diff options
Diffstat (limited to 'old/13320.txt')
| -rw-r--r-- | old/13320.txt | 1240 |
1 files changed, 1240 insertions, 0 deletions
diff --git a/old/13320.txt b/old/13320.txt new file mode 100644 index 0000000..19eba4c --- /dev/null +++ b/old/13320.txt @@ -0,0 +1,1240 @@ +Project Gutenberg's Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan, by Patricio Mariano + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan + +Author: Patricio Mariano + +Release Date: August 29, 2004 [EBook #13320] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JUAN MASILI O ANG PINUNO NG *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by +University of Michigan. + + + + + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay +hindi na ginagamit.] + + + +=PAT. MARIANO. + +JUAN MASILI= + +O + +=Ang pinuno n~g tulisan= + +MAYNILA + +LIBRERIA. LUZONICA +_Carriedo num. 101.--Sta. Cruz._ + +=1906.= + + + + + +JUAN MASILI + +O + +ANG PINUNO N~G TULISAN + + +Ang bayan n~g S. Jose at kanyang m~ga nayon n~g lalawigang Morong ay +balot katahimikan at ang kadiliman ay naghahari sa m~ga lansan~gan, +kaparan~gan at m~ga bulu-bundukin. + +Walang gumagambala sa piping kapanglawan n~g gabing nangyari ang +simula n~g kasaysayang ito, liban sa tilaukan n~g m~ga manok na +nagsasabing ang sandaling iyon ay hating gabi. + +Walang ano ano, sa gitna n~g katahimikan ay nadin~gig ang yabag n~g +isang kabayo sa may hulo n~g nayong Masantol na nalalayo sa bayan n~g +may m~ga limang libong dipa. + +Ang takbong matulin n~g kabayo'y humina n~g nalalapit na sa nayon, +at n~g natatanaw na ang unang bahay ay huminto at ang nakasakay ay +lumunsad. + +Kung pagmamalasing mabuti ang anyo n~g naglalakbay na iyon sa hating +gabi ay makikita, na, siya'y isang binatang lumabas pumasok sa +dalawang pu't dalawang taon; ang kanyang pagmumukhang nasan~gag sa +init n~g araw ay nagpapahayag n~g isang kalamigang loob na may halong +katalaghayang makaaakit sa sino mang makakaharap; datapwa't ang +kaniyang magandang tindig, ang anyo niyang banayad at ang kaliwanagan +n~g kaniyang noo na wari'y nagsasabing hindi naugali sa pagyuko, +ay nalalaban mandin sa kanyang kagayakan na binubuo n~g isang +_mambisa_ at _pantalong_ kulay abo, salakot na may palamuting +ginto at pilak, _botas de montar, espuelas_ na pilak, isang +_balaraw_, dalawang revolver sa magkabilang baywang at isang _rifle_. + +Nang makahinto na't maitali ang kabayo sa isang puno ay pinagduop ang +dalawang kamay sa labi at ginayahang makaitlo ang huni n~g bahaw. + +Hindi pa man halos napapawi ang tunog n~g huni'y nagban~gon ang isa +katao sa isang bunton n~g yagit na nalalayo n~g may m~ga dalawang pung +hakbang ang agwat sa kinatatayuan n~g ating binata. + +--Bigyan po ni Bathala n~g magandang gabi ang aking kapitan--ang bati +n~g buman~gon sa bunton n~g yagit. + +--?Ano ang balita, kaibigang Pating? + +--Kung sa balita po'y marami, n~guni't kakaunti na ang panahon; kung +ibig mo pong masunod ang iyong han~gad ay kailan~gang makarating tayo +n~g bayan sa loob n~g isang oras. + +--Kung gayon ay may panahon pa akong magpahin~ga n~g kaunti at +maisalaysay mo naman sa akin ang lahat n~g namatyagan sa bahay na +pinabantayan ko sa iyo. ?Nakahanda na bang lahat nang tao? + +--Opo. + +--Kung gayon ay umupo muna tayo at ipagsabi mong lahat ang nalalaman. + +Ang dalawa'y nagtigisang putol na kahoy at nan~gagsiupo sa tabi n~g +isang puno n~g mangang kalapit. + +--Ang una ko pong ginawa ay ang makituloy sa kalapit bahay ni +tininting Moneng at mula roon ay minatyagan ko ang m~ga nangyari. +Nakita ko pong sa maghapong araw ay walang hinto ang paghahanda at +pagyayao't dito n~g m~ga dalaw at kamag-anakan n~g dalagang ikakasal; +n~guni't ang binibini natin ay miminsang lumabas sa kaniyang silid at +n~g makita ko'y may bakas na luha ang m~ga pisn~gi at ang namumugtong +m~ga mata ay nagpapahayag n~g malaking kadalamhatian. Sa pamagitan n~g +may ari n~g bahay na aking tinuluyan, na gaya n~g pagkaalam mo'y aking +hipag, ay pinadating ko sa dalaga ang sulat mo pong ipinabigay +at inantabayanan ko ang sagot. May m~ga isang oras at kalahating +nagantay, bago ko nakitang nabuksan ang bintana sa silid at may isang +maputing kamay na naghulog n~g kaputol na papel na aking pinulot +at binasa. Ang napapalaman ay ganito: "Ikaw na wari'y nagdudulot sa +maralita kong buhay n~g isang maligayang lunas ay pinasasalamatan ko +n~g labis, n~guni't ... iay!... mahirap n~g mangyari ang maiwasan +ko pa ang huling sandaling ikapupugto n~g aking pagasa. Gayon ma'y +maraming salamat" Matapos kong mabasa ang