initial commit of ebook 13233HEADmain

1 files changed, 2102 insertions, 0 deletions

diff --git a/old/13233.txt b/old/13233.txt
new file mode 100644
index 0000000..ecebdcc
--- /dev/null
+++ b/old/13233.txt
@@ -0,0 +1,2102 @@
+The Project Gutenberg EBook of Ang Tunay na Buhay ni P. Dr. Jose Burgos
+by Honorio Lopez
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Ang Tunay na Buhay ni P. Dr. Jose Burgos
+
+Author: Honorio Lopez
+
+Release Date: August 20, 2004 [EBook #13233]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ASCII
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG TUNAY NA BUHAY NI P. DR. ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
+Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by
+University of Michigan.
+
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay
+hindi na ginagamit.]
+
+
+
+ANG TUNAY NA BUHAY
+
+NI
+
+P. Dr. JOSE BURGOS
+=at nang man~ga nacasama niya=
+=na sina P. Jacinto Zamora,=
+=P. Mariano Gomez at ang=
+=nadayang Miguel=
+=Zaldua=
+
+
+SINULAT NI HONORIO LOPEZ
+Periodistang tagalog, Director artistico sa _Kapisanan_ nang man~ga
+autores lirico-dramatico _La Juventud Filipina_ at Autor nang maraming
+casulatan: Kalendario, istoria, biografia, etc., etc.
+
+
+=ICALAUANG PAGCAHAYAG.=
+
+MAYNILA: 1912.
+
+
+
+=IMPRENTA, LIBRERIA AT PAPELERIA=
+NI
+=J. MARTINEZ.=
+_Plaza Moraga 34-36, Plaza Calderon 108 at Estraude 7, Binundok._
+
+
+
+
+=Ang ala-alang handog=
+
+
+_Sa cay P. Dr. Jose Burgos (30 taon), P. Jacinto Zamora (35 taon),
+P. Mariano Gomez (85 taon) at sa nadamay na si Miguel Zaldua, lubos
+na dinaya nang man~ga fraile, inihahandog co itong abang ala-ala,
+sa canilang pagcamatay sa bibitayang itinayo sa pooc nang Espaldon o
+Bagumbayan nang ica 28 nang Febrero nang 1872._
+
+_HONORIO LOPEZ_.
+
+
+[Larawan: P. DR. JOSE BURGOS.]
+
+
+
+
+=Sa man~ga nanasang liyag=
+
+PASIMULA
+
+
+    Sa tapat n~g nasang namuco sa dibdib,
+  tapat na pagsintang namahay sa isip
+  na maipahayag canilang sinapit,
+  tanang guni-guni'y linupig na tiquis.
+
+    Cusang pinatuloy tumiim sa hagap
+  ang pinanghauacan ang nanasang liag
+  may ganap na bait camahalang in~gat,
+  macapagpupuno sa caculan~gang lahat.
+
+    Ito n~ga't hindi iba tunay dinaanan
+  n~g canilang "buhay" sa Mundong ibabao,
+  na cusang natapos sa abang bitayan,
+  sa pagsintang lubos sa tinubuang bayan.
+
+    Sila't hindi iba m~ga sacsing tapat,
+  unang "monumento" ng pagpapahamac
+  niyong m~ga fraile sa cainguitang caguiat
+  n~g dunong at yaman tubong Filipinas.
+
+    Sila namang tunay ang unang larauan
+  na dapat tularan nating calahatan
+  sa pag-uusig n~ga n~g caguinhauahan
+  nitong ating bayang lagui sa ligamgam.
+
+    Caya ang marapat, oh m~ga capatid:
+  silang m~ga "Martir" alalahaning tiquis,
+  huag lilimutin laguing isa-isip
+  alang-alang baga sa m~ga sinapit.
+
+    Gayon din naman sa cailan pa man
+  dapat casuclaman ... m~ga fraileng tanan
+  na nagcucunuari "Ministrong" maran~gal
+  "n~g Dios na Poon", bago'y m~ga hunghang.
+
+    Caya ang mabuti ay tularang lubos
+  m~ga halimbaua ni na Padre Burgos,
+  Gomez at Zamora na pauang tagalog
+  sa tinubuang bayan marunong umirog.
+
+    Sa baua't may nasang ibig na bumatid
+  n~g canilang buhay tunay na sinapit
+  basahing tuluyan pagtiagaang tiquis
+  cusang ipatuloy itong natititic.
+
+    Bahala na sana inyong camahalan
+  mag lapat nang ganap sa labis at culang
+  sa baua't talatang inyong matagpuan
+  uari'y nalilihis doon sa catuiran.
+
+    N~guni't ang samo co bago mo punahin
+  ang lihis sa uari, maiguing linin~gin
+  maca ca sacali naman na malinsil
+  sa daang casamaan malagos na tambing.
+
+    Cung magcacagayon ang pasasalamat
+  sa camahalan mo aquing iguinagauad
+  at mag-utos naman sa lahat nang oras
+  sa laang capatid na casuyong tapat.
+
+
+=Honorio Lopez.=
+
+
+
+
+=ANG TUNAY NA BUHAY
+
+NI
+
+Dr. JOSE BURGOS, Pbro.=
+
+AT NANG MAN~GA CASAMA.
+
+
+PUNO NANG SALITA
+
+
+
+    Sa bayan n~g Vigan daraquilang ciudad
+  Fernandinang sacdal sagana sa galac
+  sa buong Iloco na ualang catulad
+  doon naguing tauo si Burgos na hayag.
+
+    Taong isang libo ualong daang tunay
+  apat na puo't dalua siyang cabilan~gan
+  nang siya'y ianac nang inang hinirang
+  may tacot sa Dios, mabuting magmahal.
+
+    Siya'y na-uucol sa isang "familia"
+  na iguinagalang natatan~gi baga
+  sa buting ugali at gauang maganda
+  sa ciudad na yaong mayaman sa saya.
+
+    Mulang camusmusan nitong ating Burgos
+  sa bait na taglay uala nang aayos
+  gayon din sa talas nang isip na impoc,
+  caya't maaga siyang pinaturuang lubos.
+
+    Hindi nalaunan caniyang pag-aaral
+  naisipan n~gani nang m~ga magulang
+  dito sa Maynila iluas na tunay
+  upang pag-aralin sa San Juan de Letran.
+
+    Caya iniluas itinuloy muna
+  sa bahay nang canyang tiong sinisinta
+  teniente practico nang artilleria
+  Juan Antonio Aelle ang pan~galan baga.
+
+    Siya'y itinira na hindi naluatan
+  sa Letrang colegio, ang nacacabagay
+  ay duc-hang ulila sa m~ga magulang,
+  sa loob nang Dios tinangap din naman.
+
+    Sisiyam na taon cabilan~gang edad
+  nang siya'y parito at masoc na cagyat
+  sa colegiong yaong hinahan~gad-han~gad
+  nang caniyang budhi at loob na in~gat.
+
+    Doon n~ga nag-aral na hindi nagtahan
+  hangan sa sinapit at cusang nacamtan
+  ang gradong "bachiller" gayong pag-aaral
+  sa "artes" nahayag ang siyang pan~galan.
+
+    Nang ito'y macamtan nitong Burgos natin
+  gumising sa caniyang puso ang tun~guhin
+  yaong "Pagpapari Sacerdociong" tambing
+  sa "eclesiasticong carrerang" mahinhin.
+
+    At hindi na niya tinuloy na lubos
+  "carrerang derechong" sinisintang puspus
+  nang m~ga magulang, ang cusang sinunod
+  ang buco nang dibdib gumising sa loob.
+
+    Caya n~ga't pagdaca ay pinag-aralan
+  Teologiang mahal sa isang maalam
+  na fray Ceferino Gonzalez ang n~galan
+  na hindi nalaon ay naguing Cardenal.
+
+    Dito na tinamo yaong mantong azul
+  at belang mapula na ualang caucol,
+  caya ang caniyang familia n~ga noon
+  ang toua nang dibdib ay hindi gagayon.
+
+    Madali't salita nang ito'y malaman
+  na sa Pagpapari ang pag-aaralan
+  nang caniyang magulang cusang binayaan
+  tanang hanap buhay sa ciudad nang Vigan.
+
+    Dito sa Maynila sila'y tumahan na
+  dahil sa pagsunod sa anac na sinta
+  na di man nangyari caibigan nila
+  ano mang pamanhic di nangyari baga.
+
+    Ang luhang tumulo sa man~ga magulang
+  hindi man pinansin at pinagpilitan
+  ang hilig n~ga niya na mag-paring tunay
+  Ministro nang Dios sa lupang ibabao.
+
+    Baga ma't gayon ang nangyaring lubos
+  pag-ibig nang Ama'y lumalalong puspos
+  sa naquiquita niya't napapanuod
+  sa caniyang anac carunun~gang impoc.
