud: +<i>Qui plantat, et qui rigat, unum sunt.</i> Item<span class = +"tag">2</span>: <i>Qui adhaeret domino, unus spiritus est.</i> Quam +Arianorum interpretationem etiam christiani theologi probant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Joh. 17, 20 sq. +<b>2.</b> 1 Corinth. 6, 17.</div> + +<p> +SENAMUS: At Hilarius nos ipsos cum Christo unum et idem esse affirmat, +non tantum adoptione et consensu, sed etiam naturâ.</p> + +<p> +CURTIUS: Ea sententia omnium judicio repudiatur, omnes enim Dii essemus +et impeccabiles, si ejusdem naturae et essentiae cum Christo.</p> + +<p> +CORONAEUS: Id quidem plerique arbitrantur fieri assumtione corporis +<span class="pagenum">268</span> +Christi sacramenti ope, cum ejus caro et sanguis cum nostra miscetur, +mens etiam ejus et divinitas credentibus communicatur<span class = +"tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Erasmus paraphr. in Lucam.</div> + +<p> +TORALBA: Non capio, quaenam unio creatoris cum creatura fieri possit, +cum Dei natura simplex et incorporea sit, non multa nec multiplex nec +mutabilis. Quid si multiplex non sit, quomodo triplex erit? Nam quicquid +cadit in naturam, scindi necesse est. Aut enim, inquit Evagrius, natura +patris, filii et spiritus sancti simplex est aut composita; non hoc, +illud igitur. Si simplex, numen etiam expers est.</p> + +<p> +CORONAEUS: Nemo Deum triplicem esse putat, trinum quidem in unitate et +unum in trinitate fatemur, triplicem aut duplicem negamus.</p> + +<p> +TORALBA: Si trinitas est in divinitate, pluralitas est in deitate, +numeralis enim distinctio, non essentialis, quia posito binario, non +sequitur ternarius. Quare distinctio numeralis, cum ab unitate +receditur, efficit deitatis divisionem, et compositio numerosa corrumpit +simplicitatem deitatis. Illud etiam absurdius sequitur, quod Dei +potestas, quae est infinita, solvitur ac debilitatur numerali divisione. +Nam vis ac potestas cujusque rei eo major est, quo magis unita in sese, +et eo debilior, quo longius ab illa unione simplicissima discedit. Quare +cum sola unitas sit omnipotens, nec quicquam simpliciter aut absolute +unum sit praeter Deum, sequitur trinitatem non esse omnipotentem.</p> + +<p> +CURTIUS: Numerus non refertur ad essentiam, sed ad hypostasin +personarum, nec dividitur essentia divina propter hypostaseos personae +cujusque divisionem.</p> + +<p> +SALOMO: Si Deus trinus esset, cur Moses coacta populi concione orationem +sic auspicatur: <i>Audi Israël, Deus noster Deus unus est!</i><span +class = "tag">1</span> Cur in re tanti ponderis et momenti omisisset +epitheton illud tam necessarium <i>trinus et unus</i>? At ne quis +dubitaret, ut prospiciebat futurum, litteras grandiores in extremo primi +ac postremi verbi apposuit, contra scribendi usum, hoc enim unde nisi ut +planum faceret omnibus, nec infinitos esse Deos, nec plures uno esse +posse, in quem nullus numerus cadat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deuter. 6, 4.</div> + +<p> +CURTIUS: Argumenta, quae a negantibus ducuntur, fere sunt captiosa, non +dixit: est trinus, ergo non est trinus, nihil ex eo sequitur.</p> + +<p> +TORALBA: Nulla videtur argumenti fallacia, cum<span class = +"tag">1</span> altero posito alterum excludi sit necesse est. Nam qui +dicit <i>Unum</i>, excludit <i>trinum</i>, alioquin contraria simul vera +sunt, unius et ejusdem ratione<span class = "tag">2</span>, scilicet +Deus unus est, Deus non est unus. Illud ab<span class = "tag">3</span> +omnibus theologis christianis usitatum est, Deum efficere non posse, ut +contraria eadem<span class = "tag">4</span> ratione simul vera sint, non +quod ulla sit impotentia Dei, sed quod subjectum incapax sit +affirmationis simul et negationis. Nec illud Plato voluisse videtur +<span class="pagenum">269</span> +in Parmenide, ubi de Ente et Uno copiosissime disserit, quam ut doceat, +unum illud naturae principium simplicissimum esse, nec praeter unitatem +quicquam admittere posse. Xenophanes item et Melissus, qui libros etiam +de Ente et Uno scripserunt, nihil aliud voluerunt, quam rerum omnium +principium unitatem simplicissimam esse. Eadem Pythagoreorum vox est. +Finis, inquit Jamblichus, totius contemplationis est, attollere mentem a +multitudine ad unitatem: <span title = +"Greek: telos pasês theôrias, tou henos theorêtikon anagein heauton apo plêthous es to hen">τέλος +πάσης θεωρίας, τοῦ ἕνος θεορητικὸν ἀνάγειν ἑαυτὸν ἀπὸ πληθοῦς +ἐς τὸ ἕν</span>. Itaque Academici cum Dei proprium nomen inquirunt, +appellant <span title += "Greek: to hen, to agathon, to alêthes, to haploun">τὸ ἓν, τὸ ἀγαθὸν, +τὸ ἀλήθες, τὸ ἁπλοῦν</span>, i.e. unum, bonum, verum, simplex, quem +Proelus vocat <span title = "Greek: hen theiôn enadôn hupostatikon">ἓν +θείων ἐνάδων ὑποστατικόν</span>, unum divinarum unitatum +fundamentum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>cur</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>rationis</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>autem</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>ejusdem</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Nullam video in his enunciatis contradictionem: Deus est +unus, Deus non est unus; quia non ratione ejusdem, primum enim ratione +essentiae, alterum ratione personarum. Nec vero in ipsa ratione +personarum aliud est trinitas, quam unitas, omnipotens, non divisa, non +composita, non numerabilis, sed suapte natura simplicissima. Etiam si +essentiae ratione unus est, ratione personarum trinus.</p> + +<p> +TORALBA: Igitur duas <span title = +"Greek: hupostaseis">ὑποστάσεις</span> subesse necesse est, +quoniam de uno et +eodem subjecto dici non potest creator et creatura, mortale et +immortale, sempiternum et fluxum, stabile et caducum, genitum et +ingenitum. Oportet enim motum, nexum, qualitatem, quantitatem, corpus +denique Deo aeterno copulari.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Non fit unio corporis humani cum natura divina, sed naturae +divinae cum mente humana.</p> + +<p> +TORALBA: At fieri non potest, ut quae uni<span class = "tag">1</span> +tertio uniuntur, inter se uniantur, et quae una sunt, eadem inter se +sunt eadem, ex<span class = "tag">2</span> ipsis philosophiae principiis +et decretis. Igitur si divina mens humanae menti unitur, et humana meus +corpori, divinae mentis et corporis eandem unionem fore necesse est. Hoc +absurdum, illud igitur quanquam fleri nullo modo potest, ut mens humana +cum aeterno Deo eat<span class = "tag">3</span> in unum, cui nec mens +humana est <span title = "Greek: homoousios">ὁμοούσιος</span>, ac ne +<span title = "Greek: homoiousios">ὁμοιούσιος</span> quidem, nec +infinita, quanto minus divinam naturam humano corpori misceri +putabimus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>una</i>. +<b>2.</b> Additur alibi: <i>se</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>coëat</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Certe Moses Rambam graviore blasphemia putat obligari, qui Deo +corporeum quiddam inesse arbitratur, quam qui colit idola.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Cur nobis theologos thalmudistas, christianae religionis +eversores, opponis, qui Christo deitatem, Deo rationem, memoriam, +veritatem, quas cum homine quodammodo communes habet, modis omnibus +eripere conantur?</p> + +<p> +CURTIUS: Salomonis et Toralbae hunc video scopum esse, ut Dei naturam ac +trinitatis arcana rationibus et argumentis assequantur, fide opus +<span class="pagenum">270</span> +est: ad ea, quae sola fide nituntur, si rationem aut demonstrationem +adhibeas, nihilo plus efficies, quam si cum ratione insanire velis. +Itaque Plato<span class = "tag">1</span>, vir divinus, cum de Deo +quicquam scribere metueret, quod ab ejus majestate esset alienum, credi +jubet iis, quae a majoribus prodita fuerant, sine ulla demonstratione. +Quod etiam Aristoteles affirmat his verbis: <span title = +"Greek: prosêkei empeirôn kai presbuterôn ê phronimôn tois anapodeiktois phasesi kai doxais ouch hêtton tôn apodeixeôn">προςήκει +ἐμπειρῶν καὶ πρεσβυτέρων ἢ φρονίμων τοῖς +ἀναποδείκτοις<span class = "tag">2</span> φάσεσι καὶ +δόξαις οὐχ ἥττον τῶν ἀποδείξεων</span>. Quare nec probare possum +Eusebii, Galatini, Augustini, Eugubini scripta, e quibus Mornaeus +demonstratioues evangelicas promere conatur. Non enim prospexerunt, +scientiam et fidem, quam infusam appellant, simul stare non<span class = +"tag">3</span> posse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In Timaeo. +<b>2.</b> Alius: <span title = +"Greek: apodeiktois">ἀποδείκτοις</span>. +<b>3.</b> Alii: <i>nullo modo</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Valeat illud quidem inter Christianos, sed prospiciendum est, +quid philosophis, quid paganis, quid Epicuraeis, qui fidem infusam aut +evangelium respuunt, responderi possit, ne illis idem objiciatur, quod +olim Julianus imperator Galilaeis, eos scilicet ad omnia argumenta +physica, demonstrationes nihil aliud in ore habuisse praeterquam illud: +<span title = "Greek: pisteuson">πιστεύσον</span>. Praestabilius est +igitur, cum philosophis, quid ratio possit, experiri, quam vadimonium +deseruisse videri. Nam si essentia sive <span title = +"Greek: ousia">ὀυσία</span> illa, quae pater est, filius sit: +idem sibi pater est et filius, idem genitus et ingenitus.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Unus est ingenitus pater, unus filius ab aeterno tempore +genitus.</p> + +<p> +TORALBA: Si non est idem genitum et ingenitum, diversa est patris et +filii substantia.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Essentia unum et idem, non hypostasi.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Cur ergo in concilio Toletano decretum est, solum verbum +carnem factum, solum hominem induisse? Nam ex eo sequitur, paternam +essentiam non eandem esse cum essentia filii.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Illud admonendi sumus, aliam esse hypostasin ab essentia, +quae ab imperitis confusa densissimam hac in disputatione caliginem +pepererunt.</p> + +<p> +TORALBA, Si pater genuit Deum, aut se Deum genuit aut alium Denm, +tertium nihil est. At nulla res seipsam gignit, nec sui ipsius causa +esse potest. Ac tametsi Platonici saepius usurpant illa de Deo: <span +title = "Greek: autogonos, autotelês, autogenês, autophuês">αὐτόγονος, +αὐτοτελὴς, αὐτογενὴς, αὐτοφυὴς</span>, nihil tamen aliud significatur, +quam Deum aeternum sua scilicet potentia, natura, majestate, beatitate +contentum, nihil alienis opibus egere. Non autem putandum est, quicquam +a se ipso gigni. Ob id enim Plutarchus Deum antiquissimum esse scribit, +quia sit ingenitus, <span title = +"Greek: presbutaton theon einai, agenneton gar">πρεσβύτατον +θεὸν εἶναι, ἀγέννετον γάρ</span>. Ex quo +sequitur, aeternum id esse non posse, quod genitum sit. Et quidem +Hilarius scribit<span class = "tag">1</span>, id quod nascitur, non +fuisse antequam nasceretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libr. 12 de trinitate.</div> + +<p> +<span class="pagenum">271</span> +CURTIUS: Igitur argumento a contrariis sequitur, id semper fuisse, quod +ab aeterno tempore genitum est, ut de filio credimus.</p> + +<p> +TORALBA: Si quid seipsum genuisset aut fecisset, id quod gigneretur et +quod gigneret, imperfectum esset, quoniam oporteret totum non esse, ut +gigneretur a seipso. Si enim esset, non fieret, quia jam esset; si non +existeret, non gigneret, quia non esset. Igitur Deus de se ipso non +genuit filium seipsum. Quo fit, ut alius sit a patre, non relatione +personarum, sed tota substantiae ratione. Quod Christus aperte his +verbis comprobans: <i>Alius est</i>, inquit, <i>qui me misit +pater.</i><span class = "tag">1</span> Quod de homine dici non potest, +qui nondum erat homo, quum mitteretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Joh. 5, 23. 12, 45.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Argute quidem et subtiliter, sed utramque argumenti partem +negat Augustinus<span class = "tag">1</span>, negat Lombardus<span class += "tag">2</span>, et recte: Neque enim sequitur, inquit Scotus<span +class = "tag">3</span>, si sol murem generat, igitur se murem, aut alium +murem a se, sed alium qui est mus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libr. 7 de trinit. +<b>2.</b> Libr. 1 dist. 4. +<b>3.</b> Libr. 1 dist. 4.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Augustinus igitur sui oblitus est: Pater, inquit, ut haberet +filium de seipso, non minuit se ipsum, sed ita de se alterum generat, ut +totus maneret in se, esset in filio tantus, quantus est solus. Quae +certe implicant contradictionem cum superioribus, quoniam tota natura +dissentanea sunt idem et alterum. Item alibi: Deus cum verbum genuit, id +quod est ipse genuit; Deum autem, inquit +Basilius<span class = "tag">1</span>, <span title = +"Greek: mête par’ heautou, mêta par’ heterou gegonenai">μήτε +παρ᾽ ἑαυτοῦ, μήτε παρ᾽ ἑτέρου +γεγονέναι</span><span class = "tag">2</span>, neque a seipso, neque ab +alio gigni.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In symb. libr. contra Eunom. +<b>2.</b> Alii: <span title = +"Greek: genesthai">γένεσθαι</span>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: In eo ipso Lombardus Augustinum refellit, ubi substantiam +Dei filium scribit genuisse. Aut filius, inquit Lombardus, de substantia +patris, aut de nihilo conditus est; non hoc, ergo illud, aut omnino +alius est Deus.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Lombardus huic argumento subjicit haec verba<span class = +"tag">1</span>: Vehementer nos ista movent, quae quomodo intelliguntur, +mallem ex aliis audire, quam tradere. Alterutrum tamen confiteri necesse +est: Si de substantia patris filium genitum dicamus, erit idem Deus aut +alius Deus, et utrumque absurdum est. Neque vero sunt duae filiationes, +ut theologorum verbis utamur, sed una filiatio Dei aeterni, tum ad Deum +filium, tum ad hominem. Itaque posteriores theologi Lombardum refellunt, +quod negavit substantiam a substantia gigni, cum veteres theologi sic +sentiant: Pater, inquit Tertullianus, tota substantia est, filius autem +derivatio totius et portio.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libr. 3 dist. 8.</div> + +<p> +TORALBA: Nihil a Deo tam alienum, quam partem ei tribuere aut detrahere +portionem, cum sua natura nullas partes habere possit, alioquin corpus +esset et quidem dividuum, contra quod superius demonstratum est. +Absurditas autem veri et falsi certissimus est judex<span class = +"tag">1</span>, cum eo +<span class="pagenum">272</span> +deducimur, ut quod per naturam fieri non possit, confiteri, aut de +suspecta sententia decedere cogamur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>index</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Igitur omnia quae fiunt praeter naturae cursum ac tenorem, +quae multa sunt, a Toralba superius allata, etiam absurda videri +oportet.</p> + +<p> +TORALBA: Multa quidem non ordinario aut consueto naturae cursu feruntur, +non tamen pugnant cum natura divina.</p> + +<p> +CURTIUS: Cum nihil proprie et apposite de Deo dici possit, sed omnia +commode negari, frustra his enunciatis utitur Toralba, Deus est +substantia, quia Deus nullis accidentibus subjungitur et substat, quod +substantiae maxime proprium.</p> + +<p> +TORALBA: Pater essentiae nomen est, aut actus, si actus, profecto filius +creatus est, si essentiae nomen est, filius tota substantia alius est +patre.</p> + +<p> +CURTIUS: Aliud argumentum est Aëtii, cui tametsi Basilius<span class = +"tag">1</span> non respondeat, utrumque tamen inficiatione subvertitur, +quia patris vox relationem tantum significat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Orat. V.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Scribit Epiphanius, Aëtium trecenta argumenta collegisse +contra Christi deitatem, quae partim extant, vix ullum tamen est +efficacius eo, quo a junioribus adversus Hilarium et Athanasium +concluditur<span class = "tag">1</span>. Cum enim Deum Deo genitum, +lumen de lumine acceptum dicerent: Christus, inquit, ex sese Deus est, +non ex alio. Nam si habet ab alio<span class = "tag">2</span>, ut Deus +sit, Deus esse nequit. Cui argumento non video, quid responderi +possit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Hilarius l. 6 de trin. Athanasius in symb. +<b>2.</b> Alibi: <i>uno</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Superius dictum est, non alium esse Deum, qui a patre +genitus est. Neque enim in divinitate pater causa efficiens est filii, +sed causa essentiae quae ab efficiente plurimum aufert<span class = +"tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Damasc. l. 4 phys.</div> + +<p> +TORALBA: Si Christus est Dei filius, est ejusdem essentiae, aliquando +genitum esse oportet; si genitus est aliquando, fuit tempus illud, quo +nondum erat, quod quidem originem ac tempus principii habuisse +declarat.</p> + +<p> +CORONAEUS: Hoc argumentum Augustinus<span class = "tag">1</span> et +Hilarius<span class = "tag">2</span> sic diluunt, ut patrem agnoscant, +aeternum sine auctore, filium etiam aeternum, sed non sine autore, ut +calor ab igne, lux a sole. Christus, inquit Tertullianus<span class = +"tag">3</span>, a patre prodiit, ut radius a sole, rivus ex fonte, +frutex e semine.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> L. 1 de trin. +<b>2.</b> L. 12 de trin. +<b>3.</b> Adv. Praxeam.</div> + +<p> +TORALBA: Effectio saepe cum causa concurrit, ut lux ipsa, nec prior est +nec posterior sole, sed nunquam sunt eadem, cum sol sit substantia, lux +autem accidens, quod de patre et filio dici nullo modo potest. Nam si +quid nascitur ut sit, tempus antecedere oportet, quo nondum erat. Ex quo +sequitur, filium aut nondum fuisse genitum, aut si genitus est, aeternum +non esse<span class = "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>esse non posse</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">273</span> +FRIDERICUS: Jam diximus patrem esse causam essentialem filii et +principii, ut Augustinus, Hilarius, Gregorius Nazianzenus, Basilius +confitentur, sed patrem aeternum aeternae cujusdam effectionis. Nec +video, cur in eo haerere debeamus.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Cur ergo magister sententiarum ita haesit, ut exclamet hunc in +modum: Hoc humanum sensum excedit et intelligentiam mundi, quae non +capit ratio.</p> + +<p> +TORALBA: Imo ratio, quae divina lux est, uniuscujusque menti insita, +videt, sentit, judicat, quod<span class = "tag">1</span> rectum, quod +pravum, quod verum, quod falsum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>quid ... quid ... quid ... quid</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ita quidem eas res, quarum capax est. Sed Deus aeternus ac +infinitus humanae mentis gurgustio capi nequit, quia impervestigabilis, +divinissimus, supremus, i.e., ut elegantioribus Theophrasti verbis +utamur, <span title = +"Greek: anaisthêtos, theiotatos, huperbatos">ἀναισθητὸς, θειότατος, +ὑπερβατός</span>.</p> + +<p> +SALOMO: Illic<span class = "tag">1</span> agit Theophrastus de Deo, hic +autem agitur de homine Jesu, neque enim pro argumento sumendum id, quod +concludendum est, nempe<span class = "tag">2</span> Jesum esse Deum. Nam +Deus non obscure aut ambigue, sed sua voce declarans, quis esset: +<i>Ante me</i>, inquit, <i>non est Deus et post me non erit.</i> Item: +<i>Ego primus exstiti et postremus ero.</i><span class = "tag">3</span> +At christiani theologi confitentur<span class = "tag">4</span>, personam +creatam esse et antequam hominem induisset in utero foeminae, personam +habuisse filii, quis dubitet, an filius sit creatura? Non igitur +creator, non Deus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Illis</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>scilicet</i>. +<b>3.</b> Jes. 48, 12. +<b>4.</b> Scotus l. 1. dist. IV.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Magister sententiarum<span class = "tag">1</span> negat, +personam filii constare ex Deo et homine, ut ex partibus; deinde +subjicit<span class = "tag">2</span>: Inexplicabilis est istius unionis +ratio, negat tamen utramque naturam misceri, et idololatriam vocat +adorare corpus et animam Christi, quoniam, inquit, corpus et anima +Christi creaturae sunt. Eadem est Philippi Melanchthonis<span class = +"tag">3</span> sententia.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Lib. II. dist. 9. +<b>2.</b> Libr. III. dist. 90. +<b>3.</b> Contra Stancarum.</div> + +<p> +CURTIUS: Uterque recte, quoniam Ephesina Synodus decrevit, Christum una +<span title = "Greek: latreia">λατρείᾳ</span><span class = +"tag">1</span> colendum esse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>latria</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Si non est confusa utraque natura unione hypostatica in +Christo, non debuit cultus confundi, ut cum creatore creatura misceretur +ac simul coleretur, cum sacrilegio proximum sit, putare patrem et filium +singularem Deum esse, ut inquit Hilarius, in patre et filio duos credere +impium, ac tertium nihil est.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Si quis est, qui subtilius ista exquirat, nec tamen penitus +intelligat, cogitet ea, etiamsi<span class = "tag">1</span> certissimis +demonstrationibus nitantur, saepius tamen percipi non posse. <span title += "Greek: Antichthonas">Ἀντίχθονας</span><span class = "tag">2</span> +esse omnes theologi et +<span class="pagenum">274</span> +philosophi praeter Augustinum et Lactantium confitentur, idque tum +perspicua minimaque dubia demonstratione, tum etiam experientia diuturna +exploratissimum, nemo tamen id cogitatione persequi potest, ut Moses +Rambam<span class = "tag">3</span> acutissimus philosophus confitetur, +ut mirum videri non debeat, si Lactantius et Augustinus astrologos ut +imperitos et insanos irriserint, qui ista crederent. Quin etiam +Augustini autoritate adacti<span class = "tag">4</span> plerique +theologi haereticos esse judicarunt, qui <span title = +"Greek: antichthonas">ἀντίχθονας</span> esse arbitrarentur. +Inter quos quidem +Vigilius quidam episcopus Salisburgensis a pontifice maximo quasi +haereticus damnatus est, quod ita sentiret A.C. 745<span class = +"tag">5</span>. Quanto minus igitur divinae naturae unionem cum humana +percipiemus. Itaque Hilarius ipse, eloquentia atque eruditione +clarissimus: Extra sermonem est, inquit<span class = "tag">6</span>, +quod exigitur, extra sensum non enunciatur, non attingitur, non tenetur. +Idem paulo post<span class = "tag">7</span>: Mihi in sensu labes est, in +intelligentia stupor, in sermone silentium. Idem, Deum ex uno, non +portione, non sectione, non diminutione, non derivatione, non +protensione, sed incomprehensibili modo esse. Quid Justinus Martyr? +Unitas in trinitate et trinitas in unitate nascitur<span class = +"tag">8</span>, id quomodo sit<span class = "tag">9</span>, nec alios +scrutari velim, nec ipse mihi satisfacere possum, cum arcanos sermones +sordida lingua enunciare nefas existimem. Si igitur tantos ac tales +viros piget, rem omnium sacratissimam vel primoribus attingere digitis, +quid nobis faciendum putemus?<span class = "tag">10</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>etiam quae ... nituntur</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>Antichtonas</i>. +<b>3.</b> In ep. contra astrologos. +<b>4.</b> Alius: <i>adducti</i>. +<b>5.</b> Aventinus annal. l. III. +<b>6.</b> Libro I. de trin. +<b>7.</b> Libro VI. cod. +<b>8.</b> Alibi: <i>nescitur</i>. +<b>9.</b> Alius: <i>fiat</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>putamus</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Non scio atque haud miror<span class = "tag">1</span>, an +major obscuritas sit de spiritu sancto, quem Athanasius<span class = +"tag">2</span> et Chrysostomus<span class = "tag">3</span> a patre et +filio procedere scripserunt, cum tamen in conciliis Graecis anathematis +poena sit ei, qui hoc crediderit. Et quidem Damascenus: Spiritum sanctum +inquit, a patre procedere, in filio quiescere dicimus. Quam opinionem +cum inter discrepantium varietatem Johannes agnomento Scotus conciliare +nequiret: Quis, inquit, Damascenum, Basilium, Gregorium Nazianzenum, +Gregorium theologum, Justinum Martyrem, Cyrillum haereseos damnaret? +Quis etiam Hieronymum, Augustinum, Hilarium, Ambrosium, Latinos omnes +erroris coargueret? Alterutros tamen aut etiam utrosque insigniter labi +ac decipi necesse est.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Non miror atque haud scio</i>. +<b>2.</b> In symb. +<b>3.</b> In epistolam ad Corinth. cp. 12.</div> + +<p> +FRIDERICUS<span class = "tag">1</span>: Ecclesia occidentalis catholica, +symbolum Athanasii secuta, spiritum sanctum ab utroque prodire +confitetur. Quia nec genitus est, inquit Augustinus, nec ingenitus, nec +sint duo filii, si genitus, aut duo patres, si ingenitus, et +consequenter duo principia<span class = "tag">2</span>, duo sunt +innascibiles, ut eorum verbis utamur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: CORONAEUS. +<b>2.</b> Addit alius: <i>si</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: At magister sententiarum hanc Augustini sententiam sic +<span class="pagenum">275</span> +refutans: Quis, inquit, hoc explicare potest? Nam si ingenitus est, +spiritus erit sine principio, ac duo principia futura sunt; si genitus, +erunt duo filii et inter se fratres; si ex filio genitus, jam nepos ex +filio patri futurus est.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Ut ergo ambiguitas illa dilueretur, Latini commodius ab +utroque spiritum producere tradunt.</p> + +<p> +TORALBA: Processio illa spiritus a filio, qui patrem habet autorem et +generis principem, valde dissimilis est et inaequalis ei quae a patre, +qui nullum habet auctorem. Sed cur potius processio spiritus quam +generatio<span class = "tag">1</span>, aut cur potius generatio filii, +quam processio, cum trium sit una et eadem essentia? Profecto consimiles +sunt illae Scoti<span class = "tag">2</span> argutiae, cum patrem et +filium scribit unum spiratorem, non tamen unum spirantem, sed duos +spirantes.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt alibi quatuor haec antecedentia verba. +<b>2.</b> Libr. I. sententiar. dist. 12.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ad haec utcunque<span class = "tag">1</span> intelligenda +patefacit aditum Hilarius, cum trinitatem soli, radio, luci +comparavit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>utrumque</i> vel: <i>utraque</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Nullo modo rei propositae congruit illa comparatio, cum radius +et lux ipsa sunt accidentia, sol vero corpus, substantia constans, at +illi <span title = "Greek: homoousious">ὁμοουσίους</span> ajunt tres +personas. Praeterea Deo nihil accedere aut decedere potest. Denique si +gigni, sive procedere, sive derivari filium et spiritum sanctum a patre +dicamus, infinitum ab infinito manare confitendum erit, quae absurditas +est omnium maxima<span class = "tag">1</span>. Cum enim quaeritur, cur +Deus Deum facere non possit, nihil aliud responderi potest, quam +infinitum ab infinito decerpi non posse. Itaque laudatur Anselmus, qui +rogatus a discipulo, cur hominem impeccabilem Deus non fecisset: +Quoniam, inquit, Deum facere non potuit<span class = "tag">2</span>. Ex +quo sequitur, absurdum esse illud enunciatum: „Deus factus est homo“, +quia Deus in hominem mutaretur et homo in Deum, utrobique enim est actio +et passio. Jam vero inexplicabilis est talium enunciatorum complexio, +deitas sive aeternitas est ingenita quatenus pater, genita vero quatenus +filius, nec genita nec ingenita quatenus spiritus sanctus, quae de una +et eadem essentia nullo modo dici potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Aristoteles l. II. phys. +<b>2.</b> Scotus l. III Sentent. dist. 7.</div> + +<p> +CORONAEUS: Si res inter se comparatae usquequaque convenirent, non esset +rerum similitudo, sed res ipsa. Quare Basilius<span class = +"tag">1</span> aliter atque Hilarius tribus solibus trinitatem comparat, +ut a re ipsa propius abesset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ep. 15. contra Eunomium.</div> + +<p> +OCTAVIUS: At Hieronymus<span class = "tag">1</span> sacrilegium vocat, +tres in Deo substantias collocare, cum tamen nihil apud Hilarium<span +class = "tag">2</span> frequentius reperiatur, quod juniores theologi +mirantur. Quin etiam Hilarius<span class = "tag">3</span>, cum +scripsisset aeternitatem esse in patre, reprehensus est a junioribus. +An, inquit ille, hoc ab Hilario dictum est, ut Christo eripiat +deitatem?<span class = "tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ad Damascenum. +<b>2.</b> Libr. de trin. +<b>3.</b> In harmonia c. XIII. +<b>4.</b> Calvin. l. 1. institut. cp. 13.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Hoc Hilarium noluisse testatur ipsa repetitio frequens +<span class="pagenum">276</span> +in ejus scriptis, Christum esse Deum, sed Graeci commodius ad personarum +distinctionem verbo hypostaseos utuntur.</p> + +<p> +OCTAVIUS: At Hieronymus in voce hypostaseos venenum<span class = +"tag">1</span> latere suspicatur. Et quidem Paulus alio sensu videtur +uti hac voce, ubi spiritum sanctura appellat characterem hypostaseos +patris.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>vere unum</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Hypostasis est accidens aut substantia, tertium nihil est, et +Deo nihil accedere potest, igitur substantiam esse oportet. Sin +hypostasin pro essentia accipiamus, tres erunt essentiae aut tres +substantiae in Deo, quia unicuique personae suam hypostasin singularem +tribuunt.</p> + +<p> +CURTIUS: Essentiae verbo accidens aut substantia significatur, neque +enim scholastici hoc enunciatum: „filius est de patris essentia“, +perinde accipiunt ac illud: „est de patris substantia“, quia hoc modo +filius patri consubstantialis exprimitur, illo non item. Hypostasis +autem personis tribuitur, ne tres in unam et eandem confusae videantur, +cum sit quaedam cujusque personae proprietas, alteri non +communicabilis.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Cur igitur primo capite confessionis Augustanae vox personae +ullam partem aut qualitatem significare negatur, sed id quod proprie +subsistit? Nam proprietas personarum est ea, ut pater a se ipso +potestatem habeat, non ab alio, ut voluit Augustinus<span class = +"tag">1</span>; filius vero non a se ipso, sed a patre. Idem quoque +tradit, patrem sine principio, sine auctore, filium vero non sine +principio, sed a patre essentiam habere. Quis autem serio putet, hunc +Deum esse, qui ortus sui principium, essentiam, potestatem alteri ferat +acceptam? Ac ne quis illud Augustino aliud cogitanti excidisse +arbitraretur, apertius repetens<span class = "tag">2</span>: Pater, +inquit, a nullo habet, ut Deus sit, filius autem, ut Deus sit, habet a +patre. Idem quoque Basilius scribit<span class = "tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libro III. de trin. c. 12. +<b>2.</b> Ep. 66. +<b>3.</b> Epist. 15. cont. Eunom.</div> + +<p> +TORALBA: Si filius originis suae primordia patri debet, aeternus esse +non potest. Nam si pater genuit filium, gignendi finem simul fecit aut +semper gignit (ut videtur iis, qui ad Christum referunt haec verba<span +class = "tag">1</span>: <i>Ego hodie genui te</i>), imperfecta semper +est filii generatio. Sin gignere desiit, etiam aliquando coepit; si +coepit gigni filius, non est aeternus, non est infinitus, non est +Deus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Psalm 2, 7. cf. Actor. 13, 23 et 33. Hebr. 1, 5. 5, 5.</div> + +<p> +CORONAEUS: Eodem revolvimur, illud enim cogitandum, non tres aeternos, +non tres infinitos, non tres Deos, sed unum Deum aeternum, infinitum, +personarum tamen varietate distingui, ac proprium quoddam personae +cuique convenire<span class = "tag">1</span>, ut cum Lombardus negat, +spiritum principium esse, nisi ad creaturas.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>convenitur</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Igitur ante annorum sex millia spiritus sancti nullo modo +principium erat, cum nihil adhuc creatum existeret. Atque ob id +Macedoniani +<span class="pagenum">277</span> +spiritum creaturam appellabant, quem<span class = "tag">1</span> +Christiani ex symbolo<span class = "tag">2</span> Deo coaeternum et Deum +asseverant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addit alius: <i>tamen</i>. +<b>2.</b> Symb. Athanas.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Haec verba magistri sententiarum ad relationem et +nominationem personarum, non ad essentiam referuntur.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Si spiritus habeat a patre et filio principium, cur +Athanasius, Chrysostomus<span class = "tag">1</span>, Augustinus<span +class = "tag">2</span> tres esse coaequales et coaeternos affirmant?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ep. 1. ad Corinth. cp. 12. +<b>2.</b> Lib. V. de trin.</div> + +<p> +CURTIUS: Recte illi quidem propter essentiam coaeternam, personarum vero +relatione pater filio natura prior dicitur ac major, quo pertinet illud: +<i>Pater major me est.</i><span class = "tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Joh. 14, 28.</div> + +<p> +SALOMO: Imo spiritum patre et filio superiorem faciunt Matthaeus, +Marcus, Lucas<span class = "tag">1</span>, qui quae peccantur in patrem +et filium, ignosci affirmant, quae vero peccantur in spiritum sanctum, +ignosci negant. At cum Moses Deum placare conaretur, aut se de libro +vitae deleri<span class = "tag">2</span>, en divina vox ad illum: <i>Qui +peccaverit in me</i>, inquit<span class = "tag">3</span><ins class = +"correction" title = "comma missing in original">, </ins><i>hunc ego de +libro vitae delebo.</i> An filium et spiritum sanctum, si patri aequales +essent, praetermissurus fuisset? Nullum etiam trinitatis argumentum +exstat in lege divina, at ne in prophetis quidem vestigium ullum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 12, 31 sq. Marc. 3, 29. Luc. 12. 10. +<b>2.</b> Ita omnes; unus codex legit: <i>ut se deleret</i>. +<b>3.</b> Psalm. 69, 29.</div> + +<p> +CURTIUS: Quid ais, Salomo! An non<span class = "tag">1</span> ullum +caput, ulla pagina antiqui foederis prophetarum, ubi non aliud +sacrosanctae trinitatis vestigium compareat?<span class = +"tag">2</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>est</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>comperiatur</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Certe Martinus Lutherus, cum multa de supplicationibus +Romanis, tum vero carmen hoc vulgatum delere non dubitavit: <i>sancta +trinitas, unus Deus, miserere nobis!</i> quia trinitas Deus esse non +potest, cum sit foeminea vox, secundae intentionis, ut dialectici, vel +collegii, ut juris consulti loquuntur<span class = "tag">1</span>, qui +collegium de tribus personis definiunt; at nec in ullum collegam +conveniunt, quae de toto collegio dicuntur. Itaque Origenes, quem +Hieronymus magistrum ecclesiarum appellat, trinitatis verbum supra modum +execratur, ac <span title = "Greek: trionumôn">τριονύμων</span> sectam +supra modum acerbissime insectatur<span class = "tag">2</span>. Quin +etiam Rufinus ejus interpres scribit, multa, quae ab Origene contra +trinitatem scripta fuerant, a se correcta fuisse. Sed cum bona Rufini +venia dictum sit, non decuit interpretem correctoris officio fungi, nec +mirum videatur, si Origenes<span class = "tag">3</span> corruptus eadem +quae Athanasius interdum scribere et vocem <span title = +"Greek: homoousios">ὁμοούσιος</span>, +quae nondum exaudita erat, usurpare de +filio videatur. Eadem licentia Cypriani epistolis suppositus est +Tertulliani liber de trinitate, ut monuit Rufinus<span class = +"tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Leg. Neratius de V. S. +<b>2.</b> Prologo libri <span title = "Greek: peri archôn">περὶ +ἀρχῶν</span>. +<b>3.</b> Cap. 11 et 12 in libr. Numerorum. +<b>4.</b> In Apolog. Origenis.</div> + +<p> +CORONAEUS: Tametsi verbum trinitatis sive triadis in sanctis litteris +<span class="pagenum">278</span> +inusitatum videamus<span class = "tag">1</span>, nihilominus baptismum +fieri oportere legimus in nomine patris, filii et spiritus sancti, et +quidem proximus apostolis Justinus Martyr librum scripsit <span title = +"Greek: peri hagiou kai homoousiou triados">περὶ ἁγίου καὶ ὁμοουσίου +τριάδος</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>videmus</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Libellum hunc esse supposititium, ratio perspicua temporum +convincit. Floruit enim M. Aurelio principe, cui apologiam nuncupavit. +At in quaestionibus CXXIV ad orthodoxos libri illius quaerit auctor, cur +eversa et fracta sit superstitio paganorum, cum tamen aetate Justini +maxime floreret. Verbum autem <span title = +"Greek: homoousios">ὁμοούσιος</span> +primum sub Constantino principe usurpare +coeperunt, ducentis circiter annis post aetatem Justini. Eadem licentia +prodiit in vulgus missa D. Jacobi Graece scripta, in qua sanctae +trinitatis, apostolorum, confessorum, virginum ordines ac voces saepius +ingeruntur, cum tamen is Jacobus excepto Stephano primus martyrium +passus sit. Consimilis est missa Chrysostomi, in qua Chrysostomus ad +Chrysostomum preces fundit<span class = "tag">1</span>, quo quid +ineptius?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In fine missae Graece expressae.</div> + +<p> +CORONAEUS: Eodem igitur morbo omnes omnium libri laborarent! Sed ne +videar Testamenti Novi tabulis aut interpretibus niti, aut theologis, +permulta in veteribus tabulis sacrosanctae trinitatis mysteria latent. +Et quae ab aliis<span class = "tag">1</span> copiose perscripta, +levissime attingam, ut illud Deuteronomii<span class = "tag">2</span>: +<i>Quae gens est, quae audiverit vocem Deorum viventium</i> i.e. <span +title = "Hebrew: Elohim hachaim">אלהים החיים</span>, ubi plurali verbo +Deum unum significat. Item illud Josuae<span class = "tag">3</span>; +<span title = "Hebrew: Elohim kdoshim">אלהים קדשים</span> i.e. Dii +sancti, pro Deus sanctus. Item<span class = "tag">4</span>: <i>Si domini +ego, ubi est timor meus?</i> Item<span class = "tag">5</span>: +<i>Faciamus homines ad imaginem nostram.</i> Et paulo post: <i>Faciemus +adjutorium simile sibi.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Petrus Galatinus. Augustinus Eugubinus c, 5. +<b>2.</b> Deuter. 5, 24. +<b>3.</b> Josuae 24, 19. +<b>4.</b> Maleach. 1, 6. +<b>5.</b> Genes. 1, 26. 2, 18.</div> + +<p> +SALOMO: Vox <span title = "Hebrew: Elohim">אלהים</span> pro <span title += "Hebrew: Eloha">אלוֹה</span> saepissime usurpatur. Sed Chaldaeus +interpres Jonathas, quoties ad Deum unum refertur, fere singulari verbo +explicat, ut apud Malachiam usus est voce chaldaea <span title = +"Hebrew: ravod (for כבוך ‘kavod’?)">רבוך</span>, ut planum sit, nusquam +de trinitate cogitasse prophetam. Id enim: <i>Faciamus hominem</i>, ad +angelos conversio est. Hos enim<span class = "tag">1</span> humanae +creationis ministros placuit adhiberi, ut elementis et elementariis +rebus ad hominem confirmandum necessariis uterentur, quibus natura +divina vacat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quos</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Cur igitur in convalle Mamre tres apparuerunt Abrahamo, tamen +sermo est unius ad unum?</p> + +<p> +SALOMO: Illud est arcanum; Deus enim sedere dicitur inter vel super +Cherubim, quoniam duorum angelorum, qui proxime ab ejus majestate +obstant, officiis ac ministeriis orbem moderatur, quod Zacharias<span +class = "tag">1</span> eleganti visione declarat. Unde vetus illud de +Abrahamo jactatur: Tres vidit et unum adoravit. Quo ex loco omnia, quae +de Deo plurali voce enunciantur, explicari facile possunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Zach. 4, 1 seq.</div> + +<p> +<span class="pagenum">279</span> +FRIDERICUS: Cur igitur Rabbi Simeon Johai filius in libro Zohar, quem +arcanorum thesaurum vocant, haec verba: <i>Audi Israel, Deus dominus +noster Deus unus est!</i> trinitatis significare mysterium affirmat? +Nomen enim <span title = "Hebrew: Elohim">אלהים</span> filio tribuit, +nomen <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span> geminatum patris et +spiritus sancti.</p> + +<p> +SALOMO: Locus hic a Galatino et junioribus decerptus et laceratus +quibusdam praebuit occasionem, ut filii et spiritus sancti voces +subjicerentur. Cur enim sanctissimum<span class = "tag">1</span> nomen +<span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span> spiritui, non filio, qui +dignitate praestat, tribueretur, aut cur locus ille veteribus tabulis, +quo Dei natura simplicissimae unitatis declaratur, trium Deorum sive +personarum adjunctione conturbaretur?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>sacratissimum</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Illud tamen a Jesaia, ter vocem illam <span title = +"Hebrew: kadosh">קָדֹש</span> +repetente, confirmatur: Sanctus, sanctus, sanctus. +Item psaltes lyricus <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span>, +<span title = "Hebrew: Elohim">אלהים</span>, +<span title = "Hebrew: El">אל</span> i.e. Deus, +Deus varietate vocum apud Ebraeos idem prope +significantium. Item alibi<span class = "tag">1</span>: Benedicat nos +Deus, Deus noster, benedicat nos Deus! quid aliud quam sacrosanctae +trinitatis mysterium est? Quin etiam ab Aegyptiis veteribus principium +rerum appellantibus triplex erat repetitio, ut Damascenus Platonicus +scribit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Psalm. 67, 7 sq.