diff options
Diffstat (limited to '13320-0.txt')
| -rw-r--r-- | 13320-0.txt | 850 |
1 files changed, 850 insertions, 0 deletions
diff --git a/13320-0.txt b/13320-0.txt new file mode 100644 index 0000000..a8496e3 --- /dev/null +++ b/13320-0.txt @@ -0,0 +1,850 @@ +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13320 *** + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay +hindi na ginagamit.] + + + +=PAT. MARIANO. + +JUAN MASILI= + +Ó + +=Ang pinuno n~g tulisán= + +MAYNILA + +LIBRERÍA. LUZÓNICA +_Carriedo núm. 101.--Sta. Cruz._ + +=1906.= + + + + + +JUAN MASILI + +Ó + +ANG PINUNO N~G TULISAN + + +Ang bayan n~g S. José at kanyáng m~ga nayon n~g lalawigang Morong ay +balot katahimikan at ang kadiliman ay naghahari sa m~ga lansan~gan, +kaparan~gan at m~ga bulu-bundukin. + +Waláng gumagambalà sa piping kapanglawan n~g gabing nangyari ang +simulá n~g kasaysayang itó, liban sa tilaukan n~g m~ga manok na +nagsasabing ang sandalíng iyon ay hating gabi. + +Walang anó anó, sa gitnâ n~g katahimikan ay nadin~gig ang yabag n~g +isang kabayo sa may hulo n~g nayong Masantol na nalalayo sa bayan n~g +may m~ga limang libong dipá. + +Ang takbong matulin n~g kabayo'y humina n~g nalalapit na sa nayon, +at n~g natatanaw na ang unang bahay ay huminto at ang nakasakay ay +lumunsad. + +Kung pagmamalasing mabuti ang anyo n~g naglalakbay na iyon sa hating +gabi ay makikita, na, siya'y isang binatang lumabás pumasok sa +dalawang pu't dalawang taon; ang kanyang pagmumukhang nasan~gag sa +init n~g araw ay nagpapahayag n~g isang kalamigang loob na may halong +katalaghayang makaaakit sa sino mang makakaharáp; datapwa't ang +kaniyang magandang tindig, ang anyo niyang banayad at ang kaliwanagan +n~g kaniyang noo na wari'y nagsasabing hindi naugali sa pagyuko, +ay nalalaban mandin sa kanyang kagayakan na binubuo n~g isang +_mambisa_ at _pantalong_ kulay abó, salakót na may palamuting +gintô at pilak, _botas de montar, espuelas_ na pilak, isang +_balaraw_, dalawang revolver sa magkabilang baywang at isang _rifle_. + +Nang makahinto na't maitali ang kabayo sa isang puno ay pinagduop ang +dalawang kamay sa labi at ginayahang makaitló ang huni n~g bahaw. + +Hindi pa man halos napapawi ang tunóg n~g huni'y nagban~gon ang isá +katao sa isang buntón n~g yagít na nalalayó n~g may m~ga dalawang pung +hakbang ang agwat sa kinatatayuan n~g ating binata. + +--Bigyán pó ni Bathala n~g magandang gabí ang aking kapitán--ang bati +n~g buman~gon sa buntón n~g yagít. + +--¿Anó ang balita, kaibigang Patíng? + +--Kung sa balita po'y marami, n~guni't kakaunti na ang panahón; kung +ibig mo pong masunód ang iyóng han~gád ay kailan~gang makarating tayo +n~g bayan sa loob n~g isang oras. + +--Kung gayón ay may panahón pa akóng magpahin~gá n~g kaunti at +maisalaysay mo namán sa akin ang lahat n~g namatyagán sa bahay na +pinabantayán ko sa iyó. ¿Nakahandá na bang lahat nang tao? + +--Opo. + +--Kung gayón ay umupô muna tayo at ipagsabi mong lahát ang nalalaman. + +Ang dalawá'y nagtigisang putol na kahoy at nan~gagsiupo sa tabí n~g +isang puno n~g mangáng kalapít. + +--Ang una ko pong ginawâ ay ang makituloy sa kalapít bahay ni +tininting Moneng at mula roon ay minatyagán ko ang m~ga nangyari. +Nakita ko pong sa maghapong araw ay walang hintô ang paghahanda at +pagyayao't dito n~g m~ga dalaw at kamag-anakan n~g dalagang ikakasal; +n~guni't ang binibini natin ay miminsang lumabas sa kaniyang silíd at +n~g makita ko'y may bakás na luhá ang m~ga pisn~gí at ang namumugtong +m~ga matá ay nagpapahayag n~g malaking kadalamhatian. Sa pamagitan n~g +may ari n~g baháy na aking tinuluyan, na gaya n~g pagkaalám mo'y aking +hipag, ay pinadatíng ko sa dalaga ang sulat mo pong ipinabigay +at inantabayanan ko ang sagót. May m~ga isang oras at kalahating +nagantay, bago ko nakitang nabuksán ang bintana sa silíd at may isáng +maputing kamáy na naghulog n~g kaputol na papel na aking pinulot +at binasa. Ang napapalaman ay ganito: «Ikaw na wari'y nagdudulot sa +maralita kong buhay n~g isang maligayang lunas ay pinasasalamatan ko +n~g labis, n~guni't ... ¡ay!... mahirap n~g mangyari ang maiwasan +ko pa ang hulíng sandalíng ikapupugtó n~g aking pagasa. Gayón ma'y +maraming salamat» Matapos kong mabasa ang sulat ay inihanda ko na ang +lahat n~g tao at pinagbilinan n~g m~ga gagawing alinsunod sa utos mo. + +--Mabuti kung gayón. + +--N~guni't ipahintulot mo po sa akin ginoong kapitan ang isang tanóng. + +--¿Anó iyon? + +--¿Ano't hindi pa po natin utasín ang taong nakukulong sa