+
+    Mula sa hindi n~ga na nahuhulog man
+  sa tanang "exameng" pinagdadaanan,
+  at caya't baga man may lungcot na taglay
+  ang galac sa puso'y siyang gumiguitao.
+
+    Gayong pag-aaral ay hindi nagluat
+  "ordenes menores" ay quinamtang cagyat
+  caya lalo na n~ga ang "familiang" lahat
+  toua'y mago't mago sa dibdib namugad.
+
+    N~guni't uala pa siya na apat na buan
+  n~g pagca tangap niya n~g "orden" quinamtan
+  nagcaroon nang gulo sa tinatahanan
+  Colegio nang Letran sa fraileng casaman.
+
+    Mula baga ito sa pagpapasunod
+  "sa m~ga colegial" pauang filipinos
+  nang m~ga Fraileng sa sama ay supot
+  n~g m~ga _abuso_ at gauang pag-ayop.
+
+    Caya nacaisip ang tanang Colegial
+  gayong pag-aalsa sa pacanang tunay
+  binabago nila ang caugalian
+  na dating paquita sa canilang tanan.
+
+    Oras n~g hapunan n~g mangyari ito
+  na aquing sinabi na pagcacagulo
+  caya ang guinaua n~g Fraileng pan~gulo
+  sa justiciang bayan ay napasaclolo.
+
+    Dahil sa marami ang Fraileng nasactan
+  may bali ang buto at may nasugatan;
+  caya yaong habla umano sila rao
+  ibig na patain nang tanang colegial.
+
+    Naparatan~gan pa na naguing pan~gulo
+  itong ating Burgos sa nangyaring gulo,
+  datapua uala rin naguing hanga ito
+  cundi ang pasia iuan ang Colegio.
+
+    Silang calahatan paalisin lamang
+  sa Colegiong yaon sa iba'y mag-aral
+  n~guni't di nangyari pagca silang tanang
+  sa m~ga Fraile curang namanhican.
+
+    Dahil sa marami di nacatapos pa
+  n~g canicanilang tun~guhing carrera
+  caya't napilitan nagtiis din sila
+  sa m~ga pasunod n~g Fraileng lahat na.
+
+    Lalong lalo na n~ga itong ating Burgos
+  dahil sa _Derecho Comicong_ lubos
+  siya'y hindi pa na nacacatapos
+  caya nagtiaga rin sa iba'y umayos.
+
+    Hindi rin naluatan ang pagca _Decano_
+  sa laong panahon cusa ring tinamo
+  sa aua n~g Dios at dusang totoo
+  na tinitiis niya sa Fraileng abuso.
+
+    Caya di nalaon siya ay lumipat
+  n~g hindi na siya tumagal sa hirap
+  sa m~ga pasunod niyong Fraileng lahat
+  Colegiong S. Jose, ang tinun~gong agad.
+
+    Ang namamatnugot sa colegiong ito
+  ang quilalang doctor si Padre Mariano
+  Garcia ang caniyang dalang apellido
+  tunay na tagalog tauong filipino.
+
+    Nang siya'y matira at dito mag-aral
+  ay hindi nagtagal siya'y inordinan
+  nang pagca "Diacono" gayong cabataan
+  mula sa talino nang isip na taglay.
+
+    Hindi nacaraan ang ilang panahon
+  sa madaling sabi nama, i, nagcataon
+  nagcaron nang isang noong "oposicion"
+  sa tanang Diacono mag "cura" ang layon.
+
+    Noon ay "vacante" yaong catungculan
+  segundo curato sa sagrariong mahal
+  nang bunying S. Pedro balitang Catedral
+  sa sangcapuluan nang Maynilang bayan.
+
+    Sa guinauang ito: "oposiciong" tiquis
+  nan~guna sa lahat si Burgos na ibig,
+  caya tinamo niya sa talas nang isip
+  gayong "Pagcucurang" caloob nang Lan~git.
+
+    Ang tungcol na ito hindi matatamo
+  nang sino't alin mang cahit may "empeno",
+  cungdi ang may taglay pagca Presbitero
+  ay siyang marapat na magcamit nito.
+
+    N~guni at sa dunong nitong ating Burgos
+  baga ma't Diacono ay quinamtang lubos
+  palibhasa dising naasa sa Dios
+  matalinong lubha maganda ang loob.
+
+    Maca ilang buan ay quinamtang cagyat
+  pagca licenciado sa bunying "faculcad"
+  niyaong filosofia sa gayong capahat,
+  gayong pag-aaral na lubhang mahirap.
+
+    Hindi nacaraan ang malaong arao
+  nahalal na muli siya, i, maguing "fiscal"
+  sa "juzgadong" sacdal "eclesiasticong" hirang
+  at sa "ceremonias" ay "maestro" din naman.
+
+    Ito ay caloob nang daquilang Rector
+  sa Sto. Tomas n~ga, mula sa di gayong
+  carunun~gan niya na ualang caucol
+  na napagquiquita nang tanang naroon.
+
+    Nang ito'y matamo dito na nagcamit
+  nang dan~gal na lalong ualang cahulilip
+  caya ang bala na n~ga nagalang na tiquis
+  baga ma't matanda't caniyang cauan~gis.
+
+    Ang boong Maynila dito na nagtaca
+  sa dunong na in~gat ualang macapara
+  nitong ating Burgos na caaya-aya
+  pati n~g ugali at loob na dala.
+
+    Di pa nagluluat ang panahong ito
+  n~g caniyang pagtangap ng lahat n~g "grado",
+  ano't nagcataon sa Espanang reino
+  nagcaron n~g isang malaqui n~gang gulo.
+
+    Ito'y noong taong isang libong ganap
+  ualong daan anim na puo't ualong singcad
+  buan n~g Septiembre sa istoriang saad
+  n~g ito'y mangyari caguluhang cagyat.
+
+    Dalauang binata ang naguing pan~gulo
+  na taga Maynila, Manuel at Antonio
+  Regidor ang n~galan sa nangyaring gulo
+  sa bayang Espana niyaong unang daco.
+
+    Caguluhang ito ay ualang ano man,
+  na hindi n~ga gulo n~g pagpapatayan,
+  cung di isa lamang na pag-uusapan
+  n~g Fraile't Tagalog sa Gobiernong mahal.
+
+    Pagtatalong ito ay di nai-iba
+  cung di yaong gusto nito n~gang dalaua
+  ang magcaron dito mabuting reforma
+  n~g pamamahala tayong lahat baga.
+
+    Ang tanang clerigo, ang dapat n~ga lamang
+  mag cura sa lahat m~ga bayan bayan
+  nitong Filipinas, at magcaron naman
+  n~g representacion de Cortes ang n~galan.
+
+    At cusang baguhin, pag-ayusing cagyat
+  ang escuelang bayan at colegiong lahat,
+  at ito'y ibigay ang siyang marapat
+  sa Paring tagalog tubong Filipinas.
+
+    Ang gayong usapin ay lumaquing tunay
+  ang lahat nang Fraile'y pauang naguluhan,
+  caya't napilitang sila ay naghalal
+  n~g Procuradores na Fraile rin naman.
+
+    Si Fray Jose Checa at Fray Joaquin Coria
+  ang naguing defensor taga usig baga
+  ng usaping ito sa dalaua'y habla
+  na taga Maynila sa baya'y may sinta.
+
+    Sa lahat n~g "diario" ang usaping ito
+  sa Corte n~g Madrid nalagdang totoo't
+  pauang naaayon tanang articulo
+  sa tanang tagalog, Fraile siyang talo.
+
+    Baquit ang isa pa naquiayong tunay
+  isang tubo rito na naguing general
+  D. Jose Orosco Zuniga ang n~galan
+  at iba pa n~gani na may catungculan.
+
+    Na sina D. Juan Zaenz de Vismanos[1]
+  Jose Ochoteco[2], Rafael[3] na bantog
+  Garcia Lopez n~gani ang pan~galang lubos
+  n~g m~ga nag-usig na pauang tagalog.
+
+    Sa pagtulong nito na lubhang malihim,
+  ang lahat n~g Fraile ay di napatiguil,
+  lalong inululan n~g galit na tambing
+  sa dalauang ito na Regidor natin.
+
+    Lalong lalo na n~ga n~g sila'y lantacan
+  sa diariong "Discucion"[4] halos arao arao
+  n~g binatang Manuel, Fraileng calahatan
+  lalong nan~gag-usig panalo'y macamtan.
+
+    Dito na si Burgos cusang sumulat na
+  ilang "articulong" casagutan baga
+  sa lagdang sinulat n~g Fraileng si Coriang
+  naquiquipagtalo mag-uagui ang pita.
+
+    Sa usaping ito n~g cusang malaman,
+  ang ating si Burgos dito ay capisan,
+  ang lahat n~g Fraile lubos n~g tumahan,
+  tinimpi sa loob yaong cagalitan.