</div> + +<p> +SALOMO: Oportuisset igitur sextilitatem<span class = "tag">1</span>, +quam trinitatem colere, quia praeter tria illa Sanctus, sanctus, sanctus +sequuntur quoque tria Dei nomina: Deus, dominus, Zebaoth, contra vero +dualitatem, quoties duo nomina Dei occurrunt; Deus Zebaoth aut Eloha +Zebaoth.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>pluralitatem</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Sed pergamus Salomonem obruere vi argumentorum! Josephus +Castilionaeus et Jeremias<span class = "tag">1</span>, filius Halcanae, +nomen litterarum duodecim, scilicet <span title = +"Hebrew: av ben ru’ach hakadosh">אב בנ רוח הקדוש</span> +i.e. pater, filius, spiritus sanctus, +tria in uno et unum in tribus contineri interpretantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Nehemias</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Facile est, alienis nominibus subjectis libros pervulgare, ut +libri magorum nomine Salomonis editi. Quin etiam trinitatis +propugnatores Zoroastrem et Orpheum, magorum parentes, ab infernis locis +arcessere non dubitant atque etiam Jamblichum ipsum, qui conscius +impietatis, ne capitali supplicio periret, exsorbuit venenum. Plenus est +his autoribus Galatini liber et Augustinus Eugubinus. Nam quae Galatinus +hausit partim ex sacris litteris, partim ex libris Talmudicis, partim ex +illa porta tenebrarum potius quam lucis, non conversa, sed perversa, non +correcta, sed detorta ac pro seriis suscepta sunt, quae ad ironiam +trinitatis scripta fuerant. Argumento sit, quod cum serio theologi +Ebraei de Jesu scribant, ne appellari quidem dignantur, sed epitheto +<span title = "Hebrew: toldot">תֹלְדוֹת</span> suspendiosum<span class = +"tag">1</span> contumeliose denotant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.</div> + +<p> +CURTIUS: Adjungamus Philonem Ebraeum<span class = "tag">1</span>, +philosophiae laudibus ac rerum divinarum scientia clarissimum. Sic enim +de mysterio trinitatis: +<span class="pagenum">280</span> +Duo sunt, inquit, primo Deus et verbum, principium et finis voluntatis. +Quid clarius dici potest?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In tract. de mundi opificio, et in libro de agricult., et in +caput secundum Geneseos.</div> + +<p> +SALOMO: Sit verbum, sit voluntas in Deo, quid ad tres personas? Idem +Philo mundum vocat filium Dei, secundo genitum, primogenitum vero +exemplar ipsius mundi, i.e. <span title = +"Greek: archetupon">ἀρχέτυπον</span>. +Non magis tamen ineptum sit, exemplar Deum +appellare, quam exemplum aut verbum Dei Deum vocare, ut Johannes<span +class = "tag">1</span> verbum Dei Deum esse scribit, non minus +incongrue, quam qui sapientiam Dei Deum esse putant. Iidem tamen creatum +esse tradunt ex eo Salomonis: <i>Ab initio et ante saecula creata +sum.</i><span class = "tag">2</span> Nec vident, ex eo sequi, filium +sive sapientiam creaturam dici. Et certe Tertullianus<span class = +"tag">3</span>, ut doceret Jesum creaturam esse: Audis, inquit, +sapientiam creatam esse. Item: Lex Dei nihil est aliud, quam verbum ore +Dei prolatum et creatum, quae eadem ratione Dei filius ac Deus dici +deberet. Et quidem Valentiniani verbum Dei sive filium prolatione patris +natum affirmabant, item spiritum sanctum mox amorem, mox etiam +voluntatem Dei vocant, quae essentia, natura, tempore verbum antecedunt. +Ex quo intelligitur, verbum coaequale et coessentiale patri non esse. Ac +cum displiceret Augustino Eugubino<span class = "tag">4</span>, verbum +Dei filium appellari, emendavit vel potius corrupit locum Philonis<span +class = "tag">5</span>, ac pro <span title = "Greek: nomou logon">νόμου +λόγον</span> scripsit, repugnantibus omnibus typographorum exemplis. +Consimile est illud, quod intelligens, intellectum et intellectionem +i.e. <span title = "Hebrew: misheshal">ומששל</span>, <span title = +"Hebrew: miskal">משכל</span>, <span title = "Hebrew: sechel">שכל</span> +trinitatis esse ajunt, ut amantem, amorem et amatum. At fieri nullo modo +potest, ut equus qui intelligitur et amatur, idem sit cum homine qui eum +mente percipit ac intelligit, nisi accidentia substantiis, coelestia +terrestribus, supera inferis misceantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ev. Joh. 1, 7. +<b>2.</b> Proverb. 8, 22. +<b>3.</b> Contra Praxeam ex cap. 8. Proverb. +<b>4.</b> De perenni philosophia. +<b>5.</b> In libro de mundo.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Quicquid est in Deo, id totum est essentia ipsius, nihil ei +accidit, nihil decedit, ac propterea et verbum et cogitatio Dei et Deus +rectissime a Johanne filius appellatur.</p> + +<p> +TORALBA: Quis tam inepte disseret, ut quae foras ab homine procedunt +edicta, leges, actiones, verba, essentiam hominis esse arbitretur? Quae +etiamsi<span class = "tag">1</span> cum creatore eadem sint, creatoris +et creaturae nullum discrimen esse oportet, nam quae uni sunt eadem, +inter se sunt eadem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quodsi</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Cum Johannes dicit, verbum Dei filium esse, non vocis +prolationem intelligit, sed intimam ejus essentiam, sapientiam, +cogitationem. Huc enim illa spectant: <i>Et verbum erat apud +Deum.</i><span class = "tag">1</span> Nam quod Tertullianus<span class = +"tag">2</span> filium Dei creatum dixit, errore lapsus est, quod +sapientiam Dei, quam filium Dei vocant, creatam arbitraretur. At +Basilius<span class = "tag">3</span>: Essentia Dei, inquit, semper fuit, +nec unquam genita est, i.e. <span title = +"Greek: hê gar autou sophia ouk egeneto, all’ ên aei">ἡ γὰρ +αὐτοῦ σοφία οὐκ ἐγένετο, ἀλλ᾽ ἦν ἀεί</span>. +Nam si creata fuisset sapientia, tempus exstitisset, +<span class="pagenum">281</span> +quo nondum erat, quanquam Salomo scribit, ante saecula fuisse. Itaque +omissis interpretibus, a quibus errores manare solent, audiamus +Salomonem<span class = "tag">4</span> sua verba resonantem. Sic enim +scribit: <i>Ab aeterno ordinata sunt, ab initio, ab antiquis terrae.</i> +Alioqui si creata fuisset, sequeretur Deum sine sapientia prius +exstitisse, quod non minus absurdum aut impium est, quam patrem sine +filio cogitare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Joh. 1, 1. +<b>2.</b> Contra Praxeam. +<b>3.</b> Contra Eunom. +<b>4.</b> Proverb. 8, 23.</div> + +<p> +CORONAEUS: Cum igitur sacrosanctae trinitatis mysteria tot scripturae +locis perspicua sint, adhibeamus etiam ad philosophos erudiendos +philosophorum antiquissima decreta.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Certe Proclus Academicus, tametsi libros<span class = +"tag">1</span> duodeviginti adversus Christianos scripsit, nihilominus +tamen tria principia fatetur: bonum, mentem et animam. Numenius<span +class = "tag">2</span> primum appellat patrem, secundum creatorem, +tertium opificem. Amelius<span class = "tag">3</span> quoque triplicem +facit opificem, sive mentos tres, sive tres reges, scilicet eum qui est, +qui habet, qui aspicit. Trismegistus tamen ut antiquitate, sic +perspicuitate caeteros superavit: Deus, inquit, qui est intellectus, +vita, lux, androgyne genuit verbum, qui alius est intellectus, +fabricator omnium rerum, et cum verbo spiritum, Deum igneum. Item +Plotinus libro <span title = +"Greek: peri triôn archikôn hupostaseôn">περὶ τριῶν ἀρχικῶν ὑποστάσεων</span>: +Tres sunt, inquit, <span title = "Greek: hupostaseis">ὑποστάσεις</span>, +unum sive bonum +intellectus et anima mundi, de quibus non ante disserendum quam sacris +rite peractis et tranquilla mente. Quin etiam Theophrastus libro de +mundo ad Alexandrum, qui falso tribuitur Aristoteli, arcanum trinitatis +denotavit, cum in aeterno Deo principium, medium et finem +collocaret.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Cf. Suidas. +<b>2.</b> Alius addit: <i>vero</i>. +<b>3.</b> Alius false: <i>Amelus</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Ex omnibus paganorum monumentis, quae ad trinitatis mysterium +afferri possant, vix ullum est illustrius aut nobilius oraculo, quod +Heraclides Ponticus in templo Serapidis scriptum fuisse narrat, his +verbis:</p> + +<div class = "verse close"> +<span title = +"Prôta theos, metepeita logos kai pneuma sun autois,">Πρῶτα θεὸς, +μετέπειτα λόγος καὶ πνεῦμα σὺν αὐτοῖς,</span></div> + +<p class = "close"> +i.e. Principio Deus est, tum verbum, his spiritus una est. Congenita +haec tria sunt, cuncta haec coëuntia in unum.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Istud oraculum ex eadem officina christiana prodiisse non +dubito, ex qua prodierunt consimilia, quae pridie allata sunt ex +Apolline.</p> + +<p> +TORALBA: Caetera quidem Academicorum scripta, quae refutatione minus +egent, omitto, quia <span title = "Greek: ouden pros epos">ὀυδὲν<span +class = "tag">1</span> πρὸς ἔπος</span>. Sed quisquis tandem fuerit +Trismegistus ille, quem et Isidis magistrum et Aegyptium scriptorem +omnium post Mosen antiquissimum esse Isidis statuae inscriptio et ratio +temporis<span class = "tag">2</span> cogit confiteri. Qui vero libri +Trismegisti nomine circumferuntur, non nisi graece exstitisse, cum +latine redderentur, planum est, et auctorem ex junioribus Academicis +plura<span class = "tag">3</span> Platonis decreta descripsisse. Nam qui +minus fabulantur, libros ei tribuunt 36525, Jamblichus vero 11000<span +class = "tag">4</span>, et quae +<span class="pagenum">282</span> +ex illis libris excerpta fuere a Jamblicho, Plotino, Proclo, Cyrillo, +modis omnibus dissimilia leguntur ab iis, quae in Pimandro et Poëmate +scripta legimus. Quae autem ad trinitatis argumentum allata sunt a +Friderico, ad verbum descripta videntur, non tam a Trismegisto, quam ex +epistola Platonis ad Hermiam et Dionysium, ubi Deum universitatis +principem facit, secundam vero intelligentiam a prima creatam i.e. +mentem mundi totius, tertiam a secunda, quam mundi animam Platonici<span +class = "tag">5</span> omnes interpretantur, quartam a tertia, atque ita +deinceps ad extremam mentem. Peripatetici vero mentes omnes ab eodem +principio simul derivari tradunt. Sed utramvis sententiam sequamur, +necesse est, ab uno principio caetera omnia manare ac propterea +composita, creata, fluxa, caduca judicari. Quoniam, inquit +Plotinus,<span class = "tag">6</span> omne quad non est primum, non est +simplex, <span title = +"Greek: pan gar to ou prôton ouk (for ‘ouch’) haploun">πᾶν γὰρ τὸ οὐ +πρῶτον <ins class = "correction" +title = "text reads ‘οὐκ’">οὐχ</ins> ἁπλοῦν</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <span title = "Greek: mêden">μηδὲν</span>. +<b>2.</b> Alius: <i>temporum</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>pura</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>110000</i>. +<b>5.</b> Platonici in Timaeum. Jamblichus in lib. de myst. l. III. +Plotinus de anima. Leo de amore. +<b>6.</b> In libro g. Prognost.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Quid tum? Neque enim in trinitate quicquam tempore prius aut +posterius, sed tantum ordine relationis, nec minus est creator filius +quam pater, aut spiritus sanctus quam uterque. Id autem significatur +prîmo verbo libri originum <span title = +"Hebrew: Bereshit bara">בְרֵשִּׁת ברָא</span> +i.e. in principio creavit pater, filius et +spiritus sanctus, nam vox <span title = "Hebrew: bara">ברא</span> +tribus litteris tres personas innuit, +scilicet <span title = "Hebrew: av">אב</span>, +<span title = "Hebrew: ben">בן</span>, +<span title = "Hebrew: ru’ach">רוּח</span> +patrem, filium, spiritum sanctum, quod ex +arcanis sanctis Ebraeorum et Kabbala diviniore promi non negabit Salomo, +et ex verbo <span title = "Hebrew: bereshit">ברשת</span> litteris +commutatis, transpositis, compositis, sejunctis haec verba conflari: +pater per filium principium finem creavit, caput, ignem, fundamentum +magni hominis foedere bono. <span title = "Hebrew: lev">לב</span> saepe +pro <span title = "Hebrew: tov">טב</span> accipitur. Juvat enim Ebraeos +suis pugionibus et gladiis jugulare.</p> + +<p> +SALOMO: Quis non videt, ex iisdem litteris diversissimas sententias +fingi posse? Nunquam enim majores nostri Kabbalae genus istud valde +probarunt. Ac multo probabilius esset, ex nomine tetragrammato +quaternitatem comminisci, quam trinitatem, ut Basilides evangelista, +cujus sententiam Noëtiani ac Lombardus ipse, sententiarum magister, +secuti videntur, ut Johannes Abbas scriptum reliquit, quod praeter +personas tres quartam subjecerunt, quam <span title = +"Greek: hupokratora">ὑποκράτορα</span><span class = +"tag">1</span> vocabant. In +qua sententia fuisse videntur Pythagoraei, qui sanctam quaternitatem +jurare consueverant, i.e. <span title = +"Greek: tên hagian tetraktuan">τὴν ἁγίαν τετρακτύαν</span>, +quam tetragonali pyramide +mundorum multa millia continere denotabat Timaeus Locrensis. Et quidem +magistri sententiarum de quaternitate efficax et arguta ratio aut +statuit quaternitatem, aut trinitatem evertit, quia duabus rationibus +producentium duas productorum opposuit, scilicet rem generantem, rem +genitam, rem spirantem, rem nec genitam, nec generantem, nec spirantem. +Cui opinioni aptius convenirent quatuor rotae totidemque animalia +divinae visionis<span class = "tag">2</span> et illa Dei vox ad Mosen, +<span class="pagenum">283</span> +divina nomina quater repetentis, scilicet<span class = "tag">3</span>: +<i>Deus patris tui, Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <span title = +"Greek: hupopatora">ὑποπάτορα</span>. +<b>2.</b> Ezech. 1, 15 sqq. +<b>3.</b> Exod. 3, 6.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Principio nascentis ecclesiae christianae cum veteres Dii +paganorum de antiqua possessione divinitatis deturbarentur, unus tantum +Deus a Christianis colebatur. Sed cum imperator Constantinus Magnus +templa Deorum concludi jussisset, Christo deitas tributa est in synodo +Nicaena, non sine acerrima pontificum inter se dissidentium contentione. +Nihil tamen adhuc de spiritus sancti deitate decretum erat, ac ne mentio +quidem ulla in symbolo, nec Deus credebatur, ut Gregorius Nazianzenus +scribit<span class = "tag">1</span>. Quin etiam Arianorum sententia, +quae Christum inter creaturas statuebat, tantum valuit, ut octo +conciliis Tyri<span class = "tag">2</span>, Sardis, Mediolani, Smyrnae, +Seleuciae, Nicaeae, Tarsi, Arimini habitis, ac praecipue synodo +Ariminensi, in qua sexcenti pontifices coaluerant, confirmata +fuerit<span class = "tag">3</span>. Ac tametsi vigesimo post anno deitas +Christi restituta fuerit concilio Constantinopolitano, nihil tamen de +tertia persona quisquam suspicatus<span class = "tag">4</span> erat, ut +Deum novum fabricaret, nec de trinitate ullum verbum, sed tandem anno +Christi 430 spiritus sanctus in numerum Deorum relatus est Ephesina +synodo et sequentibus<span class = "tag">5</span>, quibus subrogata sunt +symbolo Nicaeno aliquot capita de spiritu sancto, scilicet: Credo in +spiritum sanctum sine ulla Dei appellatione, quo minus recentis Dei +novitas offensionem religiosis auribus praeberet. Ex quo intelligitur, +Athanasium, qui sub Juliano Caesare florebat, symboli vulgaris auctorem +esse non potuisse, nisi centum triginta annos aetatis explevisset. +Omitto quod Graecus homo, solus omnibus dissentiens, spiritum ab +utroque, scilicet patre et filio, procedere<span class = "tag">6</span> +diceret, contra poenam anathematis, conciliis graecis subjectam, quod +aliunde spiritum quam a patre derivari arbitraretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ep. II. ad Chelidonium. +<b>2.</b> Desunt sequentia haec novem verba in aliis +codicibus. +<b>3.</b> Sozomen. ad a. 363. l. III. cp. 19. +<b>4.</b> Alibi: <i>supplicatus</i>. +<b>5.</b> Niceph. libro XIV, 34. Tres autem sunt synodi Ephesi +coactae. +<b>6.</b> Alius: <i>prodire</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Non tamen<span class = "tag">1</span> propter hominum coetus +aut disputationes Christus coepit aut desiit Deus esse, nec item +spiritus sanctus, sed quae ab haereticis in dubium revocabantur, +altissimis sapientum decretis confirmata fuerunt. Et certe memorabile +est, quod in ecclesiasticis historiis proditum legimus de duobus +episcopis<span class = "tag">2</span>, qui cum Nicaeni concilii decretis +subscribere noluissent, a mortuis excitati, re planius comperta +subscripserunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice. +<b>2.</b> Niceph. Callist. l. 2. c. 13.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Sacris litteris, inquit Chrysostomus, potius quam angelis de +coelo vel resurgentibus hominibus credendum. Et quis tam stupidus aut +demens reperiatur, qui daemonibus arte magica pellectis et Manibus +necromantica impietate evocatis credendum putet, cum impietates illae +magicae non solum divinis, sed etiam humanis legibus prohibeantur +capitali poena. Et si ulla esset, quae esse nullo modo potest, in +Christo deitas, +<span class="pagenum">284</span> +talium sacrilegorum ac daemonum assertione penitus everteretur. Illud +autem<span class = "tag">1</span> pontificibus Romanis usitatum est, cum +aliquem in divorum numerum inscribi volunt, Manes ope <span title = +"Greek: nekromanteias">νεκρομαντείας</span> evocare, unde mirabiles +<span title = "Greek: apotheôseis">ἀποθεώσεις</span> ac daemonum +praestigia sequuntur, quibus imperitis conceptam <span title = +"Greek: polutheotêtos">πολυθεότητος</span> opinionem confirmant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>a</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Quae a pontificibus Romanis religiose fiunt, bona fide +interpretari debemus.</p> + +<p> +CURTIUS: Daemones etiam, si evocati adessent, non dubito quin Christi +veri Dei nomen ac numen revereantur, cum in terris viventem ac spirantem +metuerent ac timerent, quanquam quoque Sibyllarum antiquissima vaticinia +Jesum Dei omnipotentis et Mariae virginis filium apertissime +declaraverunt, multis ante saeculis, quam nasceretur, quae testimonia ab +Eusebio et Lactantio Firmiano prodita videmus, ne<span class = +"tag">1</span> sim infinitus in illis enumerandis.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>nec</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Quid mirum, cum Proba Falconia Christi vitam ab ipso Marone +conjunctis centonibus descriptam reliquerit posteritati? Sed iniquum +est, bibliorum majestatem Sibyllarum et Orpheotelestarum versibus +foedissime conspurcari, cum saepius demonstratum sit, Sibyllas daemonum +contubernio infames esse ac semper fuisse.</p> + +<p> +CORONAEUS: Satis abundeque factum opinor, si cuique argumentis, +demonstrationibus et auctoritate satisfieri potest, Jesum Dei filium ab +aeterno tempore genitum Deum esse et una cum patre et spiritu sancto +deitatem in unitate essentiae ac unitatem in personarum trinitate +tueri.</p> + +<p> +SENAMUS: Mihi quidem, qui de rebus divinis omnia omnibus assentior, +satis ac plus etiam quam satis est; sed adhuc restat quaestio multo +difficilior, etiamsi demus ante quindecim saecula personam<span class = +"tag">1</span> filii patri coaequalem fuisse et coaeternam, quanam +ratione humanam carnem <ins class = "correction" title = +"text reads ‘asssumserit’">assumserit</ins>? +Deinde si demus, divinam essentiam +foeminae uterum et viscera subire voluisse, quid ad generis humani +redemtionem necessarium esset? Nam si Deus humanum genus servare et +omnibus sceleribus expiare potuit, sine hominum aut humanae carnis ope, +caede ac sanguine cujusquam, nihil necesse fuit, filium a coelestibus +illis sedibus in terras delapsum foeminae viscera subire, deinde utero +clauso egredi et in ipsa aetatis flore acerbissimis cruciatibus ac +suppliciis addici, cum solo nutu omnia omnium scelera diluere facile +potuisset<span class = "tag">2</span>. Id enim frustra pluribus +tentatur, quod paucioribus confici possit<span class = +"tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius ita: <i>personam divina ratione humanam carnem +assumsisse</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>posset</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>queat</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Alius modus, inquit Augustinus<span class = "tag">1</span>, +Deo non defuit homines<span class = "tag">2</span> redimendi, ac tametsi +quis putet Deum ita decrevisse, nulla tamen necessitas eum obligaret ad +sua decreta exsequenda. Itaque nec antecedens nec consequens necessitas +ulla fuit, quamobrem Deus vilissimam hominis carnem +<span class="pagenum">285</span> +indueret, ut turpi morte caderet, quoniam vel angelus vel alius homo +satisfacere potuit oblata hostia, quam Deus gratam habuisset, quia non +plus est oblatio, quam quanti Deo collibuit illum aestimare. Quodsi quis +dicat, neminem ab originis labe purum fuisse, Deus id quoque praestare +potuit, ut quisquam ab omni scelerum contagione purus nasceretur, quod +de matre Christi praedicant recentiores<span class = "tag">3</span>, qui +in Synodo Tridentina<span class = "tag">4</span> contra veterum +sententiam, scilicet Anselmi, Bernhardi, magistri sententiarum, Thomae +Aquinatis, Augustini, Hieronymi, decreverant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Lib. 3. de trin. +<b>2.</b> Alius: <i>hominis</i>. +<b>3.</b> Scotus, qui primus in ea sententia fuit, lib. 3, +dist. 8. +<b>4.</b> Canon. 5. sess. 5.</div> + +<p> +TORALBA: Illud quidem valde mirum mihi videtur, tot ac talium virorum +mentes beatissimas ab ecclesia Romana nunc impietatis ac haereseos +damnari.</p> + +<p> +CORONAEUS: Ecclesia labi non potest, quia<span class = "tag">1</span> +nondum haeresis erat saeculo Bernhardi et Lombardi.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>atque</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Quod verum sit, nullis temporum conversionibus falsum esse +potest.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Ne in his haereamus! Poterat Adamus erga Deum amore singulari +veniam mereri, quia multo praestabilior est amor erga Deum, quam omnes +oblationes ac victimae, quas ex creaturis percipere potuisset<span class += "tag">1</span>. Quid igitur tanta rerum conversione, tam crudeli +supplicio innocentissimi hominis opus erat?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Scot. l. 3. dist. 19.</div> + +<p> +CURTIUS: Etiamsi nulla Deum necessitas ad agendum impellit, sic tamen ei +placuit. Cur autem ei placuerit inquirere scelus, disputare +nefas est.</p> + +<p> +CORONAEUS: Negat Ambrosius<span class = "tag">1</span>, profundam +immensitatem arcanorum Dei exquiri oportere; mihi tamen voluntas Dei +semper exquirenda, non autem cur hoc vel illud voluerit? At si +ullam<span class = "tag">2</span> de voluntate divina conjecturam capere +fas est, quid illum impulerit, ut naturam humanam susciperet ac +supplicio contumeliosissimo caderet, ea potissimum causa videtur, ut nos +a vitiorum foeditate ad virtutes revocaret. Sic enim, quantum a +sceleribus abhorreat, intelligimus. Deinde, ut homines ad ejus amorem +ardentius inflammaret, quos majore quam angelos dignitate ac praestantia +cumularet.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> L. 1. c. 4. de vocat. gent. +<b>2.</b> Alibi: <i>nullam</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Id quidem Christianis et imperitis facile, philosophorum certe +nemini persuasum iri opinor, Deum aeternum infinitis saeculorum +myriadibus immutabili natura semper exstitisse, eundem tamen non ita +pridem de naturae sublimi excellentia deturbatum, humani sanguinis +concretionem ac novam formam induisse, ut acerbissimos cruciatus ac +mortem turpissimam ab iniquitatis carnificibus sustineret, resurgeret, +ac corpoream molem, ossibus, carnibus, ligamentis, humoribus ac pulpa +concretam, in coelum, ubi nunquam antea visa erat, subveheret.</p> + +<p> +FRIDERICUS: At Justinus Martyr, Athenagoras, Basilius, Origenes, +<span class="pagenum">286</span> +uterque Gregorius, Cyrillus, Augustinus philosophiae studiis ac +disciplinis clarissimi exstitere, item Boëthius, latinorum philosophorum +decus, qui etiam de trinitate libros scripserunt; et consequentibus +saeculis innumerabiles, Albertus Magnus, Philoponus, uterque Picus +Mirandulanus, Scotus, Thomas Aquinas, qui Peripateticos veteres +disserendi subtilitate longe superarunt, trinitatis symbolum +amplexantur. Quod etiam divina mens passa fuerit, nemo theologus unquam +putavit, praeter Eutychem, haereseos damnatum.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Si Deus passus et mortuus est, naturam divinam passam et +mortuam confiteri necesse est. Et Tertullianus<span class = +"tag">1</span> his utitur enunciatis: Nonne Deus vere mortuus est?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Contra Praxeam.</div> + +<p> +CURTIUS<span class = "tag">1</span>: Non sequitur, divinitatem pati, +quia divina mens abstractum quoddam est, Deus vero Christus concretum. +Nam cum Sabellius praedicaret, Deum patrem induta specie humana filium +dici coepisse, et cum in apostolorum<span class = "tag">2</span> coetum +delaberetur, spiritum sanctum (ne si aliter sentiret, naturam divinam +tripartito dividere putaretur), haereseos damnatus est, quod personarum +nullum adhiberet distinctionem. Nestorius vero naturam divinam ab humana +sejunxit omnino, cum ita conciones haberet: Noli gloriari Judaea, non +enim Deum cruci affixisti, ac suam sententiam in Ephesina synodo +acerrime defendit. Ejusque sectatores Flavianum +Constantinopolitanum<span class = "tag">3</span> pontificem verberibus +caesum ejecerunt. Tametsi loquendi ratio in Chalcedonensi concilio +mutata est, ne deinceps diceretur: Natura divina passa est aut mortua, +sed Deus natus, passus, mortuus est, ut in concreto diceretur, quod +alteri<span class = "tag">4</span> tantum naturae conveniret in +abstracto, quam loquendi figuram idiomatum communicationem appellarunt, +ac vicissim Jesum immortalem, aeternum, omnipotentem propter deitatis +cum humanitate conjugationem. Mediatoris vero nomen aut regis aut +sacerdotis ita definierunt, ut nihil aliud quam officia significarent. +Itaque de sententia utrique depulsi sunt, et qui<span class = +"tag">5</span> naturam divinam ab humana penitus sejunxerunt et qui<span +class = "tag">6</span> utramque confuderunt. Unionem tamen utriusque +naturae in Christo fieri fatemur, sed incomprehensibili mentibus humanis +ratione.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: CORONAEUS: +<b>2.</b> Alibi: <i>angelorum</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>Constantinopoleos</i>. +<b>4.</b> In alio: <i>alibi</i>. +<b>5.</b> Alii: <i>quod</i>. +<b>6.</b> Alii iidem: <i>quod</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Nihil a natura divina, quae a mundi contagione libera est, +alienius quam concretio. Quodsi ex duabus illis naturis tertiam fieri +demus<span class = "tag">1</span>, Deus sic<span class = "tag">2</span> +concretus erit; sin utramque ab utraque penitus avulsam, i.e. si divina +mens humanae menti non sit mista, Christus nihil aliud quam homo futurus +est.<span class = "tag">3</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>facere debemus</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>tamen</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>erat</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ita quidem si Deus ab homine Christo plane disjunctus erit, +nec ulla copula cohaerebit, sed aliud est unum uni misceri et confundi, +aliud copulari et conjungi.</p> + +<p> +<span class="pagenum">287</span> +TORALBA: Concreta semper unum efficiunt, copulata vero non magis in unum +coëunt, quam oleum et aqua eodem vasculo infusa. At mirari saepe subiit +disputatio Lutheranorum, quos Ubiquitarios vocant, et Helvetiorum, qui +Sacramentarii appellantur,<span class = "tag">1</span> et Catholicorum, +quos Papistas appellant. Ubiquitarii proprietatem non egredi subjecto +confitentur, verbi gratia omnipotentiam, ut pinguius loquamur, +omniscientiam, omnipraesentiam congruere humanae naturae, non per se, +non essentialiter, non formaliter, non subjective, (his enim verbis +utuntur) i.e. non esse de carnis essentia aut accidentibus: easdem tamen +proprietates divinas carni realiter convenire. Quaenam magis contraria, +quam haec sibi fingi possunt? Nam quicquid de re aliqua dicitur, id +ipsum est substantia aut accidens, tertium nihil est. Sacramentarii +hominem Christum ubique esse per deitatem, carnem autem ipsius neque per +se, neque per deitatem. Hoc libenter discam ab illis, quaenam carnis +humanae deitas fingi possit? Ubiquitarii hominem Christum et humanitatem +omnipotentem esse ajunt, hominem autem non etiam humanitatem esse +aeternam. At rebus abstractis aeterna multo magis, quam concretis +convenient. Hoc etiam absurdius: Christi corpus, inquit Brentius,<span +class = "tag">2</span> quod Hierosolymae omnibus spectantibus de cruce +dependebat, etiam Romae simul praesto erat cum deitate. Quid hoc? Nam si +caro Christi reapse ubique est omnipotens ac omniscia, certe caro est +Deus aeternus, nec tamen erit caro vera i.e. humana, quod utrique +negant, praeter Eutychem et Schwenckfeldium. Aliter Catholici, qui +corpus Christi ubique esse negant, fatentur tamen pluribus in locis +simul et eodem momento esse posse. At non ubique et pluribus in locis +eodem tempore et simul, sunt <span title = +"Greek: antistrephonta">ἀντιστρέφοντα</span>, +nec Christus magis duobus quam +omnibus locis simul esse potest. Quodsi Christus ascendit in coelum, non +est ubique, ac ne multis quidem in locis, aut si erat ubique, non +ascendit nec descendit unquam. Neque etiam naturam humanam ubique +extensam esse volunt.<span class = "tag">3</span> Corpus enim illius +ubique totum esse, non habens partes extra partes, sed partes omnes in +omnibus, i.e. ut planius intelligatur, pedes in cerebro, manus in +visceribus, nihilominus tamen humanitatem ubique esse negant; at +humanitas abstractum quiddam est, homo vere concretum. Cur igitur ab his +et illis concluduntur? Quia metuunt, ne duae illae naturae, divina et +humana, a se invicem divellantur, nisi corpus Christi fuerit ubique. +Oportuit igitur simul et semel in utero, in cruce, in coelo, in +praesepio visibile, invisibile, verum et phantasticum corpus esse; quae +quis aequo animo ferre aut patienter audire queat? Jam vero confitentur, +divinitatem ab atheo in hostia consecrata non sumi, etiamsi corpus +Christi ab eo devoretur et calore ventriculi conficiatur, igitur in eo +ipso utramque naturam divelli confitentur. +<span class="pagenum">288</span> +Nam Ubiquitarii non solum animam Christi, sed etiam carnem deitati +conjunctam esse affirmant, quod Sacramentarii negant. Ubiquitarii +fingunt, proprietates deitatis humanitati reapse communicari, non autem +proprietates humanitatis deitati; cur tam varie? cum unum et idem <span +title = "Greek: hupokeimenon">ὑποκείμενον</span> esse fateantur, imo +unam et eandem hypostasin, quae aut utrumque, aut neutrum admittat +oportet.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>usurpantur</i>. +<b>2.</b> De personarum unione p. 12. +<b>3.</b> Gabr. Biel l. IV. c. 12. qu. 1.</div> + +<p> +CORONAEUS: Omnes illae ambiguitates tolluntur, si teneamus id, quod M. +Tullius Cicero scripsit, nihil esse in animis concretum, nihil mistum. +Quanto magis igitur concretio a natura divina rejicienda venit? Interdum +tamen in Christo dicitur concretio <span title = "Greek: pros ti">πρὸς +τί</span>, propter naturae duplicis mirabilem et humanis mentibus +incomprehensibilem unionem, in una et eadem hypostasi, quam Hilarius +quodammodo similem esse scribit unioni mentis humanae cum corpore, a quo +tamen Academici, Stoici, Peripatetici avulsam nec corpori concretam +admittunt.</p> + +<p> +TORALBA: Si igitur mens humana simplex est ac penitus a corpore +abstracta, nefas est, ullam in natura divina concretionem arbitrari, si +utraque natura est ab utraque avulsa et divisa, i.e. copulata divina +mens cum humana mente, ut nunquam in unum et idem coëant, Christus nihil +aliud erit, quam homo, qui Deo adhaerebit, ut optimi cujusque mens +integerrima ac Dei amantissima Deo adhaeret,<span class = "tag">1</span> +quo pertinet illud: <i>Mihi adhaerere Deo bonum est.</i><span class = +"tag">2</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>adhaerebit</i>. +<b>2.</b> Ps. LXXII, 28.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Toralba philosophorum<span class = "tag">1</span> ponderibus +res divinas exigi putat oportere, nec arbitratur Christum Deum esse. +Neque enim si sciret perspicuam rei veritatem, subtilitate argutiarum +oppugnaret, ut Paulus Judaeos ac gentiles suos excusans: <i>Si Deum</i>, +inquit,<span class = "tag">2</span> <i>cognovissent, nunquam dominum +gloriae cruci affixissent.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>ratiocinationum</i>. +<b>2.</b> 1 Corinth. 2, 8.</div> + +<p> +SALOMO: Videre mihi videor Caligulam Augustum legatos Judaeorum urbana +quadam ratione excusantem, cum diceret, viros bonos ac valde simplices +sibi videri, non enim reputare, Caligulam Deum esse.<span class = +"tag">1</span> Itaque quoque Fridericus nostrorum simplicitatem<span +class = "tag">2</span> excusat, quod fabri filium non arbitramur Deum +esse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Philo de legatione ad Caligulam. +<b>2.</b> Alibi: <i>felicitatem</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Non video, cur Ismaëlitis irasci debeamus, quod Christum +mortuum esse inficiantur, quod manibus hostium ereptum putant, cum +Christiani fateantur, deitatem pati nihil posse.</p> + +<p> +CURTIUS: Nullum fraudis arcanum majus a Muhammede excogitari potuit, ut +Christo deitatis opinionem et humanae salutis curam eriperet, quam quod +supplicio affectum esse negat, ne quis in ejus morte salutis spem ullam +collocaret aut de humano genere quicquam meritus esse videatur.</p> + +<p> +<span class="pagenum">289</span> +TORALBA: Frustra mortis Christi meritum<span class = "tag">1</span> +praedicatur, si nihil mereri potuit. At Christus mereri non potuit, cum +semper fuerit in summo felicitatis culmine collocatus et optimo fini, +hoc est aeternae deitati, convinctissimus, ut quidem illi jactant. At ne +angelos quidem aut beatas mentes mereri dicimus, quia praemium illis +datum minus esset merito, cum tamen praemia Deus semper tribuit meritis +ipsis majora. Majus autem praemium adipisci nemo potest, quam coeleste +regnum, quam Dei fruitionem, quae omnia illis obtigerunt. Ita Christus +optimo fini conjunctus mereri nihil potuit; nam si mereri potuisset, +etiam errare, peccare, labi potuisset, quia mereri nemo potest, qui +semper in eo statu est, ut si velit peccare, non possit<span class = +"tag">2</span>; Christum autem, si maxime vellet, peccare tamen nullo +modo potuisse ajunt. Postremo infinita praemia merito Christi finito +darentur, quia meritum Christi, quantumcunque est, finitum sit oportet, +cum ejus cadaver mortuum sit, non etiam mens humana Christi, natura vero +divina nihil penitus passa fuerit. At peccata sunt infinita ut hominum +infinitorum. Quod si hominis tantum supplicio peccata dilui potuerunt, +nihil necessum fuit, Christum mori.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>merita</i>. +<b>2.</b> Scotus lib. III. dist. 18.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Deum quidem nulla necessitate ad hominum scelera expianda +naturam humanam induisse dictum est, sed quoniam ita decreverat, ita +fieri necesse fuit, non Dei quidem intuitu, sed hominis ipsius, nam +Christus ut homo mereri potuit. Atque eo pertinent ea, quae saepe in +sacris litteris occurrunt: <i>Oportuit Christum pati</i>; item: +<i>Oportebat haec fieri</i>; item: <i>Expedit unum hominem +mori.</i><span class = "tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Marc. 8, 31. Matth. 16, 21. Lucas 9, 22. 17, 25.</div> + +<p> +SALOMO: Si necessum fuit, Jesum supplicio affici, quid est, quam ob rem +Christiani majorum nostrorum crudelitatem accusant, quae tamen<span +class = "tag">1</span> humano generi peperit salutem?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>quod totam</i> vel: <i>cum tamen</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Quaedam mala male dicuntur, quaedam bona bene, quaedam mala +bene. Sed hoc bonum a Judaeis male dicitur, profuerunt enim inviti tum +maxime, cum nocendi voluntatem impiam haberent.</p> + +<p> +TORALBA: Istud quidem est, opinor, <span title = +"Greek: to ex archês">τὸ ἐξ ἀρχῆς</span>, +quoniam illud ipsum assumitur pro argumento +quod erat in quaestione; prius enim discutiendum fuit, an illud a Deo +decretum esset?</p> + +<p> +CURTIUS: Si evangelicis et apostolorum scriptis ea, quae summa esse +debet, fides tribuenda sit, nihil frequentius reperiatur<span class = +"tag">1</span>, quam illud statutum fuisse, Deum scilicet hominis amictu +fragili indutum iri, ut genus humanum ab interitu sempiterno liberaret. +Quae novarum tabularum ac evangelii auctoritas oraculis nititur +certissimis ac divinissimis veterum tabularum ac prophetarum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 8, 17. Lucas 2, 28. Joh. 2, 18 sqq. Marc. 6, 34. Ebr. +9, 15. 1. Cor. 15, 22 sqq.</div> + +<p> +SALOMO: Ubinam vero<span class = "tag">1</span> tam multa oracula tam +diu delituerunt?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>verbi gratia</i>, vel: <i>igitur</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">290</span> +CURTIUS: Permulta quidem huc atque illuc dispersa, nullum tamen aeque +perspicuum est, ut Danielis<span class = "tag">1</span>, qui non modo +Messiam interficiendum divino afflatu praedixit, sed etiam annos, +menses, dies, momenta sic notavit, ut non tam calamo tragoediam +scripsisse, quam rem ipsam penicillo depinxisse, et quae Jesaias<span +class = "tag">2</span> trecentis circiter annis ante adumbrarat, +coloribus perspicuis illustrasse videatur. <i>Virum</i>, ait Jesaias, +<i>aspectu contemptibilem, qui aegritudines ac imbecillitates nostras +pertulit, quem nos arbitramur a Deo percussum et afflictum. Ipse +graviter vulneratus est propter improbitates nostras, et attritus +propter flagitia nostra, supplicia quae nos luere decuerat, imposita +illi fuere, ac livoribus ejus curati sumus. Idem sicut ovis ad +mactationem deducta non aperuit os suum, sed ad supplicium raptus est. +Generationem ejus quis enarrabit? Cognitione sui multos justificabit, +justus servus meus, quorum flagitia ipse sustinebit.</i> Et eadem +Zachariae verbis confirmantur ac Hieremiae versibus<span class = +"tag">3</span>: <i>Spiritus</i>, inquit, <i>oris nostri Christus dominus +captus est in peccatis nostris.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Danielis 8 seq. +<b>2.</b> Jesaias cap. 53. +<b>3.</b> Zach. 12, 10. Jerem. 23, 5 sq. 32, 15 sq.</div> + +<p> +SALOMO: Hic certe locus, quem potissimum ex omnibus urgent Christiani et +in quo plerique<span class = "tag">1</span> haeserunt, nihil ad Messiam, +nihil ad filium Dei, multo minus ad Jesum pertinet, neque idem filius +Dei, sed servus ab Esaia vocatur. Et quidem falsum et absurdum esset, +quod pontifices Romani solenni carmine pridie paschatis<span class = +"tag">2</span> usurpant: O rem mirabilem! ut servum redimeres, filium +tradidisti. At Jesaias appellat servum, non filium. Quomodo agitur ista +cohaerebunt? Videmus autem in sacra scriptura complures Messias, +scilicet Mosen, Josuam, Jephtem, Gedeonem, Samuelem, Davidem, Saulum, +qui omnes Messiae vocantur, nullum tamen ex his pro expiatione populi +supplicio affectum. Nec tamen dubito, quin Deus ob unius integerrimi et +innocentissimi civis virtutem interdum totam civitatem ac regionem +absolvere velit, eoque forsitan pertinet Jesaiae dictum, cui consimile +est illud Salomonis<span class = "tag">3</span>: <i>Oppidum</i>, inquit, +<i>angustum et in eo pauci cives, quod a rege potentissimo cinctum est +obsidione, aggestis undequaque substructionibus ac turribus maximis ad +ejus expugnationem. In qua tamen civitate egentissimus quis ac +sapientissimus exstitit, qui oppidum ab excidio servavit, nec civium +quisquam suspicatus est, i.e. unius interdum civis integritas et eximia +virtus ac probitas quanquam ignoti ac ignobilis, totam civitatem ab +ultione<span class = "tag">4</span> et ira Dei potentissimi regis, a +bello, a fame, a popularibus morbis servavit.</i> Quod autem attinet ad +Hieremiae +<span class="pagenum">291</span> +versum, vulgaris interpretatio ab ebraica locutione plurimum differt. +Sic enim ad verbum: <i>Spiritus narium nostrorum unctus dominus captus +est in retibus eorum, quae nihil ad Jesum.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>plurimum</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>Pascha</i>. +<b>3.</b> Eccles. 9, 14 sqq. +<b>4.</b> Alibi: <i>ustione</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Quam belle detorta haec oracula videmus, quanquam Salomonis +haec interpretatio tota ratione differt ab interpretatione Rabbi Davidis +Kimchi, qui hunc locum non quidem ad Messiam, sed ad populum Israëlem +referendum putat, quasi populus Israel pro flagitiis aliorum populorum +expiaret; sed huic interpretationi repugnant haec verba: <i>Vulneratus +est pro peccatis populi Dei</i>;<span class = "tag">1</span> quomodo +enim populus Dei pro populo Dei trucidatus esset?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Jesaias 53, 5.</div> + +<p> +SENAMUS: Julianus Augustus ut Christi supplicium expiatorium +extenuaret,<span class = "tag">1</span> Aesculapium Jovis filium humanam +naturam induisse scribit, ut corporeis morbis perinde mederetur atque +Plato aegritudini animorum, non tamen ut pro generis humani incolumitate +caederetur. Et certe bonorum caedem Deus ingenti calamitate ulcisci, +sceleratorum vero suppliciis totam regionem ab exitio servare consuevit. +Itaque Athenienses<span class = "tag">2</span> die Aprilis septima duos +homines totius regionis sceleratissimos per omnia civitatis loca +circumducebant, ac septies arborum infelicium ramis ac fustibus caesos, +iisdem lignis exurebant, cineribus etiam in mare disjectis. Et quoniam +id singulis annis pro solenni voto fiebat, ad scelera civium expianda, +diem illum <span title = "Greek: katharma">κάθαρμα</span> vocabant. Nec +aliter Galli veteres ad Tiberium usque flagitiosos ac perditos homines +ad Aras Laetas<span class = "tag">3</span> provinciae (quod oppidum ejus +nominis ad haec usque tempora floret) lignis, statuis et colossis +ingenti magnitudine fictis<span class = "tag">4</span> inclusos +exurebant, ut aliorum scelera expiarentur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>existimaret</i>. +<b>2.