sulat ay inihanda ko na ang +lahat n~g tao at pinagbilinan n~g m~ga gagawing alinsunod sa utos mo. + +--Mabuti kung gayon. + +--N~guni't ipahintulot mo po sa akin ginoong kapitan ang isang tanong. + +--?Ano iyon? + +--?Ano't hindi pa po natin utasin ang taong nakukulong sa ating +yun~gib? + +--iMatandang Pating! ang buhay n~g taong iyan ay mahal sa akin--ang +sabing matigas n~g ating binata--at ang sumaling sa kahit isa niyang +buhok ay magkakamit n~g kaparusahang ikadadala sa boong buhay. +?Nalalaman mo kung sino ang taong iyan? + +--Patawarin mo po ako capitan sa aking sinabi sapagka't ang nagduyok +sa akin sa pagtuturing ay ang han~gad na mawalan tayo n~g isang +binabantayan at ikaw po naman ay maalisan n~g kagambalaan. + +--?Alam mo ba matandang Pating kung bakit ako napalulong sa pamumuhay +na itong lubhang maligalig? + +--Hindi po; at wala akong nalalaman, liban sa, ikaw po'y nakisama sa +amin at n~g mahuli ni Villa-Abrille ang ating pamunuang si Tankad ay +ikaw ang kinilalang kapitan n~g lahat n~g tao. + +--Kung gayo'y pakingan mo at itanim sa puso ang aking isasalaysay. + +Munting huminto ang nagsasalita; at n~g matapos na mahaplos ang +kaniyang noo na dinalaw mandin n~g isang pag-uulap ay itinuloy ang +pagsasaysay. + + + * * * * * + +--Ako'y anak n~g isang dukha sa bayan n~g X ... at ang kabataan ko'y +nan~gabay sa maralitang tahanan, na, kahit dampa ay hindi sinisilayan +kailan pa man n~g kahapisan, sa pagka't ang kaligayahan nang isang +tunay na pagmamahalan ni ama't ni ina'y siyang tan~ging naghahari sa +aming kubo. Datapwa't sumapit ang isang araw, ako niyon ay may labing +dalawang taon na at marunong n~g bumasa at sumulat n~g kaunti, na si +ama'y nagkasakit at sa dahilang kami'y mahirap ay inutusan si ina +na sin~gilin sa isang nagn~gan~galang kapitang Tiago, ang kulang sa +kabayaran n~g dalawang pung kabang palay. Si ina'y umalis sa amin +n~g magtatakipsilim at tumun~go sa bahay n~g mayamang sisin~gilin, +n~guni't nakatugtog na ang _animas_ ay hindi pa dumarating kaya't +sa kainipan ni ama'y pinasalunuan sa akin. iOh! n~g ako'y papanaog +na sa aming bahay ay siyang pagdating ni ina, na humahagulgol at +ang pananamit ay halos gulagulanit. Aywan ko kung ano ang nangyari, +n~guni't n~g dumating ay napaluhod sa harapan ni tatay na kasabay ang +sigaw na: "Ayokong pumayag, ayoko, datapwa't pinagtulun~gan ako n~g +pan~ginoon at dalawang alilang lalaki; ako'y inahiga ni kapitang +Tiago at ... ayoko; ayoko." Si ina'y ay ulol n~g umuwi. Sa laki n~g +kasawiang dinanas ay hindi nakatagal at natimbwang na walang diwa sa +sahig n~g aming bahay. Nang makita ang gayon ni ama at maunawa ang +nangyari ay nagban~gon sa pagkakahiga at tinalon halos ang aming +hagdanan, na dala ang isang itak. ?Ano ang nangyari? Aywan ko; +datapwa't n~g kinabukasan ay wala na akong ina at si ama ay +nabibilango, dahil sa kasalanang pangloloob. ?Saan ako tutun~go sa +gulang kong labing dalawang taon at papano ang pagpapalibing sa aking +ina? Ako'y lumapit sa lahat n~g aming kakilala at ipinanghin~gi n~g +limos ang kahalagahan na ipagpapalibing sa bangkay n~g aking magulang, +datapwa't n~g ako'y pauwi na sa amin ay nasalubong ko ang taong +sinin~gil ni ina at ako'y ipinahuli sa dalawang civil na kasama, +sapagkat ako'y anak n~g mangloloob. Dinala ako sa _cuartel_ at +ipinasok ako sa _calaboso_; at doo'y aking nakita na si ama'y +halos naghihin~galo na lamang at ang katawa'y tadtad n~g latay. iGayon +daw ang pahirap sa m~ga magnanakaw! + +Isang buntong hinin~gang malalim n~g binata ang pumadlang sa +pagsasalaysay at isang nakatanang luha ang namalisbis sa kaniyang +pisn~gi, at ang mukha niyang aliwalas at laging malumanay ay dinalaw +n~g isang kaban~gisan. Napatitig sandali sa lan~git, n~guni't ang +titig na iyon ay isang pagsisi mandin doon sa na sasa kataasan na +siyang inaakalang nakakapamahala sa kalupaan. Ang titig n~g isang +Lucifer ang tumapon sa m~ga mata n~g isang may mukhang banayad. + +--iMagnanakaw si ama! iAng taong maninin~gil, n~g puri't kaligayahang +nawala'y mangloloob! iAy anak ko! ang tan~ging nasambit n~g aking +kaawaawang magulang n~g ako'y matanaw na umiiyak sa kaniyang piling. +Ako'y napayakap sa katawan ni tatay na pigta sa dugo at nawalan n~g +diwa. Isang malakas na palo ng yantok ang nagpabalik sa budhi kong +tumanan. ?Ilang sandali akong hindi nagkamalay tao? Aywan ko, n~guni't +n~g aking imulat ang m~ga mata ay nakita kong ang bangkay ni ama ay na +sa isang munting papag at pasan n~g apat kataong maglilibing; susundan +ko sana, datapwa't ang sakit n~g aking m~ga buto'y