+
+    Dito na umusbong sa canilang dibdib
+  si Jose Burgos n~ga ay sinumpang tiquis
+  at paghigantihan gauan niyaong pan~git
+  lihim na pacana na asal balauis.
+
+    Baga ma't gayon na ay cusang tumiguil
+  ang lahat n~g Fraile sa gayong usapin,
+  di rin naampat at napatuloy rin
+  sapagca't tumauid sa lupain natin.
+
+    Sa boong lauigan nitong Filipinas
+  caguluhang ito cusang lumaganap
+  dahil sa ang lahat na Fraileng dulin~gas
+  ay pauang nagbago n~g ugaling in~gat.
+
+    Yaong pan~gan~gamcam siyang natutuhan
+  nang lupa at buquid sa catagaluga't
+  cusang pataasin ang dating cabuisan
+  n~g m~ga hacienda na atin di't tunay.
+
+    Caya siyang mula n~g panghihimagsic
+  niyaong si Eduardo Camerinong sulit
+  na taga Caviteng nahalal na tiquis
+  pan~gulo sa hocbo na pauang nilupig.
+
+    Isa pang casama ni Eduardong hirang
+  ay yaong si Luis Parang ang pan~galan
+  na siyang namuno sa bayan n~g Tan~guay
+  n~g paghihimagsic sa Fraileng sucaban.
+
+    Ang bayan n~g Imus noo'y gulongulo
+  sapagca't nacuha nitong si Eduardo
+  caya't n~g mahuli ang dalauang "lego"
+  sa "casa hacienda" binitay n~ga nito.
+
+    N~g ito'y matanto n~g bunying general
+  nagulo ang diua caya't naisipan
+  tumauag n~g pulong sa lahat n~g mahal
+  na m~ga tagalog n~g ito'y mahusay.
+
+    Pagca't yaong gulo lubhang malaqui na
+  di na naapula ano mang gauin niya,
+  hangang sa inabot ang "casa hacienda"
+  sinilabang tunay n~g nag si pag alsa.
+
+    Caya naisipan n~g upang tumahan
+  caguluhang ito nasabing general,
+  ang tanang tagalog na may carunun~gan
+  at caunting yaman bigyang catungculan.
+
+    Caya n~ga't inipon si Roxas, Vismanos,
+  Ascarraga't Tuason, Gonzalez na lubos,
+  Padilla't Esquivel, si Calderong bantog
+  saca si Icasa pauang filipinos.
+
+    Sila hindi iba ay cusang nahalal
+  "vocales civiles" na puno sa bayan,
+  saca n~ga sinunod ang ilang cabanghay
+  niyong cay Regidor "reformas" na tanan.
+
+    Dito na naghalal sa corte n~g Madrid
+  n~g isang Comision sa nag-uusig
+  nitong si Regidor na di naiidlip
+  tayong calahatan mapaiguing tiquis.
+
+    Caya ang Ministro de Ultramar noon
+  ay siyang namuno gayong pagpupulong,
+  at ang m~ga vocal sa ganitong layon
+  m~ga generales na ualang caucol.
+
+    Na sina Orosco, Saportillang tunay
+  Gandara at sina Ochoteco naman,
+  Coballes na pauang coroneles lamang
+  Rodriguez, Bona't Pillon iba pang capisan.
+
+    Ang pulong na ito pauang nag caisa
+  at pinaayunan ang tanang "reforma"
+  nitong si Regidor na capisan nila
+  gayong pag-uusap sa guinauang junta.
+
+    Caya n~g matapos itong pag-uusap
+  dito sa Maynila'y pinahatid agad
+  niyaong capulun~gan sa Madrid na hayag
+  ang naguing pasiya n~g upang malutas.
+
+    N~guni sa sama din n~g pamamahala
+  n~g Gobierno rito'y isinalamuha
+  sa "junta" n~ga rito yaong fraileng madla
+  uala n~g inimbot cundi ang masama.
+
+    Dina naalala itong ating Burgos
+  doo'y isinama't cusang inilahoc
+  caya sa uala rin dito'y napanuod
+  na "caliuanagan" tanang filipinos.
+
+    Sa gayong nangyari yaong caguluhan
+  dito sa Maynila, Bulacan at Tan~guay
+  Silan~ga't iba pang m~ga lalauigan
+  ay lalong lumubha apuy ang cabagay.
+
+    Ang man~ga pinuno't tanang autoridad
+  dito sa Maynila'y nagulong cagyat
+  caya napatulong sa loob na tapat
+  n~g m~ga tagalog may dunong na in~gat.
+
+    N~g upang maampat cusang mapatiguil
+  caguluhang ito na ualang cahambing
+  caya sinunod na ang lahat n~g hiling
+  n~g tanang tagalog may dunong na tambing.
+
+    Si Padre Gomez n~ga ang siyang guinaua
+  comisiong nahalal cusang papayapa
+  sa cay Camerino na naghimagsic n~ga
+  sa bayan n~g Tan~guay, Imus na daquila.
+
+    N~g ito'y parunan niyaong Padre Gomez
+  ay hindi nalaon ang paghihimagsic,
+  dahil sa pan~gaco n~g autoridades
+  sa tanang tagalog na nag-alsang tiquis.
+
+    Caya ang "tratado" biglang pinirmahan
+  sa bayang Navotas n~g bunying general
+  sa pinamansagang balitang tulisan
+  na si Camerino at si Luis Parang.
+
+    Ang lahat n~g Fraile noo'y nan~gag-galac
+  pagca't napayapa caguluhang cagyat,
+  at tanang "hacienda" nilang ini-in~gat,
+  ay muling babalic na di magluluat.
+
+    Baga ma't sila'y cusang nagastahan
+  nag-gugol n~g pilac na hindi mabilang,
+  di na alumana humusay n~ga lamang
+  lacad n~g panahong man~ga caguluhan.
+
+    Ang general noong balitang D. Carlos
+  de la Torre n~gani ang pan~galang lubos
+  na naguing mabuti sa man~ga tagalog
+  at sa tanang Fraileng nag-asal balaquiot.
+
+    Nabalita naman sa panahong yaon
+  ang ating si Gomez cura sa Bacoor
+  dahil sa guinaua at pag dedefensor
+  sa tanang tagalog na piniit noon.
+
+    At gayon din naman sa pagpapahusay
+  sa nangyaring gulo sa bayan n~g Tan~guay,
+  caya yaong puri at uagas na dan~gal
+  ay tinamo niya sa catagalugan.
+
+    Dahil sa mahiguit na tatlong libong ganap
+  ang napi-it noon tagalog na lahat
+  na napacaualan cay Gomez nagbuhat
+  sa carcel n~g dusa na dilang bagabag.
+
+    At pati ni Parang sampuo ni Eduardo
+  cusa ring nagcamit n~g mabuting trato
+  sa man~ga castila tumira pa rito
+  sa bayang Maalat may "penciong" totoo.
+
+    Saca sinunod pa ang pinag-usapan
+  niyaong caayusang magcura sa bayan
+  at yaong "reforma" niyaong pag-aaral
+  ay pinaghusay din na hindi naluatan.
+
+    Nagcaroon pa noon n~g carrera civil
+  lahat n~g tagalog may dunong na tambing
+  caya si Vivencio del Rosario natin
+  sa Lagunang bayan ay nag alcalde rin.
+
+    At si D. Mariano Villafranca naman
+  sa bayang Misamis alcaldeng nahalal
+  na pauang tagalog may dunong na taglay
+  nagcamit n~g tungcol sa cacastilaan.
+
+    Nagcaroon pa rito n~g m~ga Jueces
+  pauang filipino't man~ga Relatores,
+  at lahat pa disin n~g m~ga napiit
+  dito nacauala't cusang nacaalis.
+
+    Pinatiguil pa n~ga ang pag-eembargo
+  sa tanang lupain n~g naramay rito,
+  at pinagalang pa man~ga bahay dito
+  sa tanang justicia nagalang totoo.
+
+    Sa madali't sabi ating pagbalican:
+  ang cusang sinapit nitong si Luis Parang
+  sampuo ni Eduardo Camerinong hirang
+  niyaong macaraan yaong ilang arao.
+
+    Pagca't di nalaon sila ay piniit
+  pinatay sa bitay, sa namucong galit
+  sa dibdib n~g tanang Fraileng m~ga ganid
+  uala n~g inimbot cung di gauang pan~git.
+
+    Sila'y nag-gasta rin n~g lubhang malihim
+  sa general ditong lumabo ang tin~gin
+  sa saganang pilac canilang inyahin
+  mapapatay lamang dalauang butihin.
+
+    Naualang halaga ang pinag-usapan
+  tratadong guinaua sa Malabong bayan
+  at cusang naniniig lubos na guinitao
+  pagtin~gin sa yaman nasabing general.
+
+    Nagn~git-n~git na naman n~g ito'y matalos
+  ang lahat n~g dibdib n~g m~ga tagalog,
+  n~guni't sa uala rin dito ay inabot
+  caguluhan baga gaya n~g natapus.