</b> Pausanias in Atticis. +<b>3.</b> Alii: <i>Araselatas</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>pictis</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Aequius erat, sui quemque sceleris poenas a seipso reposcere, +ut Herodotus<span class = "tag">1</span> veteres Aegyptios fecisse +scribit. Tantisper enim bos mactabatur, multitudo populi scapulas nudata +caedebatur, qui mos ab Aegyptiis et Amorrhaeis ad Thessuatas<span class += "tag">2</span> et Hieronymitas dimanavit. Sic quoque Camari<span class += "tag">3</span> sacerdotes Bahalis, fuligineis vestibus amicti, +tantisper dum sacrificaretur hostia, seipsos gladiis ac pugionibus +dilacerabant. Quem morem Aegyptiorum non satis percipiebat Xenophanes, +cum verberationes istas intuens: Si Deos, inquit, esse creditis hos, qui +lugetis? Sin homines fuisse putatis, cur illis sacra facitis? Id enim +fiebat ad sceleris cujusque expiationem. Argute tamen hominum dementiam +insanam castigabat, quod homines demortuos pro Diis colerent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Herod. V, 2. +<b>2.</b> Alius: <i>Jesuitas</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>camari</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Id fere perpetuum est, sceleratos pro suis, ac saepe quoque pro +bonorum peccatis expiare, bonorum<span class = "tag">1</span> vero +mactationem pro impiis fieri, plane inauditum. Nos<span class = +"tag">2</span> quidem sacrarum sortium diem mense Februario, +<span class="pagenum">292</span> +quem Latini expiatorium et purgatorium interpretantur, quotannis +recolimus, quasi sors a Deo jacta fuisset, utrum aequius videretur, +flagitiosissimum ac superbissimum Ammanum,<span class = "tag">3</span> +an Mardochaeum virum<span class = "tag">4</span> optimum, cum universa +Israelitarum gente interire et, sortibus quasi ex urna ductis, Deo ipso +urnas movente, Ammanum sorte ductum, foedissimo supplicio affectum, pro +Israelitis expiavisse. Sic enim Salomo impium pro justis expiaturum +scribit. Cum enim Moabitidis meretricula populum Dei ad cultum Bahalis +Peoris libidinum illecebris pertraxisset, populus ingenti clade affectus +est,<span class = "tag">5</span> nec ante clades cohibita, quam Pinehas +sacerdos, hastam vibrans, Israelitam cum Moabidite conjugatum nefario +complexu transfixisset, testante Deo, posteros Pinehae sempiternum +sacerdotium habituros, quod impiorum caede iram suam placavisset. Non +aliam ob causam lex jubet,<span class = "tag">6</span> parricidam ab +altaribus sacris divelli ac palam jugulari, ne tota civitas exscindatur, +quoniam saepe ob unius impietatem inultam in omnium improbitates +animadvertitur. Cum enim Achas<span class = "tag">7</span> praedam +execratam rapuisset, exercitus Dei fugatus est ab hostibus, Deo ipso +testante, propter unius flagitium id contigisse.<span class = +"tag">8</span> Ex quo intelligitur, Deum supplicio sceleratorum placari, +bonorum vero caedem injuria petita ulcisci. Quae cum ita sint, quis +putet, Deum optimum maximum optimi atque integerrimi viri supplicio +delectatum?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>boum</i>. +<b>2.</b> Alius ita: <i>More quidem sacrarum litterarum testium +diem</i> etc. +<b>3.</b> Alius: <i>Hamananum</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>civem</i>. +<b>5.</b> Numer. 25, 7 sqq. +<b>6.</b> Deuteron. XIX, 11 sqq. +<b>7.</b> Alius: <i>Achan</i>. +<b>8.</b> Josua VIII, 22 sqq.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Quandoquidem Salomo legibus divinis nos oppugnat, legibus +retundi debet. Lex autem divina vetat,<span class = "tag">1</span> +hostias pecudum sibi offerri, quae vel maculosae vel scabiosae vel +languidae vel claudae vel oculis aliove membro captae sunt. Ex quo +intelligitur, si sceleratorum justa supplicia Deo grata sunt, non tamen +sceleratorum victimis delectari.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Numer. 15, 3 sqq. Levit. 22, 20 sqq.</div> + +<p> +SALOMO: Divina lex hoc sibi vult, oblationes Deo ingratas esse eorum qui +claudicant in lege Dei exequenda, qui <ins class = "correction" title = +"so in original: ‘caecutiunt’">coecutiunt</ins> ad indigentium inopiam, +qui surdi sunt ad voces afflictorum.</p> + +<p> +CURTIUS: Cum igitur omnes homines flagitiosi sint, improbi, maculosi, +lepra superbiae impuri, nec ullus unquam praeter Christum immaculatus +exstiterit, in quem velut in agnum purum et omni ex parte candidum ad +immolationem omnia omnium scelera superponantur, haud mirum, si hanc +sibi gratissimam hostiam Deus immolari voluerit.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Si hominum aut pecudum caedibus flagitia aliena expiarentur, +cur Deus toties et tam saepe<span class = "tag">1</span> execratur eos, +qui sua scelera sacrificiis ac sanguine ablui confidebant?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Psalm. 4. 40. 50. 51. Oseae 6. 1. Sam. 1. 2. 3. Jerem. 7. Ebr. +9. 2. Joh. 1.</div> + +<p> +FREDERICUS: Ut Judaei monerentur,<span class = "tag">1</span> sacrificia +cruoris<span class = "tag">2</span> umbram et imaginem fuisse illius +aeterni sacrificii, quod Christus pontifex omnium maximus pro totius +universitatis incolumitate oblaturus erat. Et certe Philo +<span class="pagenum">293</span> +Ebraeus cum inquireret, cur relegatis reditus in patrias sedes +interclusus sit, quoad pontifex maximus mortuus esset, hunc pontificem +non hominem futurum, sed Dei verbum ab omnibus peccatis purum +interpretatur, cujus pater sit Deus aeternus, mater vero sapien tia. +Quibus verbis acu rem tetigisse videtur, Jesum<span class = +"tag">3</span> scilicet pontificem illum futurum, qui sua morte genus +humanum in avitas coelestium sedes revocaturus esset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>admonerentur</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>crucis</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>ipsum</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Qui fieri potest, ut Philo de morte Jesu cogitaverit, tanquam de +pontifice animarum, qui ante occiderat, quam Philo pubertatem +attigisset? Aut cur Jesum illum recens mortuum ne suo<span class = +"tag">1</span> quidem nomine tot ac tam multis libris dignaretur? At ne +quis sanguine peccata dilui posse arbitraretur, Michaeus<span class = +"tag">2</span> vates in haec verba prorumpens: <i>Num</i>, inquit, +<i>dabo primogenitum meum pro expiatione sceleris aut fructum ventris +mei pro hostia peccati animae meae? Indicavi tibi, o homo, quid bonum +sit et quid Deus de te exquirat, scilicet facere judicium, diligere +benignitatem et humilem te praebere Deo tuo.</i> Itaque Abrahami +obsequio ac voluntate eximia contentus, filium, quem jusserat mactari, +vetuit,<span class = "tag">3</span> quae tamen hostia integerrima atque +innocentissima Deo gratissima futura videretur, si humano sanguine +placari vellet.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>nescio</i>. +<b>2.</b> Michae 6, 7 sqq. +<b>3.</b> Genes. 22, 1-49.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Quanto minus caede Christi filii Deus aeternus oblectaretur? +an non potius detestabile hoc sacrificium execraretur? Nam cum Salomo +abominatur eos, qui, bonis tenuium et egentium ereptis, partem in +victimas conferunt, perinde facere scribit, ut si pater filium +immolaret; ut planum faceret, nihil execrabilius Deo futurum, quam si +filium suum sibi carissimum quisquam immolaret. Id autem absurdius est, +Deum hominibus iratum a se ipso ultionem exigere, non aliter quam si +quis vulneratus graviter vindictam non ab hoste, sed a seipso +deposceret, ac veluti desperatus suspendio vitam finiret.</p> + +<p> +CORONAEUS: Christi mors non solum ad expianda scelera improborum +proficit, sed etiam, ut a flagitiis eo libentius abstineamus, cum +intelligamus, immortali Deo scelera impiorum tam displicuisse, ut +carissimum sibi filium mortem foedissimam ob aliena peccata luere velit. +At non tantum Christi pretiosissimus cruor hominum generi sempiternam +peperit salutem, verum etiam crucis ipsius simulacrum improbos genios +repente fugare ac pestes aërias deturbare quis nesciat? Nam Juliano, +daemones interroganti, cur fugerent, confiteri non dubitarunt, se +admirabili signo crucis fugatos esse, ut quidem scriptores +ecclesiastici<span class = "tag">1</span> prodiderunt. Ut non immerito +ecclesia Romana soleat usurpare carmen illud: O crux ave, spes unica, +auge piis justitiam reisque dona veniam!</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Nicephorus Callistius. Cyrillus. Gregorius Nazianzenus.</div> + +<p> +CURTIUS: Haec quidem a Coronaeo pro ea qua imbutus est religione, +praeclare dicuntur, non video tamen, ut truncus ligneus veniam scelerum +<span class="pagenum">294</span> +indulgere cuiquam possit, sed his, opinor, terriculamentis cacodaemones +imperitos obligare et<span class = "tag">1</span> a Dei cultu avertere +consueverunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt haec sequentia Curtii verba in aliis codicibus.</div> + +<p> +SALOMO: Sed exanimis crucibus omissis, ad crucifixum ipsum redeamus, non +modo in quo, sed etiam a quo salus in omne genus humanum dimanare +putatur. Aut enim morte illius mortuorum aut viventium aut eorum, qui +tunc nascituri erant, flagitia sunt expiata, cedo quorum sint?</p> + +<p> +FRIDERICUS: Omnia omnium peccata Christi morte purgata sunt et eorum qui +venturum crediderant et qui venientem exceperunt et qui mortuum sincera +mente coluerunt.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Nullus, opinor, pontifex tantae fuit impietatis, ut futura +scelera ignosci putaret. Nam quid aliud esset, quam scelerum omnium +deterrimam proponere impunitatem. Itaque Paulus praeterita quidem +peccata Christi morte obliterata scribit<span class = "tag">1</span>, +non tamen futura.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Rom. 3, 25.</div> + +<p> +SALOMO: At ne praeterita quidem Christi supplicio fuisse diluta, constat +lege divina, quae inanis fuisset, si usque ad Christi tempora venia +dilata esset et inania Dei promissa, quibus toties pollicetur<span class += "tag">1</span>, se poenitentibus propitium fore. Cum autem solenni die +jejunii Deus jubet de peccatis confiteri ac poenitere, subjicit haec +verba: Eo die expiabuntur omnia peccata vestra, ac mundi eritis ab +omnibus flagitiis vestris. Nam si quae flagitia decipi voluisset, (ut +Romani pontifices robustioris impietatis scelera ad indulgentiam sibi +referri jubent, indicta poena pontificibus minoribus, si graviorem +cognitionem sibi assumant) si quae scelera<span class = "tag">2</span> +in Christi futuri adventum, distulisset, non erat in lege ferenda +omissurus; sed nihil excepit. Ac si quis putet, prophetas antiquos ad +majores nostros in legis interpretatione minus fuisse diligentes, +cognoscite, si placet, eorum doctrinam. Si enim statuunt, peccata quidem +adversus leges jubentes poenitentia primum<span class = "tag">3</span> +expiari<span class = "tag">4</span>, puta si quis egentem non +juverit<span class = "tag">5</span>, cum facile posset; qui vero contra +legem vetantem peccaverit, puta qui nomen alterius injuria violaverit, +poenitentia quidem peccatum sustineri, die tamen expiationis aboleri. +Sed si sceleris poena fuerit capitalis, ut adulterium, poenitentia +rursus et expiationis die peccatum suspendi<span class = "tag">6</span>, +castigationibus vero, quae tum a judicibus, tum a Deo irrogantur, si +judices ultionem dissimulaverint, penitus obliterari, eoque pertinere +dictum illud<span class = "tag">7</span>: <i>Visitabo plagis et +verberibus peccata eorum et flagellis scelus eorum.</i> Quod si quis Dei +nomen sacratissimum contumelia laceraverit, poenitentia primum, deinde +expiationis die, post etiam castigationibus suspendi ac tandem die +occasus aboleri. Poenas tamen flagitio debitas praeclaris actionibus +omnino dilui, aut certe +<span class="pagenum">295</span> +nimia fatentur, praesertim religione erga Deum, pietate adversus +parentes, caritate in egenos;<span class = "tag">8</span> ex quibus +perspicuum fit, ad hominum impietates expiandas inutilem fuisse Jesu +mortem. Haec autem copiosissime a nostris explicantur, qui tamen in eo +sibi conveniunt,<span class = "tag">9</span> nullum esse tam immane +flagitium, quod diuturna poenitentia et praeclaris virtutum actionibus +non eluatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deuteron. 32. Psalm 77. 78. 98. Jer. 5. 31. 36. 50. Amos 7. +Psalm 129. Exod. 30. Levit. 33. Psalm 24. 64. 102. Levit. 16. Numeri +23. 29. +<b>2.</b> Alibi: <i>affirmant</i>. +<b>3.</b> Alii: <i>sola</i>. +<b>4.</b> Levit. 16. Jerem. 3. +<b>5.</b> Alibi: <i>paverit</i>. +<b>6.</b> Alii: <i>sustineri</i>. +<b>7.</b> Psalm. 89, 33. +<b>8.</b> Ezech. 18. Daniel 12. +<b>9.</b> In libr. Talmud.</div> + +<p> +CORONAEUS: Imo vero inania sunt opera, inanes actiones et supplicationes +nostrae sine pretiosissima illa Christi morte. Et quoniam tanti +beneficii, tantae salutis memoriam latinis versibus non satis pro +dignitate assequi potui, graecis hymnis sanctius id me consequi posse +speravi<span class = "tag">1</span>: i.e. Christe, Dei filiorum flos +tenelle, aeterne sacerdos, super mundos circumvolutos invectus, +dominator campis aetheriis, ubi potestatis tuae robur est defixum, +indeque omnia despicis et praeclaris auribus audis. Tua super mundum ac +coelum sidereum aurea supereminet ingens aeterna potestas, qua elatus +tuo te splendore excitans perennibus rivis foves animum infinitum. Qui +producis informans materiam incorruptibilem, quam generatio +circumvagatur, quoniam formis illam obligasti, ex eademque mente +fluxerunt origines sanctorum regum, qui te circumstant, potentissime! ex +te nati, legationibus profecti ad te legatorum genitorem tuamque +potentiam<span class = "tag">2</span> feruntur. Ad haec quoddam tertium +regum genus creasti, qui tuas laudes continuate celebrant. Tu morte +vitam, optime, mortalibus dedisti.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Graeca verba in omnibus, quos contulimus, codicibus adeo +corrupta sunt, ut ea plane haud enucleanda omittere mallem. +<b>2.</b> Alibi: <i>tuaque potentia</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Graecis dedit ore rotundo Musa loqui, nobis non licet esse tam +disertis. Neque enim versibus Latinis haec reddi posse puto, non<span +class = "tag">1</span> si Veronensis ille vir<span class = +"tag">2</span> reviviscat,<span class = "tag">3</span> qui ex uno versu +heroico sexaginta se fecisse jactavit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>etiam</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>vester</i>. +<b>3.</b> Julius Caesar Scaliger.</div> + +<p> +SALOMO: Egregia quidem ista laus, si non ab homine ad hominem +proficiscatur. Sed si verum est, Christi morte vitam dari et peccata +dilui, cur poenitentiam, cur scelerum confessionem, cur etiam +satisfactionem christiani pontifices ab improbis exigunt? Aut quid magis +divina lex ab homine exquirit? Quare auriculari Romanorum confessione +non potuit perniciosius cogitari, sive quod homini ab homine flagitia +remitti putant, quae summa erga Deum impietas est, sive quod ea +persuasione licentia flagitiis omnibus, proposita veniae spe, +indulgetur, sive quod robustissimae quaeque impietates semper silentur, +sive quod conscientia<span class = "tag">1</span> desperationem affert +iis, quos pudet foedissima quaeque peccata confiteri, quae si sciantur, +capite luenda sunt, sive quod ad sceleratissima expianda pontificem +maximum adire necesse sit, sive quod tyrannis faciles aditus ad +proscriptiones et crudelitates aperiantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>veniae</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ego vero sic statuo, confessione auriculari nullum esse +<span class="pagenum">296</span> +adversus omnia flagitia efficacius amuletum. Quis enim graviter peccare +ausit, qui sciat, nullam, nisi de scelere admisso confiteatur, veniam +sperandam<span class = "tag">1</span>. Et quidem Indos et Peruanos ante +Hispanorum adventum rudes adhuc<span class = "tag">2</span> et solis +cultores ista confessione apud sacerdotes uti consuevisse, testis est +historia Indorum<span class = "tag">3</span>, quin etiam capitale esse +apud illos sacerdoti, scelera divulgare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addit hoc loco alius codex: SALOMO. +<b>2.</b> Addit alius: <i>siderum</i>. +<b>3.</b> Alius hoc loco addit nomen interlocutoris: SALOMO.</div> + +<p> +CURTIUS: Cum daemonibus inservirent, cui dubium esse potest, quin etiam +hunc morem ab iis didicerint et expresserint, ut ab hominibus, non a Deo +veniam peterent ac sperarent? O mirabile improbitatum amuletum! scilicet +ipsi Deo tot saecula antea ignotum, ut homines a flagitiis coërceantur? +At eo processit impietas, ut etiam sine poenitentia, solius sacerdotis +verbo atrocissima quaeque scelera plerumque obliterari putent. +Poenitentia vero quanta sit ad veniam adipiscendam, docet<span class = +"tag">1</span> Manasse rex Judaeorum eleganti ac efficaci oratione ad +Deum. <i>Tu</i>, inquit, <i>poenitentiam infinita bonitate decrevisti, +ut eos ab interitu servares, qui justissimis legibus ac judiciis +fuissent perituri.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>docuit</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Christi mors ea scelera non expiavit, quae jam pridem +poenitentia vel justa ultione prius vindicata fuerant, nec eorum +peccata, qui<span class = "tag">1</span> nullam futuri Messiae spem +conceperant, nec item eorum, qui oblatam a Christo salutis recuperandae +medicinam repudiarunt, sed qui beneficium Christi gratuitum +acceperunt<span class = "tag">2</span>, ii non modo culpam, sed +levissimas effugiunt poenas omnium improbitatum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius <i>quae</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>receperunt</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Profecto decretum illud valde perniciosum mihi videtur, ut ex +fiducia, quam de Christi supplicio flagitiosissimus quisque temere +accipiat, peccatorum veniam adipisci mereatur. Nam quid aliud est, quam, +tanta flagitiorum impunitate omnibus proposita, viam latissimam ad omnes +impietates audacissimo cuique munire?<span class = "tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>aperire</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Christi mors potissimum necessaria fuit humano generi ad +expurgandam<span class = "tag">1</span> teterrimam originis labem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>depurgandam</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Si peccatum nullum est nisi voluntarium, ut quidem omnes +theologi<span class = "tag">1</span> confitentur, peccatum originis +nullum esse potest, quia nulla est in nascente peccandi<span class = +"tag">2</span> voluntas. Quod si ita est anxia de trinitate disputatio, +ac multo difficilior de incarnatione divinitatis, item de ascensione Dei +hominis in coelum ac de caeteris id genus divinis ac naturae legibus +valde contraria diluuntur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Augustinus, l. 1. de libero arbitrio. Lombardus +l. III. +<b>2.</b> Alibi: <i>peccati</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Ut nullum sit originale peccatum, fieri nullo modo potest, quia +nihil frequentius in Veteris et Novi Testamenti tabulis reperitur.</p> + +<p> +SALOMO: Non dubito, in eo Adamum peccavisse, non quod poma +<span class="pagenum">297</span> +vetita decerperet, ut vulgus puerili errore opinatur, sed quia mentem, +ab intelligibilium rerum contemplatione abductam, cupiditatum ac sensuum +illecebris inescari et obrui pateretur. Sic enim Ebraeorum theologi +acutissimi<span class = "tag">1</span> mulieris appellatione sensus +corporeos, mariti vero nomine intellectum significari ajunt, ut +serpentis verbo voluptatem, quae quasi serpens corporis latebras subire +ac meatus omnes sensuum et orificia tentare, vim tamen praecipuam +dentibus exserere et in ventre reptare solet. Sed utcunque peccavit +Adamus, cur peccatum illud ad posteros innocentes redundaret? aut si +vitia transferantur ad posteros, virtutes quoque transferri necesse est, +ac multo magis quam vitia, cum in universa natura bona malis semper +fuerint potentiora, ut superius demonstratum est. At omnes philosophi +aeque ac theologi<span class = "tag">2</span> diuturna experientia duce +compertum habuerunt, nullas parentum virtutes ad posteros traduci. Non +poterunt<span class = "tag">3</span> igitur transfundi peccata, cum sit +eadem contraria disciplina, ex quo sequitur, nullum esse originale +peccatum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Philo legg. alleg. I. II. III. de Mos. II. de gigantibus. +Rabbi Ruben in libro Aboth Nathan c. 16. [N.] +<b>2.</b> Aristotelis Ethic. Plato in Menon. Scotus sentent. +l. II. +<b>3.</b> Alius: <i>possunt</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ista quidem fuit Pelagii haeresis,<span class = +"tag">1</span> jam pridem theologorum summa consensione repudiata et +conciliorum decretis explosa, nostraque aetate Tridentini concilii<span +class = "tag">2</span> summa autoritate fracta ac rejecta. Sic enim +decretum est: Eum qui peccatum Adami ad posteros propagatum negat, aut +ei solum nocuisse aut corporeas tantum imbecillitates transfusas aut +aliter quam Christi morte aboleri potuisse<span class = "tag">3</span> +putat, anathema esto. Quae dicta Pauli verbis ac sententiis nituntur. +Quemadmodum enim ait Paulus:<span class = "tag">4</span> <i>Mors +imperium habuit ob unius peccatum, ita unius morte gratia latissime +propagatur ad salutem.</i> Cur etiam quereretur David his verbis:<span +class = "tag">5</span> <i>Ecce in sceleribus conceptus sum et in +peccatis concepit me mater mea.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Augustinus l. XI. de nupt. et l. II. contra Pelag. +<b>2.</b> Sess. V. c. 2. 3. 5. +<b>3.</b> Deest in alio codice. +<b>4.</b> Rom. 5, 17 sq. +<b>5.</b> Psalm. 51, 7.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Manichaeorum haeresis est, inquit Augustinus,<span class = +"tag">1</span> peccatum originis defendere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Augustinus l. II. de nupt. c. 19 ad Valerian.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Hic innuit Augustinus haeresin Manichaeorum, qui ab +aeternitate infinita duo bonorum et malorum principia posuerunt, Deum, +inquam, bonorum et Deum malorum aequa potestate, in qua haeresi +diutissime Augustinus haesit, illud enim<span class = "tag">1</span> est +peccatum. Sed ne quis putet, Augustinum originis humanae labem negare, +pleni sunt ejus libri, plenae epistolae originis peccato. Sic enim +adversus Pelagium: Omnes homines, inquit, originis peccato tenentur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>non</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Si plus auctoritati conciliorum, quae tamen ab Helvetiis et +Germanis rejiciuntur, quam rationi tribuamus, nullus disputationi, +nullus +<span class="pagenum">298</span> +demonstrationi locus futurus est, sed omnia temere assentiri oportet, +quia Augustinus, quia Hieronymus, quia Scotus, quia Galatinus<span class += "tag">1</span> dixit. Sed obsecro rationibus et argumentis perspicuius +disseratur. Nam qui Pelagii<span class = "tag">2</span> sententiam +omnium verissimam pejus<span class = "tag">3</span> tueretur, vidi +neminem. Subtilius igitur omnia hujus quaestionis argumenta, si placet, +discutiantur, cum ab ea innumerabilium quaestionum fructus explicentur. +Quid enim est peccatum originis, nisi quia mater in conceptu +paterve<span class = "tag">4</span> plus aliquando<span class = +"tag">5</span> libidini ac voluptati, quam decuit, indulsit? Ut ita sit, +cur filio fraudi futurunt sit?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ep. ad P. Diaconum. +<b>2.</b> Alius: <i>Pelagio</i>. +<b>3.</b> Alius idem: <i>prius</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>patri</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>aliquanto</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Nonne rationi consentaneum est, quando ratione<span class = +"tag">1</span> Toralba<span class = "tag">2</span> contendit, ut filius +haeres parentum obligatione teneatur? Id enim<span class = +"tag">3</span> Plutarchus, quantumvis paganus, naturali aequitati +consentaneum esse scripsit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Nonne ratio consentanea est, quando ratione +etc.</i> +<b>2.</b> Deest in alio codice. +<b>3.</b> Alius: <i>etiam</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Debita quidem haereditaria lui<span class = "tag">1</span> +oportere concedo, sed quis unquam audivit, scelerum ultionem aut +exactionem poenarum ab haeredibus repeti?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>solvi</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Legibus divinis disertissime cavetur, ne filius parentum ulla +culpa teneatur, idque saepius repetitum videmus<span class = +"tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deuter XIV, 4. Reg. II, 2 et 4. Paralip. II, 25. Ezech. +XVIII.</div> + +<p> +CORONAEUS: Non modo labem originis Christi cruore delebilem, sed etiam +privati cujusque sceleris poenas a posteris repeti<span class = +"tag">1</span> testatum habemus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: Deum <i>repetiisse</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Sua quisque fraude plectitur, non aliena. Nam cum Israëlitae +conquererentur, majores nostros uvas acerbas degustavisse<span class = +"tag">1</span>, Deus clara voce populum contestatur<span class = +"tag">2</span>, suam cuique integritatem profuturam, vitia cuique sua, +non aliis, nocitura. Quod autem sui nominis hostes ulturum minatur +tertia quartaque progenie, hanc recipit interpretationem theologorum +consensu<span class = "tag">3</span>, ut si scelestum parentem sequatur +filius nequam, hunc nepos, ni sit patre et avo melior, tunc Deus, +parentum, avorum et proavorum memor, ultionem ita persequetur<span class += "tag">4</span>, ut nulla deinceps eorum posteritatis memoria sit +futura et<span class = "tag">5</span> penitus a stirpe deleantur, sui +vero cultorum et amantium etiam<span class = "tag">6</span> millesimam +progeniem amplexaturum jurejurando spopondit, ut omnes intelligant, +quanto Dei misericordia major sit acerbitate. Neque tamen posteros +patitur parentum improbitatem luere, sed sua quemque, non aliena poena +tueri.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addit alius: <i>ac filiorum dentes obstupuisae</i>. +<b>2.</b> Ex. XX. Deuter. I, 4. +<b>3.</b> Rabbi Salomo, Rabbi Levi in Exod. 10. Abraham Aben Ksra +in cap. 2. de cal. +<b>4.</b> Alii: <i>perseiquuntur</i>. +<b>5.</b> Alius; <i>sed</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>in</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Cur igitur denunciatum est Heli pontifici maximo, de +posteris suis neminem senem aut locupletem futurum, propterea quod +filiorum impietatem inultam reliquisset?</p> + +<p> +<span class="pagenum">299</span> +SALOMO: Non est hoc, punire posteros, qui nondum nati erant, et qui, ne +nascerentur, prohiberi potuissent<span class = "tag">1</span>, sed minus +beare. Consimile est illud Davidis propter caedem Abneris, quem Joabus +nefarie trucidarat, gravi exsecratione imprecantis, ut esset in ejus +posteris inopia, ulcus, lepra, hoc est Joabi posteros<span class = +"tag">2</span> minus beari. Et quoniam nihil carius<span class = +"tag">3</span> esse potest, quam sui cuique liberi, nihil quod ardentius +amari possit, propterea Deus gravissimas minas addit, scilicet injurias +sibi allatas in tertiam usque generationem ulturum. Summa tamen Dei +beneficia<span class = "tag">4</span> recordari fas est, quia praestat +ad breve tempus nasci, florere, vivere, quam nullo tempore nasci, et +loripedem esse, quam nunquam exstitisse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>prohibere potuissent</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Jacobi posteros</i>. +<b>3.</b> Alius sine dubio false: <i>clarius</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>summi ... beneficii</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Sed agitur de peccati labe originaria, ab Adamo<span class = +"tag">1</span> ad posteros transfusa, quam pagani ipsi confitentur; quo +pertinet illud lyrici:</p> + +<div class = "verse close"> +Nam vitiis nemo sine nascitur, optimus ille est,<br /> +Qui minimis<span class = "tag">1</span> urgetur<span class = +"tag">2</span>.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Abrahamo</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>nimis</i>. +<b>3.</b> Horatius. Sat. I, 3, 69.</div> + +<p> +TORALBA: Ista liceant poëtis. Certe qui naturam ullius sceleris +incusant, non in seipsos<span class = "tag">1</span>, sed in naturae +parentem<span class = "tag">2</span> scelus regerunt, quo nihil fieri +capitalius potest. Quis enim peccat in eo ipso, quod declinare nequit? +An vero peccatum ullum fingi potest, nisi summa peccantis voluntate +susceptum?<span class = "tag">3</span> At utroque vacat infans, nec bona +expetere, nec mala declinare potest, nec effugere, ac ne perspicere +quidem, quae sibi natura insita essent. Nullum igitur infanti peccatum +imputari potest. At ubi nulla est culpa, nulla debet irrogari poena. +Quae cum ita sint, nihil est quam ob rem filius ab aeterno tempore +genitus sit, aut cur incredibilis ac stupenda illa incarnatio Dei fingi +debuerit, frustra denique Christus pro expurganda originis macula +supplicium passus esse putatur<span class = "tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>seipsis</i>. +<b>2.</b> Alius idem: <i>natura parentum</i>. +<b>3.</b> Scotus l. II. dist. Sentent. dist. 30. Augustinus de lib. +arbit. l. III. +<b>4.</b> Alius: <i>putetur</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ista quidem philosophis incredibilia, nova, ficta et +inaudita sunt, sed cum Pelagius rationibus a philosophis petitis +uteretur, ut peccatum originis nullum esse demonstraret, Hieronymus +philosophorum haereticorum patriarchas nominavit. Nam si philosophorum +argutiis assentiamur, fidem ac pietatem ejurare oportet, quanquam +argumentum illud levissimum est, cum originis labes illa non sit ab +infante, sed ab Adamo profecta, qui sciens peccavit, cum ab usu rationis +sponte descivit. Radix autem quocumque colore semel imbuta<span class = +"tag">1</span>, stipitem, ramos, folia, flores, fructus eodem imbuit +sapore, odore, colore, veneno. Ita fit, ut hominis natura funditus +eversa nullam ullius boni aut virtutis scientiam habere videatur. +<i>Quis</i>, inquit sapientiae magister<span class = "tag">2</span>, +<i>dicere audeat, mundum est cor meum? purus sum sceleris?</i> Quanto +verius est illud<span class = "tag">3</span>: <i>Omnis homo mendax, +i.e.</i> +<span class="pagenum">300</span> +<i>peccator! Nam si dicam</i>, inquit ille, <i>nos peccato vacare, ipsi +nos seducimus.</i> Salus autem uno verbo denunciatur: <i>Crede et salvus +eris!</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>infecta</i>. +<b>2.</b> Proverb. 1, 10. +<b>3.</b> 1 Joh. 1, 8.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Quorsum ista, nisi ut improbi, qui levissima fide coelum se +rapturos confidunt, foedissimo voluptatum omnium coeno volutati naturam +accusent et in Deum ipsum naturae<span class = "tag">1</span> parentem +improbitatum omnium causas effectrices desperata virtute regerant? Nam +ut omnes jam adulti recta via deflexerunt, illa tamen de infantibus +intelligi possunt, sed de iis, qui judicio suscepto ac sponte a naturae +legibus aberrarunt. Et vero quis Illyricum theologum ferat, cum originis +peccatum intimam animorum substantiam pervadere et ab ipso diabolo +procreari ac transformari scribit, idque sola fide obliterari? Capitalis +ista quidem vox esse mihi videtur<span class = "tag">2</span>. Quid +igitur Paulus voluit, cum diceret<span class = "tag">3</span>: <i>Nos +eramus natura filii irae</i>; nisi originis labes illa significatur?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice. +<b>2.</b> Alius addit: FRIDERICUS, ita ut huic sequens interlocutio +tribuatur. +<b>3.</b> Ephes. 5, 5. Coloss. 3, 6.</div> + +<p> +TORALBA: Omittamus hominum auctoritatem ac necessariis argumentis +disseratur! Quis enim laudem et vituperationem mereatur ex iis, quae a +natura ipsa contraxit? Quis non potius commiseratione, quam ulla poena +dignus videatur? Nos quidem piget coecorum ac miseret surdorum, qui sic +nati sunt, at istos non miseret infantulorum. Jam vero quis putet, non +modo ante partum primi parentis scelere nos obligari, verum etiam scelus +illud tantum ac tam grave esse in ipsis infantibus, ut Deum foeminae +uterum subire, carnis humanae conceptionem pati ac supplicia mortis +teterrimae perferre necesse fuerit, ut scilicet puellos<span class = +"tag">1</span> innocentissimos tanta sceleris immanitate liberaret?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>pullos</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Audite Cyprianum<span class = "tag">1</span> theologum ac +martyrum suae aetatis facile principem: Mori plane timeat, inquit, qui +ex aqua et spiritu non renatus gehennae ignibus mancipatur. Quibus +verbis ne infantes quidem ipsos excepit. Baptismo vere maculam illam +originis penitus aboleri confidimus, quia sanguinis Christi baptismus +aquae infusione significatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Lib. III. de mortal.</div> + +<p> +TORALBA: Si sanguine Christi fuso labes originis omnino abstersa erat, +quid opus Christi supplicio? Quanquam saepius admiratus sum baptizandi +ritum. Quaerit sacrificulus ab infante<span class = "tag">1</span> +vagiente, utrum baptizari velit necne? Quorsum haec?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>sacrificus ab infantulo</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Propinquorum ac parentum fides aeque proficit<span class = +"tag">1</span> ac si puellus<span class = "tag">2</span> ipse +responderet: <i>Assentior.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>perficit</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>pullus</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Absurdum mihi videtur, quod parentum fides infantulo vagienti +prosit ad eluendam originis labem, quam ab ipsissimis parentibus +contraxisse affirmant.</p> + +<p> +<span class="pagenum">301</span> +CURTIUS: Ea vis est effusi sanguinis e pretiosissimis vulneribus Christi +Dei et hominis, cujus lavacro irrigati sunt parentes.</p> + +<p> +SALOMO:<span class = "tag">1</span> At Paulus<span class = +"tag">2</span> Christi necem ad eluenda tantum peccata praeterita +profuisse scribit. Frustra igitur, qui post Christum nati sunt, ullam in +ejus supplicio fiduciam habent. Jam vero si parentes vestri lavacro +sanctiore et cruore Christi servatoris expurgati omnino fuere, qui fieri +potuit, ut rursus labem illam pestiferam ad posteros traducant?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: OCTAVIUS. +<b>2.</b> Rom. III. IV. quod notandum.</div> + +<p> +CURTIUS: Non sic eluitur baptismo vel cruore Christi, ut non resideat +insita peccati radix in ipsis cupiditatum latebris et involucris.</p> + +<p> +TORALBA: At longius Christiani progrediuntur, neque enim labem tantum +originis, sed etiam alia quaeque peccata Christi morte dilui +arbitrantur. Vel enim<span class = "tag">1</span> levissima quaeque +delicta, quae errore imprudentibus exciderunt, vel a scientibus nullo +errore contracta, vel robustiorum improbitatum scelera ignoscuntur. +Leviora quidem<span class = "tag">2</span> prius lege divina +demonstratum est sola poenitentia deleri, graviora autem, puta +adulteria, stupra, caedes, veneficia, parricidia, sortilegia, idolatria, +contumelia nomini Dei illata, poenas habent divinis et humanis legibus +constitutas, quae post Christi mortem frustra decernerentur,<span class += "tag">3</span> si falsarius, si fur, si adulter, si parricida +exciperent apud praetores ac judices talium quaestionum, se baptizatos +esse, ac fide constanti persuasum habere, omnia flagitia, tum praeterita +tum futura, Christi pretiosissimo cruore dilui. Si igitur a vivis aut +mortuis justa scelerum supplicia exiguntur, inane est illud beneficium, +inanis Christi mors ad scelerum impunitatem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>igitur</i>. +<b>2.</b> Alius addit: <i>ut</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>discernuntur</i>, vel: +<i>decernentur</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Baptismus quidem propter Christi supplicium diluit omnem +originis labem, ac tametsi libido et cupiditas, peccati fames +relinquitur, nemini tamen baptizato nocere potest, si modo ratione duce +obsistere velit, ut sanctionibus Tridentinae synodi cavetur.<span class += "tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Can. 3. sess. 5.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Concilia quatuor, scilicet Nicaenum, Constantinopolitanum, +Ephesinum, Chalcedonense, quae et Gregorius<span class = "tag">1</span> +pontifex maximus perinde habet ut evangelia, respuere nolim, nec +principum aut pontificum, qui affuerunt aut praefuerunt, potestatem +elevare.<span class = "tag">2</span> Caetera vero concilia, quibus +pontifices ambitiosa decreta fingere ac nova refingere<span class = +"tag">3</span> consueverunt, probare non possum. At enim Gregorius +Nazianzenus aperte scripsit,<span class = "tag">4</span> se nullius +unquam synodi felices exitus vidisse, i.e. <span title = +"Greek: mêdemias sunodou telos heôrakenai christon">μηδεμίας +συνόδου τέλος ἑωρακέναι χριστόν</span>. +Et certe Nicolaus Panormi pontifex, ecclesiae +Romanae cultor maximus, conciliorum autoritatem extenuans: Plus, inquit, +vel simplici laico, scripturam sacram profitenti, quam toti concilio +credendum. Tutius est igitur, in eo genere Augustini sententiam probare, +sic enim ille ad Maximianum: +<span class="pagenum">302</span> +Neque ego<span class = "tag">5</span>, inquit, Ariminensi Synodo, quae +Arianam sectam probavit, neque Nicaena teneor, sed auctoritate sacrorum +scriptorum nitimur<span class = "tag">6</span>, i.e. prophetarum, +apostolorum, martyrum, quibus originis peccatum summa consensione +probatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Lib. 1. cp. 24. +<b>2.</b> Alius: <i>enervare</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>figere ... refigere</i>. +<b>4.</b> Ep. 42 ad Procop. +<b>5.</b> Alius: <i>nego</i>. +<b>6.</b> Alii: <i>nitamur</i>, vel: <i>utamur</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Ne, obsecro, conciliabulorum aut levium scriptorum atque +imperitorum hominum auctoritate rationis aut intelligentiae nostrae +lumen extingui aut obrui patiamur.</p> + +<p> +CURTIUS: Sed quibus, Toralba, rationibus res divinas ac sanctissima +patrum antiquissima decreta, tot saeculis confirmata, evertere te posse +confidis?</p> + +<p> +TORALBA: Si peccatum actuale Adami non tantum peccanti nocuit, +quantamcunque<span class = "tag">1</span> poenam pertulerit<span class = +"tag">2</span>, sed etiam in omnes posteros transfusum est, aut a +corpore in corpora, aut ab animis in animos, aut ab utroque in utrumque +transfundi oportuit. At corpus ipsum nullius peccati<span class = +"tag">3</span> coargui potest, alioquin bruta quoque ipsa peccarent. Sin +peccatum omne a voluntate et rationis lapsu proficiscitur<span class = +"tag">4</span>, summa theologorum christianorum consensione profecto +peccatum originis<span class = "tag">5</span> in animis infantium esse +non potest<span class = "tag">6</span>, cum planum sit inter +Christianos, Ismaëlitas et Ebraeos, omnes omnium animas a Deo +mundissimas ac purissimas creari et creatas illabi momento in corpus +humanum. Quodsi mens a Deo pura proficiscatur, unde labes ad infantis +animam irrepere potest? Quae ratio fecit, ut sententiarum magister ad +stuporem usque miraretur, undenam labes illa derivaretur? Non peccat, +inquit, qui creat animam, non peccant parentes, qui progenerant corpus, +cum id universae naturae consentaneum sit<span class = "tag">7</span>. +Per quas igitur rimas inter tot innocentiae praesidia peccatum penetrare +potuit?<span class = "tag">8</span> At ne Aristoteles quidem hominis +mentem semine traduci putavit, extrinsecus infundi, ut satis aperte +declarat his verbis: <span title = +"Greek: Leipetai ton noun monon thurathen epeisienai kai theion einai monon.">Λείπεται +τὸν νοῦν μόνον θύραθεν ἐπεισίεναι καὶ θεῖον εἶναι μόνον.</span> +Ego <span title = "Greek: to thurathen">τὸ θύραθεν</span> +interpretor <span title = +"Greek: theothen, ouranothen, hupsothen">θεόθεν, +οὐρανόθεν, ὑψόθεν</span>, divinitus, coelitus, superne.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quantumcunque</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>damnumque ipse pertulit</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>At corporis ipsius nullum +peccatum</i> etc. +<b>4.</b> Alius: <i>proficiscatur</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>originale</i>. +<b>6.</b> Petrus Lombardus. Thomas Aquinas. Scotus. Albertus. +Durandus. +<b>7.