hindi nagpahintulot +sa gayon, kaya't ako'y naiwan sa _calaboso_, na, bukod sa salanta +ang katawan ay isang araw n~g sinkad na hindi kumakain. Isang gabi pa +akong nakatulog doon sa kalait lait na kulun~gang kinamatayan ni ama. +Nang kinabukasan ay pinalabas ako sa tulong n~g ilang palo pa, kaya't +sa pamagitan n~g munting lakas na nalalabi sa akin katawan ay naginot +akong makarating sa aming bahay na inabot kong bukas at wala ang +bangkay ni ina. ?Sino ang nagpalibing? Sa aking kamusmusan ay wala +akong naisip liban sa akalang baka dinala n~g asuang ang bankay, +sapagka't dito sa atin ay karaniwan ang paniwala sa gayon, lalong lalo +na sa m~ga kabataan dahil sa m~ga na didin~gig sa matatanda. Wala n~g +luhang tumutulo sa aking m~ga mata, sampu niyang mapait na yaman n~g +ating panin~gin na wari'y nagpapaginhawa n~g kaunti kung dumaloy +ay nagkait na sa aking kapighatian, sapagka't sa dalawang araw na +itinan~gis ay natuyo na mandin, iGaano ang sising bumukal sa aking +bibig, sa dahilang ako'y hindi pa malaki! iHiganti at higanti ang +sumusulak sa aking dibdib! Higanti sa mayamang gumaga sa aming pagaari +at humalay sa puri ni ina; higanti sa m~ga _justiciang_ hindi +nagtangol sa nilupigan, kundi bagkus nagpahirap sa naapi. Nang ako'y +aalis na sa aming bahay ay siyang pagdating n~g isang taong nagsalita +sa akin n~g ganito: + +--?Ikaw ba amang ang anak ni mang Mundo? + +--Opo. + +--Nabatid kong lahat ang nangyari sa inyong magaanak at natanto ko rin +na ikaw ay ulila n~g lubos. Ako ang naglibing sa bankay n~g iyong ina. + +--iOh salamat po.--ang wika kong kasabay ang pagkakaluhod sa harapan +n~g taong iyon. + +--Ikaw ay walang kamaganakan dito, sapagka't ang m~ga magulang mo'y +taga S. Jose sa Morong ?ibig mo bang sumama sa anak ko sa Maynila +upang mag-aral doon? Ikaw ay hindi ko ibibilang na alila, kundi +pinakakasama lamang n~g aking anak; ikaw may magaaral din. + +Sa laki n~g utang na loob ko sa taong iyon ay hindi ako nakasagot, n~g +ayaw kahit lubos na nalalaban sa loob ko ang maging utusan. + +Pinasalamatan ko ang himok na iyon at ako'y sumama. + +Man~ga ilang araw lamang ang nakaraan, at, iyong batang patay gutom, +iyong ulilang walang kamag-anak ay naging isang nagaaral sa S. Juan de +Letran at kasakasama kahit saan pumaroon ng isang kapwa batang anak ng +matandang maawain. Hindi alilang utusan ang kanyang lagay kundi isang +anak din n~g nagaampon at kapatid n~g kaniyang anak. + +Nagdaan ang pitong taon, at sa panahong iyon mandin ay naparam sa +alaala ko an~g aking karukhaan at ang kahapishapis na kinahinatnan +niyong m~ga sawing palad kong magulang at nakatulog wari sa loob n~g +aking batang puso iyong higanting halos sinunpaan ko sa sarili. + +Datapwa't dumating ang isang araw na kaming dalawang nagaaral ay +naanyayahang dumalo sa isang piging sa daang Dulumbayan sa Maynila at +doon ay dumalo rin ang isang kasama namin sa Colegio na kaakbay ang +kaniyang ama, na, mula n~g dumating ay waring pumasok sa loob kong ang +pagmumukhang iyon ay aking naaalala. Inanyayahan kaming kumain at sa +paguupuan sa dulang ay napasiping sa akin ang matanda. Ilang salitaan +ang nabuksan at sa isang paguusap n~g ukol sa m~ga bayanbayan ay +napasalin~git ang pagkakakilala na kami'y magkababayan. + +--Iyan man po'y kababayan din natin--ang turing n~g anak ng nagampon +sa akin at itinuro ako sa mantanda. + +--?Ito?--ang tanong na wari'y may munting pagkakamangha n~g kinausap +at ako'y pinagmasdan--tila n~ga naaalala ko ang mukhang ito ?nagaaral +din bang kasama ninyo? + +--Opo ang tugon n~g aking kasama--iyan po ang anak ni mang Pitong at +ni aling Mensia. + +--iPitong, Mensia!--anang--matanda na wari'y hinahalungkat sa kaniyang +pagiisip ang gayong m~ga pan~galan--iAh! naalala ko na, kung gayon ay +ito ang anak ng nagnasang mangloob sa akin. + +Nang madin~gig ang sabing iyon ay nalito ako, ang lahat n~g dugo ko +mandin ay sumulak sa aking mukha at ang noo ko'y nagalab. + +Sa isang kisap mata halos ay tuminbuang ang matanda sa tabi n~g +dulang dahil sa sugat na gawa n~g sundang na kagamitan sa pagkain. +Ang sumunod na bumulagta sa isa pang saksak ay ang anak na nagnasang +magsangalang sa ama. + +Pagkatapos niyon, ako'y nagtatakbo na hindi alam kun saan tutun~go, at +daig ko pa ang ulol. + +Ako'y hindi nahuli at nakarating ako sa Novaliches n~g gabi ring yaon. +Nang kinamakalawahan ay isa na ako sa inyo at magmula niyon ay ... + +--Nagbago ang palakad--ang putol ni Pating--magmula niyon ay dumalang +na ang panghaharang sa m~ga daanan, n~guni't lumimit ang paghahati n~g +m~ga salaping