+
+    Sa panahong ito siyang pagcacamit
+  nitong ating Burgos "ordeng" ninanais
+  niyaong Pagcapari sa tanang tiniis
+  man~ga cahirapan na ualang cauan~gis.
+
+    Hindi n~ga nalaon na nagcantamisa,
+  sa ating Catedral nahalal na cura,
+  at siyang pagtamo n~g mahal na "borla"
+  niyaong pagca "Doctor" sa Santa Teologia.
+
+    Saca sa Derecho Canonicong mahal
+  ay gayon din naman "Doctor" na mahusay
+  caya sa Tribunal n~g exameng tunay
+  naquiquialam na sa colegiong tanan.
+
+    Caya bala noong ibig na cumuha
+  magcamit n~g grado sa facultad baga
+  sa Santa Teologia't bunying Filosofia
+  at sa Canonico daraan sa caniya.
+
+    Sapagca't n~ga siya nahalal na cagyat
+  na "Examinador" at una sa lahat
+  cusang "eexamen" estudiong facultad
+  na sino ma't aling ibig macalabas.
+
+    Sa caniyang pagsunod sa tungcol na dala
+  naguing masama siya sa fraileng lahat na;
+  datapua gayon man di cumibo sila
+  uari hindi pansin tanang naquiquita.
+
+    Cusang nagsaloob higantihan lamang
+  putulin ang gayong man~ga cahigpitan
+  n~g pag-eexamen sa sino't alin man
+  sa Fraileng capua lipos n~g casam-an.
+
+    Caya ang nangyari n~g lumubhang tiquis
+  yaong pag n~gin~gitn~git cay Burgos na ibig
+  dito na ang lahat; ang Fraile'y lumupit
+  sa Paring tagalog na casanib-sanib.
+
+    N~g ito'y malaman nitong Burgos natin.
+  lahat n~g capua ay inipong tambing
+  pinaquipagtalo lahat n~g iniling
+  na Paring tagalog n~g Fraileng butihin.
+
+    Sa nangyaring ito, dito na inusig
+  sa Arzobispado ang leyes ni Moret
+  ay sundin totoo pagca't natititic
+  sa pinag-usapan ito'y susunding pilit.
+
+    N~g ito'y matanto n~g fraileng si Roxas
+  Cornejo, Ariaga, Cabrerang dulin~gas,
+  Pardo, Gala't ibang lumahoc na cagyat
+  si Padre Burgos n~ga cusang pinaghanap.
+
+    At ipinaglaban canilang catuiran
+  cahit nalilico sa magandang daan;
+  n~guni't sa uala rin silang hinanganan
+  cung di yaong hiya na ualang cabagay.
+
+    Sapagca't n~ga sila'y nan~gabilango pa,
+  ang canilang ari enembargong sadiya
+  sa nangyaring ito na usapin nila
+  sa bunying Juzgado Eclesiastico baga.
+
+    N~g ito'y masapit nilang calahatan
+  sila'y nacaisip pasaclolong tunay
+  sa cay P. Burgos at paquiusapan,
+  n~g sa pagcapiit macalabas lamang.
+
+    Gayon din ang tanang man~ga Presbitero
+  na pauang linupig man~ga fraileng ito
+  sampuo niyaong ibang man~ga filipino,
+  cay P. Burgos din ay napasaclolo.
+
+    Sa nangyaring ito itong ating Burgos
+  hindi nagmalaqui't pinaquingang lubos,
+  ang sa tanang Fraile at man~ga tagalog
+  man~ga paquiusap sa gayong inabot.
+
+    Siya n~ga'y naggugol lubos nagcagasta
+  na hindi sinin~gil capaguran niya,
+  sa fraile't tagalog n~g macamtan nila
+  ang pagcacauala sa carcel n~g dusa.
+
+    Itong si Fray Galan recoletong hirang
+  si Fray Ariaga franciscano naman
+  at si Fray Cornejo Domenicong tunay:
+  si Padre Burgos n~ga siyang nagsangalang.
+
+    Sila'y napabalic at cusang nagcura
+  sa bayang tagalog dating lagay nila
+  at ang ari nila na enembago baga
+  ay cusang nagbalic na caracaraca.
+
+    Sa panahong ito lubos nagcaroon din
+  n~g isang sumbong n~ga taga S. Rafael
+  sacop n~g Bulacan mula baga't dahil
+  sa canilang cura na nag-asal suail.
+
+    Caya ang guinaua dagling pinatauag
+  ni Padre Burgos n~ga't inaralang cagyat
+  na sa uli't uli ang guinauang lahat
+  huag n~g gagauin sapagca't di tapat.
+
+    Ito hindi iba ay si Fray Antonio
+  Piernavieja n~gani bunying agustino
+  totoong nasinsay, cusang umabuso
+  sa ipinag-uutos n~g Eclesiastico.
+
+    Macaraan ito ay hindi naluatan
+  sa Corte n~g Madrid may isang lumitao
+  diariong casang-ayon n~g catagalugan
+  "Eco Filipino" ang siyang pan~galan.
+
+    Dito n~ga si Burgos ay cusang tumulong
+  naggugol n~g yaman at sampuo n~g dunong
+  upan n~g lumauig at cusang yumabong
+  magcaroon n~g madla na m~ga suscritor.
+
+    Nagtayo rin naman isang capisanan
+  dito sa Maynila sa nagpapaaral
+  sa reinong Espana filipinong tanan
+  ibig na dumunong lahat ay malaman.
+
+    Caya sa dalauang Regidor na tiquis
+  nangyaring lumagda n~g usiguing pilit
+  tanang filipinos may dunong sa Madrid
+  magcamit titulo't condecoraciones.
+
+    At gayon din naman ang catagalugan
+  cusang natatan~gi't may in~gat na yaman
+  nagcaron nang uagas bunying catungculan
+  sa lahat nang pooc nang sangcapuluan.
+
+    Saca isinunod na caniyang inusig
+  yaong pagcucura nang fraileng balauis
+  sa bayang tagalog sila'y mapaalis
+  at pauang clerigo ang siyang mapalit.
+
+    Dito pinasunod utos sa "Concilio
+  ni Trento" ang tauag at biling totoo
+  marapat na sundin nang simbahan dito
+  nang man~ga castila sa silan~ganang daco.
+
+    At sinabi pa niyang ipinagmatigas
+  sa lahat nang fraile cun ang caniyang han~gad
+  ay hindi susundin arao'y di lilipas
+  sila'y pasasacop sa ingles na cagyat.
+
+    Caya ang nangyari lumagda pagcuan
+  nang isang "escrito't" inihaying tunay
+  sa Ministrong hayag nang bunying Ultramar
+  sa reinong Espana na cabalitaan.
+
+    N~guni't bago ito ipinadalang lubos
+  cay Izquierdong hirang general na bantog
+  ay nuhang sanguni't bilang pahintulot
+  nang huag masinsay sa catouirang puspos.
+
+    Ang escritong ito'y pinaayunan niya
+  at pinapirmahan bago ipinadala
+  cay Padre Mendoza[5] Lasa[6] at Sevilla[7]
+  Danda't[8] del Rosario[9] Guevara't[10] Zamora[11].
+
+    Napisang parito sina Desiderio,[12]
+  Hilario del Pilar, Gainsa't Gimeno[13]
+  Roxas,[14] Regidor,[15] Ramirez[16] parito
+  Caldero't[17] Esquivel[18] iba pang totoo.
+
+    Gaya ni na Tisca[19] at sina de la Rosa[20]
+  Acuelle[21] at Agustin[22] pauang nagsipirma
+  sa escritong yaon cusang pinadala
+  sa Corte nang Madrid nang caracaraca.
+
+    Parang naligalig fraileng calahatan
+  sa nangyaring itong man~ga caisipan
+  nitong Burgos natin caya silang tanan
+  sinilaban n~gani niyaong cagalitan.
+
+    Dito na isinumpa nag-isip nang cagyat
+  na paghigantihan, caya silang lahat
+  cusang nagpupulong halos oras-oras
+  cung anong magaling nang ito'y maampat.
+
+    Lalong-lalo na n~ga fraileng recoleto
+  at ang dominico siyang gulong-gulo
+  dito sa nangyaring hindi mamagcano
+  caya silang tunay ang mausig dito.
+
+    Caya niyaong minsang sila ay magjunta
+  Prior sa convento nang Recoletos baga
+  sa bayan nang Tan~guay na ang n~galang dala
+  Fray Mariano Gomez dito naquisama.
+
+    At gayon din naman ang castilang uldog
+  Fray Antonio Rufian orden S. Juan de Dios
+  ay nacasama rin at silang tibobos
+  nan~gacong gagauang higanti cay Burgos.
+
+    Sa pan~gacong ito dito nan~gagalac
+  ang lahat n~g fraileng may galit na in~gat
+  sa cay Dr. Jose at maipahahamac
+  nang dalauang ito na magcapua oslac.
