diff options
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 3 | ||||
| -rw-r--r-- | 13320-0.txt | 850 | ||||
| -rw-r--r-- | 13320-h/13320-h.htm | 1087 | ||||
| -rw-r--r-- | 13320-h/images/001.png | bin | 0 -> 114340 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 13320-h/images/002.jpg | bin | 0 -> 40110 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 13320-h/images/004.jpg | bin | 0 -> 32450 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 13320-h/images/035.jpg | bin | 0 -> 7580 bytes | |||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 | ||||
| -rw-r--r-- | old/13320-8.txt | 1240 | ||||
| -rw-r--r-- | old/13320-8.zip | bin | 0 -> 21221 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/13320-h.zip | bin | 0 -> 216867 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/13320-h/13320-h.htm | 1494 | ||||
| -rw-r--r-- | old/13320-h/images/001.png | bin | 0 -> 114340 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/13320-h/images/002.jpg | bin | 0 -> 40110 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/13320-h/images/004.jpg | bin | 0 -> 32450 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/13320-h/images/035.jpg | bin | 0 -> 7580 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/13320.txt | 1240 | ||||
| -rw-r--r-- | old/13320.zip | bin | 0 -> 20606 bytes |
19 files changed, 5927 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..6833f05 --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,3 @@ +* text=auto +*.txt text +*.md text diff --git a/13320-0.txt b/13320-0.txt new file mode 100644 index 0000000..a8496e3 --- /dev/null +++ b/13320-0.txt @@ -0,0 +1,850 @@ +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13320 *** + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay +hindi na ginagamit.] + + + +=PAT. MARIANO. + +JUAN MASILI= + +Ó + +=Ang pinuno n~g tulisán= + +MAYNILA + +LIBRERÍA. LUZÓNICA +_Carriedo núm. 101.--Sta. Cruz._ + +=1906.= + + + + + +JUAN MASILI + +Ó + +ANG PINUNO N~G TULISAN + + +Ang bayan n~g S. José at kanyáng m~ga nayon n~g lalawigang Morong ay +balot katahimikan at ang kadiliman ay naghahari sa m~ga lansan~gan, +kaparan~gan at m~ga bulu-bundukin. + +Waláng gumagambalà sa piping kapanglawan n~g gabing nangyari ang +simulá n~g kasaysayang itó, liban sa tilaukan n~g m~ga manok na +nagsasabing ang sandalíng iyon ay hating gabi. + +Walang anó anó, sa gitnâ n~g katahimikan ay nadin~gig ang yabag n~g +isang kabayo sa may hulo n~g nayong Masantol na nalalayo sa bayan n~g +may m~ga limang libong dipá. + +Ang takbong matulin n~g kabayo'y humina n~g nalalapit na sa nayon, +at n~g natatanaw na ang unang bahay ay huminto at ang nakasakay ay +lumunsad. + +Kung pagmamalasing mabuti ang anyo n~g naglalakbay na iyon sa hating +gabi ay makikita, na, siya'y isang binatang lumabás pumasok sa +dalawang pu't dalawang taon; ang kanyang pagmumukhang nasan~gag sa +init n~g araw ay nagpapahayag n~g isang kalamigang loob na may halong +katalaghayang makaaakit sa sino mang makakaharáp; datapwa't ang +kaniyang magandang tindig, ang anyo niyang banayad at ang kaliwanagan +n~g kaniyang noo na wari'y nagsasabing hindi naugali sa pagyuko, +ay nalalaban mandin sa kanyang kagayakan na binubuo n~g isang +_mambisa_ at _pantalong_ kulay abó, salakót na may palamuting +gintô at pilak, _botas de montar, espuelas_ na pilak, isang +_balaraw_, dalawang revolver sa magkabilang baywang at isang _rifle_. + +Nang makahinto na't maitali ang kabayo sa isang puno ay pinagduop ang +dalawang kamay sa labi at ginayahang makaitló ang huni n~g bahaw. + +Hindi pa man halos napapawi ang tunóg n~g huni'y nagban~gon ang isá +katao sa isang buntón n~g yagít na nalalayó n~g may m~ga dalawang pung +hakbang ang agwat sa kinatatayuan n~g ating binata. + +--Bigyán pó ni Bathala n~g magandang gabí ang aking kapitán--ang bati +n~g buman~gon sa buntón n~g yagít. + +--¿Anó ang balita, kaibigang Patíng? + +--Kung sa balita po'y marami, n~guni't kakaunti na ang panahón; kung +ibig mo pong masunód ang iyóng han~gád ay kailan~gang makarating tayo +n~g bayan sa loob n~g isang oras. + +--Kung gayón ay may panahón pa akóng magpahin~gá n~g kaunti at +maisalaysay mo namán sa akin ang lahat n~g namatyagán sa bahay na +pinabantayán ko sa iyó. ¿Nakahandá na bang lahat nang tao? + +--Opo. + +--Kung gayón ay umupô muna tayo at ipagsabi mong lahát ang nalalaman. + +Ang dalawá'y nagtigisang putol na kahoy at nan~gagsiupo sa tabí n~g +isang puno n~g mangáng kalapít. + +--Ang una ko pong ginawâ ay ang makituloy sa kalapít bahay ni +tininting Moneng at mula roon ay minatyagán ko ang m~ga nangyari. +Nakita ko pong sa maghapong araw ay walang hintô ang paghahanda at +pagyayao't dito n~g m~ga dalaw at kamag-anakan n~g dalagang ikakasal; +n~guni't ang binibini natin ay miminsang lumabas sa kaniyang silíd at +n~g makita ko'y may bakás na luhá ang m~ga pisn~gí at ang namumugtong +m~ga matá ay nagpapahayag n~g malaking kadalamhatian. Sa pamagitan n~g +may ari n~g baháy na aking tinuluyan, na gaya n~g pagkaalám mo'y aking +hipag, ay pinadatíng ko sa dalaga ang sulat mo pong ipinabigay +at inantabayanan ko ang sagót. May m~ga isang oras at kalahating +nagantay, bago ko nakitang nabuksán ang bintana sa silíd at may isáng +maputing kamáy na naghulog n~g kaputol na papel na aking pinulot +at binasa. Ang napapalaman ay ganito: «Ikaw na wari'y nagdudulot sa +maralita kong buhay n~g isang maligayang lunas ay pinasasalamatan ko +n~g labis, n~guni't ... ¡ay!... mahirap n~g mangyari ang maiwasan +ko pa ang hulíng sandalíng ikapupugtó n~g aking pagasa. Gayón ma'y +maraming salamat» Matapos kong mabasa ang sulat ay inihanda ko na ang +lahat n~g tao at pinagbilinan n~g m~ga gagawing alinsunod sa utos mo. + +--Mabuti kung gayón. + +--N~guni't ipahintulot mo po sa akin ginoong kapitan ang isang tanóng. + +--¿Anó iyon? + +--¿Ano't hindi pa po natin utasín ang taong nakukulong sa ating +yun~gib? + +--¡Matandang Pating! ang buhay n~g taong iyan ay mahal sa akin--ang +sabing matigás n~g ating binata--at ang sumalíng sa kahit isá niyang +buhók ay magkakamit n~g kaparusaháng ikadadala sa boong buhay. +¿Nalalaman mo kung sino ang taong iyán? + +--Patawarin mo po akó capitán sa aking sinabi sapagka't ang nagduyók +sa akin sa pagtuturing ay ang han~gad na mawalán tayo n~g isang +binabantayan at ikaw po namán ay maalisan n~g kagambalaan. + +--¿Alam mo ba matandang Patíng kung bakit ako nápalulong sa pamumuhay +na itong lubhang maligalig? + +--Hindi po; at wala akong nalalaman, liban sa, ikaw po'y nakisama sa +amin at n~g mahuli ni Villa-Abrille ang ating pámunuang si Tankád ay +ikaw ang kinilalang kapitan n~g lahat n~g tao. + +--Kung gayo'y pakingan mo at itaním sa puso ang aking isasalaysay. + +Munting huminto ang nagsasalita; at n~g matapos na mahaplós ang +kaniyang noo na dinalaw mandin n~g isang pag-uulap ay itinuloy ang +pagsasaysay. + + + * * * * * + +--Ako'y anak n~g isang dukha sa bayan n~g X ... at ang kabataan ko'y +nan~gabay sa maralitang tahanan, na, kahit dampá ay hindi sinisilayan +kailan pa man n~g kahapisan, sa pagka't ang kaligayahan nang isang +tunay na pagmamahalan ni ama't ni ina'y siyang tan~ging naghahari sa +aming kubo. Datapwa't sumapit ang isang araw, ako niyon ay may labing +dalawang taon na at marunong n~g bumasa at sumulat n~g kauntí, na si +ama'y nagkasakit at sa dahiláng kami'y mahirap ay inutusan si ina +na sin~gilin sa isang nagn~gan~galang kapitang Tiago, ang kulang sa +kabayaran n~g dalawang pung kabang palay. Si ina'y umalís sa amin +n~g magtatakipsilim at tumun~go sa bahay n~g mayamang sisin~gilin, +n~guni't nakatugtog na ang _ánimas_ ay hindi pa dumárating kaya't +sa kainipán ni amá'y pinasalunuan sa akin. ¡Oh! n~g ako'y papanaog +na sa aming bahay ay siyáng pagdating ni iná, na humahagulgol at +ang pananamít ay halos gulagulanit. Aywan ko kung anó ang nangyari, +n~guni't n~g dumating ay napaluhód sa harapan ni tatay na kasabáy ang +sigaw na: «Ayokong pumayag, ayoko, datapwa't pinagtulun~gan ako n~g +pan~ginoon at dalawang alilang lalaki; ako'y inahiga ni kapitang +Tiago at ... ayoko; ayoko.» Si ina'y ay ulól n~g umuwi. Sa lakí n~g +kasawiang dinanas ay hindi nakatagal at natimbwang na walang diwa sa +sahig n~g aming bahay. Nang makita ang gayón ni amá at maunawa ang +nangyari ay nagban~gon sa pagkakahiga at tinalon halos ang aming +hagdanan, na dalá ang isang iták. ¿Anó ang nangyari? Aywan ko; +dátapwa't n~g kinabukasan ay wala na akong iná at si amá ay +nabibilango, dahil sa kasalanang pangloloob. ¿Saan akó tutun~go sa +gulang kong labing dalawang taón at papano ang pagpapalibing sa aking +iná? Ako'y lumapit sa lahát n~g aming kakilala at ipinanghin~gi n~g +limós ang kahalagahan na ipagpapalibing sa bangkáy n~g aking magulang, +dátapwa't n~g ako'y pauwi na sa amin ay násalubong ko ang taong +sinin~gil ni iná at ako'y ipinahuli sa dalawang civil na kasama, +sapagkat ako'y anak n~g mangloloob. Dinala ako sa _cuartél_ at +ipinasok ako sa _calaboso_; at doo'y aking nakita na si amá'y +halos naghihin~galo na lamang at ang katawá'y tadtad n~g latay. ¡Gayón +daw ang pahirap sa m~ga magnanakaw! + +Isang buntóng hinin~gang malalim n~g binata ang pumadlang sa +pagsasalaysay at isang nakatanang luha ang namalisbis sa kaniyang +pisn~gi, at ang mukha niyang aliwalas at laging malumanay ay dinalaw +n~g isang kaban~gisan. Napatitig sandali sa lan~git, n~guni't ang +titig na iyon ay isang pagsisi mandin doon sa na sasa kataasan na +siyang inaakalang nakakapamahala sa kalupaan. Ang titig n~g isang +Lucifer ang tumapon sa m~ga mata n~g isang may mukhang banayad. + +--¡Magnanakaw si ama! ¡Ang taong maninin~gil, n~g puri't kaligayahang +nawalá'y mangloloob! ¡Ay anak ko! ang tan~ging nasambit n~g aking +kaawaawang magulang n~g ako'y matanaw na umiiyak sa kaniyang piling. +Ako'y napayakap sa katawan ni tatay na pigta sa dugo at nawalan n~g +diwa. Isang malakás na palo ng yantok ang nagpabalik sa budhi kong +tumanan. ¿Ilang sandali akong hindi nagkamalay tao? Aywan ko, n~guni't +n~g aking imulat ang m~ga mata ay nakita kong ang bangkay ni amá ay na +sa isang munting papag at pasan n~g apat kataong maglilibing; susundán +ko sana, dátapwa't ang sakít n~g aking m~ga buto'y hindi nagpahintulot +sa gayón, kaya't ako'y naiwan sa _calaboso_, na, bukod sa salanta +ang katawán ay isang araw n~g sinkád na hindi kumakain. Isang gabí pa +akong nakatulog doon sa kalait lait na kulun~gang kinamatayán ni amá. +Nang kinabukasan ay pinalabás akó sa tulong n~g ilang paló pa, kaya't +sa pamagitan n~g muntíng lakás na nalalabí sa akin katawan ay naginót +akong makaratíng sa aming bahay na inabot kong bukás at wala ang +bangkáy ni iná. ¿Sino ang nagpalibing? Sa aking kamusmusán ay wala +akong naisip liban sa akalang baká dinalá n~g asuang ang bankay, +sapagka't dito sa atin ay karaniwan ang paniwalá sa gayón, lalong lalo +na sa m~ga kabataan dahil sa m~ga na didin~gig sa matatandá. Wala n~g +luhang tumutulò sa aking m~ga matá, sampu niyang mapait na yaman n~g +ating panin~gin na wari'y nagpapaginhawa n~g kaunti kung dumaloy +ay nagkait na sa aking kapighatian, sapagka't sa dalawang araw na +itinan~gis ay natuyo na mandin, ¡Gaano ang sising bumukal sa aking +bibíg, sa dahiláng ako'y hindi pa malakí! ¡Higantí at higantí ang +sumusulak sa aking dibdib! Higantí sa mayamang gumagá sa aming pagaari +at humalay sa puri ni iná; higantí sa m~ga _justiciang_ hindí +nagtangol sa nilupigan, kundi bagkús nagpahirap sa naapí. Nang ako'y +aalis na sa aming bahay ay siyang pagdating n~g isang taong nagsalita +sa akin n~g ganitó: + +--¿Ikaw ba amáng ang anák ni máng Mundó? + +--Opó. + +--Nabatid kong lahát ang nangyari sa inyóng magaanak at natantó ko rin +na ikaw ay ulila n~g lubos. Akó ang naglibíng sa bankay n~g iyóng iná. + +--¡Oh salamat pó.--ang wika kong kasabay ang pagkakaluhód sa harapan +n~g taong iyón. + +--Ikaw ay waláng kamaganakan dito, sapagka't ang m~ga magulang mo'y +tagá S. José sa Morong ¿ibig mo bang sumama sa anák ko sa Maynila +upang mag-aral doon? Ikáw ay hindi ko ibibilang na alila, kundi +pinakakasama lamang n~g aking anák; ikáw may magaarál din. + +Sa lakí n~g utang na loob ko sa taong iyón ay hindi ako nakasagót, n~g +ayaw kahit lubos na nálalaban sa loob ko ang maging utusán. + +Pinasalamatan ko ang himok na iyon at ako'y sumama. + +Man~ga iláng araw lamang ang nakaraan, at, iyóng batang patáy gutom, +iyóng ulilang walang kamag-anak ay naging isang nagaaral sa S. Juan de +Letran at kasakasama kahit saan pumaroon ng isang kapwá batang anák ng +matandáng maawaín. Hindí alilang utusán ang kanyang lagáy kundi isáng +anák dín n~g nagaampon at kapatid n~g kaniyang anák. + +Nagdaan ang pitóng taón, at sa panahóng iyón mandín ay naparam sa +alaala ko an~g aking karukhaan at ang kahapishapis na kinahinatnan +niyong m~ga sawing palad kong magulang at nákatulog warí sa loob n~g +aking batang puso iyong higantíng halos sinunpaan ko sa sarili. + +Dátapwa't dumating ang isang araw na kaming dalawang nagaaral ay +naanyayahang dumaló sa isang piging sa daang Dulumbayan sa Maynila at +doon ay dumaló rin ang isang kasama namin sa Colegio na kaakbáy ang +kaniyang amá, na, mula n~g dumatíng ay waring pumasok sa loob kong ang +pagmumukháng iyón ay aking naaalala. Inanyayahan kaming kumain at sa +paguupuan sa dulang ay nápasiping sa akin ang matanda. Iláng salitaan +ang nábuksan at sa isang paguusap n~g ukol sa m~ga bayánbayán ay +napasalin~gít ang pagkakakílala na kami'y magkababayan. + +--Iyan man po'y kababayan din natin--ang turing n~g anák ng nagampon +sa akin at itinuro akó sa mantanda. + +--¿Ito?--ang tanóng na wari'y may muntíng pagkakamangha n~g kinausap +at ako'y pinagmasdan--tila n~ga naaalala ko ang mukhang itó ¿nagaaral +din bang kasama ninyó? + +--Opo ang tugón n~g aking kasama--iyán po ang anák ni máng Pitong at +ni aling Mensia. + +--¡Pitong, Mensia!--anáng--matanda na wari'y hinahalungkat sa kaniyang +pagiisíp ang gayóng m~ga pan~galan--¡Ah! naalala ko na, kung gayón ay +itó ang anak ng nagnasang mangloob sa akin. + +Nang madin~gig ang sabing iyon ay nalitó akó, ang lahat n~g dugo ko +mandin ay sumulák sa aking mukha at ang noo ko'y nagalab. + +Sa isang kisáp matá halos ay tuminbuang ang matanda sa tabí n~g +dulang dahil sa sugat na gawa n~g sundang na kagamitán sa pagkain. +Ang sumunod na bumulagta sa isá pang saksák ay ang anák na nagnasang +magsangalang sa amá. + +Pagkatapos niyón, ako'y nagtatakbó na hindi alám kun saan tutun~go, at +daig ko pa ang ulol. + +Ako'y hindi nahuli at nakarating akó sa Novaliches n~g gabí ring yaón. +Nang kinámakalawahán ay isá na akó sa inyó at magmula niyón ay ... + +--Nagbago ang palakad--ang putol ni Patíng--magmula niyon ay dumalang +na ang panghaharang sa m~ga daanan, n~guni't lumimit ang paghahati n~g +m~ga salapíng nágagahís sa pangloloob. Magmula noo'y bayan ang tirahan +n~g lahát, ang bundók ay nagíng isáng tagpuan n~g m~ga magkakasama at +ang yun~gíb na dating tahanan n~g m~ga pinaguusíg n~g civil ay naging +tahanan n~g m~ga binibining binibihag, na matapos maalagaang wari'y +m~ga _princesa_ ay pinauuwing hindi man pinakikinaban~gan n~g +sino man sa atin at wala mang tubós. Itóng ating inaabatan n~gayon na +ilang sandali na lamang at ikakasal, ay babantayan na namán marahil at +pagkatapos ay ibabalik na muli sa kaniyang magulang n~g ... walang anó +man. + +--Ang gayon ay hindi dapat ipagdamdam n~g isá man sa inyo, sapagka't +kahit hindi ko hinihin~gan n~g tubós ang m~ga binibining binibihag ay +hindi namán nawawala ang inyong kahati sa pagpapagod. + +--Oo, n~ga po; n~guni't ang dinaramdam naming lahat ay ang hindi mo +man lamang pinakikinaban~gan ang m~ga bihag na iyán, dahil sa kung +makaraan ang dalawang araw sa pagkakapiit at matanong mo kung may isá +man lamang na lumapastan~gan, umaglahi ó nagkulang sa balang násabi ay +pakakawalan mo na't pababalikin sa kaniyang bahay na may kaakbáy pang +magsasangaláng sa paglakad hangang sa makaratíng sa kanila. Kung gayón +ay ¿bakit pa nagbabayó at nagsasaing kung hindi din lamang kakanin? + +-¡Ah ...matanda kong Patíng! ¿Nalalaman mo bagá kung bakit ako +nangbibihag n~g m~ga binibining anák n~g mayayaman? Upang malasap n~g +m~ga mayayamang iyán ang pait n~g magdamdam n~g dahil sa kapurihán. +Lahat n~g makaalam n~g pagkabihag sa isáng binibini'y magsasapantaha +na hindi na dapat asahang mauuwi na taglay ang linis na dating kipkip, +kahit tunay na alám mong kung sakali't may dalagang nagluwat n~g apat +na araw sa ating yun~gib ay hindi dahil sa ating pinipiit ó dahil sa +ikinahihiya niya ang mabalik sa sariling tahanan, sapagka't wala na +ang kaniyang kalinisan, kundi dahil sa talagang nasa lamang n~g may +katawan ang lumagi pa n~g isang araw sa ating tahanan. + +--¡Oh! hindi mo lamang po batid kapitan ang sanhi ng ipinagkakagayón. +Tunay at sila'y ating iginagalang at waláng makapan~gahás na umaglahi +man lamang dahil sa pan~gin~gilag sa inyó, n~guni't ang gayón ay +¿makapipigil kaya na ikaw ay ibigin n~g dalagang nabihagan n~g puso? +at itó ang sanhi n~g kanilang hindi pagbalik na kusa sa sariling +tahanan; at kung hindi dahil sa n~galang pagirog ¿mangyayari pa +kayáng tayo'y makatahán sa yun~gib na iyón sa karamihan n~g dalagang +nakaaalam, sa dahiláng hindi naman natin tinatakpan ang m~ga mata kung +pauwiin? ¿At anó ang sanhi n~g pagkaalam natin n~g m~ga nangyayari sa +bayanbayan sa pamagitan n~g m~ga Ichay, Marcela, Juana, Ción at ibá +pa? Hindi mo lamang alám ginoong capitán na ang m~ga binibining ating +pinawawalan ay piit din kahit na mábalik sa kanilang tahanan. Itóng +sasalakayin natin n~gayon ay ¿isá rin kayang titinagin at pagkatapos +ay pauuwiin? + +--Hindi. Itóng sa n~gayón ay hindi bibihagin kundi ililigtás sa m~ga +kamay n~g ganid na magulang na pinipilit ang anák na pakasal sa +hindi iniirog, n~g dahil lamang sa paglin~gap sa yaman n~g magiging +manugang. + +--¿Ay ano po ang mayroon sa atin sakaling mangyari man ang gayón? + +--Wala n~ga kung sa bagay, n~guni't ibig kong ipabatid sa m~ga +masasakím na iyán na kung siláng m~ga tulisáng bayan ay may kalakasang +makapawi n~g isang damdaming tinataglay sa puso n~g isang umiibig ay +may tulisáng bundók namáng may lalo pang lakás upang makapagsangalang +sa m~ga naaapi't nalulúpigan. Ang binatáng magbibigtí sana kung hindi +natin nátagpuan, at nákukulong n~gayon sa ating yun~gíb ay siyang +iniibig n~g binibining ating aagawin. + +--¡Ah!... + +--¿Alám mo kung sino ang bagongtaong iyón at kung bakit iniwasan ko +ang ako'y kaniyang mákilala? Iyón ang dati kong kasamahan sa pagaaral; +iyón ang anák n~g maawaing nagampón sa akin. + +--¡Oh! + +--N~gayo'y kapanahunang dapat kong bayaran sa kaniya ang malakí kong +utang na loob. + +--Kapitan--ang bigláng putol n~g matanda na napatin~gin sa dakong +Silan~gan--tila oras na, sapagka't ang talang bakero ay nakasipót na +sa Silan~ganan at ang ating m~ga kasama marahil ay nan~gagaantay. + +--Tunay. + +Nang masabi ang gayon ay nagtindíg ang dalawá sa pagkakaupo at +nan~gagsilakad na tinun~go ang bayan. + + * * * * * + + +Wala pang ika apat n~g magmamadaling araw. + +Sa bahay ni tininting Moneng ay malakí ang kaguluhan; ang m~ga bataan +ay hindi halos magkamayaw sa pagmamadalian, sa pagaayos, dahil sa n~g +araw na iyón ikakasal ang anák na dalaga n~g mayamang matanda at ang +magiging asawa kahit kasingulang n~g amá ay siya namáng pinakapan~gulo +sa yaman sa bayang iyón. ¿Papanong hindi malakí ang handa at marami +ang magsisidaló? + +N~guni't sa gitna n~g kaguluhang iyón, ang tan~ging tahimik ay ang +silíd na kinalalagyan n~g dalagang ikakasal. + +¿Nalutulog pa kaya? + +Itó ang ating alamin. + +Sa silid ay walang tao kundi si Benita lamang at siya'y nakaluhód +sa harap n~g isáng larawan n~g Iná n~g Dios, at doo'y nanálan~ging +kasabay ang isang timpíng panaghóy. + +Makaraan ang sandali ay nagtindig at tinanaw ang isang orasang na sa +tapát n~g pintuan. + +--¡Sandali na lamang!--aniyá at nalugmók sa isáng uupán--Sandali na +lamang at ang mapaít na taning ay matutupád na. ¡Ay iná ko! Kung ikáw +ay buháy ay hindi ko disin sasapitin ang magkáganito na mápapakasal sa +isang taong kinasusuklaman. + +Masabi ang gayón ay lumapit sa isang _mesa_ na kinapapatun~gan +n~g isang _botellítang_ may lamán, isang _tintero, pluma_ at +_papel_. + +Umupo sa piling n~g dulang at itinitik sa kaharap na papel ang +ganitong talata: + +«Huwag ninyong sisihin ang sino man n~g dahil sa aking pagkamatay, sa +pagka't waláng may kagagawán kundi akong mag-isá lamang. + +«Hindi ko maamín ang mápakasal sa taong kinasusuklaman. + +«¡Ay Enrique! + +«Sa kabilang buhay na kitá mag-isáng puso. «Benita». + +Matapos maisulat ang gayón ay sinungabán n~g nan~gin~ginig niyang +kamáy ang botellítang may lason. + +N~guni't n~g nasasabibig na ang labi n~g botella ay may nadin~gig na +kaluskos sa nakalapat na durun~gawan at ito'y nabuksán upang makaraan +ang katawan n~g isang binata. + +--¡Oh!--aní Benita at waring tatakbó n~gunit natigilan, at sa +pagkagulat ay nawalán n~g diwa. + +Sandali na lamang sana't natupad n~g binibini ang nasang +pagpapatiwakal. + +--Lalong mabuti--ang wika sa sarili n~g pan~gahas na pumasok sa +durun~gawan, na dili iba't ang binatang tinawag na kapitán ni +matandáng Patíng.--Lalong mabuti ang ganitó at waláng sagabal sa +pagdadalá. + +Nang matapos na masulatan ang kaputol na papel na iniwan sa ibabaw n~g +altar ay kinandóng ang katawán n~g nábulagtang dalaga at inilabás sa +durun~gawan. + +Iwan natin siya na dalá ang mayamang pasán at ang ipatuloy ay ang +pagsasalaysay n~g nangyayari sa kabahayán. + + * * * * * + + +Tumugtog ang ika apat at kalahati at ang m~ga gawain ay lalong nag +úlol sapagka't nagdatin~gan na ang novio at ilang panaohin. + +Isa't isa'y nagaalay n~g maligayang bati sa matandáng mapalad na +magaari sa kagandahan ni Benita. + +Si matandáng Moneng ay hindi magkasiya sa katuwaan; at n~g masalubong +ang m~ga hulíng dumating ay lumapit sa pinto n~g silíd at tumugtóg +dahil oras na n~g pagbibihis n~g ikakasal. + +Kinatóg ang pintuan, n~guni't waláng sumagot; kinatóg na muli at gayón +din. + +--Baka po nákakatulog pa.--aní kapitang Ape, na dili iba't siyang +magiging asawa. + +--Inyó pong tawagan--ang payo naman n~g isá. + +--¡Benita! ¡Benita!--anáng amá na kasabay ang katóg. + +Wala ring tumútugon sa loob. + +--¡Benita! ang halos sigáw ni tininting Moneng na may munti n~g galit +dahil sa baka uulitin na namán n~g kaniyang anák ang pagpapahayag n~g +hindi pagsang-ayon sa kasalang iyón. + +Wala n~g oras na ipagaantay, sapagka't magliliwanág na at ang pari +marahil ay nakahanda na rin. + +--¡Benita!--ang sigáw n~g amáng nagagalit at bigláng itinulak ang +pintong nakalapat. + +Nasira ang _cerradura_ at ang dalawáng dahon n~g pinto ay +nábukas. + +Ang lahát ay nagitlá, n~guni't ang pagkamangha ay nagtalo n~g matanaw +na waláng tao ang silíd. + +Lahat ay patakbóng pumasok sa pook na iyon dátapwa't walang natagpuan +kundi isang botellitang may tatak na _arsênico_ at ang dalawang +sulat na kilalá na n~g bumabasa ang lamán n~g isá, sapagka't siyang +sinulat ni Benita bago nagtankang magpakamatay, at ang isá namán ay +ganito ang nasusulat: + +«Sa _lakás_ n~g pilak ay mayroon pang dumádaig; ang _lakás_ +n~g _lakás_.==Juan Masili». + +--¡Juan Masili! Ang hari n~g m~ga tulisán--ang bulóng na bumukal sa +lahat n~g bibíg. + +Marahil ay nan~gapahinto n~g malaon ang m~ga nároon kundi siyang +pakadin~gig n~g isang sigawang galing sa daan. + +--¡Sunog! ¡sunog!