nagagahis sa pangloloob. Magmula noo'y bayan ang tirahan +n~g lahat, ang bundok ay naging isang tagpuan n~g m~ga magkakasama at +ang yun~gib na dating tahanan n~g m~ga pinaguusig n~g civil ay naging +tahanan n~g m~ga binibining binibihag, na matapos maalagaang wari'y +m~ga _princesa_ ay pinauuwing hindi man pinakikinaban~gan n~g +sino man sa atin at wala mang tubos. Itong ating inaabatan n~gayon na +ilang sandali na lamang at ikakasal, ay babantayan na naman marahil at +pagkatapos ay ibabalik na muli sa kaniyang magulang n~g ... walang ano +man. + +--Ang gayon ay hindi dapat ipagdamdam n~g isa man sa inyo, sapagka't +kahit hindi ko hinihin~gan n~g tubos ang m~ga binibining binibihag ay +hindi naman nawawala ang inyong kahati sa pagpapagod. + +--Oo, n~ga po; n~guni't ang dinaramdam naming lahat ay ang hindi mo +man lamang pinakikinaban~gan ang m~ga bihag na iyan, dahil sa kung +makaraan ang dalawang araw sa pagkakapiit at matanong mo kung may isa +man lamang na lumapastan~gan, umaglahi o nagkulang sa balang nasabi ay +pakakawalan mo na't pababalikin sa kaniyang bahay na may kaakbay pang +magsasangalang sa paglakad hangang sa makarating sa kanila. Kung gayon +ay ?bakit pa nagbabayo at nagsasaing kung hindi din lamang kakanin? + +-iAh ...matanda kong Pating! ?Nalalaman mo baga kung bakit ako +nangbibihag n~g m~ga binibining anak n~g mayayaman? Upang malasap n~g +m~ga mayayamang iyan ang pait n~g magdamdam n~g dahil sa kapurihan. +Lahat n~g makaalam n~g pagkabihag sa isang binibini'y magsasapantaha +na hindi na dapat asahang mauuwi na taglay ang linis na dating kipkip, +kahit tunay na alam mong kung sakali't may dalagang nagluwat n~g apat +na araw sa ating yun~gib ay hindi dahil sa ating pinipiit o dahil sa +ikinahihiya niya ang mabalik sa sariling tahanan, sapagka't wala na +ang kaniyang kalinisan, kundi dahil sa talagang nasa lamang n~g may +katawan ang lumagi pa n~g isang araw sa ating tahanan. + +--iOh! hindi mo lamang po batid kapitan ang sanhi ng ipinagkakagayon. +Tunay at sila'y ating iginagalang at walang makapan~gahas na umaglahi +man lamang dahil sa pan~gin~gilag sa inyo, n~guni't ang gayon ay +?makapipigil kaya na ikaw ay ibigin n~g dalagang nabihagan n~g puso? +at ito ang sanhi n~g kanilang hindi pagbalik na kusa sa sariling +tahanan; at kung hindi dahil sa n~galang pagirog ?mangyayari pa +kayang tayo'y makatahan sa yun~gib na iyon sa karamihan n~g dalagang +nakaaalam, sa dahilang hindi naman natin tinatakpan ang m~ga mata kung +pauwiin? ?At ano ang sanhi n~g pagkaalam natin n~g m~ga nangyayari sa +bayanbayan sa pamagitan n~g m~ga Ichay, Marcela, Juana, Cion at iba +pa? Hindi mo lamang alam ginoong capitan na ang m~ga binibining ating +pinawawalan ay piit din kahit na mabalik sa kanilang tahanan. Itong +sasalakayin natin n~gayon ay ?isa rin kayang titinagin at pagkatapos +ay pauuwiin? + +--Hindi. Itong sa n~gayon ay hindi bibihagin kundi ililigtas sa m~ga +kamay n~g ganid na magulang na pinipilit ang anak na pakasal sa +hindi iniirog, n~g dahil lamang sa paglin~gap sa yaman n~g magiging +manugang. + +--?Ay ano po ang mayroon sa atin sakaling mangyari man ang gayon? + +--Wala n~ga kung sa bagay, n~guni't ibig kong ipabatid sa m~ga +masasakim na iyan na kung silang m~ga tulisang bayan ay may kalakasang +makapawi n~g isang damdaming tinataglay sa puso n~g isang umiibig ay +may tulisang bundok namang may lalo pang lakas upang makapagsangalang +sa m~ga naaapi't nalulupigan. Ang binatang magbibigti sana kung hindi +natin natagpuan, at nakukulong n~gayon sa ating yun~gib ay siyang +iniibig n~g binibining ating aagawin. + +--iAh!... + +--?Alam mo kung sino ang bagongtaong iyon at kung bakit iniwasan ko +ang ako'y kaniyang makilala? Iyon ang dati kong kasamahan sa pagaaral; +iyon ang anak n~g maawaing nagampon sa akin. + +--iOh! + +--N~gayo'y kapanahunang dapat kong bayaran sa kaniya ang malaki kong +utang na loob. + +--Kapitan--ang biglang putol n~g matanda na napatin~gin sa dakong +Silan~gan--tila oras na, sapagka't ang talang bakero ay nakasipot na +sa Silan~ganan at ang ating m~ga kasama marahil ay nan~gagaantay. + +--Tunay. + +Nang masabi ang gayon ay nagtindig ang dalawa sa pagkakaupo at +nan~gagsilakad na tinun~go ang bayan. + + * * * * * + + +Wala pang ika apat n~g magmamadaling araw. + +Sa bahay ni tininting Moneng ay malaki ang kaguluhan; ang m~ga bataan +ay hindi halos magkamayaw sa pagmamadalian, sa pagaayos, dahil sa n~g +araw na iyon ikakasal ang anak na dalaga n~g mayamang matanda at ang +magiging asawa kahit kasingulang n~g ama ay siya namang pinakapan~gulo +sa yaman sa bayang iyon. ?Papanong hindi malaki ang handa at marami +ang magsisidalo? + +N~guni't sa gitna n~g kaguluhang iyon, ang tan~ging tahimik ay ang +silid na kinalalagyan n~g dalagang ikakasal. + +?Nalutulog pa kaya? + +Ito ang ating alamin. + +Sa silid ay walang tao kundi si Benita lamang at siya'y nakaluhod +sa harap n~g isang larawan n~g Ina n~g Dios, at doo'y nanalan~ging +kasabay ang isang timping panaghoy. + +Makaraan ang sandali ay nagtindig at tinanaw ang isang orasang na sa +tapat n~g pintuan. + +--iSandali na lamang!