+
+    Hindi na naglicat nang magcahiualay
+  itong man~ga fraile na aquing sinaysay
+  mabuting paraan mapapatay lamang
+  ang naguing catotong quinagagalitan.
+
+    Caya ang na-isip nitong si Fray Gomez
+  si Miguel Zaldua[23] at ang casing ibig
+  cusang hinicayat na sulsulang pilit
+  tanang sa Arcenal jornalerong tiquis.
+
+    Upang silang tanang tumutol na cagyat
+  sa upahang dati cung hindi itaas
+  at siyang bahala cusang magliligtas
+  cung ito'y umabot sa di hinahagap.
+
+    Sa paquiquinyig n~ga ni Miguel Zaldua
+  sa aral nang fraile'y cusang inaquit na
+  tanang jornalero sa Arcenal baga
+  na sila'y tumutol sa ugaling upa.
+
+    Cung sacasacaling ayao na itaas
+  sila'y man~gag-alsa huag na magulat
+  sapagca't tutulong ang caual na lahat
+  sa Maynila't Tan~guay at pauang casabuat.
+
+    Napahinuhod n~ga, ang lahat nang jornal
+  sa mabuting aquit ni Zalduang nasinsay
+  caya ang guinaua nitong Fray Rufian
+  umisip naman siya nang ibang paraan.
+
+    Caya ang sumagui sa caniyang acala
+  sina Montesino't Morquechong daquila
+  pinaquiusapan na tulun~gang sadiya
+  ang lahat nang jornal sa pag-aalsa n~ga.
+
+    Ang dalauang ito ay castilang taal
+  na capua tenienteng napipiit lamang
+  sa Castillong sacdal sa bayan nang Tan~guay
+  n~gala'y San Felipe lipos cahirapan.
+
+    Sa sabing matamis sa dalauang ito
+  ay hindi tumangui sumagot nang oo
+  upang sila lamang macalabas dito
+  sa pagcacapiit doon sa Castillo.
+
+    Ang lihim na ito ay hindi nagdaan
+  arao nang sabado dumating na tunay
+  nang pagbabayaran sa lahat nang jornal
+  na nagsisigaua doon sa Arcenal.
+
+    Icadalauang puo buan nang Enero
+  siyang cabilan~gan nang arao na ito
+  caya nagsitutol, sinunod ang trato
+  nang sila'y bayaran sa di nila gusto.
+
+    Nang ito'y matanto nang coronel Buttler
+  bunying Gobernador nang caual na tambing
+  sa lalauigang Tan~guay ay hindi pinansin
+  reclamo nang jornal na ualang cahambing.
+
+    Ang caniyang guinaua umaga nang lingo
+  humin~gi nang "fuerza" sa General dito
+  hayag na Izquierdo pagca't natanto nito
+  ang lahat nang jornal ibig na mangulo.
+
+    Naisipang isa pahaliling tunay
+  nang oras ding ito sa isang capantay
+  nang coronel Roxas nang di niya camtan
+  yaong caguluhan naramdamang tunay.
+
+    Saca pinaglirip sa sariling isip
+  magcaroon man siya nang caual na cabig,
+  cung uala naman siyang escuadra sa tubig
+  ay uala rin anyang tunay masasapit.
+
+    Pagca't ang nangyari guinaua ni Mac-Rohon
+  contra-almirante sa escuadra noon
+  tanang canonero nang panahong yaon
+  ay pauang dinala sa Isla del Sur[24].
+
+    Sucat na natira dito ay iisa
+  caya't si Buttler nagpumilit baga
+  ang lupa nang Tan~guay iuan muna niya
+  nang huag nang datnin caguluhang sadya.
+
+    Capagdaca naman caniyang cahilin~gan
+  ay agad inamin biglang pinayagan
+  nang caniyang general Izquierdong maran~gal
+  nang umagang yaon na hindi lumiban.
+
+    N~guni't bago siya sa Tan~guay umalis
+  sina Montesino't Morquechong nasambit
+  ay caniyang hini~ging dito na mapiit
+  sa Maynilang Ciudad na sacdal nang diquit.
+
+    Cahilin~gang ito ay di na nahintay
+  sapagca't gulo na ang lahat nang jornal
+  sa hindi pagpayag sa ibinibigay
+  dating caupahan, caya binayaan.
+
+    Ugali't salita madaling malutas
+  nang ito'y matanto ni Rufiang dulin~gas
+  lalong sinulsulan jornal na alin~gas
+  sila'y maghimagsic sa castilang lahat.
+
+    Sinabi pa nito huag mag-alaala
+  sila'y tutulun~gan tanang caual baga
+  dito sa Maynila Infanteria't Guia
+  sampuong artillero na ualang pagsala.
+
+    At hindi dadaan dugtong na sinambit
+  ang mamayang gabi mag-aalsang pilit
+  ang taga Maynila cung inyong marin~gig
+  ang putucan doon sumabay na tiquis.
+
+    Aco ma'y castila muli pang uinica
+  nitong si Fray Rufian uldog na cuhila,
+  n~guni't sa aua co sa inyo n~gang paua
+  dugo co'y naculo sa tanang castila.
+
+    Caya sa hatol co cayo ay sumunod
+  nang cayo'y lumaya na man~ga tagalog
+  huag naman cayong magcaroong lubos
+  niyaong "desconfianza" sa ipinatalos.
+
+    Sapagca n~ga't aco'y catotong mahigpit
+  ni Burgos n~ga ninyo at caisang isip
+  sa nilalayon niya na lubhang mapilit
+  ang pananarili ay macamtang tiquis.
+
+    Caya cun sacali cayo'y man~gagdiuang
+  ay inyong ihiyao si Burgos mabuhay
+  at ang Filipinas guilio ninyong bayan
+  Espana'y mamatay, mamatay na tunay.
+
+    Sa "enga~nong" ito sa hina nang isip
+  niyaong man~ga jornal sila ay naquinyig
+  sa hicayat nitong lalaquing mabait
+  uala nang inimbot cundi gauang lihis.
+
+    Sa madaling tacbo nang panaho't oras
+  yaong cagabihan sumapit na cagyat
+  ano't nagcataon parang pinagtiyap
+  pista sa San Anton[25] guinauang magalac.
+
+    Nagcaroon nang putoc castillo at bomba
+  cuites saca luces na ualang capara
+  sa boong magdamag at iba pang saya
+  na nacauiuili sa guinauang pista.
+
+    Caya n~ga't maraming tauong nagsidalo
+  taga ibang pooc na di mamagcano
+  sa canilang toua sa pistang ganito
+  na sa cailan man di naquiquita ito.
+
+    Baquit nasabay pa ang pista n~g Calmen
+  na pinagsasaya na ualang cahambing,
+  fraileng recoleto pauang nahihimpil
+  sa San Sebastian n~ga pooc na maalio.
+
+    Sa sabing matulin itong casayahan
+  dito sa Maynila nang cusang malaman
+  jornales sa Tan~guay paua nang gumalao
+  hindi naapula nang sino't alin man.
+
+    Sapagca't acala nitong nan~ga-aquit
+  nang fraileng si Rufian putoc na narin~gig
+  dito sa Maynila ay paghihimagsic
+  man~ga taga rito cay Burgos na cabig.
+
+    Ang man~ga marino sampuong infanteria
+  man~ga artillerong nasa sa muralla
+  na pauang tagalog dito sumunod na
+  na naquigalao din sa jornal sumama.
+
+    Dito si Lamadrid sargentong ilongo
+  hindi nagpabaya't agad sumaclolo
+  pinatay ang puno pauang castellano
+  ang gradong teniente nilagay na rito.
+
+    Sina Montesino at Morquecho naman
+  lumagay sa lugar sumanib sa caual
+  caya't pinaghati ang fuerzas na tanan
+  saca namiyapis nang ualang cabagay.
+
+    Caya ang putucan nang canon at baril
+  sa boong magdamag hindi nagtitiguil
+  natalacsang bangcay di maipagturing
+  nang man~ga castila't tagalog na tambing.
+
+    Gobernador Roxas mabuti na lamang
+  agad nacatacas at hindi napatay
+  caya't nacuha pa sa acay na caual
+  ni coronel Sawa cusang naquipisan.
+
+    Sila'y nagsihanay hangang umumaga
+  sa calle principal niyaong Porto Vaga
+  na naquiquisagot sa putucan baga
+  nang naghihimagsic na aquing binadya.
+
+    At caracaraca siya'y nagpa-atas
+  cay Izquierdong hayag n~g isang calatas
+  ang bagay na ito'y ipinatalastas
+  upang sila doon abuluyang cagyat.
+
+    Nang ito'y matanto nitong si Izquierdo
+  sumubo ang galit na di mamagcano
+  caya capagdaca ang tanang sundalo
+  dito sa Maynila ay pinasaclolo.
