path: root/old/13233.txt

The Project Gutenberg EBook of Ang Tunay na Buhay ni P. Dr. Jose Burgos
by Honorio Lopez

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org


Title: Ang Tunay na Buhay ni P. Dr. Jose Burgos

Author: Honorio Lopez

Release Date: August 20, 2004 [EBook #13233]

Language: Tagalog

Character set encoding: ASCII

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG TUNAY NA BUHAY NI P. DR. ***




Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by
University of Michigan.





[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
marked as ~g.]
[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay
hindi na ginagamit.]



ANG TUNAY NA BUHAY

NI

P. Dr. JOSE BURGOS
=at nang man~ga nacasama niya=
=na sina P. Jacinto Zamora,=
=P. Mariano Gomez at ang=
=nadayang Miguel=
=Zaldua=


SINULAT NI HONORIO LOPEZ
Periodistang tagalog, Director artistico sa _Kapisanan_ nang man~ga
autores lirico-dramatico _La Juventud Filipina_ at Autor nang maraming
casulatan: Kalendario, istoria, biografia, etc., etc.


=ICALAUANG PAGCAHAYAG.=

MAYNILA: 1912.



=IMPRENTA, LIBRERIA AT PAPELERIA=
NI
=J. MARTINEZ.=
_Plaza Moraga 34-36, Plaza Calderon 108 at Estraude 7, Binundok._




=Ang ala-alang handog=


_Sa cay P. Dr. Jose Burgos (30 taon), P. Jacinto Zamora (35 taon),
P. Mariano Gomez (85 taon) at sa nadamay na si Miguel Zaldua, lubos
na dinaya nang man~ga fraile, inihahandog co itong abang ala-ala,
sa canilang pagcamatay sa bibitayang itinayo sa pooc nang Espaldon o
Bagumbayan nang ica 28 nang Febrero nang 1872._

_HONORIO LOPEZ_.


[Larawan: P. DR. JOSE BURGOS.]




=Sa man~ga nanasang liyag=

PASIMULA


    Sa tapat n~g nasang namuco sa dibdib,
  tapat na pagsintang namahay sa isip
  na maipahayag canilang sinapit,
  tanang guni-guni'y linupig na tiquis.

    Cusang pinatuloy tumiim sa hagap
  ang pinanghauacan ang nanasang liag
  may ganap na bait camahalang in~gat,
  macapagpupuno sa caculan~gang lahat.

    Ito n~ga't hindi iba tunay dinaanan
  n~g canilang "buhay" sa Mundong ibabao,
  na cusang natapos sa abang bitayan,
  sa pagsintang lubos sa tinubuang bayan.

    Sila't hindi iba m~ga sacsing tapat,
  unang "monumento" ng pagpapahamac
  niyong m~ga fraile sa cainguitang caguiat
  n~g dunong at yaman tubong Filipinas.

    Sila namang tunay ang unang larauan
  na dapat tularan nating calahatan
  sa pag-uusig n~ga n~g caguinhauahan
  nitong ating bayang lagui sa ligamgam.

    Caya ang marapat, oh m~ga capatid:
  silang m~ga "Martir" alalahaning tiquis,
  huag lilimutin laguing isa-isip
  alang-alang baga sa m~ga sinapit.

    Gayon din naman sa cailan pa man
  dapat casuclaman ... m~ga fraileng tanan
  na nagcucunuari "Ministrong" maran~gal
  "n~g Dios na Poon", bago'y m~ga hunghang.

    Caya ang mabuti ay tularang lubos
  m~ga halimbaua ni na Padre Burgos,
  Gomez at Zamora na pauang tagalog
  sa tinubuang bayan marunong umirog.

    Sa baua't may nasang ibig na bumatid
  n~g canilang buhay tunay na sinapit
  basahing tuluyan pagtiagaang tiquis
  cusang ipatuloy itong natititic.

    Bahala na sana inyong camahalan
  mag lapat nang ganap sa labis at culang
  sa baua't talatang inyong matagpuan
  uari'y nalilihis doon sa catuiran.

    N~guni't ang samo co bago mo punahin
  ang lihis sa uari, maiguing linin~gin
  maca ca sacali naman na malinsil
  sa daang casamaan malagos na tambing.

    Cung magcacagayon ang pasasalamat
  sa camahalan mo aquing iguinagauad
  at mag-utos naman sa lahat nang oras
  sa laang capatid na casuyong tapat.


=Honorio Lopez.=




=ANG TUNAY NA BUHAY

NI

Dr. JOSE BURGOS, Pbro.=

AT NANG MAN~GA CASAMA.


PUNO NANG SALITA



    Sa bayan n~g Vigan daraquilang ciudad
  Fernandinang sacdal sagana sa galac
  sa buong Iloco na ualang catulad
  doon naguing tauo si Burgos na hayag.

    Taong isang libo ualong daang tunay
  apat na puo't dalua siyang cabilan~gan
  nang siya'y ianac nang inang hinirang
  may tacot sa Dios, mabuting magmahal.

    Siya'y na-uucol sa isang "familia"
  na iguinagalang natatan~gi baga
  sa buting ugali at gauang maganda
  sa ciudad na yaong mayaman sa saya.

    Mulang camusmusan nitong ating Burgos
  sa bait na taglay uala nang aayos
  gayon din sa talas nang isip na impoc,
  caya't maaga siyang pinaturuang lubos.

    Hindi nalaunan caniyang pag-aaral
  naisipan n~gani nang m~ga magulang
  dito sa Maynila iluas na tunay
  upang pag-aralin sa San Juan de Letran.

    Caya iniluas itinuloy muna
  sa bahay nang canyang tiong sinisinta
  teniente practico nang artilleria
  Juan Antonio Aelle ang pan~galan baga.

    Siya'y itinira na hindi naluatan
  sa Letrang colegio, ang nacacabagay
  ay duc-hang ulila sa m~ga magulang,
  sa loob nang Dios tinangap din naman.

    Sisiyam na taon cabilan~gang edad
  nang siya'y parito at masoc na cagyat
  sa colegiong yaong hinahan~gad-han~gad
  nang caniyang budhi at loob na in~gat.

    Doon n~ga nag-aral na hindi nagtahan
  hangan sa sinapit at cusang nacamtan
  ang gradong "bachiller" gayong pag-aaral
  sa "artes" nahayag ang siyang pan~galan.

    Nang ito'y macamtan nitong Burgos natin
  gumising sa caniyang puso ang tun~guhin
  yaong "Pagpapari Sacerdociong" tambing
  sa "eclesiasticong carrerang" mahinhin.

    At hindi na niya tinuloy na lubos
  "carrerang derechong" sinisintang puspus
  nang m~ga magulang, ang cusang sinunod
  ang buco nang dibdib gumising sa loob.

    Caya n~ga't pagdaca ay pinag-aralan
  Teologiang mahal sa isang maalam
  na fray Ceferino Gonzalez ang n~galan
  na hindi nalaon ay naguing Cardenal.

    Dito na tinamo yaong mantong azul
  at belang mapula na ualang caucol,
  caya ang caniyang familia n~ga noon
  ang toua nang dibdib ay hindi gagayon.

    Madali't salita nang ito'y malaman
  na sa Pagpapari ang pag-aaralan
  nang caniyang magulang cusang binayaan
  tanang hanap buhay sa ciudad nang Vigan.

    Dito sa Maynila sila'y tumahan na
  dahil sa pagsunod sa anac na sinta
  na di man nangyari caibigan nila
  ano mang pamanhic di nangyari baga.

    Ang luhang tumulo sa man~ga magulang
  hindi man pinansin at pinagpilitan
  ang hilig n~ga niya na mag-paring tunay
  Ministro nang Dios sa lupang ibabao.

    Baga ma't gayon ang nangyaring lubos
  pag-ibig nang Ama'y lumalalong puspos
  sa naquiquita niya't napapanuod
  sa caniyang anac carunun~gang impoc.

    Mula sa hindi n~ga na nahuhulog man
  sa tanang "exameng" pinagdadaanan,
  at caya't baga man may lungcot na taglay
  ang galac sa puso'y siyang gumiguitao.

    Gayong pag-aaral ay hindi nagluat
  "ordenes menores" ay quinamtang cagyat
  caya lalo na n~ga ang "familiang" lahat
  toua'y mago't mago sa dibdib namugad.