--aniya at nalugmok sa isang uupan--Sandali na +lamang at ang mapait na taning ay matutupad na. iAy ina ko! Kung ikaw +ay buhay ay hindi ko disin sasapitin ang magkaganito na mapapakasal sa +isang taong kinasusuklaman. + +Masabi ang gayon ay lumapit sa isang _mesa_ na kinapapatun~gan +n~g isang _botellitang_ may laman, isang _tintero, pluma_ at +_papel_. + +Umupo sa piling n~g dulang at itinitik sa kaharap na papel ang +ganitong talata: + +"Huwag ninyong sisihin ang sino man n~g dahil sa aking pagkamatay, sa +pagka't walang may kagagawan kundi akong mag-isa lamang. + +"Hindi ko maamin ang mapakasal sa taong kinasusuklaman. + +"iAy Enrique! + +"Sa kabilang buhay na kita mag-isang puso. "Benita". + +Matapos maisulat ang gayon ay sinungaban n~g nan~gin~ginig niyang +kamay ang botellitang may lason. + +N~guni't n~g nasasabibig na ang labi n~g botella ay may nadin~gig na +kaluskos sa nakalapat na durun~gawan at ito'y nabuksan upang makaraan +ang katawan n~g isang binata. + +--iOh!--ani Benita at waring tatakbo n~gunit natigilan, at sa +pagkagulat ay nawalan n~g diwa. + +Sandali na lamang sana't natupad n~g binibini ang nasang +pagpapatiwakal. + +--Lalong mabuti--ang wika sa sarili n~g pan~gahas na pumasok sa +durun~gawan, na dili iba't ang binatang tinawag na kapitan ni +matandang Pating.--Lalong mabuti ang ganito at walang sagabal sa +pagdadala. + +Nang matapos na masulatan ang kaputol na papel na iniwan sa ibabaw n~g +altar ay kinandong ang katawan n~g nabulagtang dalaga at inilabas sa +durun~gawan. + +Iwan natin siya na dala ang mayamang pasan at ang ipatuloy ay ang +pagsasalaysay n~g nangyayari sa kabahayan. + + * * * * * + + +Tumugtog ang ika apat at kalahati at ang m~ga gawain ay lalong nag +ulol sapagka't nagdatin~gan na ang novio at ilang panaohin. + +Isa't isa'y nagaalay n~g maligayang bati sa matandang mapalad na +magaari sa kagandahan ni Benita. + +Si matandang Moneng ay hindi magkasiya sa katuwaan; at n~g masalubong +ang m~ga huling dumating ay lumapit sa pinto n~g silid at tumugtog +dahil oras na n~g pagbibihis n~g ikakasal. + +Kinatog ang pintuan, n~guni't walang sumagot; kinatog na muli at gayon +din. + +--Baka po nakakatulog pa.--ani kapitang Ape, na dili iba't siyang +magiging asawa. + +--Inyo pong tawagan--ang payo naman n~g isa. + +--iBenita! iBenita!--anang ama na kasabay ang katog. + +Wala ring tumutugon sa loob. + +--iBenita! ang halos sigaw ni tininting Moneng na may munti n~g galit +dahil sa baka uulitin na naman n~g kaniyang anak ang pagpapahayag n~g +hindi pagsang-ayon sa kasalang iyon. + +Wala n~g oras na ipagaantay, sapagka't magliliwanag na at ang pari +marahil ay nakahanda na rin. + +--iBenita!--ang sigaw n~g amang nagagalit at biglang itinulak ang +pintong nakalapat. + +Nasira ang _cerradura_ at ang dalawang dahon n~g pinto ay +nabukas. + +Ang lahat ay nagitla, n~guni't ang pagkamangha ay nagtalo n~g matanaw +na walang tao ang silid. + +Lahat ay patakbong pumasok sa pook na iyon datapwa't walang natagpuan +kundi isang botellitang may tatak na _arsenico_ at ang dalawang +sulat na kilala na n~g bumabasa ang laman n~g isa, sapagka't siyang +sinulat ni Benita bago nagtankang magpakamatay, at ang isa naman ay +ganito ang nasusulat: + +"Sa _lakas_ n~g pilak ay mayroon pang dumadaig; ang _lakas_ +n~g _lakas_.==Juan Masili". + +--iJuan Masili! Ang hari n~g m~ga tulisan--ang bulong na bumukal sa +lahat n~g bibig. + +Marahil ay nan~gapahinto n~g malaon ang m~ga naroon kundi siyang +pakadin~gig n~g isang sigawang galing sa daan. + +--iSunog! isunog!