ating +yun~gib? + +--¡Matandang Pating! ang buhay n~g taong iyan ay mahal sa akin--ang +sabing matigás n~g ating binata--at ang sumalíng sa kahit isá niyang +buhók ay magkakamit n~g kaparusaháng ikadadala sa boong buhay. +¿Nalalaman mo kung sino ang taong iyán? + +--Patawarin mo po akó capitán sa aking sinabi sapagka't ang nagduyók +sa akin sa pagtuturing ay ang han~gad na mawalán tayo n~g isang +binabantayan at ikaw po namán ay maalisan n~g kagambalaan. + +--¿Alam mo ba matandang Patíng kung bakit ako nápalulong sa pamumuhay +na itong lubhang maligalig? + +--Hindi po; at wala akong nalalaman, liban sa, ikaw po'y nakisama sa +amin at n~g mahuli ni Villa-Abrille ang ating pámunuang si Tankád ay +ikaw ang kinilalang kapitan n~g lahat n~g tao. + +--Kung gayo'y pakingan mo at itaním sa puso ang aking isasalaysay. + +Munting huminto ang nagsasalita; at n~g matapos na mahaplós ang +kaniyang noo na dinalaw mandin n~g isang pag-uulap ay itinuloy ang +pagsasaysay. + + + * * * * * + +--Ako'y anak n~g isang dukha sa bayan n~g X ... at ang kabataan ko'y +nan~gabay sa maralitang tahanan, na, kahit dampá ay hindi sinisilayan +kailan pa man n~g kahapisan, sa pagka't ang kaligayahan nang isang +tunay na pagmamahalan ni ama't ni ina'y siyang tan~ging naghahari sa +aming kubo. Datapwa't sumapit ang isang araw, ako niyon ay may labing +dalawang taon na at marunong n~g bumasa at sumulat n~g kauntí, na si +ama'y nagkasakit at sa dahiláng kami'y mahirap ay inutusan si ina +na sin~gilin sa isang nagn~gan~galang kapitang Tiago, ang kulang sa +kabayaran n~g dalawang pung kabang palay. Si ina'y umalís sa amin +n~g magtatakipsilim at tumun~go sa bahay n~g mayamang sisin~gilin, +n~guni't nakatugtog na ang _ánimas_ ay hindi pa dumárating kaya't +sa kainipán ni amá'y pinasalunuan sa akin. ¡Oh! n~g ako'y papanaog +na sa aming bahay ay siyáng pagdating ni iná, na humahagulgol at +ang pananamít ay halos gulagulanit. Aywan ko kung anó ang nangyari, +n~guni't n~g dumating ay napaluhód sa harapan ni tatay na kasabáy ang +sigaw na: «Ayokong pumayag, ayoko, datapwa't pinagtulun~gan ako n~g +pan~ginoon at dalawang alilang lalaki; ako'y inahiga ni kapitang +Tiago at ... ayoko; ayoko.» Si ina'y ay ulól n~g umuwi. Sa lakí n~g +kasawiang dinanas ay hindi nakatagal at natimbwang na walang diwa sa +sahig n~g aming bahay. Nang makita ang gayón ni amá at maunawa ang +nangyari ay nagban~gon sa pagkakahiga at tinalon halos ang aming +hagdanan, na dalá ang isang iták. ¿Anó ang nangyari? Aywan ko; +dátapwa't n~g kinabukasan ay wala na akong iná at si amá ay +nabibilango, dahil sa kasalanang pangloloob. ¿Saan akó tutun~go sa +gulang kong labing dalawang taón at papano ang pagpapalibing sa aking +iná? Ako'y lumapit sa lahát n~g aming kakilala at ipinanghin~gi n~g +limós ang kahalagahan na ipagpapalibing sa bangkáy n~g aking magulang, +dátapwa't n~g ako'y pauwi na sa amin ay násalubong ko ang taong +sinin~gil ni iná at ako'y ipinahuli sa dalawang civil na kasama, +sapagkat ako'y anak n~g mangloloob. Dinala ako sa _cuartél_ at +ipinasok ako sa _calaboso_; at doo'y aking nakita na si amá'y +halos naghihin~galo na lamang at ang katawá'y tadtad n~g latay. ¡Gayón +daw ang pahirap sa m~ga magnanakaw! + +Isang buntóng hinin~gang malalim n~g binata ang pumadlang sa +pagsasalaysay at isang nakatanang luha ang namalisbis sa kaniyang +pisn~gi, at ang mukha niyang aliwalas at laging malumanay ay dinalaw +n~g isang kaban~gisan. Napatitig sandali sa lan~git, n~guni't ang +titig na iyon ay isang pagsisi mandin doon sa na sasa kataasan na +siyang inaakalang nakakapamahala sa kalupaan. Ang titig n~g isang +Lucifer ang tumapon sa m~ga mata n~g isang may mukhang banayad. + +--¡Magnanakaw si ama! ¡Ang taong maninin~gil, n~g puri't kaligayahang +nawalá'y mangloloob! ¡Ay anak ko! ang tan~ging nasambit n~g aking +kaawaawang magulang n~g ako'y matanaw na umiiyak sa kaniyang piling. +Ako'y napayakap sa katawan ni tatay na pigta sa dugo at nawalan n~g +diwa. Isang malakás na palo ng yantok ang nagpabalik sa budhi kong +tumanan. ¿Ilang sandali akong hindi nagkamalay tao? Aywan ko, n~guni't +n~g aking imulat ang m~ga mata ay nakita kong ang bangkay ni amá ay na +sa isang munting papag at pasan n~g apat kataong maglilibing; susundán +ko sana, dátapwa't ang sakít n~g aking m~ga buto'y hindi nagpahintulot +sa gayón, kaya't ako'y naiwan sa _calaboso_, na, bukod sa salanta +ang katawán ay isang araw n~g sinkád na hindi kumakain. Isang gabí pa +akong nakatulog doon sa kalait lait na