+
+    Ang segundo cabong general Espinar
+  ay siyang umacay sa dinalang caual
+  pauang voluntario cubano n~gang tunay
+  ang iba'y castila't tagalog din naman.
+
+    Silang calahatan nagsilulang cagyat
+  sa man~ga vapores na hindi nagluat
+  at doon huminto na cusang sumadsad
+  sa Puerto nang Tan~guay na ualang bagabag.
+
+    Nang sa Kabite n~ga sila'y magsidating
+  general Espinar nag-utos na tambing
+  na aniya't panhiqui't agad salacayin
+  ang muog na yaong ualang macahambing.
+
+    At ang baua't doo'y inyong maabutan
+  babaye ma't bata ay pataying tanan
+  huag paligtasin ang sino't alin man
+  tungcol filipino naguing cautusan.
+
+    Ang utos na ito ay biglang sinunod
+  nang lahat nang caual na pauang cubanos
+  caya naman dito ang man~ga tagalog
+  cusang nagpaquita nang tapang na impoc.
+
+    Ang pagpapatayan sabihin pa baga
+  dugo'y umaagos batis ang capara
+  bangcay natalacsan sa guitna nang plaza
+  niyaong Porto Vaga gayong pagbabaca.
+
+    N~guni't sa dayucdoc at quinamtang puyat
+  nang man~ga tagalog sa boong magdamag
+  quinulang nang palad caya't napahamac
+  sila ay nagapi nang man~ga calamas.
+
+    Baquit quinulang pa nang polvora't bala
+  lalong cailan~gan sa paquiquibaca
+  caya di mangyaring tumagal pa sila
+  sa paghihimagsic nilang lahat baga.
+
+    Utos ni Espinar dito na sinunod
+  militar ma't hindi ay cusang tinapos
+  sargento Lamadrid at si Montesinos
+  siyang unang unang namatay na lubos.
+
+    Yaong si Morquecho ang quinana naman
+  nang caniyang maquita na uala nang daan
+  nirevolver niya caniyang palipisan
+  sa nasang matapos ang in~gat na buhay.
+
+    Dapoua't di nangyaring namatay na tiquis
+  cung di nang icatlong arao nang sumapit
+  siyang pagcatapos nang buhay na quipquip
+  nitong si Morquecho na aquing sinambit.
+
+    Lahat nang naculong na di nacalabas
+  sa muog nang Tan~guay ay pauang nautas
+  parang hinocoman ang nacacatulad
+  canilang sinapit gayong paglalamas.
+
+    Ang iba'y sa tacot sa dagat nagtalon
+  nasang mailigtas ang buhay sa lan~goy
+  n~guni't nahuli rin nang canonero roon
+  cusang nagtatanod na ualang caucol.
+
+    Ang ibang nagtago at hindi gumalao
+  sa sariling bahay tinacas na tanan
+  at pinagbabaril yaong iba naman
+  dito sa Maynila ay dinalang tunay.
+
+    Hindi n~ga nalao't binitay na cagyat
+  nang icadalauang puo't isa ang saad
+  nang buang Enero't ualang nacaligtas
+  ni isa man lamang sa canilang lahat.
+
+    Tanang man~ga presong cusang nagdudusa
+  doon sa Arcenal di nacalabas baga
+  sa paghihimagsic ay biglang dinala
+  cusang dinestierro doon sa Paragua.
+
+    Ang fraileng si Rufian na umaquit dito
+  sa nan~gapahamac doon sa Castillo
+  nang magcagulo na'y nagtagong totoo
+  ang toua'y malaqui na di mamagcano.
+
+    Pagca't inacala'y cusang masusunod
+  ang bumucong nais nang capua balaquiot
+  fraileng solopica caisa nang suot
+  na maipabitay ang ating si Burgos.
+
+    Caya nang maquita at siya'y matuclas
+  nang capua castila inalpasang agad
+  pagca't quinatuiran siya rao'y nalalabas
+  sa alsahang yaon nang nan~gapahamac.
+
+    Dito sa Maynila ay hindi nagtagal
+  sa Reinong Espana'y omoui pagcuan
+  sapagca't inisip maca pa macunan
+  niyaong _declaracion_ gayong caguluhan.
+
+    Sa nangyaring ito ang lahat nang fraile
+  pauang nan~gagalac hindi mapacali
+  at cusang nilacad lihim sa sarili
+  si P. Burgos n~ga'y cusang ipaputi.
+
+    Ugali't salita caguluhang ito
+  ipagpatuloy co sa man~ga marino
+  na nasa Arcenal nang matanto ito
+  dito nagsilaban nang di mamagcano.
+
+    Halos patay na n~ga nagsisilaban pa
+  sa man~ga castilang canilang cabaca
+  at isinusumpa fraileng lahat baga
+  hangang ipiniquit yaong man~ga mata.
+
+    Ang ibang nahuli doon sa Arcenal
+  babaye at bata matanda't hindi man
+  sa canonero n~ga'y pauang isinacay
+  saca ipiniit na pinarusahan.
+
+    Hindi naluata't sa corte nang Madrid
+  ibinigay alam ang paghihimagsic
+  nang taga Kabite ni Izquierdong tiquis
+  general na hayag na sacdal nang lupit.
+
+    Sa bunying Ministro n~g Guerra't Marina
+  doon n~ga dumatal bigay alam niya
+  caya capagdaca ay sinagot siya
+  maghalal nang Fiscal taga usig baga.
+
+    Dito na inusig at cusang hinusay
+  nang naturang Fiscal ang tanang nadamay
+  sa nan~gaghimagsic sa lauigang Tan~guay
+  at pinarusahan ang may casalanan.
+
+    Binigyang _indulto_ iba naman dito
+  ualang man~ga malay sa nangyaring gulo
+  n~guni't yaong ibang may salang totoo
+  lalong nahigpitan sa pagcaca-preso.
+
+    Dito na hinuli si Miguel Zaldua
+  naguing artillero nang panahong una,
+  na nan~gan~galacal nang talacsang baga
+  doon sa Kanacaw, sa Udiong ang cuha.
+
+    Caya nang piniit siya'y cabubuhat
+  sa pan~gan~galacal na dati niyang hanap
+  nasa _lorcha_ pa n~ga nang dacping cagyat
+  pati nang asauang pinacaliliyag.
+
+    Sila'y itinuloy nang caracaraca
+  doon sa Bilibid na piitang sadiya
+  na di man quinunan declaracion baga
+  at caagad-agad sila'y pinagdusa.
+
+    Yaong diligencia'y cusang itinuloy
+  nang nasabing Fiscal nahalal n~ga noon,
+  upang mapag-usig nan~gulo sa gayong
+  man~ga caguluhan na ualang caucol.
+
+    Nang maliuanagan dito lumabas na
+  sa declaraciones na guinaua nila
+  ang cusang nan~gulo sa caguluhan baga
+  na nangyari noon na ualang capara.
+
+    Ang unang lumabas di umano'y _Imperio_
+  ang nasang itayo tanang filipino,
+  at ang Emperador na lumabas dito
+  si D. Joaquin Pardo de Taverang totoo.
+
+    Ang man~ga ministros si Burgos at Basa
+  Antonio Regidor, Paraiso't iba
+  dito ay nadamay ualang malay baga
+  caya nang dinaquip pauang napataca.
+
+    Nang ito'y matanto man~ga fraileng lahat
+  pauang nan~gagulo ang isip na in~gat
+  caya ang guinaua'y canilang nilacad
+  upang nang mabago ang sa unang hagap.
+
+    Dito na n~ga sila gumaua nang pulong
+  anila'y mabuti magcontribucion
+  nang ang ating nasang nilalayon-layon
+  ay cusang matupad sa habang panahon.
+
+    Sa pasiyang ito'y pauang nagsi-amin
+  ni isa'y uala mang tumutol na tambing
+  caya't nan~gag-gugol nang lubhang malihim
+  sambuntong salapi cay Izquierdong saquim.
+
+    Ipinagpilitan ang nan~gulo dito
+  ang bunying si Burgos sa nangyaring gulo
+  caya ang marapat baguhing totoo
+  ang sa diligenciang guinaua nang daco.
+
+    Caya sa pagdin~gig at cusang pagtitig
+  niyong si Izquierdo sa salaping tiquis
+  yaong diligencia ay binagong pilit
+  sinunod ang nasa nang fraileng balauis.
+
+    Dito na lumabas nang ito'y mabago
+  caya nan~gag-alsa man~ga filipino
+  sa lalauigang Tan~guay ang nasang totoo
+  maguing Republica ang lupaing ito.
+
+    At cusang nahalal Presidenteng lubos
+  ang ating marunong na si Dr. Burgos
+  at ang man~ga hayag na m~ga Ministros
+  ay ang natatala dito ay casunod.
+
+    Si Pardo Tavera siyang sa Estado
+  sa Hacienda naman ay si Paraiso
+  si A. Regidor siyang sa Gobierno
+  si Maria Basa nama'y siyang sa Fomento.
+
+    At si Maurante siyang sa Marina
+  at si Mauricio siyang sa de Guerra
+  marami pang iba dito ay nasama
+  cusang idinamay binigyan nang sala.
+
+    Caya n~ga pagdaca ang lahat nang ito
+  sa lacas nang cuarta ay pauang napreso
+  ang abang catuiran nalugmoc na rito
+  sa abang candun~gan nang dusang totoo.
+
+    Bucod pa sa rito ay pauang nadamay
+  sina Padre Lara, Sevilla at Dandan,
+  Rosario, Guevarra, Hilario del Pilar,
+  Tuason, Desiderio tagalog na tanan.
+
+    Saca sina Sanchez, Leon at Carrillo,
+  Enriquez at Serra, Maximo Paterno
+  ay pauang natapon cusang dinestierro
+  sa iba't iba n~gang bahagui nang Mundo.
+
+    Natan~gi n~ga lamang sina Padre Burgos,
+  Gomez at Zamora at si Zalduang puspos
+  ang hindi natapon at cusang nasunod
+  sa nan~ga destierrong balot nang himutoc.
+
+    Palibhasa disin sa salaping lacas
+  sa diligencia n~ga pilit na lumabas
+  ang apat na ito sa castillong cagyat
+  sila ay mapasoc na cusang maghirap.
+
+    Madali't salita ay hindi nagdaan
+  yaong isang buan apat na tinuran
+  sa sadyang _Consejo de Guerra_ ang n~galan
+  sila'y ipinasoc nang pinunong tanan.
+
+    Lahat nang matouid ni na Padre Burgos,
+  Gomez at Zamora ay pauang naayop
+  nang lacas at bisa nang salaping handog
+  niyong man~ga fraileng asal ay balaquiot.
+
+    Ang Consejong ito nang cusang minulan
+  icadalauang puo't anim yaong bilang
+  nang buang Febrero hapon yaong lagay
+  nang panahong lubos na lubhang mapanglao.
+
+    Baquit ang nahalal Presidenteng tiquis
+  sa gayong Consejo ang sacdal nang lupit
+  Coronel nang hocbo, ang n~galan at sambit
+  Francisco Moscoso na ualang cauan~gis.
+
+    Fiscal instructor si Manuel Boscasa
+  Comandante naman catungculan niya
+  na isa sa man~ga caututan baga
+  nang dila nang fraileng man~ga palamara.
+
+    A las cuatro n~gani nang ito'y minulan,
+  si Padre Burgos n~ga ang una sa tanan
+  saca isinunod si Zamorang hirang
+  at saca si Gomez na casamang tunay.
+
+    Anopa't ang lahat na man~ga defensor
+  ay ualang nagaua sa Consejong yaon
+  palibhasa disin caalam nang pusong
+  na fraileng sucaban caya-napagayon.
+
+    Pagca't ang lumabas o hatol na tunay
+  ang _Pena de Muerte_ ang siyang cacamtan
+  nang apat na ito sa pagcacadamay
+  na parang namuno sa gulong nagdaan.
+
+    Ang hatol na ito matanto ni Burgos
+  ay cusang tumugon sa Consejong bantog
+  siya'y di papayag sa defensang lubos
+  nang caniyang defensor sa fraileng caumpoc.
+
+    Pagca't aniya siya'y hindi umaamin
+  na siyang namuno sa bintang na tambing
+  caya't ang tutol niya sa tanang casalio
+  siya'y ualang malay niyaong pagtatacsil.
+
+    Ang bagay na ito di rin pinaquingan
+  nang tanang doroon cay Burgos na saysay
+  palibhasa n~gani sila'y binayaran
+  niyong man~ga fraileng higuit sa halimao.
+
+    Uala ring nangyari cundi ang maghari
+  sa canilang dibdib ang masamang budhi
+  na maipapatay si Burgos na bunyi
+  at pati nang tatlo na casamang tan~gi.
+
+    Caya n~ga't ang hatol n~g Consejong hirang
+  apat na may sala alisan nang buhay
+  dalhin sa Capilla doon ay ilagay
+  hangang may panahon macapan~gumpisal.
+
+    Sumunod na arao nang pagca-umaga
+  ang plaza de armas pinatanuran na
+  isang regimiento hocbong infanteria
+  saca ang escuadron niyaong caballeria.
+
+    Caramihang tauo ang siyang casunod
+  na pauang nagtaglay n~g muc-hang malungcot
+  sa pagcacaaba nang palad na capos
+  niyaong tatlong paring bibitaying lubos.
+
+    Si padre Burgos n~ga siyang unang una
+  at si padre Gomez at padre Zamora
+  pauang ualang malay sa atang na sala
+  saca ang dinayang Francisco Zaldua.
+
+    Ang apat na ito't pauang filipinos
+  sa bayang tinubua'y maalam umirog
+  lalong lalo na n~ga ang daquilang Burgos
+  na anac na tunay tubo sa Ilocos.
+
+    Si padre Zamora tagalog na tunay
+  at tubong Maynila sa dacong Pandacan
+  na naguing Rector n~ga't Cura sa Catedral
+  niyaong nacaraang panahon at arao.
+
+    Si P. Gomez naman ay tauong Sta. Cruz
+  sacop nang Maynila sa diquit ay puspos
+  sa lahing mabuti nagbuhat na lubos
+  ang ama at ina mabuti ang loob.
+
+    Sa gremiong Mestizo nang m~ga Sangleyes
+  siyang nasasacop cusang natititic
+  pagca't siya'y ancan nang man~ga japones
+  sa unang daco pa dito'y nagsi-alis.
+
+    Nang ito'y mag-aral camusmusang edad
+  dahil sa naquita sa gayong capahat
+  man~ga catalasan nang isip na in~gat
+  at bait na tan~gi na ualang catulad.
+
+    Caya sa talino at dunong na taglay
+  siya ay nagpari at nagcurang tunay
+  saca nag Vicario Foraneo naman
+  sa bayang Bacoor na sacop n~g Tan~guay.
+
+    Cahulihulihan nacamtang tibobos
+  pagca Examinador Sinodal na lubos
+  sa Arzobispado na ualang caayos
+  m~ga carunun~gan na caniyang inimpoc.
+
+    At siya rin naman naguing sugong tunay
+  nang m~ga castila sa cay Luis Parang
+  cusang naghimagsic niyaong dacong arao
+  caya siyang mula nang capayapaan.
+
+    Tumulong din naman sa m~ga pag-usig
+  nang m~ga tagalog sa corte nang Madrid
+  ang lahat nang fraile dito'y mapa-alis
+  siyang naguing dahil caniyang pagcapiit.
+
+    Ang naguing sundalong si Miguel Zaldua
+  taga Camarines Vicol na talaga
+  cusang naguing quintos na nahulog baga
+  sa batallong hayag niyaong Artilleria.
+
+    Ito'y nadestino sa lauigang Tan~guay
+  naguing asistente nang tenienteng hirang
+  na si Faustino Villabrilleng tunay
+  saca nag-asaua sa isang timtiman.
+
+    Ang timtimang ito na naguing asaua
+  ay isang babaye lubos caquilala
+  nang fraileng si Gomez Recoleto baga
+  na Prior sa Tan~guay sa simbahan nila.
+
+    Ito't hindi iba siyang humicayat
+  na masamang fraile sa magcasing liyag
+  na paghimagsiquin jornalerong lahat
+  doon sa Arsenal cusang napahamac.
+
+    Ito'y siyang mula nang pagcacasama
+  at pagcacadamay nang cauauang Zaldua
+  na cusang nadaya pati nang asaua
+  nitong m~ga fraileng lilo't palamara.
+
+    Sa sabi at saad nang m~ga nagsulit
+  ang babayeng ito ay cusang napiit
+  sa carcel nang dusa n~galan ay Bilibid
+  siya ay napasoc nagtiis nang saquit.
+
+    Bayaang co ito ang ipagtuturing
+  ang oras nang gabi nang cusang dumating
+  may isang dalaga na lubhang mahinhing
+  nag-isip ang tatlo ay cusang agauin.
+
+    Ang n~gala'y Clarita na sacdal nang ganda
+  cusang nagmasaquit nagnasang iadya
+  si na P. Burgos, Gomez at Zamora
+  nang gabi ring yaon doon sa Capilla.
+
+    Caya n~ga humanap nang macacatulong
+  at may anim na puo ang caniyang naipon
+  pauang sandatahan nang m~ga talibong
+  ang iba'y revolver pistola't remington.
+
+    A las doce n~gani canilang tiapan
+  ang lahat nang cuartel cusang lolooban
+  n~guni't di nangyari pagca't piniguilan
+  nang ilang clerigo cusang nacaalam.
+
+    Caya pa n~ga ito nang maalamang lubos
+  nang m~ga clerigong nasabi cong puspos
+  suot lalaqui na sa bay-uang may sucsoc
+  nang isang magara't mainam na guloc.
+
+    Ang bagay na ito dapat n~gang pagmasdan
+  at tularan sana nang babayeng tanan
+  man~ga filipinang aquing cababayan
+  marunong umibig sa tinubuang bayan.
+
+    Ang bagay na ito ay iiuan co na
+  at ang sasabihin madaling umaga
+  nang arao nang saquit binatbat nang dusa
+  ang apat n~gang ito bibitaing sadya.
+
+    Ito't hindi iba di dapat limutin
+  mapanglao na arao na calaguim-laguim
+  dalauang puo't ualo ang bilang na tambing
+  nang Febrerong buan sa sabi at turing.
+
+    Nang mag a las seis ang lahat n~g caual
+  nang man~ga castila cusang pinatahan
+  sa Santa Lucia n~ga at sa Bagumbayan
+  na pauang barilan at may canong taglay.
+
+    Saca sa muralla nang Fuerza Santiago
+  ang hocbong castilang man~ga artillero
+  pauang naca-abang sa maguiguing gulo
+  na nababalita sa panahong ito.
+
+    Nang cusang sumapit a las sieteng oras
+  yaong bibitayang binacod na cagyat
+  nang man~ga sundalo na dala't aquibat
+  nang Segundo Cabo Espinar na hayag.
+
+    Bitayang nasabi itinayong tunay
+  doon sa Espaldon pooc na malumbay
+  at may sampuong metro yaong cataasan
+  sa lupang tuntun~gan sa sabi at saysay.
+
+    Ang tugtog nang tambor at m~ga corneta
+  dito na minulan na hinipan baga
+  casabay ang ayos nang man~ga musica
+  sa tinig nang marcha ang pagcacabadya.
+
+    Dito na quinuha ang na sa Capilla
+  apat na taan na namamatay baga,
+  ang man~ga sundalo nagbihis de gala
+  saca n~ga barilan na may bayoneta.
+
+    Casama sa lacad ang m~ga Cofradia
+  nang Misericordia na caacbay baga
+  tanang Comunidad nang Religion Santa
+  nang Poong si Cristong sumacop sa sala.
+
+    Si Miguel Zaldua ang una sa lahat
+  cusang inalacad balot niyaong posas
+  isang Franciscano at Recoletong cagyat
+  siyang caagapay na cumacausap.
+
+    Saca ang casunod yaong isang lupong
+  sari-saring orden nang fraileng pulutong
+  dalauang Jesuita na capulong-pulong
+  ni Padre Zamora na nagcura Rector.
+
+    Isang Agustino at Recoleto naman
+  ang siyang casunod cusang umaacbay
+  sa cay Padre Gomez na nagcura naman
+  at Examinador Vicario sa Tan~guay.
+
+    Cahuli-hulihan ay si padre Burgos
+  na ina-acbayan nang dalauang puspos
+  na m~ga Jesuitang natauag sa Dios
+  na nananalan~gin nang lubhang tibobos.
+
+    Baua't isa n~gani sa apat na ito
+  ay binabantayan apat na sundalo
+  at isang oficial saca isang cabo
+  at may m~ga hauac isang crucifijo.
+
+    Nang sila'y dumating sa laang bitayan
+  sila'y inahinto saca binasahan
+  nang bunying sentenciang sila'y mamamatay
+  cusang bibitayin sa salang quinamtan.
+
+    Matapos mabasa ang sentenciang titic
+  ang nadayang Zaldua unang ipinanhic
+  doon sa bitayan at inaupong tiquis
+  saca yaong liig ay cusang inipit.
+
+    Si Padre Zamora ang siyang sumunod
+  si Padre Gomez naman ang icatlong puspos
+  na cusang tumutol hangang sa matapos
+  ang hinin~gang ibig sa m~ga balaquiot.
+
+    Bilang na icapat at huling binitay
+  ay si Doctor Burgos na di nagulat man
+  nagturing sa harap nang caniyang calaban
+  aniya; _iMiserables!_ cayong fraileng tanan.
+
+    Saca nang maupo sa uupang cagyat
+  tumin~gin sa lan~git sa Dios tumauag
+  _iPoon co, Ina co, caloloua co'y tangap
+  nang camahalan mo't ito'y di co tatap!_
+
+    Nang masabi ito panaho'y nagdilim
+  at parang naglucsa ang lan~git na tabing
+  sucat isang sinag sa Arao na ningning
+  ang siyang tumitig sa apat na MARTIR.
+
+    Ang tanang nanood na m~ga tagalog
+  pauang lumuluha sa quinamtang lungcot
+  caya ang iba n~ga naglucsang tibobos
+  bilang na pagdamay sa m~ga natapos.
+
+    Nang ito'y mangyari ay nagsi-ouing lahat
+  yaong m~ga fraile masaya't magalac
+  baga ma't ang sindac sa dibdib namugad
+  hindi ini-ino niyaong man~ga sucab.
+
+    Di naman nalaon ang apat na bangcay
+  nitong ualang palad ay quinuhang tunay
+  nang carro funebre nang bunying Hospital
+  ni San Juan de Dios cusang nalalaan.
+
+    Saca n~ga dinala tunay inihatid
+  niyaong sa Hermandad Misericordiang tiquis
+  sa Pacong libin~gan cusang nalilibid
+  nang Caballeria't sundalong maquisig.
+
+    Hangang nilalacad nagsunod-sunoran
+  ang maraming tauo hangang sa libin~gan
+  at ualang usapan na bulong-bulon~gan
+  cundi ang sa fraile na man~ga casaman.
+
+    Sucat hangang dito ititiguil co na
+  itong pag-aauit nang aba cong _Musa_
+  yamang natanto na guilio cong nanasa
+  ang abang sinapit nitong apat baga.
+
+    Ang hiling co lamang huag lilimutin
+  sa cailan pa man ualang pagmamalio
+  n~g m~ga KAPATID abang m~ga MARTIR
+  sa tinubuang lupa (PATRIANG) guiniguilio.
+
+    At cung mangyayari atin pang alayan
+  sa taon-taon n~ga isang capistahan
+  bilang pa ala-ala sa canilang tanan
+  touing 28 N~G FEBRERONG buan.
+
+    Para baga naman ating guinagaua
+  cung cusang nadating arao na mistula
+  n~g _pagcacabaril_ sa MAPAGPALAYA
+  nitong FILIPINAS, RIZAL na daquila.
+
+    Cung magcacagayon cusang nalalaan
+  sa m~ga Capatid pag-utusang tunay
+  acong inyong lingcod, magpacailan man
+  at HONORIO LOPEZ ang aquing pan~galan.
+
+
+Katapusan
+
+
+
+
+Mga Talababa:
+
+[1] Isang mayaman.
+
+[2] Coronel.
+
+[3] Naguing alcalde sa Kagayan.
+
+[4] Periodicong castila na inihayag sa Madrid.
+
+[5] Si P. Agustin Mendoza, nagcura sa Sta. Cruz sa Maynila.
+
+[6] Si P. Miguel Lasa, Prbro.
+
+[7] Si Dr. Mariano Sevilla, Prbro.
+
+[8] Si P. Pedro-Dandan, Prbro.
+
+[9] Si P. Vicente del Rosario, Capellan Militar.
+
+[10] Si P. Jose Guevara, cura sa Kiapo.
+
+[11] Si P. Jacinto Zamora, Prbro.
+
+[12] Si P. Anacleto Desiderio, Prbro.
+
+[13] Man~ga castilang obispo.
+
+[14] Si D. Jose Bonifacio Roxas, Alcalde na icalauang halal sa
+Ayuntamiento.
+
+[15] Si D. Antonio Regidor.
+
+[16] Si D. Ramon Ramirez, Provisor.
+
+[17] Si D. Ramon Gonzalez Calderon, Concejero sa Administracion.
+
+[18] Si D. Jose Gabriel Gonzalez Esquivel na Naguing-Alcalde na unang
+halal sa Ayuntamiento.
+
+[19] Si D. Javier Tiscar, castila.
+
+[20] Si D. Jose de la Rosa.
+
+[21] Si D. Juan Antonio Aenlle, amain ni Burgos coronel retirado.
+
+[22] D. Gimeno Agustin, Intendente de Hacienda.
+
+[23] Hindi _Francisco_ gaya nang hula ni Eulogio Julian Tandiama.
+
+[24] Isla del Sur: ang man~ga pulong cabisayaan at camorohan.
+
+[25] San Anton ay isang nayon nang bayang Sampaloc (Maynila).
+
+
+[Patalastas: Imprenta at Libreria ni J. Martinez]
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Ang Tunay na Buhay ni P. Dr. Jose
+Burgos, by Honorio Lopez
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG TUNAY NA BUHAY NI P. DR. ***
+
+***** This file should be named 13233.txt or 13233.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/2/3/13233/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
+Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by
+University of Michigan.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.