--anang m~ga taong na sa lansan~gan. + +Nagkagulo at nagpanakbuhan ang lahat, datapwa't isang alilang +humahaman~gos at halos wala n~g hinin~ga, dahil sa pagtakbo, ang +lalong nagpalala n~g gitla. + +--Kapitang Ape, kapitang Ape--ang sigaw n~g bagong dating--ang bahay +mo po'y nilooban n~g tulisan pagkaalis mo at pagkatapos ay sinunog; +ang pinakapan~gulo po n~g nangloob na nakakabayo ay may kandong na +isang babaying diwa'y dalagang ikakasal dahil sa kagayakan. + +Si tininting Moneng ay nalugmok sa isang uupan at si kapitang Ape ay +kumutkot n~g takbo na patun~go sa kaniyang bahay. Wala siyang dinatnan +kundi ang pagkabatid n~g katunayan n~g kaniyang kasawian at wala +siyang natanaw kundi ang pagaalab na n~g may kalahati n~g dati niyang +magandang tahanan. + +--Umakyat kayo--ang sigaw n~g matanda sa m~ga taong +nan~gagsisitakbo--umakyat kayo at maraming salapi sa cajon n~g +aparador. + +N~guni't ?sino ang man~gan~gahas na pumasok sa isang bahay na ang +kalahati ay nagaalab? kaya't n~g walang makin~gig ay siya ang pumasok. + +Sandali lamang at nakita sa kabahayan, n~g m~ga nasa daan, ang anino +n~g pumasok, at pagkatapos ay isang ioh! ang bumukal sa lahat n~g +bibig. + +Siyang pagbagsak n~g bahay na nagdidin~gas. + + * * * * * + + +Nang kinabukasan ay nakita sa bunton n~g abo ang katawang tupok n~g +mayamang kapitan. + +Nang kinabukasang iyon ay dapat sanang siya'y sumasaligaya, kung +matatawag na kaligayahan din ang magpasasa sa kagandahan n~g isang +babaying napilit lamang. + +iKay daling humalay n~g kapalaran at kay daling magbago n~g kulay n~g +isang pag-asa! + + * * * * * + + +N~guni't ?saan napatun~go si Benita? + +Ito ang alamin natin. + +--Lalong mabuti--ang wika n~g binatang tulisan n~g makita na ang +dalaga'y nawalan n~g diwa, at masabi ang gayo'y kinandong at inilabas +sa bintana. + +Apat na lalaking kasama ni Pating ang sumalo sa pan~gahas na kapitan +at matapos na makasakay sa kabayo ay sinapupo ang binibini. + +--N~gayon Pating--ang wika n~g kapitan sa kaniyang matandang kabig--ay +dapat mo nang sundin ang pan~galawang bahagi n~g aking m~ga utos at +nasa kong tanglawan n~g isang sulong malaki ang aking pagdadaanang +lansan~gan sa pagdadala nitong mayamang pasanin. + +Ang salitaang ito'y nangyari sa dakong likuran n~g bahay ni tininting +Moneng n~g kasalukuyang nagdadatin~gan ang man~ga unang dalo na +kasabay ang _noviong_ si matandang Ape. Matapos ang salita nang +binata ay pinalakad na ang m~ga kausap; siya'y lumiko sa isang daan +na patun~go sa bahay n~g kapitang ikakasal, na, sapupo ang babaying +walang malay-tao at nang nalalapit na sa tinurang bahay ay nag-utos sa +m~ga taong nakita roon, na pawa niyang kampon. + +--Kunin ninyo ang lahat ng madadala--ang wika niya--at aantabayanan ko +ang paglalagablab nang sulong tatanglaw sa aking lalakaran, sapagka't +diwa'y tinamad n~gayon sa pagsikat ang araw. + +Sa utos na ito'y nan~gag galawan ang may dalawang pung lalaki na +pawang sandatahan, na nan~gakahanay sa dalawang panig n~g daan at +nagsitun~go sa bahay ni kapitang Ape, na sa m~ga sandaling iyon ay +nasabahay ni Moneng na kaniyang bibiyinanin. + +Makaraan ang sandali'y nan~gakapasok ang ilan sa bahay na lolooban, at +nagsimula ang pagkakagulo, sapagka't ang m~ga alilang nabiglaanan +sa gayon ay walang ibang ginawa liban sa tumakas; n~guni't hindi +nan~gakalayo ang m~ga nagulat na utusan, sa dahilang sila'y nadakip +n~g m~ga na sa labas nang bahay, kaya't naging saksi silang lahat sa +pag-uutos ng binatang nan~gan~gabayo na pagpapadin~gas n~g bahay, +nang makitang ang m~ga nagsipasok ay lumabas na may dalang tigiisang +balutan. + +Pumasok ang isang naiwan sa labas at mayamaya'y nagsilakad n~g +lahat ang magkakasama sapagka't sa kadilimang hindi pa hinahawi n~g +kaliwanagan n~g sisikat na araw ay namukod ang pulang ibinuga n~g +nag-aalab na bahay. + +Ang sigawan n~g itulisan! at isunog! ay nadin~gig halos sa lahat n~g +pook n~g bayan at ang m~ga _justicia_ ay lumipana sa paghabol, sa +may dakong luwasan, sa m~ga tulisang nagtun~go sa hulo. + +Alam na nating ang isa sa m~ga alila ang nagbalita kay kapitang Ape +sa nangyaring loob at alam din natin ang kinasapitan n~g matandang +ikakasal sana, kaya't ang sundan natin ay ang pan~gulo nang tulisan na +nan~gan~gabayo't dala si Benita. + +--N~gayon di'y dapat magsitun~gong lahat sa yun~gib at doon ko kayo +aantabayanan upang magawa ang lahat n~g kailan~gan--ang wika n~g +binata sa m~ga tulisan n~g sila'y malayolayo na sa bayan--Matandang +Pating umangkas ka kung ibig mo, sapagka't kailan~gan kung dumating +kang aking kasabay sa kinalalagyan n~g binatang binabantayan. + +--Magpatakbo ka na po kahit hindi ako kaankas at pamumuntutan +kita--ang wika ni Pating n~g maiabot sa isang kasama ang kaniyang +dala. + +--Kung gayo'y halina--anang binata at pinatakbo ang sinasakyang kabayo +na wari'y hindi nagiindang kapagalan sa bigat na dala. + + * * * * * + + +Ang yun~gib n~g bundok S. Mateo ay tahimik at walang gumagambala sa +kaniyang kapanglawan liban sa ang lagaslas n~g m~ga san~ga at dahon +n~g