--anáng m~ga taong na sa lansan~gan. + +Nagkaguló at nagpanakbuhan ang lahat, dátapwa't isang alilang +humahaman~gos at halos wala n~g hinin~gá, dahil sa pagtakbó, ang +lalong nagpalala n~g gitlá. + +--Kapitang Ape, kapitang Ape--ang sigáw n~g bagong dating--ang bahay +mo po'y nilooban n~g tulisán pagkaalis mo at pagkatapos ay sinunog; +ang pinakapan~gulo po n~g nangloob na nakakabayó ay may kandóng na +isang babaying diwa'y dalagang ikakasal dahil sa kagayakan. + +Si tininting Moneng ay nalugmók sa isang uupan at si kapitang Ape ay +kumutkot n~g takbó na patun~go sa kaniyang bahay. Wala siyang dinatnan +kundi ang pagkabatid n~g katunayan n~g kaniyang kasawian at wala +siyang nátanaw kundi ang pagaalab na n~g may kalahati n~g dati niyang +magandáng tahanan. + +--Umakyát kayó--ang sigáw n~g matanda sa m~ga taong +nan~gagsisitakbó--umakyat kayó at maraming salapi sa cajón n~g +aparador. + +N~guni't ¿sino ang man~gan~gahas na pumasok sa isang bahay na ang +kalahati ay nagaalab? kaya't n~g waláng makin~gíg ay siya ang pumasok. + +Sandali lamang at nakita sa kabahayan, n~g m~ga nasa daan, ang anino +n~g pumasok, at pagkatapos ay isang ¡oh! ang bumukal sa lahat n~g +bibíg. + +Siyang pagbagsák n~g bahay na nagdidin~gas. + + * * * * * + + +Nang kinabukasan ay nakita sa buntón n~g abó ang katawáng tupók n~g +mayamang kapitán. + +Nang kinabukasang iyón ay dapat sanang siya'y sumásaligaya, kung +matatawag na kaligayahan din ang magpasasa sa kagandahan n~g isang +babaying napilit lamang. + +¡Kay daling humalay n~g kapalaran at kay daling magbago n~g kulay n~g +isang pag-asa! + + * * * * * + + +N~guni't ¿saan napatun~go si Benita? + +Itó ang alamín natin. + +--Lalong mabuti--ang wika n~g binatang tulisan n~g mákita na ang +dalaga'y nawalán n~g diwa, at masabi ang gayo'y kinandong at inilabás +sa bintana. + +Apat na lalaking kasama ni Patíng ang sumaló sa pan~gahás na kapitan +at matapos na makasakay sa kabayo ay sinapupo ang binibini. + +--N~gayon Patíng--ang wika n~g kapitan sa kaniyang matandáng kabig--ay +dapat mo nang sundín ang pan~galawang bahagi n~g aking m~ga utos at +nasa kong tanglawan n~g isang sulóng malaki ang aking pagdadaanang +lansan~gan sa pagdadalá nitong mayamang pasanin. + +Ang salitaang ito'y nangyari sa dakong likuran n~g bahay ni tininting +Moneng n~g kasalukuyang nagdadatin~gan ang man~ga unang daló na +kasabay ang _noviong_ si matandang Ape. Matapos ang salitá nang +binata ay pinalakad na ang m~ga kausap; siya'y lumiko sa isang daán +na patun~go sa bahay n~g kapitáng ikakasal, na, sapupo ang babaying +walang malay-tao at nang nálalapit na sa tinurang bahay ay nag-utos sa +m~ga taong nakita roon, na pawa niyang kampon. + +--Kunin ninyo ang lahát ng madadalá--ang wika niya--at aantabayanan ko +ang paglalagabláb nang sulóng tatanglaw sa aking lalakaran, sapagka't +diwa'y tinamád n~gayón sa pagsikat ang araw. + +Sa utos na ito'y nan~gag galawan ang may dalawang pung lalaki na +pawang sandatahan, na nan~gakahanay sa dalawang panig n~g daan at +nagsitun~go sa bahay ni kapitang Ape, na sa m~ga sandalíng iyón ay +násabahay ni Moneng na kaniyang bibiyinanin. + +Makaraan ang sandali'y nan~gakapasok ang ilán sa bahay na lolooban, at +nagsimula ang pagkakagulo, sapagka't ang m~ga alilang nabiglaanan +sa gayón ay walang ibáng ginawa liban sa tumakas; n~guni't hindi +nan~gakalayo ang m~ga nagulat na utusan, sa dahiláng sila'y nádakip +n~g m~ga na sa labás nang bahay, kaya't nagíng saksí siláng lahát sa +pag-uutos ng binatang nan~gan~gabayo na pagpapadin~gas n~g bahay, +nang makitang ang m~ga nagsipasok ay lumabás na may dalang tigiisang +balutan. + +Pumasok ang isang naiwan sa labás at mayamaya'y nagsilakad n~g +lahát ang magkakasama sapagka't sa kadilimang hindi pa hinahawi n~g +kaliwanagan n~g sisikat na araw ay namukod ang puláng ibinugá n~g +nag-aalab na bahay. + +Ang sigawan n~g ¡tulisán! at ¡sunog! ay nádin~gig halos sa lahat n~g +pook n~g bayan at ang m~ga _justicia_ ay lumipana sa paghabol, sa +may dakong luwasan, sa m~ga tulisang nagtun~go sa hulo. + +Alam na nating ang isá sa m~ga alila ang nagbalita kay kapitang Ape +sa nangyaring loob at alám din natin ang kinasapitan n~g matandang +ikakasal sana, kaya't ang sundan natin ay ang pan~gulo nang tulisan na +nan~gan~gabayo't dalá si Benita. + +--N~gayon di'y dapat magsitun~gong lahat sa yun~gib at doon ko kayó +aantabayanan upang magawa ang lahát n~g kailan~gan--ang wika n~g +binata sa m~ga tulisan n~g sila'y malayólayo na sa bayan--Matandang +Patíng umangkas ka kung ibig mo, sapagka't kailan~gan kung dumating +kang aking kasabáy sa kinalalagyán n~g binatang binábantayan. + +--Magpatakbo ka na po kahit hindi ako kaankás at pamumuntután +kitá--ang wika ni Patíng n~g maiabót sa isang kasama ang kaniyang +dalá. + +--Kung gayo'y halina--anang binata at pinatakbó ang sinasakyang kabayo +na wari'y hindi nagiindáng kapagalan sa bigát na dalá. + + * * * * * + + +Ang yun~gib n~g bundók S. Mateo ay tahimik at waláng gumagambalá sa +kaniyang kapanglawan liban sa ang lagaslás n~g m~ga san~gá at dahon +n~g kakáhuyan na pinagagalaw n~g simuy na malumanay n~g han~gin sa +paguumagá. Sino mang málalapít sa pook na iyón ay magsasabing walá +isá mang táo, n~guni't kung mamataan ang isáng sulok n~g yun~gib ay +makikita na may isáng nakapan~galunkót. + +Waláng anó anó'y bigláng tumindig ang bantáy at waring may pinakingán. + +--Naritó na silá--ang sabi sa sarili n~g taong nagiisá sa kasukalang +iyón na waláng ibang dumadalaw liban sa m~ga hayop n~g kagubatan. + +Hindi pa man halos natatapos ang kaniyang pagsasalitá ay siyang +pagdatíng n~g nan~gan~gabayo. + +--Wala pong anó man--ang wika n~g dinatnán. + +--Tulungan mo akó--anáng binata--at iniabót ang magandá niyang dalahin +na hindi pa pinagsasaulan n~g hinin~ga--ating ilagáy sa dati kong +tinutulugán. + +Ang dalawa'y pumasok sa loob n~g yun~gib at n~g napapaloob na nang +mahigit sa dalawang pung dipá sa pintuan ay pinisíl n~g binata ang +isáng un~gós n~g bató. + +Nakadin~gig n~g lagitík na wari'y gawa n~g isáng bagay na mabigát at +bigláng nabuksan ang malapad na batóng hindi mákikita n~g sino mang +hindi nakatataho n~g lihim na iyón. + +Pumasok ang magkatuwang at inilapág n~g marahan ang dalaga sa isáng +hihigan. + +--¿Ang iyong binabantayan?--ang tanóng sa kasama n~g pinuno ng +tulisán. + +--Nakakatulog pa po sapagka't gabí na n~g magpahin~gá, sa dahilang +wari'y malakí ang han~gad na huwag na siyang umagahing buháy. + +--Ipinainóm mo ang ibinigáy ko sa iyong tubig? + +--Hindi po, dahil sa hindi kumain. + +--Kung gayón ay magbalík ka na sa iyóng pagbabantay sa pinto at bayaan +mo akong mag-isá; patuluyín mo agad si Patíng. + +Ang pan~galang sinambít ay naging wari isang tawag sapagka't siyang +pagdating n~g matandang tulisán, kaya't ang inuutusan ay bumalik na +lamang sa pinto n~g yun~gib. + +--Mabuti n~ga't dumating ka; ating tingnán ang dating bilango. + +--Malaon na pong hindi pinagsasaulan ito--ang wika ni Patíng n~g +makita si Benita. + +--Bayaan mo't hindi iyán mágigising hangang hindi ko ibig: pinaamoy ko +n~g pangpatulog. + +Masabi ang gayón ay tinun~go niláng dalawá ang sungki n~g isáng bató +at pumasok sa isáng puang na hindi mahahalata n~g isáng hindi bihasa +sa pook na iyón. Nang makapasok na't makapan~gabila sa bató ay +naglagay n~g takip sa mukha ang ating binata. + +Ang pinasukan ay isang pook na nakukulong n~g bató at ang tan~ging +nilulusutan n~g han~gin ay isáng butas sa bubun~gán na may limáng +dipá ang taas. Isáng tinghóy na nakasabit n~g mataas ang tan~ging +tumatanglaw sa pook na iyón na kinalalagyan n~g isang bagong taong +bigláng nagulat at nágising dahil sa kaluskos n~g m~ga nagsipasok. + +--Wala kayóng m~ga damdaming lalaki--ang wika n~g dinatnan, na wari'y +may talagang malaking kagalitan sa m~ga kaharap. + +--Masasabi mo ang ibig sabihin at hindi ka namin papatulan; alám mong +sa gaya naming may pamumuhay n~g ganito ay walang kabuluhan ang buhay; +ikáw ay isang kaawaawang nagnanasang magpatiwakal ¿at dahil sa anó? + +--Sa dahiláng hindi kailan~gang matanto n~g ibá--anáng napipiit. + +--Hindi n~ga kailan~gang matanto ng ibá, dátapwa't alám ko ang sanhi, +at dahil doo'y humadlang akó sa han~gad mong pagpapakamatáy. Ang wika +mo'y wala akong damdamin; námamali ka. + +--Kung mayroon kang damdamin ¿anó't di mo payagang bigyán kong hangán +yaring pagkataong naubusan na n~g pag-asa? ¿Anó ang masakit sa iyo +kung ako'y mamatay ó mabuhay? + +--¿Naubusan ka n~g pagasa? Alam ko, na dahil sa pagkamatáy n~g iyong +amá ay nagisá ka na sa mundó at lubos kang naghirap sapagka't ang +taong pinagkatiwalaan n~g magulang mo upang pasapitin sa iyong kamay +ang kayamanang pamana ay nagtaksil, at ninakaw ang salapíng dapat +sanang ibigáy sa iyó; hindi lamang iyón; sumapit ang isang panahón na +ikaw ay nápalulong sa pagirog at ang iyóng inibig ay tinankang agawin +n~g ... + +--Hindi lamang tinanká--anáng bagong-taong kausap--kundi sa m~ga +sandaling ito'y nilalasap na marahil n~g matandáng mayaman sa +kandun~gan n~g aking giliw, ang tamís n~g kaligayahan. ¡Oh, kay hirap +n~g mahirap! Ikaw marahil ay inupahan n~g taksíl na umagaw sa aking +pagirog upang sumalansang sa aking han~gad at n~g maragdagan pa ang +talagáng kapaitan n~g pagkabatid na naglilo sa kaniyang pan~gako ang +babaying pinaglaanan n~g boong buhay. N~gayón ay inaantáy kong ibalita +mo sa akin kung naganáp na ang kasal ni Benita kay kapitáng Ape. + +Ang pinuno n~g tulisán ay napan~giti sa salitáng iyón n~g kaharáp. + +--Hindi ka ba nananan~gan sa Dios? + +--Waláng Dios ang mahirap--ang tugón n~g may nasang magpatiwakal. + +--¿Hindi ka na umaasa sa pagibig n~g iyong sintá? + +--¿May pagibig bagang maaasahan sa katawang waláng puso? + +--¿Hindi ka naniniwalang may kabihisang lan~git ang naghihirap? + +--Hindi, sapagka't ang langit ay bukás lamang sa m~ga may pilak. + +--¡Taong walang panalig! Sumunod ka sa akin at n~g matantó mong ikaw +ay nagkamali sa lahát n~g iyóng hinaka. + +--Sukat na--ang tugón n~g bilango--kung papayagan mong ako'y +magpatiwakal ay susunod akó sa iyó, n~guni't kung hindi, ay bayaan mo +na akong magpakamatay dito sa gutom. + +--Siya, ikaw ang bahala--anáng pinuno n~g tulisan--kung ibig mo ang +magpakamatay ay gawin mo, n~guni't sumama ka sa akin. + +--Kung gayón ay oo.--ang sagót nang bilango at tumindig sa kinauupan. + +Kinalág ni Pating ang tanikalang nakapipigil sa binata at ito'y +sumunód sa pinuno n~g tulisán na tumun~go sa kinalalagyan ni Benita. + +--Ibig mo ang magbigtí--anyá sa bagong kawalá--n~gayo'y tinutulutan +na kitá, n~guni't sa tabí ng babaying iyan ka dapat magpakamatáy +sapagka't siya man ay nagnasa ring magpatiwakal n~g dahil sa iyó. + +Ang binata'y nápaluhod sa piling ng dalaga't biglang nápasigaw nang: + +--¡Benita! ¡Aking irog! ¡Oh, patáy!--anyá n~g mákitang hindi +kumikilos. + +--Hindi--anang tulisán--natutulog lamang. + +Masabi ang gayón ay winiligán n~g kaunting tubig ang mukha n~g dalaga +at itó nama'y nágising. + +--¿Saan ako naroroon?--aniya. + +--¡Itang!--anang binata. + +--¡Enrique!--ani Benita n~g makilala ang kaharap--¡Aking buhay! + +--¡Aking irog! + +Ang dalawang dibdib na naghirap ay nan~gagpahin~galay sa isang +mahigpit na yakap. + +--Hindi ka ba nagpatiwakal?--ang tanong ni Benita sa kaniyang giliw. + +--Hindi ka ba nápakasal?--anang binata. + +--Hindi--ang sagot n~g tulisán--sapagka't humadlang ako, upang sumapit +ang sandaling itó, na ikagaganti ko sa isang malaking utang. Ako ang +sumulat kay Benita, ako ang nagpapadalá sa iyó Enrique n~g salaping +hindi mo matalós kung saan nangagaling niyóng ikaw ay nasasalát, ako +ang sumalansang sa pagpapatiwakál mo, akó ang numakaw kay Benita bago +sumapit ang oras na pag-inóm niyá n~g lason, at sa isang sabi, ako ang +nagnakaw n~g kayamanan ni kapitang Ape. + +--At sino ang makagagawa n~g gayón?--ang halos panaba'y na tanóng n~g +dalawa. + +--Si Juan Masili--anang tulisán at inalis ang takip n~g mukha. + +--¡Si Pedro!--ang wika ni Enrique. + +--Oo n~ga: akó ang Pedro mong kaibigan at kapatid na inampón n~g iyong +magulang niyong magisá na sa mundó, n~guni't sa bundók ay ako ang Juan +Masili. + +Nang kinabukasan ay tumangap si tinintíng Moneng n~g isang lihim na +pabalita na ang kaniyang anak na dalaga ay na sa Colegio n~g Concordia +at doon mangagaling bago ikasal kay Enrique Manapát na siyang tunay na +iniibig. + + * * * * * + + + +Nakaraan ang dalawang buwan. + +Ang panahong ito'y ginugol n~g m~ga civil sa paghanap sa «Hari n~g +m~ga tulisán»; n~guni't n~g walang mangyari sa kanilang paghabol ay +humuli na lamang n~g apat na taong bukid at siyang pinaratan~gan na +nangloob kay kapitáng Ape. Ilang _cruz del mérito militar_ ang +naging pinakagantí sa pagkakahuling iyón. + +Dátapuwa't ang sundán natin ay si tinintíng Moneng na n~g araw na iyón +ay lumuwas sa Maynila. + +¿Anó ang dahilán n~g gayón? + +Kung ating unawain ang lihim na kagalakáng nalalarawan sa mukha n~g +ating matanda na nagbago na n~g asal mula n~g araw na hindi natuloy +ang kasal n~g kaniyang anák na si Benita kay kapitáng Ape, ay +makikilala natin na ang kasayahang iyón ay galing sa pagkabatid na ang +bugtóng na bunso ay ikakasal kinabukasan sa tunay na iniibig. + +Nang kinabukasan n~g pagdating ni tinintí sa Maynila ay ikinasal si +Benita at si Enrique sa Simbahan n~g Kiapo. + + * * * * * + + +Ang naganák sa m~ga ikinasal ay isang nagngangalang Pedro Gatmaitan; +n~guni't kung pagwawariin ang kaniyang mukha ay mákikilala na siya'y +kamukha n~g binatang kausap ni matandáng Patíng niyong madaling araw +na nasunog ang bahay ni kapitáng Ape. + +Sa bayan ay Pedro Gatmaitan at sa bundók ay Juan Masili na pan~gulo +n~g m~ga tulisán. + +Ang taong ito'y nabubuhay pa n~g taóng 1892, dátapuwa't n~g magkaguló +sa Kabite ay hindi na nádin~gíg ang kaniyang pan~galan. + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan +by Patricio Mariano + +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13320 *** diff --git a/13320-h/13320-h.htm b/13320-h/13320-h.htm new file mode 100644 index 0000000..e621171 --- /dev/null +++ b/13320-h/13320-h.htm @@ -0,0 +1,1087 @@ +<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?> + +<!DOCTYPE html + PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd" > + +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> + <head> + <title> + The Project Gutenberg Ebook of Juan Masili ó ang Pinuno ng Tulisan, by + Patricio Mariano. + </title> + <style type="text/css" xml:space="preserve"> +/*//<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + H1,H2,H3,H4,H5,H6 { + text-align: center; /* all headings centered */ + } + HR { width: 33%; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; + } + BODY{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + } + .linenum {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */ + .note {margin-left: 2em; margin-right: 2em; margin-bottom: 1em;} /* footnote */ + .blkquot {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */ + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right;} /* page numbers */ + .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em; font-size: smaller; float: right; clear: right;} + + .poem {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;} + .poem br {display: none;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + .poem span {display: block; margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;} + .poem span.i2 {display: block; margin-left: 2em;} + .poem span.i4 {display: block; margin-left: 4em;} + .poem .caesura {vertical-align: -200%;} + // --> + /* XML end //]]>*/ + +</style> + </head> + <body> +<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13320 ***</div> +<pre xml:space="preserve"> +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay +hindi na ginagamit.] +</pre> + <p> + + </p> + <p> + <br /> + </p> + <p> + <a href="images/001.png" id="image1" name="image1"><img width="243" + src="images/002.jpg" alt="Juan Masili ó ang pinuno ng tulisan" height="336" /></a> + </p> + <p> + <br /> + </p> + <h1> + PAT. MARIANO. + </h1> + <h1> + JUAN MASILI + </h1> + <h3> + Ó + </h3> + <h1> + Ang pinuno n~g tulisán + </h1> + <p> + <br /> + </p> + <hr style="width: 65%;" /> + <h4> + MAYNILA + </h4> + <h4> + LIBRERÍA. LUZÓNICA<br /> <i>Carriedo núm. 101.—Sta. Cruz.</i> + </h4> + <h4> + <b>1906.</b> + </h4> + <hr style="width: 65%;" /> + <p> + + </p> + <div class="figcenter" style="width:100%;"> + <a href="images/004.jpg"><img width="100%" src="images/004.jpg" + alt="topdesign" /></a> + </div> + <p> + + </p> + <h2> + JUAN MASILI + </h2> + <h3> + Ó + </h3> + <h2> + ANG PINUNO N~G TULISAN + </h2> + <p> + + </p> + <p> + Ang bayan n~g S. José at kanyáng m~ga nayon n~g lalawigang Morong ay balot + katahimikan at ang kadiliman ay naghahari sa m~ga lansan~gan, kaparan~gan + at m~ga bulu-bundukin. + </p> + <p> + Waláng gumagambalà sa piping kapanglawan n~g gabing nangyari ang simulá + n~g kasaysayang itó, liban sa tilaukan n~g m~ga manok na nagsasabing ang + sandalíng iyon ay hating gabi. + </p> + <p> + Walang anó anó, sa gitnâ n~g katahimikan ay nadin~gig ang yabag n~g isang + kabayo sa may hulo n~g nayong Masantol na nalalayo sa bayan n~g may m~ga + limang libong dipá. + </p> + <p> + Ang takbong matulin n~g kabayo'y humina n~g nalalapit na sa nayon, at n~g + natatanaw na ang unang bahay ay huminto at ang nakasakay ay lumunsad. + </p> + <p> + Kung pagmamalasing mabuti ang anyo n~g naglalakbay na iyon sa hating gabi + ay makikita, na, siya'y isang binatang lumabás pumasok sa dalawang pu't + dalawang taon; ang kanyang pagmumukhang nasan~gag sa init n~g araw ay + nagpapahayag n~g isang kalamigang loob na may halong katalaghayang + makaaakit sa sino mang makakaharáp; datapwa't ang kaniyang magandang + tindig, ang anyo niyang banayad at ang kaliwanagan n~g kaniyang noo na + wari'y nagsasabing hindi naugali sa pagyuko, ay nalalaban mandin sa + kanyang kagayakan na binubuo n~g isang <i>mambisa</i> at <i>pantalong</i> + kulay abó, salakót na may palamuting gintô at pilak, <i>botas de montar, + espuelas</i> na pilak, isang <i>balaraw</i>, dalawang revolver sa + magkabilang baywang at isang <i>rifle</i>. + </p> + <p> + Nang makahinto na't maitali ang kabayo sa isang puno ay pinagduop ang + dalawang kamay sa labi at ginayahang makaitló ang huni n~g bahaw. + </p> + <p> + Hindi pa man halos napapawi ang tunóg n~g huni'y nagban~gon ang isá katao + sa isang buntón n~g yagít na nalalayó n~g may m~ga dalawang pung hakbang + ang agwat sa kinatatayuan n~g ating binata. + </p> + <p> + —Bigyán pó ni Bathala n~g magandang gabí ang aking kapitán—ang + bati n~g buman~gon sa buntón n~g yagít. + </p> + <p> + —¿Anó ang balita, kaibigang Patíng? + </p> + <p> + —Kung sa balita po'y marami, n~guni't kakaunti na ang panahón; kung + ibig mo pong masunód ang iyóng han~gád ay kailan~gang makarating tayo n~g + bayan sa loob n~g isang oras. + </p> + <p> + —Kung gayón ay may panahón pa akóng magpahin~gá n~g kaunti at + maisalaysay mo namán sa akin ang lahat n~g namatyagán sa bahay na + pinabantayán ko sa iyó. ¿Nakahandá na bang lahat nang tao? + </p> + <p> + —Opo. + </p> + <p> + —Kung gayón ay umupô muna tayo at ipagsabi mong lahát ang nalalaman. + </p> + <p> + Ang dalawá'y nagtigisang putol na kahoy at nan~gagsiupo sa tabí n~g isang + puno n~g mangáng kalapít. + </p> + <p> + —Ang una ko pong ginawâ ay ang makituloy sa kalapít bahay ni + tininting Moneng at mula roon ay minatyagán ko ang m~ga nangyari. Nakita + ko pong sa maghapong araw ay walang hintô ang paghahanda at pagyayao't + dito n~g m~ga dalaw at kamag-anakan n~g dalagang ikakasal; n~guni't ang + binibini natin ay miminsang lumabas sa kaniyang silíd at n~g makita ko'y + may bakás na luhá ang m~ga pisn~gí at ang namumugtong m~ga matá ay + nagpapahayag n~g malaking kadalamhatian. Sa pamagitan n~g may ari n~g + baháy na aking tinuluyan, na gaya n~g pagkaalám mo'y aking hipag, ay + pinadatíng ko sa dalaga ang sulat mo pong ipinabigay at inantabayanan ko + ang sagót. May m~ga isang oras at kalahating nagantay, bago ko nakitang + nabuksán ang bintana sa silíd at may isáng maputing kamáy na naghulog n~g + kaputol na papel na aking pinulot at binasa. Ang napapalaman ay ganito: + «Ikaw na wari'y nagdudulot sa maralita kong buhay n~g isang maligayang + lunas ay pinasasalamatan ko n~g labis, n~guni't ... ¡ay!... mahirap n~g + mangyari ang maiwasan ko pa ang hulíng sandalíng ikapupugtó n~g aking + pagasa. Gayón ma'y maraming salamat» Matapos kong mabasa ang sulat ay + inihanda ko na ang lahat n~g tao at pinagbilinan n~g m~ga gagawing + alinsunod sa utos mo. + </p> + <p> + —Mabuti kung gayón. + </p> + <p> + —N~guni't ipahintulot mo po sa akin ginoong kapitan ang isang + tanóng. + </p> + <p> + —¿Anó iyon? + </p> + <p> + —¿Ano't hindi pa po natin utasín ang taong nakukulong sa ating + yun~gib? + </p> + <p> + —¡Matandang Pating! ang buhay n~g taong iyan ay mahal sa akin—ang + sabing matigás n~g ating binata—at ang sumalíng sa kahit isá niyang + buhók ay magkakamit n~g kaparusaháng ikadadala sa boong buhay. ¿Nalalaman + mo kung sino ang taong iyán? + </p> + <p> + —Patawarin mo po akó capitán sa aking sinabi sapagka't ang nagduyók + sa akin sa pagtuturing ay ang han~gad na mawalán tayo n~g isang + binabantayan at ikaw po namán ay maalisan n~g kagambalaan. + </p> + <p> + —¿Alam mo ba matandang Patíng kung bakit ako nápalulong sa pamumuhay + na itong lubhang maligalig? + </p> + <p> + —Hindi po; at wala akong nalalaman, liban sa, ikaw po'y nakisama sa + amin at n~g mahuli ni Villa-Abrille ang ating pámunuang si Tankád ay ikaw + ang kinilalang kapitan n~g lahat n~g tao. + </p> + <p> + —Kung gayo'y pakingan mo at itaním sa puso ang aking isasalaysay. + </p> + <p> + Munting huminto ang nagsasalita; at n~g matapos na mahaplós ang kaniyang + noo na dinalaw mandin n~g isang pag-uulap ay itinuloy ang pagsasaysay. + </p> + <hr /> + <p> + —Ako'y anak n~g isang dukha sa bayan n~g X ... at ang kabataan ko'y + nan~gabay sa maralitang tahanan, na, kahit dampá ay hindi sinisilayan + kailan pa man n~g kahapisan, sa pagka't ang kaligayahan nang isang tunay + na pagmamahalan ni ama't ni ina'y siyang tan~ging naghahari sa aming kubo. + Datapwa't sumapit ang isang araw, ako niyon ay may labing dalawang taon na + at marunong n~g bumasa at sumulat n~g kauntí, na si ama'y nagkasakit at sa + dahiláng kami'y mahirap ay inutusan si ina na sin~gilin sa isang + nagn~gan~galang kapitang Tiago, ang kulang sa kabayaran n~g dalawang pung + kabang palay. Si ina'y umalís sa amin n~g magtatakipsilim at tumun~go sa + bahay n~g mayamang sisin~gilin, n~guni't nakatugtog na ang <i>ánimas</i> + ay hindi pa dumárating kaya't sa kainipán ni amá'y pinasalunuan sa akin. + ¡Oh! n~g ako'y papanaog na sa aming bahay ay siyáng pagdating ni iná, na + humahagulgol at ang pananamít ay halos gulagulanit. Aywan ko kung anó ang + nangyari, n~guni't n~g dumating ay napaluhód sa harapan ni tatay na + kasabáy ang sigaw na: «Ayokong pumayag, ayoko, datapwa't pinagtulun~gan + ako n~g pan~ginoon at dalawang alilang lalaki; ako'y inahiga ni kapitang + Tiago at ... ayoko; ayoko.» Si ina'y ay ulól n~g umuwi. Sa lakí n~g + kasawiang dinanas ay hindi nakatagal at natimbwang na walang diwa sa sahig + n~g aming bahay. Nang makita ang gayón ni amá at maunawa ang nangyari ay + nagban~gon sa pagkakahiga at tinalon halos ang aming hagdanan, na dalá ang + isang iták. ¿Anó ang nangyari? Aywan ko; dátapwa't n~g kinabukasan ay wala + na akong iná at si amá ay nabibilango, dahil sa kasalanang pangloloob. + ¿Saan akó tutun~go sa gulang kong labing dalawang taón at papano ang + pagpapalibing sa aking iná? Ako'y lumapit sa lahát n~g aming kakilala at + ipinanghin~gi n~g limós ang kahalagahan na ipagpapalibing sa bangkáy n~g + aking magulang, dátapwa't n~g ako'y pauwi na sa amin ay násalubong ko ang + taong sinin~gil ni iná at ako'y ipinahuli sa dalawang civil na kasama, + sapagkat ako'y anak n~g mangloloob. Dinala ako sa <i>cuartél</i> at + ipinasok ako sa <i>calaboso</i>; at doo'y aking nakita na si amá'y halos + naghihin~galo na lamang at ang katawá'y tadtad n~g latay. ¡Gayón daw ang + pahirap sa m~ga magnanakaw! + </p> + <p> + Isang buntóng hinin~gang malalim n~g binata ang pumadlang sa pagsasalaysay + at isang nakatanang luha ang namalisbis sa kaniyang pisn~gi, at ang mukha + niyang aliwalas at laging malumanay ay dinalaw n~g isang kaban~gisan. + Napatitig sandali sa lan~git, n~guni't ang titig na iyon ay isang pagsisi + mandin doon sa na sasa kataasan na siyang inaakalang nakakapamahala sa + kalupaan. Ang titig n~g isang Lucifer ang tumapon sa m~ga mata n~g isang + may mukhang banayad. + </p> + <p> + —¡Magnanakaw si ama! ¡Ang taong maninin~gil, n~g puri't kaligayahang + nawalá'y mangloloob! ¡Ay anak ko! ang tan~ging nasambit n~g aking + kaawaawang magulang n~g ako'y matanaw na umiiyak sa kaniyang piling. Ako'y + napayakap sa katawan ni tatay na pigta sa dugo at nawalan n~g diwa. Isang + malakás na palo ng yantok ang nagpabalik sa budhi kong tumanan. ¿Ilang + sandali akong hindi nagkamalay tao? Aywan ko, n~guni't n~g aking imulat + ang m~ga mata ay nakita kong ang bangkay ni amá ay na sa isang munting + papag at pasan n~g apat kataong maglilibing; susundán ko sana, dátapwa't + ang sakít n~g aking m~ga buto'y hindi nagpahintulot sa gayón, kaya't ako'y + naiwan sa <i>calaboso</i>, na, bukod sa salanta ang katawán ay isang araw + n~g sinkád na hindi kumakain. Isang gabí pa akong nakatulog doon sa kalait + lait na kulun~gang kinamatayán ni amá. Nang kinabukasan ay pinalabás akó + sa tulong n~g ilang paló pa, kaya't sa pamagitan n~g muntíng lakás na + nalalabí sa akin katawan ay naginót akong makaratíng sa aming bahay na + inabot kong bukás at wala ang bangkáy ni iná. ¿Sino ang nagpalibing? Sa + aking kamusmusán ay wala akong naisip liban sa akalang baká dinalá n~g + asuang ang bankay, sapagka't dito sa atin ay karaniwan ang paniwalá sa + gayón, lalong lalo na sa m~ga kabataan dahil sa m~ga na didin~gig sa + matatandá. Wala n~g luhang tumutulò sa aking m~ga matá, sampu niyang + mapait na yaman n~g ating panin~gin na wari'y nagpapaginhawa n~g kaunti + kung dumaloy ay nagkait na sa aking kapighatian, sapagka't sa dalawang + araw na itinan~gis ay natuyo na mandin, ¡Gaano ang sising bumukal sa aking + bibíg, sa dahiláng ako'y hindi pa malakí! ¡Higantí at higantí ang + sumusulak sa aking dibdib! Higantí sa mayamang gumagá sa aming pagaari at + humalay sa puri ni iná; higantí sa m~ga <i>justiciang</i> hindí nagtangol + sa nilupigan, kundi bagkús nagpahirap sa naapí. Nang ako'y aalis na sa + aming bahay ay siyang pagdating n~g isang taong nagsalita sa akin n~g + ganitó: + </p> + <p> + —¿Ikaw ba amáng ang anák ni máng Mundó? + </p> + <p> + —Opó. + </p> + <p> + —Nabatid kong lahát ang nangyari sa inyóng magaanak at natantó ko + rin na ikaw ay ulila n~g lubos. Akó ang naglibíng sa bankay n~g iyóng iná. + </p> + <p> + —¡Oh salamat pó.—ang wika kong kasabay ang pagkakaluhód sa + harapan n~g taong iyón. + </p> + <p> + —Ikaw ay waláng kamaganakan dito, sapagka't ang m~ga magulang mo'y + tagá S. José sa Morong ¿ibig mo bang sumama sa anák ko sa Maynila upang + mag-aral doon? Ikáw ay hindi ko ibibilang na alila, kundi pinakakasama + lamang n~g aking anák; ikáw may magaarál din. + </p> + <p> + Sa lakí n~g utang na loob ko sa taong iyón ay hindi ako nakasagót, n~g + ayaw kahit lubos na nálalaban sa loob ko ang maging utusán. + </p> + <p> + Pinasalamatan ko ang himok na iyon at ako'y sumama. + </p> + <p> + Man~ga iláng araw lamang ang nakaraan, at, iyóng batang patáy gutom, iyóng + ulilang walang kamag-anak ay naging isang nagaaral sa S. Juan de Letran at + kasakasama kahit saan pumaroon ng isang kapwá batang anák ng matandáng + maawaín. Hindí alilang utusán ang kanyang lagáy kundi isáng anák dín n~g + nagaampon at kapatid n~g kaniyang anák. + </p> + <p> + Nagdaan ang pitóng taón, at sa panahóng iyón mandín ay naparam sa alaala + ko an~g aking karukhaan at ang kahapishapis na kinahinatnan niyong m~ga + sawing palad kong magulang at nákatulog warí sa loob n~g aking batang puso + iyong higantíng halos sinunpaan ko sa sarili. + </p> + <p> + Dátapwa't dumating ang isang araw na kaming dalawang nagaaral ay + naanyayahang dumaló sa isang piging sa daang Dulumbayan sa Maynila at doon + ay dumaló rin ang isang kasama namin sa Colegio na kaakbáy ang kaniyang + amá, na, mula n~g dumatíng ay waring pumasok sa loob kong ang pagmumukháng + iyón ay aking naaalala. Inanyayahan kaming kumain at sa paguupuan sa + dulang ay nápasiping sa akin ang matanda. Iláng salitaan ang nábuksan at + sa isang paguusap n~g ukol sa m~ga bayánbayán ay napasalin~gít ang + pagkakakílala na kami'y magkababayan. + </p> + <p> + —Iyan man po'y kababayan din natin—ang turing n~g anák ng + nagampon sa akin at itinuro akó sa mantanda. + </p> + <p> + —¿Ito?—ang tanóng na wari'y may muntíng pagkakamangha n~g + kinausap at ako'y pinagmasdan—tila n~ga naaalala ko ang mukhang itó + ¿nagaaral din bang kasama ninyó? + </p> + <p> + —Opo ang tugón n~g aking kasama—iyán po ang anák ni máng + Pitong at ni aling Mensia. + </p> + <p> + —¡Pitong, Mensia!—anáng—matanda na wari'y hinahalungkat + sa kaniyang pagiisíp ang gayóng m~ga pan~galan—¡Ah! naalala ko na, + kung gayón ay itó ang anak ng nagnasang mangloob sa akin. + </p> + <p> + Nang madin~gig ang sabing iyon ay nalitó akó, ang lahat n~g dugo ko mandin + ay sumulák sa aking mukha at ang noo ko'y nagalab. + </p> + <p> + Sa isang kisáp matá halos ay tuminbuang ang matanda sa tabí n~g dulang + dahil sa sugat na gawa n~g sundang na kagamitán sa pagkain. Ang sumunod na + bumulagta sa isá pang saksák ay ang anák na nagnasang magsangalang sa amá. + </p> + <p> + Pagkatapos niyón, ako'y nagtatakbó na hindi alám kun saan tutun~go, at + daig ko pa ang ulol. + </p> + <p> + Ako'y hindi nahuli at nakarating akó sa Novaliches n~g gabí ring yaón. + Nang kinámakalawahán ay isá na akó sa inyó at magmula niyón ay ... + </p> + <p> + —Nagbago ang palakad—ang putol ni Patíng—magmula niyon + ay dumalang na ang panghaharang sa m~ga daanan, n~guni't lumimit ang + paghahati n~g m~ga salapíng nágagahís sa pangloloob. Magmula noo'y bayan + ang tirahan n~g lahát, ang bundók ay nagíng isáng tagpuan n~g m~ga + magkakasama at ang yun~gíb na dating tahanan n~g m~ga pinaguusíg n~g civil + ay naging tahanan n~g m~ga binibining binibihag, na matapos maalagaang + wari'y m~ga <i>princesa</i> ay pinauuwing hindi man pinakikinaban~gan n~g + sino man sa atin at wala mang tubós. Itóng ating inaabatan n~gayon na + ilang sandali na lamang at ikakasal, ay babantayan na namán marahil at + pagkatapos ay ibabalik na muli sa kaniyang magulang n~g ... walang anó + man. + </p> + <p> + —Ang gayon ay hindi dapat ipagdamdam n~g isá man sa inyo, sapagka't + kahit hindi ko hinihin~gan n~g tubós ang m~ga binibining binibihag ay + hindi namán nawawala ang inyong kahati sa pagpapagod. + </p> + <p> + —Oo, n~ga po; n~guni't ang dinaramdam naming lahat ay ang hindi mo + man lamang pinakikinaban~gan ang m~ga bihag na iyán, dahil sa kung + makaraan ang dalawang araw sa pagkakapiit at matanong mo kung may isá man + lamang na lumapastan~gan, umaglahi ó nagkulang sa balang násabi ay + pakakawalan mo na't pababalikin sa kaniyang bahay na may kaakbáy pang + magsasangaláng sa paglakad hangang sa makaratíng sa kanila. Kung gayón ay + ¿bakit pa nagbabayó at nagsasaing kung hindi din lamang kakanin? + </p> + <p> + -¡Ah ...matanda kong Patíng! ¿Nalalaman mo bagá kung bakit ako nangbibihag + n~g m~ga binibining anák n~g mayayaman? Upang malasap n~g m~ga mayayamang + iyán ang pait n~g magdamdam n~g dahil sa kapurihán. Lahat n~g makaalam n~g + pagkabihag sa isáng binibini'y magsasapantaha na hindi na dapat asahang + mauuwi na taglay ang linis na dating kipkip, kahit tunay na alám mong kung + sakali't may dalagang nagluwat n~g apat na araw sa ating yun~gib ay hindi + dahil sa ating pinipiit ó dahil sa ikinahihiya niya ang mabalik sa + sariling tahanan, sapagka't wala na ang kaniyang kalinisan, kundi dahil sa + talagang nasa lamang n~g may katawan ang lumagi pa n~g isang araw sa ating + tahanan. + </p> + <p> + —¡Oh! hindi mo lamang po batid kapitan ang sanhi ng ipinagkakagayón. + Tunay at sila'y ating iginagalang at waláng makapan~gahás na umaglahi man + lamang dahil sa pan~gin~gilag sa inyó, n~guni't ang gayón ay ¿makapipigil + kaya na ikaw ay ibigin n~g dalagang nabihagan n~g puso? at itó ang sanhi + n~g kanilang hindi pagbalik na kusa sa sariling tahanan; at kung hindi + dahil sa n~galang pagirog ¿mangyayari pa kayáng tayo'y makatahán sa + yun~gib na iyón sa karamihan n~g dalagang nakaaalam, sa dahiláng hindi + naman natin tinatakpan ang m~ga mata kung pauwiin? ¿At anó ang sanhi n~g + pagkaalam natin n~g m~ga nangyayari sa bayanbayan sa pamagitan n~g m~ga + Ichay, Marcela, Juana, Ción at ibá pa? Hindi mo lamang alám ginoong + capitán na ang m~ga binibining ating pinawawalan ay piit din kahit na + mábalik sa kanilang tahanan. Itóng sasalakayin natin n~gayon ay ¿isá rin + kayang titinagin at pagkatapos ay pauuwiin? + </p> + <p> + —Hindi. Itóng sa n~gayón ay hindi bibihagin kundi ililigtás sa m~ga + kamay n~g ganid na magulang na pinipilit ang anák na pakasal sa hindi + iniirog, n~g dahil lamang sa paglin~gap sa yaman n~g magiging manugang. + </p> + <p> + —¿Ay ano po ang mayroon sa atin sakaling mangyari man ang gayón? + </p> + <p> + —Wala n~ga kung sa bagay, n~guni't ibig kong ipabatid sa m~ga + masasakím na iyán na kung siláng m~ga tulisáng bayan ay may kalakasang + makapawi n~g isang damdaming tinataglay sa puso n~g isang umiibig ay may + tulisáng bundók namáng may lalo pang lakás upang makapagsangalang sa m~ga + naaapi't nalulúpigan. Ang binatáng magbibigtí sana kung hindi natin + nátagpuan, at nákukulong n~gayon sa ating yun~gíb ay siyang iniibig n~g + binibining ating aagawin. + </p> + <p> + —¡Ah!... + </p> + <p> + —¿Alám mo kung sino ang bagongtaong iyón at kung bakit iniwasan ko + ang ako'y kaniyang mákilala? Iyón ang dati kong kasamahan sa pagaaral; + iyón ang anák n~g maawaing nagampón sa akin. + </p> + <p> + —¡Oh! + </p> + <p> + —N~gayo'y kapanahunang dapat kong bayaran sa kaniya ang malakí kong + utang na loob. + </p> + <p> + —Kapitan—ang bigláng putol n~g matanda na napatin~gin sa + dakong Silan~gan—tila oras na, sapagka't ang talang bakero ay + nakasipót na sa Silan~ganan at ang ating m~ga kasama marahil ay + nan~gagaantay. + </p> + <p> + —Tunay. + </p> + <p> + Nang masabi ang gayon ay nagtindíg ang dalawá sa pagkakaupo at + nan~gagsilakad na tinun~go ang bayan. + </p> + <hr /> + <p> + Wala pang ika apat n~g magmamadaling araw. + </p> + <p> + Sa bahay ni tininting Moneng ay malakí ang kaguluhan; ang m~ga bataan ay + hindi halos magkamayaw sa pagmamadalian, sa pagaayos, dahil sa n~g araw na + iyón ikakasal ang anák na dalaga n~g mayamang matanda at ang magiging + asawa kahit kasingulang n~g amá ay siya namáng pinakapan~gulo sa yaman sa + bayang iyón. ¿Papanong hindi malakí ang handa at marami ang magsisidaló? + </p> + <p> + N~guni't sa gitna n~g kaguluhang iyón, ang tan~ging tahimik ay ang silíd + na kinalalagyan n~g dalagang ikakasal. + </p> + <p> + ¿Nalutulog pa kaya? + </p> + <p> + Itó ang ating alamin. + </p> + <p> + Sa silid ay walang tao kundi si Benita lamang at siya'y nakaluhód sa harap + n~g isáng larawan n~g Iná n~g Dios, at doo'y nanálan~ging kasabay ang + isang timpíng panaghóy. + </p> + <p> + Makaraan ang sandali ay nagtindig at tinanaw ang isang orasang na sa tapát + n~g pintuan. + </p> + <p> + —¡Sandali na lamang!—aniyá at nalugmók sa isáng uupán—Sandali + na lamang at ang mapaít na taning ay matutupád na. ¡Ay iná ko! Kung ikáw + ay buháy ay hindi ko disin sasapitin ang magkáganito na mápapakasal sa + isang taong kinasusuklaman. + </p> + <p> + Masabi ang gayón ay lumapit sa isang <i>mesa</i> na kinapapatun~gan n~g + isang <i>botellítang</i> may lamán, isang <i>tintero, pluma</i> at <i>papel</i>. + </p> + <p> + Umupo sa piling n~g dulang at itinitik sa kaharap na papel ang ganitong + talata: + </p> + <p> + «Huwag ninyong sisihin ang sino man n~g dahil sa aking pagkamatay, sa + pagka't waláng may kagagawán kundi akong mag-isá lamang. + </p> + <p> + «Hindi ko maamín ang mápakasal sa taong kinasusuklaman. + </p> + <p> + «¡Ay Enrique! + </p> + <p> + «Sa kabilang buhay na kitá mag-isáng puso. «Benita». + </p> + <p> + Matapos maisulat ang gayón ay sinungabán n~g nan~gin~ginig niyang kamáy + ang botellítang may lason. + </p> + <p> + N~guni't n~g nasasabibig na ang labi n~g botella ay may nadin~gig na + kaluskos sa nakalapat na durun~gawan at ito'y nabuksán upang makaraan ang + katawan n~g isang binata. + </p> + <p> + —¡Oh!—aní Benita at waring tatakbó n~gunit natigilan, at sa + pagkagulat ay nawalán n~g diwa. + </p> + <p> + Sandali na lamang sana't natupad n~g binibini ang nasang pagpapatiwakal. + </p> + <p> + —Lalong mabuti—ang wika sa sarili n~g pan~gahas na pumasok sa + durun~gawan, na dili iba't ang binatang tinawag na kapitán ni matandáng + Patíng.—Lalong mabuti ang ganitó at waláng sagabal sa pagdadalá. + </p> + <p> + Nang matapos na masulatan ang kaputol na papel na iniwan sa ibabaw n~g + altar ay kinandóng ang katawán n~g nábulagtang dalaga at inilabás sa + durun~gawan. + </p> + <p> + Iwan natin siya na dalá ang mayamang pasán at ang ipatuloy ay ang + pagsasalaysay n~g nangyayari sa kabahayán. + </p> + <hr /> + <p> + Tumugtog ang ika apat at kalahati at ang m~ga gawain ay lalong nag úlol + sapagka't nagdatin~gan na ang novio at ilang panaohin. + </p> + <p> + Isa't isa'y nagaalay n~g maligayang bati sa matandáng mapalad na magaari + sa kagandahan ni Benita. + </p> + <p> + Si matandáng Moneng ay hindi magkasiya sa katuwaan; at n~g masalubong ang + m~ga hulíng dumating ay lumapit sa pinto n~g silíd at tumugtóg dahil oras + na n~g pagbibihis n~g ikakasal. + </p> + <p> + Kinatóg ang pintuan, n~guni't waláng sumagot; kinatóg na muli at gayón + din. + </p> + <p> + —Baka po nákakatulog pa.—aní kapitang Ape, na dili iba't + siyang magiging asawa. + </p> + <p> + —Inyó pong tawagan—ang payo naman n~g isá. + </p> + <p> + —¡Benita! ¡Benita!—anáng amá na kasabay ang katóg. + </p> + <p> + Wala ring tumútugon sa loob. + </p> + <p> + —¡Benita! ang halos sigáw ni tininting Moneng na may munti n~g galit + dahil sa baka uulitin na namán n~g kaniyang anák ang pagpapahayag n~g + hindi pagsang-ayon sa kasalang iyón. + </p> + <p> + Wala n~g oras na ipagaantay, sapagka't magliliwanág na at ang pari marahil + ay nakahanda na rin. + </p> + <p> + —¡Benita!—ang sigáw n~g amáng nagagalit at bigláng itinulak + ang pintong nakalapat. + </p> + <p> + Nasira ang <i>cerradura</i> at ang dalawáng dahon n~g pinto ay nábukas. + </p> + <p> + Ang lahát ay nagitlá, n~guni't ang pagkamangha ay nagtalo n~g matanaw na + waláng tao ang silíd. + </p> + <p> + Lahat ay patakbóng pumasok sa pook na iyon dátapwa't walang natagpuan + kundi isang botellitang may tatak na <i>arsênico</i> at ang dalawang sulat + na kilalá na n~g bumabasa ang lamán n~g isá, sapagka't siyang sinulat ni + Benita bago nagtankang magpakamatay, at ang isá namán ay ganito ang + nasusulat: + </p> + <p> + «Sa <i>lakás</i> n~g pilak ay mayroon pang dumádaig; ang <i>lakás</i> n~g + <i>lakás</i>.==Juan Masili». + </p> + <p> + —¡Juan Masili! Ang hari n~g m~ga tulisán—ang bulóng na bumukal + sa lahat n~g bibíg. + </p> + <p> + Marahil ay nan~gapahinto n~g malaon ang m~ga nároon kundi siyang + pakadin~gig n~g isang sigawang galing sa daan. + </p> + <p> + —¡Sunog! ¡sunog!—anáng m~ga taong na sa lansan~gan. + </p> + <p> + Nagkaguló at nagpanakbuhan ang lahat, dátapwa't isang alilang + humahaman~gos at halos wala n~g hinin~gá, dahil sa pagtakbó, ang lalong + nagpalala n~g gitlá. + </p> + <p> + —Kapitang Ape, kapitang Ape—ang sigáw n~g bagong dating—ang + bahay mo po'y nilooban n~g tulisán pagkaalis mo at pagkatapos ay sinunog; + ang pinakapan~gulo po n~g nangloob na nakakabayó ay may kandóng na isang + babaying diwa'y dalagang ikakasal dahil sa kagayakan. + </p> + <p> + Si tininting Moneng ay nalugmók sa isang uupan at si kapitang Ape ay + kumutkot n~g takbó na patun~go sa kaniyang bahay. Wala siyang dinatnan + kundi ang pagkabatid n~g katunayan n~g kaniyang kasawian at wala siyang + nátanaw kundi ang pagaalab na n~g may kalahati n~g dati niyang magandáng + tahanan. + </p> + <p> + —Umakyát kayó—ang sigáw n~g matanda sa m~ga taong + nan~gagsisitakbó—umakyat kayó at maraming salapi sa cajón n~g + aparador. + </p> + <p> + N~guni't ¿sino ang man~gan~gahas na pumasok sa isang bahay na ang kalahati + ay nagaalab? kaya't n~g waláng makin~gíg ay siya ang pumasok. + </p> + <p> + Sandali lamang at nakita sa kabahayan, n~g m~ga nasa daan, ang anino n~g + pumasok, at pagkatapos ay isang ¡oh! ang bumukal sa lahat n~g bibíg. + </p> + <p> + Siyang pagbagsák n~g bahay na nagdidin~gas. + </p> + <hr /> + <p> + Nang kinabukasan ay nakita sa buntón n~g abó ang katawáng tupók n~g + mayamang kapitán. + </p> + <p> + Nang kinabukasang iyón ay dapat sanang siya'y sumásaligaya, kung matatawag + na kaligayahan din ang magpasasa sa kagandahan n~g isang babaying napilit + lamang. + </p> + <p> + ¡Kay daling humalay n~g kapalaran at kay daling magbago n~g kulay n~g + isang pag-asa! + </p> + <hr /> + <p> + N~guni't ¿saan napatun~go si Benita? + </p> + <p> + Itó ang alamín natin. + </p> + <p> + —Lalong mabuti—ang wika n~g binatang tulisan n~g mákita na ang + dalaga'y nawalán n~g diwa, at masabi ang gayo'y kinandong at inilabás sa + bintana. + </p> + <p> + Apat na lalaking kasama ni Patíng ang sumaló sa pan~gahás na kapitan at + matapos na makasakay sa kabayo ay sinapupo ang binibini. + </p> + <p> + —N~gayon Patíng—ang wika n~g kapitan sa kaniyang matandáng + kabig—ay dapat mo nang sundín ang pan~galawang bahagi n~g aking m~ga + utos at nasa kong tanglawan n~g isang sulóng malaki ang aking pagdadaanang + lansan~gan sa pagdadalá nitong mayamang pasanin. + </p> + <p> + Ang salitaang ito'y nangyari sa dakong likuran n~g bahay ni tininting + Moneng n~g kasalukuyang nagdadatin~gan ang man~ga unang daló na kasabay + ang <i>noviong</i> si matandang Ape. Matapos ang salitá nang binata ay + pinalakad na ang m~ga kausap; siya'y lumiko sa isang daán na patun~go sa + bahay n~g kapitáng ikakasal, na, sapupo ang babaying walang malay-tao at + nang nálalapit na sa tinurang bahay ay nag-utos sa m~ga taong nakita roon, + na pawa niyang kampon. + </p> + <p> + —Kunin ninyo ang lahát ng madadalá—ang wika niya—at + aantabayanan ko ang paglalagabláb nang sulóng tatanglaw sa aking + lalakaran, sapagka't diwa'y tinamád n~gayón sa pagsikat ang araw. + </p> + <p> + Sa utos na ito'y nan~gag galawan ang may dalawang pung lalaki na pawang + sandatahan, na nan~gakahanay sa dalawang panig n~g daan at nagsitun~go sa + bahay ni kapitang Ape, na sa m~ga sandalíng iyón ay násabahay ni Moneng na + kaniyang bibiyinanin. + </p> + <p> + Makaraan ang sandali'y nan~gakapasok ang ilán sa bahay na lolooban, at + nagsimula ang pagkakagulo, sapagka't ang m~ga alilang nabiglaanan sa gayón + ay walang ibáng ginawa liban sa tumakas; n~guni't hindi nan~gakalayo ang + m~ga nagulat na utusan, sa dahiláng sila'y nádakip n~g m~ga na sa labás + nang bahay, kaya't nagíng saksí siláng lahát sa pag-uutos ng binatang + nan~gan~gabayo na pagpapadin~gas n~g bahay, nang makitang ang m~ga + nagsipasok ay lumabás na may dalang tigiisang balutan. + </p> + <p> + Pumasok ang isang naiwan sa labás at mayamaya'y nagsilakad n~g lahát ang + magkakasama sapagka't sa kadilimang hindi pa hinahawi n~g kaliwanagan n~g + sisikat na araw ay namukod ang puláng ibinugá n~g nag-aalab na bahay. + </p> + <p> + Ang sigawan n~g ¡tulisán! at ¡sunog! ay nádin~gig halos sa lahat n~g pook + n~g bayan at ang m~ga <i>justicia</i> ay lumipana sa paghabol, sa may + dakong luwasan, sa m~ga tulisang nagtun~go sa hulo. + </p> + <p> + Alam na nating ang isá sa m~ga alila ang nagbalita kay kapitang Ape sa + nangyaring loob at alám din natin ang kinasapitan n~g matandang ikakasal + sana, kaya't ang sundan natin ay ang pan~gulo nang tulisan na + nan~gan~gabayo't dalá si Benita. + </p> + <p> + —N~gayon di'y dapat magsitun~gong lahat sa yun~gib at doon ko kayó + aantabayanan upang magawa ang lahát n~g kailan~gan—ang wika n~g + binata sa m~ga tulisan n~g sila'y malayólayo na sa bayan—Matandang + Patíng umangkas ka kung ibig mo, sapagka't kailan~gan kung dumating kang + aking kasabáy sa kinalalagyán n~g binatang binábantayan. + </p> + <p> + —Magpatakbo ka na po kahit hindi ako kaankás at pamumuntután kitá—ang + wika ni Patíng n~g maiabót sa isang kasama ang kaniyang dalá. + </p> + <p> + —Kung gayo'y halina—anang binata at pinatakbó ang sinasakyang + kabayo na wari'y hindi nagiindáng kapagalan sa bigát na dalá. + </p> + <hr /> + <p> + Ang yun~gib n~g bundók S. Mateo ay tahimik at waláng gumagambalá sa + kaniyang kapanglawan liban sa ang lagaslás n~g m~ga san~gá at dahon n~g + kakáhuyan na pinagagalaw n~g simuy na malumanay n~g han~gin sa paguumagá. + Sino mang málalapít sa pook na iyón ay magsasabing walá isá mang táo, + n~guni't kung mamataan ang isáng sulok n~g yun~gib ay makikita na may + isáng nakapan~galunkót. + </p> + <p> + Waláng anó anó'y bigláng tumindig ang bantáy at waring may pinakingán. + </p> + <p> + —Naritó na silá—ang sabi sa sarili n~g taong nagiisá sa + kasukalang iyón na waláng ibang dumadalaw liban sa m~ga hayop n~g + kagubatan. + </p> + <p> + Hindi pa man halos natatapos ang kaniyang pagsasalitá ay siyang pagdatíng + n~g nan~gan~gabayo. + </p> + <p> + —Wala pong anó man—ang wika n~g dinatnán. + </p> + <p> + —Tulungan mo akó—anáng binata—at iniabót ang magandá + niyang dalahin na hindi pa pinagsasaulan n~g hinin~ga—ating ilagáy + sa dati kong tinutulugán. + </p> + <p> + Ang dalawa'y pumasok sa loob n~g yun~gib at n~g napapaloob na nang mahigit + sa dalawang pung dipá sa pintuan ay pinisíl n~g binata ang isáng un~gós + n~g bató. + </p> + <p> + Nakadin~gig n~g lagitík na wari'y gawa n~g isáng bagay na mabigát at + bigláng nabuksan ang malapad na batóng hindi mákikita n~g sino mang hindi + nakatataho n~g lihim na iyón. + </p> + <p> + Pumasok ang magkatuwang at inilapág n~g marahan ang dalaga sa isáng + hihigan. + </p> + <p> + —¿Ang iyong binabantayan?—ang tanóng sa kasama n~g pinuno ng + tulisán. + </p> + <p> + —Nakakatulog pa po sapagka't gabí na n~g magpahin~gá, sa dahilang + wari'y malakí ang han~gad na huwag na siyang umagahing buháy. + </p> + <p> + —Ipinainóm mo ang ibinigáy ko sa iyong tubig? + </p> + <p> + —Hindi po, dahil sa hindi kumain. + </p> + <p> + —Kung gayón ay magbalík ka na sa iyóng pagbabantay sa pinto at + bayaan mo akong mag-isá; patuluyín mo agad si Patíng. + </p> + <p> + Ang pan~galang sinambít ay naging wari isang tawag sapagka't siyang + pagdating n~g matandang tulisán, kaya't ang inuutusan ay bumalik na lamang + sa pinto n~g yun~gib. + </p> + <p> + —Mabuti n~ga't dumating ka; ating tingnán ang dating bilango. + </p> + <p> + —Malaon na pong hindi pinagsasaulan ito—ang wika ni Patíng n~g + makita si Benita. + </p> + <p> + —Bayaan mo't hindi iyán mágigising hangang hindi ko ibig: pinaamoy + ko n~g pangpatulog. + </p> + <p> + Masabi ang gayón ay tinun~go niláng dalawá ang sungki n~g isáng bató at + pumasok sa isáng puang na hindi mahahalata n~g isáng hindi bihasa sa pook + na iyón. Nang makapasok na't makapan~gabila sa bató ay naglagay n~g takip + sa mukha ang ating binata. + </p> + <p> + Ang pinasukan ay isang pook na nakukulong n~g bató at ang tan~ging + nilulusutan n~g han~gin ay isáng butas sa bubun~gán na may limáng dipá ang + taas. Isáng tinghóy na nakasabit n~g mataas ang tan~ging tumatanglaw sa + pook na iyón na kinalalagyan n~g isang bagong taong bigláng nagulat at + nágising dahil sa kaluskos n~g m~ga nagsipasok. + </p> + <p> + —Wala kayóng m~ga damdaming lalaki—ang wika n~g dinatnan, na + wari'y may talagang malaking kagalitan sa m~ga kaharap. + </p> + <p> + —Masasabi mo ang ibig sabihin at hindi ka namin papatulan; alám mong + sa gaya naming may pamumuhay n~g ganito ay walang kabuluhan ang buhay; + ikáw ay isang kaawaawang nagnanasang magpatiwakal ¿at dahil sa anó? + </p> + <p> + —Sa dahiláng hindi kailan~gang matanto n~g ibá—anáng napipiit. + </p> + <p> + —Hindi n~ga kailan~gang matanto ng ibá, dátapwa't alám ko ang sanhi, + at dahil doo'y humadlang akó sa han~gad mong pagpapakamatáy. Ang wika mo'y + wala akong damdamin; námamali ka. + </p> + <p> + —Kung mayroon kang damdamin ¿anó't di mo payagang bigyán kong hangán + yaring pagkataong naubusan na n~g pag-asa? ¿Anó ang masakit sa iyo kung + ako'y mamatay ó mabuhay? + </p> + <p> + —¿Naubusan ka n~g pagasa? Alam ko, na dahil sa pagkamatáy n~g iyong + amá ay nagisá ka na sa mundó at lubos kang naghirap sapagka't ang taong + pinagkatiwalaan n~g magulang mo upang pasapitin sa iyong kamay ang + kayamanang pamana ay nagtaksil, at ninakaw ang salapíng dapat sanang + ibigáy sa iyó; hindi lamang iyón; sumapit ang isang panahón na ikaw ay + nápalulong sa pagirog at ang iyóng inibig ay tinankang agawin n~g ... + </p> + <p> + —Hindi lamang tinanká—anáng bagong-taong kausap—kundi sa + m~ga sandaling ito'y nilalasap na marahil n~g matandáng mayaman sa + kandun~gan n~g aking giliw, ang tamís n~g kaligayahan. ¡Oh, kay hirap n~g + mahirap! Ikaw marahil ay inupahan n~g taksíl na umagaw sa aking pagirog + upang sumalansang sa aking han~gad at n~g maragdagan pa ang talagáng + kapaitan n~g pagkabatid na naglilo sa kaniyang pan~gako ang babaying + pinaglaanan n~g boong buhay. N~gayón ay inaantáy kong ibalita mo sa akin + kung naganáp na ang kasal ni Benita kay kapitáng Ape. + </p> + <p> + Ang pinuno n~g tulisán ay napan~giti sa salitáng iyón n~g kaharáp. + </p> + <p> + —Hindi ka ba nananan~gan sa Dios? + </p> + <p> + —Waláng Dios ang mahirap—ang tugón n~g may nasang + magpatiwakal. + </p> + <p> + —¿Hindi ka na umaasa sa pagibig n~g iyong sintá? + </p> + <p> + —¿May pagibig bagang maaasahan sa katawang waláng puso? + </p> + <p> + —¿Hindi ka naniniwalang may kabihisang lan~git ang naghihirap? + </p> + <p> + —Hindi, sapagka't ang langit ay bukás lamang sa m~ga may pilak. + </p> + <p> + —¡Taong walang panalig! Sumunod ka sa akin at n~g matantó mong ikaw + ay nagkamali sa lahát n~g iyóng hinaka. + </p> + <p> + —Sukat na—ang tugón n~g bilango—kung papayagan mong + ako'y magpatiwakal ay susunod akó sa iyó, n~guni't kung hindi, ay bayaan + mo na akong magpakamatay dito sa gutom. + </p> + <p> + —Siya, ikaw ang bahala—anáng pinuno n~g tulisan—kung + ibig mo ang magpakamatay ay gawin mo, n~guni't sumama ka sa akin. + </p> + <p> + —Kung gayón ay oo.—ang sagót nang bilango at tumindig sa + kinauupan. + </p> + <p> + Kinalág ni Pating ang tanikalang nakapipigil sa binata at ito'y sumunód sa + pinuno n~g tulisán na tumun~go sa kinalalagyan ni Benita. + </p> + <p> + —Ibig mo ang magbigtí—anyá sa bagong kawalá—n~gayo'y + tinutulutan na kitá, n~guni't sa tabí ng babaying iyan ka dapat + magpakamatáy sapagka't siya man ay nagnasa ring magpatiwakal n~g dahil sa + iyó. + </p> + <p> + Ang binata'y nápaluhod sa piling ng dalaga't biglang nápasigaw nang: + </p> + <p> + —¡Benita! ¡Aking irog! ¡Oh, patáy!—anyá n~g mákitang hindi + kumikilos. + </p> + <p> + —Hindi—anang tulisán—natutulog lamang. + </p> + <p> + Masabi ang gayón ay winiligán n~g kaunting tubig ang mukha n~g dalaga at + itó nama'y nágising. + </p> + <p> + —¿Saan ako naroroon?—aniya. + </p> + <p> + —¡Itang!—anang binata. + </p> + <p> + —¡Enrique!—ani Benita n~g makilala ang kaharap—¡Aking + buhay! + </p> + <p> + —¡Aking irog! + </p> + <p> + Ang dalawang dibdib na naghirap ay nan~gagpahin~galay sa isang mahigpit na + yakap. + </p> + <p> + —Hindi ka ba nagpatiwakal?—ang tanong ni Benita sa kaniyang + giliw. + </p> + <p> + —Hindi ka ba nápakasal?—anang binata. + </p> + <p> + —Hindi—ang sagot n~g tulisán—sapagka't humadlang ako, + upang sumapit ang sandaling itó, na ikagaganti ko sa isang malaking utang. + Ako ang sumulat kay Benita, ako ang nagpapadalá sa iyó Enrique n~g + salaping hindi mo matalós kung saan nangagaling niyóng ikaw ay nasasalát, + ako ang sumalansang sa pagpapatiwakál mo, akó ang numakaw kay Benita bago + sumapit ang oras na pag-inóm niyá n~g lason, at sa isang sabi, ako ang + nagnakaw n~g kayamanan ni kapitang Ape. + </p> + <p> + —At sino ang makagagawa n~g gayón?—ang halos panaba'y na + tanóng n~g dalawa. + </p> + <p> + —Si Juan Masili—anang tulisán at inalis ang takip n~g mukha. + </p> + <p> + —¡Si Pedro!—ang wika ni Enrique. + </p> + <p> + —Oo n~ga: akó ang Pedro mong kaibigan at kapatid na inampón n~g + iyong magulang niyong magisá na sa mundó, n~guni't sa bundók ay ako ang + Juan Masili. + </p> + <p> + Nang kinabukasan ay tumangap si tinintíng Moneng n~g isang lihim na + pabalita na ang kaniyang anak na dalaga ay na sa Colegio n~g Concordia at + doon mangagaling bago ikasal kay Enrique Manapát na siyang tunay na + iniibig. + </p> + <hr /> + <p> + Nakaraan ang dalawang buwan. + </p> + <p> + Ang panahong ito'y ginugol n~g m~ga civil sa paghanap sa «Hari n~g m~ga + tulisán»; n~guni't n~g walang mangyari sa kanilang paghabol ay humuli na + lamang n~g apat na taong bukid at siyang pinaratan~gan na nangloob kay + kapitáng Ape. Ilang <i>cruz del mérito militar</i> ang naging pinakagantí + sa pagkakahuling iyón. + </p> + <p> + Dátapuwa't ang sundán natin ay si tinintíng Moneng na n~g araw na iyón ay + lumuwas sa Maynila. + </p> + <p> + ¿Anó ang dahilán n~g gayón? + </p> + <p> + Kung ating unawain ang lihim na kagalakáng nalalarawan sa mukha n~g ating + matanda na nagbago na n~g asal mula n~g araw na hindi natuloy ang kasal + n~g kaniyang anák na si Benita kay kapitáng Ape, ay makikilala natin na + ang kasayahang iyón ay galing sa pagkabatid na ang bugtóng na bunso ay + ikakasal kinabukasan sa tunay na iniibig. + </p> + <p> + Nang kinabukasan n~g pagdating ni tinintí sa Maynila ay ikinasal si Benita + at si Enrique sa Simbahan n~g Kiapo. + </p> + <hr /> + <p> + Ang naganák sa m~ga ikinasal ay isang nagngangalang Pedro Gatmaitan; + n~guni't kung pagwawariin ang kaniyang mukha ay mákikilala na siya'y + kamukha n~g binatang kausap ni matandáng Patíng niyong madaling araw na + nasunog ang bahay ni kapitáng Ape. + </p> + <p> + Sa bayan ay Pedro Gatmaitan at sa bundók ay Juan Masili na pan~gulo n~g + m~ga tulisán. + </p> + <p> + Ang taong ito'y nabubuhay pa n~g taóng 1892, dátapuwa't n~g magkaguló sa + Kabite ay hindi na nádin~gíg ang kaniyang pan~galan. + </p> + <p> + <a href="images/035.jpg"><img width="50%" src="images/035.jpg" + alt="enddesign" /></a> + </p> + <div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13320 ***</div> +</body> +</html> diff --git a/13320-h/images/001.png b/13320-h/images/001.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a919deb --- /dev/null +++ b/13320-h/images/001.png diff --git a/13320-h/images/002.jpg b/13320-h/images/002.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..2655ed5 --- /dev/null +++ b/13320-h/images/002.jpg diff --git a/13320-h/images/004.jpg b/13320-h/images/004.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..7189e53 --- /dev/null +++ b/13320-h/images/004.jpg diff --git a/13320-h/images/035.jpg b/13320-h/images/035.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..49c2e76 --- /dev/null +++ b/13320-h/images/035.jpg diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..f2a635c --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #13320 (https://www.gutenberg.org/ebooks/13320) diff --git a/old/13320-8.txt b/old/13320-8.txt new file mode 100644 index 0000000..3c8cae8 --- /dev/null +++ b/old/13320-8.txt @@ -0,0 +1,1240 @@ +Project Gutenberg's Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan, by Patricio Mariano + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan + +Author: Patricio Mariano + +Release Date: August 29, 2004 [EBook #13320] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JUAN MASILI O ANG PINUNO NG *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by +University of Michigan. + + + + + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay +hindi na ginagamit.] + + + +=PAT. MARIANO. + +JUAN MASILI= + + + +=Ang pinuno n~g tulisn= + +MAYNILA + +LIBRERA. LUZNICA +_Carriedo nm. 101.--Sta. Cruz._ + +=1906.= + + + + + +JUAN MASILI + + + +ANG PINUNO N~G TULISAN + + +Ang bayan n~g S. Jos at kanyng m~ga nayon n~g lalawigang Morong ay +balot katahimikan at ang kadiliman ay naghahari sa m~ga lansan~gan, +kaparan~gan at m~ga bulu-bundukin. + +Walng gumagambal sa piping kapanglawan n~g gabing nangyari ang +simul n~g kasaysayang it, liban sa tilaukan n~g m~ga manok na +nagsasabing ang sandalng iyon ay hating gabi. + +Walang an an, sa gitn n~g katahimikan ay nadin~gig ang yabag n~g +isang kabayo sa may hulo n~g nayong Masantol na nalalayo sa bayan n~g +may m~ga limang libong dip. + +Ang takbong matulin n~g kabayo'y humina n~g nalalapit na sa nayon, +at n~g natatanaw na ang unang bahay ay huminto at ang nakasakay ay +lumunsad. + +Kung pagmamalasing mabuti ang anyo n~g naglalakbay na iyon sa hating +gabi ay makikita, na, siya'y isang binatang lumabs pumasok sa +dalawang pu't dalawang taon; ang kanyang pagmumukhang nasan~gag sa +init n~g araw ay nagpapahayag n~g isang kalamigang loob na may halong +katalaghayang makaaakit sa sino mang makakaharp; datapwa't ang +kaniyang magandang tindig, ang anyo niyang banayad at ang kaliwanagan +n~g kaniyang noo na wari'y nagsasabing hindi naugali sa pagyuko, +ay nalalaban mandin sa kanyang kagayakan na binubuo n~g isang +_mambisa_ at _pantalong_ kulay ab, salakt na may palamuting +gint at pilak, _botas de montar, espuelas_ na pilak, isang +_balaraw_, dalawang revolver sa magkabilang baywang at isang _rifle_. + +Nang makahinto na't maitali ang kabayo sa isang puno ay pinagduop ang +dalawang kamay sa labi at ginayahang makaitl ang huni n~g bahaw. + +Hindi pa man halos napapawi ang tung n~g huni'y nagban~gon ang is +katao sa isang buntn n~g yagt na nalalay n~g may m~ga dalawang pung +hakbang ang agwat sa kinatatayuan n~g ating binata. + +--Bigyn p ni Bathala n~g magandang gab ang aking kapitn--ang bati +n~g buman~gon sa buntn n~g yagt. + +--An ang balita, kaibigang Patng? + +--Kung sa balita po'y marami, n~guni't kakaunti na ang panahn; kung +ibig mo pong masund ang iyng han~gd ay kailan~gang makarating tayo +n~g bayan sa loob n~g isang oras. + +--Kung gayn ay may panahn pa akng magpahin~g n~g kaunti at +maisalaysay mo namn sa akin ang lahat n~g namatyagn sa bahay na +pinabantayn ko sa iy. Nakahand na bang lahat nang tao? + +--Opo. + +--Kung gayn ay umup muna tayo at ipagsabi mong laht ang nalalaman. + +Ang dalaw'y nagtigisang putol na kahoy at nan~gagsiupo sa tab n~g +isang puno n~g mangng kalapt. + +--Ang una ko pong ginaw ay ang makituloy sa kalapt bahay ni +tininting Moneng at mula roon ay minatyagn ko ang m~ga nangyari. +Nakita ko pong sa maghapong araw ay walang hint ang paghahanda at +pagyayao't dito n~g m~ga dalaw at kamag-anakan n~g dalagang ikakasal; +n~guni't ang binibini natin ay miminsang lumabas sa kaniyang sild at +n~g makita ko'y may baks na luh ang m~ga pisn~g at ang namumugtong +m~ga mat ay nagpapahayag n~g malaking kadalamhatian. Sa pamagitan n~g +may ari n~g bahy na aking tinuluyan, na gaya n~g pagkaalm mo'y aking +hipag, ay pinadatng ko sa dalaga ang sulat mo pong ipinabigay +at inantabayanan ko ang sagt. May m~ga isang oras at kalahating +nagantay, bago ko nakitang nabuksn ang bintana sa sild at may isng +maputing kamy na naghulog n~g kaputol na papel na aking pinulot +at binasa. Ang napapalaman ay ganito: Ikaw na wari'y nagdudulot sa +maralita kong buhay n~g isang maligayang lunas ay pinasasalamatan ko +n~g labis, n~guni't ... ay!... mahirap n~g mangyari ang maiwasan +ko pa ang hulng sandalng ikapupugt n~g aking pagasa. Gayn ma'y +maraming salamat Matapos kong mabasa ang sulat ay inihanda ko na ang +lahat n~g tao at pinagbilinan n~g m~ga gagawing alinsunod sa utos mo. + +--Mabuti kung gayn. + +--N~guni't ipahintulot mo po sa akin ginoong kapitan ang isang tanng. + +--An iyon? + +--Ano't hindi pa po natin utasn ang taong nakukulong sa ating +yun~gib? + +--Matandang Pating! ang buhay n~g taong iyan ay mahal sa akin--ang +sabing matigs n~g ating binata--at ang sumalng sa kahit is niyang +buhk ay magkakamit n~g kaparusahng ikadadala sa boong buhay. +Nalalaman mo kung sino ang taong iyn? + +--Patawarin mo po ak capitn sa aking sinabi sapagka't ang nagduyk +sa akin sa pagtuturing ay ang han~gad na mawaln tayo n~g isang +binabantayan at ikaw po namn ay maalisan n~g kagambalaan. + +--Alam mo ba matandang Patng kung bakit ako npalulong sa pamumuhay +na itong lubhang maligalig? + +--Hindi po; at wala akong nalalaman, liban sa, ikaw po'y nakisama sa +amin at n~g mahuli ni Villa-Abrille ang ating pmunuang si Tankd ay +ikaw ang kinilalang kapitan n~g lahat n~g tao. + +--Kung gayo'y pakingan mo at itanm sa puso ang aking isasalaysay. + +Munting huminto ang nagsasalita; at n~g matapos na mahapls ang +kaniyang noo na dinalaw mandin n~g isang pag-uulap ay itinuloy ang +pagsasaysay. + + + * * * * * + +--Ako'y anak n~g isang dukha sa bayan n~g X ... at ang kabataan ko'y +nan~gabay sa maralitang tahanan, na, kahit damp ay hindi sinisilayan +kailan pa man n~g kahapisan, sa pagka't ang kaligayahan nang isang +tunay na pagmamahalan ni ama't ni ina'y siyang tan~ging naghahari sa +aming kubo. Datapwa't sumapit ang isang araw, ako niyon ay may labing +dalawang taon na at marunong n~g bumasa at sumulat n~g kaunt, na si +ama'y nagkasakit at sa dahilng kami'y mahirap ay inutusan si ina +na sin~gilin sa isang nagn~gan~galang kapitang Tiago, ang kulang sa +kabayaran n~g dalawang pung kabang palay. Si ina'y umals sa amin +n~g magtatakipsilim at tumun~go sa bahay n~g mayamang sisin~gilin, +n~guni't nakatugtog na ang _nimas_ ay hindi pa dumrating kaya't +sa kainipn ni am'y pinasalunuan sa akin. Oh! n~g ako'y papanaog +na sa aming bahay ay siyng pagdating ni in, na humahagulgol at +ang pananamt ay halos gulagulanit. Aywan ko kung an ang nangyari, +n~guni't n~g dumating ay napaluhd sa harapan ni tatay na kasaby ang +sigaw na: Ayokong pumayag, ayoko, datapwa't pinagtulun~gan ako n~g +pan~ginoon at dalawang alilang lalaki; ako'y inahiga ni kapitang +Tiago at ... ayoko; ayoko. Si ina'y ay ull n~g umuwi. Sa lak n~g +kasawiang dinanas ay hindi nakatagal at natimbwang na walang diwa sa +sahig n~g aming bahay. Nang makita ang gayn ni am at maunawa ang +nangyari ay nagban~gon sa pagkakahiga at tinalon halos ang aming +hagdanan, na dal ang isang itk. An ang nangyari? Aywan ko; +dtapwa't n~g kinabukasan ay wala na akong in at si am ay +nabibilango, dahil sa kasalanang pangloloob. Saan ak tutun~go sa +gulang kong labing dalawang tan at papano ang pagpapalibing sa aking +in? Ako'y lumapit sa laht n~g aming kakilala at ipinanghin~gi n~g +lims ang kahalagahan na ipagpapalibing sa bangky n~g aking magulang, +dtapwa't n~g ako'y pauwi na sa amin ay nsalubong ko ang taong +sinin~gil ni in at ako'y ipinahuli sa dalawang civil na kasama, +sapagkat ako'y anak n~g mangloloob. Dinala ako sa _cuartl_ at +ipinasok ako sa _calaboso_; at doo'y aking nakita na si am'y +halos naghihin~galo na lamang at ang kataw'y tadtad n~g latay. Gayn +daw ang pahirap sa m~ga magnanakaw! + +Isang buntng hinin~gang malalim n~g binata ang pumadlang sa +pagsasalaysay at isang nakatanang luha ang namalisbis sa kaniyang +pisn~gi, at ang mukha niyang aliwalas at laging malumanay ay dinalaw +n~g isang kaban~gisan. Napatitig sandali sa lan~git, n~guni't ang +titig na iyon ay isang pagsisi mandin doon sa na sasa kataasan na +siyang inaakalang nakakapamahala sa kalupaan. Ang titig n~g isang +Lucifer ang tumapon sa m~ga mata n~g isang may mukhang banayad. + +--Magnanakaw si ama! Ang taong maninin~gil, n~g puri't kaligayahang +nawal'y mangloloob! Ay anak ko! ang tan~ging nasambit n~g aking +kaawaawang magulang n~g ako'y matanaw na umiiyak sa kaniyang piling. +Ako'y napayakap sa katawan ni tatay na pigta sa dugo at nawalan n~g +diwa. Isang malaks na palo ng yantok ang nagpabalik sa budhi kong +tumanan. Ilang sandali akong hindi nagkamalay tao? Aywan ko, n~guni't +n~g aking imulat ang m~ga mata ay nakita kong ang bangkay ni am ay na +sa isang munting papag at pasan n~g apat kataong maglilibing; susundn +ko sana, dtapwa't ang sakt n~g aking m~ga buto'y hindi nagpahintulot +sa gayn, kaya't ako'y naiwan sa _calaboso_, na, bukod sa salanta +ang katawn ay isang araw n~g sinkd na hindi kumakain. Isang gab pa +akong nakatulog doon sa kalait lait na kulun~gang kinamatayn ni am. +Nang kinabukasan ay pinalabs ak sa tulong n~g ilang pal pa, kaya't +sa pamagitan n~g muntng laks na nalalab sa akin katawan ay nagint +akong makaratng sa aming bahay na inabot kong buks at wala ang +bangky ni in. Sino ang nagpalibing? Sa aking kamusmusn ay wala +akong naisip liban sa akalang bak dinal n~g asuang ang bankay, +sapagka't dito sa atin ay karaniwan ang paniwal sa gayn, lalong lalo +na sa m~ga kabataan dahil sa m~ga na didin~gig sa matatand. Wala n~g +luhang tumutul sa aking m~ga mat, sampu niyang mapait na yaman n~g +ating panin~gin na wari'y nagpapaginhawa n~g kaunti kung dumaloy +ay nagkait na sa aking kapighatian, sapagka't sa dalawang araw na +itinan~gis ay natuyo na mandin, Gaano ang sising bumukal sa aking +bibg, sa dahilng ako'y hindi pa malak! Higant at higant ang +sumusulak sa aking dibdib! Higant sa mayamang gumag sa aming pagaari +at humalay sa puri ni in; higant sa m~ga _justiciang_ hind +nagtangol sa nilupigan, kundi bagks nagpahirap sa naap. Nang ako'y +aalis na sa aming bahay ay siyang pagdating n~g isang taong nagsalita +sa akin n~g ganit: + +--Ikaw ba amng ang ank ni mng Mund? + +--Op. + +--Nabatid kong laht ang nangyari sa inyng magaanak at natant ko rin +na ikaw ay ulila n~g lubos. Ak ang naglibng sa bankay n~g iyng in. + +--Oh salamat p.--ang wika kong kasabay ang pagkakaluhd sa harapan +n~g taong iyn. + +--Ikaw ay walng kamaganakan dito, sapagka't ang m~ga magulang mo'y +tag S. Jos sa Morong ibig mo bang sumama sa ank ko sa Maynila +upang mag-aral doon? Ikw ay hindi ko ibibilang na alila, kundi +pinakakasama lamang n~g aking ank; ikw may magaarl din. + +Sa lak n~g utang na loob ko sa taong iyn ay hindi ako nakasagt, n~g +ayaw kahit lubos na nlalaban sa loob ko ang maging utusn. + +Pinasalamatan ko ang himok na iyon at ako'y sumama. + +Man~ga ilng araw lamang ang nakaraan, at, iyng batang paty gutom, +iyng ulilang walang kamag-anak ay naging isang nagaaral sa S. Juan de +Letran at kasakasama kahit saan pumaroon ng isang kapw batang ank ng +matandng maawan. Hind alilang utusn ang kanyang lagy kundi isng +ank dn n~g nagaampon at kapatid n~g kaniyang ank. + +Nagdaan ang pitng tan, at sa panahng iyn mandn ay naparam sa +alaala ko an~g aking karukhaan at ang kahapishapis na kinahinatnan +niyong m~ga sawing palad kong magulang at nkatulog war sa loob n~g +aking batang puso iyong higantng halos sinunpaan ko sa sarili. + +Dtapwa't dumating ang isang araw na kaming dalawang nagaaral ay +naanyayahang dumal sa isang piging sa daang Dulumbayan sa Maynila at +doon ay dumal rin ang isang kasama namin sa Colegio na kaakby ang +kaniyang am, na, mula n~g dumatng ay waring pumasok sa loob kong ang +pagmumukhng iyn ay aking naaalala. Inanyayahan kaming kumain at sa +paguupuan sa dulang ay npasiping sa akin ang matanda. Ilng salitaan +ang nbuksan at sa isang paguusap n~g ukol sa m~ga baynbayn ay +napasalin~gt ang pagkakaklala na kami'y magkababayan. + +--Iyan man po'y kababayan din natin--ang turing n~g ank ng nagampon +sa akin at itinuro ak sa mantanda. + +--Ito?--ang tanng na wari'y may muntng pagkakamangha n~g kinausap +at ako'y pinagmasdan--tila n~ga naaalala ko ang mukhang it nagaaral +din bang kasama niny? + +--Opo ang tugn n~g aking kasama--iyn po ang ank ni mng Pitong at +ni aling Mensia. + +--Pitong, Mensia!--anng--matanda na wari'y hinahalungkat sa kaniyang +pagiisp ang gayng m~ga pan~galan--Ah! naalala ko na, kung gayn ay +it ang anak ng nagnasang mangloob sa akin. + +Nang madin~gig ang sabing iyon ay nalit ak, ang lahat n~g dugo ko +mandin ay sumulk sa aking mukha at ang noo ko'y nagalab. + +Sa isang kisp mat halos ay tuminbuang ang matanda sa tab n~g +dulang dahil sa sugat na gawa n~g sundang na kagamitn sa pagkain. +Ang sumunod na bumulagta sa is pang saksk ay ang ank na nagnasang +magsangalang sa am. + +Pagkatapos niyn, ako'y nagtatakb na hindi alm kun saan tutun~go, at +daig ko pa ang ulol. + +Ako'y hindi nahuli at nakarating ak sa Novaliches n~g gab ring yan. +Nang kinmakalawahn ay is na ak sa iny at magmula niyn ay ... + +--Nagbago ang palakad--ang putol ni Patng--magmula niyon ay dumalang +na ang panghaharang sa m~ga daanan, n~guni't lumimit ang paghahati n~g +m~ga salapng ngagahs sa pangloloob. Magmula noo'y bayan ang tirahan +n~g laht, ang bundk ay nagng isng tagpuan n~g m~ga magkakasama at +ang yun~gb na dating tahanan n~g m~ga pinaguusg n~g civil ay naging +tahanan n~g m~ga binibining binibihag, na matapos maalagaang wari'y +m~ga _princesa_ ay pinauuwing hindi man pinakikinaban~gan n~g +sino man sa atin at wala mang tubs. Itng ating inaabatan n~gayon na +ilang sandali na lamang at ikakasal, ay babantayan na namn marahil at +pagkatapos ay ibabalik na muli sa kaniyang magulang n~g ... walang an +man. + +--Ang gayon ay hindi dapat ipagdamdam n~g is man sa inyo, sapagka't +kahit hindi ko hinihin~gan n~g tubs ang m~ga binibining binibihag ay +hindi namn nawawala ang inyong kahati sa pagpapagod. + +--Oo, n~ga po; n~guni't ang dinaramdam naming lahat ay ang hindi mo +man lamang pinakikinaban~gan ang m~ga bihag na iyn, dahil sa kung +makaraan ang dalawang araw sa pagkakapiit at matanong mo kung may is +man lamang na lumapastan~gan, umaglahi nagkulang sa balang nsabi ay +pakakawalan mo na't pababalikin sa kaniyang bahay na may kaakby pang +magsasangalng sa paglakad hangang sa makaratng sa kanila. Kung gayn +ay bakit pa nagbabay at nagsasaing kung hindi din lamang kakanin? + +-Ah ...matanda kong Patng! Nalalaman mo bag kung bakit ako +nangbibihag n~g m~ga binibining ank n~g mayayaman? Upang malasap n~g +m~ga mayayamang iyn ang pait n~g magdamdam n~g dahil sa kapurihn. +Lahat n~g makaalam n~g pagkabihag sa isng binibini'y magsasapantaha +na hindi na dapat asahang mauuwi na taglay ang linis na dating kipkip, +kahit tunay na alm mong kung sakali't may dalagang nagluwat n~g apat +na araw sa ating yun~gib ay hindi dahil sa ating pinipiit dahil sa +ikinahihiya niya ang mabalik sa sariling tahanan, sapagka't wala na +ang kaniyang kalinisan, kundi dahil sa talagang nasa lamang n~g may +katawan ang lumagi pa n~g isang araw sa ating tahanan. + +--Oh! hindi mo lamang po batid kapitan ang sanhi ng ipinagkakagayn. +Tunay at sila'y ating iginagalang at walng makapan~gahs na umaglahi +man lamang dahil sa pan~gin~gilag sa iny, n~guni't ang gayn ay +makapipigil kaya na ikaw ay ibigin n~g dalagang nabihagan n~g puso? +at it ang sanhi n~g kanilang hindi pagbalik na kusa sa sariling +tahanan; at kung hindi dahil sa n~galang pagirog mangyayari pa +kayng tayo'y makatahn sa yun~gib na iyn sa karamihan n~g dalagang +nakaaalam, sa dahilng hindi naman natin tinatakpan ang m~ga mata kung +pauwiin? At an ang sanhi n~g pagkaalam natin n~g m~ga nangyayari sa +bayanbayan sa pamagitan n~g m~ga Ichay, Marcela, Juana, Cin at ib +pa? Hindi mo lamang alm ginoong capitn na ang m~ga binibining ating +pinawawalan ay piit din kahit na mbalik sa kanilang tahanan. Itng +sasalakayin natin n~gayon ay is rin kayang titinagin at pagkatapos +ay pauuwiin? + +--Hindi. Itng sa n~gayn ay hindi bibihagin kundi ililigts sa m~ga +kamay n~g ganid na magulang na pinipilit ang ank na pakasal sa +hindi iniirog, n~g dahil lamang sa paglin~gap sa yaman n~g magiging +manugang. + +--Ay ano po ang mayroon sa atin sakaling mangyari man ang gayn? + +--Wala n~ga kung sa bagay, n~guni't ibig kong ipabatid sa m~ga +masasakm na iyn na kung silng m~ga tulisng bayan ay may kalakasang +makapawi n~g isang damdaming tinataglay sa puso n~g isang umiibig ay +may tulisng bundk namng may lalo pang laks upang makapagsangalang +sa m~ga naaapi't nalulpigan. Ang binatng magbibigt sana kung hindi +natin ntagpuan, at nkukulong n~gayon sa ating yun~gb ay siyang +iniibig n~g binibining ating aagawin. + +--Ah!... + +--Alm mo kung sino ang bagongtaong iyn at kung bakit iniwasan ko +ang ako'y kaniyang mkilala? Iyn ang dati kong kasamahan sa pagaaral; +iyn ang ank n~g maawaing nagampn sa akin. + +--Oh! + +--N~gayo'y kapanahunang dapat kong bayaran sa kaniya ang malak kong +utang na loob. + +--Kapitan--ang biglng putol n~g matanda na napatin~gin sa dakong +Silan~gan--tila oras na, sapagka't ang talang bakero ay nakasipt na +sa Silan~ganan at ang ating m~ga kasama marahil ay nan~gagaantay. + +--Tunay. + +Nang masabi ang gayon ay nagtindg ang dalaw sa pagkakaupo at +nan~gagsilakad na tinun~go ang bayan. + + * * * * * + + +Wala pang ika apat n~g magmamadaling araw. + +Sa bahay ni tininting Moneng ay malak ang kaguluhan; ang m~ga bataan +ay hindi halos magkamayaw sa pagmamadalian, sa pagaayos, dahil sa n~g +araw na iyn ikakasal ang ank na dalaga n~g mayamang matanda at ang +magiging asawa kahit kasingulang n~g am ay siya namng pinakapan~gulo +sa yaman sa bayang iyn. Papanong hindi malak ang handa at marami +ang magsisidal? + +N~guni't sa gitna n~g kaguluhang iyn, ang tan~ging tahimik ay ang +sild na kinalalagyan n~g dalagang ikakasal. + +Nalutulog pa kaya? + +It ang ating alamin. + +Sa silid ay walang tao kundi si Benita lamang at siya'y nakaluhd +sa harap n~g isng larawan n~g In n~g Dios, at doo'y nanlan~ging +kasabay ang isang timpng panaghy. + +Makaraan ang sandali ay nagtindig at tinanaw ang isang orasang na sa +tapt n~g pintuan. + +--Sandali na lamang!--aniy at nalugmk sa isng uupn--Sandali na +lamang at ang mapat na taning ay matutupd na. Ay in ko! Kung ikw +ay buhy ay hindi ko disin sasapitin ang magkganito na mpapakasal sa +isang taong kinasusuklaman. + +Masabi ang gayn ay lumapit sa isang _mesa_ na kinapapatun~gan +n~g isang _botelltang_ may lamn, isang _tintero, pluma_ at +_papel_. + +Umupo sa piling n~g dulang at itinitik sa kaharap na papel ang +ganitong talata: + +Huwag ninyong sisihin ang sino man n~g dahil sa aking pagkamatay, sa +pagka't walng may kagagawn kundi akong mag-is lamang. + +Hindi ko maamn ang mpakasal sa taong kinasusuklaman. + +Ay Enrique! + +Sa kabilang buhay na kit mag-isng puso. Benita. + +Matapos maisulat ang gayn ay sinungabn n~g nan~gin~ginig niyang +kamy ang botelltang may lason. + +N~guni't n~g nasasabibig na ang labi n~g botella ay may nadin~gig na +kaluskos sa nakalapat na durun~gawan at ito'y nabuksn upang makaraan +ang katawan n~g isang binata. + +--Oh!--an Benita at waring tatakb n~gunit natigilan, at sa +pagkagulat ay nawaln n~g diwa. + +Sandali na lamang sana't natupad n~g binibini ang nasang +pagpapatiwakal. + +--Lalong mabuti--ang wika sa sarili n~g pan~gahas na pumasok sa +durun~gawan, na dili iba't ang binatang tinawag na kapitn ni +matandng Patng.--Lalong mabuti ang ganit at walng sagabal sa +pagdadal. + +Nang matapos na masulatan ang kaputol na papel na iniwan sa ibabaw n~g +altar ay kinandng ang katawn n~g nbulagtang dalaga at inilabs sa +durun~gawan. + +Iwan natin siya na dal ang mayamang pasn at ang ipatuloy ay ang +pagsasalaysay n~g nangyayari sa kabahayn. + + * * * * * + + +Tumugtog ang ika apat at kalahati at ang m~ga gawain ay lalong nag +lol sapagka't nagdatin~gan na ang novio at ilang panaohin. + +Isa't isa'y nagaalay n~g maligayang bati sa matandng mapalad na +magaari sa kagandahan ni Benita. + +Si matandng Moneng ay hindi magkasiya sa katuwaan; at n~g masalubong +ang m~ga hulng dumating ay lumapit sa pinto n~g sild at tumugtg +dahil oras na n~g pagbibihis n~g ikakasal. + +Kinatg ang pintuan, n~guni't walng sumagot; kinatg na muli at gayn +din. + +--Baka po nkakatulog pa.--an kapitang Ape, na dili iba't siyang +magiging asawa. + +--Iny pong tawagan--ang payo naman n~g is. + +--Benita! Benita!--anng am na kasabay ang katg. + +Wala ring tumtugon sa loob. + +--Benita! ang halos sigw ni tininting Moneng na may munti n~g galit +dahil sa baka uulitin na namn n~g kaniyang ank ang pagpapahayag n~g +hindi pagsang-ayon sa kasalang iyn. + +Wala n~g oras na ipagaantay, sapagka't magliliwang na at ang pari +marahil ay nakahanda na rin. + +--Benita!--ang sigw n~g amng nagagalit at biglng itinulak ang +pintong nakalapat. + +Nasira ang _cerradura_ at ang dalawng dahon n~g pinto ay +nbukas. + +Ang laht ay nagitl, n~guni't ang pagkamangha ay nagtalo n~g matanaw +na walng tao ang sild. + +Lahat ay patakbng pumasok sa pook na iyon dtapwa't walang natagpuan +kundi isang botellitang may tatak na _arsnico_ at ang dalawang +sulat na kilal na n~g bumabasa ang lamn n~g is, sapagka't siyang +sinulat ni Benita bago nagtankang magpakamatay, at ang is namn ay +ganito ang nasusulat: + +Sa _laks_ n~g pilak ay mayroon pang dumdaig; ang _laks_ +n~g _laks_.==Juan Masili. + +--Juan Masili! Ang hari n~g m~ga tulisn--ang bulng na bumukal sa +lahat n~g bibg. + +Marahil ay nan~gapahinto n~g malaon ang m~ga nroon kundi siyang +pakadin~gig n~g isang sigawang galing sa daan. + +--Sunog! sunog!--anng m~ga taong na sa lansan~gan. + +Nagkagul at nagpanakbuhan ang lahat, dtapwa't isang alilang +humahaman~gos at halos wala n~g hinin~g, dahil sa pagtakb, ang +lalong nagpalala n~g gitl. + +--Kapitang Ape, kapitang Ape--ang sigw n~g bagong dating--ang bahay +mo po'y nilooban n~g tulisn pagkaalis mo at pagkatapos ay sinunog; +ang pinakapan~gulo po n~g nangloob na nakakabay ay may kandng na +isang babaying diwa'y dalagang ikakasal dahil sa kagayakan. + +Si tininting Moneng ay nalugmk sa isang uupan at si kapitang Ape ay +kumutkot n~g takb na patun~go sa kaniyang bahay. Wala siyang dinatnan +kundi ang pagkabatid n~g katunayan n~g kaniyang kasawian at wala +siyang ntanaw kundi ang pagaalab na n~g may kalahati n~g dati niyang +magandng tahanan. + +--Umakyt kay--ang sigw n~g matanda sa m~ga taong +nan~gagsisitakb--umakyat kay at maraming salapi sa cajn n~g +aparador. + +N~guni't sino ang man~gan~gahas na pumasok sa isang bahay na ang +kalahati ay nagaalab? kaya't n~g walng makin~gg ay siya ang pumasok. + +Sandali lamang at nakita sa kabahayan, n~g m~ga nasa daan, ang anino +n~g pumasok, at pagkatapos ay isang oh! ang bumukal sa lahat n~g +bibg. + +Siyang pagbagsk n~g bahay na nagdidin~gas. + + * * * * * + + +Nang kinabukasan ay nakita sa buntn n~g ab ang katawng tupk n~g +mayamang kapitn. + +Nang kinabukasang iyn ay dapat sanang siya'y sumsaligaya, kung +matatawag na kaligayahan din ang magpasasa sa kagandahan n~g isang +babaying napilit lamang. + +Kay daling humalay n~g kapalaran at kay daling magbago n~g kulay n~g +isang pag-asa! + + * * * * * + + +N~guni't saan napatun~go si Benita? + +It ang alamn natin. + +--Lalong mabuti--ang wika n~g binatang tulisan n~g mkita na ang +dalaga'y nawaln n~g diwa, at masabi ang gayo'y kinandong at inilabs +sa bintana. + +Apat na lalaking kasama ni Patng ang sumal sa pan~gahs na kapitan +at matapos na makasakay sa kabayo ay sinapupo ang binibini. + +--N~gayon Patng--ang wika n~g kapitan sa kaniyang matandng kabig--ay +dapat mo nang sundn ang pan~galawang bahagi n~g aking m~ga utos at +nasa kong tanglawan n~g isang sulng malaki ang aking pagdadaanang +lansan~gan sa pagdadal nitong mayamang pasanin. + +Ang salitaang ito'y nangyari sa dakong likuran n~g bahay ni tininting +Moneng n~g kasalukuyang nagdadatin~gan ang man~ga unang dal na +kasabay ang _noviong_ si matandang Ape. Matapos ang salit nang +binata ay pinalakad na ang m~ga kausap; siya'y lumiko sa isang dan +na patun~go sa bahay n~g kapitng ikakasal, na, sapupo ang babaying +walang malay-tao at nang nlalapit na sa tinurang bahay ay nag-utos sa +m~ga taong nakita roon, na pawa niyang kampon. + +--Kunin ninyo ang laht ng madadal--ang wika niya--at aantabayanan ko +ang paglalagablb nang sulng tatanglaw sa aking lalakaran, sapagka't +diwa'y tinamd n~gayn sa pagsikat ang araw. + +Sa utos na ito'y nan~gag galawan ang may dalawang pung lalaki na +pawang sandatahan, na nan~gakahanay sa dalawang panig n~g daan at +nagsitun~go sa bahay ni kapitang Ape, na sa m~ga sandalng iyn ay +nsabahay ni Moneng na kaniyang bibiyinanin. + +Makaraan ang sandali'y nan~gakapasok ang iln sa bahay na lolooban, at +nagsimula ang pagkakagulo, sapagka't ang m~ga alilang nabiglaanan +sa gayn ay walang ibng ginawa liban sa tumakas; n~guni't hindi +nan~gakalayo ang m~ga nagulat na utusan, sa dahilng sila'y ndakip +n~g m~ga na sa labs nang bahay, kaya't nagng saks silng laht sa +pag-uutos ng binatang nan~gan~gabayo na pagpapadin~gas n~g bahay, +nang makitang ang m~ga nagsipasok ay lumabs na may dalang tigiisang +balutan. + +Pumasok ang isang naiwan sa labs at mayamaya'y nagsilakad n~g +laht ang magkakasama sapagka't sa kadilimang hindi pa hinahawi n~g +kaliwanagan n~g sisikat na araw ay namukod ang pulng ibinug n~g +nag-aalab na bahay. + +Ang sigawan n~g tulisn! at sunog! ay ndin~gig halos sa lahat n~g +pook n~g bayan at ang m~ga _justicia_ ay lumipana sa paghabol, sa +may dakong luwasan, sa m~ga tulisang nagtun~go sa hulo. + +Alam na nating ang is sa m~ga alila ang nagbalita kay kapitang Ape +sa nangyaring loob at alm din natin ang kinasapitan n~g matandang +ikakasal sana, kaya't ang sundan natin ay ang pan~gulo nang tulisan na +nan~gan~gabayo't dal si Benita. + +--N~gayon di'y dapat magsitun~gong lahat sa yun~gib at doon ko kay +aantabayanan upang magawa ang laht n~g kailan~gan--ang wika n~g +binata sa m~ga tulisan n~g sila'y malaylayo na sa bayan--Matandang +Patng umangkas ka kung ibig mo, sapagka't kailan~gan kung dumating +kang aking kasaby sa kinalalagyn n~g binatang binbantayan. + +--Magpatakbo ka na po kahit hindi ako kaanks at pamumuntutn +kit--ang wika ni Patng n~g maiabt sa isang kasama ang kaniyang +dal. + +--Kung gayo'y halina--anang binata at pinatakb ang sinasakyang kabayo +na wari'y hindi nagiindng kapagalan sa bigt na dal. + + * * * * * + + +Ang yun~gib n~g bundk S. Mateo ay tahimik at walng gumagambal sa +kaniyang kapanglawan liban sa ang lagasls n~g m~ga san~g at dahon +n~g kakhuyan na pinagagalaw n~g simuy na malumanay n~g han~gin sa +paguumag. Sino mang mlalapt sa pook na iyn ay magsasabing wal +is mang to, n~guni't kung mamataan ang isng sulok n~g yun~gib ay +makikita na may isng nakapan~galunkt. + +Walng an an'y biglng tumindig ang banty at waring may pinakingn. + +--Narit na sil--ang sabi sa sarili n~g taong nagiis sa kasukalang +iyn na walng ibang dumadalaw liban sa m~ga hayop n~g kagubatan. + +Hindi pa man halos natatapos ang kaniyang pagsasalit ay siyang +pagdatng n~g nan~gan~gabayo. + +--Wala pong an man--ang wika n~g dinatnn. + +--Tulungan mo ak--anng binata--at iniabt ang magand niyang dalahin +na hindi pa pinagsasaulan n~g hinin~ga--ating ilagy sa dati kong +tinutulugn. + +Ang dalawa'y pumasok sa loob n~g yun~gib at n~g napapaloob na nang +mahigit sa dalawang pung dip sa pintuan ay pinisl n~g binata ang +isng un~gs n~g bat. + +Nakadin~gig n~g lagitk na wari'y gawa n~g isng bagay na mabigt at +biglng nabuksan ang malapad na batng hindi mkikita n~g sino mang +hindi nakatataho n~g lihim na iyn. + +Pumasok ang magkatuwang at inilapg n~g marahan ang dalaga sa isng +hihigan. + +--Ang iyong binabantayan?--ang tanng sa kasama n~g pinuno ng +tulisn. + +--Nakakatulog pa po sapagka't gab na n~g magpahin~g, sa dahilang +wari'y malak ang han~gad na huwag na siyang umagahing buhy. + +--Ipinainm mo ang ibinigy ko sa iyong tubig? + +--Hindi po, dahil sa hindi kumain. + +--Kung gayn ay magbalk ka na sa iyng pagbabantay sa pinto at bayaan +mo akong mag-is; patuluyn mo agad si Patng. + +Ang pan~galang sinambt ay naging wari isang tawag sapagka't siyang +pagdating n~g matandang tulisn, kaya't ang inuutusan ay bumalik na +lamang sa pinto n~g yun~gib. + +--Mabuti n~ga't dumating ka; ating tingnn ang dating bilango. + +--Malaon na pong hindi pinagsasaulan ito--ang wika ni Patng n~g +makita si Benita. + +--Bayaan mo't hindi iyn mgigising hangang hindi ko ibig: pinaamoy ko +n~g pangpatulog. + +Masabi ang gayn ay tinun~go nilng dalaw ang sungki n~g isng bat +at pumasok sa isng puang na hindi mahahalata n~g isng hindi bihasa +sa pook na iyn. Nang makapasok na't makapan~gabila sa bat ay +naglagay n~g takip sa mukha ang ating binata. + +Ang pinasukan ay isang pook na nakukulong n~g bat at ang tan~ging +nilulusutan n~g han~gin ay isng butas sa bubun~gn na may limng +dip ang taas. Isng tinghy na nakasabit n~g mataas ang tan~ging +tumatanglaw sa pook na iyn na kinalalagyan n~g isang bagong taong +biglng nagulat at ngising dahil sa kaluskos n~g m~ga nagsipasok. + +--Wala kayng m~ga damdaming lalaki--ang wika n~g dinatnan, na wari'y +may talagang malaking kagalitan sa m~ga kaharap. + +--Masasabi mo ang ibig sabihin at hindi ka namin papatulan; alm mong +sa gaya naming may pamumuhay n~g ganito ay walang kabuluhan ang buhay; +ikw ay isang kaawaawang nagnanasang magpatiwakal at dahil sa an? + +--Sa dahilng hindi kailan~gang matanto n~g ib--anng napipiit. + +--Hindi n~ga kailan~gang matanto ng ib, dtapwa't alm ko ang sanhi, +at dahil doo'y humadlang ak sa han~gad mong pagpapakamaty. Ang wika +mo'y wala akong damdamin; nmamali ka. + +--Kung mayroon kang damdamin an't di mo payagang bigyn kong hangn +yaring pagkataong naubusan na n~g pag-asa? An ang masakit sa iyo +kung ako'y mamatay mabuhay? + +--Naubusan ka n~g pagasa? Alam ko, na dahil sa pagkamaty n~g iyong +am ay nagis ka na sa mund at lubos kang naghirap sapagka't ang +taong pinagkatiwalaan n~g magulang mo upang pasapitin sa iyong kamay +ang kayamanang pamana ay nagtaksil, at ninakaw ang salapng dapat +sanang ibigy sa iy; hindi lamang iyn; sumapit ang isang panahn na +ikaw ay npalulong sa pagirog at ang iyng inibig ay tinankang agawin +n~g ... + +--Hindi lamang tinank--anng bagong-taong kausap--kundi sa m~ga +sandaling ito'y nilalasap na marahil n~g matandng mayaman sa +kandun~gan n~g aking giliw, ang tams n~g kaligayahan. Oh, kay hirap +n~g mahirap! Ikaw marahil ay inupahan n~g taksl na umagaw sa aking +pagirog upang sumalansang sa aking han~gad at n~g maragdagan pa ang +talagng kapaitan n~g pagkabatid na naglilo sa kaniyang pan~gako ang +babaying pinaglaanan n~g boong buhay. N~gayn ay inaanty kong ibalita +mo sa akin kung naganp na ang kasal ni Benita kay kapitng Ape. + +Ang pinuno n~g tulisn ay napan~giti sa salitng iyn n~g kaharp. + +--Hindi ka ba nananan~gan sa Dios? + +--Walng Dios ang mahirap--ang tugn n~g may nasang magpatiwakal. + +--Hindi ka na umaasa sa pagibig n~g iyong sint? + +--May pagibig bagang maaasahan sa katawang walng puso? + +--Hindi ka naniniwalang may kabihisang lan~git ang naghihirap? + +--Hindi, sapagka't ang langit ay buks lamang sa m~ga may pilak. + +--Taong walang panalig! Sumunod ka sa akin at n~g matant mong ikaw +ay nagkamali sa laht n~g iyng hinaka. + +--Sukat na--ang tugn n~g bilango--kung papayagan mong ako'y +magpatiwakal ay susunod ak sa iy, n~guni't kung hindi, ay bayaan mo +na akong magpakamatay dito sa gutom. + +--Siya, ikaw ang bahala--anng pinuno n~g tulisan--kung ibig mo ang +magpakamatay ay gawin mo, n~guni't sumama ka sa akin. + +--Kung gayn ay oo.--ang sagt nang bilango at tumindig sa kinauupan. + +Kinalg ni Pating ang tanikalang nakapipigil sa binata at ito'y +sumund sa pinuno n~g tulisn na tumun~go sa kinalalagyan ni Benita. + +--Ibig mo ang magbigt--any sa bagong kawal--n~gayo'y tinutulutan +na kit, n~guni't sa tab ng babaying iyan ka dapat magpakamaty +sapagka't siya man ay nagnasa ring magpatiwakal n~g dahil sa iy. + +Ang binata'y npaluhod sa piling ng dalaga't biglang npasigaw nang: + +--Benita! Aking irog! Oh, paty!--any n~g mkitang hindi +kumikilos. + +--Hindi--anang tulisn--natutulog lamang. + +Masabi ang gayn ay winilign n~g kaunting tubig ang mukha n~g dalaga +at it nama'y ngising. + +--Saan ako naroroon?--aniya. + +--Itang!--anang binata. + +--Enrique!--ani Benita n~g makilala ang kaharap--Aking buhay! + +--Aking irog! + +Ang dalawang dibdib na naghirap ay nan~gagpahin~galay sa isang +mahigpit na yakap. + +--Hindi ka ba nagpatiwakal?--ang tanong ni Benita sa kaniyang giliw. + +--Hindi ka ba npakasal?--anang binata. + +--Hindi--ang sagot n~g tulisn--sapagka't humadlang ako, upang sumapit +ang sandaling it, na ikagaganti ko sa isang malaking utang. Ako ang +sumulat kay Benita, ako ang nagpapadal sa iy Enrique n~g salaping +hindi mo matals kung saan nangagaling niyng ikaw ay nasasalt, ako +ang sumalansang sa pagpapatiwakl mo, ak ang numakaw kay Benita bago +sumapit ang oras na pag-inm niy n~g lason, at sa isang sabi, ako ang +nagnakaw n~g kayamanan ni kapitang Ape. + +--At sino ang makagagawa n~g gayn?--ang halos panaba'y na tanng n~g +dalawa. + +--Si Juan Masili--anang tulisn at inalis ang takip n~g mukha. + +--Si Pedro!--ang wika ni Enrique. + +--Oo n~ga: ak ang Pedro mong kaibigan at kapatid na inampn n~g iyong +magulang niyong magis na sa mund, n~guni't sa bundk ay ako ang Juan +Masili. + +Nang kinabukasan ay tumangap si tinintng Moneng n~g isang lihim na +pabalita na ang kaniyang anak na dalaga ay na sa Colegio n~g Concordia +at doon mangagaling bago ikasal kay Enrique Manapt na siyang tunay na +iniibig. + + * * * * * + + + +Nakaraan ang dalawang buwan. + +Ang panahong ito'y ginugol n~g m~ga civil sa paghanap sa Hari n~g +m~ga tulisn; n~guni't n~g walang mangyari sa kanilang paghabol ay +humuli na lamang n~g apat na taong bukid at siyang pinaratan~gan na +nangloob kay kapitng Ape. Ilang _cruz del mrito militar_ ang +naging pinakagant sa pagkakahuling iyn. + +Dtapuwa't ang sundn natin ay si tinintng Moneng na n~g araw na iyn +ay lumuwas sa Maynila. + +An ang dahiln n~g gayn? + +Kung ating unawain ang lihim na kagalakng nalalarawan sa mukha n~g +ating matanda na nagbago na n~g asal mula n~g araw na hindi natuloy +ang kasal n~g kaniyang ank na si Benita kay kapitng Ape, ay +makikilala natin na ang kasayahang iyn ay galing sa pagkabatid na ang +bugtng na bunso ay ikakasal kinabukasan sa tunay na iniibig. + +Nang kinabukasan n~g pagdating ni tinint sa Maynila ay ikinasal si +Benita at si Enrique sa Simbahan n~g Kiapo. + + * * * * * + + +Ang nagank sa m~ga ikinasal ay isang nagngangalang Pedro Gatmaitan; +n~guni't kung pagwawariin ang kaniyang mukha ay mkikilala na siya'y +kamukha n~g binatang kausap ni matandng Patng niyong madaling araw +na nasunog ang bahay ni kapitng Ape. + +Sa bayan ay Pedro Gatmaitan at sa bundk ay Juan Masili na pan~gulo +n~g m~ga tulisn. + +Ang taong ito'y nabubuhay pa n~g tang 1892, dtapuwa't n~g magkagul +sa Kabite ay hindi na ndin~gg ang kaniyang pan~galan. + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan +by Patricio Mariano + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JUAN MASILI O ANG PINUNO NG *** + +***** This file should be named 13320-8.txt or 13320-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/3/3/2/13320/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by +University of Michigan. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/old/13320-8.zip b/old/13320-8.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..eecc792 --- /dev/null +++ b/old/13320-8.zip diff --git a/old/13320-h.zip b/old/13320-h.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c9428a6 --- /dev/null +++ b/old/13320-h.zip diff --git a/old/13320-h/13320-h.htm b/old/13320-h/13320-h.htm new file mode 100644 index 0000000..3de2568 --- /dev/null +++ b/old/13320-h/13320-h.htm @@ -0,0 +1,1494 @@ +<?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1"?> + +<!DOCTYPE html + PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd" > + +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> + <head> + <title> + The Project Gutenberg Ebook of Juan Masili ang Pinuno ng Tulisan, by + Patricio Mariano. + </title> + <style type="text/css" xml:space="preserve"> +/*//<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + H1,H2,H3,H4,H5,H6 { + text-align: center; /* all headings centered */ + } + HR { width: 33%; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; + } + BODY{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + } + .linenum {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */ + .note {margin-left: 2em; margin-right: 2em; margin-bottom: 1em;} /* footnote */ + .blkquot {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */ + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right;} /* page numbers */ + .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em; font-size: smaller; float: right; clear: right;} + + .poem {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;} + .poem br {display: none;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + .poem span {display: block; margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;} + .poem span.i2 {display: block; margin-left: 2em;} + .poem span.i4 {display: block; margin-left: 4em;} + .poem .caesura {vertical-align: -200%;} + // --> + /* XML end //]]>*/ + +</style> + </head> + <body> +<pre xml:space="preserve"> + +Project Gutenberg's Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan, by Patricio Mariano + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan + +Author: Patricio Mariano + +Release Date: August 29, 2004 [EBook #13320] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JUAN MASILI O ANG PINUNO NG *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by +University of Michigan. + + + + + + +</pre> +<pre xml:space="preserve"> +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay +hindi na ginagamit.] +</pre> + <p> + + </p> + <p> + <br /> + </p> + <p> + <a href="images/001.png" id="image1" name="image1"><img width="243" + src="images/002.jpg" alt="Juan Masili ang pinuno ng tulisan" height="336" /></a> + </p> + <p> + <br /> + </p> + <h1> + PAT. MARIANO. + </h1> + <h1> + JUAN MASILI + </h1> + <h3> + + </h3> + <h1> + Ang pinuno n~g tulisn + </h1> + <p> + <br /> + </p> + <hr style="width: 65%;" /> + <h4> + MAYNILA + </h4> + <h4> + LIBRERA. LUZNICA<br /> <i>Carriedo nm. 101.—Sta. Cruz.</i> + </h4> + <h4> + <b>1906.</b> + </h4> + <hr style="width: 65%;" /> + <p> + + </p> + <div class="figcenter" style="width:100%;"> + <a href="images/004.jpg"><img width="100%" src="images/004.jpg" + alt="topdesign" /></a> + </div> + <p> + + </p> + <h2> + JUAN MASILI + </h2> + <h3> + + </h3> + <h2> + ANG PINUNO N~G TULISAN + </h2> + <p> + + </p> + <p> + Ang bayan n~g S. Jos at kanyng m~ga nayon n~g lalawigang Morong ay balot + katahimikan at ang kadiliman ay naghahari sa m~ga lansan~gan, kaparan~gan + at m~ga bulu-bundukin. + </p> + <p> + Walng gumagambal sa piping kapanglawan n~g gabing nangyari ang simul + n~g kasaysayang it, liban sa tilaukan n~g m~ga manok na nagsasabing ang + sandalng iyon ay hating gabi. + </p> + <p> + Walang an an, sa gitn n~g katahimikan ay nadin~gig ang yabag n~g isang + kabayo sa may hulo n~g nayong Masantol na nalalayo sa bayan n~g may m~ga + limang libong dip. + </p> + <p> + Ang takbong matulin n~g kabayo'y humina n~g nalalapit na sa nayon, at n~g + natatanaw na ang unang bahay ay huminto at ang nakasakay ay lumunsad. + </p> + <p> + Kung pagmamalasing mabuti ang anyo n~g naglalakbay na iyon sa hating gabi + ay makikita, na, siya'y isang binatang lumabs pumasok sa dalawang pu't + dalawang taon; ang kanyang pagmumukhang nasan~gag sa init n~g araw ay + nagpapahayag n~g isang kalamigang loob na may halong katalaghayang + makaaakit sa sino mang makakaharp; datapwa't ang kaniyang magandang + tindig, ang anyo niyang banayad at ang kaliwanagan n~g kaniyang noo na + wari'y nagsasabing hindi naugali sa pagyuko, ay nalalaban mandin sa + kanyang kagayakan na binubuo n~g isang <i>mambisa</i> at <i>pantalong</i> + kulay ab, salakt na may palamuting gint at pilak, <i>botas de montar, + espuelas</i> na pilak, isang <i>balaraw</i>, dalawang revolver sa + magkabilang baywang at isang <i>rifle</i>. + </p> + <p> + Nang makahinto na't maitali ang kabayo sa isang puno ay pinagduop ang + dalawang kamay sa labi at ginayahang makaitl ang huni n~g bahaw. + </p> + <p> + Hindi pa man halos napapawi ang tung n~g huni'y nagban~gon ang is katao + sa isang buntn n~g yagt na nalalay n~g may m~ga dalawang pung hakbang + ang agwat sa kinatatayuan n~g ating binata. + </p> + <p> + —Bigyn p ni Bathala n~g magandang gab ang aking kapitn—ang + bati n~g buman~gon sa buntn n~g yagt. + </p> + <p> + —An ang balita, kaibigang Patng? + </p> + <p> + —Kung sa balita po'y marami, n~guni't kakaunti na ang panahn; kung + ibig mo pong masund ang iyng han~gd ay kailan~gang makarating tayo n~g + bayan sa loob n~g isang oras. + </p> + <p> + —Kung gayn ay may panahn pa akng magpahin~g n~g kaunti at + maisalaysay mo namn sa akin ang lahat n~g namatyagn sa bahay na + pinabantayn ko sa iy. Nakahand na bang lahat nang tao? + </p> + <p> + —Opo. + </p> + <p> + —Kung gayn ay umup muna tayo at ipagsabi mong laht ang nalalaman. + </p> + <p> + Ang dalaw'y nagtigisang putol na kahoy at nan~gagsiupo sa tab n~g isang + puno n~g mangng kalapt. + </p> + <p> + —Ang una ko pong ginaw ay ang makituloy sa kalapt bahay ni + tininting Moneng at mula roon ay minatyagn ko ang m~ga nangyari. Nakita + ko pong sa maghapong araw ay walang hint ang paghahanda at pagyayao't + dito n~g m~ga dalaw at kamag-anakan n~g dalagang ikakasal; n~guni't ang + binibini natin ay miminsang lumabas sa kaniyang sild at n~g makita ko'y + may baks na luh ang m~ga pisn~g at ang namumugtong m~ga mat ay + nagpapahayag n~g malaking kadalamhatian. Sa pamagitan n~g may ari n~g + bahy na aking tinuluyan, na gaya n~g pagkaalm mo'y aking hipag, ay + pinadatng ko sa dalaga ang sulat mo pong ipinabigay at inantabayanan ko + ang sagt. May m~ga isang oras at kalahating nagantay, bago ko nakitang + nabuksn ang bintana sa sild at may isng maputing kamy na naghulog n~g + kaputol na papel na aking pinulot at binasa. Ang napapalaman ay ganito: + Ikaw na wari'y nagdudulot sa maralita kong buhay n~g isang maligayang + lunas ay pinasasalamatan ko n~g labis, n~guni't ... ay!... mahirap n~g + mangyari ang maiwasan ko pa ang hulng sandalng ikapupugt n~g aking + pagasa. Gayn ma'y maraming salamat Matapos kong mabasa ang sulat ay + inihanda ko na ang lahat n~g tao at pinagbilinan n~g m~ga gagawing + alinsunod sa utos mo. + </p> + <p> + —Mabuti kung gayn. + </p> + <p> + —N~guni't ipahintulot mo po sa akin ginoong kapitan ang isang + tanng. + </p> + <p> + —An iyon? + </p> + <p> + —Ano't hindi pa po natin utasn ang taong nakukulong sa ating + yun~gib? + </p> + <p> + —Matandang Pating! ang buhay n~g taong iyan ay mahal sa akin—ang + sabing matigs n~g ating binata—at ang sumalng sa kahit is niyang + buhk ay magkakamit n~g kaparusahng ikadadala sa boong buhay. Nalalaman + mo kung sino ang taong iyn? + </p> + <p> + —Patawarin mo po ak capitn sa aking sinabi sapagka't ang nagduyk + sa akin sa pagtuturing ay ang han~gad na mawaln tayo n~g isang + binabantayan at ikaw po namn ay maalisan n~g kagambalaan. + </p> + <p> + —Alam mo ba matandang Patng kung bakit ako npalulong sa pamumuhay + na itong lubhang maligalig? + </p> + <p> + —Hindi po; at wala akong nalalaman, liban sa, ikaw po'y nakisama sa + amin at n~g mahuli ni Villa-Abrille ang ating pmunuang si Tankd ay ikaw + ang kinilalang kapitan n~g lahat n~g tao. + </p> + <p> + —Kung gayo'y pakingan mo at itanm sa puso ang aking isasalaysay. + </p> + <p> + Munting huminto ang nagsasalita; at n~g matapos na mahapls ang kaniyang + noo na dinalaw mandin n~g isang pag-uulap ay itinuloy ang pagsasaysay. + </p> + <hr /> + <p> + —Ako'y anak n~g isang dukha sa bayan n~g X ... at ang kabataan ko'y + nan~gabay sa maralitang tahanan, na, kahit damp ay hindi sinisilayan + kailan pa man n~g kahapisan, sa pagka't ang kaligayahan nang isang tunay + na pagmamahalan ni ama't ni ina'y siyang tan~ging naghahari sa aming kubo. + Datapwa't sumapit ang isang araw, ako niyon ay may labing dalawang taon na + at marunong n~g bumasa at sumulat n~g kaunt, na si ama'y nagkasakit at sa + dahilng kami'y mahirap ay inutusan si ina na sin~gilin sa isang + nagn~gan~galang kapitang Tiago, ang kulang sa kabayaran n~g dalawang pung + kabang palay. Si ina'y umals sa amin n~g magtatakipsilim at tumun~go sa + bahay n~g mayamang sisin~gilin, n~guni't nakatugtog na ang <i>nimas</i> + ay hindi pa dumrating kaya't sa kainipn ni am'y pinasalunuan sa akin. + Oh! n~g ako'y papanaog na sa aming bahay ay siyng pagdating ni in, na + humahagulgol at ang pananamt ay halos gulagulanit. Aywan ko kung an ang + nangyari, n~guni't n~g dumating ay napaluhd sa harapan ni tatay na + kasaby ang sigaw na: Ayokong pumayag, ayoko, datapwa't pinagtulun~gan + ako n~g pan~ginoon at dalawang alilang lalaki; ako'y inahiga ni kapitang + Tiago at ... ayoko; ayoko. Si ina'y ay ull n~g umuwi. Sa lak n~g + kasawiang dinanas ay hindi nakatagal at natimbwang na walang diwa sa sahig + n~g aming bahay. Nang makita ang gayn ni am at maunawa ang nangyari ay + nagban~gon sa pagkakahiga at tinalon halos ang aming hagdanan, na dal ang + isang itk. An ang nangyari? Aywan ko; dtapwa't n~g kinabukasan ay wala + na akong in at si am ay nabibilango, dahil sa kasalanang pangloloob. + Saan ak tutun~go sa gulang kong labing dalawang tan at papano ang + pagpapalibing sa aking in? Ako'y lumapit sa laht n~g aming kakilala at + ipinanghin~gi n~g lims ang kahalagahan na ipagpapalibing sa bangky n~g + aking magulang, dtapwa't n~g ako'y pauwi na sa amin ay nsalubong ko ang + taong sinin~gil ni in at ako'y ipinahuli sa dalawang civil na kasama, + sapagkat ako'y anak n~g mangloloob. Dinala ako sa <i>cuartl</i> at + ipinasok ako sa <i>calaboso</i>; at doo'y aking nakita na si am'y halos + naghihin~galo na lamang at ang kataw'y tadtad n~g latay. Gayn daw ang + pahirap sa m~ga magnanakaw! + </p> + <p> + Isang buntng hinin~gang malalim n~g binata ang pumadlang sa pagsasalaysay + at isang nakatanang luha ang namalisbis sa kaniyang pisn~gi, at ang mukha + niyang aliwalas at laging malumanay ay dinalaw n~g isang kaban~gisan. + Napatitig sandali sa lan~git, n~guni't ang titig na iyon ay isang pagsisi + mandin doon sa na sasa kataasan na siyang inaakalang nakakapamahala sa + kalupaan. Ang titig n~g isang Lucifer ang tumapon sa m~ga mata n~g isang + may mukhang banayad. + </p> + <p> + —Magnanakaw si ama! Ang taong maninin~gil, n~g puri't kaligayahang + nawal'y mangloloob! Ay anak ko! ang tan~ging nasambit n~g aking + kaawaawang magulang n~g ako'y matanaw na umiiyak sa kaniyang piling. Ako'y + napayakap sa katawan ni tatay na pigta sa dugo at nawalan n~g diwa. Isang + malaks na palo ng yantok ang nagpabalik sa budhi kong tumanan. Ilang + sandali akong hindi nagkamalay tao? Aywan ko, n~guni't n~g aking imulat + ang m~ga mata ay nakita kong ang bangkay ni am ay na sa isang munting + papag at pasan n~g apat kataong maglilibing; susundn ko sana, dtapwa't + ang sakt n~g aking m~ga buto'y hindi nagpahintulot sa gayn, kaya't ako'y + naiwan sa <i>calaboso</i>, na, bukod sa salanta ang katawn ay isang araw + n~g sinkd na hindi kumakain. Isang gab pa akong nakatulog doon sa kalait + lait na kulun~gang kinamatayn ni am. Nang kinabukasan ay pinalabs ak + sa tulong n~g ilang pal pa, kaya't sa pamagitan n~g muntng laks na + nalalab sa akin katawan ay nagint akong makaratng sa aming bahay na + inabot kong buks at wala ang bangky ni in. Sino ang nagpalibing? Sa + aking kamusmusn ay wala akong naisip liban sa akalang bak dinal n~g + asuang ang bankay, sapagka't dito sa atin ay karaniwan ang paniwal sa + gayn, lalong lalo na sa m~ga kabataan dahil sa m~ga na didin~gig sa + matatand. Wala n~g luhang tumutul sa aking m~ga mat, sampu niyang + mapait na yaman n~g ating panin~gin na wari'y nagpapaginhawa n~g kaunti + kung dumaloy ay nagkait na sa aking kapighatian, sapagka't sa dalawang + araw na itinan~gis ay natuyo na mandin, Gaano ang sising bumukal sa aking + bibg, sa dahilng ako'y hindi pa malak! Higant at higant ang + sumusulak sa aking dibdib! Higant sa mayamang gumag sa aming pagaari at + humalay sa puri ni in; higant sa m~ga <i>justiciang</i> hind nagtangol + sa nilupigan, kundi bagks nagpahirap sa naap. Nang ako'y aalis na sa + aming bahay ay siyang pagdating n~g isang taong nagsalita sa akin n~g + ganit: + </p> + <p> + —Ikaw ba amng ang ank ni mng Mund? + </p> + <p> + —Op. + </p> + <p> + —Nabatid kong laht ang nangyari sa inyng magaanak at natant ko + rin na ikaw ay ulila n~g lubos. Ak ang naglibng sa bankay n~g iyng in. + </p> + <p> + —Oh salamat p.—ang wika kong kasabay ang pagkakaluhd sa + harapan n~g taong iyn. + </p> + <p> + —Ikaw ay walng kamaganakan dito, sapagka't ang m~ga magulang mo'y + tag S. Jos sa Morong ibig mo bang sumama sa ank ko sa Maynila upang + mag-aral doon? Ikw ay hindi ko ibibilang na alila, kundi pinakakasama + lamang n~g aking ank; ikw may magaarl din. + </p> + <p> + Sa lak n~g utang na loob ko sa taong iyn ay hindi ako nakasagt, n~g + ayaw kahit lubos na nlalaban sa loob ko ang maging utusn. + </p> + <p> + Pinasalamatan ko ang himok na iyon at ako'y sumama. + </p> + <p> + Man~ga ilng araw lamang ang nakaraan, at, iyng batang paty gutom, iyng + ulilang walang kamag-anak ay naging isang nagaaral sa S. Juan de Letran at + kasakasama kahit saan pumaroon ng isang kapw batang ank ng matandng + maawan. Hind alilang utusn ang kanyang lagy kundi isng ank dn n~g + nagaampon at kapatid n~g kaniyang ank. + </p> + <p> + Nagdaan ang pitng tan, at sa panahng iyn mandn ay naparam sa alaala + ko an~g aking karukhaan at ang kahapishapis na kinahinatnan niyong m~ga + sawing palad kong magulang at nkatulog war sa loob n~g aking batang puso + iyong higantng halos sinunpaan ko sa sarili. + </p> + <p> + Dtapwa't dumating ang isang araw na kaming dalawang nagaaral ay + naanyayahang dumal sa isang piging sa daang Dulumbayan sa Maynila at doon + ay dumal rin ang isang kasama namin sa Colegio na kaakby ang kaniyang + am, na, mula n~g dumatng ay waring pumasok sa loob kong ang pagmumukhng + iyn ay aking naaalala. Inanyayahan kaming kumain at sa paguupuan sa + dulang ay npasiping sa akin ang matanda. Ilng salitaan ang nbuksan at + sa isang paguusap n~g ukol sa m~ga baynbayn ay napasalin~gt ang + pagkakaklala na kami'y magkababayan. + </p> + <p> + —Iyan man po'y kababayan din natin—ang turing n~g ank ng + nagampon sa akin at itinuro ak sa mantanda. + </p> + <p> + —Ito?—ang tanng na wari'y may muntng pagkakamangha n~g + kinausap at ako'y pinagmasdan—tila n~ga naaalala ko ang mukhang it + nagaaral din bang kasama niny? + </p> + <p> + —Opo ang tugn n~g aking kasama—iyn po ang ank ni mng + Pitong at ni aling Mensia. + </p> + <p> + —Pitong, Mensia!—anng—matanda na wari'y hinahalungkat + sa kaniyang pagiisp ang gayng m~ga pan~galan—Ah! naalala ko na, + kung gayn ay it ang anak ng nagnasang mangloob sa akin. + </p> + <p> + Nang madin~gig ang sabing iyon ay nalit ak, ang lahat n~g dugo ko mandin + ay sumulk sa aking mukha at ang noo ko'y nagalab. + </p> + <p> + Sa isang kisp mat halos ay tuminbuang ang matanda sa tab n~g dulang + dahil sa sugat na gawa n~g sundang na kagamitn sa pagkain. Ang sumunod na + bumulagta sa is pang saksk ay ang ank na nagnasang magsangalang sa am. + </p> + <p> + Pagkatapos niyn, ako'y nagtatakb na hindi alm kun saan tutun~go, at + daig ko pa ang ulol. + </p> + <p> + Ako'y hindi nahuli at nakarating ak sa Novaliches n~g gab ring yan. + Nang kinmakalawahn ay is na ak sa iny at magmula niyn ay ... + </p> + <p> + —Nagbago ang palakad—ang putol ni Patng—magmula niyon + ay dumalang na ang panghaharang sa m~ga daanan, n~guni't lumimit ang + paghahati n~g m~ga salapng ngagahs sa pangloloob. Magmula noo'y bayan + ang tirahan n~g laht, ang bundk ay nagng isng tagpuan n~g m~ga + magkakasama at ang yun~gb na dating tahanan n~g m~ga pinaguusg n~g civil + ay naging tahanan n~g m~ga binibining binibihag, na matapos maalagaang + wari'y m~ga <i>princesa</i> ay pinauuwing hindi man pinakikinaban~gan n~g + sino man sa atin at wala mang tubs. Itng ating inaabatan n~gayon na + ilang sandali na lamang at ikakasal, ay babantayan na namn marahil at + pagkatapos ay ibabalik na muli sa kaniyang magulang n~g ... walang an + man. + </p> + <p> + —Ang gayon ay hindi dapat ipagdamdam n~g is man sa inyo, sapagka't + kahit hindi ko hinihin~gan n~g tubs ang m~ga binibining binibihag ay + hindi namn nawawala ang inyong kahati sa pagpapagod. + </p> + <p> + —Oo, n~ga po; n~guni't ang dinaramdam naming lahat ay ang hindi mo + man lamang pinakikinaban~gan ang m~ga bihag na iyn, dahil sa kung + makaraan ang dalawang araw sa pagkakapiit at matanong mo kung may is man + lamang na lumapastan~gan, umaglahi nagkulang sa balang nsabi ay + pakakawalan mo na't pababalikin sa kaniyang bahay na may kaakby pang + magsasangalng sa paglakad hangang sa makaratng sa kanila. Kung gayn ay + bakit pa nagbabay at nagsasaing kung hindi din lamang kakanin? + </p> + <p> + -Ah ...matanda kong Patng! Nalalaman mo bag kung bakit ako nangbibihag + n~g m~ga binibining ank n~g mayayaman? Upang malasap n~g m~ga mayayamang + iyn ang pait n~g magdamdam n~g dahil sa kapurihn. Lahat n~g makaalam n~g + pagkabihag sa isng binibini'y magsasapantaha na hindi na dapat asahang + mauuwi na taglay ang linis na dating kipkip, kahit tunay na alm mong kung + sakali't may dalagang nagluwat n~g apat na araw sa ating yun~gib ay hindi + dahil sa ating pinipiit dahil sa ikinahihiya niya ang mabalik sa + sariling tahanan, sapagka't wala na ang kaniyang kalinisan, kundi dahil sa + talagang nasa lamang n~g may katawan ang lumagi pa n~g isang araw sa ating + tahanan. + </p> + <p> + —Oh! hindi mo lamang po batid kapitan ang sanhi ng ipinagkakagayn. + Tunay at sila'y ating iginagalang at walng makapan~gahs na umaglahi man + lamang dahil sa pan~gin~gilag sa iny, n~guni't ang gayn ay makapipigil + kaya na ikaw ay ibigin n~g dalagang nabihagan n~g puso? at it ang sanhi + n~g kanilang hindi pagbalik na kusa sa sariling tahanan; at kung hindi + dahil sa n~galang pagirog mangyayari pa kayng tayo'y makatahn sa + yun~gib na iyn sa karamihan n~g dalagang nakaaalam, sa dahilng hindi + naman natin tinatakpan ang m~ga mata kung pauwiin? At an ang sanhi n~g + pagkaalam natin n~g m~ga nangyayari sa bayanbayan sa pamagitan n~g m~ga + Ichay, Marcela, Juana, Cin at ib pa? Hindi mo lamang alm ginoong + capitn na ang m~ga binibining ating pinawawalan ay piit din kahit na + mbalik sa kanilang tahanan. Itng sasalakayin natin n~gayon ay is rin + kayang titinagin at pagkatapos ay pauuwiin? + </p> + <p> + —Hindi. Itng sa n~gayn ay hindi bibihagin kundi ililigts sa m~ga + kamay n~g ganid na magulang na pinipilit ang ank na pakasal sa hindi + iniirog, n~g dahil lamang sa paglin~gap sa yaman n~g magiging manugang. + </p> + <p> + —Ay ano po ang mayroon sa atin sakaling mangyari man ang gayn? + </p> + <p> + —Wala n~ga kung sa bagay, n~guni't ibig kong ipabatid sa m~ga + masasakm na iyn na kung silng m~ga tulisng bayan ay may kalakasang + makapawi n~g isang damdaming tinataglay sa puso n~g isang umiibig ay may + tulisng bundk namng may lalo pang laks upang makapagsangalang sa m~ga + naaapi't nalulpigan. Ang binatng magbibigt sana kung hindi natin + ntagpuan, at nkukulong n~gayon sa ating yun~gb ay siyang iniibig n~g + binibining ating aagawin. + </p> + <p> + —Ah!... + </p> + <p> + —Alm mo kung sino ang bagongtaong iyn at kung bakit iniwasan ko + ang ako'y kaniyang mkilala? Iyn ang dati kong kasamahan sa pagaaral; + iyn ang ank n~g maawaing nagampn sa akin. + </p> + <p> + —Oh! + </p> + <p> + —N~gayo'y kapanahunang dapat kong bayaran sa kaniya ang malak kong + utang na loob. + </p> + <p> + —Kapitan—ang biglng putol n~g matanda na napatin~gin sa + dakong Silan~gan—tila oras na, sapagka't ang talang bakero ay + nakasipt na sa Silan~ganan at ang ating m~ga kasama marahil ay + nan~gagaantay. + </p> + <p> + —Tunay. + </p> + <p> + Nang masabi ang gayon ay nagtindg ang dalaw sa pagkakaupo at + nan~gagsilakad na tinun~go ang bayan. + </p> + <hr /> + <p> + Wala pang ika apat n~g magmamadaling araw. + </p> + <p> + Sa bahay ni tininting Moneng ay malak ang kaguluhan; ang m~ga bataan ay + hindi halos magkamayaw sa pagmamadalian, sa pagaayos, dahil sa n~g araw na + iyn ikakasal ang ank na dalaga n~g mayamang matanda at ang magiging + asawa kahit kasingulang n~g am ay siya namng pinakapan~gulo sa yaman sa + bayang iyn. Papanong hindi malak ang handa at marami ang magsisidal? + </p> + <p> + N~guni't sa gitna n~g kaguluhang iyn, ang tan~ging tahimik ay ang sild + na kinalalagyan n~g dalagang ikakasal. + </p> + <p> + Nalutulog pa kaya? + </p> + <p> + It ang ating alamin. + </p> + <p> + Sa silid ay walang tao kundi si Benita lamang at siya'y nakaluhd sa harap + n~g isng larawan n~g In n~g Dios, at doo'y nanlan~ging kasabay ang + isang timpng panaghy. + </p> + <p> + Makaraan ang sandali ay nagtindig at tinanaw ang isang orasang na sa tapt + n~g pintuan. + </p> + <p> + —Sandali na lamang!—aniy at nalugmk sa isng uupn—Sandali + na lamang at ang mapat na taning ay matutupd na. Ay in ko! Kung ikw + ay buhy ay hindi ko disin sasapitin ang magkganito na mpapakasal sa + isang taong kinasusuklaman. + </p> + <p> + Masabi ang gayn ay lumapit sa isang <i>mesa</i> na kinapapatun~gan n~g + isang <i>botelltang</i> may lamn, isang <i>tintero, pluma</i> at <i>papel</i>. + </p> + <p> + Umupo sa piling n~g dulang at itinitik sa kaharap na papel ang ganitong + talata: + </p> + <p> + Huwag ninyong sisihin ang sino man n~g dahil sa aking pagkamatay, sa + pagka't walng may kagagawn kundi akong mag-is lamang. + </p> + <p> + Hindi ko maamn ang mpakasal sa taong kinasusuklaman. + </p> + <p> + Ay Enrique! + </p> + <p> + Sa kabilang buhay na kit mag-isng puso. Benita. + </p> + <p> + Matapos maisulat ang gayn ay sinungabn n~g nan~gin~ginig niyang kamy + ang botelltang may lason. + </p> + <p> + N~guni't n~g nasasabibig na ang labi n~g botella ay may nadin~gig na + kaluskos sa nakalapat na durun~gawan at ito'y nabuksn upang makaraan ang + katawan n~g isang binata. + </p> + <p> + —Oh!—an Benita at waring tatakb n~gunit natigilan, at sa + pagkagulat ay nawaln n~g diwa. + </p> + <p> + Sandali na lamang sana't natupad n~g binibini ang nasang pagpapatiwakal. + </p> + <p> + —Lalong mabuti—ang wika sa sarili n~g pan~gahas na pumasok sa + durun~gawan, na dili iba't ang binatang tinawag na kapitn ni matandng + Patng.—Lalong mabuti ang ganit at walng sagabal sa pagdadal. + </p> + <p> + Nang matapos na masulatan ang kaputol na papel na iniwan sa ibabaw n~g + altar ay kinandng ang katawn n~g nbulagtang dalaga at inilabs sa + durun~gawan. + </p> + <p> + Iwan natin siya na dal ang mayamang pasn at ang ipatuloy ay ang + pagsasalaysay n~g nangyayari sa kabahayn. + </p> + <hr /> + <p> + Tumugtog ang ika apat at kalahati at ang m~ga gawain ay lalong nag lol + sapagka't nagdatin~gan na ang novio at ilang panaohin. + </p> + <p> + Isa't isa'y nagaalay n~g maligayang bati sa matandng mapalad na magaari + sa kagandahan ni Benita. + </p> + <p> + Si matandng Moneng ay hindi magkasiya sa katuwaan; at n~g masalubong ang + m~ga hulng dumating ay lumapit sa pinto n~g sild at tumugtg dahil oras + na n~g pagbibihis n~g ikakasal. + </p> + <p> + Kinatg ang pintuan, n~guni't walng sumagot; kinatg na muli at gayn + din. + </p> + <p> + —Baka po nkakatulog pa.—an kapitang Ape, na dili iba't + siyang magiging asawa. + </p> + <p> + —Iny pong tawagan—ang payo naman n~g is. + </p> + <p> + —Benita! Benita!—anng am na kasabay ang katg. + </p> + <p> + Wala ring tumtugon sa loob. + </p> + <p> + —Benita! ang halos sigw ni tininting Moneng na may munti n~g galit + dahil sa baka uulitin na namn n~g kaniyang ank ang pagpapahayag n~g + hindi pagsang-ayon sa kasalang iyn. + </p> + <p> + Wala n~g oras na ipagaantay, sapagka't magliliwang na at ang pari marahil + ay nakahanda na rin. + </p> + <p> + —Benita!—ang sigw n~g amng nagagalit at biglng itinulak + ang pintong nakalapat. + </p> + <p> + Nasira ang <i>cerradura</i> at ang dalawng dahon n~g pinto ay nbukas. + </p> + <p> + Ang laht ay nagitl, n~guni't ang pagkamangha ay nagtalo n~g matanaw na + walng tao ang sild. + </p> + <p> + Lahat ay patakbng pumasok sa pook na iyon dtapwa't walang natagpuan + kundi isang botellitang may tatak na <i>arsnico</i> at ang dalawang sulat + na kilal na n~g bumabasa ang lamn n~g is, sapagka't siyang sinulat ni + Benita bago nagtankang magpakamatay, at ang is namn ay ganito ang + nasusulat: + </p> + <p> + Sa <i>laks</i> n~g pilak ay mayroon pang dumdaig; ang <i>laks</i> n~g + <i>laks</i>.==Juan Masili. + </p> + <p> + —Juan Masili! Ang hari n~g m~ga tulisn—ang bulng na bumukal + sa lahat n~g bibg. + </p> + <p> + Marahil ay nan~gapahinto n~g malaon ang m~ga nroon kundi siyang + pakadin~gig n~g isang sigawang galing sa daan. + </p> + <p> + —Sunog! sunog!—anng m~ga taong na sa lansan~gan. + </p> + <p> + Nagkagul at nagpanakbuhan ang lahat, dtapwa't isang alilang + humahaman~gos at halos wala n~g hinin~g, dahil sa pagtakb, ang lalong + nagpalala n~g gitl. + </p> + <p> + —Kapitang Ape, kapitang Ape—ang sigw n~g bagong dating—ang + bahay mo po'y nilooban n~g tulisn pagkaalis mo at pagkatapos ay sinunog; + ang pinakapan~gulo po n~g nangloob na nakakabay ay may kandng na isang + babaying diwa'y dalagang ikakasal dahil sa kagayakan. + </p> + <p> + Si tininting Moneng ay nalugmk sa isang uupan at si kapitang Ape ay + kumutkot n~g takb na patun~go sa kaniyang bahay. Wala siyang dinatnan + kundi ang pagkabatid n~g katunayan n~g kaniyang kasawian at wala siyang + ntanaw kundi ang pagaalab na n~g may kalahati n~g dati niyang magandng + tahanan. + </p> + <p> + —Umakyt kay—ang sigw n~g matanda sa m~ga taong + nan~gagsisitakb—umakyat kay at maraming salapi sa cajn n~g + aparador. + </p> + <p> + N~guni't sino ang man~gan~gahas na pumasok sa isang bahay na ang kalahati + ay nagaalab? kaya't n~g walng makin~gg ay siya ang pumasok. + </p> + <p> + Sandali lamang at nakita sa kabahayan, n~g m~ga nasa daan, ang anino n~g + pumasok, at pagkatapos ay isang oh! ang bumukal sa lahat n~g bibg. + </p> + <p> + Siyang pagbagsk n~g bahay na nagdidin~gas. + </p> + <hr /> + <p> + Nang kinabukasan ay nakita sa buntn n~g ab ang katawng tupk n~g + mayamang kapitn. + </p> + <p> + Nang kinabukasang iyn ay dapat sanang siya'y sumsaligaya, kung matatawag + na kaligayahan din ang magpasasa sa kagandahan n~g isang babaying napilit + lamang. + </p> + <p> + Kay daling humalay n~g kapalaran at kay daling magbago n~g kulay n~g + isang pag-asa! + </p> + <hr /> + <p> + N~guni't saan napatun~go si Benita? + </p> + <p> + It ang alamn natin. + </p> + <p> + —Lalong mabuti—ang wika n~g binatang tulisan n~g mkita na ang + dalaga'y nawaln n~g diwa, at masabi ang gayo'y kinandong at inilabs sa + bintana. + </p> + <p> + Apat na lalaking kasama ni Patng ang sumal sa pan~gahs na kapitan at + matapos na makasakay sa kabayo ay sinapupo ang binibini. + </p> + <p> + —N~gayon Patng—ang wika n~g kapitan sa kaniyang matandng + kabig—ay dapat mo nang sundn ang pan~galawang bahagi n~g aking m~ga + utos at nasa kong tanglawan n~g isang sulng malaki ang aking pagdadaanang + lansan~gan sa pagdadal nitong mayamang pasanin. + </p> + <p> + Ang salitaang ito'y nangyari sa dakong likuran n~g bahay ni tininting + Moneng n~g kasalukuyang nagdadatin~gan ang man~ga unang dal na kasabay + ang <i>noviong</i> si matandang Ape. Matapos ang salit nang binata ay + pinalakad na ang m~ga kausap; siya'y lumiko sa isang dan na patun~go sa + bahay n~g kapitng ikakasal, na, sapupo ang babaying walang malay-tao at + nang nlalapit na sa tinurang bahay ay nag-utos sa m~ga taong nakita roon, + na pawa niyang kampon. + </p> + <p> + —Kunin ninyo ang laht ng madadal—ang wika niya—at + aantabayanan ko ang paglalagablb nang sulng tatanglaw sa aking + lalakaran, sapagka't diwa'y tinamd n~gayn sa pagsikat ang araw. + </p> + <p> + Sa utos na ito'y nan~gag galawan ang may dalawang pung lalaki na pawang + sandatahan, na nan~gakahanay sa dalawang panig n~g daan at nagsitun~go sa + bahay ni kapitang Ape, na sa m~ga sandalng iyn ay nsabahay ni Moneng na + kaniyang bibiyinanin. + </p> + <p> + Makaraan ang sandali'y nan~gakapasok ang iln sa bahay na lolooban, at + nagsimula ang pagkakagulo, sapagka't ang m~ga alilang nabiglaanan sa gayn + ay walang ibng ginawa liban sa tumakas; n~guni't hindi nan~gakalayo ang + m~ga nagulat na utusan, sa dahilng sila'y ndakip n~g m~ga na sa labs + nang bahay, kaya't nagng saks silng laht sa pag-uutos ng binatang + nan~gan~gabayo na pagpapadin~gas n~g bahay, nang makitang ang m~ga + nagsipasok ay lumabs na may dalang tigiisang balutan. + </p> + <p> + Pumasok ang isang naiwan sa labs at mayamaya'y nagsilakad n~g laht ang + magkakasama sapagka't sa kadilimang hindi pa hinahawi n~g kaliwanagan n~g + sisikat na araw ay namukod ang pulng ibinug n~g nag-aalab na bahay. + </p> + <p> + Ang sigawan n~g tulisn! at sunog! ay ndin~gig halos sa lahat n~g pook + n~g bayan at ang m~ga <i>justicia</i> ay lumipana sa paghabol, sa may + dakong luwasan, sa m~ga tulisang nagtun~go sa hulo. + </p> + <p> + Alam na nating ang is sa m~ga alila ang nagbalita kay kapitang Ape sa + nangyaring loob at alm din natin ang kinasapitan n~g matandang ikakasal + sana, kaya't ang sundan natin ay ang pan~gulo nang tulisan na + nan~gan~gabayo't dal si Benita. + </p> + <p> + —N~gayon di'y dapat magsitun~gong lahat sa yun~gib at doon ko kay + aantabayanan upang magawa ang laht n~g kailan~gan—ang wika n~g + binata sa m~ga tulisan n~g sila'y malaylayo na sa bayan—Matandang + Patng umangkas ka kung ibig mo, sapagka't kailan~gan kung dumating kang + aking kasaby sa kinalalagyn n~g binatang binbantayan. + </p> + <p> + —Magpatakbo ka na po kahit hindi ako kaanks at pamumuntutn kit—ang + wika ni Patng n~g maiabt sa isang kasama ang kaniyang dal. + </p> + <p> + —Kung gayo'y halina—anang binata at pinatakb ang sinasakyang + kabayo na wari'y hindi nagiindng kapagalan sa bigt na dal. + </p> + <hr /> + <p> + Ang yun~gib n~g bundk S. Mateo ay tahimik at walng gumagambal sa + kaniyang kapanglawan liban sa ang lagasls n~g m~ga san~g at dahon n~g + kakhuyan na pinagagalaw n~g simuy na malumanay n~g han~gin sa paguumag. + Sino mang mlalapt sa pook na iyn ay magsasabing wal is mang to, + n~guni't kung mamataan ang isng sulok n~g yun~gib ay makikita na may + isng nakapan~galunkt. + </p> + <p> + Walng an an'y biglng tumindig ang banty at waring may pinakingn. + </p> + <p> + —Narit na sil—ang sabi sa sarili n~g taong nagiis sa + kasukalang iyn na walng ibang dumadalaw liban sa m~ga hayop n~g + kagubatan. + </p> + <p> + Hindi pa man halos natatapos ang kaniyang pagsasalit ay siyang pagdatng + n~g nan~gan~gabayo. + </p> + <p> + —Wala pong an man—ang wika n~g dinatnn. + </p> + <p> + —Tulungan mo ak—anng binata—at iniabt ang magand + niyang dalahin na hindi pa pinagsasaulan n~g hinin~ga—ating ilagy + sa dati kong tinutulugn. + </p> + <p> + Ang dalawa'y pumasok sa loob n~g yun~gib at n~g napapaloob na nang mahigit + sa dalawang pung dip sa pintuan ay pinisl n~g binata ang isng un~gs + n~g bat. + </p> + <p> + Nakadin~gig n~g lagitk na wari'y gawa n~g isng bagay na mabigt at + biglng nabuksan ang malapad na batng hindi mkikita n~g sino mang hindi + nakatataho n~g lihim na iyn. + </p> + <p> + Pumasok ang magkatuwang at inilapg n~g marahan ang dalaga sa isng + hihigan. + </p> + <p> + —Ang iyong binabantayan?—ang tanng sa kasama n~g pinuno ng + tulisn. + </p> + <p> + —Nakakatulog pa po sapagka't gab na n~g magpahin~g, sa dahilang + wari'y malak ang han~gad na huwag na siyang umagahing buhy. + </p> + <p> + —Ipinainm mo ang ibinigy ko sa iyong tubig? + </p> + <p> + —Hindi po, dahil sa hindi kumain. + </p> + <p> + —Kung gayn ay magbalk ka na sa iyng pagbabantay sa pinto at + bayaan mo akong mag-is; patuluyn mo agad si Patng. + </p> + <p> + Ang pan~galang sinambt ay naging wari isang tawag sapagka't siyang + pagdating n~g matandang tulisn, kaya't ang inuutusan ay bumalik na lamang + sa pinto n~g yun~gib. + </p> + <p> + —Mabuti n~ga't dumating ka; ating tingnn ang dating bilango. + </p> + <p> + —Malaon na pong hindi pinagsasaulan ito—ang wika ni Patng n~g + makita si Benita. + </p> + <p> + —Bayaan mo't hindi iyn mgigising hangang hindi ko ibig: pinaamoy + ko n~g pangpatulog. + </p> + <p> + Masabi ang gayn ay tinun~go nilng dalaw ang sungki n~g isng bat at + pumasok sa isng puang na hindi mahahalata n~g isng hindi bihasa sa pook + na iyn. Nang makapasok na't makapan~gabila sa bat ay naglagay n~g takip + sa mukha ang ating binata. + </p> + <p> + Ang pinasukan ay isang pook na nakukulong n~g bat at ang tan~ging + nilulusutan n~g han~gin ay isng butas sa bubun~gn na may limng dip ang + taas. Isng tinghy na nakasabit n~g mataas ang tan~ging tumatanglaw sa + pook na iyn na kinalalagyan n~g isang bagong taong biglng nagulat at + ngising dahil sa kaluskos n~g m~ga nagsipasok. + </p> + <p> + —Wala kayng m~ga damdaming lalaki—ang wika n~g dinatnan, na + wari'y may talagang malaking kagalitan sa m~ga kaharap. + </p> + <p> + —Masasabi mo ang ibig sabihin at hindi ka namin papatulan; alm mong + sa gaya naming may pamumuhay n~g ganito ay walang kabuluhan ang buhay; + ikw ay isang kaawaawang nagnanasang magpatiwakal at dahil sa an? + </p> + <p> + —Sa dahilng hindi kailan~gang matanto n~g ib—anng napipiit. + </p> + <p> + —Hindi n~ga kailan~gang matanto ng ib, dtapwa't alm ko ang sanhi, + at dahil doo'y humadlang ak sa han~gad mong pagpapakamaty. Ang wika mo'y + wala akong damdamin; nmamali ka. + </p> + <p> + —Kung mayroon kang damdamin an't di mo payagang bigyn kong hangn + yaring pagkataong naubusan na n~g pag-asa? An ang masakit sa iyo kung + ako'y mamatay mabuhay? + </p> + <p> + —Naubusan ka n~g pagasa? Alam ko, na dahil sa pagkamaty n~g iyong + am ay nagis ka na sa mund at lubos kang naghirap sapagka't ang taong + pinagkatiwalaan n~g magulang mo upang pasapitin sa iyong kamay ang + kayamanang pamana ay nagtaksil, at ninakaw ang salapng dapat sanang + ibigy sa iy; hindi lamang iyn; sumapit ang isang panahn na ikaw ay + npalulong sa pagirog at ang iyng inibig ay tinankang agawin n~g ... + </p> + <p> + —Hindi lamang tinank—anng bagong-taong kausap—kundi sa + m~ga sandaling ito'y nilalasap na marahil n~g matandng mayaman sa + kandun~gan n~g aking giliw, ang tams n~g kaligayahan. Oh, kay hirap n~g + mahirap! Ikaw marahil ay inupahan n~g taksl na umagaw sa aking pagirog + upang sumalansang sa aking han~gad at n~g maragdagan pa ang talagng + kapaitan n~g pagkabatid na naglilo sa kaniyang pan~gako ang babaying + pinaglaanan n~g boong buhay. N~gayn ay inaanty kong ibalita mo sa akin + kung naganp na ang kasal ni Benita kay kapitng Ape. + </p> + <p> + Ang pinuno n~g tulisn ay napan~giti sa salitng iyn n~g kaharp. + </p> + <p> + —Hindi ka ba nananan~gan sa Dios? + </p> + <p> + —Walng Dios ang mahirap—ang tugn n~g may nasang + magpatiwakal. + </p> + <p> + —Hindi ka na umaasa sa pagibig n~g iyong sint? + </p> + <p> + —May pagibig bagang maaasahan sa katawang walng puso? + </p> + <p> + —Hindi ka naniniwalang may kabihisang lan~git ang naghihirap? + </p> + <p> + —Hindi, sapagka't ang langit ay buks lamang sa m~ga may pilak. + </p> + <p> + —Taong walang panalig! Sumunod ka sa akin at n~g matant mong ikaw + ay nagkamali sa laht n~g iyng hinaka. + </p> + <p> + —Sukat na—ang tugn n~g bilango—kung papayagan mong + ako'y magpatiwakal ay susunod ak sa iy, n~guni't kung hindi, ay bayaan + mo na akong magpakamatay dito sa gutom. + </p> + <p> + —Siya, ikaw ang bahala—anng pinuno n~g tulisan—kung + ibig mo ang magpakamatay ay gawin mo, n~guni't sumama ka sa akin. + </p> + <p> + —Kung gayn ay oo.—ang sagt nang bilango at tumindig sa + kinauupan. + </p> + <p> + Kinalg ni Pating ang tanikalang nakapipigil sa binata at ito'y sumund sa + pinuno n~g tulisn na tumun~go sa kinalalagyan ni Benita. + </p> + <p> + —Ibig mo ang magbigt—any sa bagong kawal—n~gayo'y + tinutulutan na kit, n~guni't sa tab ng babaying iyan ka dapat + magpakamaty sapagka't siya man ay nagnasa ring magpatiwakal n~g dahil sa + iy. + </p> + <p> + Ang binata'y npaluhod sa piling ng dalaga't biglang npasigaw nang: + </p> + <p> + —Benita! Aking irog! Oh, paty!—any n~g mkitang hindi + kumikilos. + </p> + <p> + —Hindi—anang tulisn—natutulog lamang. + </p> + <p> + Masabi ang gayn ay winilign n~g kaunting tubig ang mukha n~g dalaga at + it nama'y ngising. + </p> + <p> + —Saan ako naroroon?—aniya. + </p> + <p> + —Itang!—anang binata. + </p> + <p> + —Enrique!—ani Benita n~g makilala ang kaharap—Aking + buhay! + </p> + <p> + —Aking irog! + </p> + <p> + Ang dalawang dibdib na naghirap ay nan~gagpahin~galay sa isang mahigpit na + yakap. + </p> + <p> + —Hindi ka ba nagpatiwakal?—ang tanong ni Benita sa kaniyang + giliw. + </p> + <p> + —Hindi ka ba npakasal?—anang binata. + </p> + <p> + —Hindi—ang sagot n~g tulisn—sapagka't humadlang ako, + upang sumapit ang sandaling it, na ikagaganti ko sa isang malaking utang. + Ako ang sumulat kay Benita, ako ang nagpapadal sa iy Enrique n~g + salaping hindi mo matals kung saan nangagaling niyng ikaw ay nasasalt, + ako ang sumalansang sa pagpapatiwakl mo, ak ang numakaw kay Benita bago + sumapit ang oras na pag-inm niy n~g lason, at sa isang sabi, ako ang + nagnakaw n~g kayamanan ni kapitang Ape. + </p> + <p> + —At sino ang makagagawa n~g gayn?—ang halos panaba'y na + tanng n~g dalawa. + </p> + <p> + —Si Juan Masili—anang tulisn at inalis ang takip n~g mukha. + </p> + <p> + —Si Pedro!—ang wika ni Enrique. + </p> + <p> + —Oo n~ga: ak ang Pedro mong kaibigan at kapatid na inampn n~g + iyong magulang niyong magis na sa mund, n~guni't sa bundk ay ako ang + Juan Masili. + </p> + <p> + Nang kinabukasan ay tumangap si tinintng Moneng n~g isang lihim na + pabalita na ang kaniyang anak na dalaga ay na sa Colegio n~g Concordia at + doon mangagaling bago ikasal kay Enrique Manapt na siyang tunay na + iniibig. + </p> + <hr /> + <p> + Nakaraan ang dalawang buwan. + </p> + <p> + Ang panahong ito'y ginugol n~g m~ga civil sa paghanap sa Hari n~g m~ga + tulisn; n~guni't n~g walang mangyari sa kanilang paghabol ay humuli na + lamang n~g apat na taong bukid at siyang pinaratan~gan na nangloob kay + kapitng Ape. Ilang <i>cruz del mrito militar</i> ang naging pinakagant + sa pagkakahuling iyn. + </p> + <p> + Dtapuwa't ang sundn natin ay si tinintng Moneng na n~g araw na iyn ay + lumuwas sa Maynila. + </p> + <p> + An ang dahiln n~g gayn? + </p> + <p> + Kung ating unawain ang lihim na kagalakng nalalarawan sa mukha n~g ating + matanda na nagbago na n~g asal mula n~g araw na hindi natuloy ang kasal + n~g kaniyang ank na si Benita kay kapitng Ape, ay makikilala natin na + ang kasayahang iyn ay galing sa pagkabatid na ang bugtng na bunso ay + ikakasal kinabukasan sa tunay na iniibig. + </p> + <p> + Nang kinabukasan n~g pagdating ni tinint sa Maynila ay ikinasal si Benita + at si Enrique sa Simbahan n~g Kiapo. + </p> + <hr /> + <p> + Ang nagank sa m~ga ikinasal ay isang nagngangalang Pedro Gatmaitan; + n~guni't kung pagwawariin ang kaniyang mukha ay mkikilala na siya'y + kamukha n~g binatang kausap ni matandng Patng niyong madaling araw na + nasunog ang bahay ni kapitng Ape. + </p> + <p> + Sa bayan ay Pedro Gatmaitan at sa bundk ay Juan Masili na pan~gulo n~g + m~ga tulisn. + </p> + <p> + Ang taong ito'y nabubuhay pa n~g tang 1892, dtapuwa't n~g magkagul sa + Kabite ay hindi na ndin~gg ang kaniyang pan~galan. + </p> + <p> + <a href="images/035.jpg"><img width="50%" src="images/035.jpg" + alt="enddesign" /></a> + </p> +<pre xml:space="preserve"> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan +by Patricio Mariano + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JUAN MASILI O ANG PINUNO NG *** + +***** This file should be named 13320-h.htm or 13320-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/3/3/2/13320/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by +University of Michigan. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + </body> +</html> diff --git a/old/13320-h/images/001.png b/old/13320-h/images/001.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a919deb --- /dev/null +++ b/old/13320-h/images/001.png diff --git a/old/13320-h/images/002.jpg b/old/13320-h/images/002.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..2655ed5 --- /dev/null +++ b/old/13320-h/images/002.jpg diff --git a/old/13320-h/images/004.jpg b/old/13320-h/images/004.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..7189e53 --- /dev/null +++ b/old/13320-h/images/004.jpg diff --git a/old/13320-h/images/035.jpg b/old/13320-h/images/035.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..49c2e76 --- /dev/null +++ b/old/13320-h/images/035.jpg diff --git a/old/13320.txt b/old/13320.txt new file mode 100644 index 0000000..19eba4c --- /dev/null +++ b/old/13320.txt @@ -0,0 +1,1240 @@ +Project Gutenberg's Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan, by Patricio Mariano + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan + +Author: Patricio Mariano + +Release Date: August 29, 2004 [EBook #13320] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JUAN MASILI O ANG PINUNO NG *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by +University of Michigan. + + + + + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay +hindi na ginagamit.] + + + +=PAT. MARIANO. + +JUAN MASILI= + +O + +=Ang pinuno n~g tulisan= + +MAYNILA + +LIBRERIA. LUZONICA +_Carriedo num. 101.--Sta. Cruz._ + +=1906.= + + + + + +JUAN MASILI + +O + +ANG PINUNO N~G TULISAN + + +Ang bayan n~g S. Jose at kanyang m~ga nayon n~g lalawigang Morong ay +balot katahimikan at ang kadiliman ay naghahari sa m~ga lansan~gan, +kaparan~gan at m~ga bulu-bundukin. + +Walang gumagambala sa piping kapanglawan n~g gabing nangyari ang +simula n~g kasaysayang ito, liban sa tilaukan n~g m~ga manok na +nagsasabing ang sandaling iyon ay hating gabi. + +Walang ano ano, sa gitna n~g katahimikan ay nadin~gig ang yabag n~g +isang kabayo sa may hulo n~g nayong Masantol na nalalayo sa bayan n~g +may m~ga limang libong dipa. + +Ang takbong matulin n~g kabayo'y humina n~g nalalapit na sa nayon, +at n~g natatanaw na ang unang bahay ay huminto at ang nakasakay ay +lumunsad. + +Kung pagmamalasing mabuti ang anyo n~g naglalakbay na iyon sa hating +gabi ay makikita, na, siya'y isang binatang lumabas pumasok sa +dalawang pu't dalawang taon; ang kanyang pagmumukhang nasan~gag sa +init n~g araw ay nagpapahayag n~g isang kalamigang loob na may halong +katalaghayang makaaakit sa sino mang makakaharap; datapwa't ang +kaniyang magandang tindig, ang anyo niyang banayad at ang kaliwanagan +n~g kaniyang noo na wari'y nagsasabing hindi naugali sa pagyuko, +ay nalalaban mandin sa kanyang kagayakan na binubuo n~g isang +_mambisa_ at _pantalong_ kulay abo, salakot na may palamuting +ginto at pilak, _botas de montar, espuelas_ na pilak, isang +_balaraw_, dalawang revolver sa magkabilang baywang at isang _rifle_. + +Nang makahinto na't maitali ang kabayo sa isang puno ay pinagduop ang +dalawang kamay sa labi at ginayahang makaitlo ang huni n~g bahaw. + +Hindi pa man halos napapawi ang tunog n~g huni'y nagban~gon ang isa +katao sa isang bunton n~g yagit na nalalayo n~g may m~ga dalawang pung +hakbang ang agwat sa kinatatayuan n~g ating binata. + +--Bigyan po ni Bathala n~g magandang gabi ang aking kapitan--ang bati +n~g buman~gon sa bunton n~g yagit. + +--?Ano ang balita, kaibigang Pating? + +--Kung sa balita po'y marami, n~guni't kakaunti na ang panahon; kung +ibig mo pong masunod ang iyong han~gad ay kailan~gang makarating tayo +n~g bayan sa loob n~g isang oras. + +--Kung gayon ay may panahon pa akong magpahin~ga n~g kaunti at +maisalaysay mo naman sa akin ang lahat n~g namatyagan sa bahay na +pinabantayan ko sa iyo. ?Nakahanda na bang lahat nang tao? + +--Opo. + +--Kung gayon ay umupo muna tayo at ipagsabi mong lahat ang nalalaman. + +Ang dalawa'y nagtigisang putol na kahoy at nan~gagsiupo sa tabi n~g +isang puno n~g mangang kalapit. + +--Ang una ko pong ginawa ay ang makituloy sa kalapit bahay ni +tininting Moneng at mula roon ay minatyagan ko ang m~ga nangyari. +Nakita ko pong sa maghapong araw ay walang hinto ang paghahanda at +pagyayao't dito n~g m~ga dalaw at kamag-anakan n~g dalagang ikakasal; +n~guni't ang binibini natin ay miminsang lumabas sa kaniyang silid at +n~g makita ko'y may bakas na luha ang m~ga pisn~gi at ang namumugtong +m~ga mata ay nagpapahayag n~g malaking kadalamhatian. Sa pamagitan n~g +may ari n~g bahay na aking tinuluyan, na gaya n~g pagkaalam mo'y aking +hipag, ay pinadating ko sa dalaga ang sulat mo pong ipinabigay +at inantabayanan ko ang sagot. May m~ga isang oras at kalahating +nagantay, bago ko nakitang nabuksan ang bintana sa silid at may isang +maputing kamay na naghulog n~g kaputol na papel na aking pinulot +at binasa. Ang napapalaman ay ganito: "Ikaw na wari'y nagdudulot sa +maralita kong buhay n~g isang maligayang lunas ay pinasasalamatan ko +n~g labis, n~guni't ... iay!... mahirap n~g mangyari ang maiwasan +ko pa ang huling sandaling ikapupugto n~g aking pagasa. Gayon ma'y +maraming salamat" Matapos kong mabasa ang sulat ay inihanda ko na ang +lahat n~g tao at pinagbilinan n~g m~ga gagawing alinsunod sa utos mo. + +--Mabuti kung gayon. + +--N~guni't ipahintulot mo po sa akin ginoong kapitan ang isang tanong. + +--?Ano iyon? + +--?Ano't hindi pa po natin utasin ang taong nakukulong sa ating +yun~gib? + +--iMatandang Pating! ang buhay n~g taong iyan ay mahal sa akin--ang +sabing matigas n~g ating binata--at ang sumaling sa kahit isa niyang +buhok ay magkakamit n~g kaparusahang ikadadala sa boong buhay. +?Nalalaman mo kung sino ang taong iyan? + +--Patawarin mo po ako capitan sa aking sinabi sapagka't ang nagduyok +sa akin sa pagtuturing ay ang han~gad na mawalan tayo n~g isang +binabantayan at ikaw po naman ay maalisan n~g kagambalaan. + +--?Alam mo ba matandang Pating kung bakit ako napalulong sa pamumuhay +na itong lubhang maligalig? + +--Hindi po; at wala akong nalalaman, liban sa, ikaw po'y nakisama sa +amin at n~g mahuli ni Villa-Abrille ang ating pamunuang si Tankad ay +ikaw ang kinilalang kapitan n~g lahat n~g tao. + +--Kung gayo'y pakingan mo at itanim sa puso ang aking isasalaysay. + +Munting huminto ang nagsasalita; at n~g matapos na mahaplos ang +kaniyang noo na dinalaw mandin n~g isang pag-uulap ay itinuloy ang +pagsasaysay. + + + * * * * * + +--Ako'y anak n~g isang dukha sa bayan n~g X ... at ang kabataan ko'y +nan~gabay sa maralitang tahanan, na, kahit dampa ay hindi sinisilayan +kailan pa man n~g kahapisan, sa pagka't ang kaligayahan nang isang +tunay na pagmamahalan ni ama't ni ina'y siyang tan~ging naghahari sa +aming kubo. Datapwa't sumapit ang isang araw, ako niyon ay may labing +dalawang taon na at marunong n~g bumasa at sumulat n~g kaunti, na si +ama'y nagkasakit at sa dahilang kami'y mahirap ay inutusan si ina +na sin~gilin sa isang nagn~gan~galang kapitang Tiago, ang kulang sa +kabayaran n~g dalawang pung kabang palay. Si ina'y umalis sa amin +n~g magtatakipsilim at tumun~go sa bahay n~g mayamang sisin~gilin, +n~guni't nakatugtog na ang _animas_ ay hindi pa dumarating kaya't +sa kainipan ni ama'y pinasalunuan sa akin. iOh! n~g ako'y papanaog +na sa aming bahay ay siyang pagdating ni ina, na humahagulgol at +ang pananamit ay halos gulagulanit. Aywan ko kung ano ang nangyari, +n~guni't n~g dumating ay napaluhod sa harapan ni tatay na kasabay ang +sigaw na: "Ayokong pumayag, ayoko, datapwa't pinagtulun~gan ako n~g +pan~ginoon at dalawang alilang lalaki; ako'y inahiga ni kapitang +Tiago at ... ayoko; ayoko." Si ina'y ay ulol n~g umuwi. Sa laki n~g +kasawiang dinanas ay hindi nakatagal at natimbwang na walang diwa sa +sahig n~g aming bahay. Nang makita ang gayon ni ama at maunawa ang +nangyari ay nagban~gon sa pagkakahiga at tinalon halos ang aming +hagdanan, na dala ang isang itak. ?Ano ang nangyari? Aywan ko; +datapwa't n~g kinabukasan ay wala na akong ina at si ama ay +nabibilango, dahil sa kasalanang pangloloob. ?Saan ako tutun~go sa +gulang kong labing dalawang taon at papano ang pagpapalibing sa aking +ina? Ako'y lumapit sa lahat n~g aming kakilala at ipinanghin~gi n~g +limos ang kahalagahan na ipagpapalibing sa bangkay n~g aking magulang, +datapwa't n~g ako'y pauwi na sa amin ay nasalubong ko ang taong +sinin~gil ni ina at ako'y ipinahuli sa dalawang civil na kasama, +sapagkat ako'y anak n~g mangloloob. Dinala ako sa _cuartel_ at +ipinasok ako sa _calaboso_; at doo'y aking nakita na si ama'y +halos naghihin~galo na lamang at ang katawa'y tadtad n~g latay. iGayon +daw ang pahirap sa m~ga magnanakaw! + +Isang buntong hinin~gang malalim n~g binata ang pumadlang sa +pagsasalaysay at isang nakatanang luha ang namalisbis sa kaniyang +pisn~gi, at ang mukha niyang aliwalas at laging malumanay ay dinalaw +n~g isang kaban~gisan. Napatitig sandali sa lan~git, n~guni't ang +titig na iyon ay isang pagsisi mandin doon sa na sasa kataasan na +siyang inaakalang nakakapamahala sa kalupaan. Ang titig n~g isang +Lucifer ang tumapon sa m~ga mata n~g isang may mukhang banayad. + +--iMagnanakaw si ama! iAng taong maninin~gil, n~g puri't kaligayahang +nawala'y mangloloob! iAy anak ko! ang tan~ging nasambit n~g aking +kaawaawang magulang n~g ako'y matanaw na umiiyak sa kaniyang piling. +Ako'y napayakap sa katawan ni tatay na pigta sa dugo at nawalan n~g +diwa. Isang malakas na palo ng yantok ang nagpabalik sa budhi kong +tumanan. ?Ilang sandali akong hindi nagkamalay tao? Aywan ko, n~guni't +n~g aking imulat ang m~ga mata ay nakita kong ang bangkay ni ama ay na +sa isang munting papag at pasan n~g apat kataong maglilibing; susundan +ko sana, datapwa't ang sakit n~g aking m~ga buto'y hindi nagpahintulot +sa gayon, kaya't ako'y naiwan sa _calaboso_, na, bukod sa salanta +ang katawan ay isang araw n~g sinkad na hindi kumakain. Isang gabi pa +akong nakatulog doon sa kalait lait na kulun~gang kinamatayan ni ama. +Nang kinabukasan ay pinalabas ako sa tulong n~g ilang palo pa, kaya't +sa pamagitan n~g munting lakas na nalalabi sa akin katawan ay naginot +akong makarating sa aming bahay na inabot kong bukas at wala ang +bangkay ni ina. ?Sino ang nagpalibing? Sa aking kamusmusan ay wala +akong naisip liban sa akalang baka dinala n~g asuang ang bankay, +sapagka't dito sa atin ay karaniwan ang paniwala sa gayon, lalong lalo +na sa m~ga kabataan dahil sa m~ga na didin~gig sa matatanda. Wala n~g +luhang tumutulo sa aking m~ga mata, sampu niyang mapait na yaman n~g +ating panin~gin na wari'y nagpapaginhawa n~g kaunti kung dumaloy +ay nagkait na sa aking kapighatian, sapagka't sa dalawang araw na +itinan~gis ay natuyo na mandin, iGaano ang sising bumukal sa aking +bibig, sa dahilang ako'y hindi pa malaki! iHiganti at higanti ang +sumusulak sa aking dibdib! Higanti sa mayamang gumaga sa aming pagaari +at humalay sa puri ni ina; higanti sa m~ga _justiciang_ hindi +nagtangol sa nilupigan, kundi bagkus nagpahirap sa naapi. Nang ako'y +aalis na sa aming bahay ay siyang pagdating n~g isang taong nagsalita +sa akin n~g ganito: + +--?Ikaw ba amang ang anak ni mang Mundo? + +--Opo. + +--Nabatid kong lahat ang nangyari sa inyong magaanak at natanto ko rin +na ikaw ay ulila n~g lubos. Ako ang naglibing sa bankay n~g iyong ina. + +--iOh salamat po.--ang wika kong kasabay ang pagkakaluhod sa harapan +n~g taong iyon. + +--Ikaw ay walang kamaganakan dito, sapagka't ang m~ga magulang mo'y +taga S. Jose sa Morong ?ibig mo bang sumama sa anak ko sa Maynila +upang mag-aral doon? Ikaw ay hindi ko ibibilang na alila, kundi +pinakakasama lamang n~g aking anak; ikaw may magaaral din. + +Sa laki n~g utang na loob ko sa taong iyon ay hindi ako nakasagot, n~g +ayaw kahit lubos na nalalaban sa loob ko ang maging utusan. + +Pinasalamatan ko ang himok na iyon at ako'y sumama. + +Man~ga ilang araw lamang ang nakaraan, at, iyong batang patay gutom, +iyong ulilang walang kamag-anak ay naging isang nagaaral sa S. Juan de +Letran at kasakasama kahit saan pumaroon ng isang kapwa batang anak ng +matandang maawain. Hindi alilang utusan ang kanyang lagay kundi isang +anak din n~g nagaampon at kapatid n~g kaniyang anak. + +Nagdaan ang pitong taon, at sa panahong iyon mandin ay naparam sa +alaala ko an~g aking karukhaan at ang kahapishapis na kinahinatnan +niyong m~ga sawing palad kong magulang at nakatulog wari sa loob n~g +aking batang puso iyong higanting halos sinunpaan ko sa sarili. + +Datapwa't dumating ang isang araw na kaming dalawang nagaaral ay +naanyayahang dumalo sa isang piging sa daang Dulumbayan sa Maynila at +doon ay dumalo rin ang isang kasama namin sa Colegio na kaakbay ang +kaniyang ama, na, mula n~g dumating ay waring pumasok sa loob kong ang +pagmumukhang iyon ay aking naaalala. Inanyayahan kaming kumain at sa +paguupuan sa dulang ay napasiping sa akin ang matanda. Ilang salitaan +ang nabuksan at sa isang paguusap n~g ukol sa m~ga bayanbayan ay +napasalin~git ang pagkakakilala na kami'y magkababayan. + +--Iyan man po'y kababayan din natin--ang turing n~g anak ng nagampon +sa akin at itinuro ako sa mantanda. + +--?Ito?--ang tanong na wari'y may munting pagkakamangha n~g kinausap +at ako'y pinagmasdan--tila n~ga naaalala ko ang mukhang ito ?nagaaral +din bang kasama ninyo? + +--Opo ang tugon n~g aking kasama--iyan po ang anak ni mang Pitong at +ni aling Mensia. + +--iPitong, Mensia!--anang--matanda na wari'y hinahalungkat sa kaniyang +pagiisip ang gayong m~ga pan~galan--iAh! naalala ko na, kung gayon ay +ito ang anak ng nagnasang mangloob sa akin. + +Nang madin~gig ang sabing iyon ay nalito ako, ang lahat n~g dugo ko +mandin ay sumulak sa aking mukha at ang noo ko'y nagalab. + +Sa isang kisap mata halos ay tuminbuang ang matanda sa tabi n~g +dulang dahil sa sugat na gawa n~g sundang na kagamitan sa pagkain. +Ang sumunod na bumulagta sa isa pang saksak ay ang anak na nagnasang +magsangalang sa ama. + +Pagkatapos niyon, ako'y nagtatakbo na hindi alam kun saan tutun~go, at +daig ko pa ang ulol. + +Ako'y hindi nahuli at nakarating ako sa Novaliches n~g gabi ring yaon. +Nang kinamakalawahan ay isa na ako sa inyo at magmula niyon ay ... + +--Nagbago ang palakad--ang putol ni Pating--magmula niyon ay dumalang +na ang panghaharang sa m~ga daanan, n~guni't lumimit ang paghahati n~g +m~ga salaping nagagahis sa pangloloob. Magmula noo'y bayan ang tirahan +n~g lahat, ang bundok ay naging isang tagpuan n~g m~ga magkakasama at +ang yun~gib na dating tahanan n~g m~ga pinaguusig n~g civil ay naging +tahanan n~g m~ga binibining binibihag, na matapos maalagaang wari'y +m~ga _princesa_ ay pinauuwing hindi man pinakikinaban~gan n~g +sino man sa atin at wala mang tubos. Itong ating inaabatan n~gayon na +ilang sandali na lamang at ikakasal, ay babantayan na naman marahil at +pagkatapos ay ibabalik na muli sa kaniyang magulang n~g ... walang ano +man. + +--Ang gayon ay hindi dapat ipagdamdam n~g isa man sa inyo, sapagka't +kahit hindi ko hinihin~gan n~g tubos ang m~ga binibining binibihag ay +hindi naman nawawala ang inyong kahati sa pagpapagod. + +--Oo, n~ga po; n~guni't ang dinaramdam naming lahat ay ang hindi mo +man lamang pinakikinaban~gan ang m~ga bihag na iyan, dahil sa kung +makaraan ang dalawang araw sa pagkakapiit at matanong mo kung may isa +man lamang na lumapastan~gan, umaglahi o nagkulang sa balang nasabi ay +pakakawalan mo na't pababalikin sa kaniyang bahay na may kaakbay pang +magsasangalang sa paglakad hangang sa makarating sa kanila. Kung gayon +ay ?bakit pa nagbabayo at nagsasaing kung hindi din lamang kakanin? + +-iAh ...matanda kong Pating! ?Nalalaman mo baga kung bakit ako +nangbibihag n~g m~ga binibining anak n~g mayayaman? Upang malasap n~g +m~ga mayayamang iyan ang pait n~g magdamdam n~g dahil sa kapurihan. +Lahat n~g makaalam n~g pagkabihag sa isang binibini'y magsasapantaha +na hindi na dapat asahang mauuwi na taglay ang linis na dating kipkip, +kahit tunay na alam mong kung sakali't may dalagang nagluwat n~g apat +na araw sa ating yun~gib ay hindi dahil sa ating pinipiit o dahil sa +ikinahihiya niya ang mabalik sa sariling tahanan, sapagka't wala na +ang kaniyang kalinisan, kundi dahil sa talagang nasa lamang n~g may +katawan ang lumagi pa n~g isang araw sa ating tahanan. + +--iOh! hindi mo lamang po batid kapitan ang sanhi ng ipinagkakagayon. +Tunay at sila'y ating iginagalang at walang makapan~gahas na umaglahi +man lamang dahil sa pan~gin~gilag sa inyo, n~guni't ang gayon ay +?makapipigil kaya na ikaw ay ibigin n~g dalagang nabihagan n~g puso? +at ito ang sanhi n~g kanilang hindi pagbalik na kusa sa sariling +tahanan; at kung hindi dahil sa n~galang pagirog ?mangyayari pa +kayang tayo'y makatahan sa yun~gib na iyon sa karamihan n~g dalagang +nakaaalam, sa dahilang hindi naman natin tinatakpan ang m~ga mata kung +pauwiin? ?At ano ang sanhi n~g pagkaalam natin n~g m~ga nangyayari sa +bayanbayan sa pamagitan n~g m~ga Ichay, Marcela, Juana, Cion at iba +pa? Hindi mo lamang alam ginoong capitan na ang m~ga binibining ating +pinawawalan ay piit din kahit na mabalik sa kanilang tahanan. Itong +sasalakayin natin n~gayon ay ?isa rin kayang titinagin at pagkatapos +ay pauuwiin? + +--Hindi. Itong sa n~gayon ay hindi bibihagin kundi ililigtas sa m~ga +kamay n~g ganid na magulang na pinipilit ang anak na pakasal sa +hindi iniirog, n~g dahil lamang sa paglin~gap sa yaman n~g magiging +manugang. + +--?Ay ano po ang mayroon sa atin sakaling mangyari man ang gayon? + +--Wala n~ga kung sa bagay, n~guni't ibig kong ipabatid sa m~ga +masasakim na iyan na kung silang m~ga tulisang bayan ay may kalakasang +makapawi n~g isang damdaming tinataglay sa puso n~g isang umiibig ay +may tulisang bundok namang may lalo pang lakas upang makapagsangalang +sa m~ga naaapi't nalulupigan. Ang binatang magbibigti sana kung hindi +natin natagpuan, at nakukulong n~gayon sa ating yun~gib ay siyang +iniibig n~g binibining ating aagawin. + +--iAh!... + +--?Alam mo kung sino ang bagongtaong iyon at kung bakit iniwasan ko +ang ako'y kaniyang makilala? Iyon ang dati kong kasamahan sa pagaaral; +iyon ang anak n~g maawaing nagampon sa akin. + +--iOh! + +--N~gayo'y kapanahunang dapat kong bayaran sa kaniya ang malaki kong +utang na loob. + +--Kapitan--ang biglang putol n~g matanda na napatin~gin sa dakong +Silan~gan--tila oras na, sapagka't ang talang bakero ay nakasipot na +sa Silan~ganan at ang ating m~ga kasama marahil ay nan~gagaantay. + +--Tunay. + +Nang masabi ang gayon ay nagtindig ang dalawa sa pagkakaupo at +nan~gagsilakad na tinun~go ang bayan. + + * * * * * + + +Wala pang ika apat n~g magmamadaling araw. + +Sa bahay ni tininting Moneng ay malaki ang kaguluhan; ang m~ga bataan +ay hindi halos magkamayaw sa pagmamadalian, sa pagaayos, dahil sa n~g +araw na iyon ikakasal ang anak na dalaga n~g mayamang matanda at ang +magiging asawa kahit kasingulang n~g ama ay siya namang pinakapan~gulo +sa yaman sa bayang iyon. ?Papanong hindi malaki ang handa at marami +ang magsisidalo? + +N~guni't sa gitna n~g kaguluhang iyon, ang tan~ging tahimik ay ang +silid na kinalalagyan n~g dalagang ikakasal. + +?Nalutulog pa kaya? + +Ito ang ating alamin. + +Sa silid ay walang tao kundi si Benita lamang at siya'y nakaluhod +sa harap n~g isang larawan n~g Ina n~g Dios, at doo'y nanalan~ging +kasabay ang isang timping panaghoy. + +Makaraan ang sandali ay nagtindig at tinanaw ang isang orasang na sa +tapat n~g pintuan. + +--iSandali na lamang!--aniya at nalugmok sa isang uupan--Sandali na +lamang at ang mapait na taning ay matutupad na. iAy ina ko! Kung ikaw +ay buhay ay hindi ko disin sasapitin ang magkaganito na mapapakasal sa +isang taong kinasusuklaman. + +Masabi ang gayon ay lumapit sa isang _mesa_ na kinapapatun~gan +n~g isang _botellitang_ may laman, isang _tintero, pluma_ at +_papel_. + +Umupo sa piling n~g dulang at itinitik sa kaharap na papel ang +ganitong talata: + +"Huwag ninyong sisihin ang sino man n~g dahil sa aking pagkamatay, sa +pagka't walang may kagagawan kundi akong mag-isa lamang. + +"Hindi ko maamin ang mapakasal sa taong kinasusuklaman. + +"iAy Enrique! + +"Sa kabilang buhay na kita mag-isang puso. "Benita". + +Matapos maisulat ang gayon ay sinungaban n~g nan~gin~ginig niyang +kamay ang botellitang may lason. + +N~guni't n~g nasasabibig na ang labi n~g botella ay may nadin~gig na +kaluskos sa nakalapat na durun~gawan at ito'y nabuksan upang makaraan +ang katawan n~g isang binata. + +--iOh!--ani Benita at waring tatakbo n~gunit natigilan, at sa +pagkagulat ay nawalan n~g diwa. + +Sandali na lamang sana't natupad n~g binibini ang nasang +pagpapatiwakal. + +--Lalong mabuti--ang wika sa sarili n~g pan~gahas na pumasok sa +durun~gawan, na dili iba't ang binatang tinawag na kapitan ni +matandang Pating.--Lalong mabuti ang ganito at walang sagabal sa +pagdadala. + +Nang matapos na masulatan ang kaputol na papel na iniwan sa ibabaw n~g +altar ay kinandong ang katawan n~g nabulagtang dalaga at inilabas sa +durun~gawan. + +Iwan natin siya na dala ang mayamang pasan at ang ipatuloy ay ang +pagsasalaysay n~g nangyayari sa kabahayan. + + * * * * * + + +Tumugtog ang ika apat at kalahati at ang m~ga gawain ay lalong nag +ulol sapagka't nagdatin~gan na ang novio at ilang panaohin. + +Isa't isa'y nagaalay n~g maligayang bati sa matandang mapalad na +magaari sa kagandahan ni Benita. + +Si matandang Moneng ay hindi magkasiya sa katuwaan; at n~g masalubong +ang m~ga huling dumating ay lumapit sa pinto n~g silid at tumugtog +dahil oras na n~g pagbibihis n~g ikakasal. + +Kinatog ang pintuan, n~guni't walang sumagot; kinatog na muli at gayon +din. + +--Baka po nakakatulog pa.--ani kapitang Ape, na dili iba't siyang +magiging asawa. + +--Inyo pong tawagan--ang payo naman n~g isa. + +--iBenita! iBenita!--anang ama na kasabay ang katog. + +Wala ring tumutugon sa loob. + +--iBenita! ang halos sigaw ni tininting Moneng na may munti n~g galit +dahil sa baka uulitin na naman n~g kaniyang anak ang pagpapahayag n~g +hindi pagsang-ayon sa kasalang iyon. + +Wala n~g oras na ipagaantay, sapagka't magliliwanag na at ang pari +marahil ay nakahanda na rin. + +--iBenita!--ang sigaw n~g amang nagagalit at biglang itinulak ang +pintong nakalapat. + +Nasira ang _cerradura_ at ang dalawang dahon n~g pinto ay +nabukas. + +Ang lahat ay nagitla, n~guni't ang pagkamangha ay nagtalo n~g matanaw +na walang tao ang silid. + +Lahat ay patakbong pumasok sa pook na iyon datapwa't walang natagpuan +kundi isang botellitang may tatak na _arsenico_ at ang dalawang +sulat na kilala na n~g bumabasa ang laman n~g isa, sapagka't siyang +sinulat ni Benita bago nagtankang magpakamatay, at ang isa naman ay +ganito ang nasusulat: + +"Sa _lakas_ n~g pilak ay mayroon pang dumadaig; ang _lakas_ +n~g _lakas_.==Juan Masili". + +--iJuan Masili! Ang hari n~g m~ga tulisan--ang bulong na bumukal sa +lahat n~g bibig. + +Marahil ay nan~gapahinto n~g malaon ang m~ga naroon kundi siyang +pakadin~gig n~g isang sigawang galing sa daan. + +--iSunog! isunog!--anang m~ga taong na sa lansan~gan. + +Nagkagulo at nagpanakbuhan ang lahat, datapwa't isang alilang +humahaman~gos at halos wala n~g hinin~ga, dahil sa pagtakbo, ang +lalong nagpalala n~g gitla. + +--Kapitang Ape, kapitang Ape--ang sigaw n~g bagong dating--ang bahay +mo po'y nilooban n~g tulisan pagkaalis mo at pagkatapos ay sinunog; +ang pinakapan~gulo po n~g nangloob na nakakabayo ay may kandong na +isang babaying diwa'y dalagang ikakasal dahil sa kagayakan. + +Si tininting Moneng ay nalugmok sa isang uupan at si kapitang Ape ay +kumutkot n~g takbo na patun~go sa kaniyang bahay. Wala siyang dinatnan +kundi ang pagkabatid n~g katunayan n~g kaniyang kasawian at wala +siyang natanaw kundi ang pagaalab na n~g may kalahati n~g dati niyang +magandang tahanan. + +--Umakyat kayo--ang sigaw n~g matanda sa m~ga taong +nan~gagsisitakbo--umakyat kayo at maraming salapi sa cajon n~g +aparador. + +N~guni't ?sino ang man~gan~gahas na pumasok sa isang bahay na ang +kalahati ay nagaalab? kaya't n~g walang makin~gig ay siya ang pumasok. + +Sandali lamang at nakita sa kabahayan, n~g m~ga nasa daan, ang anino +n~g pumasok, at pagkatapos ay isang ioh! ang bumukal sa lahat n~g +bibig. + +Siyang pagbagsak n~g bahay na nagdidin~gas. + + * * * * * + + +Nang kinabukasan ay nakita sa bunton n~g abo ang katawang tupok n~g +mayamang kapitan. + +Nang kinabukasang iyon ay dapat sanang siya'y sumasaligaya, kung +matatawag na kaligayahan din ang magpasasa sa kagandahan n~g isang +babaying napilit lamang. + +iKay daling humalay n~g kapalaran at kay daling magbago n~g kulay n~g +isang pag-asa! + + * * * * * + + +N~guni't ?saan napatun~go si Benita? + +Ito ang alamin natin. + +--Lalong mabuti--ang wika n~g binatang tulisan n~g makita na ang +dalaga'y nawalan n~g diwa, at masabi ang gayo'y kinandong at inilabas +sa bintana. + +Apat na lalaking kasama ni Pating ang sumalo sa pan~gahas na kapitan +at matapos na makasakay sa kabayo ay sinapupo ang binibini. + +--N~gayon Pating--ang wika n~g kapitan sa kaniyang matandang kabig--ay +dapat mo nang sundin ang pan~galawang bahagi n~g aking m~ga utos at +nasa kong tanglawan n~g isang sulong malaki ang aking pagdadaanang +lansan~gan sa pagdadala nitong mayamang pasanin. + +Ang salitaang ito'y nangyari sa dakong likuran n~g bahay ni tininting +Moneng n~g kasalukuyang nagdadatin~gan ang man~ga unang dalo na +kasabay ang _noviong_ si matandang Ape. Matapos ang salita nang +binata ay pinalakad na ang m~ga kausap; siya'y lumiko sa isang daan +na patun~go sa bahay n~g kapitang ikakasal, na, sapupo ang babaying +walang malay-tao at nang nalalapit na sa tinurang bahay ay nag-utos sa +m~ga taong nakita roon, na pawa niyang kampon. + +--Kunin ninyo ang lahat ng madadala--ang wika niya--at aantabayanan ko +ang paglalagablab nang sulong tatanglaw sa aking lalakaran, sapagka't +diwa'y tinamad n~gayon sa pagsikat ang araw. + +Sa utos na ito'y nan~gag galawan ang may dalawang pung lalaki na +pawang sandatahan, na nan~gakahanay sa dalawang panig n~g daan at +nagsitun~go sa bahay ni kapitang Ape, na sa m~ga sandaling iyon ay +nasabahay ni Moneng na kaniyang bibiyinanin. + +Makaraan ang sandali'y nan~gakapasok ang ilan sa bahay na lolooban, at +nagsimula ang pagkakagulo, sapagka't ang m~ga alilang nabiglaanan +sa gayon ay walang ibang ginawa liban sa tumakas; n~guni't hindi +nan~gakalayo ang m~ga nagulat na utusan, sa dahilang sila'y nadakip +n~g m~ga na sa labas nang bahay, kaya't naging saksi silang lahat sa +pag-uutos ng binatang nan~gan~gabayo na pagpapadin~gas n~g bahay, +nang makitang ang m~ga nagsipasok ay lumabas na may dalang tigiisang +balutan. + +Pumasok ang isang naiwan sa labas at mayamaya'y nagsilakad n~g +lahat ang magkakasama sapagka't sa kadilimang hindi pa hinahawi n~g +kaliwanagan n~g sisikat na araw ay namukod ang pulang ibinuga n~g +nag-aalab na bahay. + +Ang sigawan n~g itulisan! at isunog! ay nadin~gig halos sa lahat n~g +pook n~g bayan at ang m~ga _justicia_ ay lumipana sa paghabol, sa +may dakong luwasan, sa m~ga tulisang nagtun~go sa hulo. + +Alam na nating ang isa sa m~ga alila ang nagbalita kay kapitang Ape +sa nangyaring loob at alam din natin ang kinasapitan n~g matandang +ikakasal sana, kaya't ang sundan natin ay ang pan~gulo nang tulisan na +nan~gan~gabayo't dala si Benita. + +--N~gayon di'y dapat magsitun~gong lahat sa yun~gib at doon ko kayo +aantabayanan upang magawa ang lahat n~g kailan~gan--ang wika n~g +binata sa m~ga tulisan n~g sila'y malayolayo na sa bayan--Matandang +Pating umangkas ka kung ibig mo, sapagka't kailan~gan kung dumating +kang aking kasabay sa kinalalagyan n~g binatang binabantayan. + +--Magpatakbo ka na po kahit hindi ako kaankas at pamumuntutan +kita--ang wika ni Pating n~g maiabot sa isang kasama ang kaniyang +dala. + +--Kung gayo'y halina--anang binata at pinatakbo ang sinasakyang kabayo +na wari'y hindi nagiindang kapagalan sa bigat na dala. + + * * * * * + + +Ang yun~gib n~g bundok S. Mateo ay tahimik at walang gumagambala sa +kaniyang kapanglawan liban sa ang lagaslas n~g m~ga san~ga at dahon +n~g kakahuyan na pinagagalaw n~g simuy na malumanay n~g han~gin sa +paguumaga. Sino mang malalapit sa pook na iyon ay magsasabing wala +isa mang tao, n~guni't kung mamataan ang isang sulok n~g yun~gib ay +makikita na may isang nakapan~galunkot. + +Walang ano ano'y biglang tumindig ang bantay at waring may pinakingan. + +--Narito na sila--ang sabi sa sarili n~g taong nagiisa sa kasukalang +iyon na walang ibang dumadalaw liban sa m~ga hayop n~g kagubatan. + +Hindi pa man halos natatapos ang kaniyang pagsasalita ay siyang +pagdating n~g nan~gan~gabayo. + +--Wala pong ano man--ang wika n~g dinatnan. + +--Tulungan mo ako--anang binata--at iniabot ang maganda niyang dalahin +na hindi pa pinagsasaulan n~g hinin~ga--ating ilagay sa dati kong +tinutulugan. + +Ang dalawa'y pumasok sa loob n~g yun~gib at n~g napapaloob na nang +mahigit sa dalawang pung dipa sa pintuan ay pinisil n~g binata ang +isang un~gos n~g bato. + +Nakadin~gig n~g lagitik na wari'y gawa n~g isang bagay na mabigat at +biglang nabuksan ang malapad na batong hindi makikita n~g sino mang +hindi nakatataho n~g lihim na iyon. + +Pumasok ang magkatuwang at inilapag n~g marahan ang dalaga sa isang +hihigan. + +--?Ang iyong binabantayan?--ang tanong sa kasama n~g pinuno ng +tulisan. + +--Nakakatulog pa po sapagka't gabi na n~g magpahin~ga, sa dahilang +wari'y malaki ang han~gad na huwag na siyang umagahing buhay. + +--Ipinainom mo ang ibinigay ko sa iyong tubig? + +--Hindi po, dahil sa hindi kumain. + +--Kung gayon ay magbalik ka na sa iyong pagbabantay sa pinto at bayaan +mo akong mag-isa; patuluyin mo agad si Pating. + +Ang pan~galang sinambit ay naging wari isang tawag sapagka't siyang +pagdating n~g matandang tulisan, kaya't ang inuutusan ay bumalik na +lamang sa pinto n~g yun~gib. + +--Mabuti n~ga't dumating ka; ating tingnan ang dating bilango. + +--Malaon na pong hindi pinagsasaulan ito--ang wika ni Pating n~g +makita si Benita. + +--Bayaan mo't hindi iyan magigising hangang hindi ko ibig: pinaamoy ko +n~g pangpatulog. + +Masabi ang gayon ay tinun~go nilang dalawa ang sungki n~g isang bato +at pumasok sa isang puang na hindi mahahalata n~g isang hindi bihasa +sa pook na iyon. Nang makapasok na't makapan~gabila sa bato ay +naglagay n~g takip sa mukha ang ating binata. + +Ang pinasukan ay isang pook na nakukulong n~g bato at ang tan~ging +nilulusutan n~g han~gin ay isang butas sa bubun~gan na may limang +dipa ang taas. Isang tinghoy na nakasabit n~g mataas ang tan~ging +tumatanglaw sa pook na iyon na kinalalagyan n~g isang bagong taong +biglang nagulat at nagising dahil sa kaluskos n~g m~ga nagsipasok. + +--Wala kayong m~ga damdaming lalaki--ang wika n~g dinatnan, na wari'y +may talagang malaking kagalitan sa m~ga kaharap. + +--Masasabi mo ang ibig sabihin at hindi ka namin papatulan; alam mong +sa gaya naming may pamumuhay n~g ganito ay walang kabuluhan ang buhay; +ikaw ay isang kaawaawang nagnanasang magpatiwakal ?at dahil sa ano? + +--Sa dahilang hindi kailan~gang matanto n~g iba--anang napipiit. + +--Hindi n~ga kailan~gang matanto ng iba, datapwa't alam ko ang sanhi, +at dahil doo'y humadlang ako sa han~gad mong pagpapakamatay. Ang wika +mo'y wala akong damdamin; namamali ka. + +--Kung mayroon kang damdamin ?ano't di mo payagang bigyan kong hangan +yaring pagkataong naubusan na n~g pag-asa? ?Ano ang masakit sa iyo +kung ako'y mamatay o mabuhay? + +--?Naubusan ka n~g pagasa? Alam ko, na dahil sa pagkamatay n~g iyong +ama ay nagisa ka na sa mundo at lubos kang naghirap sapagka't ang +taong pinagkatiwalaan n~g magulang mo upang pasapitin sa iyong kamay +ang kayamanang pamana ay nagtaksil, at ninakaw ang salaping dapat +sanang ibigay sa iyo; hindi lamang iyon; sumapit ang isang panahon na +ikaw ay napalulong sa pagirog at ang iyong inibig ay tinankang agawin +n~g ... + +--Hindi lamang tinanka--anang bagong-taong kausap--kundi sa m~ga +sandaling ito'y nilalasap na marahil n~g matandang mayaman sa +kandun~gan n~g aking giliw, ang tamis n~g kaligayahan. iOh, kay hirap +n~g mahirap! Ikaw marahil ay inupahan n~g taksil na umagaw sa aking +pagirog upang sumalansang sa aking han~gad at n~g maragdagan pa ang +talagang kapaitan n~g pagkabatid na naglilo sa kaniyang pan~gako ang +babaying pinaglaanan n~g boong buhay. N~gayon ay inaantay kong ibalita +mo sa akin kung naganap na ang kasal ni Benita kay kapitang Ape. + +Ang pinuno n~g tulisan ay napan~giti sa salitang iyon n~g kaharap. + +--Hindi ka ba nananan~gan sa Dios? + +--Walang Dios ang mahirap--ang tugon n~g may nasang magpatiwakal. + +--?Hindi ka na umaasa sa pagibig n~g iyong sinta? + +--?May pagibig bagang maaasahan sa katawang walang puso? + +--?Hindi ka naniniwalang may kabihisang lan~git ang naghihirap? + +--Hindi, sapagka't ang langit ay bukas lamang sa m~ga may pilak. + +--iTaong walang panalig! Sumunod ka sa akin at n~g matanto mong ikaw +ay nagkamali sa lahat n~g iyong hinaka. + +--Sukat na--ang tugon n~g bilango--kung papayagan mong ako'y +magpatiwakal ay susunod ako sa iyo, n~guni't kung hindi, ay bayaan mo +na akong magpakamatay dito sa gutom. + +--Siya, ikaw ang bahala--anang pinuno n~g tulisan--kung ibig mo ang +magpakamatay ay gawin mo, n~guni't sumama ka sa akin. + +--Kung gayon ay oo.--ang sagot nang bilango at tumindig sa kinauupan. + +Kinalag ni Pating ang tanikalang nakapipigil sa binata at ito'y +sumunod sa pinuno n~g tulisan na tumun~go sa kinalalagyan ni Benita. + +--Ibig mo ang magbigti--anya sa bagong kawala--n~gayo'y tinutulutan +na kita, n~guni't sa tabi ng babaying iyan ka dapat magpakamatay +sapagka't siya man ay nagnasa ring magpatiwakal n~g dahil sa iyo. + +Ang binata'y napaluhod sa piling ng dalaga't biglang napasigaw nang: + +--iBenita! iAking irog! iOh, patay!--anya n~g makitang hindi +kumikilos. + +--Hindi--anang tulisan--natutulog lamang. + +Masabi ang gayon ay winiligan n~g kaunting tubig ang mukha n~g dalaga +at ito nama'y nagising. + +--?Saan ako naroroon?--aniya. + +--iItang!--anang binata. + +--iEnrique!--ani Benita n~g makilala ang kaharap--iAking buhay! + +--iAking irog! + +Ang dalawang dibdib na naghirap ay nan~gagpahin~galay sa isang +mahigpit na yakap. + +--Hindi ka ba nagpatiwakal?--ang tanong ni Benita sa kaniyang giliw. + +--Hindi ka ba napakasal?--anang binata. + +--Hindi--ang sagot n~g tulisan--sapagka't humadlang ako, upang sumapit +ang sandaling ito, na ikagaganti ko sa isang malaking utang. Ako ang +sumulat kay Benita, ako ang nagpapadala sa iyo Enrique n~g salaping +hindi mo matalos kung saan nangagaling niyong ikaw ay nasasalat, ako +ang sumalansang sa pagpapatiwakal mo, ako ang numakaw kay Benita bago +sumapit ang oras na pag-inom niya n~g lason, at sa isang sabi, ako ang +nagnakaw n~g kayamanan ni kapitang Ape. + +--At sino ang makagagawa n~g gayon?--ang halos panaba'y na tanong n~g +dalawa. + +--Si Juan Masili--anang tulisan at inalis ang takip n~g mukha. + +--iSi Pedro!--ang wika ni Enrique. + +--Oo n~ga: ako ang Pedro mong kaibigan at kapatid na inampon n~g iyong +magulang niyong magisa na sa mundo, n~guni't sa bundok ay ako ang Juan +Masili. + +Nang kinabukasan ay tumangap si tininting Moneng n~g isang lihim na +pabalita na ang kaniyang anak na dalaga ay na sa Colegio n~g Concordia +at doon mangagaling bago ikasal kay Enrique Manapat na siyang tunay na +iniibig. + + * * * * * + + + +Nakaraan ang dalawang buwan. + +Ang panahong ito'y ginugol n~g m~ga civil sa paghanap sa "Hari n~g +m~ga tulisan"; n~guni't n~g walang mangyari sa kanilang paghabol ay +humuli na lamang n~g apat na taong bukid at siyang pinaratan~gan na +nangloob kay kapitang Ape. Ilang _cruz del merito militar_ ang +naging pinakaganti sa pagkakahuling iyon. + +Datapuwa't ang sundan natin ay si tininting Moneng na n~g araw na iyon +ay lumuwas sa Maynila. + +?Ano ang dahilan n~g gayon? + +Kung ating unawain ang lihim na kagalakang nalalarawan sa mukha n~g +ating matanda na nagbago na n~g asal mula n~g araw na hindi natuloy +ang kasal n~g kaniyang anak na si Benita kay kapitang Ape, ay +makikilala natin na ang kasayahang iyon ay galing sa pagkabatid na ang +bugtong na bunso ay ikakasal kinabukasan sa tunay na iniibig. + +Nang kinabukasan n~g pagdating ni tininti sa Maynila ay ikinasal si +Benita at si Enrique sa Simbahan n~g Kiapo. + + * * * * * + + +Ang naganak sa m~ga ikinasal ay isang nagngangalang Pedro Gatmaitan; +n~guni't kung pagwawariin ang kaniyang mukha ay makikilala na siya'y +kamukha n~g binatang kausap ni matandang Pating niyong madaling araw +na nasunog ang bahay ni kapitang Ape. + +Sa bayan ay Pedro Gatmaitan at sa bundok ay Juan Masili na pan~gulo +n~g m~ga tulisan. + +Ang taong ito'y nabubuhay pa n~g taong 1892, datapuwa't n~g magkagulo +sa Kabite ay hindi na nadin~gig ang kaniyang pan~galan. + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan +by Patricio Mariano + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JUAN MASILI O ANG PINUNO NG *** + +***** This file should be named 13320.txt or 13320.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/3/3/2/13320/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by +University of Michigan. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/old/13320.zip b/old/13320.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..66f76b3 --- /dev/null +++ b/old/13320.zip |