    N~guni't uala pa siya na apat na buan
  n~g pagca tangap niya n~g "orden" quinamtan
  nagcaroon nang gulo sa tinatahanan
  Colegio nang Letran sa fraileng casaman.

    Mula baga ito sa pagpapasunod
  "sa m~ga colegial" pauang filipinos
  nang m~ga Fraileng sa sama ay supot
  n~g m~ga _abuso_ at gauang pag-ayop.

    Caya nacaisip ang tanang Colegial
  gayong pag-aalsa sa pacanang tunay
  binabago nila ang caugalian
  na dating paquita sa canilang tanan.

    Oras n~g hapunan n~g mangyari ito
  na aquing sinabi na pagcacagulo
  caya ang guinaua n~g Fraileng pan~gulo
  sa justiciang bayan ay napasaclolo.

    Dahil sa marami ang Fraileng nasactan
  may bali ang buto at may nasugatan;
  caya yaong habla umano sila rao
  ibig na patain nang tanang colegial.

    Naparatan~gan pa na naguing pan~gulo
  itong ating Burgos sa nangyaring gulo,
  datapua uala rin naguing hanga ito
  cundi ang pasia iuan ang Colegio.

    Silang calahatan paalisin lamang
  sa Colegiong yaon sa iba'y mag-aral
  n~guni't di nangyari pagca silang tanang
  sa m~ga Fraile curang namanhican.

    Dahil sa marami di nacatapos pa
  n~g canicanilang tun~guhing carrera
  caya't napilitan nagtiis din sila
  sa m~ga pasunod n~g Fraileng lahat na.

    Lalong lalo na n~ga itong ating Burgos
  dahil sa _Derecho Comicong_ lubos
  siya'y hindi pa na nacacatapos
  caya nagtiaga rin sa iba'y umayos.

    Hindi rin naluatan ang pagca _Decano_
  sa laong panahon cusa ring tinamo
  sa aua n~g Dios at dusang totoo
  na tinitiis niya sa Fraileng abuso.

    Caya di nalaon siya ay lumipat
  n~g hindi na siya tumagal sa hirap
  sa m~ga pasunod niyong Fraileng lahat
  Colegiong S. Jose, ang tinun~gong agad.

    Ang namamatnugot sa colegiong ito
  ang quilalang doctor si Padre Mariano
  Garcia ang caniyang dalang apellido
  tunay na tagalog tauong filipino.

    Nang siya'y matira at dito mag-aral
  ay hindi nagtagal siya'y inordinan
  nang pagca "Diacono" gayong cabataan
  mula sa talino nang isip na taglay.

    Hindi nacaraan ang ilang panahon
  sa madaling sabi nama, i, nagcataon
  nagcaron nang isang noong "oposicion"
  sa tanang Diacono mag "cura" ang layon.

    Noon ay "vacante" yaong catungculan
  segundo curato sa sagrariong mahal
  nang bunying S. Pedro balitang Catedral
  sa sangcapuluan nang Maynilang bayan.

    Sa guinauang ito: "oposiciong" tiquis
  nan~guna sa lahat si Burgos na ibig,
  caya tinamo niya sa talas nang isip
  gayong "Pagcucurang" caloob nang Lan~git.

    Ang tungcol na ito hindi matatamo
  nang sino't alin mang cahit may "empeno",
  cungdi ang may taglay pagca Presbitero
  ay siyang marapat na magcamit nito.

    N~guni at sa dunong nitong ating Burgos
  baga ma't Diacono ay quinamtang lubos
  palibhasa dising naasa sa Dios
  matalinong lubha maganda ang loob.

    Maca ilang buan ay quinamtang cagyat
  pagca licenciado sa bunying "faculcad"
  niyaong filosofia sa gayong capahat,
  gayong pag-aaral na lubhang mahirap.

    Hindi nacaraan ang malaong arao
  nahalal na muli siya, i, maguing "fiscal"
  sa "juzgadong" sacdal "eclesiasticong" hirang
  at sa "ceremonias" ay "maestro" din naman.

    Ito ay caloob nang daquilang Rector
  sa Sto. Tomas n~ga, mula sa di gayong
  carunun~gan niya na ualang caucol
  na napagquiquita nang tanang naroon.

    Nang ito'y matamo dito na nagcamit
  nang dan~gal na lalong ualang cahulilip
  caya ang bala na n~ga nagalang na tiquis
  baga ma't matanda't caniyang cauan~gis.

    Ang boong Maynila dito na nagtaca
  sa dunong na in~gat ualang macapara
  nitong ating Burgos na caaya-aya
  pati n~g ugali at loob na dala.

    Di pa nagluluat ang panahong ito
  n~g caniyang pagtangap ng lahat n~g "grado",
  ano't nagcataon sa Espanang reino
  nagcaron n~g isang malaqui n~gang gulo.

    Ito'y noong taong isang libong ganap
  ualong daan anim na puo't ualong singcad
  buan n~g Septiembre sa istoriang saad
  n~g ito'y mangyari caguluhang cagyat.

    Dalauang binata ang naguing pan~gulo
  na taga Maynila, Manuel at Antonio
  Regidor ang n~galan sa nangyaring gulo
  sa bayang Espana niyaong unang daco.

    Caguluhang ito ay ualang ano man,
  na hindi n~ga gulo n~g pagpapatayan,
  cung di isa lamang na pag-uusapan
  n~g Fraile't Tagalog sa Gobiernong mahal.

    Pagtatalong ito ay di nai-iba
  cung di yaong gusto nito n~gang dalaua
  ang magcaron dito mabuting reforma
  n~g pamamahala tayong lahat baga.

    Ang tanang clerigo, ang dapat n~ga lamang
  mag cura sa lahat m~ga bayan bayan
  nitong Filipinas, at magcaron naman
  n~g representacion de Cortes ang n~galan.

    At cusang baguhin, pag-ayusing cagyat
  ang escuelang bayan at colegiong lahat,
  at ito'y ibigay ang siyang marapat
  sa Paring tagalog tubong Filipinas.

    Ang gayong usapin ay lumaquing tunay
  ang lahat nang Fraile'y pauang naguluhan,
  caya't napilitang sila ay naghalal
  n~g Procuradores na Fraile rin naman.

    Si Fray Jose Checa at Fray Joaquin Coria
  ang naguing defensor taga usig baga
  ng usaping ito sa dalaua'y habla
  na taga Maynila sa baya'y may sinta.

    Sa lahat n~g "diario" ang usaping ito
  sa Corte n~g Madrid nalagdang totoo't
  pauang naaayon tanang articulo
  sa tanang tagalog, Fraile siyang talo.

    Baquit ang isa pa naquiayong tunay
  isang tubo rito na naguing general
  D. Jose Orosco Zuniga ang n~galan
  at iba pa n~gani na may catungculan.

    Na sina D. Juan Zaenz de Vismanos[1]
  Jose Ochoteco[2], Rafael[3] na bantog
  Garcia Lopez n~gani ang pan~galang lubos
  n~g m~ga nag-usig na pauang tagalog.

    Sa pagtulong nito na lubhang malihim,
  ang lahat n~g Fraile ay di napatiguil,
  lalong inululan n~g galit na tambing
  sa dalauang ito na Regidor natin.

    Lalong lalo na n~ga n~g sila'y lantacan
  sa diariong "Discucion"[4] halos arao arao
  n~g binatang Manuel, Fraileng calahatan
  lalong nan~gag-usig panalo'y macamtan.

    Dito na si Burgos cusang sumulat na
  ilang "articulong" casagutan baga
  sa lagdang sinulat n~g Fraileng si Coriang
  naquiquipagtalo mag-uagui ang pita.

    Sa usaping ito n~g cusang malaman,
  ang ating si Burgos dito ay capisan,
  ang lahat n~g Fraile lubos n~g tumahan,
  tinimpi sa loob yaong cagalitan.

    Dito na umusbong sa canilang dibdib
  si Jose Burgos n~ga ay sinumpang tiquis
  at paghigantihan gauan niyaong pan~git
  lihim na pacana na asal balauis.

    Baga ma't gayon na ay cusang tumiguil
  ang lahat n~g Fraile sa gayong usapin,
  di rin naampat at napatuloy rin
  sapagca't tumauid sa lupain natin.

    Sa boong lauigan nitong Filipinas
  caguluhang ito cusang lumaganap
  dahil sa ang lahat na Fraileng dulin~gas
  ay pauang nagbago n~g ugaling in~gat.

    Yaong pan~gan~gamcam siyang natutuhan
  nang lupa at buquid sa catagaluga't
  cusang pataasin ang dating cabuisan
  n~g m~ga hacienda na atin di't tunay.

    Caya siyang mula n~g panghihimagsic
  niyaong si Eduardo Camerinong sulit
  na taga Caviteng nahalal na tiquis
  pan~gulo sa hocbo na pauang nilupig.

    Isa pang casama ni Eduardong hirang
  ay yaong si Luis Parang ang pan~galan
  na siyang namuno sa bayan n~g Tan~guay
  n~g paghihimagsic sa Fraileng sucaban.

    Ang bayan n~g Imus noo'y gulongulo
  sapagca't nacuha nitong si Eduardo
  caya't n~g mahuli ang dalauang "lego"
  sa "casa hacienda" binitay n~ga nito.

    N~g ito'y matanto n~g bunying general
  nagulo ang diua caya't naisipan
  tumauag n~g pulong sa lahat n~g mahal
  na m~ga tagalog n~g ito'y mahusay.

    Pagca't yaong gulo lubhang malaqui na
  di na naapula ano mang gauin niya,
  hangang sa inabot ang "casa hacienda"
  sinilabang tunay n~g nag si pag alsa.

    Caya naisipan n~g upang tumahan
  caguluhang ito nasabing general,
  ang tanang tagalog na may carunun~gan
  at caunting yaman bigyang catungculan.

    Caya n~ga't inipon si Roxas, Vismanos,
  Ascarraga't Tuason, Gonzalez na lubos,
  Padilla't Esquivel, si Calderong bantog
  saca si Icasa pauang filipinos.

    Sila hindi iba ay cusang nahalal
  "vocales civiles" na puno sa bayan,
  saca n~ga sinunod ang ilang cabanghay
  niyong cay Regidor "reformas" na tanan.

    Dito na naghalal sa corte n~g Madrid
  n~g isang Comision sa nag-uusig
  nitong si Regidor na di naiidlip
  tayong calahatan mapaiguing tiquis.

    Caya ang Ministro de Ultramar noon
  ay siyang namuno gayong pagpupulong,
  at ang m~ga vocal sa ganitong layon
  m~ga generales na ualang caucol.

    Na sina Orosco, Saportillang tunay
  Gandara at sina Ochoteco naman,
  Coballes na pauang coroneles lamang
  Rodriguez, Bona't Pillon iba pang capisan.

    Ang pulong na ito pauang nag caisa
  at pinaayunan ang tanang "reforma"
  nitong si Regidor na capisan nila
  gayong pag-uusap sa guinauang junta.

    Caya n~g matapos itong pag-uusap
  dito sa Maynila'y pinahatid agad
  niyaong capulun~gan sa Madrid na hayag
  ang naguing pasiya n~g upang malutas.

    N~guni sa sama din n~g pamamahala
  n~g Gobierno rito'y isinalamuha
  sa "junta" n~ga rito yaong fraileng madla
  uala n~g inimbot cundi ang masama.

    Dina naalala itong ating Burgos
  doo'y isinama't cusang inilahoc
  caya sa uala rin dito'y napanuod
  na "caliuanagan" tanang filipinos.

    Sa gayong nangyari yaong caguluhan
  dito sa Maynila, Bulacan at Tan~guay
  Silan~ga't iba pang m~ga lalauigan
  ay lalong lumubha apuy ang cabagay.

    Ang man~ga pinuno't tanang autoridad
  dito sa Maynila'y nagulong cagyat
  caya napatulong sa loob na tapat
  n~g m~ga tagalog may dunong na in~gat.

    N~g upang maampat cusang mapatiguil
  caguluhang ito na ualang cahambing
  caya sinunod na ang lahat n~g hiling
  n~g tanang tagalog may dunong na tambing.

    Si Padre Gomez n~ga ang siyang guinaua
  comisiong nahalal cusang papayapa
  sa cay Camerino na naghimagsic n~ga
  sa bayan n~g Tan~guay, Imus na daquila.

    N~g ito'y parunan niyaong Padre Gomez
  ay hindi nalaon ang paghihimagsic,
  dahil sa pan~gaco n~g autoridades
  sa tanang tagalog na nag-alsang tiquis.

    Caya ang "tratado" biglang pinirmahan
  sa bayang Navotas n~g bunying general
  sa pinamansagang balitang tulisan
  na si Camerino at si Luis Parang.

    Ang lahat n~g Fraile noo'y nan~gag-galac
  pagca't napayapa caguluhang cagyat,
  at tanang "hacienda" nilang ini-in~gat,
  ay muling babalic na di magluluat.

    Baga ma't sila'y cusang nagastahan
  nag-gugol n~g pilac na hindi mabilang,
  di na alumana humusay n~ga lamang
  lacad n~g panahong man~ga caguluhan.

    Ang general noong balitang D. Carlos
  de la Torre n~gani ang pan~galang lubos
  na naguing mabuti sa man~ga tagalog
  at sa tanang Fraileng nag-asal balaquiot.

    Nabalita naman sa panahong yaon
  ang ating si Gomez cura sa Bacoor
  dahil sa guinaua at pag dedefensor
  sa tanang tagalog na piniit noon.

    At gayon din naman sa pagpapahusay
  sa nangyaring gulo sa bayan n~g Tan~guay,
  caya yaong puri at uagas na dan~gal
  ay tinamo niya sa catagalugan.

    Dahil sa mahiguit na tatlong libong ganap
  ang napi-it noon tagalog na lahat
  na napacaualan cay Gomez nagbuhat
  sa carcel n~g dusa na dilang bagabag.

    At pati ni Parang sampuo ni Eduardo
  cusa ring nagcamit n~g mabuting trato
  sa man~ga castila tumira pa rito
  sa bayang Maalat may "penciong" totoo.

    Saca sinunod pa ang pinag-usapan
  niyaong caayusang magcura sa bayan
  at yaong "reforma" niyaong pag-aaral
  ay pinaghusay din na hindi naluatan.

    Nagcaroon pa noon n~g carrera civil
  lahat n~g tagalog may dunong na tambing
  caya si Vivencio del Rosario natin
  sa Lagunang bayan ay nag alcalde rin.

    At si D. Mariano Villafranca naman
  sa bayang Misamis alcaldeng nahalal
  na pauang tagalog may dunong na taglay
  nagcamit n~g tungcol sa cacastilaan.

    Nagcaroon pa rito n~g m~ga Jueces
  pauang filipino't man~ga Relatores,
  at lahat pa disin n~g m~ga napiit
  dito nacauala't cusang nacaalis.

    Pinatiguil pa n~ga ang pag-eembargo
  sa tanang lupain n~g naramay rito,
  at pinagalang pa man~ga bahay dito
  sa tanang justicia nagalang totoo.

    Sa madali't sabi ating pagbalican:
  ang cusang sinapit nitong si Luis Parang
  sampuo ni Eduardo Camerinong hirang
  niyaong macaraan yaong ilang arao.

    Pagca't di nalaon sila ay piniit
  pinatay sa bitay, sa namucong galit
  sa dibdib n~g tanang Fraileng m~ga ganid
  uala n~g inimbot cung di gauang pan~git.

    Sila'y nag-gasta rin n~g lubhang malihim
  sa general ditong lumabo ang tin~gin
  sa saganang pilac canilang inyahin
  mapapatay lamang dalauang butihin.

    Naualang halaga ang pinag-usapan
  tratadong guinaua sa Malabong bayan
  at cusang naniniig lubos na guinitao
  pagtin~gin sa yaman nasabing general.

    Nagn~git-n~git na naman n~g ito'y matalos
  ang lahat n~g dibdib n~g m~ga tagalog,
  n~guni't sa uala rin dito ay inabot
  caguluhan baga gaya n~g natapus.

    Sa panahong ito siyang pagcacamit
  nitong ating Burgos "ordeng" ninanais
  niyaong Pagcapari sa tanang tiniis
  man~ga cahirapan na ualang cauan~gis.

    Hindi n~ga nalaon na nagcantamisa,
  sa ating Catedral nahalal na cura,
  at siyang pagtamo n~g mahal na "borla"
  niyaong pagca "Doctor" sa Santa Teologia.

    Saca sa Derecho Canonicong mahal
  ay gayon din naman "Doctor" na mahusay
  caya sa Tribunal n~g exameng tunay
  naquiquialam na sa colegiong tanan.

    Caya bala noong ibig na cumuha
  magcamit n~g grado sa facultad baga
  sa Santa Teologia't bunying Filosofia
  at sa Canonico daraan sa caniya.

    Sapagca't n~ga siya nahalal na cagyat
  na "Examinador" at una sa lahat
  cusang "eexamen" estudiong facultad
  na sino ma't aling ibig macalabas.

    Sa caniyang pagsunod sa tungcol na dala
  naguing masama siya sa fraileng lahat na;
  datapua gayon man di cumibo sila
  uari hindi pansin tanang naquiquita.

    Cusang nagsaloob higantihan lamang
  putulin ang gayong man~ga cahigpitan
  n~g pag-eexamen sa sino't alin man
  sa Fraileng capua lipos n~g casam-an.

    Caya ang nangyari n~g lumubhang tiquis
  yaong pag n~gin~gitn~git cay Burgos na ibig
  dito na ang lahat; ang Fraile'y lumupit
  sa Paring tagalog na casanib-sanib.

    N~g ito'y malaman nitong Burgos natin.
  lahat n~g capua ay inipong tambing
  pinaquipagtalo lahat n~g iniling
  na Paring tagalog n~g Fraileng butihin.

    Sa nangyaring ito, dito na inusig
  sa Arzobispado ang leyes ni Moret
  ay sundin totoo pagca't natititic
  sa pinag-usapan ito'y susunding pilit.

    N~g ito'y matanto n~g fraileng si Roxas
  Cornejo, Ariaga, Cabrerang dulin~gas,
  Pardo, Gala't ibang lumahoc na cagyat
  si Padre Burgos n~ga cusang pinaghanap.

    At ipinaglaban canilang catuiran
  cahit nalilico sa magandang daan;
  n~guni't sa uala rin silang hinanganan
  cung di yaong hiya na ualang cabagay.

    Sapagca't n~ga sila'y nan~gabilango pa,
  ang canilang ari enembargong sadiya
  sa nangyaring ito na usapin nila
  sa bunying Juzgado Eclesiastico baga.

    N~g ito'y masapit nilang calahatan
  sila'y nacaisip pasaclolong tunay
  sa cay P. Burgos at paquiusapan,
  n~g sa pagcapiit macalabas lamang.

    Gayon din ang tanang man~ga Presbitero
  na pauang linupig man~ga fraileng ito
  sampuo niyaong ibang man~ga filipino,
  cay P. Burgos din ay napasaclolo.

    Sa nangyaring ito itong ating Burgos
  hindi nagmalaqui't pinaquingang lubos,
  ang sa tanang Fraile at man~ga tagalog
  man~ga paquiusap sa gayong inabot.

    Siya n~ga'y naggugol lubos nagcagasta
  na hindi sinin~gil capaguran niya,
  sa fraile't tagalog n~g macamtan nila
  ang pagcacauala sa carcel n~g dusa.

    Itong si Fray Galan recoletong hirang
  si Fray Ariaga franciscano naman
  at si Fray Cornejo Domenicong tunay:
  si Padre Burgos n~ga siyang nagsangalang.

    Sila'y napabalic at cusang nagcura
  sa bayang tagalog dating lagay nila
  at ang ari nila na enembago baga
  ay cusang nagbalic na caracaraca.

    Sa panahong ito lubos nagcaroon din
  n~g isang sumbong n~ga taga S. Rafael
  sacop n~g Bulacan mula baga't dahil
  sa canilang cura na nag-asal suail.

    Caya ang guinaua dagling pinatauag
  ni Padre Burgos n~ga't inaralang cagyat
  na sa uli't uli ang guinauang lahat
  huag n~g gagauin sapagca't di tapat.

    Ito hindi iba ay si Fray Antonio
  Piernavieja n~gani bunying agustino
  totoong nasinsay, cusang umabuso
  sa ipinag-uutos n~g Eclesiastico.

    Macaraan ito ay hindi naluatan
  sa Corte n~g Madrid may isang lumitao
  diariong casang-ayon n~g catagalugan
  "Eco Filipino" ang siyang pan~galan.

    Dito n~ga si Burgos ay cusang tumulong
  naggugol n~g yaman at sampuo n~g dunong
  upan n~g lumauig at cusang yumabong
  magcaroon n~g madla na m~ga suscritor.

    Nagtayo rin naman isang capisanan
  dito sa Maynila sa nagpapaaral
  sa reinong Espana filipinong tanan
  ibig na dumunong lahat ay malaman.

    Caya sa dalauang Regidor na tiquis
  nangyaring lumagda n~g usiguing pilit
  tanang filipinos may dunong sa Madrid
  magcamit titulo't condecoraciones.

    At gayon din naman ang catagalugan
  cusang natatan~gi't may in~gat na yaman
  nagcaron nang uagas bunying catungculan
  sa lahat nang pooc nang sangcapuluan.

    Saca isinunod na caniyang inusig
  yaong pagcucura nang fraileng balauis
  sa bayang tagalog sila'y mapaalis
  at pauang clerigo ang siyang mapalit.

    Dito pinasunod utos sa "Concilio
  ni Trento" ang tauag at biling totoo
  marapat na sundin nang simbahan dito
  nang man~ga castila sa silan~ganang daco.

    At sinabi pa niyang ipinagmatigas
  sa lahat nang fraile cun ang caniyang han~gad
  ay hindi susundin arao'y di lilipas
  sila'y pasasacop sa ingles na cagyat.

    Caya ang nangyari lumagda pagcuan
  nang isang "escrito't" inihaying tunay
  sa Ministrong hayag nang bunying Ultramar
  sa reinong Espana na cabalitaan.

    N~guni't bago ito ipinadalang lubos
  cay Izquierdong hirang general na bantog
  ay nuhang sanguni't bilang pahintulot
  nang huag masinsay sa catouirang puspos.

    Ang escritong ito'y pinaayunan niya
  at pinapirmahan bago ipinadala
  cay Padre Mendoza[5] Lasa[6] at Sevilla[7]
  Danda't[8] del Rosario[9] Guevara't[10] Zamora[11].

    Napisang parito sina Desiderio,[12]
  Hilario del Pilar, Gainsa't Gimeno[13]
  Roxas,[14] Regidor,[15] Ramirez[16] parito
  Caldero't[17] Esquivel[18] iba pang totoo.

    Gaya ni na Tisca[19] at sina de la Rosa[20]
  Acuelle[21] at Agustin[22] pauang nagsipirma
  sa escritong yaon cusang pinadala
  sa Corte nang Madrid nang caracaraca.

    Parang naligalig fraileng calahatan
  sa nangyaring itong man~ga caisipan
  nitong Burgos natin caya silang tanan
  sinilaban n~gani niyaong cagalitan.

    Dito na isinumpa nag-isip nang cagyat
  na paghigantihan, caya silang lahat
  cusang nagpupulong halos oras-oras
  cung anong magaling nang ito'y maampat.

    Lalong-lalo na n~ga fraileng recoleto
  at ang dominico siyang gulong-gulo
  dito sa nangyaring hindi mamagcano
  caya silang tunay ang mausig dito.

    Caya niyaong minsang sila ay magjunta
  Prior sa convento nang Recoletos baga
  sa bayan nang Tan~guay na ang n~galang dala
  Fray Mariano Gomez dito naquisama.

    At gayon din naman ang castilang uldog
  Fray Antonio Rufian orden S. Juan de Dios
  ay nacasama rin at silang tibobos
  nan~gacong gagauang higanti cay Burgos.

    Sa pan~gacong ito dito nan~gagalac
  ang lahat n~g fraileng may galit na in~gat
  sa cay Dr. Jose at maipahahamac
  nang dalauang ito na magcapua oslac.

    Hindi na naglicat nang magcahiualay
  itong man~ga fraile na aquing sinaysay
  mabuting paraan mapapatay lamang
  ang naguing catotong quinagagalitan.

    Caya ang na-isip nitong si Fray Gomez
  si Miguel Zaldua[23] at ang casing ibig
  cusang hinicayat na sulsulang pilit
  tanang sa Arcenal jornalerong tiquis.

    Upang silang tanang tumutol na cagyat
  sa upahang dati cung hindi itaas
  at siyang bahala cusang magliligtas
  cung ito'y umabot sa di hinahagap.

    Sa paquiquinyig n~ga ni Miguel Zaldua
  sa aral nang fraile'y cusang inaquit na
  tanang jornalero sa Arcenal baga
  na sila'y tumutol sa ugaling upa.

    Cung sacasacaling ayao na itaas
  sila'y man~gag-alsa huag na magulat
  sapagca't tutulong ang caual na lahat
  sa Maynila't Tan~guay at pauang casabuat.

    Napahinuhod n~ga, ang lahat nang jornal
  sa mabuting aquit ni Zalduang nasinsay
  caya ang guinaua nitong Fray Rufian
  umisip naman siya nang ibang paraan.

    Caya ang sumagui sa caniyang acala
  sina Montesino't Morquechong daquila
  pinaquiusapan na tulun~gang sadiya
  ang lahat nang jornal sa pag-aalsa n~ga.

    Ang dalauang ito ay castilang taal
  na capua tenienteng napipiit lamang
  sa Castillong sacdal sa bayan nang Tan~guay
  n~gala'y San Felipe lipos cahirapan.

    Sa sabing matamis sa dalauang ito
  ay hindi tumangui sumagot nang oo
  upang sila lamang macalabas dito
  sa pagcacapiit doon sa Castillo.

    Ang lihim na ito ay hindi nagdaan
  arao nang sabado dumating na tunay
  nang pagbabayaran sa lahat nang jornal
  na nagsisigaua doon sa Arcenal.

    Icadalauang puo buan nang Enero
  siyang cabilan~gan nang arao na ito
  caya nagsitutol, sinunod ang trato
  nang sila'y bayaran sa di nila gusto.

    Nang ito'y matanto nang coronel Buttler
  bunying Gobernador nang caual na tambing
  sa lalauigang Tan~guay ay hindi pinansin
  reclamo nang jornal na ualang cahambing.

    Ang caniyang guinaua umaga nang lingo
  humin~gi nang "fuerza" sa General dito
  hayag na Izquierdo pagca't natanto nito
  ang lahat nang jornal ibig na mangulo.

    Naisipang isa pahaliling tunay
  nang oras ding ito sa isang capantay
  nang coronel Roxas nang di niya camtan
  yaong caguluhan naramdamang tunay.

    Saca pinaglirip sa sariling isip
  magcaroon man siya nang caual na cabig,
  cung uala naman siyang escuadra sa tubig
  ay uala rin anyang tunay masasapit.

    Pagca't ang nangyari guinaua ni Mac-Rohon
  contra-almirante sa escuadra noon
  tanang canonero nang panahong yaon
  ay pauang dinala sa Isla del Sur[24].

    Sucat na natira dito ay iisa
  caya't si Buttler nagpumilit baga
  ang lupa nang Tan~guay iuan muna niya
  nang huag nang datnin caguluhang sadya.

    Capagdaca naman caniyang cahilin~gan
  ay agad inamin biglang pinayagan
  nang caniyang general Izquierdong maran~gal
  nang umagang yaon na hindi lumiban.

    N~guni't bago siya sa Tan~guay umalis
  sina Montesino't Morquechong nasambit
  ay caniyang hini~ging dito na mapiit
  sa Maynilang Ciudad na sacdal nang diquit.

    Cahilin~gang ito ay di na nahintay
  sapagca't gulo na ang lahat nang jornal
  sa hindi pagpayag sa ibinibigay
  dating caupahan, caya binayaan.

    Ugali't salita madaling malutas
  nang ito'y matanto ni Rufiang dulin~gas
  lalong sinulsulan jornal na alin~gas
  sila'y maghimagsic sa castilang lahat.

    Sinabi pa nito huag mag-alaala
  sila'y tutulun~gan tanang caual baga
  dito sa Maynila Infanteria't Guia
  sampuong artillero na ualang pagsala.

    At hindi dadaan dugtong na sinambit
  ang mamayang gabi mag-aalsang pilit
  ang taga Maynila cung inyong marin~gig
  ang putucan doon sumabay na tiquis.

    Aco ma'y castila muli pang uinica
  nitong si Fray Rufian uldog na cuhila,
  n~guni't sa aua co sa inyo n~gang paua
  dugo co'y naculo sa tanang castila.

    Caya sa hatol co cayo ay sumunod
  nang cayo'y lumaya na man~ga tagalog
  huag naman cayong magcaroong lubos
  niyaong "desconfianza" sa ipinatalos.

    Sapagca n~ga't aco'y catotong mahigpit
  ni Burgos n~ga ninyo at caisang isip
  sa nilalayon niya na lubhang mapilit
  ang pananarili ay macamtang tiquis.

    Caya cun sacali cayo'y man~gagdiuang
  ay inyong ihiyao si Burgos mabuhay
  at ang Filipinas guilio ninyong bayan
  Espana'y mamatay, mamatay na tunay.

    Sa "enga~nong" ito sa hina nang isip
  niyaong man~ga jornal sila ay naquinyig
  sa hicayat nitong lalaquing mabait
  uala nang inimbot cundi gauang lihis.

    Sa madaling tacbo nang panaho't oras
  yaong cagabihan sumapit na cagyat
  ano't nagcataon parang pinagtiyap
  pista sa San Anton[25] guinauang magalac.

    Nagcaroon nang putoc castillo at bomba
  cuites saca luces na ualang capara
  sa boong magdamag at iba pang saya
  na nacauiuili sa guinauang pista.

    Caya n~ga't maraming tauong nagsidalo
  taga ibang pooc na di mamagcano
  sa canilang toua sa pistang ganito
  na sa cailan man di naquiquita ito.

    Baquit nasabay pa ang pista n~g Calmen
  na pinagsasaya na ualang cahambing,
  fraileng recoleto pauang nahihimpil
  sa San Sebastian n~ga pooc na maalio.

    Sa sabing matulin itong casayahan
  dito sa Maynila nang cusang malaman
  jornales sa Tan~guay paua nang gumalao
  hindi naapula nang sino't alin man.

    Sapagca't acala nitong nan~ga-aquit
  nang fraileng si Rufian putoc na narin~gig
  dito sa Maynila ay paghihimagsic
  man~ga taga rito cay Burgos na cabig.

    Ang man~ga marino sampuong infanteria
  man~ga artillerong nasa sa muralla
  na pauang tagalog dito sumunod na
  na naquigalao din sa jornal sumama.

    Dito si Lamadrid sargentong ilongo
  hindi nagpabaya't agad sumaclolo
  pinatay ang puno pauang castellano
  ang gradong teniente nilagay na rito.

    Sina Montesino at Morquecho naman
  lumagay sa lugar sumanib sa caual
  caya't pinaghati ang fuerzas na tanan
  saca namiyapis nang ualang cabagay.

    Caya ang putucan nang canon at baril
  sa boong magdamag hindi nagtitiguil
  natalacsang bangcay di maipagturing
  nang man~ga castila't tagalog na tambing.

    Gobernador Roxas mabuti na lamang
  agad nacatacas at hindi napatay
  caya't nacuha pa sa acay na caual
  ni coronel Sawa cusang naquipisan.

    Sila'y nagsihanay hangang umumaga
  sa calle principal niyaong Porto Vaga
  na naquiquisagot sa putucan baga
  nang naghihimagsic na aquing binadya.

    At caracaraca siya'y nagpa-atas
  cay Izquierdong hayag n~g isang calatas
  ang bagay na ito'y ipinatalastas
  upang sila doon abuluyang cagyat.

    Nang ito'y matanto nitong si Izquierdo
  sumubo ang galit na di mamagcano
  caya capagdaca ang tanang sundalo
  dito sa Maynila ay pinasaclolo.

    Ang segundo cabong general Espinar
  ay siyang umacay sa dinalang caual
  pauang voluntario cubano n~gang tunay
  ang iba'y castila't tagalog din naman.

    Silang calahatan nagsilulang cagyat
  sa man~ga vapores na hindi nagluat
  at doon huminto na cusang sumadsad
  sa Puerto nang Tan~guay na ualang bagabag.

    Nang sa Kabite n~ga sila'y magsidating
  general Espinar nag-utos na tambing
  na aniya't panhiqui't agad salacayin
  ang muog na yaong ualang macahambing.

    At ang baua't doo'y inyong maabutan
  babaye ma't bata ay pataying tanan
  huag paligtasin ang sino't alin man
  tungcol filipino naguing cautusan.

    Ang utos na ito ay biglang sinunod
  nang lahat nang caual na pauang cubanos
  caya naman dito ang man~ga tagalog
  cusang nagpaquita nang tapang na impoc.

    Ang pagpapatayan sabihin pa baga
  dugo'y umaagos batis ang capara
  bangcay natalacsan sa guitna nang plaza
  niyaong Porto Vaga gayong pagbabaca.

    N~guni't sa dayucdoc at quinamtang puyat
  nang man~ga tagalog sa boong magdamag
  quinulang nang palad caya't napahamac
  sila ay nagapi nang man~ga calamas.

    Baquit quinulang pa nang polvora't bala
  lalong cailan~gan sa paquiquibaca
  caya di mangyaring tumagal pa sila
  sa paghihimagsic nilang lahat baga.

    Utos ni Espinar dito na sinunod
  militar ma't hindi ay cusang tinapos
  sargento Lamadrid at si Montesinos
  siyang unang unang namatay na lubos.

    Yaong si Morquecho ang quinana naman
  nang caniyang maquita na uala nang daan
  nirevolver niya caniyang palipisan
  sa nasang matapos ang in~gat na buhay.

    Dapoua't di nangyaring namatay na tiquis
  cung di nang icatlong arao nang sumapit
  siyang pagcatapos nang buhay na quipquip
  nitong si Morquecho na aquing sinambit.

    Lahat nang naculong na di nacalabas
  sa muog nang Tan~guay ay pauang nautas
  parang hinocoman ang nacacatulad
  canilang sinapit gayong paglalamas.

    Ang iba'y sa tacot sa dagat nagtalon
  nasang mailigtas ang buhay sa lan~goy
  n~guni't nahuli rin nang canonero roon
  cusang nagtatanod na ualang caucol.

    Ang ibang nagtago at hindi gumalao
  sa sariling bahay tinacas na tanan
  at pinagbabaril yaong iba naman
  dito sa Maynila ay dinalang tunay.

    Hindi n~ga nalao't binitay na cagyat
  nang icadalauang puo't isa ang saad
  nang buang Enero't ualang nacaligtas
  ni isa man lamang sa canilang lahat.

    Tanang man~ga presong cusang nagdudusa
  doon sa Arcenal di nacalabas baga
  sa paghihimagsic ay biglang dinala
  cusang dinestierro doon sa Paragua.

    Ang fraileng si Rufian na umaquit dito
  sa nan~gapahamac doon sa Castillo
  nang magcagulo na'y nagtagong totoo
  ang toua'y malaqui na di mamagcano.

    Pagca't inacala'y cusang masusunod
  ang bumucong nais nang capua balaquiot
  fraileng solopica caisa nang suot
  na maipabitay ang ating si Burgos.

    Caya nang maquita at siya'y matuclas
  nang capua castila inalpasang agad
  pagca't quinatuiran siya rao'y nalalabas
  sa alsahang yaon nang nan~gapahamac.

    Dito sa Maynila ay hindi nagtagal
  sa Reinong Espana'y omoui pagcuan
  sapagca't inisip maca pa macunan
  niyaong _declaracion_ gayong caguluhan.

    Sa nangyaring ito ang lahat nang fraile
  pauang nan~gagalac hindi mapacali
  at cusang nilacad lihim sa sarili
  si P. Burgos n~ga'y cusang ipaputi.

    Ugali't salita caguluhang ito
  ipagpatuloy co sa man~ga marino
  na nasa Arcenal nang matanto ito
  dito nagsilaban nang di mamagcano.

    Halos patay na n~ga nagsisilaban pa
  sa man~ga castilang canilang cabaca
  at isinusumpa fraileng lahat baga
  hangang ipiniquit yaong man~ga mata.

    Ang ibang nahuli doon sa Arcenal
  babaye at bata matanda't hindi man
  sa canonero n~ga'y pauang isinacay
  saca ipiniit na pinarusahan.

    Hindi naluata't sa corte nang Madrid
  ibinigay alam ang paghihimagsic
  nang taga Kabite ni Izquierdong tiquis
  general na hayag na sacdal nang lupit.

    Sa bunying Ministro n~g Guerra't Marina
  doon n~ga dumatal bigay alam niya
  caya capagdaca ay sinagot siya
  maghalal nang Fiscal taga usig baga.

    Dito na inusig at cusang hinusay
  nang naturang Fiscal ang tanang nadamay
  sa nan~gaghimagsic sa lauigang Tan~guay
  at pinarusahan ang may casalanan.

    Binigyang _indulto_ iba naman dito
  ualang man~ga malay sa nangyaring gulo
  n~guni't yaong ibang may salang totoo
  lalong nahigpitan sa pagcaca-preso.

    Dito na hinuli si Miguel Zaldua
  naguing artillero nang panahong una,
  na nan~gan~galacal nang talacsang baga
  doon sa Kanacaw, sa Udiong ang cuha.

    Caya nang piniit siya'y cabubuhat
  sa pan~gan~galacal na dati niyang hanap
  nasa _lorcha_ pa n~ga nang dacping cagyat
  pati nang asauang pinacaliliyag.

    Sila'y itinuloy nang caracaraca
  doon sa Bilibid na piitang sadiya
  na di man quinunan declaracion baga
  at caagad-agad sila'y pinagdusa.

    Yaong diligencia'y cusang itinuloy
  nang nasabing Fiscal nahalal n~ga noon,
  upang mapag-usig nan~gulo sa gayong
  man~ga caguluhan na ualang caucol.

    Nang maliuanagan dito lumabas na
  sa declaraciones na guinaua nila
  ang cusang nan~gulo sa caguluhan baga
  na nangyari noon na ualang capara.

    Ang unang lumabas di umano'y _Imperio_
  ang nasang itayo tanang filipino,
  at ang Emperador na lumabas dito
  si D. Joaquin Pardo de Taverang totoo.

    Ang man~ga ministros si Burgos at Basa
  Antonio Regidor, Paraiso't iba
  dito ay nadamay ualang malay baga
  caya nang dinaquip pauang napataca.

    Nang ito'y matanto man~ga fraileng lahat
  pauang nan~gagulo ang isip na in~gat
  caya ang guinaua'y canilang nilacad
  upang nang mabago ang sa unang hagap.

    Dito na n~ga sila gumaua nang pulong
  anila'y mabuti magcontribucion
  nang ang ating nasang nilalayon-layon
  ay cusang matupad sa habang panahon.

    Sa pasiyang ito'y pauang nagsi-amin
  ni isa'y uala mang tumutol na tambing
  caya't nan~gag-gugol nang lubhang malihim
  sambuntong salapi cay Izquierdong saquim.

    Ipinagpilitan ang nan~gulo dito
  ang bunying si Burgos sa nangyaring gulo
  caya ang marapat baguhing totoo
  ang sa diligenciang guinaua nang daco.

    Caya sa pagdin~gig at cusang pagtitig
  niyong si Izquierdo sa salaping tiquis
  yaong diligencia ay binagong pilit
  sinunod ang nasa nang fraileng balauis.

    Dito na lumabas nang ito'y mabago
  caya nan~gag-alsa man~ga filipino
  sa lalauigang Tan~guay ang nasang totoo
  maguing Republica ang lupaing ito.

    At cusang nahalal Presidenteng lubos
  ang ating marunong na si Dr. Burgos
  at ang man~ga hayag na m~ga Ministros
  ay ang natatala dito ay casunod.

    Si Pardo Tavera siyang sa Estado
  sa Hacienda naman ay si Paraiso
  si A. Regidor siyang sa Gobierno
  si Maria Basa nama'y siyang sa Fomento.

    At si Maurante siyang sa Marina
  at si Mauricio siyang sa de Guerra
  marami pang iba dito ay nasama
  cusang idinamay binigyan nang sala.

    Caya n~ga pagdaca ang lahat nang ito
  sa lacas nang cuarta ay pauang napreso
  ang abang catuiran nalugmoc na rito
  sa abang candun~gan nang dusang totoo.

    Bucod pa sa rito ay pauang nadamay
  sina Padre Lara, Sevilla at Dandan,
  Rosario, Guevarra, Hilario del Pilar,
  Tuason, Desiderio tagalog na tanan.

    Saca sina Sanchez, Leon at Carrillo,
  Enriquez at Serra, Maximo Paterno
  ay pauang natapon cusang dinestierro
  sa iba't iba n~gang bahagui nang Mundo.

    Natan~gi n~ga lamang sina Padre Burgos,
  Gomez at Zamora at si Zalduang puspos
  ang hindi natapon at cusang nasunod
  sa nan~ga destierrong balot nang himutoc.

    Palibhasa disin sa salaping lacas
  sa diligencia n~ga pilit na lumabas
  ang apat na ito sa castillong cagyat
  sila ay mapasoc na cusang maghirap.

    Madali't salita ay hindi nagdaan
  yaong isang buan apat na tinuran
  sa sadyang _Consejo de Guerra_ ang n~galan
  sila'y ipinasoc nang pinunong tanan.

    Lahat nang matouid ni na Padre Burgos,
  Gomez at Zamora ay pauang naayop
  nang lacas at bisa nang salaping handog
  niyong man~ga fraileng asal ay balaquiot.

    Ang Consejong ito nang cusang minulan
  icadalauang puo't anim yaong bilang
  nang buang Febrero hapon yaong lagay
  nang panahong lubos na lubhang mapanglao.

    Baquit ang nahalal Presidenteng tiquis
  sa gayong Consejo ang sacdal nang lupit
  Coronel nang hocbo, ang n~galan at sambit
  Francisco Moscoso na ualang cauan~gis.

    Fiscal instructor si Manuel Boscasa
  Comandante naman catungculan niya
  na isa sa man~ga caututan baga
  nang dila nang fraileng man~ga palamara.

    A las cuatro n~gani nang ito'y minulan,
  si Padre Burgos n~ga ang una sa tanan
  saca isinunod si Zamorang hirang
  at saca si Gomez na casamang tunay.

    Anopa't ang lahat na man~ga defensor
  ay ualang nagaua sa Consejong yaon
  palibhasa disin caalam nang pusong
  na fraileng sucaban caya-napagayon.

    Pagca't ang lumabas o hatol na tunay
  ang _Pena de Muerte_ ang siyang cacamtan
  nang apat na ito sa pagcacadamay
  na parang namuno sa gulong nagdaan.

    Ang hatol na ito matanto ni Burgos
  ay cusang tumugon sa Consejong bantog
  siya'y di papayag sa defensang lubos
  nang caniyang defensor sa fraileng caumpoc.

    Pagca't aniya siya'y hindi umaamin
  na siyang namuno sa bintang na tambing
  caya't ang tutol niya sa tanang casalio
  siya'y ualang malay niyaong pagtatacsil.

    Ang bagay na ito di rin pinaquingan
  nang tanang doroon cay Burgos na saysay
  palibhasa n~gani sila'y binayaran
  niyong man~ga fraileng higuit sa halimao.

    Uala ring nangyari cundi ang maghari
  sa canilang dibdib ang masamang budhi
  na maipapatay si Burgos na bunyi
  at pati nang tatlo na casamang tan~gi.

    Caya n~ga't ang hatol n~g Consejong hirang
  apat na may sala alisan nang buhay
  dalhin sa Capilla doon ay ilagay
  hangang may panahon macapan~gumpisal.

    Sumunod na arao nang pagca-umaga
  ang plaza de armas pinatanuran na
  isang regimiento hocbong infanteria
  saca ang escuadron niyaong caballeria.

    Caramihang tauo ang siyang casunod
  na pauang nagtaglay n~g muc-hang malungcot
  sa pagcacaaba nang palad na capos
  niyaong tatlong paring bibitaying lubos.

    Si padre Burgos n~ga siyang unang una
  at si padre Gomez at padre Zamora
  pauang ualang malay sa atang na sala
  saca ang dinayang Francisco Zaldua.

    Ang apat na ito't pauang filipinos
  sa bayang tinubua'y maalam umirog
  lalong lalo na n~ga ang daquilang Burgos
  na anac na tunay tubo sa Ilocos.

    Si padre Zamora tagalog na tunay
  at tubong Maynila sa dacong Pandacan
  na naguing Rector n~ga't Cura sa Catedral
  niyaong nacaraang panahon at arao.

    Si P. Gomez naman ay tauong Sta. Cruz
  sacop nang Maynila sa diquit ay puspos
  sa lahing mabuti nagbuhat na lubos
  ang ama at ina mabuti ang loob.

    Sa gremiong Mestizo nang m~ga Sangleyes
  siyang nasasacop cusang natititic
  pagca't siya'y ancan nang man~ga japones
  sa unang daco pa dito'y nagsi-alis.

    Nang ito'y mag-aral camusmusang edad
  dahil sa naquita sa gayong capahat
  man~ga catalasan nang isip na in~gat
  at bait na tan~gi na ualang catulad.

    Caya sa talino at dunong na taglay
  siya ay nagpari at nagcurang tunay
  saca nag Vicario Foraneo naman
  sa bayang Bacoor na sacop n~g Tan~guay.

    Cahulihulihan nacamtang tibobos
  pagca Examinador Sinodal na lubos
  sa Arzobispado na ualang caayos
  m~ga carunun~gan na caniyang inimpoc.

    At siya rin naman naguing sugong tunay
  nang m~ga castila sa cay Luis Parang
  cusang naghimagsic niyaong dacong arao
  caya siyang mula nang capayapaan.

    Tumulong din naman sa m~ga pag-usig
  nang m~ga tagalog sa corte nang Madrid
  ang lahat nang fraile dito'y mapa-alis
  siyang naguing dahil caniyang pagcapiit.

    Ang naguing sundalong si Miguel Zaldua
  taga Camarines Vicol na talaga
  cusang naguing quintos na nahulog baga
  sa batallong hayag niyaong Artilleria.

    Ito'y nadestino sa lauigang Tan~guay
  naguing asistente nang tenienteng hirang
  na si Faustino Villabrilleng tunay
  saca nag-asaua sa isang timtiman.

    Ang timtimang ito na naguing asaua
  ay isang babaye lubos caquilala
  nang fraileng si Gomez Recoleto baga
  na Prior sa Tan~guay sa simbahan nila.

    Ito't hindi iba siyang humicayat
  na masamang fraile sa magcasing liyag
  na paghimagsiquin jornalerong lahat
  doon sa Arsenal cusang napahamac.

    Ito'y siyang mula nang pagcacasama
  at pagcacadamay nang cauauang Zaldua
  na cusang nadaya pati nang asaua
  nitong m~ga fraileng lilo't palamara.

    Sa sabi at saad nang m~ga nagsulit
  ang babayeng ito ay cusang napiit
  sa carcel nang dusa n~galan ay Bilibid
  siya ay napasoc nagtiis nang saquit.

    Bayaang co ito ang ipagtuturing
  ang oras nang gabi nang cusang dumating
  may isang dalaga na lubhang mahinhing
  nag-isip ang tatlo ay cusang agauin.

    Ang n~gala'y Clarita na sacdal nang ganda
  cusang nagmasaquit nagnasang iadya
  si na P. Burgos, Gomez at Zamora
  nang gabi ring yaon doon sa Capilla.

    Caya n~ga humanap nang macacatulong
  at may anim na puo ang caniyang naipon
  pauang sandatahan nang m~ga talibong
  ang iba'y revolver pistola't remington.

    A las doce n~gani canilang tiapan
  ang lahat nang cuartel cusang lolooban
  n~guni't di nangyari pagca't piniguilan
  nang ilang clerigo cusang nacaalam.

    Caya pa n~ga ito nang maalamang lubos
  nang m~ga clerigong nasabi cong puspos
  suot lalaqui na sa bay-uang may sucsoc
  nang isang magara't mainam na guloc.

    Ang bagay na ito dapat n~gang pagmasdan
  at tularan sana nang babayeng tanan
  man~ga filipinang aquing cababayan
  marunong umibig sa tinubuang bayan.

    Ang bagay na ito ay iiuan co na
  at ang sasabihin madaling umaga
  nang arao nang saquit binatbat nang dusa
  ang apat n~gang ito bibitaing sadya.

    Ito't hindi iba di dapat limutin
  mapanglao na arao na calaguim-laguim
  dalauang puo't ualo ang bilang na tambing
  nang Febrerong buan sa sabi at turing.

    Nang mag a las seis ang lahat n~g caual
  nang man~ga castila cusang pinatahan
  sa Santa Lucia n~ga at sa Bagumbayan
  na pauang barilan at may canong taglay.

    Saca sa muralla nang Fuerza Santiago
  ang hocbong castilang man~ga artillero
  pauang naca-abang sa maguiguing gulo
  na nababalita sa panahong ito.

    Nang cusang sumapit a las sieteng oras
  yaong bibitayang binacod na cagyat
  nang man~ga sundalo na dala't aquibat
  nang Segundo Cabo Espinar na hayag.

    Bitayang nasabi itinayong tunay
  doon sa Espaldon pooc na malumbay
  at may sampuong metro yaong cataasan
  sa lupang tuntun~gan sa sabi at saysay.

    Ang tugtog nang tambor at m~ga corneta
  dito na minulan na hinipan baga
  casabay ang ayos nang man~ga musica
  sa tinig nang marcha ang pagcacabadya.

    Dito na quinuha ang na sa Capilla
  apat na taan na namamatay baga,
  ang man~ga sundalo nagbihis de gala
  saca n~ga barilan na may bayoneta.

    Casama sa lacad ang m~ga Cofradia
  nang Misericordia na caacbay baga
  tanang Comunidad nang Religion Santa
  nang Poong si Cristong sumacop sa sala.

    Si Miguel Zaldua ang una sa lahat
  cusang inalacad balot niyaong posas
  isang Franciscano at Recoletong cagyat
  siyang caagapay na cumacausap.

    Saca ang casunod yaong isang lupong
  sari-saring orden nang fraileng pulutong
  dalauang Jesuita na capulong-pulong
  ni Padre Zamora na nagcura Rector.

    Isang Agustino at Recoleto naman
  ang siyang casunod cusang umaacbay
  sa cay Padre Gomez na nagcura naman
  at Examinador Vicario sa Tan~guay.

    Cahuli-hulihan ay si padre Burgos
  na ina-acbayan nang dalauang puspos
  na m~ga Jesuitang natauag sa Dios
  na nananalan~gin nang lubhang tibobos.

    Baua't isa n~gani sa apat na ito
  ay binabantayan apat na sundalo
  at isang oficial saca isang cabo
  at may m~ga hauac isang crucifijo.

    Nang sila'y dumating sa laang bitayan
  sila'y inahinto saca binasahan
  nang bunying sentenciang sila'y mamamatay
  cusang bibitayin sa salang quinamtan.

    Matapos mabasa ang sentenciang titic
  ang nadayang Zaldua unang ipinanhic
  doon sa bitayan at inaupong tiquis
  saca yaong liig ay cusang inipit.

    Si Padre Zamora ang siyang sumunod
  si Padre Gomez naman ang icatlong puspos
  na cusang tumutol hangang sa matapos
  ang hinin~gang ibig sa m~ga balaquiot.

    Bilang na icapat at huling binitay
  ay si Doctor Burgos na di nagulat man
  nagturing sa harap nang caniyang calaban
  aniya; _iMiserables!_ cayong fraileng tanan.

    Saca nang maupo sa uupang cagyat
  tumin~gin sa lan~git sa Dios tumauag
  _iPoon co, Ina co, caloloua co'y tangap
  nang camahalan mo't ito'y di co tatap!_

    Nang masabi ito panaho'y nagdilim
  at parang naglucsa ang lan~git na tabing
  sucat isang sinag sa Arao na ningning
  ang siyang tumitig sa apat na MARTIR.

    Ang tanang nanood na m~ga tagalog
  pauang lumuluha sa quinamtang lungcot
  caya ang iba n~ga naglucsang tibobos
  bilang na pagdamay sa m~ga natapos.

    Nang ito'y mangyari ay nagsi-ouing lahat
  yaong m~ga fraile masaya't magalac
  baga ma't ang sindac sa dibdib namugad
  hindi ini-ino niyaong man~ga sucab.

    Di naman nalaon ang apat na bangcay
  nitong ualang palad ay quinuhang tunay
  nang carro funebre nang bunying Hospital
  ni San Juan de Dios cusang nalalaan.

    Saca n~ga dinala tunay inihatid
  niyaong sa Hermandad Misericordiang tiquis
  sa Pacong libin~gan cusang nalilibid
  nang Caballeria't sundalong maquisig.

    Hangang nilalacad nagsunod-sunoran
  ang maraming tauo hangang sa libin~gan
  at ualang usapan na bulong-bulon~gan
  cundi ang sa fraile na man~ga casaman.

    Sucat hangang dito ititiguil co na
  itong pag-aauit nang aba cong _Musa_
  yamang natanto na guilio cong nanasa
  ang abang sinapit nitong apat baga.

    Ang hiling co lamang huag lilimutin
  sa cailan pa man ualang pagmamalio
  n~g m~ga KAPATID abang m~ga MARTIR
  sa tinubuang lupa (PATRIANG) guiniguilio.

    At cung mangyayari atin pang alayan
  sa taon-taon n~ga isang capistahan
  bilang pa ala-ala sa canilang tanan
  touing 28 N~G FEBRERONG buan.

    Para baga naman ating guinagaua
  cung cusang nadating arao na mistula
  n~g _pagcacabaril_ sa MAPAGPALAYA
  nitong FILIPINAS, RIZAL na daquila.

    Cung magcacagayon cusang nalalaan
  sa m~ga Capatid pag-utusang tunay
  acong inyong lingcod, magpacailan man
  at HONORIO LOPEZ ang aquing pan~galan.


Katapusan




Mga Talababa:

[1] Isang mayaman.

[2] Coronel.

[3] Naguing alcalde sa Kagayan.

[4] Periodicong castila na inihayag sa Madrid.

[5] Si P. Agustin Mendoza, nagcura sa Sta. Cruz sa Maynila.

[6] Si P. Miguel Lasa, Prbro.

[7] Si Dr. Mariano Sevilla, Prbro.

[8] Si P. Pedro-Dandan, Prbro.

[9] Si P. Vicente del Rosario, Capellan Militar.

[10] Si P. Jose Guevara, cura sa Kiapo.

[11] Si P. Jacinto Zamora, Prbro.

[12] Si P. Anacleto Desiderio, Prbro.

[13] Man~ga castilang obispo.

[14] Si D. Jose Bonifacio Roxas, Alcalde na icalauang halal sa
Ayuntamiento.

[15] Si D. Antonio Regidor.

[16] Si D. Ramon Ramirez, Provisor.

[17] Si D. Ramon Gonzalez Calderon, Concejero sa Administracion.

[18] Si D. Jose Gabriel Gonzalez Esquivel na Naguing-Alcalde na unang
halal sa Ayuntamiento.

[19] Si D. Javier Tiscar, castila.

[20] Si D. Jose de la Rosa.

[21] Si D. Juan Antonio Aenlle, amain ni Burgos coronel retirado.

[22] D. Gimeno Agustin, Intendente de Hacienda.

[23] Hindi _Francisco_ gaya nang hula ni Eulogio Julian Tandiama.

[24] Isla del Sur: ang man~ga pulong cabisayaan at camorohan.

[25] San Anton ay isang nayon nang bayang Sampaloc (Maynila).


[Patalastas: Imprenta at Libreria ni J. Martinez]







End of the Project Gutenberg EBook of Ang Tunay na Buhay ni P. Dr. Jose
Burgos, by Honorio Lopez

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG TUNAY NA BUHAY NI P. DR. ***

***** This file should be named 13233.txt or 13233.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        https://www.gutenberg.org/1/3/2/3/13233/

Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by
University of Michigan.


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
https://gutenberg.org/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at https://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org


Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit https://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including including checks, online payments and credit card
donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.


Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.


Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     https://www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.