kakahuyan na pinagagalaw n~g simuy na malumanay n~g han~gin sa +paguumaga. Sino mang malalapit sa pook na iyon ay magsasabing wala +isa mang tao, n~guni't kung mamataan ang isang sulok n~g yun~gib ay +makikita na may isang nakapan~galunkot. + +Walang ano ano'y biglang tumindig ang bantay at waring may pinakingan. + +--Narito na sila--ang sabi sa sarili n~g taong nagiisa sa kasukalang +iyon na walang ibang dumadalaw liban sa m~ga hayop n~g kagubatan. + +Hindi pa man halos natatapos ang kaniyang pagsasalita ay siyang +pagdating n~g nan~gan~gabayo. + +--Wala pong ano man--ang wika n~g dinatnan. + +--Tulungan mo ako--anang binata--at iniabot ang maganda niyang dalahin +na hindi pa pinagsasaulan n~g hinin~ga--ating ilagay sa dati kong +tinutulugan. + +Ang dalawa'y pumasok sa loob n~g yun~gib at n~g napapaloob na nang +mahigit sa dalawang pung dipa sa pintuan ay pinisil n~g binata ang +isang un~gos n~g bato. + +Nakadin~gig n~g lagitik na wari'y gawa n~g isang bagay na mabigat at +biglang nabuksan ang malapad na batong hindi makikita n~g sino mang +hindi nakatataho n~g lihim na iyon. + +Pumasok ang magkatuwang at inilapag n~g marahan ang dalaga sa isang +hihigan. + +--?Ang iyong binabantayan?--ang tanong sa kasama n~g pinuno ng +tulisan. + +--Nakakatulog pa po sapagka't gabi na n~g magpahin~ga, sa dahilang +wari'y malaki ang han~gad na huwag na siyang umagahing buhay. + +--Ipinainom mo ang ibinigay ko sa iyong tubig? + +--Hindi po, dahil sa hindi kumain. + +--Kung gayon ay magbalik ka na sa iyong pagbabantay sa pinto at bayaan +mo akong mag-isa; patuluyin mo agad si Pating. + +Ang pan~galang sinambit ay naging wari isang tawag sapagka't siyang +pagdating n~g matandang tulisan, kaya't ang inuutusan ay bumalik na +lamang sa pinto n~g yun~gib. + +--Mabuti n~ga't dumating ka; ating tingnan ang dating bilango. + +--Malaon na pong hindi pinagsasaulan ito--ang wika ni Pating n~g +makita si Benita. + +--Bayaan mo't hindi iyan magigising hangang hindi ko ibig: pinaamoy ko +n~g pangpatulog. + +Masabi ang gayon ay tinun~go nilang dalawa ang sungki n~g isang bato +at pumasok sa isang puang na hindi mahahalata n~g isang hindi bihasa +sa pook na iyon. Nang makapasok na't makapan~gabila sa bato ay +naglagay n~g takip sa mukha ang ating binata. + +Ang pinasukan ay isang pook na nakukulong n~g bato at ang tan~ging +nilulusutan n~g han~gin ay isang butas sa bubun~gan na may limang +dipa ang taas. Isang tinghoy na nakasabit n~g mataas ang tan~ging +tumatanglaw sa pook na iyon na kinalalagyan n~g isang bagong taong +biglang nagulat at nagising dahil sa kaluskos n~g m~ga nagsipasok. + +--Wala kayong m~ga damdaming lalaki--ang wika n~g dinatnan, na wari'y +may talagang malaking kagalitan sa m~ga kaharap. + +--Masasabi mo ang ibig sabihin at hindi ka namin papatulan; alam mong +sa gaya naming may pamumuhay n~g ganito ay walang kabuluhan ang buhay; +ikaw ay isang kaawaawang nagnanasang magpatiwakal ?at dahil sa ano? + +--Sa dahilang hindi kailan~gang matanto n~g iba--anang napipiit. + +--Hindi n~ga kailan~gang matanto ng iba, datapwa't alam ko ang sanhi, +at dahil doo'y humadlang ako sa han~gad mong pagpapakamatay. Ang wika +mo'y wala akong damdamin; namamali ka. + +--Kung mayroon kang damdamin ?ano't di mo payagang bigyan kong hangan +yaring pagkataong naubusan na n~g pag-asa? ?Ano ang masakit sa iyo +kung ako'y mamatay o mabuhay? + +--?Naubusan ka n~g pagasa? Alam ko, na dahil sa pagkamatay n~g iyong +ama ay nagisa ka na sa mundo at lubos kang naghirap sapagka't ang +taong pinagkatiwalaan n~g magulang mo upang pasapitin sa iyong kamay +ang kayamanang pamana ay nagtaksil, at ninakaw ang salaping dapat +sanang ibigay sa iyo; hindi lamang iyon; sumapit ang isang panahon na +ikaw ay napalulong sa pagirog at ang iyong inibig ay tinankang agawin +n~g ... + +--Hindi lamang tinanka--anang bagong-taong kausap--kundi sa m~ga +sandaling ito'y nilalasap na marahil n~g matandang mayaman sa +kandun~gan n~g aking giliw, ang tamis n~g kaligayahan. iOh, kay hirap +n~g mahirap! Ikaw marahil ay inupahan n~g taksil na umagaw sa aking +pagirog upang sumalansang sa aking han~gad at n~g maragdagan pa ang +talagang kapaitan n~g pagkabatid na naglilo sa kaniyang pan~gako ang +babaying pinaglaanan n~g boong buhay. N~gayon ay inaantay kong ibalita +mo sa akin kung naganap na ang kasal ni Benita kay kapitang Ape. + +Ang pinuno n~g tulisan ay napan~giti sa salitang iyon n~g kaharap. + +--Hindi ka ba nananan~gan sa Dios? + +--Walang Dios ang mahirap--ang tugon n~g may nasang magpatiwakal. + +--?Hindi ka na umaasa sa pagibig n~g iyong sinta? + +--?May pagibig bagang maaasahan sa katawang walang puso? + +--?Hindi ka naniniwalang may kabihisang lan~git ang naghihirap? + +--Hindi, sapagka't ang langit ay bukas lamang sa m~ga may pilak. + +--iTaong walang panalig! Sumunod ka sa akin at n~g matanto mong ikaw +ay nagkamali sa lahat n~g iyong hinaka. + +--Sukat na--ang tugon n~g bilango--kung papayagan mong ako'y +magpatiwakal ay susunod ako sa iyo, n~guni't kung hindi, ay bayaan mo +na akong magpakamatay dito sa gutom. + +--Siya, ikaw ang bahala--anang pinuno n~g tulisan--kung ibig mo ang +magpakamatay ay gawin mo, n~guni't sumama ka sa akin. + +--Kung gayon ay oo.