kulun~gang kinamatayán ni amá. +Nang kinabukasan ay pinalabás akó sa tulong n~g ilang paló pa, kaya't +sa pamagitan n~g muntíng lakás na nalalabí sa akin katawan ay naginót +akong makaratíng sa aming bahay na inabot kong bukás at wala ang +bangkáy ni iná. ¿Sino ang nagpalibing? Sa aking kamusmusán ay wala +akong naisip liban sa akalang baká dinalá n~g asuang ang bankay, +sapagka't dito sa atin ay karaniwan ang paniwalá sa gayón, lalong lalo +na sa m~ga kabataan dahil sa m~ga na didin~gig sa matatandá. Wala n~g +luhang tumutulò sa aking m~ga matá, sampu niyang mapait na yaman n~g +ating panin~gin na wari'y nagpapaginhawa n~g kaunti kung dumaloy +ay nagkait na sa aking kapighatian, sapagka't sa dalawang araw na +itinan~gis ay natuyo na mandin, ¡Gaano ang sising bumukal sa aking +bibíg, sa dahiláng ako'y hindi pa malakí! ¡Higantí at higantí ang +sumusulak sa aking dibdib! Higantí sa mayamang gumagá sa aming pagaari +at humalay sa puri ni iná; higantí sa m~ga _justiciang_ hindí +nagtangol sa nilupigan, kundi bagkús nagpahirap sa naapí. Nang ako'y +aalis na sa aming bahay ay siyang pagdating n~g isang taong nagsalita +sa akin n~g ganitó: + +--¿Ikaw ba amáng ang anák ni máng Mundó? + +--Opó. + +--Nabatid kong lahát ang nangyari sa inyóng magaanak at natantó ko rin +na ikaw ay ulila n~g lubos. Akó ang naglibíng sa bankay n~g iyóng iná. + +--¡Oh salamat pó.--ang wika kong kasabay ang pagkakaluhód sa harapan +n~g taong iyón. + +--Ikaw ay waláng kamaganakan dito, sapagka't ang m~ga magulang mo'y +tagá S. José sa Morong ¿ibig mo bang sumama sa anák ko sa Maynila +upang mag-aral doon? Ikáw ay hindi ko ibibilang na alila, kundi +pinakakasama lamang n~g aking anák; ikáw may magaarál din. + +Sa lakí n~g utang na loob ko sa taong iyón ay hindi ako nakasagót, n~g +ayaw kahit lubos na nálalaban sa loob ko ang maging utusán. + +Pinasalamatan ko ang himok na iyon at ako'y sumama. + +Man~ga iláng araw lamang ang nakaraan, at, iyóng batang patáy gutom, +iyóng ulilang walang kamag-anak ay naging isang nagaaral sa S. Juan de +Letran at kasakasama kahit saan pumaroon ng isang kapwá batang anák ng +matandáng maawaín. Hindí alilang utusán ang kanyang lagáy kundi isáng +anák dín n~g nagaampon at kapatid n~g kaniyang anák. + +Nagdaan ang pitóng taón, at sa panahóng iyón mandín ay naparam sa +alaala ko an~g aking karukhaan at ang kahapishapis na kinahinatnan +niyong m~ga sawing palad kong magulang at nákatulog warí sa loob n~g +aking batang puso iyong higantíng halos sinunpaan ko sa sarili. + +Dátapwa't dumating ang isang araw na kaming dalawang nagaaral ay +naanyayahang dumaló sa isang piging sa daang Dulumbayan sa Maynila at +doon ay dumaló rin ang isang kasama namin sa Colegio na kaakbáy ang +kaniyang amá, na, mula n~g dumatíng ay waring pumasok sa loob kong ang +pagmumukháng iyón ay aking naaalala. Inanyayahan kaming kumain at sa +paguupuan sa dulang ay nápasiping sa akin ang matanda. Iláng salitaan +ang nábuksan at sa isang paguusap n~g ukol sa m~ga bayánbayán ay +napasalin~gít ang pagkakakílala na kami'y magkababayan. + +--Iyan man po'y kababayan din natin--ang turing n~g anák ng nagampon +sa akin at itinuro akó sa mantanda. + +--¿Ito?--ang tanóng na wari'y may muntíng pagkakamangha n~g kinausap +at ako'y pinagmasdan--tila n~ga naaalala ko ang mukhang itó ¿nagaaral +din bang kasama ninyó? + +--Opo ang tugón n~g aking kasama--iyán po ang anák ni máng Pitong at +ni aling Mensia. + +--¡Pitong, Mensia!--anáng--matanda na wari'y hinahalungkat sa kaniyang +pagiisíp ang gayóng m~ga pan~galan--¡Ah! naalala ko na, kung gayón ay +itó ang anak ng nagnasang mangloob sa akin. + +Nang madin~gig ang sabing iyon ay nalitó akó, ang lahat n~g dugo ko +mandin ay sumulák sa aking mukha at ang noo ko'y nagalab. + +Sa isang kisáp matá halos ay tuminbuang ang matanda sa tabí n~g +dulang dahil sa sugat na gawa n~g sundang na kagamitán sa pagkain. +Ang sumunod na bumulagta sa isá pang saksák ay ang anák na nagnasang +magsangalang sa amá. + +Pagkatapos niyón, ako'y nagtatakbó na hindi alám kun saan tutun~go, at +daig ko pa ang ulol. + +Ako'y hindi nahuli at nakarating akó sa Novaliches n~g gabí ring yaón. +Nang kinámakalawahán ay isá na akó sa inyó at magmula niyón ay ... + +--Nagbago ang palakad--ang putol ni Patíng--magmula niyon ay dumalang +na ang panghaharang sa m~ga daanan, n~guni't lumimit ang paghahati n~g +m~ga salapíng nágagahís sa pangloloob. Magmula noo'y bayan ang tirahan +n~g lahát, ang bundók ay nagíng isáng tagpuan n~g m~ga magkakasama at +ang yun~gíb na dating tahanan n~g m~ga pinaguusíg n~g civil ay naging +tahanan n~g m~ga binibining binibihag, na matapos maalagaang wari'y +m~ga _princesa_ ay pinauuwing hindi man pinakikinaban~gan n~g +sino man sa atin at wala mang tubós. Itóng ating inaabatan n~gayon na +ilang sandali na lamang at ikakasal, ay babantayan na namán marahil at +pagkatapos ay ibabalik na muli sa kaniyang magulang n~g ... walang anó +man. + +--Ang gayon ay hindi dapat ipagdamdam n~g isá man sa inyo, sapagka't +kahit hindi ko hinihin~gan n~g tubós ang m~ga binibining binibihag ay +hindi namán nawawala ang inyong kahati sa pagpapagod. + +--Oo, n~ga po; n~guni't ang dinaramdam naming lahat ay ang hindi mo +man lamang pinakikinaban~gan ang m~ga bihag na iyán, dahil sa kung +makaraan ang dalawang araw sa pagkakapiit at matanong mo kung may isá +man lamang na lumapastan~gan, umaglahi ó nagkulang sa balang násabi ay +pakakawalan mo na't pababalikin sa kaniyang bahay na may kaakbáy pang +magsasangaláng sa paglakad hangang sa makaratíng sa kanila. Kung gayón +ay ¿bakit pa nagbabayó at nagsasaing kung hindi din lamang kakanin? + +-¡Ah ...matanda kong Patíng! ¿Nalalaman mo bagá kung bakit ako +nangbibihag n~g m~ga binibining anák n~g mayayaman? Upang malasap n~g +m~ga mayayamang iyán ang pait n~g magdamdam n~g dahil sa kapurihán. +Lahat n~g makaalam n~g pagkabihag sa isáng binibini'y magsasapantaha +na hindi na dapat asahang mauuwi na taglay ang linis na dating kipkip, +kahit tunay na alám mong kung sakali't may dalagang nagluwat n~g apat +na araw sa ating yun~gib ay hindi dahil sa ating pinipiit ó dahil sa +ikinahihiya niya ang mabalik sa sariling tahanan, sapagka't wala na +ang kaniyang kalinisan, kundi dahil sa talagang nasa lamang n~g may +katawan ang lumagi pa n~g isang araw sa ating tahanan. + +--¡Oh! hindi mo lamang po batid kapitan ang sanhi ng ipinagkakagayón. +Tunay at sila'y ating iginagalang at waláng makapan~gahás na umaglahi +man lamang dahil sa pan~gin~gilag sa inyó, n~guni't ang gayón ay +¿makapipigil kaya na ikaw ay ibigin n~g dalagang nabihagan n~g puso? +at itó ang sanhi n~g kanilang hindi pagbalik na kusa sa sariling +tahanan; at kung hindi dahil sa n~galang pagirog ¿mangyayari pa +kayáng tayo'y makatahán sa yun~gib na iyón sa karamihan n~g dalagang +nakaaalam, sa dahiláng hindi naman natin tinatakpan ang m~ga mata kung +pauwiin? ¿At anó ang sanhi n~g pagkaalam natin n~g m~ga nangyayari sa +bayanbayan sa pamagitan n~g m~ga Ichay, Marcela, Juana, Ción at ibá +pa? Hindi mo lamang alám ginoong capitán na ang m~ga binibining ating +pinawawalan ay piit din kahit na mábalik sa kanilang tahanan. Itóng +sasalakayin natin n~gayon ay ¿isá rin kayang titinagin at pagkatapos +ay pauuwiin? + +--Hindi. Itóng sa n~gayón ay hindi bibihagin kundi ililigtás sa m~ga +kamay n~g ganid na magulang na pinipilit ang anák na pakasal sa +hindi iniirog, n~g dahil lamang sa paglin~gap sa yaman n~g magiging +manugang. + +--¿Ay ano po ang mayroon sa atin sakaling mangyari man ang gayón? + +--Wala n~ga kung sa bagay, n~guni't ibig kong ipabatid sa m~ga +masasakím na iyán na kung siláng m~ga tulisáng bayan ay may kalakasang +makapawi n~g isang damdaming tinataglay sa puso n~g isang umiibig ay +may tulisáng bundók namáng may lalo pang lakás upang makapagsangalang +sa m~ga naaapi't nalulúpigan. Ang binatáng magbibigtí sana kung hindi +natin nátagpuan, at nákukulong n~gayon sa ating yun~gíb ay siyang +iniibig n~g binibining ating aagawin. + +--¡Ah!... + +--¿Alám mo kung sino ang bagongtaong iyón at kung bakit iniwasan ko +ang ako'y kaniyang mákilala? Iyón ang dati kong kasamahan sa pagaaral; +iyón ang anák n~g maawaing nagampón sa akin. + +--¡Oh! + +--N~gayo'y kapanahunang dapat kong bayaran sa kaniya ang malakí kong +utang na loob. + +--Kapitan--ang bigláng putol n~g matanda na napatin~gin sa dakong +Silan~gan--tila oras na, sapagka't ang talang bakero ay nakasipót na +sa Silan~ganan at ang ating m~ga kasama marahil ay nan~gagaantay. + +--Tunay. + +Nang masabi ang gayon ay nagtindíg ang dalawá sa pagkakaupo at +nan~gagsilakad na tinun~go ang bayan. + + * * * * * + + +Wala pang ika apat n~g magmamadaling araw. + +Sa bahay ni tininting Moneng ay malakí ang kaguluhan; ang m~ga bataan +ay hindi halos magkamayaw sa pagmamadalian, sa pagaayos, dahil sa n~g +araw na iyón ikakasal ang anák na dalaga n~g mayamang matanda at ang +magiging asawa kahit kasingulang n~g amá ay siya namáng pinakapan~gulo +sa yaman sa bayang iyón. ¿Papanong hindi malakí ang handa at marami +ang magsisidaló? + +N~guni't sa gitna n~g kaguluhang iyón, ang tan~ging tahimik ay ang +silíd na kinalalagyan n~g dalagang ikakasal. + +¿Nalutulog pa kaya? + +Itó ang ating alamin. + +Sa silid ay walang tao kundi si Benita lamang at siya'y nakaluhód +sa harap n~g isáng larawan n~g Iná n~g Dios, at doo'y nanálan~ging +kasabay ang isang timpíng panaghóy. + +Makaraan ang sandali ay nagtindig at tinanaw ang isang orasang na sa +tapát n~g pintuan. + +--¡Sandali na lamang!--aniyá at nalugmók sa isáng uupán--Sandali na +lamang at ang mapaít na taning ay matutupád na. ¡Ay iná ko! Kung ikáw +ay buháy ay hindi ko disin sasapitin ang magkáganito na mápapakasal sa +isang taong kinasusuklaman. + +Masabi ang gayón ay lumapit sa isang _mesa_ na kinapapatun~gan +n~g isang _botellítang_ may lamán, isang _tintero, pluma_ at +_papel_. + +Umupo sa piling n~g dulang at itinitik sa kaharap na papel ang +ganitong talata: + +«Huwag ninyong sisihin ang sino man n~g dahil sa aking pagkamatay, sa +pagka't waláng may kagagawán kundi akong mag-isá lamang. + +«Hindi ko maamín ang mápakasal sa taong kinasusuklaman. + +«¡Ay Enrique! + +«Sa kabilang buhay na kitá mag-isáng puso. «Benita». + +Matapos maisulat ang gayón ay sinungabán n~g nan~gin~ginig niyang +kamáy ang botellítang may lason. + +N~guni't n~g nasasabibig na ang labi n~g botella ay may nadin~gig na +kaluskos sa nakalapat na durun~gawan at ito'y nabuksán upang makaraan +ang katawan n~g isang binata. + +--¡Oh!--aní Benita at waring tatakbó n~gunit natigilan, at sa +pagkagulat ay nawalán n~g diwa. + +Sandali na lamang sana't natupad n~g binibini ang nasang +pagpapatiwakal. + +--Lalong mabuti--ang wika sa sarili n~g pan~gahas na pumasok sa +durun~gawan, na dili iba't ang binatang tinawag na kapitán ni +matandáng Patíng.--Lalong mabuti ang ganitó at waláng sagabal sa +pagdadalá. + +Nang matapos na masulatan ang kaputol na papel na iniwan sa ibabaw n~g +altar ay kinandóng ang katawán n~g nábulagtang dalaga at inilabás sa +durun~gawan. + +Iwan natin siya na dalá ang mayamang pasán at ang ipatuloy ay ang +pagsasalaysay n~g nangyayari sa kabahayán. + + * * * * * + + +Tumugtog ang ika apat at kalahati at ang m~ga gawain ay lalong nag +úlol sapagka't nagdatin~gan na ang novio at ilang panaohin. + +Isa't isa'y nagaalay n~g maligayang bati sa matandáng mapalad na +magaari sa kagandahan ni Benita. + +Si matandáng Moneng ay hindi magkasiya sa katuwaan; at n~g masalubong +ang m~ga hulíng dumating ay lumapit sa pinto n~g silíd at tumugtóg +dahil oras na n~g pagbibihis n~g ikakasal. + +Kinatóg ang pintuan, n~guni't waláng sumagot; kinatóg na muli at gayón +din. + +--Baka po nákakatulog pa.--aní kapitang Ape, na dili iba't siyang +magiging asawa. + +--Inyó pong tawagan--ang payo naman n~g isá. + +--¡Benita! ¡Benita!--anáng amá na kasabay ang katóg. + +Wala ring tumútugon sa loob. + +--¡Benita! ang halos sigáw ni tininting Moneng na may munti n~g galit +dahil sa baka uulitin na namán n~g kaniyang anák ang pagpapahayag n~g +hindi pagsang-ayon sa kasalang iyón. + +Wala n~g oras na ipagaantay, sapagka't magliliwanág na at ang pari +marahil ay nakahanda na rin. + +--¡Benita!--ang sigáw n~g amáng nagagalit at bigláng itinulak ang +pintong nakalapat. + +Nasira ang _cerradura_ at ang dalawáng dahon n~g pinto ay +nábukas. + +Ang lahát ay nagitlá, n~guni't ang pagkamangha ay nagtalo n~g matanaw +na waláng tao ang silíd. + +Lahat ay patakbóng pumasok sa pook na iyon dátapwa't walang natagpuan +kundi isang botellitang may tatak na _arsênico_ at ang dalawang +sulat na kilalá na n~g bumabasa ang lamán n~g isá, sapagka't siyang +sinulat ni Benita bago nagtankang magpakamatay, at ang isá namán ay +ganito ang nasusulat: + +«Sa _lakás_ n~g pilak ay mayroon pang dumádaig; ang _lakás_ +n~g _lakás_.==Juan Masili». + +--¡Juan Masili! Ang hari n~g m~ga tulisán--ang bulóng na bumukal sa +lahat n~g bibíg. + +Marahil ay nan~gapahinto n~g malaon ang m~ga nároon kundi siyang +pakadin~gig n~g isang sigawang galing sa daan. + +--¡Sunog! ¡sunog!--anáng m~ga taong na sa lansan~gan. + +Nagkaguló at nagpanakbuhan ang lahat, dátapwa't isang alilang +humahaman~gos at halos wala n~g hinin~gá, dahil sa pagtakbó, ang +lalong nagpalala n~g gitlá. + +--Kapitang Ape, kapitang Ape--ang sigáw n~g bagong dating--ang bahay +mo po'y nilooban n~g tulisán pagkaalis mo at pagkatapos ay sinunog; +ang pinakapan~gulo po n~g nangloob na nakakabayó ay may kandóng na +isang babaying diwa'y dalagang ikakasal dahil sa kagayakan. + +Si tininting Moneng ay nalugmók sa isang uupan at si kapitang Ape ay +kumutkot n~g takbó na patun~go sa kaniyang bahay. Wala siyang dinatnan +kundi ang pagkabatid n~g katunayan n~g kaniyang kasawian at wala +siyang nátanaw kundi ang pagaalab na n~g may kalahati n~g dati niyang +magandáng tahanan. + +--Umakyát kayó--ang sigáw n~g matanda sa m~ga taong +nan~gagsisitakbó--umakyat kayó at maraming salapi sa cajón n~g +aparador. + +N~guni't ¿sino ang man~gan~gahas na pumasok sa isang bahay na ang +kalahati ay nagaalab? kaya't n~g waláng makin~gíg ay siya ang pumasok. + +Sandali lamang at nakita sa kabahayan, n~g m~ga nasa daan, ang anino +n~g pumasok, at pagkatapos ay isang ¡oh! ang bumukal sa lahat n~g +bibíg. + +Siyang pagbagsák n~g bahay na nagdidin~gas. + + * * * * * + + +Nang kinabukasan ay nakita sa buntón n~g abó ang katawáng tupók n~g +mayamang kapitán. + +Nang kinabukasang iyón ay dapat sanang siya'y sumásaligaya, kung +matatawag na kaligayahan din ang magpasasa sa kagandahan n~g isang +babaying napilit lamang. + +¡Kay daling humalay n~g kapalaran at kay daling magbago n~g kulay n~g +isang pag-asa! + + * * * * * + + +N~guni't ¿saan napatun~go si Benita? + +Itó ang alamín natin. + +--Lalong mabuti--ang wika n~g binatang tulisan n~g mákita na ang +dalaga'y nawalán n~g diwa, at masabi ang gayo'y kinandong at inilabás +sa bintana. + +Apat na lalaking kasama ni Patíng ang sumaló sa pan~gahás na kapitan +at matapos na makasakay sa kabayo ay sinapupo ang binibini. + +--N~gayon Patíng--ang wika n~g kapitan sa kaniyang matandáng kabig--ay +dapat mo nang sundín ang pan~galawang bahagi n~g aking m~ga utos at +nasa kong tanglawan n~g isang sulóng malaki ang aking pagdadaanang +lansan~gan sa pagdadalá nitong mayamang pasanin. + +Ang salitaang ito'y nangyari sa dakong likuran n~g bahay ni tininting +Moneng n~g kasalukuyang nagdadatin~gan ang man~ga unang daló na +kasabay ang _noviong_ si matandang Ape. Matapos ang salitá nang +binata ay pinalakad na ang m~ga kausap; siya'y lumiko sa isang daán +na patun~go sa bahay n~g kapitáng ikakasal, na, sapupo ang babaying +walang malay-tao at nang nálalapit na sa tinurang bahay ay nag-utos sa +m~ga taong nakita roon, na pawa niyang kampon. + +--Kunin ninyo ang lahát ng madadalá--ang wika niya--at aantabayanan ko +ang paglalagabláb nang sulóng tatanglaw sa aking lalakaran, sapagka't +diwa'y tinamád n~gayón sa pagsikat ang araw. + +Sa utos na ito'y nan~gag galawan ang may dalawang pung lalaki na +pawang sandatahan, na nan~gakahanay sa dalawang panig n~g daan at +nagsitun~go sa bahay ni kapitang Ape, na sa m~ga sandalíng iyón ay +násabahay ni Moneng na kaniyang bibiyinanin. + +Makaraan ang sandali'y nan~gakapasok ang ilán sa bahay na lolooban, at +nagsimula ang pagkakagulo, sapagka't ang m~ga alilang nabiglaanan +sa gayón ay walang ibáng ginawa liban sa tumakas; n~guni't hindi +nan~gakalayo ang m~ga nagulat na utusan, sa dahiláng sila'y nádakip +n~g m~ga na sa labás nang bahay, kaya't nagíng saksí siláng lahát sa +pag-uutos ng binatang nan~gan~gabayo na pagpapadin~gas n~g bahay, +nang makitang ang m~ga nagsipasok ay lumabás na may dalang tigiisang +balutan. + +Pumasok ang isang naiwan sa labás at mayamaya'y nagsilakad n~g +lahát ang magkakasama sapagka't sa kadilimang hindi pa hinahawi n~g +kaliwanagan n~g sisikat na araw ay namukod ang puláng ibinugá n~g +nag-aalab na bahay. + +Ang sigawan n~g ¡tulisán! at ¡sunog! ay nádin~gig halos sa lahat n~g +pook n~g bayan at ang m~ga _justicia_ ay lumipana sa paghabol, sa +may dakong luwasan, sa m~ga tulisang nagtun~go sa hulo. + +Alam na nating ang isá sa m~ga alila ang nagbalita kay kapitang Ape +sa nangyaring loob at alám din natin ang kinasapitan n~g matandang +ikakasal sana, kaya't ang sundan natin ay ang pan~gulo nang tulisan na +nan~gan~gabayo't dalá si Benita. + +--N~gayon di'y dapat magsitun~gong lahat sa yun~gib at doon ko kayó +aantabayanan upang magawa ang lahát n~g kailan~gan--ang wika n~g +binata sa m~ga tulisan n~g sila'y malayólayo na sa bayan--Matandang +Patíng umangkas ka kung ibig mo, sapagka't kailan~gan kung dumating +kang aking kasabáy sa kinalalagyán n~g binatang binábantayan. + +--Magpatakbo ka na po kahit hindi ako kaankás at pamumuntután +kitá--ang wika ni Patíng n~g maiabót sa isang kasama ang kaniyang +dalá. + +--Kung gayo'y halina--anang binata at pinatakbó ang sinasakyang kabayo +na wari'y hindi nagiindáng kapagalan sa bigát na dalá. + + * * * * * + + +Ang yun~gib n~g bundók S. Mateo ay tahimik at waláng gumagambalá sa +kaniyang kapanglawan liban sa ang lagaslás n~g m~ga san~gá at dahon +n~g kakáhuyan na pinagagalaw n~g simuy na malumanay n~g han~gin sa +paguumagá. Sino mang málalapít sa pook na iyón ay magsasabing walá +isá mang táo, n~guni't kung mamataan ang isáng sulok n~g yun~gib ay +makikita na may isáng nakapan~galunkót. + +Waláng anó anó'y bigláng tumindig ang bantáy at waring may pinakingán. + +--Naritó na silá--ang sabi sa sarili n~g taong nagiisá sa kasukalang +iyón na waláng ibang dumadalaw liban sa m~ga hayop n~g kagubatan. + +Hindi pa man halos natatapos ang kaniyang pagsasalitá ay siyang +pagdatíng n~g nan~gan~gabayo. + +--Wala pong anó man--ang wika n~g dinatnán. + +--Tulungan mo akó--anáng binata--at iniabót ang magandá niyang dalahin +na hindi pa pinagsasaulan n~g hinin~ga--ating ilagáy sa dati kong +tinutulugán. + +Ang dalawa'y pumasok sa loob n~g yun~gib at n~g napapaloob na nang +mahigit sa dalawang pung dipá sa pintuan ay pinisíl n~g binata ang +isáng un~gós n~g bató. + +Nakadin~gig n~g lagitík na wari'y gawa n~g isáng bagay na mabigát at +bigláng nabuksan ang malapad na batóng hindi mákikita n~g sino mang +hindi nakatataho n~g lihim na iyón. + +Pumasok ang magkatuwang at inilapág n~g marahan ang dalaga sa isáng +hihigan. + +--¿Ang iyong binabantayan?--ang tanóng sa kasama n~g pinuno ng +tulisán. + +--Nakakatulog pa po sapagka't gabí na n~g magpahin~gá, sa dahilang +wari'y malakí ang han~gad na huwag na siyang umagahing buháy. + +--Ipinainóm mo ang ibinigáy ko sa iyong tubig? + +--Hindi po, dahil sa hindi kumain. + +--Kung gayón ay magbalík ka na sa iyóng pagbabantay sa pinto at bayaan +mo akong mag-isá; patuluyín mo agad si Patíng. + +Ang pan~galang sinambít ay naging wari isang tawag sapagka't siyang +pagdating n~g matandang tulisán, kaya't ang inuutusan ay bumalik na +lamang sa pinto n~g yun~gib. + +--Mabuti n~ga't dumating ka; ating tingnán ang dating bilango. + +--Malaon na pong hindi pinagsasaulan ito--ang wika ni Patíng n~g +makita si Benita. + +--Bayaan mo't hindi iyán mágigising hangang hindi ko ibig: pinaamoy ko +n~g pangpatulog. + +Masabi ang gayón ay tinun~go niláng dalawá ang sungki n~g isáng bató +at pumasok sa isáng puang na hindi mahahalata n~g isáng hindi bihasa +sa pook na iyón. Nang makapasok na't makapan~gabila sa bató ay +naglagay n~g takip sa mukha ang ating binata. + +Ang pinasukan ay isang pook na nakukulong n~g bató at ang tan~ging +nilulusutan n~g han~gin ay isáng butas sa bubun~gán na may limáng +dipá ang taas. Isáng tinghóy na nakasabit n~g mataas ang tan~ging +tumatanglaw sa pook na iyón na kinalalagyan n~g isang bagong taong +bigláng nagulat at nágising dahil sa kaluskos n~g m~ga nagsipasok. + +--Wala kayóng m~ga damdaming lalaki--ang wika n~g dinatnan, na wari'y +may talagang malaking kagalitan sa m~ga kaharap. + +--Masasabi mo ang ibig sabihin at hindi ka namin papatulan; alám mong +sa gaya naming may pamumuhay n~g ganito ay walang kabuluhan ang buhay; +ikáw ay isang kaawaawang nagnanasang magpatiwakal ¿at dahil sa anó? + +--Sa dahiláng hindi kailan~gang matanto n~g ibá--anáng napipiit. + +--Hindi n~ga kailan~gang matanto ng ibá, dátapwa't alám ko ang sanhi, +at dahil doo'y humadlang akó sa han~gad mong pagpapakamatáy. Ang wika +mo'y wala akong damdamin; námamali ka. + +--Kung mayroon kang damdamin ¿anó't di mo payagang bigyán kong hangán +yaring pagkataong naubusan na n~g pag-asa? ¿Anó ang masakit sa iyo +kung ako'y mamatay ó mabuhay? + +--¿Naubusan ka n~g pagasa? Alam ko, na dahil sa pagkamatáy n~g iyong +amá ay nagisá ka na sa mundó at lubos kang naghirap sapagka't ang +taong pinagkatiwalaan n~g magulang mo upang pasapitin sa iyong kamay +ang kayamanang pamana ay nagtaksil, at ninakaw ang salapíng dapat +sanang ibigáy sa iyó; hindi lamang iyón; sumapit ang isang panahón na +ikaw ay nápalulong sa pagirog at ang iyóng inibig ay tinankang agawin +n~g ... + +--Hindi lamang tinanká--anáng bagong-taong kausap--kundi sa m~ga +sandaling ito'y nilalasap na marahil n~g matandáng mayaman sa +kandun~gan n~g aking giliw, ang tamís n~g kaligayahan. ¡Oh, kay hirap +n~g mahirap! Ikaw marahil ay inupahan n~g taksíl na umagaw sa aking +pagirog upang sumalansang sa aking han~gad at n~g maragdagan pa ang +talagáng kapaitan n~g pagkabatid na naglilo sa kaniyang pan~gako ang +babaying pinaglaanan n~g boong buhay. N~gayón ay inaantáy kong ibalita +mo sa akin kung naganáp na ang kasal ni Benita kay kapitáng Ape. + +Ang pinuno n~g tulisán ay napan~giti sa salitáng iyón n~g kaharáp. + +--Hindi ka ba nananan~gan sa Dios? + +--Waláng Dios ang mahirap--ang tugón n~g may nasang magpatiwakal. + +--¿Hindi ka na umaasa sa pagibig n~g iyong sintá? + +--¿May pagibig bagang maaasahan sa katawang waláng puso? + +--¿Hindi ka naniniwalang may kabihisang lan~git ang naghihirap? + +--Hindi, sapagka't ang langit ay bukás lamang sa m~ga may pilak. + +--¡Taong walang panalig! Sumunod ka sa akin at n~g matantó mong ikaw +ay nagkamali sa lahát n~g iyóng hinaka. + +--Sukat na--ang tugón n~g bilango--kung papayagan mong ako'y +magpatiwakal ay susunod akó sa iyó, n~guni't kung hindi, ay bayaan mo +na akong magpakamatay dito sa gutom. + +--Siya, ikaw ang bahala--anáng pinuno n~g tulisan--kung ibig mo ang +magpakamatay ay gawin mo, n~guni't sumama ka sa akin. + +--Kung gayón ay oo.--ang sagót nang bilango at tumindig sa kinauupan. + +Kinalág ni Pating ang tanikalang nakapipigil sa binata at ito'y +sumunód sa pinuno n~g tulisán na tumun~go sa kinalalagyan ni Benita. + +--Ibig mo ang magbigtí--anyá sa bagong kawalá--n~gayo'y tinutulutan +na kitá, n~guni't sa tabí ng babaying iyan ka dapat magpakamatáy +sapagka't siya man ay nagnasa ring magpatiwakal n~g dahil sa iyó. + +Ang binata'y nápaluhod sa piling ng dalaga't biglang nápasigaw nang: + +--¡Benita! ¡Aking irog! ¡Oh, patáy!--anyá n~g mákitang hindi +kumikilos. + +--Hindi--anang tulisán--natutulog lamang. + +Masabi ang gayón ay winiligán n~g kaunting tubig ang mukha n~g dalaga +at itó nama'y nágising. + +--¿Saan ako naroroon?--aniya. + +--¡Itang!--anang binata. + +--¡Enrique!--ani Benita n~g makilala ang kaharap--¡Aking buhay! + +--¡Aking irog! + +Ang dalawang dibdib na naghirap ay nan~gagpahin~galay sa isang +mahigpit na yakap. + +--Hindi ka ba nagpatiwakal?--ang tanong ni Benita sa kaniyang giliw. + +--Hindi ka ba nápakasal?--anang binata. + +--Hindi--ang sagot n~g tulisán--sapagka't humadlang ako, upang sumapit +ang sandaling itó, na ikagaganti ko sa isang malaking utang. Ako ang +sumulat kay Benita, ako ang nagpapadalá sa iyó Enrique n~g salaping +hindi mo matalós kung saan nangagaling niyóng ikaw ay nasasalát, ako +ang sumalansang sa pagpapatiwakál mo, akó ang numakaw kay Benita bago +sumapit ang oras na pag-inóm niyá n~g lason, at sa isang sabi, ako ang +nagnakaw n~g kayamanan ni kapitang Ape. + +--At sino ang makagagawa n~g gayón?--ang halos panaba'y na tanóng n~g +dalawa. + +--Si Juan Masili--anang tulisán at inalis ang takip n~g mukha. + +--¡Si Pedro!--ang wika ni Enrique. + +--Oo n~ga: akó ang Pedro mong kaibigan at kapatid na inampón n~g iyong +magulang niyong magisá na sa mundó, n~guni't sa bundók ay ako ang Juan +Masili. + +Nang kinabukasan ay tumangap si tinintíng Moneng n~g isang lihim na +pabalita na ang kaniyang anak na dalaga ay na sa Colegio n~g Concordia +at doon mangagaling bago ikasal kay Enrique Manapát na siyang tunay na +iniibig. + + * * * * * + + + +Nakaraan ang dalawang buwan. + +Ang panahong ito'y ginugol n~g m~ga civil sa paghanap sa «Hari n~g +m~ga tulisán»; n~guni't n~g walang mangyari sa kanilang paghabol ay +humuli na lamang n~g apat na taong bukid at siyang pinaratan~gan na +nangloob kay kapitáng Ape. Ilang _cruz del mérito militar_ ang +naging pinakagantí sa pagkakahuling iyón. + +Dátapuwa't ang sundán natin ay si tinintíng Moneng na n~g araw na iyón +ay lumuwas sa Maynila. + +¿Anó ang dahilán n~g gayón? + +Kung ating unawain ang lihim na kagalakáng nalalarawan sa mukha n~g +ating matanda na nagbago na n~g asal mula n~g araw na hindi natuloy +ang kasal n~g kaniyang anák na si Benita kay kapitáng Ape, ay +makikilala natin na ang kasayahang iyón ay galing sa pagkabatid na ang +bugtóng na bunso ay ikakasal kinabukasan sa tunay na iniibig. + +Nang kinabukasan n~g pagdating ni tinintí sa Maynila ay ikinasal si +Benita at si Enrique sa Simbahan n~g Kiapo. + + * * * * * + + +Ang naganák sa m~ga ikinasal ay isang nagngangalang Pedro Gatmaitan; +n~guni't kung pagwawariin ang kaniyang mukha ay mákikilala na siya'y +kamukha n~g binatang kausap ni matandáng Patíng niyong madaling araw +na nasunog ang bahay ni kapitáng Ape. + +Sa bayan ay Pedro Gatmaitan at sa bundók ay Juan Masili na pan~gulo +n~g m~ga tulisán. + +Ang taong ito'y nabubuhay pa n~g taóng 1892, dátapuwa't n~g magkaguló +sa Kabite ay hindi na nádin~gíg ang kaniyang pan~galan. + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Juan Masili o Ang pinuno ng tulisan +by Patricio Mariano + +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13320 *** |