</b> Libro de generatione mentem extrinsecus ingredi scribit +et hanc solam esse divinam. +<b>8.</b> Haec antecedentia undecim verba desunt in alio +codice.</div> + +<p> +SALOMO: David Kimchi et Rabbi Saadias cum interpretantur illa verba<span +class = "tag">1</span>: formans spiritus in medio ejus, tradunt animam a +Deo formari in ipsa corporis perfectione. Idque confirmat non modo Rabbi +Moses Aegyptius<span class = "tag">2</span>, sed etiam cum Christianis +et Ismaelitis theologis Stoici conspirant, repudiata opinione +Platonicorum, qui a Deo quidem animas prodire fatentur, sed initio +mundanae originis omnes simul ac semel conditas fuisse ac vicissim +corpora subire putant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Zach. cap. XII, 1. +<b>2.</b> In epistola contra astrologos.</div> + +<p> +<span class="pagenum">303</span> +TORALBA: Si tamen verum esset, quod Epicureis videtur, animos hominum +aeque ac bestiarum cum ipso semine traduci, quodque necesse est +confiteri, si originis peccatum admittamus, oporteret peccata in +infinitam vim ac multitudinem excrescere et ad posteros omnes derivari. +Hoc autem absurdum esse, experientia atque usus, rerum omnium magister +optimus, cogit confiteri. Videmus enim Josiam<span class = +"tag">1</span> nepotem. Manassis, crudelissimi tyranni, qui principes +suae gentis omnes impietate superaverat, pietate ac justitia paucissimos +sibi pares, superiorem habuisse neminem. Quodsi anima non traducitur +semine, sed divinitus delapsa diffunditur in corpus, nulla peccati +originis macula fingi potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> 2 (4) Regum 21, 24 sqq. 22, 1 sqq. 1 Chronic. 33, +25 sqq.</div> + +<p> +FREDERICUS: Fatemur quidem, animas non traduci semine, sed carnis +contagione conspurcari, propter arctissimam corporis atque animae +conjunctionem. Quaeris, inquit Augustinus<span class = "tag">1</span>, +culpam in pueris, invenies ex carne traductam. Eadem est Petri Lombardi +et eorum, qui ab ejus schola profecti sunt, sententia.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ad Bonifacium epist. 25.</div> + +<p> +TORALBA: Hoc ipsum est rustice philosophari, cum hoc ipsum sit contra +naturam, ut materia in formam, h.e. ut corpus agat in animam. Est enim +materia patibilis, forma vero actuosa. Et quidem Augustinus<span class = +"tag">1</span> ipse ex eo naturae decreto concludit, nullam esse +corporum in mentes actionem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In cap. 2 Geneseos.</div> + +<p> +CURTIUS: Quoniam Augustini verbis utitur Toralba, ejusdem auctoritate +facile refellitur. Sic enim Augustinus<span class = "tag">1</span>: +Firmissime teneas et nullatenus dubites, eos, qui sine baptismo de hoc +saeculo transeunt, aeternis suppliciis puniendos, quae verba de +Cypriani<span class = "tag">2</span> scriptis descripsisse videtur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Cap. 3. enchirid. +<b>2.</b> De mortalitate.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Idem tamen eodem libro negat, infantes sine baptismate mortuos +ullas perferre poenas, quia nullam sensuum delectationem gustarunt<span +class = "tag">1</span>. Ex quo sequitur, nullum esse peccatum originis, +si nulla poena irrogatur, nec ullam fuisse causam, cur putemus Christum +tam acerba supplicia pro peccato Adami ad posteritatem transfuso, quod +nullum est, perpeti debuisse ac sapienter Muhammedem hominibus +persuasisse, nunquam Christum supplicio affectum fuisse, ut inveteratam +ac penitus insitam Christianorum mentibus opinionem de salute humano +generi parta ob Christi supplicium refutaret, ut deinceps ab hominis spe +ad immortalem Deum fiducia traduceret.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Idem sentit Petr. Lombard. lib. II. dist. 34.</div> + +<p> +FRIDERICUS<span class = "tag">1</span>: Nullam tamen poenam putas +infantum animabus infligi, quibus omnino divinae visionis spes est +erepta?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Duae hae sequentes interlocutiones et Friderici et Octavii +desunt in alio codice.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Cur igitur infantum Herodis jussu caesorum festa coluntur +Christianis, quasi divorum, nisi Dei<span class = "tag">1</span> visione +fruerentur?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>divina</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Quoniam Christi sanguine abluti censentur, ut martyres +innumerabiles, qui prius caesi sunt, quam baptizari potuissent.</p> + +<p> +<span class="pagenum">304</span> +OCTAVIUS: Si martyres supplicium excusat, quominus baptizari<span class += "tag">1</span> licuerit, cur infantes morbus ac mors praematura non +excusabunt, cum saepe gravius crucientur qui morbo, quam qui gladio +cadunt?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt haec antecedentia octo verba in alio codice.</div> + +<p> +CURTIUS: Quia nec morborum nec gladiorum ictus, sed causa martyrem<span +class = "tag">1</span> efficit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>martyrium</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Non video, quid lotiones illae aquae lustralis momenti habeant +in baptismo, praeterquam quod sacerdotes sordes corporis, nec tamen +omnes, levissime abluunt. Quanquam si baptismus salutem parit, etiam +nolae tinnientes ac naves, quas baptizari saepissime et inditis +nominibus, aquae lustralis aspersione et unctione, plerumque vidistis, +salutem adipiscerentur.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Ea baptismi vis est, ut sordes humanae originis peccati +penitus eluantur, quibus sublatis restituatur hominibus illa, quam +Adamus originis suae principio habuit, justitia et integritas.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Si ablutio illa lustralis aqua, oleo, sale ac sputo condita, +tantum naturae dedecus eluit, quid amplius Christi mors efficere potuit? +Quamvis Christiani pontifices non sibi constant, qui peccatum illud +Adami mox execrantur, quod in universam ejus posteritatem manarit, mox +tamen necessarium fuisse ajunt. Hoc enim carmine solenni pridie +paschatis utuntur: O necessarium Adami peccatum, quod Christi morte +deletum est! Cur scelus illud tam detestabile dicitur necessarium? aut +si necessarium, cur detestabile est?<span class = "tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +CORONAEUS: Dicitur necessarium, quia sapientia divina, quae falli non +potest, multis ante saeculis praevisum erat.</p> + +<p> +TORALBA: Istud quidem omnibus, qui ullam sensus partem habent, +miserabile videri debet, innumerabiles animas angelorum officiis ac +divina bonitate creari et ab ipso puritatis fonte derivari, creatas +corporibus illabi,<span class = "tag">1</span> illapsas cordium<span +class = "tag">2</span> labem carnis contagione momento contrahere, sine +ulla concretione animorum, contractis sordibus, quae alioquin +indelebiles putantur, aquae aspersione levissima expurgari ac +justissimos fieri infantes, qui sensu carent. Cum tamen videmus,<span +class = "tag">3</span> lotis et illotis, Christianis aeque ac<span class += "tag">4</span> caeteris omnibus, eadem esse vitiorum instrumenta,<span +class = "tag">5</span> nec procliviores alios aliis honesta prosequenda +aut turpia declinanda, sed uti quisque paganus aut Christianus doctrina +ornatus<span class = "tag">6</span> sit, et ad verum decus a puero +educatus, ita virtutibus excellere et praestare, eoque magis, si +praestantia quaedam vis animorum quibusdam insita sit, quales accepimus +Aristidem justum, Themistoclem, Socratem, Periclem, Phocionem, Rutilium +Torquatum, Papirium Cursorem, Fabios, Scipiones, Catones, quos viros! +Inter philosophos plurimi +<span class="pagenum">305</span> +quoque magna virtute atque integritate viri, quibuscum nulli Christiani +sunt conferendi! Nec immerito Erasmus: Parum, inquit, abest, quin dicam: +Sancte Socrates, ora pro nobis! Et quidem Julianus Augustus Socratem +capitis damnatum scribit, cum pro aeterno Dei cultu propugnaret, ut qui +angelum vitae ducem ac magistrum haberet. Quis igitur adeo desipit, ut +naturalia bona in hominibus propter primi parentis lapsum corrupta, +supernaturalia vero penitus exhausta fuisse putet? Sic tamen magister +ipse sententiarum<span class = "tag">7</span> ex opinione Augustini +scribit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>illi</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>sordium</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>videamus</i>. +<b>4.</b> Alibi: <i>atque</i>, omisso verbo <i>aeque</i>. +<b>5.</b> Alius addit: <i>atque incrementa</i>. +<b>6.</b> Alii: <i>a doctrina subordinatus</i>. +<b>7.</b> L. 1. dist. 32.</div> + +<p> +CORONAEUS: Qui subtilius ista disserunt, nullam justitiam infantibus ope +lotionis sacrae restitui, sed reatum modo tolli tradunt, nec infantes +justitiae debitores esse, ut Adamus, qui acceptam originis primordio +justitiam dicitur deseruisse, non labe originis, quam nullam habuit, sed +actuali peccato. In caeteris labem originis elui, reliquas vero peccati +scintillas ac fomites<span class = "tag">1</span> restare. Sic enim +Augustinus<span class = "tag">2</span>: Sunt, inquit, in baptismo +peccata deleta, sed non plane exstirpata.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>fortes</i>. +<b>2.</b> Lib. II. de libero arbit.</div> + +<p> +TORALBA: Haec certe opinio singularis probabilior est, quam eorum, qui +justitiam atque integritatem originis infantibus baptismate restitui +arbitrantur, qui tamen dicuntur innocentes, quia nullam justitiae aut +injustitiae partem combiberunt<span class = "tag">1</span>. Sed hoc +habet haec sententia incommodi, quod peccati fomitem in carne relinquit, +cum tamen sit in sens<span class = "tag">2</span>, in appetitu +sensitivo. Ac inter utrumque plurimum interest, quia voluntas imperat +corpori dominatu herili<span class = "tag">3</span>, appetitus vero +dominatu civili ac liberali. Qua quidem ratione nulla caro traduci +potest, fomite conspurcata. Et recte quidem Anshelmus<span class = +"tag">4</span> scribit, non magis semine quam sanguine animam +conspurcari ac sordidari. At in puris naturae causis delectatio propria +est sensitivi appetitus et in subjecto delectabili.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>combibunt</i>. +<b>2.</b> Desunt duo haec verba in alio codice. +<b>3.</b> Desunt tria haec sequentia verba in alio codice. +<b>4.</b> C. 6 et 7 de conceptu virginis.</div> + +<p> +CURTIUS: Demus id quidem; sed sine originis macula non esset immoderata +vis illa voluptatis, uti est.</p> + +<p> +TORALBA: Igitur post baptismum semper esset moderata, quod falsum est. +Neque enim<span class = "tag">1</span> est in potestate appetitus +sensitivi non delectari, nec in eo est modus delectationis, sed quantum +potest, appetitus delectatur in eo, quod summopere delectabilis est. +Quid igitur addere potest libido supra id, quod in summo voluptatis +gradu sensum oblectat?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>vero</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Si appetitus illi ratione<span class = "tag">1</span> non +regerentur, nihil homo differret a judicio ferarum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius addit: <i>duce</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Quid? imo feras videmus semper naturae legibus obsequi.</p> + +<p> +SALOMO: Tota haec disputatio de originis labe, quae nulla esse mihi +videtur, a primoribus christianae religionis initium duxit. Ut enim +<span class="pagenum">306</span> +animos imperitorum ad se traherent, supplicium sui magistri atque +autoris salutare medicamen exstitisse peccatis expiandis persuaserunt, +et ne peccandi licentiam deinceps addere<span class = "tag">1</span> +viderentur, posuerunt, Adami peccatum, quod in ipso resedit, in +infinitam posteritatem propagari eique poenas sempiternas deberi, quibus +omnes in solidum tenerentur. Haec<span class = "tag">2</span> errorum +semina longe lateque per hominum mentes serpere coeperunt, quia totum +hominem ista contagionis labe corruptum fuisse judicabant, ut nec recte +quisquam agere ac ne cogitare quidem, aut ullam justitiae partem posset +adipisci. Quin etiam putarunt, animantes bestias propter Adami peccatum +obsequii naturalis, quod homini antea praestare consueverant, jugum +excussisse, quo nihil ab historia sacra, nihil a rei veritate potuit +alienius cogitari. Nam post aquarum omnium diluviones<span class = +"tag">3</span> Deus Noachum<span class = "tag">4</span> bono ac forti +animo esse jussit,<span class = "tag">5</span> se omnibus bestiis +hominis terrorem incussisse. Hinc illam hominis inter caeteros animantes +praestantiam ac dignitatem et in feras quoque belluas dominatum quendam +eximium psaltes lyricus<span class = "tag">6</span> supra modum +extollit, ne quis tam absurde imperium ex Adami lapsu hominibus in +bestias etiam ereptum arbitretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Bucerus in cap. 4. ad Rom. et cap. 2 Conf. August. +<b>2.</b> Alii: <i>Hinc</i>. +<b>3.</b> Desunt haec quinque antecedentia verba in alio +codice. +<b>4.</b> Alius: <i>Noëmum</i>. +<b>5.</b> Genes. 7, 1 sqq. +<b>6.</b> Psalm 8, 7 sqq.</div> + +<p> +CURTIUS: Quorsum igitur divina illa Adami historia, lapsus, comminatio, +castigatio, tam diserte sacris litteris testata ac consignata?<span +class = "tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Gen. 3, 1 sqq.</div> + +<p> +SALOMO: Non vides, Curti, elegantem ac divinam esse allegoriam?<span +class = "tag">1</span> Quisque sibi est Adamus et quaecunque Adamo +contigerunt, eadem contingunt in omnibus, qui sensuum illecebris ac +voluptatis praeter modum lascivientis cupiditate ac suavitate +delectantur, et qui in illa sensuum suavitate bonorum extremum, in +doloribus vero et aerumnis adeundis malorum finem posuerunt. Et +quemadmodum dicitur Adam ad se rediisse et resipuisse i.e. a sensuum +oblectatione ad intelligibilium rerum contemplationem revertisse, i.e. +ligno vitae frui, quam Salomo<span class = "tag">2</span> veram +sapientiam interpretatur, deinde Sethum plane divinum hominem ad sui +ipsius imaginem progenuisse: sic nobis accidit, cum aberrantes a recta +via, in sordibus ac coeno libidinum immersi, tandem aliquando emergimus +et in rectam salutis viam regredimur. Ac tametsi Deus Adamo +praedixisset, hunc moriturum cum fructu arboris prudentiae boni et mali +indicem degustavisset, non praeterea tamen aeterna morte damnavit, sed +uti Deus misericors est, ita quoque poenas semper irrogat peccatis ac +legibus leviores. Quin etiam<span class = "tag">3</span> Adamo salutarem +medicinam indicavit, cum diceret: Fortassis vitae lignum decerpet et +vivet in aeternum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Philo Ebraeus Allegoriar. leg. Leo Ebraeus de amore. +<b>2.</b> Proverb. 3, 12 sq. +<b>3.</b> Alius: <i>enim</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Salomo suis se retibus involvit; non<span class = +"tag">1</span> vides, ligno +<span class="pagenum">307</span> +vitae salutare crucis lignum aperte significari, in quo summam salutis +spem collocare debemus?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>num</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Haec interpretatio non magis congruit verbo quam rotunda +quadratis. Est enim vox Ebraica <span title = "Hebrew: ets">עצ</span>, +qua fructus, non lignum significatur. Et quemadmodum Adamo resipiscentia +peperit salutem aeternam, ita cuique licuit et semper licebit, ope +divina, quae deesse nemini potest, a pravis cupiditatibus ad rectam +rationem, a sensibus ad intelligibilia redire ac vitam illam salutarem +ac sempiternam adipisei sine ulla bestiarum aut hominum caede ac +mactatione.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Me quidem istius opinionis indignitate et peccati ficta +propagatione commotum, divina mens nescio quomodo afflavit, ut flebiles +Phaleucos flebili querimonia Christianorum effunderem:</p> + +<div class = "verse close"> +Humani generis querelas<br /> +Coelestis pater audiit<span class = "tag">1</span> gravate<br /> +Excusantis originem malorum,<br /> +Quod primi vapulet parentis ergo,<br /> +Quodsi nunc redivivus a sepulcris<br /> +Surgat, sic proba diluet<span class = "tag">2</span> nepotum:<br /> +Tandem absistite criminatione<br /> +Inani violare dignitatem<br /> +Meam, qui generis parens et auctor<br /> +Humani meliore stirpe cretus<br /> +Filios docui viam salutis,<br /> +Virtutes docui scientiasque<br /> +Doctrinam quoque liberaliorem,<br /> +Quam primus didici Deo docente<span class = "tag">3</span>:<br /> +Quod defleximus a via magistri<br /> +Pellecti illecebris cupiditatum,<br /> +Istud fragilitatis est fatemur,<br /> +Sunt haec lecta suaviora poma<br /> +Non ab arbore delectationis<span class = "tag">4</span>.<br /> +Sed a sensibus eruditiores<br /> +Facti, ad poma libidinum fovenda<span class = "tag">5</span><br /> +Nec non ad Veneres cupidinesque,<br /> +Deserta meditatione mentis,<br /> +Quae tamen moribunda languisset<span class = "tag">6</span>,<br /> +Nisi tunc revocaret<span class = "tag">7</span> a magistro<br /> +Ad verum decus ideae supremae,<br /> +Ut coelestia cogitatione</div> + +<span class="pagenum">308</span> + +<div class="verse"> +Quasi pabula veriora mentis<br /> +Ducerem. Hoc sapientiae latentis<br /> +Arcanum exhibet arborum figura.<br /> +Hic me cultus amoris ac timoris<br /> +Divini cumulavit ac beavit.<br /> +Hinc cadaverum usibus carentem<br /> +In altissima templa collocavit.<br /> +O incredibilem stuporem eorum,<br /> +Qui tot Iliadas sibi malorum et<br /> +Contigisse suis calumniantur,<br /> +Quod<span class = "tag">8</span> fructus vetiti sapore linguam<br /> +Oblectarimus<span class = "tag">9</span> et palata gustu.<br /> +Nec patris facinus nocet nepoti,<br /> +Nec parentibus acta liberorum,<br /> +Quo<span class = "tag">10</span> minus pariant sibi salutes<br /> +Divinisque opibus fruantur ipsi.<br /> +Fraude quisque sua, furore quisque<br /> +Suo plectimur, ac bono beamur.</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>audit</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>diluat</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>ducente</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>delicatiore</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>fruenda</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>tandem moritura languescit</i>. +<b>7.</b> Alius: <i>revocaretur</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>Qui</i>. +<b>9.</b> Alius: <i>Oblectavimus</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>Qui</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Haec mea quoque sententia est. Nam qui fieri potuisset, ut Abel +immortali Deo tam gratus haberetur, si labes aeternas atque +indelebiles<span class = "tag">1</span> maculas foeditatis parentum ab +utero contraxisset? Cur tanta laus pietatis, integritatis, justitiae ab +ipso Deo tribuitur Noacho, Henocho, Jobo, Mosi, Samueli, Eliae, si +parentum peccatis ita contaminati essent, ut non aliter expiari +potuerint, quam si Deus hominem induisset, ac turpissimo supplicio +damnatus moreretur? Si scelus illud originis hominem a Dei conspectu +arcuisset, quod nulla infantis miselli culpa contrahi potest, cur Mosi +spiranti ac viventi Deus ipse de facie, ut dicitur, ad faciem et quasi +amicus amico colloqueretur?<span class = "tag">2</span> Cur etiam +Abrahamum nostrae gentis principem tot ac tantis beneficiis +cumulavisset, ut propter eum populis omnibus divinae bonitatis fontes +aperiret, si conspurcatum tanta tamque funesta labe judicasset?<span +class = "tag">3</span> Num potius tot ac tanta bona illi divinitus +obtigerunt, quod mortales omnes singulari erga Deum amore et fiducia +superaret? Quod non in credulitate quadam inani et in praemiis humanis +spem rerum suarum, sed unius Dei aeterni bonitate ac potentia +collocaret. Cur denique Deus tot ac tam multis prophetis,<span class = +"tag">4</span> si ab ipsa origine scelerati essent, se contuendum ac +fruendum praebuisset? Quae visio et fruitio divini vultus carne +contectis, quam illi pollutissimam putant, obtigit, quanto minus exuvio +carnis detracto frui licuit? At Christiani fingunt, sanctissimos illos +heroas apud inferos atque adeo in ipsis terrarum profundissimis ac +densissima caligine squalentibus +<span class="pagenum">309</span> +locis tria quatuorve annorum millia delituisse, nec <span title = +"Greek: megan olbon katageusai">μέγαν ὄλβον καταγεύσαι</span><span class += "tag">5</span> prius potuisse, ut de Tantalo Pindarus scribit, quam +Jesus mortuus<span class = "tag">6</span> et ad inferos delapsus illos +ex immanibus et teterrimis carceribus ereptos in coelum manu duxisset. +Inferos enim Tertullianus<span class = "tag">7</span> fossam definit, in +ipsis terrae visceribus ac profunditate abstrusam, non autem mundum hunc +sublunarem, ut Origenes existimavit, quamquam in descensu inferorum +omnes fere ab omnibus dissentiunt. Discrepantia tamen multo major est, +quam quod Lazari, fame ac inedia consumti ac mortui, animam ab angelis +in Abrahami sinum et complexum subvectam tradunt evangelistae, Jesu +nondum mortuo.<span class = "tag">8</span> Abrahamum vero ad rogationes +et suspiria mali divitis obsurduisse, cum apud inferos cruciaretur atque +his eum<span class = "tag">9</span> verbis increpuisse: <i>Inter +vos</i>, inquit, <i>et nos hiatus ingens intercedit, ut neque hinc ad +vos, neque illinc ad nos aditus patere possit.</i> Paucis tamen post +mensibus Lazari animam de sublimi coelestium loco in foetidum et +semiputre cadaver relapsam, ut pristinis mancipata carceribus iterum +Lazarus moreretur. Qui tot ac tanti errores ab ea peccati originis +concepta opinione dimanarunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>incredibiles</i>. +<b>2.</b> Exod. 33, 1 sqq. +<b>3.</b> Genes. 15 et 22. +<b>4.</b> Exod. 3, 24. Num. 12, 14. Jos. 5. Jes. 6. Ezech. +1, 10. +<b>5.</b> I.e. summam felicitatem gustasse. +<b>6.</b> Alibi: <i>mortuos</i>. +<b>7.</b> L. 1. de anima. +<b>8.</b> Luc. 16. 20 sqq. +<b>9.</b> Alius: <i>illum</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Si capita singula refutare velim, longius evagari +oporteret,<span class = "tag">1</span> quam vestra patientia ferre +possit. Ac tametsi disputare prohibentur<span class = "tag">2</span> +mathematici adversus eos, qui scientiarum quamvis certissimarum +principia labefactant ac convellunt, ita nec adversus Salomonem aut +Toralbam disputandum esset, quippe qui in dubium revocant christianae +religionis fundamentum et ab radice<span class = "tag">3</span> omnia +convellunt, scilicet peccati originalis in posteros propagationem. Si +tamen erroris opinione fallimur, quid est cur Esdras<span class = +"tag">4</span> tam ardentibus querelis exclamavit: <i>O Adam, quid +fecisti, quod non in tuum unius casum redundavit, sed in nostrorum +quoque, qui ex te orti sumus!</i> Nam unus hic locus a principe gentis +Judaeorum Esdra omnibus omnium haereticorum ac Pelagianorum argutiis +satis abunde facere potest. Nemo tamen Christianorum arbitratur, +originale dedecus illud tantum esse, ut hominem ab intuitu divinae lucis +segregare debeat. Caetera quae de carceribus patrum ante Christi mortem +feruntur, neque decretis ullis comprehensa et in arcanis divinae +scientiae posita, curiosius scrutari nefas est. Illud modo teneamus, +morte Christi labem illam originalem elui atque emendari.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>oportet</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>prohibent</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>absurde</i>. +<b>4.</b> Lib. IV, cap. 7, 48.</div> + +<p> +SALOMO: Neminem latere opinor, duos posteriores libros, qui Esdrae +tribuuntur, inter sacras litteras non censeri ac ne inter ea quidem, +quae Hieronymus<span class = "tag">1</span> <span title = +"Greek: apokrupha">ἀπόκρυφα</span> vocat. +Ac siquidem talibus libris ulla fides +esset, multo commodius sapientiae libro crederetur, qui inter <span +title = "Greek: hagiographa">ἁγιόγραφα</span> recensetur, +<span class="pagenum">310</span> +ubi autor Salomonem Regem ita loquentem inducit<span class = +"tag">2</span>: <i>Eram</i>, inquit, <i>puer bono ingenio praeditus, +bonam sortitus indolem, imo bonus ipse cum essem, corpus incontaminatum +adeptus sum.</i> Hic Salomo ex matre prius adultera conceptus erat, +nihilominus tamen puram eum animam, purum corpus induisse testatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In prologo Galeato. +<b>2.</b> Sapi. 8, 9 sqq.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Quanti sint ea scripta, satis indicat auctor Jesus Sirach, +qui pro suo Salomonis regis nomen subjecit. At quanto verius pater +Salomonis<span class = "tag">1</span>: <i>Ecce</i>, inquit, <i>in +flagitiis conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea.</i> +Quanto verius etiam Jobus<span class = "tag">2</span>: <i>Quasi</i>, +inquit, <i>mundus erit, de impuro semine conceptus.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Psalm. 51, 7. +<b>2.</b> Jobi 15, 14.</div> + +<p> +SALOMO: Demus illud, matrem in concipiendo peccavisse, quod tamen +christiani theologi<span class = "tag">1</span> negant, quoad partum sit +impura mater, impurus foetus, an propterea peccator tantisper infans? Ac +ne sol quidem ipse nec angeli puri sunt apud Deum, non tamen propterea +peccati originalis labem contraxerunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Petrus Lombardus II Sentent. et Scotus ib.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Summa disputationis est, Adamum a peccato resipuisse, ut +quidem omnes confitentur, nec peccatum illius ad posteros fuisse +propagatum, cum Caini parricidium modis omnibus gravius esset, quod +tamen in eo ipso resedit nec manavit ad nepotes. Neque vero Adamus ob id +mortuus est, quod ab intelligibilium rerum contemplatione ad sensibilia +delapsus fuerit, qui etiamsi in illa, in qua creatus fuerat, innocentia +atque integritate vitae perstitisset, moriturus tamen erat. Nam qui +Henochum et Heliam mortuos fuisse negant, quanquam ab Adamo genus +duxerant, falluntur. Quod enim divinissimis illis hominibus supplicium +atrocius contingere potuisset, quam cadavere sempiterno concludi?<span +class = "tag">1</span> Sed divina potestate viventes adhuc et spirantes +abrepti fuere, ne propter summam integritatis ac virtutis opinionem pro +Diis colerentur. Sic quoque Mosen mortuum Deus sepelivisse dicitur<span +class = "tag">2</span>, sic tamen ut mortalium nullus sciverit ubinam. +Nec profecto Adami posteritatem, si esset immortalis, mille terrarum +orbes caperent. Quemadmodum igitur innocentia non fecisset immortale +cadaver, ita nec peccatum fecit ut mortale esset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Genes. 5, 18 sqq. Sirach 44, 16. 49, 16. 1 Regum 17-19. Sir. +48, 1. 4. 18. +<b>2.</b> Deuter. 34, 6 sqq.</div> + +<p> +CURTIUS: Haec pugnare videntur cum Pauli sententia<span class = +"tag">1</span>: <i>Per unum hominem</i>, inquit, <i>peccatum in mundum +intravit, unde mors secuta, et per alterum justificatio ad vitam.</i> +Item<span class = "tag">2</span>: <i>Ab Adamo usque ad Mosen mors +regnavit in illis quoque, qui non peccaverunt, propter Adami +transgressionem.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Rom. V, 17 sqq. +<b>2.</b> Rom. 5, 14.</div> + +<p> +SALOMO: Quod ad legem usque a Mose promulgatam Paulus protulit imperium +mortis, satis significat, in lege illa certissimam hominum salutem +<span class="pagenum">311</span> +extitisse. Idem Paulus appellat<span class = "tag">1</span> legem Mosis +sanctam et sancta jussa, et legis adjutores legis actionibus justificari +scribit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Rom. 7, 12. 1 Tim. 1, 9.</div> + +<p> +CURTIUS: Perspicua sunt Pauli decreta, nec quenquam sua sententia +dubitare patiuntur, scilicet ob unius hominis peccatum mortem in orbem +irrepsisse, quae omnes oppressit usque ad Mosen; quod non de morte +cadaveris dictum est, sed de morte animorum, qui sempiternis poenis +illigantur; deinde oblata salus est ex lege, quae jussa legis exequentes +salutem adepturos aperte declarat. Sed quoniam nemo fuerat aut futurus +sperabatur, qui satis legi facere posset, propterea efficacibus +argumentis Paulus conficit, legis actionibus justificari potuisse +neminem. Hinc illa manant: <i>Lex iram operatur. Nemo justus erit de +operibus legis. Evacuati estis a Christo, qui ex legibus justificamini. +Lex neminem ad perfectionem adducit. Lex a Mose data est, gratia vero +per Jesum Christum</i>,<span class = "tag">1</span> quem locum sic +interpretatur theologus quidam,<span class = "tag">2</span> ut nec +veritas, nec ulla gratia in lege Mosis fuisse videatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Rom. 4, 15. Gal. 2, 16 sqq. 5, 4 sq. Ebr. 9, 14. 28. +1 Joh. 5, 37. +<b>2.</b> Calvinus in 1 Joh. 5, 37.</div> + +<p> +SALOMO: Quis unquam fuit tantae impietatis atque amentiae, ut divinae +legis majestatem ita proculcaret? At quoties David exclamat: <i>Omnia +mandata tua veritas!</i><span class = "tag">1</span> Quin etiam Paulus +ipse scribit, eos, qui legem ipsam exequuntur, legis actionibus +justificari.<span class = "tag">2</span> Idem Christum frustra mortuum +declarat, si ex lege justificamur.<span class = "tag">3</span> Quod +autem gratia, vita, salus legem amplectantibus proposita sit, millies +repetitum legimus: <i>Hoc fac et vives, haec est tua vita, haec tua +salus est.</i> An illa Dei promissa pro mendaciis habemus? Quid? +Sapientissimus Salomo<span class = "tag">4</span> legem divinam appellat +lignum vitarum, scilicet praesentis ac futurae vitae, <span title = +"Hebrew: ets chaim">אצ חיים</span>. Et certe cum divina quaedam ac +coelitus infusa vis olim me ad divinae legis laudes inflammaret, haec +adolescens carmina profudi:</p> + +<div class = "verse close"> +Purpureo mammas qui sugitis ore tumentes,<br /> +Unde sibi pater altitonans sua cantica promit,<br /> +Tum vos qui linguas didicistis habere solutas,<br /> +O pueri, molles animis teneraeque +puellae,<span class = "tag">5</span><br /> +Dicite<span class = "tag">6</span> divinos sacrosanctae legis +honores!<br /> +Et vos, puberibus qui primum existis ab annis,<br /> +O adolescentes, semper decet ore diserto<br /> +Dicere divinos sacrosanctae legis honores.<br /> +Vos etiam strenui juvenes, et robore corpus<br /> +Et fortes animos plenis jam viribus aucti,<br /> +Dicite divinos sacrosanctae legis honores!</div> + +<span class="pagenum">312</span> + +<div class="verse"> +Et quibus acta prior cum laude maturuit aetas,<br /> +Illustresque humilesque viri, matresque pudicae,<br /> +Dicite divinos sacrosanctae legis honores!<br /> +Quosque graves annis aetas jam fracta caducis,<br /> +Urget ac occasum, precibus devota sacratis,<br /> +Dicite divinos sacrosanctae legis honores!<br /> +Vos itidem, quibus est sapientia summa tributa,<br /> +Munere coelesti, ut vultus spectare latentes<br /> +Sanctae scripturae liceat formamque venustam,<br /> +Dicite divinos sacrosanctae legis honores!<br /> +Angelici properate chori, quibus addidit alas<br /> +Pagina sancta leves, distinctas ordine triplo,<br /> +Ut doceat motus celeres ad jussa paratos,<br /> +Dicite divinos sacrosanctae legis honores!<br /> +Et vos flammiferi splendentia sidera coeli,<br /> +Quae regis magni nutu componitis orbem,<br /> +Dicite divinos sacrosanctae legis honores!</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Psalm 119, 86 (151). +<b>2.</b> Rom. 7, 8 sq. +<b>3.</b> Gal. 2, 4 sq. +<b>4.</b> Proverb. 3, 18 cf. Jes. 30, 4. Deuter. 28, 30. +Num. 14. Levit. 27. +<b>5.</b> Duae hae antecedentes strophae desunt in alio +codice. +<b>6.</b> Alius idem: <i>Dicere</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Haec divina carmina legem divinam decent<span class = +"tag">1</span> et eos, qui legem exsequuntur.<span class = +"tag">2</span> Sed quis umquam hoc praeter unum Christum praestitit? Ob +id enim Paulus legem appellat paedagogum ad Christum, qua veluti +manuducimur ad ipsum; ut non immerito Justinus Martyr<span class = +"tag">3</span> quaerat, quid sit lex? Praenunciatum<span class = +"tag">4</span> evangelium! Quid est evangelium? Lex impleta!</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>docent</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>legi obsequuntur</i>. +<b>3.</b> Quaest. c. 1, ad Orthodox. +<b>4.</b> Alius: <i>pronunciatum</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Cur ergo ad legem amplectandam legislator omnes ordines +excitans, ingentibus praemiis propositis, ad extremum populi concione +coacta, jam moriturus hanc orationem haberet: <i>Ecce<span class = +"tag">1</span> tibi proposui vitam et bonum, mortem et malum.</i><span +class = "tag">2</span> Idem paulo post: <i>Contestor hodie coelum et +terram, me tibi vitam et mortem, beatitatem et exitium proposuisse. +Elige igitur vitam, ut vivas tu et liberi tui, scilicet Deum ames +obediasque voci ejus adhaereasque illi, quoniam ipse est vita +tua.</i><span class = "tag">3</span> Cum autem leges de rebus omnibus +clara voce tulisset et quaecunque ad Dei cultum, ad mores conformandos, +ad cupiditates coërcendas, ad tuendam hominum inter homines societatem, +denique omnia maxima, media, minima, quae ad sacrificia, vota, ritus, +expiationes pertinent, disertissime tradidisset, an omissurus fuerat +praecipuum illud, quod a vobis jactatur, humanae salutis caput, scilicet +unius hominis ac Dei supplicio humani generis peccata atque illam quam +utero contraxerant originis labem, post annorum millia expiatum iri? +Quis +<span class="pagenum">313</span> +putet, eum qui de tota sanctuarii structura, de cortinis, de vestibus, +de fibulis, de claviculis deque ciborum omnium delectu tam diligenter et +studiose cavisset, rem tanti momenti ad salutem adipiscendam fuisse +omissurum? Cum igitur in lege divina salus divina posita sit, frustra +Christus aut quisquis alius sua morte salutem pollicetur<span class = +"tag">4</span>, ut homines a virtute<span class = "tag">5</span>, a +pietate, ab integritate, a legis observantia, a vero aeterni Dei cultu +seducat ad inertiam, ad vitia, ad hominum mortuorum<span class = +"tag">6</span> impiam adorationem, quasi non in hominis cujusquam +potestate positum exsequi divina jussa et liberum exsequendae legis +arbitrium, Adami scelere posteritati ereptum fuisset.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius addit: <i>inquit</i>. +<b>2.</b> Deuteron. 30, 15. +<b>3.</b> Deuter, 40, 19. +<b>4.</b> Alius: <i>polliceatur</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>virtutibus</i>. +<b>6.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +CURTIUS: Quis dubitet, quin Adamus suo scelere liberum arbitrium, sibi +divinitus tributum, amiserit ac posteris quoque eripuerit?</p> + +<p> +CORONAEUS: Ita quidem Augustana confessione decretum, in eamque +sententiam quamplurimos nova religione imbutos homines convolare, contra +quam ecclesiae Romanae sententiis omnibus decretum videmus. Et vero quid +a judicio ferarum differt homo, si voluntas ei praeripiatur?</p> + +<p> +FRIDERICUS: Male quidem agendi voluntas Adamo non est erepta, sed bene +agendi. Nonne inquit Paulus: <i>Quod volo bonum, hoc non ago, sed quod +nolo malum, hoc facio?</i><span class = "tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Rom. 7, 19 sqq.</div> + +<p> +TORALBA: Expendite, cedo<span class = "tag">1</span>, quid Paulus velit. +Si enim illi assentiamur, nec bene nec male agendi locus ullus homini +relinquitur, nec etiam ulla praemia bonis aut ulla peccatis supplicia +constituere oportebit. Quis enim arguat necessario peccantem?<span class += "tag">2</span> Quis vel minima mulcta dignum putet, cum scelus nisi +voluntarium, imo nisi spontaneum nullum esse possit? Sin flagitiosos +jure plecti confitemur, quia liberam agendi voluntatem haberent, qua +quidem lascivientibus cupiditatibus frena injicere ac sideribus ipsis, +ut ait ille<span class = "tag">3</span>, superiores esse queant, quae +tandem ista sententia est, hominem usu rationis, i.e. libera voluntate, +penitus exuere, quanquam voluntas dici nullo modo potest, si cogatur, ac +propterea legibus soluti sunt, quosvis aut justus metus aut furor +impulit ad actionem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>quaeso</i>. +<b>2.</b> Augustinus l. III de libero arbitr. +<b>3.</b> <ins class = "correction" title = "so in original">Ptolem +ni</ins>. <i>centiloquo</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ego quidem sic statuo, eos, qui liberum bene agendi arbitrium +hominibus adimunt, sceleribus suis latebras quaerere, ac flagitiis +omnibus portas aperire fatalemque Stoicorum necessitatem, omnium +theologorum ac sapientum sententiis profligatam vel jugulatam, revocare. +Inde illa paradoxa, quamplurimos sempiternis ignibus addictos, qui si +maxime cupiant, nihil boni tamen moliri possint, quosdam vero sic ad +salutem destinatos, ut si maxime velint, improbi tamen fieri +nequeant.</p> + +<p> +TORALBA: Hic quidem <span title = "Greek: argos logos">ἀργὸς +λόγος</span> ignavorum ac inertium hominum, non tam rationibus, quam +risu debet explodi, ut quidem Academicus Stoicum +<span class="pagenum">314</span> +illum, an uxorem duceret liberorum causa, dubitantem elusit hac ratione: +Ad quid uxorem domum ducas? Nam si liberos suscepturus es, etiam sine +uxore suscipies.</p> + +<p> +SALOMO: Ut uno errore posito innumerabiles consequuntur, ita ex originis +peccato, quod nullum est, Christiani<span class = "tag">1</span> liberam +bene agendi voluntatem eripi, tum ex eo mortales suppliciis sempiternis +obligari arbitrantur. At frustra leges jubent et inania forent divina +promissa praemia, si leges divinas exsequi non sit humanae potestatis ac +ne voluntatis quidem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addunt alii: <i>homini</i> vel: <i>hominibus</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Ita quidem praeclare, sed non video, qua ratione liberum +arbitrium hominibus tribuatur post Adami lapsum, cum ne ante lapsum +quidem liberum haberet. Nam si praescientia divina falli non potest, +necesse fuit Adamum peccare. Deus autem non modo dicta factaque, sed +etiam omnes omnium cogitationes longissime prospicit, nec unquam falli +potest. Consequens est igitur, nos bene vel male agere non voluntate, +sed necessitate, nec ullam liberi arbitrii potestatem cuique unquam +fuisse.</p> + +<p> +SENAMUS: Tametsi Deus velut de specula sublimi prospicit, viatorem in +latronum manus venturum, cum a recta via deflexit, non tamen propterea +id futurum esse oportet, sed potius quia id futurum esse Deus prospexit. +Ex quo intelligitur, nou necessario evenire, quae Deus praevidit.</p> + +<p> +CURTIUS: Si Dei providentia sequeretur res humanas, ut tu quidem, +Sename, putas, aeterni Dei praescientia ab hominum opinione mutabili ac +fallaci dependeret, quod absurdum est. Nam ut scientia rei praesentis se +habet ad praesentia, sic Dei providentia sese habet ad futura. Jam vero +id quod scio, nunc necesse est ipsum esse. Igitur praescientia futuri +aeque necessaria est in Deo, qui nunquam opinatur, quo posito liberum +arbitrium perimi necesse est. Alioquin si providentia Dei non sit +necessaria, fallax est ejus opinio, quod vel cogitare nefas. Frustra +igitur turpia declinamus, aut prosequimur honesta.</p> + +<p> +TORALBA: Non video, qui Aristoteles Stoicorum argumentis satisfaciat; +nam ut futura contingentia potuerint aliter atque aliter evenire, divina +tamen praescientia excidere non potest<span class = "tag">1</span>, quia +rem prospicit non ut futuram, sed ut praesentem, cum omnia Deo sint +praesentia, nilul ei praeteritum, nihil futurum esse potest, omnia tamen +homiuibus sunt libera. Nec<span class = "tag">2</span> a tua voluntate +providentia pendere videatur, ut mutabilis sit, sed tuas quoque +mutationes prospicit futuras, nec propterea liberum arbitrium cuique est +aderatum. Qua quidem ratione omnibus fatalibus Stoicorum argumentis +satisfactum opinor.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>possunt</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>ne</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Ego nec Stoicorum argutias, nec Peripateticorum rationes +expendo, sed divinae legis oracula. Moses enim, coacta populi concione, +contestatus est coelum ac terram, se populo vitam et mortem proposuisse. +<span class="pagenum">315</span> +Elige, inquit, vitam, ut vivas. Haec scripta,<span class = +"tag">1</span> prolata sunt duobus millibus annorum post Adamum ac +totidem millibus ante Christum. Ad quid populus vitam eligeret, si ad +sempiternum supplicium destinatus esset, aut si nullam eligendae salutis +potestatem haberet? Aut quam ob rem divinis legibus omni studio intentum +vellet hominem, quem re ipsa suppliciis aeternis destinavisset? Inutilis +labor, ridicula praecepta<span class = "tag">2</span> Dei, promissa ejus +inania, spes inanis, inane studium, inanes virtutum actiones, omnis +denique pietas hominis, quem isti reprobatum arbitrantur. Item falsum +esset illud, quod Deus creavit hominem, eumque arbitrio suae voluntatis +permisit, legibus ei patefactis: <i>Si volueris</i>, inquit,<span class += "tag">3</span> <i>mandata servabis et ipsa servabunt te. Ignem et +aquam tibi proposuit, ad utrumvis manum porrige, vita et mors, simul +bonum et malum, homini sunt proposita, utrumvis ei placuerit, +consequitur.</i> Haec ille. Item Ezechiel:<span class = "tag">4</span> +<i>Da eis edicta mea, quae qui facit, vivet in illis.</i> Et quidem Deus +Mosi pro populo poenam deprecanti ac petenti, ut se potius de libro +vitae pateretur reduci, reposuit illud:<span class = "tag">5</span> +<i>Qui peccavit in me, hunc ego de libro vitae delebo.</i> Sic autem in +universum psaltes lyricus: <i>Omnes</i>, inquit, <i>in libro tuo +scribuntur.</i><span class = "tag">6</span> Item: <i>Deleantur</i>, +inquit, <i>de libro viventium.</i><span class = "tag">7</span> Denique +ut uno verbo argutiae futiles refellantur, Dei voce exclamantis: +<i>perditio tua ex te Israel, salus vero tua ex me est.</i><span class = +"tag">8</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Addunt alii: <i>dicta</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>edicta</i>. +<b>3.</b> Ecclesiastici (Sirach) 15, 15 sq. +<b>4.</b> Ezech. 20, 11. +<b>5.</b> Exod. 20, 13. +<b>6.</b> Psalm. 139, 16. +<b>7.</b> Psalm. 69, 29. +<b>8.</b> Oseae 13, 9.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ex his sequitur, Deum omnes homines salvos fieri velle et ad +sui cognitionem perduci.<span class = "tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Tim. 2, 4.</div> + +<p> +CURTIUS: Hunc locum Octavius ex evangelicis scriptis, si fatetur, mutuo +accepit, si negat, furtum est.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Imo sacrilegium!</p> + +<p> +SALOMO: Oportet rem sacram e sacro loco invitis custodibus surripi, +quanquam quicquid utile est in apostolorum ac discipulorum scriptis, +quantumcunque est, ex majorum nostrorum litteris ac libris excerptum. Id +autem, quod Paulus scripsit: <i>vult omnes salvos fieri</i><span class = +"tag">1</span>, plerosque impulit in errorem, quasi voluntate<span class += "tag">2</span> imperiosa Deus<span class = "tag">3</span> hoc +jussisset, cujus imperio et voluntati, quia nihil obsistere potest, +consequens esset, exitio periturum neminem. Quod cum christiani theologi +absurdum putarent, ne quid inepte a Paulo scriptum videretur, sic +interpretantur<span class = "tag">4</span> illa verba, ut Deus velit +omnes salvos fieri, qui salvi fiunt, eadem ratione qua dicitur, +illustrare hominem venientem in hunc mundum, i.e. quemcunque illustrat. +Sed praestaret, illa verba Pauli et Johannis una litura<span class = +"tag">5</span> inducere, quam sic interpretari.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> 1 Tim. 2, 4. +<b>2.</b> Alibi: <i>voce</i>. +<b>3.</b> Alibi: <i>Dei</i>. +<b>4.</b> Petr. Lomb. Sent. II. dist. 46. +<b>5.</b> Alius: <i>litera</i>.</div> + +<p> +<span class="pagenum">316</span> +SENAMUS: Ut Deus ad aeterna supplicia designarit quenquam, priusquam +nasceretur, mihi persuaderi non potest, cum apud Ezechielem<span class = +"tag">1</span> aperte scripserit, se impiorum exitio nunquam delectari, +quanto minus innocentissimos infantes ad caedem, ad gehennam, ad aeterna +tormenta destinaret.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ezech. 33, 11. cf. 18, 23.</div> + +<p> +SALOMO: Utrumque igitur absurdissimum, alios quidem ad aeternam vitam +sic comparari<span class = "tag">1</span>, ut si maxime velint, perire +nequeant, alios autem a Deo sic repudiari, ut nullis virtutibus, nulla +integritate ad salutem perduci possint. Cognoscite, quaeso, non hominis +cujusquam, sed aeterni Dei vocem ad prophetam: <i>Dic</i>, inquit<span +class = "tag">2</span>, <i>populo huic, cum homini justo dicam: vives, +isque integritate et justitia fretus ad scelera se converterit, nulla +prioris integritatis aut virtutum suarum memoria futura est, sed in +flagitiis suis plane morietur. Rursus si homini flagitioso dicam: +certissime peribis, is tamen ab impietate ad integritatem deflexerit, +superiorum impietatum obliviscar, ut salutem consequatur.</i> Atque +illud est, quod saepius diximus, omnes libro vitae ac beatorum albo +conscriptos esse, nisi sua sese improbitate deleri patiantur. Quod autem +psaltes lyricus<span class = "tag">3</span> optat, ut impii de libro +vitae deleantur, fieri non potuisset, nisi prius impii in beatorum albo +inscripti fuissent. At etiam Deus saepissime decretas suo judicio poenas +omnino eluit aut minuit. Cum enim denunciasset David, totam regionem +popularibus morbis funestatum iri, cum tamen in urbem Hierosolymorum +angelus Dei gladium exertum intentaret, Deum poenitere coepit ac pigere +tantae stragis, itaque angelum caede abstinere jussit<span class = +"tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>comparatos</i>. +<b>2.</b> Ezech. 3, 20 sqq. +<b>3.</b> Ps. 69, 29. +<b>4.</b> 2 Par. 21. 2 Sam. 24.</div> + +<p> +CURTIUS: Si Deus a se repulit neminem, cur Jacobum dilexisse, fratrem +autem odio persecutum esse videmus<span class = "tag">1</span>, antequam +nascerentur?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Rom. 9, 13.</div> + +<p> +SALOMO: Haec verba „<i>antequam nascerentur</i>“ Paulus ut pleraque alia +subjecit. Neque enim apud prophetam<span class = "tag">1</span>, quem +Paulus dicit auctorem, ista leguntur. Nam duodecim duces ac populos +armisque ac legibus florentes, in posteris Esau excitavit<span class = +"tag">2</span>. Item uno capite legis: <i>Idumaeum</i>, inquit, <i>non +abominabere, quia frater tuus est.</i><span class = "tag">3</span> Ac +tametsi per desertissima ac aridissima loca Idumaei rogantibus +Israelitis aquas pretio denegarent, vetuit Deus eis nocere aut eorum +agros invadi. Sed cum nepotes ac posteri populum Israelem exscindere +conarentur ac daemonibus mallent quam immortali Deo sacrificare, tum +Deus odio justo illos persequutus est. Huc enim pertinent Malachiae +dicta, qui circiter septimo et decimo saeculo scripsit post Esavi +mortem. Et quidem si Deus alios aliis anteferat, hos quidem opibus, +illos dignitate, plerosque formae +<span class="pagenum">317</span> +excellentia<span class = "tag">4</span>, quosdam roborata<span class = +"tag">5</span> valetudine, alios judicii praestantia, nonnullos imperii +majestate aut pontificatus honore decorare, denique paucissimos quosdam +in coeleste domicilium sibi adoptare velit, quis quo jure sibi querendum +putet, si plus minusque his, quam illis tribuit? <i>Dicetne argilla +figulo: cur me fecisti sic?</i> Hoc enim sermone Esaias<span class = +"tag">6</span> docet, sua quemque conditione<span class = +"tag">7</span>, divinitus sibi concessa, contentum<span class = +"tag">8</span> esse oportere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Malach. 1, 2 sq. +<b>2.</b> Gen. 36, 15 sqq. +<b>3.</b> Deuter. 23, 7. +<b>4.</b> Alius: <i>diligentia</i>. +<b>5.</b> Alius idem: <i>explorata</i>. +<b>6.</b> Jesaias 45, 9. cf. Rom. 9, 21. +<b>7.</b> Alibi: <i>devotione</i>. +<b>8.</b> Addunt alii: <i>quemque</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: At<span class = "tag">1</span> cum omni aetati, omni ordini, +omni sexui patet porta salutis, quoniam non tantum homines, quos orbi +terrarum praefecit, verum etiam creaturas omnes, complectitur summa +caritate. Illud autem „<i>Esau odio habui</i>“ non eo pertinet, ut Deus +ex utero quenquam oderit, sed ut minus amare, minus etiam beare hos, +quam illos intelligamus. Quis enim vel momento subsisteret, si Deus +illum odio persequeretur?<span class = "tag">2</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii id omittunt atque sequentia verba antecedenti +interlocutori tribuunt. +<b>2.</b> Alius: <i>prosequeretur</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Haec quaestio<span class = "tag">1</span> de praedestinatione +ac repudiatione, deque libero arbitrio nobis est cum Romanis theologis +disputanda. Sed ad Salomonem redeamus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>quae</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Non modo cum ecclesia Romana, sed etiam cum Hebraeis et +philosophis omnibus, praeter Stoicos, disputatio vobis est. Erubescant, +inquit Origenes<span class = "tag">1</span>, qui negant, in homine +liberum arbitrium inesse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In cap. 5 Deuter.</div> + +<p> +SALOMO: Moses Rambam in epistola, quam adversus astrologos scripsit: +Omnes, inquit, theologi confirmant, hominem liberum salutis arbitrium +habere. Deinde subjicit haec verba: Magnam propterea gratiam immortali +Deo habemus.</p> + +<p> +CURTIUS: Ne propositam quaestionem deseramus, an scilicet quisquam legis +actionibus possit salutem adipisci, etiamsi libera arbitria cuique +darentur honesta prosequendi et turpia declinandi. Nego tamen, legibus +divinis satisfacere quenquam potuisse praeter Christum, a quo praesidia +salutis petenda ac speranda sunt, ut lege Mosis jam antiquata nos +absolveret<span class = "tag">1</span>, deinde legibus veteribus +solutos, in unius sui morte ac sanguinis effusione fiduciam omnem +collocare doceret. Cum enim detestabilium hominum exsecrationes +legislator Moses complecteretur, postremo capite hanc<span class = +"tag">2</span> subjicit: <i>Exsecratus esto, qui non exacte praestiterit +verba legis, ut ea exsequatur.</i><span class = "tag">3</span> Ad quae +respondebit universus populus: Esto! Unde Paulus colligit, eos, qui in +legis actionibus salutem posuerunt, huic exsecrationi subjacere, quasi +nullus unquam divinis legibus innocens exstiterit<span class = +"tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 5, 20 sqq. +<b>2.</b> Alibi: <i>haec</i>. +<b>3.</b> Deut. 28, 15 sqq. +<b>4.</b> Phil. 3, 9 sqq.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Cur igitur Paulus gloriatur, se in justitia legis +irreprehensibilem +<span class="pagenum">318</span> +fuisse? Nam ex eo sequitur, nihil ei mortem Christi profuisse, sed pro +eo Christum hanc exsecrationem pertulisse, cum in cruce pependit. +<i>Factus est</i>, inquit Paulus<span class = "tag">1</span>, +<i>exsecratio et maledictum, ut nos eriperet exsecrationi et +maledicto.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Gal. 8, 10, 13.</div> + +<p> +SALOMO: Saepe deprehenditur verba legis et prophetarum Paulus truncare +vel augere vel plane in alienam sententiam interpretari. Exsecratio +divinae legis his verbis concepta est: <span title = +"Hebrew: Aroor asher lo yakim et-divrey hatorah hazot"> +אָרוּר אֲשֶׁר לֹא יָקִים אֶת-דִּבְרֵי הַתּוֹרָה הָזּׁאת</span><span class = "tag">1</span> +i.e. <i>execratus esto, qui rata non habet verba legis hujus, ut ea +exsequatur.</i> Vox enim <span title = "Hebrew: yakim">יָקִּים</span> +significat <i>confirmare, ratum habere</i>, ut Jonathan et Onkelos +Chaldaeus uterque interpretantur. Id autem Hieremias apertius explicat: +<i>Execratus</i>, inquit<span class = "tag">2</span>, <i>esto qui non +audierit verba foederis, quod percussi cum majoribus vestris.</i> Quae +interpretatio tota sententia differt a Pauli verbis. Hic enim +exsecrationem imprecatur iis, qui non impleverint legem, quod nusquam in +lege divina scriptum reperias, sed is habetur exsecrabilis, qui nec +audit legem divinam nec foedus ratum habet. Hinc etiam alius error +manavit, ut plerique putent, eum, qui vel ab uno capite legis +aberraverit, omnibus legibus reum teneri. Sic enim Jacobus in epistola +scribit<span class = "tag">3</span>, quam tamen Eusebius et +Hieronymus<span class = "tag">4</span> a sacris litteris rejecerunt. +<span title = "Greek: Isteon">Ἰστέον</span>, inquit Eusebius<span class += "tag">5</span>, <span title = "Greek: hôs notheuesthai">ὡς +νοθεύεσθαι</span>, cum de hac epistola statuerit uterque. Et quidem qui +bovis alieni furtum fecisse convictus erit, quinque boves, qui ovem, +quatuor oves restituere lege divina jubetur, qui autem non convictus, +sed sponte furtivum bovem reddit, adjecta tantum quinta parte pretii, +quia poenituit facti, peccatum ignoscitur, qui autem moechatur, occidit +aut quid aliud peccavit, deinde moerore ac poenitentia vitae ante actae +ductus, priora scelera virtutum actionibus rependit, in ea conditione +est, ut nihil deliquisse videatur, sed poenitendo legem ipsam +explevisse, ut quidem<span class = "tag">6</span> superius Ezechielis +auctoritate confirmatum est. Nam si verum esset, quod Paulus scribit, +neminem unquam praeter magistrum suum satis legi facere potuisse, +neminem legis actionibus perfectionem adeptum, insigni mendacio David +obligaretur, cum ita Deum contestatur<span class = "tag">7</span>: +<i>Legem tuam custodivi, a lege tua non aberravi, a mandatis tuis non +declinavi.</i> At sui mendacii Deum ipsum testem cieret. Adulterium +tamen homicidio cumulaverat<span class = "tag">8</span>, sed quia +poenituit, partim etiam facti poenas dedit, veniam adeptus est. Id enim +est legi obedire, legem exsequi, legi parere, denique legem implere. +Falsum est autem, legibus omnibus reum teneri, qui vel in unam +commiserit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deuter. 27, 26. +<b>2.</b> Jerem. 11, 3. +<b>3.</b> Jacob. 2, 10. +<b>4.</b> Cap. 2 in Catal. +<b>5.</b> Lib. II cap. 23 in Catal. +<b>6.</b> Alius: <i>id quod</i>. +<b>7.</b> Psalm. 118, 14 sqq. +<b>8.</b> Alibi: <i>cumulavit</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Certe, si legum actionibus justificaremur, non autem beneficio +<span class="pagenum">319</span> +Christi, <i>nulla omnino est gratia</i>, inquit Paulus<span class = +"tag">1</span>, <i>et frustra Christus, humani generis redemptor, +mortuus est.</i> Item: <i>Gratia Dei salvati estis, per fidem, non ex +vobis, ne quis glorietur.</i><span class = "tag">2</span> Item: <i>Ut +justificati istius gratia haeredes simus.</i><span class = +"tag">3</span> Item: <i>Sine me nihil potestis facere.</i><span class = +"tag">4</span> Quid igitur per te ipsum merearis, si nihil per te ipsum +sine Christo praestare possis? Infinitum sit, omnia Augustini aurea +dicta in hanc sententiam colligere. Omnes homines, inquit, naturalem +potentiam in Adamo perdiderunt et liberum arbitrium peccando amiserunt. +In qua sententia vides fuisse hos viros: Ambrosium<span class = +"tag">5</span>, Chrysostomum<span class = "tag">6</span>, +Hieronymum<span class = "tag">7</span>, Gregorium<span class = +"tag">8</span>, Bernhardum<span class = "tag">9</span>, Augustinum<span +class = "tag">10</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Gal. 2, 21. +<b>2.</b> Eph. 2, 9. +<b>3.</b> Tit. 8, 7. +<b>4.</b> Joh. 15, 5. +<b>5.</b> Epist. ult. ad Demetr. l. 1. cap. 7 de Caino et Abel. et +in Exod. l. 1. cap. 5. L. 12 de voc. Gent. 20 ad pop. Hom. 9. +<b>6.</b> Ad Demetriad. +<b>7.</b> In Ezech. 12. +<b>8.</b> De libero arbitr. +<b>9.</b> Serm. 2 et 15. +<b>10.</b> De libero arbitrio s. Homil. 7.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Si testium ac theologorum multitudine et doctrinae praestantia +dimicandum est, ego doctoribus istis addam Ismaëlitarum theologos et +quidem Christianis omnibus longe clariores, Solymam<span class = +"tag">1</span>, Zeidum, Odmannum, Homarum<span class = "tag">2</span>, +Balarem, Abacherimum, Calbanum, Zepheninium, Elsarinum, Azebaram, +Achemulam<span class = "tag">3</span>, Abaniphanum, Elfaridum<span class += "tag">4</span> ac innumerabiles alios, qui toto pene terrarum orbe +legem Muhammedis divulgarunt atque homines a caligine densissima ad +clarissimam unius aeterni Dei lucem et cultum revocarunt. Qui tametsi +virtutibus ex praeclaris actionibus plurimum, plus tamen divinae +bonitati ac beneficientiae tribuendum arbitrantur ac selectos quosdam +esse ad salutem, caeteros ad exitium designatos arbitrantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>Scalidum</i> vel <i>Halymum</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Pomarum</i>. +<b>3.</b> Deest in alio codice. +<b>4.</b> Alius: <i>Elsaridum</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Non video cur theologorum christianorum clarissima lumina +cum ista Mahummedanorum fece debeant comparari.</p> + +<p> +SENAMUS: Si autoritati plus tribuatur quam rationi, cur non etiam Verrii +Flacci libros de jure pontificio, et quae veteres Jovis mystae ac +theologi, quae iterum Camarim Bahalis et Sabaeorum sacerdotes libris +ritualibus prodiderunt, arcessere possimus?</p> + +<p> +TORALBA: Si pergitis auctoritatibus agere, ego philosophorum familias +omnes excitabo, qui eruditionis ac doctrinae praestantia minutos istos +theologos facile vincant, sed praestat sensibus ipsis et perspicuis +rationibus argumentari.</p> + +<p> +SALOMO: Ita quidem, nisi in rebus obscuris et ambiguis, in quibus mens +humana nullos exitus reperire potest. Jam certe tragoedos multari +oportet, qui <span title = "Greek: theon apo mêchanês">θεον ἀπὸ +μηχανῆς</span> et oracula divina audire ex ore prophetarum et libris +sacris, quos non modo Ebraeorum, sed etiam Christianorum et Ismaëlitarum +theologi jam pridem sua quisque religione comprobarunt.</p> + +<p> +<span class="pagenum">320</span> +FRIDERICUS: Tantum abest, ut innumeratos Arabum et Judaeorum errores, +qui suis se virtutibus ac legum actionibus, quasi fortissimo<span class += "tag">1</span> praesidio, justitiam adipisci posse confidunt, +exaudiam, ut ne Curtii quidem mihi opinio comprobari possit, in eo quod +salutis summam a fide pendere arbitratur, tametsi pluribus id video +placuisse. Nam si fide nostra justi sumus, nihil gratia cuiquam +proficit, quoniam id totum, quantumcunque est, quod credimus, totum +inquam nostrum est. Nihil actio decerpit ex illa assensione, quia nisi +ab animi liberi summa assensione pendeat, fides esse desinit. Verius est +igitur, nos ipsa justitia Christi, veri Dei et hominis, justos fieri, +quicunque ad Deum accesserunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>munitissimo</i>, vel: <i>tutissimo</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Videtur Augustinus<span class = "tag">1</span> inter utraque +medium<span class = "tag">2</span> ferire, cum statuit, praeclaras +actiones, quae fidem antecedunt, nihil proficere, sed eas, quae fidem +sequuntur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Qu. 76 et 85. +<b>2.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +TORALBA: Illud quidem prorsus ab omni ratione alienum mihi videtur, nuda +assensione confiteri, Christum pro generis humani salute supplicio +affectum, ut immanium flagitiorum non modo veniam, sed etiam summam +justitia et integritatis laudem adipiscatur. Aristidem vero justum, +Solonem, Lycurgum, Socratem, Chilonem,<span class = "tag">1</span> +Phocionem, Platonem, Camillum, Fabricium, Scipiones, Catones, +Rutilios,<span class = "tag">2</span> Papirios, qui ob virtutes eximias +immortale decus mortalium omnium judicio adepti sunt, quasi +sceleratissimos ac funestissimos sempiternis inferorum flammis ac +suppliciis crudelissimis torqueri et cruciari.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>Philonem</i>. +<b>2.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Aut damnati sunt aut aeternis inferorum suppliciis, quibus +mortales omnes primi parentis fraude obligantur, erepti et servati. At +sine servatore servari vel salvi fieri non possunt; igitur sempiternis +cruciatibus addictos esse, aut ut mitius agatur cum iis, qui virtutibus +heroicis claruerunt, in teterrimis ac retrusis terrarum cavernis, +densissima caligine obsitos coerceri oportet.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Profecto ne Christianis quidem, qui modo aliquid judicii +habent, haec probari puto. Nam si qua virtus hominem Deo gratissimum +efficere possit, non fides ac inanis credulitas de Christi morte, sed +constans in Deum aeternum fiducia praestat, et qui sic affectus est, ut +neque in seipso neque in praemiis<span class = "tag">1</span> humanis +spem ponat rerum suarum, hunc oportet, singulari quadam Dei amore +flagrantem, verae<span class = "tag">2</span> felicitatis suavissimos +decerpere fructus. Haec illa fides est, vel potius singularis erga Deum +fiducia, quae virtutes omnes amplexa fovet ac tuetur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>rebus</i>. +<b>2.</b> Alius idem: <i>vitae</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Ego praeclaris quemque actionibus beari statuo, et quo quisque +majore erga Deos religione, pietate in patriam, caritate in propinquos, +benignitate erga egentes, justitia in omnes exstiterit, eo beatiorem +<span class="pagenum">321</span> +ac immortali Deo, tametsi Deos peregrinos bona fide ac justo errore +colat, gratiorem futurum. Quid enim aequius, quid naturae magis +consentaneum, quam maxima iis praemia decerni, qui maxime de republica, +de parentibus, de propinquis, de tenuibus, denique de toto genere +hominum mereantur? Quoniam de immortali Deo mereri nihil ac ne gratias +quidem pro sua erga nos beneficientia habere possumus.</p> + +<p> +CORONAEUS: Ego vero semper assentior sanctissimis ecclesiae Romanae ac +potentissimis Tridentinae synodi decretis, quibus anathematis +exsecratione urgentur ii, qui fidem sine operibus et qui opera sine fide +justificare putant. Quid vero vates ille<span class = "tag">1</span> ex +oraculo divino exclamat? <i>Justus est, fide vivit!</i><span class = +"tag">2</span> satis declarat, justis, non injustis fidem profuturam, +alioqui daemones et sceleratissimi quique inani credulitate de morte +Christi coelos raperent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Hab. II, 4. +<b>2.</b> Alius: <i>Justus e fide vivit</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Quoniam in justificatione salutis summa consistit, nihil opinor +accuratius nobis disserendum est.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Cum imperialibus comitiis Ratisbonae coactis Carolus V. +imperator de principum Germanorum consensu sex utriusque religionis +theologos rectissimos<span class = "tag">1</span> adhibuisset,<span +class = "tag">2</span> ut Romanorum et Germanorum religionis +controversias componerent ac parati<span class = "tag">3</span> simul +coirent, a capite justificationis humanae auspicandum putaverunt. In qua +disputatione cum tres Augustanae confessionis theologi Pflugium, Fabrum +et Groppeum Catholicos in suam sententiam pertraxissent et cardinali +Contareno, Romanae sedis legato, idem persuasissent, scilicet hominem +sola fide, nullo suo merito beari, Eckius vero, unus e Catholicis, tanta +in collegas ira exarsit, ut pontifices ac principes catholici ab eo +persuasi Carolum V. coëgerint, disputationem solvere, vigesima post die +quam inchoata fuerat, idque potissimum Azoti, Hispanici theologi +veteratoris,<span class = "tag">4</span> oratione adducti, cum diceret, +brevi futurum, ut ecclesiae Romanae majestas collapsa difflueret, +quoniam in praecipuo religionis capite tot saeculis se de via deflexisse +confiterentur. Et versutissimus homo Germanis, quos ut barbaros et rudes +irridebat, similitudinem lignatoris proposuit, ligna findentis, a quo +primum exiguam fissuram fieri, deinde impulso ferreo cono<span class = +"tag">5</span> repente trabem in partes dissilire docebat. Qua +similitudine pontificii<span class = "tag">6</span> adducti +perniciosissimam hanc disputationem dissolvere principes coëgerunt, +Contarenus vero cardinalis, Venetorum patriciae gentis dictissimus, qui +Lutheranis assentiri dicebatur, non sine maxima veneni suspicione paulo +post interiit. Deinceps ecclesiae Romanae antistites modis omnibus +antiquas caerimonias ac veteres ritus augeri ac tueri proposuerunt, ne +latum quidem unguem ab ecclesia primitiva discessisse viderentur, +tametsi +<span class="pagenum">322</span> +plerosque pigeat tot ac tantarum ineptiarum ac praesertim reliquiarum, +lactis inquam virginei, cujus infinita copia tot saeculis nondum +exaruit; pudet referre caetera, quae vobis quam mihi ipsi notiora +sunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>doctissimos</i>. +<b>2.</b> Acta conventus Ratisb. Sleidan. ad a. 1530. +<b>3.</b> Alius: <i>jurati</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>visitatoris</i>. +<b>5.</b> Alibi: <i>cuneo</i>. +<b>6.</b> Alius: <i>pontifices</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Male jactis fundamentis, quaecunque super exstruas, uno ruunt et +eodem momento. Cum enim christianae religionis autores a vero<span class += "tag">1</span> Dei cultu deflexissent et homines mortuos pro immortali +Deo sibi colendos proposuissent, ne supplicium illud suo Deo jure a +magistratibus illatum videretur, humano generi salutare ac necessarium +fuisse praedicarunt. Ac tantum abest, ut supplicio Christi aut +crudelitate erga eum justitia mortali cuiquam parta sit, ut ea fide +Christianorum quam longissime a vera religione discedatur. Huic errori +proximum est, quod omnes theologi<span class = "tag">2</span> Christiani +et Agareni actionibus virtutnm aut fide aut utrisque justificari posse +opinantur, non modo apud homines, sed etiam apud Deum immortalem. Nam +saepe fit, ut sceleratissimus quisque apud Deum habeatur justissimus +hominum opinione. Sed ut Deus hominibus eriperet arrogantiam et +supercilium,<span class = "tag">3</span> clara voce contestatur: <i>Nemo +viventium</i>, inquit, <i>coram me justificabitur.</i><span class = +"tag">4</span> Quae vox viventium non modo ad homines pertinet, sed +etiam ad angelos. Id autem apertius confirmatur his verbis: <i>Num +justior erit homo suo conditore?</i><span class = "tag">5</span> Ecce in +ministris suis non reperit stabile opus, et angeli sui vesani sunt, +impuri coeli, immundae stellae, si cum eo conferantur. Et quo minus +ambigeretur, id saepius repetitum legimus; deinde subjicit: Quanto +longius a consummata perfectione aberrant, qui luteas domos incolunt, +homines a luto concretos innuens. Item: <i>Quis purus esset de muliere +natus?</i><span class = "tag">6</span> At ne clarissima sidera quidem +coram Deo pura sunt, quanto minus frivoli ac futiles homines, qui quasi +vermiculi putres censeri possunt. Hic me rapit impetus, de admirabili +Dei majestate ac sanctitate cogitantem:</p> + +<div class = "verse close"> +O quis erit sceleris purus? quis crimine liber<br /> +Ante Deum? cui sol obscuro squallet amictu!<br /> +Mundities illi tanta est, ac tantus in ore<br /> +Majestatis honos, ut ei nitidissima quaeque<br /> +Aligerum facies tabe polluta<span class = "tag">7</span> notetur.<br /> +O ter sancte parens!<span class = "tag">8</span> o non violabile +numen<br /> +Aeternae mentis, cujus tam augusta potestas!</div> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>veri</i>. +<b>2.</b> Deest in alio codice. +<b>3.</b> Alius: <i>superbiam</i>. +<b>4.</b> Psalm 51 (52) 2. 4. +<b>5.</b> Jobi 4, 9. 15. +<b>6.</b> Jobi 25, 4. 5. +<b>7.</b> Alius: <i>maculis labefacta</i>. +<b>8.</b> Alius: <i>pater</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Haec quoque Salomonis sententia philosophorum sanctiorum +decretis explicatur, quaecunque scilicet materiae concretionem ullam +habent, impura esse, ut merito Porphyrius<span class = "tag">1</span> +dixerit, nihil esse materiale,<span class = "tag">2</span> quod +immortali Deo pollutum non sit, i.e. <span title = +"Greek: ouden gar enulon, ho mê to anôtatô">ὀυδὲν γὰρ ἔνυλον, +ὁ μὴ τῷ ἀνωτάτῳ</span> +<span class="pagenum">323</span> +<span title = "Greek: theô euthus akatharton">θεῷ εὐθὺς +ἀκαθάρτον</span>. Non quod<span class = "tag">3</span> ullum sit in ipsa +materia malum aut vitium, ut plerique philosophi arbitrantur, quod<span +title = "Greek: kakopoion ti">κακοποιόν τι</span> appellant, id enim +superius falsum esse demonstratum est; sed quoniam materia a<span class += "tag">4</span> summa illa puraque divinae naturae substantia quam +longissime abest, quia fluxa, quia labilis, quia caduca.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> <span title = "Greek: Peri apôleias tôn empsuchôn">Περὶ +ἀπωλείας τῶν ἐμψύχων</span>. +<b>2.</b> Alius: <i>immateriale</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>quia</i>. +<b>4.</b> Alii: <i>in</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Nec justitiam Deo parem exigimus in homine, ac ne fore quidem +speramus, homines enim Deos esse oporteret, sed quantum humana vita ac +natura ferre potest. Ac tametsi homines non tantum materiae concretione, +verum etiam illa, quam saepe diximus, originis macula ac propriis +sceleribus conspurcantur, gratia Dei tamen propter Christum, Deum simul +et hominem penitus emundantur<span class = "tag">1</span>, ut quodammodo +justi videantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>emendantur</i>.</div> + +<p> +SALOMO: At gratia Dei et beatitate multo majore fruuntur angeli, qui ab +aeterno Deo propius absunt, qui tamen puritatis ac justitiae scintillam +erga Deum nullam ferunt.<span class = "tag">1</span> Itaque cum +Noacho<span class = "tag">2</span> summam justitiae atque integritatis +laudem ipse Deus tribueret,<span class = "tag">3</span> subjecit illud +in suo genere, i.e. strabo inter luscos. Quae cum ita sint, quis jure +assentiatur Johanni tam confidenter scribenti: <i>Scimus</i>, inquit, +<i>quod si Deus apparuerit, similes ei futuri simus, et quisquis hoc +sperat, purificat seipsum, sicut Deus purus est.</i><span class = +"tag">4</span> At ne Adamus quidem, si in collata sibi divinitus +integritate ac innocentia, quanta maxima in homine esse potest, +perstitisset, propterea justus apud Deum haberetur. <i>Deus solus</i>, +inquit ille, <i>justus est, ac praeter eum alius nemo.</i><span class = +"tag">5</span> Si nemo integer, nihil purum, nihil mundum, non sol ipse, +non angeli, qui proxime ad immortalis Dei numen accedunt, nitidi sunt, +tota illa de hominis justificatione disputatio, an a fide pendeat, an +vero ab actionibus honestis, an ab utrisque, an etiam ab unius Dei +gratia plane inanis est, cum in hominem justificatio cadere non potest. +Multo etiam levius est, quod illam summam integritatem non Dei, sed +hominum ponderibus exigi putant oportere. Qui vero justitiam se suis +actionibus adepturos confidunt, audiant ad hominem omnium gravissimo +testimonio laudatissimum acerbam reprehensionem, qua nititur Elihu: +<i>Si justus es, quid tum?<span class = "tag">6</span> aut<span class = +"tag">7</span> quid ad Deum tua seu turpia seu laudabilia facta?</i> +Aliis quidem aut tibi ipsi profueris aut nocueris, nihil tamen Deo +accedit aut decedit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ita omnes. +<b>2.</b> Alii: <i>Noëmo</i>. +<b>3.</b> Gen. 6 et 7. +<b>4.</b> 1 Joh. 3, 2. +<b>5.</b> Eccles. (Siracid.) 18, 2. +<b>6.</b> Job. 35, 7. +<b>7.</b> Alius: <i>an</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Si nihil boni mereas agendo bene, nullam quoque poenam male +agendo ferre debes. At superius dictum est, actiones uniuscujusque +justissimis ponderibus exigi oportere.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Ismaëlitae Christianos potissimum virtutis actionibus, pietate +inquam, justitia, caritate, fortitudine, temperantia, longo intervallo +<span class="pagenum">324</span> +superare mihi videntur, quod ita instituti sunt ac imbuti, ut summam +salutis in virtutum actionibus positam confidant. Omnium tamen teterrimi +sunt, qui missarum vi, quas pecuniis promereantur, improbitates omnes +dilui arbitrantur, aut qui salutem in sola fide collocarunt, quae +sane<span class = "tag">1</span> opinio in perniciem rerum publicarum +longe lateque redundat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>certe</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ab hac sententia abhorrui semper, ac profecto leges omnes +divinas ac humanas pessum ire oporteret, si nulla rerum praeclare +gestarum praemia<span class = "tag">1</span>, nulla supplicia peccatorum +exstarent. Ac cur<span class = "tag">2</span> Deus Abrahamo diceret: +<i>Per memet ipsum juravi, quia fecisti hoc, benedicam tibi et +propter<span class = "tag">3</span> te populis omnibus.</i><span class = +"tag">4</span> Non dixit: Singulariter ac gratis propter me tibi +benedicam, sed: ob id quod fecisti. Item: <i>Quisquis laudibus me +cumulavit, ego illum honoribus cumulabo.</i><span class = "tag">5</span> +Item: <i>Reddet homini secundum justitiam suam.</i><span class = +"tag">6</span> Item: <i>In observandis mandatis tuis retributio +multa.</i><span class = "tag">7</span> Item: <i>Noë, Job, Daniel sua +justitia liberarunt animas suas.</i><span class = "tag">8</span> Item: +<i>Peccata tua eleemosyna redime.</i><span class = "tag">9</span> Item: +<i>Vidit Deus opera eorum, qui conversi sunt, et misertus est +eorum.</i><span class = "tag">10</span> Item: <i>Nonne benefacio ei, qui +recte ambulat?</i><span class = "tag">11</span> Infinitus sim, si omnia +loca recenseam, quibus aperte declaratur, ex ipsis operibus quemque +praemia suppliciave laturum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>merita</i>. +<b>2.</b> Alibi: <i>ad quid enim</i>. +<b>3.</b> Gen. 22, 16. +<b>4.</b> Alius: <i>in</i>. +<b>5.</b> Psalm. 8, 6. +<b>6.</b> Hiob 34, 11. +<b>7.</b> Proverb. 13, 13. +<b>8.</b> Daniel 9, 5 sqq. +<b>9.</b> Psalm. 51, 3. +<b>10.</b> Jesaiae 55, 7. +<b>11.</b> Psalm. 84, 12. 28, 10.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Officio nulla merces debetur. Qui juste vivit, si<span class += "tag">1</span> tamen ullus est, sed nullus est, nihil nisi ex officio +agit. Igitur qui juste vivit, nulla mercede dignus est; est enim +contraria officio merces. At qui scelerate quid agit, contra officium +facit; qui contra officium facit, poenam meretur; igitur scelerati jure +plectuntur, nec tamen justi, si qui sint, ulla praemia merentur. Ac +propterea Christus, Deus verus et homo, cum ad salutem homines +cohortatur: Cum feceritis, inquit, omnia quae fieri oportet, tum dicite: +servi inutiles sumus, sive quod ex officio id debemus, sive quod nulla +penitus ad Deum utilitas ex his actionibus derivatur. Nulla igitur +justitia cuiquam ex actionibus praeclaris comparari potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt haec sedecim sequentia verba in aliis codicibus.</div> + +<p> +SALOMO: Concedo illud, ex actionibus, quantaecunque sint dignitatis, +justum fieri neminem, multo minus ex inani credulitate in Jesum mortuum, +sed ex honestis actionibus ab aeterno Deo quemque beari, et quo quis +justius et honestius vixerit, eo beatiorem et immortali Deo fore +gratiorem. Omnes enim creaturae ac daemones quoque beantur plus minusve +pro largientis effusa bonitate, aut suscipientis capacitate, aut +respuentis oblatam lucis affluentiam indignitate. Aliud est enim beari, +aliud justificari, quae, +<span class="pagenum">325</span> +a theologis christianis confusa aut panim perspecta, graves in hac +disputatione tam obscuritates quam errores pepererunt. Nam si nulli nisi +justi bearentur, nemo bearetur unquam. At omnes creaturae beantur, nulla +tamen justificatur, nulla tamen caret immunditia ac impuritate. Quarum +rerum differentia confusa ut planius intelligatur, fingamus verbi +gratia, regem potentissimum equos celeres servis dono dedisse, alios +quidem aliis praestantiores, pro sua erga quemque benevolentia, ut +quemque plus minusve dilexerit, ea tamen lege, ut omnes in stadio +currant, recusantibus vero aut cursum detrectantibus metu vel inertia, +equos ademtum iri, proposita capitis poena ei qui alterius equum +violarit aut socium supplantarit, quo minus curreret, aut furto dicto +domino equum averterit. Currentibus etiam praemia varietate dissimilia +proposuisse, scilicet aerea, argentea, aurea, vestes pretiosasque +gemmas, eoque praestantiorem cuique mercedem, quo quisque citius metam +attigisset; peracto cursu regem praemia quae promiserat, et iisdem +legibus, quas dixerat, bona fide dedisse; qui cursum detrectaverant, ut +inertibus equos ademisse, caeteros qui non solum currere noluissent, sed +etiam aliis impedimento fuissent, aut equos abegissent, persequi +jussisse, comprehensos supplicio addixisse, num dicemus, merita quemque +praemia tulisse?</p> + +<p> +CURTIUS: Sic opinor.</p> + +<p> +SALOMO: Cur ita? Cum rex servis nihil deberet, quippe sui essent, quos +pro suo jure sine ullis praemiis ad cursum cogere, vendere, necare<span +class = "tag">1</span> potuisset<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>vetare</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>possit</i>.</div> + +<p> +FREDERICUS: Demus illud, sed quoniam promisit, fidem fallere contra +decus et dignitatem esse judicaret.</p> + +<p> +SALOMO: Debitum igitur est, non quia Deus debitor sit hominis, homo +creditor quasi suo jure praemia reposcat, sed quia dignitas promittentis +agitur in pollicitatione rerum earum, quas promisit, etiamsi nullo jure +deberet. Quodsi equites illi, qui graviter ac strenue cucurrerunt, +honeste quia sunt educati, non modo gloriam sibi nullam arrogabunt, sed +etiam eleganti oratione regi praemia largienti gratias agent, victoriam +illi acceptam ferent, tum quia servos educarit et ad cursum non modo +instruxerit, verum etiam equos citatissimos et ad cursum adeundum +velocissimos donarit. Quanto magis immortali Deo nos omnia ferre accepta +debemus, quod de nihilo nos creavit, quod corpus et mentem dedit, bene +currendi leges praescripsit ac docuit, currentes in stadio virtutum +adjuvit, labentes sustinuit, lapsos saepius erexit, erectos ad metam +perduxit. Sic enim sapientiae magister oratione eleganti<span class = +"tag">1</span>; <i>Noli</i>, inquit, <i>coram rege superbire!</i> Quod +alibi apertius his verbis: <i>Noli te justificare ante Deum, ab eo enim +nostra salus dependet.</i> Cum Jobus, mortalium omnium Dei judicio, +integerrimus, graviter quereretur, quod cum justissime ac sanctissime +semper vixisset, +<span class="pagenum">326</span> +attamen ingenti calamitatum omnium multitudine premeretur, Elihu +collegarum et amicorum errores coarguens, quod illum suo merito ac +peccatorum conscientia plecti dicerent, graviter disseruit ac docuit, +Deum injuriam afferre nemini. Ac tametsi Jobus summa semper integritate +vixisset, Deum tamen quae sua erant quaeque Jobo fruenda precario +dederat, suo jure repetere ac vindicare potuisse, scilicet opes, +liberos, servos, aedes, salubritatem, imo etiam mentem ac vitam ipsam, +idque sine injuria cujusquam. Cum tandem ejus constantiae ac +fortitudinis periculum fecisset, ea quae repetiverat Jobo abundanter ac +cumulate rependit, opes inquam, greges, armenta duplicavit, uxorem etiam +liberorum foecunditate beavit, denique vitam ejus cum exploratissima +corporis ac mentis incolumitate in annos centum quinquaginta +propagavit<span class = "tag">2</span>. Sed hoc ad summum felicitatis +fastigium<span class = "tag">3</span>, quod sese illi fruendum ac +visendum dedit, in quo quidem non justificationis aut justitiae, quae +homini contingere non potest, sed beatitatis humanae summa consistit. +Postremum illud admonendi sumus, justitiae decus nullum clarius esse, +quam eorum qui toto mentis impetu Deum amant ejusque edicta exsequuntur, +nulla sperata mercede, tametsi certo sciant, nunquam bonis +defuturam.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ecclesiastici (Siracid.) 10, 29. 11, 4. +<b>2.</b> Jobi 42, 10 sqq. +<b>3.</b> Alius: <i>praecipuum vero</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Praeclara et ista quidem, nisi Salomo a capite aberraret, cum +Christum inficiatur Deum esse, qui non ex debito, sed ex gratia omnibus +praemia largiatur, qui sanguine originis maculas et omnia omnium +flagitia solus abstergat. Nam ex eo, quod Salomo omnes homines injustos, +impuros, immundos etiam ab utero prodire confitetur, labem originis +quodammodo agnoscit.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Si peccatum est in homine, quod a conditoris sui puritate et +sanctitate quam longissime abest, angelos etiam et sidera, quae impura +sunt apud Deum, originis peccato dicemus obligari. Quae si absurda sunt, +et ea quae ex his sequuntur, absurda videri necesse est, eoque +absurdiora, quo minus illa imperfectio perfici potest, nisi creatura +Deus fiat. Ex quo efficitur, Christum si mortuus esset, quod Ismaëlitae +constanter negant, immunditiem illam seu labem originis, ut libet +appellare, curaturum<span class = "tag">1</span> non fuisse ac ne +potuisse quidem, si maxime voluisset: non etiam si Deus fuisset, ut +Christiani fuisse credunt, quoniam quod genitum sit, mundum ac purum +fieri non potest. Multo minus id quod de muliere genitum sit, ut +Christus, nisi de creatura quasi fiat creator, quod ne Deus quidem +facere potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>creaturum</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Prospiciendum est, ne quid nobis excidat, quod sit alienum a +majestate divina. Neque enim comprobare<span class = "tag">1</span> +possum haec scholasticorum decreta, quae impietatem sapere mihi +videntur, scilicet Deum non +<span class="pagenum">327</span> +facere posse Deum, non posse contradictoria simul et semel vera +efficere. Verius ac temperantius dici decuit, opinor, creaturam non +posse Deum fieri, neque enim creatoris potestas imminuitur ob creaturae +ac subjecti debilitatem ac impotentiam. Non igitur impotentia Deo +tribuitur<span class = "tag">2</span>, quod nec homines, nec ne angeli +quidem justi sint aut fuerint unquam aut futuri sint olim, sed quia nec +angelica nec humana creatura perfectae ac consummatae justitiae capax +est, multo minus divinae illius praestantiae ac puritatis, quam ne +cogitatione quidem attingimus, at ne bonum quidem illud, quod optimus +quisque cupit, efficere aut praestare potest, ut Paulus de scipso +queritur<span class = "tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>probare</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>tribuatur</i>. Alius: <i>Dei creatur</i>. +<b>3.</b> Rom. 7, 19.</div> + +<p> +SALOMO: Nihil divina lege jubetur, quod praestare si velis, non facile +possis. Ac miror, Paulum, quem tanti fecisti, hoc scripsisse, cum alibi +jactet et glorietur<span class = "tag">1</span>, se justitia legis +irreprehensibilem fuisse. Quis vero tam crudelis legislator exstitit +unquam, qui, quod fieri non posset, suis imperaret? Ac si quis uspiam +exstitit adeo<span class = "tag">2</span> crudelis, quam scio neminem, +illud tamen de legislatore omnium optimo ac mitissimo sentire scelus, +cogitare nefas, dicere capitale est. <i>Gustate</i>, inquit ille, <i>et +videte, quam suavis est Deus!</i><span class = "tag">3</span> Ac tantum +abest, ut quicquam quod fieri nequeat imperet, ut reum faciat totius +legis, qui ab uno capite aberraverit<span class = "tag">4</span>; ut +etiam is, qui omnia praecepta<span class = "tag">5</span> legis +violaverit et poenitentia ductus ad honesta persequenda redierit, omnium +improbitatum veniam consequatur. <i>Non prius</i>, inquit David<span +class = "tag">6</span>, <i>differam, confitebor de peccato<span class = +"tag">7</span> quod tu jam ignoveras.</i> Contra quid Paulus<span class += "tag">8</span>? <i>Recognoscite quaeso, si volentes</i>, inquit, +<i>peccaverimus, post acceptam veritatis cognitionem, nulla restat +amplius hostia pro peccatis, sed formidabilis expectatio<span class = +"tag">9</span> judicii et ignis vehementis<span class = "tag">10</span>, +qui nos devorabit.</i> Videtis, ut ne confessioni quidem aut +poenitentiae locum homo iste relinquat. Et sunt qui legem divinam +christiana putant acerbiorem, nec ipsi a vero deflexisse mihi +videntur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Phil. 3, 9 sqq. +<b>2.</b> Alius: <i>tam</i>. +<b>3.</b> Psalm 34, 9. +<b>4.</b> Alius: <i>aberraret</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>capita</i>. +<b>6.</b> Psalm. 32, 5. +<b>7.</b> Alibi: <i>peccata</i>. +<b>8.</b> Ebr. 10, 26 sqq. +<b>9.</b> Alius: <i>expiatio</i>. +<b>10.</b> Alius: <i>vehementia</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Hic unus Pauli locus est, qui multos in salutis<span class = +"tag">1</span> desperationem adduxit. Nec defuerunt, qui hanc ad +Ebraeos epistolam non modo Pauli esse negarent, sed etiam rejicerent +omnino.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ego rejiciendam non puto, cum summa conciliorum consensione +probata sit, sed <span title = "Greek: huperbolikôs">ὑπερβολικῶς</span> +scriptum opinor hunc locum ad improbatoram terrorem, cum omnibus +scripturae locis venia poenitentibus<span class = "tag">1</span> +proponatur<span class = "tag">2</span>. Nec verum, a Deo quicquam +juberi, quod fieri<span class = "tag">3</span> non possit. Sic enim +Cyprianus<span class = "tag">4</span>: Qui dicit, Deum impossibilia +imperare, maledictus +<span class="pagenum">328</span> +esto. Haec ille<span class = "tag">5</span>. Sed tanta est imbecillitas +humanae fragilitatis et cupiditatum impotentia, ut advocato et mediatore +Christo, vero Deo et homine, semper egeamus. Is autem, abrogatis morte +sua bestiarum sacrificiis ac ritibus veteribus Judaeorum, quasi vepribus +expurgatis, viam reddidit multo faciliorem et planiorem, novarum +tabularum, quibus omnia flagitia diluuntur, promulgatione. Itaque +peccatores ad se convocans et quasi ad epulas invitans: <i>Venite</i>, +inquit, <i>ad me omnes, qui onerati estis, ego reficiam vos; jugum meum +suave est et onus meum leve.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>petentibus</i>. +<b>2.</b> Jerem. 7, 7. +<b>3.</b> Alibi: <i>aut prohiberi</i>. +<b>4.</b> In serm. de bapt. Petr. Lomb. dist. 39. l. 3. +<b>5.</b> Alius: <i>Haec illius vox est</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Non video, Christum lege ulla jussisse aut imperandi +potestatem habuisse, ac multo minus leges a Deo latas abrogavisse. Id +autem his verbis aperte declaravit: <i>Non veni, leges solvere, sed +adimplere.</i><span class = "tag">1</span> Veteris enim summa legis est +in duabus decalogi tabulis, quas Christus non magis abrogare voluit aut +potuit quam naturae leges, cum nihil aliud duabus tabulis quam naturae +lege aequissima contineatur, ut superius demonstratum est. Non satis +mirari possum, quid sit, quam ob rem Martinus Lutherus decalogum nihil +ad Christianos pertinere affirmabat, nisi quod judicabat, Christianam +legem stante decalogo stare nullo modo posse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Calvinus abrogasse negat in cap. V, 12. 15 ev. Matth., negat +etiam fuisse novum legislatorem.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Lutherum omnibus laudum generibus cumulatissimum summa +pietate ac eruditione Christianos aberrantes in rectissimam ac +tutissimam viam deduxisse confido, ut ejus scripturae<span class = +"tag">1</span> et actiones aperte declarant. Ne quis putet, decalogum +abrogare voluisse, sed ut omnes intelligerent, non satis esse in +decalogo praesidii ad sempiternae salutis adeptionem, nisi prius in +Christi veri Dei ac servatoris optimi maximi, supplicio acquiescamus, +quandoquidem<span class = "tag">2</span> leges Mosis nemo exsequi potuit +unquam.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>scripta</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>quoad</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Profecto disciplinae, quae litteris evangelicis continentur, non +modo lege divina sunt acerbiores ac difficiliores, sed etiam ejusmodi, +quas mortalium nemo praestare queat, ut Trypho Ebraeus disserit apud +Justinum<span class = "tag">1</span>. Nam ut pauca de multis, vetant +ulla divortia fieri, nisi uxor adulterii convicta fuerit. Quod quam +difficile sit, satis intelligunt, qui judicia tractant. Et ut adultera +non sit uxor, quid<span class = "tag">2</span> iniquius est, quam cum +hoste domestico invictum vincere, aut insidias innocenti struere, ut +capitali supplicio circumveniatur, aut uxoris et familiae alterius +existimationem in apertum discrimen vocare, aut efficere ut venenis aut +occultis insidiis alteruter pereat, Christo divortia vetante. Illud +etiam contra naturam est, ut adulterii causa segregatis matrimonia +prohibeamus. Nam ista ratione aut turpiter moechari, aut publice <ins +class="correction" title = "text reads ‘formicari’">fornicari</ins>, +aut foedissime pollui, aut aliquid turpius his omnibus tentari necesse +est. At lex divina de divortiis, nunc omnium populorum, praeterquam +Christianorum, communis ac veterum Romanorum justissimis legibus +comprehensa, non tantum<span class = "tag">3</span> uxores +temperatiores, sed etiam viros +<span class="pagenum">329</span> +obsequentiores afficiebat, divortii metu. Caedes etiam violentas ac +venena domestica et latentia penitus sustulerat. Quid autem a natura, +quid a puritate sacrorum, quid a sanctitate divina magis alienum, quam +quod a Christianis videmus interdici sacerdotibus jura connubiorum? Quid +exitialius, quam puellas innumerabiles continentiae votis sempiternis, +natura vetante, obligari? Inde libidines utriusque sexus effusae, inde +violenti abortus, parricidia, adulteria, stupra et in ipsis templis +meretricia lenocinia et foeditatibus inexpiabilibus sacra omnia +conspurcata, quae ne paganis quidem licuissent. Quin etiam Romani olim +flaminibus Jovis vetuerant,<span class = "tag">4</span> repudiare uxorem +et uxore mortua sacerdotio abdicare jusserant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In dialogo cum Tryphone. +<b>2.</b> Alius: <i>quod</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>tamen</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>vetuerunt ... jusserunt</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Vos coelibatum in sacerdotio Christianorum utriusque sexus +video improbare, propter impendentia pericula, quae Augustinum +coëgerunt, ut aperte<span class = "tag">1</span> scriberet, meretricia +non esse de republica tollenda. Aufer, inquit,<span class = +"tag">2</span> meretrices de rebus humanis et turbaveris omnia +libidinibus. Sed si lege divina prohibetur sacerdos, sanctuarium +ingressurus, triduum ab uxoris contactu abstinere, quanto justius est, +pontifices christianos, qui quotidie sacratissimum illud corpus Christi, +Dei et hominis, contrectant, et in illo sanctum sanctorum quotidie +ingrediuntur, vivere in perpetuo coelibatu.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice. +<b>2.</b> Lib. II. de ordine.</div> + +<p> +SALOMO: Divina lex vetuit, sacerdotem, qui populum expiaret, uxorem +triduo ante contingere. At expiationis dies singulis tantum annis semel +occurrebat, at isti toto sacerdotii tempore interdicunt nuptiis, non +tamen meretricibus. Consimile est illud, quod lege divina sacerdotibus +usu vini interdixit, cum in sanctuarium ingrediuntur; cur igitur +christiani sacerdotes vino in perpetuum, uti uxore et connubiis non +abstinent? A meretricibus tamen non abstinent, ut nec a vino, sed +continuis lenociniis et commessationibus, scorta utriusque sexus mutare +et commutare, non sine maximo totius ecclesiae christianae dedecore +consueverunt, ne legibus connubialibus, quibus caeteros obligant, ipsi +teneantur, quo fit, ut e templis exeuntes, aqua lustrali seipsos +conspergant. Sic enim Lycurgus<span class = "tag">1</span> orator +Alexandri Magni adulatoribus, quem Deum esse praedicabant: O qualem +Deum, inquit, a cujus aedibus exeuntes aqua lustrali conspergi oportet! +Ex omnibus tamen christianis<span class = "tag">2</span> decretis nullum +magis <span title = "Greek: adunaton">ἀδύνατον</span>, quam quod ei, qui +maxillam dextram caedat, jubentur obvertere sinistram et ei qui pallium +rapuerit, tunicam quoque permittere diripiendam, et qui fatuum aliquem +appellaverit, sempiternis inferorum ignibus obligari.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Plutarchus in apophthegm. +<b>2.</b> Alius: <i>Christianorum</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Illud profecto contra naturam est, eum, cui quis alapam<span +class = "tag">1</span> inflixerit, rursus ad se percutiendum et +spoliandum invitare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>buccam</i>.</div> + +<p> +SALOMO: At quanto faciliora sunt divinae legis mandata? quae etiamnum +Paulus ipse ita observasse gloriatur, ut justitia legis esset +irreprehensibilis. Item Lucas testatur, Zachariam et Elisabetham coram +Deo in +<span class="pagenum">330</span> +omnibus praeceptis ac mandatis irreprehensibiles exstitisse.<span class += "tag">1</span> Quibus argumentis Justinus martyr<span class = +"tag">2</span> aperte convincit, lege divina nihil prohiberi aut juberi, +quod ab homine praestari non possit, modo velit. Quid autem tota legis +justitia? Diligere Deum plus seipso, proximum vero ut seipsum, quod +facere quisque potest. Deinde subjicit, quod igitur dici solet +justificari neminem ex lege? Non dicitur quia non possunt, sed quia +nolunt, voluntate enim ad ea, quae fieri possunt, uti solemus. Est +igitur christiana lex multis partibus difficilior, quam divina. Omitto +ritus inanes, quorum multitudine factum est, inquit Augustinus,<span +class = "tag">3</span> ut Christianorum conditio nulla deterior quam +Judaeorum videatur. Quid si Augustinus caeremonias hodiernas ecclesiae +Romanae videret? Nam qui pecorum sacrificia jam pridem antiquata nobis +objiciunt, ipsi Jesum in sacrificio, sic enim vocant, continuo vorant, +dilacerant, diripiunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Luc. 1, 6. +<b>2.</b> Qu. 103 ad orthod. +<b>3.</b> Ad Januar.</div> + +<p> +CURTIUS: Nos ecclesiam Helvetiam secuti amplexamur illas <span title = +"Greek: anaimatous thusias kai doxologias">ἀναιμάτους θυσίας καὶ +δοξολογίας</span>, ut Cyrilli<span class = "tag">1</span> et +Eusebii<span class = "tag">2</span> verbis utamur, vel tauros labiorum +nostrorum, ut Amos propheta loquitur, Deo aeterno mactamus. Sed ne a +proposita quaestione discedatur, miror cur Salomo tantopere divortia +cupiat, cum Valerius Maximus Romanos ob id potissimum laudet, quod annos +plus amplius quingentos divortia nulla vidissent, ac probro datum fuisse +Spurio Camillo, quod ab uxore prius divertisset. Quid autem +perniciosius, quam corruptorem publicum quascunque volet puellas +connubii specie fraudare et corruptas a se ablegare posse?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ad Regin. +<b>2.</b> Demonst. evang. l. I.</div> + +<p> +SALOMO: Pluribus propositis incommodis, graviora semper fugienda. +Gravius est ac periculosius,<span class = "tag">1</span> necari veneno, +aut moechari, quam divertere. Quis autem locare velit puellam ei, qui +sine causa diverterit ab honesta et pudica uxore?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>perniciosius</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Omissa divortiorum disputatione, non tam<span class = +"tag">1</span> de facilitate exsequendae legis Christi, quam de +legislatoris praestantia quaerendum est. Nam si quid peccatum erit, +praesto semper est advocatus, orator, patronus idemque legislator +Christus, quo Judaei et Ismaëlitae miseri destituuntur. Unde vero +salutem sperare potest is, qui Christum verum Deum et hominem venientem +ad se, non excepit, oblatum respuit?<span class = "tag">2</span> <i>Ipse +est</i>, inquit Paulus,<span class = "tag">3</span> +<i>sanctificatio<span class = "tag">4</span> nostra.</i> Item: +<i>Mortuus est propter delicta nostra et resurrexit propter +justificationem nostram.</i> Quid Hieronymus?<span class = +"tag">5</span> Oratio, quae non fit per Christum, peccatum est. Haec +ille. Cum igitur sine Christo Deo nulla salus homini cuiquam speranda +sit, cur amplius in legibus Mosaicis, quae jam pridem sua vetustate +extabuerunt, haeremus? Per Christum solum, inquit Cyrillus,<span class = +"tag">6</span> patet aditus ad regna coelorum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius addit: <i>opinor</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>rejecit</i>. +<b>3.</b> 1. Cor. 1, 30. Rom. 4, 24 sq. +<b>4.</b> Alius: <i>justificatio</i>. +<b>5.</b> In Psalm. 59. +<b>6.</b> In cap. 3. Joh.</div> + +<p> +<span class="pagenum">331</span> +OCTAVIUS: Si Christum oratorem et exoratorem unum habetis, cur Christus +discipulos consolatur? <i>Rogate patrem meum</i>, inquit, <i>et alium +advocatum vobis dabit?</i><span class = "tag">1</span> Cur praeter istos +oratores et patronos infinita millia, i.e. totidem fere, quot homines +mortuos, Christiani invocatis, cum invocatio religiosa soli Deo +debeatur? Invoca me et eruam te! Invoca me et vivetis. Id autem saepius +repetitum legimus<span class = "tag">2</span>. Omnium tamen angelorum ac +divorum ordines precibus ac solennibus festis, non aliter ac Deum +aeternum prosequimini, ac plerique multo ardentius ac studiosius, quam +Deum ipsum, cui nulla dies vacua sacrorum<span class = "tag">3</span> +relinquitur in fastis. Quanto melius Ismaëlitae, qui non modo unius +aeterni Dei cultum sibi proposuerunt, sed etiam tabulam pictam ad +spectaculi fructum habere capitale ducant!</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Joh. 14, 16. 26. 15, 26. 16, 7. +<b>2.</b> Psalm. 41. 140, 5. Jerem. 29. Joel 2. +<b>3.</b> Alius: <i>sociorum</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ista quidem controversia nobis est cum ecclesia Romana, quae +angelorum coetus ac beatorum mentes votis complecti docet, cum tamen +unus tantum advocatus proponi debeat, Christus Deus, cujus nomine vota +concipimus, per quem fausta omnia precamur et adversa deprecamur.</p> + +<p> +CORONAEUS: Ego quidem sic a doctrina informatus, sic a majoribus imbutus +sum, ut ab ecclesiae Romanae, quae sola Dei ecclesia restat, decretis +vel latum unguem discedere nefas ducam. Mediatorem quidem unicum, +generis humani pontificem maximum agnoscimus Christum, sed quid vetat, +Christo patronos inferiores habere? Oratores angelos inquam, virginem +Mariam, apostolorum et martyrum coetus, non quidem ut salutem nobis +tribuant, quoniam unus est servator hominum Christus<span class = +"tag">1</span>, sed ut pro nobis rogationes ferant. Quanquam vester +Lutherus, Friderice! beatorum mentes revereri oportere confitetur<span +class = "tag">2</span>, cujus auctoritatem sequitur Bucerus<span class = +"tag">3</span>. Cum enim Christianorum opibus Judaei oppressi sedibus +Hierosolymorum exacti fuissent<span class = "tag">4</span>, Deum +immortalem! qui concursus fuit hominum ad loca religiosa, quae urbis +sanctitas, quae sepulcri, quae praesepii, quae crucis, quae monumentorum +omnium! Cur autem Hieronymus non modo pro divorum honoribus, sed etiam +pro eorum reliquiis tam accurate contra Vigilantium scripsisset, ut +etiam daemones reliquiarum ope fugari confirmaret? Cur Ambrosius<span +class = "tag">5</span>, Gregorius Turonensis<span class = +"tag">6</span>, Augustinus<span class = "tag">7</span>, caeteri tantis +honoribus ac laudibus divos prosequerentur, si scelus id esse +putarent?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt sex haec antecedentia verba in uno codice. +<b>2.</b> <i>Lutherus</i> in purgatione, qua queritur, aliquot +articulos falso sibi ab adversariis impositos. <i>Oecolampadius</i> in +Chrysostomum divos pro nobis assiduo orare scribit. +<b>3.</b> In defensione ad Abrinensem episcopum. Ep. 8. +<b>4.</b> Alius: <i>cessissent</i>. +<b>5.</b> Ep. ad Episc. et ad Col. l. X. cp. 85 et +Serm. 91. +<b>6.</b> De Gloria Martyr. +<b>7.</b> Lib. III. de cruce Dei.</div> + +<p> +CURTIUS: De viris illustribus honorifice et sentire et scribere +praeclarum est, nec verbis illorum dignitatem extenuare, aut ullo +dicendi genere elevare velim, non tamen precari, colere, invocare, quae +tamen praecipua sunt adorationis argumenta. <i>Deum aeternum</i>, inquit +lex, <i>adorabis</i> +<span class="pagenum">332</span> +<i>eique soli inservies!</i><span class = "tag">1</span> Ac tametsi +virgo Maria Christum verum Deum et hominem utero concepit ac peperit, ab +ejus tamen adoratione abstinemus. Nam cum Epiphanius<span class = +"tag">2</span> sua aetate proclivos christianae plebis animos ad ejus +cultum prospiceret, ac potissimum colliridianos, oratione acerrima in +eos invectus est: Si enim, inquit, angelos colere prohibemur, quanto +magis Mariam, Annae filiam. Et Julianus Augustus nihil gravius +Christianis objecit, quam quod martyres pro Diis adorarent, ac +divinitatis proposita spe martyrium ardenter expeterent, ut in deorum +albo inscriberentur. Quo quidem arcano cum nullum amplificandae +religionis majores majus habere perspexisset, christianorum caedes ac +supplicia repressit. Cyrillus<span class = "tag">3</span> vero ad haec +respondens: <i>Sanctos martyres</i>, inquit, <i>neque Deos esse dicimus, +nec colere consuevimus.</i> Item Chrysostomus<span class = +"tag">4</span>: <i>Vide prudentiam</i>, inquit, <i>Cananaeae, non rogat +Jacobum, non obsecrat Johannem, non pergit ad Petrum, nec intendit ad +apostolorum coetum, nullum quaerit sibi mediatorem, sed pro omnibus +comitem accepit poenitentiam, qua deserti advocati locum implevit.</i> +Idem paulo post<span class = "tag">5</span>: <i>Ubicunque Deum +appellaveris, audit te, non ostiario, non mediatore, non ministris opus +est, non est opus ope patroni.</i> Item<span class = "tag">6</span>: +<i>Solent</i>, inquit, <i>misera uti excusatione, per istos iri posse ad +Deum, ut per comites perveniatur ad regem, ac deserto Deo conservos +adorant.</i> Ad Deum suffragatore nihil<span class = "tag">7</span> +opus. Hic apertissime omnia atque illud maxime, quod adorationem +appellat, cum advocatis et mediatoribus divis utimur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deuter. 6. Exod. 34. Levit. 26. Deut, 48. Matth. 4. +Lucas 4. +<b>2.</b> Contra haereses. +<b>3.</b> Lib. 6. adv. Julianum. +<b>4.</b> Homil. 12. +<b>5.</b> In homil. de fructu evangelii. +<b>6.</b> Ep. ad Rom. +<b>7.</b> Alius: <i>non</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Sunt haec Lutheranis usitata loca, quibus facile responderi +potest, nos Deum adoratione <span title = "Greek: tês latreias">τῆς +λατρείας</span> pro jure majestatis suae prosequi, qui cultus a creatura +soli creatori debetur. Itaque interpretes<span class = "tag">1</span> ad +haec verba: Adorate scabellum pedum ejus, subjiciunt: adoratione +latriae, quia soli Deo convenit. Scabellum vero carnem Christi vocant, +quam Damascenus et Scotus adorari negant oportere, cum sit creatura, +contra Petri Lombardi sententiam<span class = "tag">2</span>. Sed +veneratio quaedam est <span title = "Greek: tês douleias">τῆς +δουλείας</span>, quaedam vero <span title = "Greek: huper douleias">ὑπὲρ +δουλείας</span>, quarum altera beatae virgini Mariae, altera divis et +angelis tribuitur. Alioquin etiam<span class = "tag">3</span>, si +verborum apices sectabimur, quis dubitet, quin verbum adorationis homini +etiam ab homine in sacris litteris tribuatur? Abraham adoravit populum +terrae, Jacobus fratrem, Josephum sui fratres, socerum Moses ipse<span +class = "tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>interpres</i>. +<b>2.</b> Lib. III. Sent. dist. 3. +<b>3.</b> Deest in alio codice. +<b>4.</b> Gen. 22. 33. 42. Exod. 18.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Si <span title = "Greek: latreia">λατρεία</span> pro cultu +et honore ubique accipitur, <span title = +"Greek: douleia">δουλεία</span> vero pro servitute, +minus aeterno Deo quam angelis ac divis concederemus, +<span class="pagenum">333</span> +quia illum veneraremur, angelis vero ac divis inserviremus. At servile +obsequium multo vilius et abjectius est ipso cultu. Vox enim hebraica +<span title = "Hebrew: tishtachave">תִשְּׁתַחָוֶה</span> idem +significat, quod <i>tisgur</i> Chaldaeis, <span title = +"Greek: proskunein">προσκυνεῖν</span> Graecis, +adorare Latinis, i.e. inclinare +corpus, ubi de salutatione mutua scribit Plinius, quod Galli adorantes +corpus circumagant. Sed quibus verbis utamur, aut quocunque gestu +abutamur, nemini dubium est, quin religiosa veneratio sive cultus et +adoratio immortali tantum Deo debeatur, cum ex eo capite legis: Deum +tuum adorabis et illi soli servies, genus omne +<span title = "Greek: douleias">δουλείας</span> et +<span title = "Greek: latreias">λατρείας</span> +complectatur.<span class = "tag">1</span> +Honoris autem vox et servitutis in rebus divinis soli Deo debetur, id +quod Deus clara voce testatur: <i>Gloriam meam</i>, ait, <i>alteri non +dabo.</i> Ita Augustinus<span class = "tag">2</span>: Honoramus<span +class = "tag">3</span>, inquit, sanctos caritate, non servitute. Quod +enim lege divina prohibemur, gradus ad altaria Dei construere, +secretiori sensu vetamur rogationes ad creaturas dirigere, quibus ad +conditorem perveniatur. Nam illud interdictum decalogo mox subjicitur, +ubi nihil omnino de sacrificio aut altaribus caretur, ut omnes +intelligant, recta nos ad Deum proficisci oportere, etiamsi certum +haberemus, angelos ac beatorum mentes sempiternas<span class = +"tag">4</span> rota nostra audituras.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ps. 49, 28. Prov. 27. Jes. 10. +<b>2.</b> Contra Ep. Pelagii ad Bonif. l. III. c. 8. +<b>3.</b> Alibi: <i>honorans</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>semper</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Ego quidem existimo, angelo a Deo cuique concessum, rogationes +ferte pro iis, quibus additus custos; sic enim vox oratoris<span class = +"tag">1</span> in sacris litteris usurpatur, cum agitur de rebus divinis +angelo duce ac custode, non propterea tamen nobis orandus aut adorandus +est, ut rogationes ferat. Quod cum Johannes facere tentaret: +<i>Cave</i>, inquit angelus, <i>hoc facias, conservus enim tuus sum, +Deum adora</i><span class = "tag">2</span>; idque bis repetitum legimus. +Idque David, cum Deum laudibus omnibus prosequeretur, ad angelos +conversus: <i>Adorate eum</i>, inquit, <i>omnes angeli ejus!</i><span +class = "tag">3</span> Hic tantum abest, ut angelos orare aut adorare +velit, ut eos etiam sui officii cohortetur, i.e. ut Deum metuant et +revercantur. Ac propterea saepius legimus, angelos in sacris litteris +sua nomina revelare<span class = "tag">4</span>, ne ullam sui adorandi +occasionem praebuisse videantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in aliis codicibus. Jobi 33, 23. +<b>2.</b> Apoc. 19, 22. +<b>3.</b> Psalm. 148, 2. +<b>4.</b> Alius: <i>celare</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Num vobis scelus videtur, si a vobis petam, quod libentissime +facio, ut pro me apud Deum immortalem vota faciatis? Sic etiam Pharao +Mosen et Aaronem, populus Samuelem interpellat. Orate, inquit, pro nobis +Deum vestrum; cujus rogationi acquieverunt. Cur non igitur angelos ac +divos orare liceat, ut pro nobis vota concipiant?</p> + +<p> +FRIDERICUS: Quoniam hoc interdictum est, illud non item, quanquam quis +affirmare ausit, divi nos audiant, necne? aut si audiant, velint pro +nobis orare, necne? Non orare pro nobis, testatur Deus apud Jeremiam: +<i>Si starent</i>, inquit<span class = "tag">1</span>, <i>Moses et +Samuel coram me, non inclinaret</i> +<span class="pagenum">334</span> +<i>animus meus ad populum istum</i>, ac eo maxime tempore, quo civitas +ab hostibus undique cingebatur, Mosen et Samuelem decuerat, votis et +precibus in coelo Deum compellere, cum in terris toties non rogati tam +ardenter id fecissent. Sed his mortuis, qui pro populi felicitate +rogationem ferret, cum regionem Chaldaei vastarent, Deus testatur fuisse +neminem. <i>Quaesivi virum</i>, inquit<span class = "tag">2</span>, +<i>qui interponeret sepem<span class = "tag">3</span> et staret +oppositus contra me pro terra, ne dissiparet eam, et non inveni.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Jer. 15, 1. +<b>2.</b> Ezech. 22. 30. +<b>3.</b> Alii: <i>septum</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Quoniam divorum coetus sciebat (quid enim eos lateret?) Dei +decretum, quo statuerat evertere civitatem. Nam cum Samuel adhuc vivens +ac spirans Sauli necem doleret, Deus ad illum conversus: +<i>Quousque</i>, inquit, <i>Saulum lugebis? Ego illum repudiavi, +quominus regnaret.</i></p> + +<p> +CURTIUS<span class = "tag">1</span>: Absurdum est arbitrari, divorum +mentes intimos hominum sensus intueri, ut Salomo satis apte<span class = +"tag">2</span> docet in oratione dedicatoria templi: <i>Tu solus</i>, +inquit, <i>aeterne Deus, omnes omnium cogitationes intueris.</i><span +class = "tag">3</span> Nec tamen, si divi omnes omnia audirent ac +intuerentur, propterea nobis precandi venirent.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Fridericus</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>aperte</i>. +<b>3.</b> 2 Chron. 6, 30.</div> + +<p> +CORONAEUS: Cur igitur Moses, cura pro flagitio propuli precatur: +<i>Memento</i>, inquit<span class = "tag">1</span>, <i>domine Abrahami, +Isaaci, Jacobi?</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Exod. 32, 13.</div> + +<p> +CURTIUS: Non precatur ab Abrahamo, ut Deum exoret, sed a Deo petit, ut +sit memor foederis, quod cum illis percusserat, et populo ignoscat. +Quanquam, quis inter divos censeri debeat, tamen periculosum est +affirmare, ut non immerito theologus<span class = "tag">1</span> quidam +exclamaverit, multa cadavera coli a Christianis, quorum mentes in +infernis locis torquerentur. Et Cyprianum quidem ut martyrem in +divinorum album relatum Romani colunt, quem tamen haereticum et +anabaptistam appellant. Recte igitur Augustinus: Honoramus, inquit, +divos propter imitationem, non adoramus propter religionem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Augustinus.</div> + +<p> +CORONAEUS<span class = "tag">1</span>: Nunquam me pigebit Davidis vocem +usurpare: <i>Laudate</i>, inquit, <i>Deum in sanctis ejus.</i><span +class = "tag">2</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Omittitur in alio codice. +<b>2.</b> Psalm. 9, 12. 66, 8. 96, 2. 100, 4. 103, 1. 117, 1. 134, +1. 150, 1.</div> + +<p> +CURTIUS: Vox ebraica significat: ob sanctitatem ejus, <span title = +"Hebrew: bikdesho">בִקְדְשׁוֹ</span>, ut recte Pagninus et +Campensis<span class = "tag">1</span> tradunt. Chaldaeus autem +interpres: in aede sanctuarii sui. Ex quo perspicitur, pleraque a +theologis christianis depravari. Nam interpretes LXXII vertunt <span +title = "Greek: tois hagiois">τοῖς ἁγίοις</span>, quoniam <span title = +"Greek: ta hagia">τὰ ἅγια</span> sanctuarium Graeci vocant, Latini vero +<span title = "Greek: tous hagious">τοὺς ἁγίους</span> +intellexerunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Campanensis</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Divorum at angelorum cultus a veteribus paganis manavit, +potissimum Epiphanii aetate, ut planum fit ex iis, quae adversus +Colliridianos scripsit, qui virginem Mariam primi colere coeperunt. Post +<span class="pagenum">335</span> +etiam Augustinus cultores illos Marianos saepius abominatur<span class = +"tag">1</span>. Ac ne angelis quidem ipsis, qui dignitate divis omnibus +superiores sunt, rogationes ullas passus est exhiberi, nec ullos ad +patrem aditus nisi per filium patere putavit. In eandem sententiam ivere +Chrysostomus<span class = "tag">2</span>, Ambrosius<span class = +"tag">3</span>, Theophylactus<span class = "tag">4</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ad Marcellum. l. 10, c. 49. et 55. de vera relig. et ad +Coloss. c. II. Ad Apocal. 19 et 22. In Joh. c. 14. l. 9. L. II c. 7 et +16 in Joh. +<b>2.</b> Homil. 12 de cananaea. +<b>3.</b> Ad Romanos. +<b>4.</b> Ad Colossenses.</div> + +<p> +CORONAEUS: Jam saepe dictum est ac dicendum saepius, nullum cultum +exhiberi, sed illud tantum, quod ab amicis adhuc spirantibus petitur, ut +pro nobis vota faciant et rogationes ad Deum ferant. Neque enim ab illis +salus aut corporis aut animi petitur aut speratur, sed ab ipso fonte +salutis.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Cur igitur sacrificuli aperto capite, flexis genibus ad +divos adeunt? Ad Mariam vero in festo conceptionis<span class = +"tag">1</span>: Tu levamen oppressorum, tu medicamen<span class = +"tag">2</span> infirmorum, tu omnibus es omnia. Quid relinquitur +immortali Deo?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt haec tria antecedentia verba in uno codice. +<b>2.</b> Alii: <i>medicina</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Nihil penitus. At etiam cum in Graecia versarer inter +Christianos, in eam diem incidi, qua apud Romanos visitatio Mariae +celebratur, apud Graecos vestis virginis Mariae, et pridie Calendarum +Januarii festa dies agitur Zonae virginis Machumis<span class = +"tag">1</span>, quae aedes erat Constantinopoli Mariae consecrata, quo +nihil absurdius a paganis factum memini.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>In Blachernis</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Fuit illa vetus Academicorum superstitio, qui non aliter ad +Deorum omnium perveniri posse parentem putabant, quam si gradatim ad +heroas preces converterent, ut ab heroum mentibus ad daemones, a +daemonibus ad minores Deos, ab his ad Deos majorum gentium iretur, ut +eorum emendicatis suffragiis Deorum omnium et hominum parentem ad se +pellicerent. Sic enim Jamblichus<span class = "tag">1</span>, magorum +suae aetatis maximus, quem Porphyrius in aëra sublatum se vidisse +scribit, cum Isidi sacrificaret, daemonibus tamen familiariter utebatur. +Sed cum <span title = "Greek: alektromanteian">ἀλεκτρομαντείαν</span> +adhibuisset, ut praesciret ecquisnam imperatori Valenti substitueretur, +re comperta, cum impietatis et sortilegiorum socii capite plecterentur, +hausto veneno sibi mortem accivit<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In libro de mysteriis Aegypt. +<b>2.</b> Nicephorus Callist. et Gregor.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Audistis, opinor, Magdalenam Curaeam, monasterii Cordubensis +abbatissam, omnium sagarum suae aetatis nobilissimam, cum sacra fierent, +a daemone in ipso templo festis solennibus sublatam saepius fuisse, +tandem sceleribus compertis a Paulo III. pontifice maximo veniam, +confessione flagitiorum rescripto comprehensa, obtinuisse.</p> + +<p> +TORALBA: At quanto facilius est et praestabilius, antiquissimum illud +principium rerum omnium et causam Deorum inferiorum effectricem adire? +<span class="pagenum">336</span> +Nam eo pellecto (quid autem facilius ad pelliciendum?) intelligentiarum +et angelorum ordines, imo et omnes creaturae praesto adsunt; nam in +inferioribus Diis, qui sunt innumerabiles, conciliandis infinitum opus +est. Praeterea quis affirmare potest, an daemones boni, heroes, +inferiores Dii, superiores Dii sive angeli et ministri proximi Deo, vota +et preces nostras audiant? aut si audiunt, an exaudiant? an velint? an +possint? Quanquam non illis tantum Diis ac divis majorum ac minorum +gentium sacra fiant, sed et cineribus, ossibus, statuis, idque flexis +genibus, manibus passis, oculis ardentibus, etiam facibus ac cereis non +sine largitionibus effusis. Deus vero aeternus vix unquam colitur, nisi +forsitan dicis causa, i.e. +<span title = "Greek: prophaseôs charin">προφάσεως χάριν</span>. +Minus certe peccatur, si potius +creatores<span class = "tag">1</span> imaginum ac statuarum colerent, +quam ipsorum creaturas. Quis enim non pluris faciat Phidianae Palladis +opificem, quam Palladem ipsam, quantumvis ex ebore sit vel auro +constructa?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>creaturas</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Sunt illae veteres iconomachorum querelae, quibus uno verbo +responderi potest, statuas virtuti deberi, ut ad imitationem imperitis +proponantur. Hic propterea laudatur Gregorius M. pontifex maximus, quod +statuas libros illitteratorum appellavit. At vos, qui vestem<span class += "tag">1</span> Mariae, qui Zonae festa ridetis, non audistis, Eliae +pallium, ossa Elisaei, Christi fimbriam, imo etiam umbram Petri tanta +miracula, tanta prodigia excitasse, ut sacris litteris testata +relinquerentur? Quid est igitur, quamobrem honores divorum reliquiis +haberi non debeant?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>vestrae</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Si docti non egent imaginibus et iisdem imperiti ad cultus +nefarios abutuntur, quid commodius fieri potest, quam omnino dejici, cum +locis omnibus sacrae scripturae imagines tantopere prohibeant<span class += "tag">1</span>. Nulla, inquit Lactantius<span class = "tag">2</span>, +religio est, ubi simulacrum exstat, sed non modo statuas, verum etiam +artem illam pestiferam, acerrime exsecratur sapientiae magister<span +class = "tag">3</span>, et quidem saepe mihi mirum visum est, civitates +Balticas inferioris Germaniae, quae Romanorum ritus abjecerunt, statuas +adhuc in templis omnibus intueri posse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>prohibeantur</i>. +<b>2.</b> Lib. II, c. 19. +<b>3.</b> Sap. 15, 16.</div> + +<p> +SENAMUS: Agrestes itaque et imperiti homines, quique sunt ingenio <ins +class = "correction" title = "text reads ‘hebetiore’">hebetiores</ins>, +ad id tantum, quod adest, feruntur, non aliter ac bestiae, quae nihil +sapiunt nisi quod sub sensum cadit. His igitur hominibus si statuas et +imagines, quae sunt quasi mentis appendices, eripias, non putabunt ulla +sese religione obligari. Quanquam in ipsis quoque beatorum statuis vim +mirabilem docet inesse Eusebius eo loco, ubi narrat Christi statuam +Caesareae fuisse; cum statua mulieris illius, quae profluvio sanguinis +curata fuerat, columnae suppositae, ubi herba succreverat, quae ad +morborum omnium curationem efficacissimam vim prae se ferebat, +posteaquam eo usque excrevisset, +<span class="pagenum">337</span> +ut Christi statuae fimbriam attingeret, nec ante contactum fimbriae vim +ullam habuisse.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Hujusmodi fabulis uti solent, qui plebem imperitam in +erroribus densissimis consenescere volunt. Opus igitur est exemplis e +doctrina sincera.</p> + +<p> +CORONAEUS: Miror ego te, Octavi, ab imaginibus tantopere abhorrere, cum +Deus ipse non modo sacrarii cortinas angelis, i.e. pullorum volucrium +figuris exornari, verum etiam statuas aureas utrimque Cherubim, +propitiatorio imminentes atque aeneum quoque serpentem conflari +jusserit, ut ejus intuitu, qui a serpentibus icti fuerant, morbi +periculo eriperentur.</p> + +<p> +SALOMO: Haec oratio non minus ad me pertinet, quam ad Octavium; voluit +igitur Deus innuere, ab angelorum cultu quam longissime decedendum, cum +ad ministerium adhibeantur; serpentem vero aeneum ab Israëlitis +aspici<span class = "tag">1</span>, non tamen adorari voluit, mirabili +arcano, ut scilicet libidine insana cupediarum, quae serpentis +verbo<span class = "tag">2</span> significatur, in nobis extincta, vitam +aeternam adepturos significaret, vis autem praecipua serpentis est in +dentibus. Et quoniam populus ciborum affluentiam ac foetores Aegyptiorum +in deserta solitudine ardenter optabat, Deus immiserat serpentes, quorum +morsibus multi periere, ut purissimis mannae cibis divinitus delapsis, +priscarum cupediarum obliti vescerentur. At cum rex Ezechias +intellexisset, serpentem illum aeneum pro Numine adorari ab imperitis, +publice uri jussit<span class = "tag">3</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Numer. 21, 8 sq. 2 Regum 18, 4. Joh. 3, 14. +<b>2.</b> Alius: <i>figura</i>. +<b>3.</b> 2 (4) Regum 18, 4.</div> + +<p> +CURTIUS: Cur non igitur Christiani principes Ezechiae tam praeclarum +facinus imitantur?</p> + +<p> +OCTAVIUS: Tanto intervallo absunt a regis illius pietate ac sanctitate, +ut etiam idololatriam magis atque magis adaugeri patiantur. Quid enim +mirabilius, quid incredibilius, quid a sensibus, quid denique ab omni +ratione alienius quam quinque verbis, puta: <i>hoc est enim corpus +meum</i>, vel ut sciolus quidem curio in multitudine crustularum, ne non +satis congrue loqueretur, Haec sunt enim corpora mea, sexcenta millia +Deorum ex totidem crustulis momento confici posse. Id enim christiani +theologi tot ac tam multis populis persuaserunt, ut dubitari possit, num +posteritas creditura sit ab homuncione sacrificulo<span class = +"tag">1</span> <span title = "Greek: dêmon theôn">δῆμον θεῶν</span>, ut +Basilius loquitur, i.e. populum Deorum, momento ut fieret potuisse +persuaderi. Multo minus credent futuri nepotes, haec verba publicis +libris ac litteris mandari potuisse, quae a sacrificulis christianis +jactantur: Qui creavit me, creatur mediante me.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>sacrificato</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Sacramentum istud omnium sacratissimum admirari potius ac +suscipere ex ipsius Christi veri Dei praeceptis ac institutis, quam +subtilius quale sit exquirere debemus ac temperanter<span class = +"tag">1</span> de rebus tam arduis tamque a sensu mortalium remotis +loqui ac sentire. Et quidem Thomas +<span class="pagenum">338</span> +Aquinas, theologus clarissimus, argutiarum radices ac fibras impietatis +eludens: Is, inquit, omnipotentiae derogat<span class = "tag">2</span>, +qui dicit aliquid posse intelligi in creaturis, quod a Deo fieri non +possit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>temperantes</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>deroget</i>.</div> + +<p> +TORALBA: At illi sacrificuli creatorem creare se arbitrantur. Neque enim +de potestate divina sed de sacerdotis potestate quaeritur, an scilicet +Deum efficere possit ex ea materia, quae antea Deus non erat.</p> + +<p> +SALOMO: Certe rerum divinarum arcana, quae minus assequor, admirari +soleo, nec debemus ea curiosius insectari. Sed quemadmodum agni +paschalis reliquias et ossa, quae devorare nemo potest, flammis injicere +lex divina jubet, quod Latini veteres imitari solebant, cum in +sacrificiis proterviam facerent; ita quoque rerum arduarum arcana, quae +capere non possum, divini amoris incendio absumere consuevi. In hoc +tamen sacramenti arcano miror, in voluntate et potestate sacerdotis +positum esse, ut quidem illi jactant, Deus sit necne? Nam si levissimus +curio voluerit, crustulum Deus erit, si noluerit, Deus non erit, si +carmen illud sacrum pronunciarit et alio mentem averterit, nihil +efficiet. Si nolit creari Deum, i.e. si nolit consecrari creaturam, +panis relinquitur, si velit, momento Deus erit, qui antea non erat.</p> + +<p> +CURTIUS: Sed qui sacrificio adsunt, cum hostia illa salutaris altius +elata proponitur et ad intuendum et adorandum, quid faciet populus a +tergo, si dubitet, an sacrificus voluerit, Deum esse? Nam saepissime +mens ejus sponte, saepius etiam casu alio distrahi potest.</p> + +<p> +SENAMUS: In hac dubitatione Asthosanus<span class = "tag">1</span> +theologus hac conditione orandum putavit: Si tu es Deus, adoro te, sin +minus, non adoro.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Astosanus</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: At ne legitimum quidem actum adjecta conditione fieri patimur. +Certe memini Lugdunensem curionem, qui ut paroecos, quibuscum litem +susceperat, ulcisceretur, carmen illud sacrum +<span title = "Greek: theopoiêtikon">θεοποιητικὸν</span> +in liturgia se proferre simulabat. +Tandem judicio victus, paroecos omnes idololatras esse, clara voce +pronunciavit, quod panem purum pro Deo coluissent. Re comperta, capitali +supplicio damnatus, flammis ultricibus ustulatus est.</p> + +<p> +CORONAEUS: Vos ego per Deum immortalem obsecro, ne de rebus +sacratissimis nisi summa veneratione disseratur. An putetis, eum qui +verbo sidera fulgentia, solem istum, elementa condidit, qui res +stupendas verbo vel nutu confecit, potestate imminutum<span class = +"tag">1</span> fuisse?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>minutum</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Nemo certe ambigit, quin quod velit facere possit, praeterquam +seipsum; sed quid ad sacrificulum? fatentur enim in verbis istis +mysticis: <i>Hoc est corpus meum</i><span class = "tag">1</span>, nullam +esse Dei vim effectricem, quia si curio aliud agat, dum ista pronunciat, +nihil efficit<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 26, 26. Luc. 22, 19. 1 Cor. 11, 24. +<b>2.</b> Alius: <i>effecit</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Si de potestate Dei non ambigitis, quanto minus de voluntate +dubitare potestis, cum ipsius Pauli<span class = "tag">1</span> +perspicua interpretatione planum +<span class="pagenum">339</span> +sit, Christum verum Deum et hominem seipsum panis et vini specie +discipulis vescendum praebuisse, idque in sempiternam sui memoriam fieri +jussisse. Illud autem potissimum est, posse multo plura, quam velit<span +class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> 1 Corinth. 11, 24. +<b>2.</b> Aug. lib. 7 de symb. fidei. Lomb. l. 1 dist. 42.</div> + +<p> +CURTIUS: Haec opinio ab acutissimis theologis refutata minus desiderat +orationem meam. Plenae sunt tabulae, pleni libri, plena bibliothecarum +volumina. Nemo tamen efficacius aut brevius quam Augustinus<span class = +"tag">1</span>: Ea demum, inquit, miserabilis servitus est; signa pro +rebus accipere. Si ergo flagitium jubetur, figurata locutio est; cum +Christus carnem suam comedi et sanguinem bibi jubet, figurata locutio +est. Quod cum Christiani ad rem ipsam, non ad signum traducerent, +Ismaëlitis ac Judaeis sui irridendi occasionem infinitam praebuerunt. +Christus, inquit Tertullianus<span class = "tag">2</span>, acceptum +panem corpus suum fecit, dicens: Hoc est corpus, i.e. figura corporis +mei. Haec antiquissimi ac sanctissimi theologi verba.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> L. de doctr. christ. c. V. 10. 11. +<b>2.</b> Contra Marcionem.</div> + +<p> +SALOMO: Si fas esset adorare Jesum jam pridem mortuum, ut Romani, sub +panis figura, vel cum pane, ut Germani<span class = "tag">1</span>, vel +sine pane, ut Zwingliani fieri putant oportere, multo magis licuit +Israëli, ad vitulos conflatiles Deum adorare<span class = +"tag">2</span>; nam pontifex Aaron, vitulo conflato, tuba proclamari +jussit, festam diem aeterno Deo sanctam postridie futuram. Utitur enim +nomine tetragrammato, creaturis non communicabili, addito etiam eum +esse, qui populum crudeli servitute eripuerat. Deum igitur colebant sub +aurei vituli specie, quod sanctissime vetitum erat. Et si capitale +scelus illud tanta iracundia Deus ultus est, ut momento tria millia +hominum, qui flagitium illud admiserunt, propinquorum manibus trucidari +jusserit, ac manus fratrum suorum sanguine cruentas sempiterno foedere +Deo consecrarit: quantam ultionem fore credatis eorum, qui non creatorem +sub imagine vituli, sed hominem supplicio affectum panis et vini specie +singulis momentis ubique se mactare posse confidunt, ac pro aeterno Deo +summa prosequuntur oratione?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Helvetii</i>. +<b>2.</b> Exod. 32, 4 sqq.</div> + +<p> +CORONAEUS: Non mactatur Christus in sacrificio sanctissimo missae, sed +sacerdos supplex altaribus Christum offert aeterno patri, ab eoque +postulat, ut filii beneficio vitam aeternam precantibus largiatur. Non +aliter ac Themistocles profugus precabatur ab Admeto rege Molossorum, ad +aras filium amplexatus, ut sibi parceret pro suo erga filium amore<span +class = "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Plutarchus.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Adoratur tamen sive Christus sive hostia sive figura sive, +quod verius est, panis siligineus. Nec tantum adoratur summa cum +veneratione omnium ac facibus ardentibus; sed etiam pro Deo vivente et +spirante; manibus ac dentibus laceratur, comeditur, devoratur, ut in +hominis carnem ac pulpam convertatur; sic enim Christum, quem Deum ac +hominem praedicant, unum et idem fieri cum assumente arbitrantur. +Caeteri, qui haec verborum monstra ferre nequeunt, Christum ab +accipientis ore in coelum revolare +<span class="pagenum">340</span> +putant, ab improbis autem ne accipi quidem, tametsi ea de re gravis +controversia est inter ipsos. Certe Averroes valde novum sibi videri +dicebat, quod Christiani tot millia Deorum, quos momento se creare +jactarent, pietatis specie avidissime deglutirent. Nam Moses vitulum +conflatilem, in pulverem contusum inque aquam infusum, cultoribus in +contumeliam potandum propinavit<span class = "tag">1</span>. Nullum +autem crudelitatis ac odii argumentum majus est, quam hostium carnibus +vesci.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Exod. 32, 35.</div> + +<p> +CORONAEUS: Averrois athei nomen oblivione sempiterno deleatur. Illud +autem in summa confiteri necesse est, in coena sacratissima Christi Dei +et hominis veram carnem et sanguinem pretiosissimum panis et vini specie +nobis exhiberi, aut sempiternis flammarum cruciatibus torqueri.</p> + +<p> +TORALBA: Quemadmodum creatura incapax est deitatis, ita quoque +sempiterni cruciatus.</p> + +<p> +FREDERICUS: Nemo est, opinor, qui creaturam fieri posse Deum putet. +Sempiternis tamen suppliciis impie pervicaces torqueri, toties ac tam +saepe in sacris litteris occurrit<span class = "tag">1</span>, ut illud +in dubium vocare nefas esse videatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 17, 25. Marc. 3, 9. Luc. 3. Jud. 1. Apocal. 19 20 +Thessal. 1. Ebr. 6.</div> + +<p> +CORONAEUS: Non tantum qui omni pervicacia quaedam jura divina et humana +violarunt, nec unquam poenituerunt, sempiternis inferorum poenis +cruciabuntur, sed etiam ii, qui vel uno scelere capitali sese obligarunt +ac prius vita defuncti sunt, quam poenituissent.</p> + +<p> +SENAMUS: Prius igitur definiendum, cujusmodi sit peccatum illud, quod +mortale sive capitale vocant, quoniam adhuc sub judice lis est. Et certe +acutissimus quidam theologus<span class = "tag">1</span> se valde +dubitare scribit, an sit ullum capitale scelus, concessis etiam omnibus, +quae ab interpretibus afferuntur. Nam Hieronymus definit peccatum +mortale: transgredi mandatum Dei. Alii: peccare in spiritum sanctum; +alii: nec de peccato confiteri nec poenitere velle; alii aliter.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Scotus l. 1. sentent. dist. 1. qu. 2; l. II. dist. 28. +qu. 1.</div> + +<p> +CURTIUS<span class = "tag">1</span>: Christus ipse definire videtur, +quod neque in hac vita remittitur, neque in futura, cum scilicet +peccatur in spiritum sanctum<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Omittitur in aliis codicibus. +<b>2.</b> Matth. 12, 31 sq. Marc. 3, 29. Luc. 12, 10.</div> + +<p> +SALOMO: Superius dictum est, ex ista definitione spiritum sanctum a +patre et filio, ex quibus derivari dicitur, majorem fieri, quia peccatum +eo majus ac gravius est, quo major et gravior est is, quem contra +peccatur.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Hoc amplius habet incommodi haec definitio, quod peccatum +ejusmodi esset, quod nulla poenitentia, nullis meritis aboleatur, contra +quam theologi fere omnes decreverunt<span class = "tag">1</span>. Ac +tametsi Augustinus aliquanto aliter sentit, sponte tamen a sententia +descivit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Thomas. Scotos. Albertus lib. II. sent. dist. 49; lib. I. +retract. Petr. Lomb. lib. II. sent. dist. 49.</div> + +<p> +TORALBA: Si nihil suapte natura est sempiternum praeter Deum, ut +superius demonstratum est, nulla potest poena sempiterna irrogari.</p> + +<p> +<span class="pagenum">341</span> +SALOMO: Illud summa theologorum consensione planum est,<span class = +"tag">1</span> Deum majora semper praemia bonis, breviores poenas +improbis infligere, quam mereantur. <i>Ego Deus aeternus</i>, +inquit,<span class = "tag">2</span> <i>qui facio judicium, justitiam et +misericordiam; atque his verbis unice delector.</i> Judicio quidem poena +decernitur, justitia vero praemium, sed misericordia eo pertinet, ut +praemia merito majora, poenae peccato leviores tribuantur. Item Mosi +precanti pro populo reposuit illud:<span class = "tag">3</span> <i>Ego +Deus aeternus, misericors, beneficus, lenis, infinitae bonitatis ac +veritatis, qui fidem et pacta conventa inviolabiliter tueri soleo in +millesimam usque progeniem quique aboleo scelera ac peccata, nec tamen +desero impunita flagitia, verum in tertiam et quartam progeniem +exquiro.</i> Nam eo pertinet dictum illud Davidis,<span class = +"tag">4</span> misericordiam a dextris Dei assistere, ut doceat +acerbitatem acerbiorem esse. Sic enim Salomo scribit,<span class = +"tag">5</span> sapientiam habere a dextris vitae diuturnitatem, a +sinistra vero opes et gloriam, quae imbecilliora sunt, quam sit beata +vita. Quodsi misericordia divina potentior acerbitate, profecto nulla +poena sempiterna esse potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Scot. l. m. sentent. dist. 18. +<b>2.</b> Jerem. 9, 24. +<b>3.</b> Exod. 34, 6. +<b>4.</b> Psalm. 16, 11. +<b>5.</b> Proverb. 8, 20 sqq.</div> + +<p> +SENAMUS: Ob id, opinor, Athenienses misericordiae templa dicaverant, +acerbitati nulla, ut Pausanias scribit.<span class = "tag">1</span> Ac +tametsi veteres Graeci tres Deorum ultrices fingerent, <span title = +"Greek: Poinên, Dikên, Erinnun">Ποινὴν, Δίκην, Ἐριννύν</span>, primam, +quae peccata bonorum amissione puniat; secundam, quae corporibus +salubritatem aut vitam spirabilem eripiat; tertiam, quae mentibus +aegritudines innumerabiles inferat, poenas tamen sempiternas nullas +decreverunt.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> In Atticis.</div> + +<p> +CURTIUS: Spirantium hominum dolores corporea vita diuturniores<span +class = "tag">1</span> esse nequeunt, quos ut oratione molli extenuaret +Epicurus, leviores fore dicebat, si<span class = "tag">2</span> diuturni +essent, acerbiores autem hominis<span class = "tag">3</span> interitu +brevi desituros. Sed cum sempiterna sit animorum vita, poenas quoque +sempiternas fore, non dubito.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>duriores</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>qui</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>his</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Animas cadaveribus superstites esse nemini praeterquam +Epicureis dubium esse opinor, sed ut sint sempiterni, suapte natura +fieri non posse, superius demonstratum est, Dei tamen voluntate<span +class = "tag">1</span> ac potestate posse fieri sempiternos.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>bonitate</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Id quidem auctoritate Christi certissimum est, cum praedicat, +eum esse metuendum, qui non modo corpus, verum etiam animam occidere +potest.</p> + +<p> +SALOMO: Tametsi Ebraei poenas a sceleratis tum vivis tum mortuis exigi +tradunt, nullas tamen certas definierunt iis, qui vita defuncti essent, +ne quid in rebus tam arduis temere affirmarent, sed corporibus varias +pro scelerum varietate poenas decreverunt. Aut enim ab invitis, aut ab +errantibus, +<span class="pagenum">342</span> +aut volentibus, aut a pervicacibus peccatur. Qui peccavit invitus, nulla +poena obstringitur, quia ne peccatum illud quidem suum dici potest. Qui +errore peccavit, non quidem punitur, sed purgatur applicatione.<span +class = "tag">1</span> Qui doceri non vult, hujus poena est Maltut aut +Marhut,<span class = "tag">2</span> pecuniaria gravior. Qui animi +pervicacia quadam et contemtu divinae legis peccat, capite plectitur, +etiamsi levissima parte legis offendat. Qui vero contumeliosior fuerit +erga Deum, non modo gravissima morte punitur, sed etiam ejus pecunia, +suppellex, vestis, quantaecunque sit aestimationis, incendio absumitur, +ne suis haeredibus ullum sui fructum aut desiderium relinquat, quin +etiam ejus praedia quasi exsecrabilia inculta<span class = +"tag">3</span> deseri jubentur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>admonitione</i>. +<b>2.</b> Moses Rambam l. III. more nebochim. +<b>3.</b> Deest in alio codice.</div> + +<p> +CORONAEUS: Supplicia sempiterna pervicacium hominum improbitati decreta +esse, Christus ipse clara voce denunciavit.<span class = +"tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 18. Lucas 4. Marc. 3.</div> + +<p> +SENAMUS: Haec quidem utiliter et ad impiorum terrorem.</p> + +<p> +CURTIUS: Ego quidem nihil utilius ac melius fieri posse puto, quam +sempiternos improborum flagitiis cruciatus proponere, vel quod ita +futurum sit, ut quidem confido, vel ad terrorem sceleratis incutiendum, +vel ad utrumque. Qui aliter sentiunt, nae<span class = "tag">1</span> +illi magno rerum publicarum ac religionum detrimento peccandi licentiae +indulgere videntur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>ne</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Qui semel improbitatis fines transierunt, graviter et +imprudenter impios esse oportere putant, ac terrores istos imperitis ac +mulierandis propositos arbitrantur. Caeteri qui tormentorum inferorum +cruciatus pro veris habent, desperatione fracti, veniam se posse +consequi diffidunt et in perpetua improbitate consenescunt, ut de +Caino<span class = "tag">1</span> proditum est, qui gravius se peccasse +querebatur, quam ut veniam consequeretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Gen. 4, 5 sqq.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ego Christi verba non tam ad terrorem, sed etiam ad rei +veritatem statuo pertinere, quoniam infinita quadam poena plectendus +est, qui peccatum infinitum commisit. At qui peccat in Deum, profecto is +infinitum quicquam peccat.<span class = "tag">1</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Lomb. lib. 3. sentent. dist. 19. lb. Scotus.</div> + +<p> +TORALBA: Hac quidem ratione non modo omnia peccata sunt infinita, quia +semper in Deum peccatur, sed etiam aequalia, quoniam omnia infinita +inter se sunt aequalia, nihil enim quod infinitum sit, suscipit +intensionem aut extensionem, magis aut minus. Item illud sequeretur, +infinitum malum infinito bono contrarium esse, et actu duo essent +infinita, contra perspicuas naturae demonstrationes, quas superius +attigimus. Quare<span class = "tag">1</span> nec sententiam illorum +probare possum, qui Deo nihil quidem formaliter contrarium esse +testantur,<span class = "tag">2</span> ut eorum verbis utar, sed +virtualiter tantum.<span class = "tag">3</span> Oportet enim mali vim ac +potentiam infinitam summo ac infinito bono exaequari, quod naturae decus +ac majestatem mirabilemque concordiam perpetuis bellis conturbaret,<span +class = "tag">4</span> +<span class="pagenum">343</span> +cum item contraria sint sub eodem genere, Deum quoque generi subjungi +oporteret. Quae cum absurda sint, sequitur nullum peccatum esse +infinitum, ac verius diceretur, sceleratorum mentes penitus interire +post exacta supplicia, ut Jobi verba declarant: <i>Ut calor nives</i>, +inquit, <i>sic flagitiosos infernus consumit.</i><span class = +"tag">5</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>Quanquam</i>. +<b>2.</b> Alii: <i>fatentur</i>. +<b>3.</b> Scotus II. dist. 2. qu. 2. +<b>4.</b> Alii: <i>conturbare</i>. +<b>5.</b> Jobi 24, 19.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Ex eo quod gehennae incendio dignus pronunciatur Christi +sententia, qui fatuum quemquam appellavit, sequitur, omnia peccata esse +aequalia et mortifera, Deo judice, ea tamen proposito levius puniri.</p> + +<p> +SENAMUS: Eadem erat Draconis sententia, qui et parricidam et qui furto +pomum decerperet, capitali supplicio exaequavit. Atheniensibus vero de +legis acerbitate querentibus reposuit, graviorem capitali poenam, si +quam haberet, parricidis se fuisse allaturum. Itaque Demosthenes +apposite leges illius sanguine esse scriptas dixit.</p> + +<p> +SALOMO: Jam pridem Stoicorum de peccatis aequalibus opinio refutata +jacet. Et quidem divina lex, omnium optimarum legum exemplar singulare, +pro facinoris magnitudine poenarum gravitatem irrogavit. Qui falsum +testimonium tulit, eadem poena obstringitur, quam in alium derivare +conatus est, sive ad levissimam pecuniae mulctam, sive ad capitalem +poenam testimonium pertineret. Sunt autem poenarum gradus septem in +pandectis<span class = "tag">1</span> Ebraeorum: lapidatio, combustio, +capitis truncatio, suffocatio, excidium, repentina mors, verberatio +nervis bubulis<span class = "tag">2</span> inflicta,<span class = +"tag">3</span> quae ictibus ad summum quadraginta definitur lege divina, +ne quis ictibus contrucidatus plane inutilis reddatur. Excidium +appellant <span title = "Hebrew: mavet">מָוֶת</span>, i.e. cum ante +constitutum vitae terminum quis moritur ultione<span class = +"tag">4</span> divina. Quo pertinet illud, quod saepius in sacris +litteris occurrit: <i>Excidentur e populo suo qui hoc facient</i>, quod +Christiani theologi pro sempiterna damnatione falso interpretantur. At +cum poena divina peccato semper levior sit, si poena esset infinita, +gravior esset poena delicto et acerbitas commiseratione dignior, contra +quam locis omnibus scripturae docemur. Si igitur peccato supplicium +levius est sive temporis extensione sive doloris intensione, constat, +infinitum dici non posse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Lib. 8. tract. V. Talmud. +<b>2.</b> In alio legitur: <i>puris</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>inficta</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>ratione</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Aliud est, poenam mereri, aliud infligi. Non enim si +sempiterna supplicia Christi veri Dei judicio mereatur, qui quenquam +fatuum appellavit, propterea sequitur, ob id aeternas poenas +luiturum.</p> + +<p> +TORALBA: Ac si poenarum est aequalitas, profecto est etiam aequalitas +flagitiorum. Item sempiternum supplicium, si non doloris intensione, +tamen extensione temporis est infinitum. At omnia omnium peccata, si in +eundem actum cumularentur, nihil tamen infinitum efficere possent, nec +item actio et passio infinita in creaturam finitam cadere ullo modo +potest. Cum igitur creatura, quae semper est finita, poenam doloris +intensione aut temporis +<span class="pagenum">344</span> +extensione infinitam perpeti non possit, cum origine et occasu creaturae +omnes concludantur, sequitur, sempiterna supplicia nulla fore. Ob id +forsitan Origenes daemones tandem aliquando salutem adepturos +affirmavit.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Haec haeresis jam pridem theologorum sententiis est et +calculis omnibus rejecta et repudiata.</p> + +<p> +SENAMUS: Cum absurda sit peccatorum aequalitas et peccatorum infinita +gravitas, cum etiam legibus et divinis et humanis alia sint aliis +graviora delicta, nec tamen illa sint omnino multa, quippe aut +benefactis consequentibus, aut poenis aut aliqua satisfactione oporteat +aboleri, atque omnia omnium facta in judicium deduci, ut ecclesiastes +orationem concludit, sequitur necessario, varias esse poenas, varia +quoque genera praemiorum, nec improbos omnes iisdem inferorum poenis, +nec item bonos iisdem coelestibus praemiis exaequari. Quod satis innuit +Paulus,<span class = "tag">1</span> cum sidera quidem alia aliis +lucidiora scribit atque eandem esse beatorum conditionem.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> 1 Cor. 15, 41.</div> + +<p> +CURTIUS: Duplices sunt exitus animarum, aliis quidem ad vitam beatam, +aliis ad supplicia sempiterna, tertium nihil est. Id autem pluribus +scripturae sacrae locis<span class = "tag">1</span> confirmari potest, +in quibus haec saepius occurrunt, aliis ad vitam, aliis ad exitum +sempiternum viam patere. Qui crediderit, salvus erit; qui vero non +crediderit, condemnabitur.<span class = "tag">2</span> Quodsi ab inferis +ad superos omnia munita essent, cur Christus Abrahamum de coelo ad mali +divitis querelas sic induceret loquentem:<span class = "tag">3</span> +<i>Ingens est hiatus inter nos et vos, ut neutri ad alterutros transire +possint.</i> Cur item Augustinus:<span class = "tag">4</span> Binae +sunt, inquit, habitationes, una in igne aeterno, altera vero in regno +aeterno. Item alibi: Fides catholica credit regnum coelorum, secundum +Johannem; tertium penitus ignoramus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 25. Marc. 3. Luc. 10. 2 Thess. 1. Ebr. 6. Marc. 16. +Joh. 3. +<b>2.</b> Marc. 16, 16. cf. Hebr. 10, 39. +<b>3.</b> Luc. 16, 26. +<b>4.</b> Contra Pelagium l. V.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Certe Ismaëlitae duas tantum sedes animalium immortalium +statuerunt, ex Azora Alcorani 45, alteram quidem deliciarum ac +voluptatum, alteram cruciatus ac dolorum, mediam nullam putant.</p> + +<p> +SENAMUS:<span class = "tag">1</span> At occidentales Indi praeter +inferos ac superos purgatorium quendam locum esse praedicabant, non +flammis et ignibus noxium, sed frigoribus gelidissimis. Quae persuasio +ab radice convellit quaestiones eorum, qui negant purgationis ignes sine +materia subsistere, aut materiam inveniri, quae quasi lapis <span title += "Greek: asbestos kai amiantos">ἄσβεστος καὶ ἀμίαντος</span>, alumen +plumaceum vulgo appellatur<span class = "tag">2</span> nullis ignibus +limari<span class = "tag">3</span> aut absumi possit, quia frigoris +nulla vis est consumendi.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest in alio codice. +<b>2.</b> Alii: <i>vulgus appellat</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>liquari</i>.</div> + +<p> +TORALBA: Inepte dicam an inique philosophantur, qui materiam purgatoriis +ignibus sempiternam esse negant, videmus enim Aetnaeos ignes et +incendium Hiberniae, Islandiae, Peruanarum<span class = "tag">1</span> +atque Australium regionum, +<span class="pagenum">345</span> +quae terra ignea a perpetuis flammis nomen traxerunt, quibus materia non +deficit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius sine dubio false: <i>Romanorum</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Undenam igitur tot ac tam diuturna pabula flammarum?</p> + +<p> +TORALBA: Equidem putavi, aliquando ab aquis subterraneis saxa +continenter irrigantibus alimenta suppeditari, quemadmodum in fornacibus +lapis gagates pingui materia concretus ardentius urit aqua superfusa, +sed adipe lapidis penitus exusto<span class = "tag">1</span>, nihil +amplius aqua proficit<span class = "tag">2</span>, neque enim ignis +pascitur aqua, sed uligine pingui, alioquin moles aquarum jampridem +incendio consumta fuisset. Itaque videmus ab Aetna lapides spongiosos, +quos pumices vocant, eructari, exusta materia pingui, ac nihilominus +incendia durare.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>deusto</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>perficit</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Sed ut a physicis ad metaphysica redeamus, consentaneum est, +varia esse pro scelerum varietate genera poenarum, sive immortalis +anima<span class = "tag">1</span> diuturnitate temporis sive doloris +acerbitate sive ardoribus sive horrore frigoris sive caligine tenebrarum +sive odorum teterrimo foetore sive perturbationibus secum +dissidentibus<span class = "tag">2</span> sive ministeriis foedissimis +ac vilissimis plus minusve plectatur. Est autem<span class = +"tag">3</span> divina quaedam vis ubique terrarum diffusa, quae +improborum impietatem ulciscitur, nec usquam inulta scelera esse +possunt, ne hominis cruci affixi fiducia latebrae flagitio quaerantur. +Illud autem perspicuum est, improbos homines saepissime post diuturnam +et in omnibus voluptatum generibus exactam vitam sine ullo sensu doloris +interire<span class = "tag">4</span>, tametsi viri boni saepe in +carceribus et cruciatibus moriantur, cum maximo luctu bonorum: hos<span +class = "tag">5</span> ad vitam meliorem, illos ad supplicia denotari +consentaneum est, ut Salomo innuit, cum dicit<span class = +"tag">6</span> quosdam de vinculis et carceribus ad regnum, regem vero +ad inopiam pergere. Oportet igitur exstare supplicia quaedam post hanc +vitam, quibus improbi plectantur; neque enim Deus judex aequus +videretur, si tam multa flagitia relinqueret inulta et virorum +illustrium atque optimorum delicta omnia ulcisceretur, quamdiu spirant +in terris. Quodsi non sunt supplicia sempiterna omnibus flagitiis post +hanc vitam proposita, oportet esse temporibus ac locis terminata, quibus +exactis aut moriendum mentibus est, aut beatius jucundiusque vivendum, +quia tertium nihil cogitari potest.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>mortales animi</i> vel <i>mortuorum animi</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>discedentibus</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>enim</i>. +<b>4.</b> Job. 21. Jerem. 12. Psalm. 36, 38. 73. Habac. 1. +<b>5.</b> Alius: <i>quos</i>. +<b>6.</b> Eccles. 4, 14.</div> + +<p> +TORALBA: Vetus est et ab omni antiquitate tracta opinio<span class = +"tag">1</span>, animos eorum, qui sese corporeis voluptatibus dediderunt +eorumque impulsu jura divina et humana violarunt, corporibus elapsos +circa terram volutari ac cruciari, nec in coelestem illum locum ac sedes +beatorum, i.e. ut Plato<span class = "tag">2</span> loquitur <span title += "Greek: eis katharan oichêsin">εἰς καθαρὰν οἴκησιν</span>, nisi multis +exagitatos saeculis reversuros. Itaque +<span class="pagenum">346</span> +veteres praeclare cum iis agi putabant, eosque malis ingentibus eripi, +qui poenas in terris, tantisper dum hoc spirabile lumen hauriunt, +graviores dedissent, sicut idem Plato scribit: <span title = +"Greek: tên dikên didonai megistou kakou apallagên ponêrias einai">τὴν +δίκην διδόναι μεγίστου κακοῦ ἀπαλλαγὴν πονηρίας εἶναι</span>. +Ex quibus sententiis +significabant, nec inulta scelera, nec supplicia fore sempiterna.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>ratio</i>. +<b>2.</b> In Phaedone.</div> + +<p> +CURTIUS: Si purgatorios ignes aut gelidissima loca poenis subeundis ac +peccatis expiandis statuamus, ut hinc aditus muniatur ad beatorum sedes, +prospiciendum nobis erit, ne infinita genera suppliciorum apud inferos +admittamus, abhorret enim universa natura infinitatem. Praestat igitur, +duo tantum loca statuere, unum praemiorum, alterum poenarum.</p> + +<p> +CORONAEUS: Si qua immortali Deo juris ac justitiae cura est, quam summam +esse confidimus, in extremo vitae spiritu poenitentium scelera non +quidem abolitione<span class = "tag">1</span> penitus deleri, sed +quodammodo extenuari<span class = "tag">2</span> confitendum sit. Demus +enim duos homines, alterum illustri virtute ac pietate totum vitae +tempus floruisse<span class = "tag">3</span>, nihil unquam injuriae +fecisse, ac ne praemiorum quidem ulla spe Deum aeternum, sed divini +amoris solo intuitu coluisse, in quo justitiae consummata perfectio +consistit, ad extremum tamen in adulterio deprehensum, sine poenitentia +caesum esse; alterum vero stupris, adulteriis, caedibus, parricidiis, +contumeliis ac impietate summa erga Deum totam vitam exegisse, extremo +tamen spiritu poenituisse vitae ante actae et humili scelerum +confessione peracta exspirasse. Hunc quidem Curtius ac Fridericus in +altissimas beatorum sedes ab angelis subvehi credunt, illum vero +aeternis inferorum suppliciis cruciari. Perpendite, si quid injustius +decerni possit?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>absolutione</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>exterminari</i>. +<b>3.</b> Alius: <i>peregisse</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Haec vetus est Israëlitarum querela, qui Deum iniquitatis +insimulare non dubitarunt ob eam causam. At ille per vatem:<span class = +"tag">1</span> <i>Anima</i>, inquit, <i>quae peccaverit, ipsa morietur, +nec filius sustinebit scelera parentis, nec parens flagitia filiorum. +Quodsi aversus impius a flagitiis omnia edicta mea amplexatus fuerit, +judicium et justitiam, vivet ille quidem, nec praeterita peccata illius +commemorabuntur. Ita quoque si justus converterit se ab integritate ad +impietatem, superiorum virtutum nulla futura est commemoratio, sed in +peccatis suis morietur. Vos tamen dixistis: Judicia Dei non sunt aequa. +Audite, domus Israelis, num judicia mea aequa non sunt? Num vos potius +aequi non estis?</i> Ex his sequitur, duos tantum esse exitus +animorum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ezech. 18, 19 sqq.</div> + +<p> +SALOMO: Non dixit Ezechiel impium illum omnibus flagitiis ac sceleribus +detestabilem, si extremo spiritu piguerit vitae ante actae, salutem +adepturum, sed si reversus ab impietate juste vixerit, Deum superiores +<span class="pagenum">347</span> +impietates obliturum, nec item virum integerrimum, qui extremo vitae +momento scelus admiserit<span class = "tag">1</span>, propterea +suppliciis sempiternis torquendum, sed ita demum exitio periturum, si ad +impietates et improbitates totus deflexerit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>admisit</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ego illum, quem poenituerit scelerum, purgatoriis ignibus +expiatum iri confido, idque non modo sacris litteris<span class = +"tag">1</span>, sed etiam ipsius Martini Lutheri<span class = +"tag">2</span> autoritate fretus.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> 2 Macc. 12. Mal. 3, 12. 1 Cor. 3. Phil. 2. 2 Tim. 1. Joh. 5. +Apoc. 5. +<b>2.</b> Lutheri resol. conclus. 10.</div> + +<p> +SALOMO: Ego poenitentiam illam extremo vitae spiritu nihil profuturam +sceleratis opinor.</p> + +<p> +CORONAEUS: At qui sacerdotis potestate divinitus ei tributa veniam +consecutus est, eum tamen a culpa liberum esse credimus.</p> + +<p> +SALOMO: Nihil exsecrabilius mihi videtur, quam sacerdotes ecclesiae +Romanae veniam scelerum sibi arrogare aut confitentibus peccata +ignoscere, cum id uni aeterno Deo pro jure suae majestatis +conveniat.</p> + +<p> +CORONAEUS: At Christus hanc apertissime discipulis potestatem largitur, +ut quaecunque vincirent et solverent in terris, eadem forent soluta et +colligata in coelis<span class = "tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Matth. 15, 19. 18, 18.</div> + +<p> +CURTIUS: Nescio quamobrem Romani pontifices haec verba ligandi et +solvendi detorserint ad scelerum abolitionem, nisi quod augustiores se +fore putarunt, si in jure divinae majestatis nulli creaturae +communicabilia involarent et ex indulgentia vitiorum omnium infinitam +auri vim corraderent. Ut quidem videmus illos ignoscere non tantum +admissa scelera, sed etiam admittenda, cum legibus divinis et humanis +non sine ingenti mercede solvant imperitos, nec leviorum, sed +robustiorum impietatum veniam saepissime soluta pecunia largiantur. +Inde<span class = "tag">1</span> venalium indulgentiarum pontificiis +nundinationis copia, inventum Gregorii pontificis Romani, quae paulatim +infinitum acceperunt incrementum, ut interdum mille annorum veniam isti +largiantur<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Caetera haec interlocutoris verba desunt in alio codice. +<b>2.</b> Liber de taxis Cancellariae, c. de absol. et +dispensationibus.</div> + +<p> +CORONAEUS: Culpa quidem ignoscitur, quo minus sempiternis suppliciis +teneantur, qui poenituerunt, sed purgatoria flamma expiati, ut Paulus +ipse loquitur<span class = "tag">1</span>, vitam aeternam aliquando +adipiscantur<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>pollicetur</i>. +<b>2.</b> 2 Thess. 2, 8.</div> + +<p> +CURTIUS: Ego poenitentibus sceleraque Deo confitentibus vitam coelestem +patere judico, sine expiationis ignibus, qui nulli sunt, sed lotis +vestibus pretiosissimo Christi Dei cruore<span class = "tag">1</span> ac +lavacro, quo nos lavit ab omnibus flagitiis, ad nuptias coelestes +acciri. Alioqui incongruum esset, eum quem ad convivia nuptiarum +solennium excipere voles, ante verberibus, sectionibus, tormentis, +ustionibus, crudelissime torquere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Apoc. 1, 5.</div> + +<p> +TORALBA: Hypothesis superior a Coronaeo proposita eo pertinet, ut ab +utroque merita supplicia prius exigantur, antequam sordidatos peccatorum +maculis in sanctissimas angelorum aedes intrudi fateamur.</p> + +<p> +<span class="pagenum">348</span> +SALOMO: Ita quod sentio, nullum esse scelus inultum, ultionem vero, +quamdiu hic vivitur, praestabiliorem fore, ut sapientiae magister +significat his verbis: <i>Ecce justis in terra expenditur, quanto magis +peccatoribus?</i><span class = "tag">1</span> i.e. a justis poenas +improbitatum exigi, quamdiu hic vivitur, a sceleratioribus autem post +mortem, utrosque tamen levius quam pro merito plecti. Nam si pro merito +omnia delicta exigerentur et supplicia decernerentur, ecquis ea perpeti +posset? Sed resipiscentia pleraque peccata abolentur aut levissime +puniuntur, eoque magis, si ad resipiscentiam accedant praeclarae +virtutum actiones, officia erga pupillos, viduas, peregrinos et summa +erga tenues benignitas.<span class = "tag">2</span> Itaque Daniel regem +Nabochodonosorem hortabatur, ut poenas divino judicio decretas +benignitate dilueret, cum nulla re peccata citius aboleantur.<span class += "tag">3</span> Tametsi enim veniam precantibus ac poenitentibus +ignoscat, non tamen impunitos fore testatur, his verbis: <i>purgando nos +purgabit</i>; quod David Kimchi sic interpretatur: Deus ignovit, punit +tamen quodammodo, tametsi Rabbi Abraham et Chaldaeus interpres penitus +ignosci putent, quod de culpa interpretandum est. Quum enim rogatione +Mosis se ignovisse dixisset nihilominus declarat, se populi scelus ac +diffidentiam ulturum<span class = "tag">4</span>, uti fecit; omnes enim +qui ex Aegypto egressi fuerant, duobus exceptis, in deserta solitudine +perierunt. Item Davidi poenitenti ignoscit<span class = "tag">5</span>, +poenam tamen irrogavit, tum adulterini filii morte, tum etiam incestibus +ac adulteriis liberorum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Proverb. 11, 31. Ecclasiast. (Sirach) 12, 4. 6. Nahum. +1, 2. +<b>2.</b> Ezech. 18, 8 sqq. +<b>3.</b> Daniel 4, 24. +<b>4.</b> Numerorum 15, 30. +<b>5.</b> 2 Sam. 11, sqq.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Scelerati quidem bonorum caede pascuntur ac diuturnam saepe +vitam in summa bonorum ac voluptatum omnium affluentia transigunt, quae +praemia sunt eorum, quae ab illis recte gesta fuerunt, ne ullum exstet +benefactum, cui Deus justam non retribuat mercedem et quidem meritis +majorem, quia nemo fere tam improbus est, qui nihil boni gesserit. De +utrisque vero, probis inquam et improbis, jam mortuis ita scribit +sapientiae magister:<span class = "tag">1</span> <i>Prodibunt</i>, +inquit, <i>impii praeteriti scelerum suorum recordatione. Tum justus +coram oppressoribus suis stabit, cujus aspectu scelerati pavore percussi +et inopinato stupore ac doloribus afflicti exclamabunt: an ille est, +quem ludibrio habuimus olim; stulti qui vitam ejus insaniam et exitum +putavimus ignominiosum. Itane in albo filiorum Deorum conscriptus est et +inter sanctos sortem adeptus? At nobis opes et superbia nil +profuerunt.</i></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Sap. 5, 1-5.</div> + +<p> +SENAMUS: Est verum genus eorum, qui quod bestiarum more nullam omnino +aut divinorum aut humanorum curam habuerint, corporis ac animi occasum +simul pati dicantur. Deus enim utrumque necare potest<span class = +"tag">1</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Psalm. 42 (41), 5. Matth. 10, 28.</div> + +<p> +<span class="pagenum">349</span> +CURTIUS: De his quidem statuere difficile est, eorum tamen animas, qui +non innocentem bestiarum more vitam transegerunt, sed facinoribus et +flagitiis vitam contaminarunt, non prius morituras confidimus, quam +justissimas dederint poenas detestabilium improbitatum. Quo pertinent +extrema Esaiae verba<span class = "tag">1</span>: <i>Videbunt</i>, +inquit, <i>cadavera eorum, qui a me defecerunt, quoniam vermis eorum non +morietur et ignis eorum non exstinguetur, sed omnibus fastidio sunt +futuri.</i> Quibus verbis sempiterna eorum supplicia fore testatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Jessiae 66, 24.</div> + +<p> +SALOMO: Rabbi Elieser planius aliquanto: Certo scis, inquit, omnia dicta +factaque hominum justis suis ponderibus exigenda, nec te in fraudem +impellat malus genius, quasi sepulcrum tibi sit securitatis ac +impunitatis<span class = "tag">1</span> perfugium futurum, stabis enim +coram aeterno Deo, judice totius orbis.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>immunitatis</i>.</div> + +<p> +CURTIUS: Magnam vobis gratiam debet ecclesia Romana, quod purgatorios +ignes pene exstinctos argumentorum vi atque eloquentia<span class = +"tag">1</span> videmini excitavisse. Nam in iis ignibus legatorum<span +class = "tag">2</span> ac donationum vis prope immensa, quasi in causa +non tantum impulsiva, ut jurisconsulti loquuntur, sed etiam finali +consistere videtur, ut scilicet sacrificia missarum anniversaria fiant +pro salute animae testatoris.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>eloquentiae ardoribus</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>legationum</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Etiamsi demonstratione perspicua planum esset, post<span +class = "tag">1</span> hanc vitam expiari scelera improborum ultricibus +flammis, non propterea tamen sequeretur, sacrificia mortuis +profutura.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deest alibi.</div> + +<p> +CORONAEUS: Cur non?</p> + +<p> +FRIDERICUS: Quoniam divina decreta vetant. Qui, inquit Ambrosius<span +class = "tag">1</span>, non accipit hîc veniam peccatorum, illic non +erit. Non erit autem ei, quod ad vitam aeternam noluerit pervenire. Item +Cyprianus<span class = "tag">2</span>: Quando isthinc excessum fuerit, +non poenitentiae relinquitur ullus, nec sanctificationi locus. Hîc vita +amittitur aut retinetur. Item Augustinus<span class = "tag">3</span>: +Post hanc vitam id quisque habiturus est, quod in ea conquisierit; nunc +misericordiae, post judicii tempus erit. Item Hieronymus<span class = +"tag">4</span>: Cum ante tribunal Christi veneris, inquit, nec Jobus nec +Daniel pro te orare poterunt. Item Chrysostomus<span class = +"tag">5</span>: Simul discesserimus, hinc non est in nobis situm +poenitere aut delere peccata. Item qui in praesente vita peccata non +eluet, nullam postea consolationem habiturus est. Atque eo pertinet +Salomonis dictum de arbore caduca, quae eo quo ceciderit loco, sive ad +Aquilonem sive ad Austrum, illic perpetuo residebit<span class = +"tag">6</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Libro de bono more. +<b>2.</b> Contra Dem. +<b>3.</b> Ad Maced. ep. 54. +<b>4.</b> Homil. X in Joh. qu. 2 et 13. +<b>5.</b> Conc. 2 de Lazaro. ad Ebr. 2. Rom. 4. +<b>6.</b> Eccles. 11, 3.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ne vobis theologis theologos opponam, satis est sacrae +scripturae locum de Maccabaeis singularem denotare<span class = +"tag">1</span>: <i>Nisi</i>, inquit, <i>revicturos sperarent, qui mortui +sunt, frustra pro mortuis vota</i> +<span class="pagenum">350</span> +<i>conciperentur.</i> Itaque Judas princeps Judaeorum mortuos pro +patriae salute, solennibus sacris expiari jussit, ut peccatorum noxa +solverentur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> 2 Macc. 12, 40. sqq.</div> + +<p> +CURTIUS: Libri Maccabaeorum non modo ab Ebraeis, sed etiam ab omnibus +veteribus christianis theologis inter <span title = +"Greek: apokrupha">ἀπόκρυφα</span> censentur et sanctissimis +Laodicaeensis synodi<span class = "tag">1</span> decretis repudiantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Const. 55.</div> + +<p> +CORONAEUS: At posterioribus conciliis, ipsiusque Tridentinae synodi +decretis, quasi sacratiores probantur mirum in modum.</p> + +<p> +TORALBA: Ego quidem non modo theologorum<span class = "tag">1</span> et +academicorum auctoritate, sed etiam argumentis certissimis animorum +purgationes et expiationes scelerum post hanc vitam fore non dubito. Sed +ut votis aut rogationibus ullis eluantur, probare nullo modo possum. Nec +vero Plato<span class = "tag">2</span> quicquam perniciosius aut +capitalius hominum generi persuaderi posse scribit. Nam quo quisque +sceleratior exstiterit, quo majores opes furtis aut rapinis pupillorum +ac viduarum congesserit, eo confidentius alienis precibus ac sacrificiis +flagitiorum suorum diritatem dilui putabit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Athanasius. Cyprianus. Hieronymus. Epiphanius. Augustinus l. +15 c. 15. de civ. Dei. +<b>2.</b> De legibus.</div> + +<p> +SALOMO: Legibus divinis saepe admonemur, nullis sacrificiis improbitates +expiari<span class = "tag">1</span> praeterquam eas, quae errore +probabili admittantur; direpta vero bona praesertim egentium, viduarum +ac pupillorum quasi flagrans incendium absumunt rapientium opes omnes. +Quae cum ita sint, quis putet, sacrificia ulla aut preces mortuis +proficere posse?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Desunt in aliis codicibus.</div> + +<p> +CORONAEUS: Si nihil proficiunt mortuis viventium rogationes, cur Judaei +mortuos in sepulcra deferentes canerent suam<span class = "tag">1</span> +<span title = +"Hebrew: hashuva (text reads הַשּׁוֻבַה ‘hashvuva’)">השֻובה</span> +(accubationem) in qua his verbis utuntur: +Spiritus domini quiescere faciat N. in horto Eden, in pace, ipsum ac +omnes defunctos Israëlitas, ad cujus precantis vocem populus respondet +Amen! Cur etiam Augustinus pro matre Monica sic precatur: Dimitte, +domine, dimitte, obsecro, ne intres in judicium cum hac?<span class = +"tag">2</span> Cur etiam Muhammedistae ipsi, qui supplicia inferorum +quidem sempiterna fore credunt, tam ardenter precarentur ut amici vita +defuncti ab interrogatione utriusque angeli atri eripiantur?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius addit; <i>sacerdotes cantionem</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>ea</i>.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Ista quidem precatio fit a Muhammedistis, priusquam judicium +subeunt, non quod judicio semel damnatos unquam eripi putant.</p> + +<p> +SALOMO: Nec Maccabaeorum, nec Augustini autoritatem moror; nos vero nec +anniversariis solennibus, nec sacrificiis, nec rogationibus illis utimur +pro animis defunctorum, quia scimus nihil profuturum sed illa +<span title = +"Hebrew: hashuva (text reads הַשּׁוֻבַה ‘hashvuva’)">השֻובה</span><span +class = "tag">1</span> nihil aliud est, +quam vox optantium, ut beati sint amici, propinqui, parentes.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>cantio</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Si dubia res esset, an mortuis viventium vota proficiant, ut +quidem prodesse confido, nonne tutius tamen foret id facere, +<span class="pagenum">351</span> +quod mortuis nihil nociturum sit, quam illos dubia spe flammis +cruciandos deserere? Nam ut sapientes vetant id facere, quod dubites +justum sit, necne? ita quoque jubent nos id facere, quod dubites, +profuturum sit, necne? Ac propterea laudatur Cato Censorius, qui de +animarum immortalitate disputans, quorum vim et sensum exstingui morte +putabant levissimi quidam Epicuraei: Si<span class = "tag">1</span>, +inquit Cato, in hoc erro, quod immortales animos esse credo, hunc +errorem, quo delector, quamdiu vivo mihi eripi nolo, sive mortales sint +animi, ut minuti quidam philosophi putant, non vereor, ut illi mortuum +me irrideant. Quanto nos accuratius ac libentius pro amicis mortuis +supplicare debemus, si certum est, ut spero, Romanam ecclesiam a pietate +vera aberrare non posse.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alibi: <i>Quodsi</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Ego a pontificibus Romanis<span class = "tag">1</span> didici, +haereticum esse neminem, qui ex duabus vel pluribus inter se de +religione discrepantibus doctorum virorum sententiis, utram libet, +tueatur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Innocens IV. in c. Si invitaveris de constitutione Thom ... +lib. 4 sent. dist. 3. qu. 2 etc. si per duos, de Simonia.</div> + +<p> +CORONAEUS: Ita quidem opinor, si disputatio est +<span title = "Greek: peri tôn adiaphorôn">περὶ τῶν ἀδιαφόρων</span>, +non tamen si de summa religionis aut de fidei capitibus quaeratur.</p> + +<p> +SENAMUS: At in eo ipso controversia gravis est, quae sint capita fidei? +Nam Sorbonici theologi duodecim Christianae fidei capitibus centum +viginti subrogarunt et capitalibus suppliciis addixerunt, qui contra +sentirent, inter quae capita illud etiam conscriptum est, beatum Petrum +non Petrum, beatum Paulum non Paulum dici oportere.</p> + +<p> +TORALBA: Video Judaeos a Christianis, Agarenos ab utrisque de summa +religionis dissidere, graves etiam Agarenos inter ipsos controversias +fidei existere, nec pauciores<span class = "tag">1</span> centum viginti +haereses a Tertulliano et Epiphanio inter Christianos commemorari, nec +tantum haereticos majorum gentium a se invicem dissidere, verum etiam +eos, qui plus caeteris sapere videntur, Damascenum inquam a Chrysostomo, +Cyprianum a Tertulliano, Epiphanium ab Eusebio, Hieronymum ab Augustino, +Gregorium ab Hieronymo, Origenem a caeteris, Abaelardum a Bernhardo, +Thomam a Scoto, Henricum a Durando, Albertum ab Henrico et postremo +quemque superiorum scriptorum sugillare. Quin etiam magistrum +sententiarum haeresium viginti quinque a junioribus Sorbonicis denotari, +Graecos Christianos a Latinis, Romanos a Germanis, Helveticos et Gallos +ab utrisque, Lutherum a Zwinglio, Calvinum a Stanckaro, Bezam a +Castellione, in summa fere singulos a singulis, ut omnes ab omnibus, +mutuis maledictis et execrationibus refutari. Ac tametsi Judaei suae +religionis puritatem constantia majore tueri videantur, orientales tamen +ab occidentalibus in ritibus discrepant. Quae cum ita sint, nonne +praestat simplicissimam illam et antiquissimam eandemque verissimam +naturae religionem, uniuscujusque mentibus ab immortali Deo insitam, a +qua +<span class="pagenum">352</span> +dissidendum non erat, amplexari, illam inquam religionem, in qua Abel, +Enochus, Lothus, Sethus, Noëmus, Jobus, Abrahamus, Isaacus, Jacobus, Deo +carissimi heroës vixerunt, quam inter tot ac tam varias opiniones +incertum quemque vagari, nec habere certam animi sedem, in qua +acquiescat?</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>potiores</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Si heroibus illis similes essemus, nihil ritibus ac caerimoniis +opus esset, plebem vero ac vulgus ignarum sine ritibus ac caerimoniis +nuda verae religionis assensione contineri, vix ac ne vix quidem fieri +potest.</p> + +<p> +CURTIUS: Caerimoniarum multitudo mihi non placet, quae veri Dei cultum +evertit, ut paganorum et qui propius a paganis absunt, Catholicorum.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Non video de toto genere religionum, quae purioribus +caerimoniis<span class = "tag">1</span> Deum aeternum colendum sibi +proponat quam Ismaëlitarum.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>quae potioribus ceremoniis puriis</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Sed jam de via deflexerunt ac sepulcra Naphissae<span class = +"tag">1</span> Muhammedis, ac nescio quorum<span class = "tag">2</span> +prophetarum, continuis peregrinationibus fatigant. Judaei solas divinae +legis caerimonias, non hominum arbitrio confictas, cum veri aeterni Dei +cultu sic amplectuntur, ut plebis animos aeque ac eruditorum facile in +officio sine ullis sacrificiis contineant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alii: <i>Navissae</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>quot</i>.</div> + +<p> +CORONAEUS: Veram religionem Romanos pontifices jam inde a Christo Deo +vero et sanctissimis apostolis ac discipulis continua serie posteritatem +docuisse confido ac suae dignitatis splendorem ac decus inter +haereticorum, Judaeorum ac Turcarum, Paganorum, Epicuraeorum naufragia +constanti fide tueri. Et quoniam id vobis persuaderi non potest, quod +tunc fore non despero, non desistam, verum Deum et hominem Christum +ejusque inviolabilem parentem, virginum decus, omnes angelorum legiones, +martyrum, confessorum ac beatorum omnium ordines obsecrare, ut Deum +aeternum vobis propitium reddant ac pro vestra omnium salute rogationes +ferant.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ita omnes.</div> +<div class = "mynote fineprint"> +Footnote reference number missing: may be anywhere in the three +paragraphs between preceding and following footnotes, or may refer +to overall paragraph sequence.</div> + +<p> +SALOMO: Magnam profecto gratiam Coronaeo pro tot ac tam multis +beneficiis ac potissimum pro sua erga nos pietate singulari et caritate +debemus, quam vicissim imitari nos oportet, ac singulos pro singulis +supplicare Deo aeterno, ut nos in rectum salutis iter, omnibus errorum +vepribus ac spinis purgatum, deducat.</p> + +<p> +FRIDERICUS: Qui de sua religione dubitat, vera sit necne, aut qui falsam +pro vera profitetur, nec pro caeteris utiliter vota facere posse +videtur; qui vero certus ejus religionis, in qua sit acquiescendum, si +veram habet, utiliter quidem pro aliis, non item pro seipso supplicabit, +aut in rectum iter, quod securius tenet, Deo praelucente +ingredietur.</p> + +<p> +SALOMO: Nullus unquam mortalium certior fuit de voluntate divina, quam +Moses, qui tametsi Dei leges ad populum tulisset, attamen precibus +fusis: <i>Ostende</i>, inquit<span class = "tag">1</span>, <i>mihi vias +tuas, ut cognoscam te.</i> Item David, divinarum legum peritissimus +interpres: <i>Vias tuas</i>, inquit, <i>ostende</i> +<span class="pagenum">353</span> +<i>mihi</i><span class = "tag">2</span>; qui tamen alibi dixerat<span +class = "tag">3</span>: <i>Notas mihi fecisti vitae vias, ut scilicet +Deus illis praeluceret ad arcana legis intelligenda.</i> Nam +quadragesimo post anno quam lata lex erat, Moses coacta populi concione, +illud etiam<span class = "tag">4</span> addidit: <i>Non dedit Deus vobis +cor ad intelligendum, nec oculos ad videndum, nec aures ad audiendum +hactenus.</i><span class = "tag">5</span> Ex quo intelligitur, sine ope +ab luce divina Dei leges aut jussa intelligi aut percipi non posse. +Itaque vates lyricus exclamans<span class = "tag">6</span>: +<i>Revela</i>, inquit, <i>oculos meos, ut intueri possim admirabilia +tuae legis arcana.</i> Quanto nos igitur studiosius quam illi preces +mutuas ad Deum immortalem fundere debemus, in tanta opinionum de vera +religione discrepantium varietate.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Exod. 33, 13. +<b>2.</b> Psalm. 76, 48. +<b>3.</b> Psalm. 5, 26. 86. +<b>4.</b> Deuteron. 5, 29. +<b>5.</b> Deest in alio codice. +<b>6.</b> Psalm. 119, 18.</div> + +<p> +SENAMUS: Quid vetat igitur, quo minus omnes simul ac semel pro omnibus +ardenti animo illud ab immortali Deo precemur, ut recta via pergamus, si +modo veram nacti sumus, sin a vera via sive vita defleximus, divina +bonitate praeeunte dirigamur. Nam ut bellica tormenta sigillatim emissa +non tanta vi quatiunt arces, quam si multa simul eodem impetu ferantur: +ita preces multitudinis<span class = "tag">1</span> coelum ipsum tanto +impetu feriunt, ut ipsi Deo vim afferre videantur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>precum multitudines</i>.</div> + +<p> +SALOMO: At unius hominis integerrimi oratio plus habet apud Deum +ponderis ac momenti, quam populi totius, ut quidem Moses, Samuel et +Elias saepe declaraverunt, quoniam etiam in multitudine unius impietas +caeteris obest, preces tamen bonorum semper exaudiuntur.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Multitudinis quidem rogatio efficax est, si mente sincera Deum +aeternum appellaverit; sin pro vero Deo falsum colat, aut creatori +creaturam cultus communione conjungat, idem illi objici possit, quod +Elias populo<span class = "tag">1</span>: <i>Quousque claudicabitis mox +in hanc, mox in illam partem? Si Bahal rex est, hunc colite</i> etc. +Idem sacerdotibus Bahalem contentissima voce acclamantibus: +<i>Altius</i>, inquit, <i>exclamandum est, quia Bahal vel sopore, vel +rationibus domesticis implicatur.</i><span class = "tag">2</span> Pejus +etiam si dubitent, Deus sit necne, quem interpellant, quoniam dubitatio +in cultu divino semper impietatis opinionem affert. Quid enim ferat<span +class = "tag">3</span> Athesani<span class = "tag">4</span> theologi +amuletum, quod adoraturus hostiam siligineam, quam dubitent consecrata +sit necne, quod manibus contrectat: Si Deus es, inquit, adoro te, sin +minus, non adoro.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> 1 (3) Regum 18, 21. +<b>2.</b> 1 (3) Regum 18, 28. +<b>3.</b> Alibi: <i>Quid referat</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>Astesani</i>.</div> + +<p> +SENAMUS: Omnes homines, quantum quidem opinor, Deum deorum omnium +parentem agnoscunt, ac tametsi plerique communicatis honoribus creaturas +cum creatori copulant, principem tamen confitentur, quem Porphyrius et +Plato<span class = "tag">1</span> <span title = +"Greek: tôn theôn patera kai pantokratora">τῶν θεῶν πατέρα καὶ +παντοκράτορα</span> vocant, quem Octavius, +<span class="pagenum">354</span> +Salomo, Toralba, unice caeteris omniis repudiatis, colendum proponunt, +Fridericus et Curtius caetera quidem omnia assentiuntur, hoc tamen +differunt, quod Deum illum naturae parentem vel, quod idem, filium ejus +coëssentialem, coaeternum carnem humanam in utero virginis induisse +contendunt ac pro generis humani salute mortem pertulisse; in caeteris +prope consentiunt, excepta coena, confessione et statuis; Coronaeus<span +class = "tag">2</span>, ut religiosissimus est, ne latum quidem unguem +ab ecclesiae Romanae caerimoniis putat esse discedendum. Ego vero, ne +usquam offendam, omnes omnium religiones probare malo, quam eam, quae +fortassis vera est, excludere.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> <span title = "Greek: peri apochês tôn empsuchôn">περὶ ἀποχῆς +τῶν ἐμψυχῶν</span>. +<b>2.</b> Alius addit: <i>vero</i>.</div> + +<p> +SALOMO: Mallem ego, Sename, calidus esses aut frigidus, quam in +religione tepidus. Quanquam quî fieri potest, omnium religiones simul +tueri, i.e. confiteri aut credere Christum Deum esse et negare Deum +esse, morte affectum et supplicio ereptum, panem Deum fieri et non +fieri, quae per naturam simul stare non possunt.</p> + +<p> +SENAMUS: Ego nec assentiri leviter nec temere negare volo, quae inter +theologos dubia disputatione contravertuntur, sed Pauli<span class = +"tag">1</span> sententiam sequi praestabilius duco: <i>Factus sum</i>, +inquit, <i>Judaeis Judaeus, Ethnicis Ethnicus et iis qui lege vacant, +quasi legis expers essem. Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucri +facerem.</i> Itaque gratissima mihi visa est Hierosolymitanorum civium +concordia, ubi tamen sunt octo christianae sectae, Latini, Graeci, +Jacobitae, Armenii, Gregoriani, Coptitae, Abyssini, Nestoriani, exin +Judaei, Muhammedistae, et sua cujusque sectae templa, in quibus sacra +seorsim fiunt, ritibus ac caerimoniis distincta, quae tamen publicam +tranquillitatem summa consensione colunt. Ego vero Christianorum et +Ismaëlitarum et Judaeorum, ubicunque licet, atque etiam Lutheranorum et +Zwinglianorum templa subeo, ne cuiquam quasi atheus offensionem praebeam +aut quietum reipublicae statum videar conturbare. Deorum tamen principi +optimo maximo omnia fero accepta. Quid igitur vetat, quo minus communem +naturae totius auctorem et parentem precibus communibus flectamus, ut +nos omnes in verae religionis cognitionem perducat.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> 1 Corinth. 9, 20 sq.</div> + +<p> +SALOMO: Ferendum quidem illud, ut pro singulis rota omnes et singuli +concipiant, sed omnes simul in tanta religionum varietate, salva +cujusque pietate, stare non possunt. At ne Moses quidem ferre +potuit<span class = "tag">1</span>, ut populus in Aegypto sacra faceret, +cum id Pharao permitteret: <i>Non est</i>, inquit, <i>consentaneum, ut +abominationem Aegyptiorum sacrificemus Deo nostro; sin coram id fieret, +lapidibus obrueremur.</i> Ac propterea majores nostri non sine ingenti +mercede a principibus extorserunt, jam inde ab ultima memoria, ut in +sacellis ac templis seorsim sacra faciamus. Ob id enim et aurum +coronarium Romanis pontificibus et imperatricibus +<span class="pagenum">355</span> +dependere consuevimus ac Zonarum jura imperatoribus Germanis. Nam cum in +insula Delo sacra facere majorum nostrorum colonia prohiberetur ab +incolis, quod Apollini et Dianae insula sacra videretur<span class = +"tag">2</span>, Caesareus dictator rescripsit: Non mihi placet, inquit, +decretum, quo Judaeos amicos nostros sacris patriis uti prohibetis, aut +in sacra pecuniam conferre, cum id ne Romae quidem facere prohibeantur. +In eandem sententiam exstat Dolabellae proconsulis ad Ephesios epistola, +ne Judaeos sacra facere in oppidis ac civitatibus Asiae prohibeantur. +Nihilominus tamen sacris saepe disturbati sumus ac furentis plebis +injuria violati.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Exod. 8, 26. +<b>2.</b> Josephus lib. 14, c. 17. Philo de legat ad +Caligulam.</div> + +<p> +CURTIUS: Res omnium difficillima mihi semper visa est, in eadem civitate +religionum inter se discrepantium auctoritatem publicam tueri. Sed fere +plebs in eo genere dominatum sibi vindicare consuevit, cui obsistere ne +principibus quidem tutum est. Cum enim Phocas<span class = +"tag">1</span> imperator<span class = "tag">2</span> Graecorum statuas +dejici jussisset, ab ipsa fece plebis in Sophiae templo mactatus est. +Privata autem sacrificia exercere periculosius est, quam publica, +propter occultas civium conjurationes, quae tandem aliquando in +reipublicae perniciem erumpunt. Ob id enim Trajanus Plinio Asiae +proconsuli rescripsit<span class = "tag">3</span>, ut nocturnos +Christianorum conventus prohiberet. Quod cum magistratus Monasterii<span +class = "tag">4</span> civitatis Anabaptistarum sectariis permisisset, +paulatim ita creverunt, ut imperium urbis invaderent. Est etiam in +privatis ac potissimum in nocturnis sacris, ubi conveniunt viri et +foeminae, maxima suspicio lenociniorum.<span class = "tag">5</span> Quae +cum in sacris Bacchanalium Romae comperta fuissent, et stupri +libidinesque utrius sexus effusae et caedes permistae perpetuo decreto +in tota Italia vetita fuere. Quam suspicionis infamiam Christiani, qui +sacra nocturna metu magistratuum procurabant, cum maxime vellent +effugere, tamen nunquam potuere, ut ex apologeticis planum fit<span +class = "tag">6</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Thomas</i>. +<b>2.</b> Deest in uno codice. +<b>3.</b> Plinii Epp. 10, 96 sq. Cal. 97 sq. +<b>4.</b> Alius: <i>Munsterae</i>. +<b>5.</b> Alius: <i>lenociniorum frequentia</i>. +<b>6.</b> Tertullianus in apologet. Athenagoras in apol. Justinus +Martyr in apol. Origenes contra Celsum.</div> + +<p> +SENAMUS: Si omnibus id persuaderi posset, quod Ismaëlitis, quod mihi, +quod Octavio, scilicet omnia omnium vota, quae a pura mente +proficiscuntur, Deo grata vel certe non ingrata esse, ubique terrarum +eadem concordia vivi posset, qua vivitur sub imperatore Turcarum vel +Persarum.</p> + +<p> +CORONAEUS: Principes hujus civitatis peregrina quidem Judaeorum et +Graecorum sacra fieri publica patiuntur, non tamen caeteris sunt eadem +privilegia tributa, sed tamen uti libertate cuique licet, dum nihil de +tranquillitate civitatis statu detrahatur, nemo sacris adesse cogitur +aut prohibetur.</p> + +<p> +OCTAVIUS: Sapienter istud quidem, ut omnia hujus civitatis instituta, +quibus in optimatum statu diutissime floruit ac florebit, in quo +civitatis genere nulla pestis perniciosior exoriri potest, quam +discordiae civium inter ipsos.</p> + +<p> +<span class="pagenum">356</span> +CORONAEUS: Utilitati tamen publicae pietas anteferri debet ac de +religione inquiri, nolentes etiam ad sacra publica cogi, ut sanctissimis +ecclesiae Romanae decretis cavetur<span class = "tag">1</span>. Huc enim +pertinet illud: <i>Compelle eos intrare.</i><span class = +"tag">2</span></p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> C. urgente: de haereticis. +<b>2.</b> Luc. 14, 23.</div> + +<p> +OCTAVIUS: Illic agitur, opinor, de vocatis ad nuptias, quos, si adesse +nollent, valde ineptum minimeque decorum videretur fustibus aut subjecta +poena capitali cogere velle, si quidem voce +<span title = "Greek: anankazein">ἀναγκάζειν</span> interpretamur +<span title = "Greek: to biazesthai">τὸ βιάζεσθαι</span>.</p> + +<p> +CURTIUS: In eam sententiam Tertullianus<span class = "tag">1</span> ita +scripsit: Non est religionis cogere, quae sponte suscipi debet, non vi. +Et quidem concilio Nicaeno, Constantinopolitano, Ephesino, Chalcedonensi +sanctissime ita decretum est, haereticos non armis esse, sed doctrina +expugnandos, nec zizania ante messen convellenda. Idem video placuisse +Augustino<span class = "tag">2</span>, Hieronymo<span class = +"tag">3</span>, Bernhardo<span class = "tag">4</span>. Deus, inquit +Hilarius, non eget obsequio necessario, nec requirit coactam +confessionem, non nisi volentem recipit. Simplicitate quaerendus est, +confessione discendus, caritate amandus, timore venerandus, voluntate +probitatis retinendus. At sacerdotes Deum timere vinculis coguntur, +poenis jubentur, carceribus continentur, virgines nudantur ad poenam, +sacrata Deo corpora ad fructum spectaculi et quaestionis aptantur. Haec +ille. Atque ob id Priscilliani haereseos damnati sunt, quod haereticos +poenis cruciandos esse arbitrarentur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Ad Scapulam. +<b>2.</b> L. 4. confess. c. 19. l. 6 c. 2 de civ. Dei. l. 1. contra +Manich. c. 1. Contra Pelag. l. 2, c. 22. +<b>3.</b> C. 14 M. et l. 3. contra Pelag. +<b>4.</b> Serm. 64 in canticum.</div> + +<p> +SALOMO: Jubet quidem lex divina<span class = "tag">1</span>, masculos +omnes singulis annis coram Deo se sistere, solennium festorum diebus, +nec muneribus vacuos venire, neminem tamen cogi voluit. Quae enim +contumelia gravior in Deum cogitari potest, quam ad illius obsequium +quenquam cogere velle, cum nemo satis alacri mente ad eum amplexandum +accedere possit. Nefas est, Deum ab invitis et nolentibus coli, si quis +nostrae gentis, deserto Dei cultu, Deum peregrinum, peregrina sacra sibi +quaerat, lapidibus obrui, civitas vero solo exaequari jubetur. Eadem +poena sequitur eos, qui summo pontifici imperanti non acquieverunt. +Atque eo pertinet foedus illud, quod Asa<span class = "tag">2</span> rex +cum tribubus Juda et Benjamin percussit, quo caput ejus, qui Deum +aeternum deseruisset, sacratum<span class = "tag">3</span> est, sed eo +foedere nihil de peregrinis cavetur. Ac tametsi populus Israel jussus +est, cum in regionem sibi promissam venisset, populos exscindere, +templa, locos, altaria funditus evertere, non tamen finitimos populos +religionem mutare coëgerunt. Nam cum David Ammonitas, Moabitas, Idumaeos +sub imperium suum subjunxisset<span class = "tag">4</span> ac vectigales +fecisset, suis tamen religionibus ac sacris uti passus est. Atque illud +est, opinor, quod Julianus<span class = "tag">5</span> in libro, quem +adversus Galilaeos scripsit, innuere videtur, +<span class="pagenum">357</span> +cum legibus Mosis cautum fuisse putat, ne aliarum gentium templa ac +delubra exscinderentur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Deuter. 16, 16. +<b>2.</b> 2 Par. 15, 3 sq. +<b>3.</b> Alius: <i>damnatum</i>. +<b>4.</b> Alius: <i>subegisset</i>. +<b>5.</b> Apud Cyrillum in librum Juliani.</div> + +<p> +CURTIUS: Haec quaestio, an quisquam suam religionem ejurare cogendus +esset<span class = "tag">1</span>, magnis contentionibus agitata fuit in +senatu Lusitanorum, Emanuele rege. Cum enim Ferdinandus,<span class = +"tag">2</span> Castiliae rex, Judaeos omnes finibus imperii sui +exegisset, pars in Galliam Narbonensem, unde postea a Francisco rege +depulsi fuere, exceptis oppido paucis, qui proscriptionis metu +religionem mutarunt vel simularunt, pars maxima in Lusitaniam concessit. +Rex Emmanuel coacto concilio decerni jussit, an cogendi essent, +christianam religionem profiteri. Tandem decretum est, cogendum esse +neminem nec tamen ferendum esse, Judaeos sua religione uti, sed edicto +cautum est, ut brevi finibus excederent, ni vel religionem ejurare vel +durae servitutis jugum subire mallent. Quibus non erat exeundi potestas, +propter navigiorum difficultatem vel inopiam, metu servitutis +impendentis baptizari maluerunt. Sed cum haberetur concio Vlysipone urbe +metropoli, plaga Christi crucifixi minio picta, cruore fluenti similis +apparebat, adversa luce solis. Quod concionator cum prospiceret, clare +vociferans: Advertite, inquit, Christi salvatoris vulnera, ut sanguine +diffluunt. Plebs admirari et assentiri, quousque Judaeus quidam <span +title = "Greek: neophutos">νεόφυτος</span>, qui religionem christianam +simulabat, clara voce plebem attonitam objurgans: Ecquid nos, ait, +lignea isthaec mortui hominis imago movet? Qua voce audita concionator +hominem ut perfidum ac detestabilem, totamque gentem acerrima oratione +exsecratus, quod simulatione fucata Christianum se mentiretur. Quibus +vocibus percita plebs ac furenti similis hominem fano detractum +lapidavit, nec eo contenta per urbem Judaeos undique conquirens, +tria<span class = "tag">3</span> circiter millia trucidavit. Rex +intellecta re graviter tulit, quod Judaeos ad suae religionis +desertionem compulisset, ac seditiosorum capita una cum concionatore in +crucem egit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>ejurare posset</i>. +<b>2.</b> Alius addit: <i>Arragoniae et</i>. +<b>3.</b> Deest in aliis codicibus.</div> + +<p> +SALOMO: Nihil est, quod gravius feram, quam pietatem altissimis +radicibus insitam irrideri, unde calamitosae civitatum conversiones +atque eversiones oriuntur, quas infinitum est commemorare. Sed pauca de +multis: Cum in urbe Hierosolyma Judaei solenni festo sacra facerent, +quidam e militibus praesidianis terga in ipso templo nudavit ac +foedissima verborum contumelia sacratissimos ritus conspurcavit. Hic a +plebe ad supplicium raptus est, non tamen id prius fieri potuit, quam +viginti circiter hominum millia <ins class = "correction" title = +"text reads ‘necarentur,’">necarentur.</ins><span class = +"tag">1</span> Sed +plerique principes pietatis speciem impie obtendunt, ad innocentium opes +diripiendas, ut Ludovicus Hungariae, Dagobertus et Philippus Augustus +Francorum, Ferdinandus Arragonum reges, falsis criminationibus +circumventos Judaeos proscripserunt, et ubi defuit materia calumniandi, +vim apertam adhibuerunt, ut et Cracoviae Judaei omnes avorum memoria +caesi +<span class="pagenum">358</span> +sunt, praeter impuberes, qui religione christiana imbuti fuere, caesorum +etiam domos incenderunt, quo incendio tota Cracovia deflagravit.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Josephus de bello jud.</div> + +<div class = "mynote fineprint"> +Footnote reference missing in original: position at “necarentur” is +conjectural.</div> + +<p> +OCTAVIUS: At Ferdinandus rex Arragonum iniqua quadam pietate vel potius +inexplebili pecuniarum aviditate, postquam Judaeos exegisset, et qui +metu opum amittendarum baptizati fuerant, simulata religione spoliasset, +Mauros Granatenses Arabicae<span class = "tag">1</span> religionis, +Mahummedem ejurare coëgit. Non prius tamen id fieri potuit, quam ut +Alsagnynum<span class = "tag">2</span> pontificem Maurum baptizari, +carceribus ac tormentis diu cruciatum, compulisset, librorum etiam 5000, +quos Ismaëlitae pro sacris habent, comburi jussit. Deinde mutata +religione, quadruplatoribus oblata occasio est eos proscribendi, qui +religionem christianam simulare dicebantur, quae omnia facta sunt Ximene +Cardinale suadente, quem cum Toleti pontifex esset, monuisse decuerat +concilii Toletani decreto cautum esse, ne quis invitus religionem +Christianam profiteri cogeretur.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Alius: <i>Hebraicae</i>. +<b>2.</b> Alius: <i>Alfagninum</i>.</div> + +<p> +FRIDERICUS: Theodorici, Romanorum et Gothorum imperatoris, sententia +digna est, quae litteris aureis pro foribus principum inscribatur. Cum +enim a senatu Romano admoneretur, ut Arianos suppliciis ad fidem +catholicam adigeret, ita rescripsit: religionem imperare non possumus, +quia nemo cogi potest, ut credat invitus.</p> + +<p> +CURTIUS: Praeclare ille quidem, melius etiam Jovianus imperator, qui +edicto unionis proposito, quod Henoticon appellabat, Paganos, +Christianos, Arianos, Manichaeos, Judaeos ac prope ducenta sectarum +genera ad concordiam aggregans, oratores ad modestiam assidue +cohortabatur, ne plebem seditiosis concionibus ac reipublicae statum +perturbarent, sed ad pietatem, integritatem, caritatem mutuam +invitarent.</p> + +<p> +Quae cum omnibus probarentur, Coronaeus jussit me pueros arcessere, +quibus obtulit canticum<span class = "tag">1</span>: Ecce, quam bonum et +quam jucundum, cohabitare fratres in unum, non diatonicis vulgaribus aut +chromaticis, sed enharmonicis rationibus, diviniori quadam modulatione +compositum, quo suavissime omnes delectati ac seipsos mutua caritate +amplexati discesserunt. Deinceps mirabili concordia pietatem ac vitae +integritatem communibus studiis ac convictu coluerunt, sed nullam postea +de religionibus disputationem habuerunt, tametsi suam quisque religionem +summa vitae sanctitate tueretur<span class = "tag">2</span>.</p> + +<div class="footnote"> +<b>1.</b> Psalm. 133 (132), 1. +<b>2.</b> Alius: <i>coleret</i>.</div> + + +<h4 class = "chapter"> +<b>Finis.</b></h4> + +<hr /> + +<p> +<span class="pagenum">359</span> +Ad pag. 295 lin. 10 pertinet subsequens carmen graecum, quod +ibi non nisi latine versum legitur.</p> + +<div class = "mynote fineprint"> +The transliteration is given in a separate block.</div> + +<div class = "verse close"> +Χριστὲ θεοῦ τέκνον, τέρεν ἄνθος, ἀένναε μίστα,<br /> +Κόσμων ἀμφιδρόμων ἐποχούμενε κοίρανε νώτοις<br /> +Αἰθερίοις, ἀλκῆς ἵνα σοι σθένος ἐστηρίκται,<br /> +Πάντ᾽ ἐπιδερκομένῳ καὶ ἀκούοντ᾽ οὔασι καλοῖς.<br /> +Σὴ γὰρ ὑπὲρ κόσμον τε καὶ οὐρανὸν ἀστεροέντα,<br /> +Χριστ᾽, ὑπερεκτανύται πολλὴ αἰώνιος ἀλκή,<br /> +Ἧι ὑπερηωρήσας ὀρίνων φωτὶ σεαυτὸν,<br /> +Ἀενάοις ὀχετοῖσι τιθήνεις νοῦν ἀπέραντον,<br /> +Ὅς ῥα κύεις τόδε πᾶν, τεχνώμενος ἄφθιτον ὕλην,<br /> +Ἧς γένεσις δεδόκηται, ὄτι σφε τύποισιν ἐδήσας‧<br /> +Ἔκ σου ἀπορρεύσαντ᾽ ἁγίων γεννήματ᾽ ἀνάκτων,<br /> +Οἳ σε μὲν ἀμφίστασι, κρατίστ᾽, ἔκ σου γεγαῶτες<br /> +Πεμπόμενοι τῇ καὶ τῇ ὑπ᾽ ἀγγελίησιν, ἕκαστα<br /> +Πρεσβυγενεῖ διάγουσι νόῳ καὶ κάρτεϊ τῷ σῷ.<br /> +Πρὸς δέ τι καὶ τρίτον ἄλλο γένος ποίησας ἀνάκτων,<br /> +Οἳ σ᾽ ἄδουσι κατ᾽ ἦμαρ, ἀεὶ μνήσκοντες ἀοιδῆς,<br /> +Ὅς θανάτῳ ζωὴν, βέλτιστε, βροτοῖσιν ἔδωκας.</div> + +<div class = "verse close"> +Christe theou teknon, teren anthos, aennae mista,<br /> +Kosmôn amphidromôn epochoumene koirane nôtois<br /> +Aitheriois, alkês hina soi sthenos estêriktai,<br /> +Pant’ epiderkomenô kai akouont’ ouasi kalois.<br /> +Sê gar huper kosmon te kai ouranon asteroenta,<br /> +Christ’, huperektanutai pollê aiônios alkê,<br /> +Hê huperêôrêsas orinôn phôti seauton,<br /> +Aenaois ochetoisi tithêneis noun aperanton,<br /> +Hos rha kueis tode pan, technômenos aphthiton hulên,<br /> +Hês genesis dedokêtai, hoti sphe tupoisin edêsas;<br /> +Ek sou aporrheusant’ hagiôn gennêmat’ anaktôn,<br /> +Hoi se men amphistasi, kratist’, ek sou gegaôtes<br /> +Pempomenoi tê kai tê hup’ angeliêsin, hekasta<br /> +Presbugenei diagousi noô kai karteï tô sô.<br /> +Pros de ti kai triton allo genos poiêsas anaktôn,<br /> +Hoi s’ adousi kat’ êmar, aei mnêskontes aoidês,<br /> +Hos thanatô zôên, beltiste, brotoisin edôkas.</div> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<div class = "mynote"> + +<a name="spelling"><b>Notes on spelling and consistency:</b></a><br /> +<br /> +This is a 19th-century edition of a 16th-century text. Latin orthography +follows modern conventions. The pairs i:j and u:v distinguish vowels and +consonants; ligatures and diacritics—including æ and œ—are +not used.<br /> +<br /> +The editor appears to have regularized the spelling. Any remaining +variations were left unchanged in this e-text:<br /> +<br /> +The name FRIDERICUS sometimes appears as FREDERICUS.<br /> +Similarly: +<div class = "indent">“Muhammed” (and derivatives) / “Mahummed” / +“Muhamed” / “Mahomed”<br /> +“Ptolomaeus” / “Ptolemaus”<br /> +“Origen” / “Origin” / “Oregin”</div> +<br /> +The word “auctor” and its derivatives also appear as “autor”.<br /> +Similarly: +<div class = "indent">“mist-” / “mixt-”<br /> +“Epicurae-” / “Epicure-”<br /> +“imo” (the conjunction) / “immo”<br /> +“praelium” / “proelium” and many other ae:oe pairs.</div> +<br /> +Dieresis in words such as “Israël” and “coëgit” is used randomly.<br /> +<br /> +Greek accents have been left unchanged even where obviously wrong; +only errors in spelling have been corrected. In Hebrew, only errors +involving consonants have been noted. Impossible or unpronounceable +vowel signs attached to the Name <span title = "YHWH">יהוה</span> +are as in the original. Quotation marks in the printed text follow the +German „high-low“ pattern.<br /> +<br /> +Citation format is as in the original. For example (adjoining pair from +Book V):<br /> +<div class="footnote"> +<b>2.</b> Origenes l. 3 contra Celsum.<br /> +<b>3.</b> Orig. c. Celsum. Lib. III.</div> +Homeric citations vary between Roman numerals and Greek letters, so “X” +may mean either 10 (X) or 22 (Χ). +</div> + +</div><!--end chapter--> + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis, by Jean Bodin + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES *** + +***** This file should be named 17859-h.htm or 17859-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/1/7/8/5/17859/ + +Produced by Louise Hope, Carlo Traverso and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This +file was produced from images generously made available +by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at +http://gallica.bnf.fr) + +Updated editions will replace the previous one--the old editions will +be renamed. + +Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright +law means that no one owns a United States copyright in these works, +so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United +States without permission and without paying copyright +royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part +of this license, apply to copying and distributing Project +Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm +concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, +and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive +specific permission. If you do not charge anything for copies of this +eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook +for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, +performances and research. They may be modified and printed and given +away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks +not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the +trademark license, especially commercial redistribution. + +START: FULL LICENSE + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full +Project Gutenberg-tm License available with this file or online at +www.gutenberg.org/license. + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project +Gutenberg-tm electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or +destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your +possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a +Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound +by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the +person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph +1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this +agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm +electronic works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the +Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection +of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual +works in the collection are in the public domain in the United +States. If an individual work is unprotected by copyright law in the +United States and you are located in the United States, we do not +claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, +displaying or creating derivative works based on the work as long as +all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope +that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting +free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm +works in compliance with the terms of this agreement for keeping the +Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily +comply with the terms of this agreement by keeping this work in the +same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when +you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are +in a constant state of change. If you are outside the United States, +check the laws of your country in addition to the terms of this +agreement before downloading, copying, displaying, performing, +distributing or creating derivative works based on this work or any +other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no +representations concerning the copyright status of any work in any +country outside the United States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other +immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear +prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work +on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the +phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, +performed, viewed, copied or distributed: + + This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and + most other parts of the world at no cost and with almost no + restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it + under the terms of the Project Gutenberg License included with this + eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the + United States, you'll have to check the laws of the country where you + are located before using this ebook. + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is +derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not +contain a notice indicating that it is posted with permission of the +copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in +the United States without paying any fees or charges. If you are +redistributing or providing access to a work with the phrase "Project +Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply +either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or +obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm +trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any +additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms +will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works +posted with the permission of the copyright holder found at the +beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including +any word processing or hypertext form. However, if you provide access +to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format +other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official +version posted on the official Project Gutenberg-tm web site +(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense +to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means +of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain +Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the +full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works +provided that + +* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed + to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has + agreed to donate royalties under this paragraph to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid + within 60 days following each date on which you prepare (or are + legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty + payments should be clearly marked as such and sent to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in + Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg + Literary Archive Foundation." + +* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or destroy all + copies of the works possessed in a physical medium and discontinue + all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm + works. + +* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of + any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days of + receipt of the work. + +* You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project +Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than +are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing +from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The +Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm +trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +works not protected by U.S. copyright law in creating the Project +Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm +electronic works, and the medium on which they may be stored, may +contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate +or corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged disk or +other medium, a computer virus, or computer codes that damage or +cannot be read by your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium +with your written explanation. The person or entity that provided you +with the defective work may elect to provide a replacement copy in +lieu of a refund. If you received the work electronically, the person +or entity providing it to you may choose to give you a second +opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If +the second copy is also defective, you may demand a refund in writing +without further opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO +OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of +damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement +violates the law of the state applicable to this agreement, the +agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or +limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or +unenforceability of any provision of this agreement shall not void the +remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in +accordance with this agreement, and any volunteers associated with the +production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm +electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, +including legal fees, that arise directly or indirectly from any of +the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this +or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or +additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any +Defect you cause. + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of +computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It +exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations +from people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future +generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see +Sections 3 and 4 and the Foundation information page at +www.gutenberg.org + + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by +U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the +mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its +volunteers and employees are scattered throughout numerous +locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt +Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to +date contact information can be found at the Foundation's web site and +official page at www.gutenberg.org/contact + +For additional contact information: + + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To SEND +DONATIONS or determine the status of compliance for any particular +state visit www.gutenberg.org/donate + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. To +donate, please visit: www.gutenberg.org/donate + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project +Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be +freely shared with anyone. For forty years, he produced and +distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of +volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in +the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not +necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper +edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search +facility: www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + + +</pre> + +</body> + +</html> + + |