--ang sagot nang bilango at tumindig sa kinauupan. + +Kinalag ni Pating ang tanikalang nakapipigil sa binata at ito'y +sumunod sa pinuno n~g tulisan na tumun~go sa kinalalagyan ni Benita. + +--Ibig mo ang magbigti--anya sa bagong kawala--n~gayo'y tinutulutan +na kita, n~guni't sa tabi ng babaying iyan ka dapat magpakamatay +sapagka't siya man ay nagnasa ring magpatiwakal n~g dahil sa iyo. + +Ang binata'y napaluhod sa piling ng dalaga't biglang napasigaw nang: + +--iBenita! iAking irog! iOh, patay!--anya n~g makitang hindi +kumikilos. + +--Hindi--anang tulisan--natutulog lamang. + +Masabi ang gayon ay winiligan n~g kaunting tubig ang mukha n~g dalaga +at ito nama'y nagising. + +--?Saan ako naroroon?--aniya. + +--iItang!--anang binata. + +--iEnrique!--ani Benita n~g makilala ang kaharap--iAking buhay! + +--iAking irog! + +Ang dalawang dibdib na naghirap ay nan~gagpahin~galay sa isang +mahigpit na yakap. + +--Hindi ka ba nagpatiwakal?--ang tanong ni Benita sa kaniyang giliw. + +--Hindi ka ba napakasal?--anang binata. + +--Hindi--ang sagot n~g tulisan--sapagka't humadlang ako, upang sumapit +ang sandaling ito, na ikagaganti ko sa isang malaking utang. Ako ang +sumulat kay Benita, ako ang nagpapadala sa iyo Enrique n~g salaping +hindi mo matalos kung saan nangagaling niyong ikaw ay nasasalat, ako +ang sumalansang sa pagpapatiwakal mo, ako ang numakaw kay Benita bago +sumapit ang oras na pag-inom niya n~g lason, at sa isang sabi, ako ang +nagnakaw n~g kayamanan ni kapitang Ape. + +--At sino ang makagagawa n~g gayon?--ang halos panaba'y na tanong n~g +dalawa. + +--Si Juan Masili--anang tulisan at inalis ang takip n~g mukha. + +--iSi Pedro!--ang wika ni Enrique. + +--Oo n~ga: ako ang Pedro mong kaibigan at kapatid na inampon n~g iyong +magulang niyong magisa na sa mundo, n~guni't sa bundok ay ako ang Juan +Masili. + +Nang kinabukasan ay tumangap si tininting Moneng n~g isang lihim na +pabalita na ang kaniyang anak na dalaga ay na sa Colegio n~g Concordia +at doon mangagaling bago ikasal kay Enrique Manapat na siyang tunay na +iniibig. + + * * * * * + + + +Nakaraan ang dalawang buwan. + +Ang panahong ito'y ginugol n~g m~ga civil sa paghanap sa "Hari n~g +m~ga tulisan"; n~guni't n~g walang mangyari sa kanilang paghabol ay +humuli na lamang n~g apat na taong bukid at siyang pinaratan~gan na +nangloob kay kapitang Ape. Ilang _cruz del merito militar_ ang +naging pinakaganti sa pagkakahuling iyon. + +Datapuwa't ang sundan natin ay si tininting Moneng na n~g araw na iyon +ay lumuwas sa Maynila. + +?Ano ang dahilan n~g gayon? + +Kung ating unawain ang lihim na kagalakang nalalarawan sa mukha n~g +ating matanda na nagbago na n~g asal mula n~g araw na hindi natuloy +ang kasal n~g kaniyang anak na si Benita kay kapitang Ape, ay +makikilala natin na ang kasayahang iyon ay galing sa pagkabatid na ang +bugtong na bunso ay ikakasal kinabukasan sa tunay na iniibig. + +Nang kinabukasan n~g pagdating ni tininti sa Maynila ay ikinasal si +Benita at si Enrique sa Simbahan n~g Kiapo. + + * * * * * + + +Ang naganak sa m~ga ikinasal ay isang nagngangalang Pedro Gatmaitan; +n~guni't kung pagwawariin ang kaniyang mukha ay makikilala na siya'y +kamukha n~g binatang kausap ni matandang Pating niyong madaling araw +na nasunog ang bahay ni kapitang Ape. + +Sa bayan ay Pedro Gatmaitan at sa bundok ay Juan Masili na pan~gulo +n~g m~ga tulisan. + +Ang taong ito'y nabubuhay pa n~g taong 1892, datapuwa't n~g magkagulo +sa Kabite ay hindi na nadin~gig ang kaniyang pan~galan. + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan +by Patricio Mariano + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JUAN MASILI O ANG PINUNO NG *** + +***** This file should be named 13320.txt or 13320.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/3/3/2/13320/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by +University of Michigan. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |