diff options
Diffstat (limited to 'old')
| -rw-r--r-- | old/hwng10.txt | 3373 | ||||
| -rw-r--r-- | old/hwng10.zip | bin | 0 -> 30012 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/hwng10h.htm | 2273 | ||||
| -rw-r--r-- | old/hwng10h.zip | bin | 0 -> 33957 bytes |
4 files changed, 5646 insertions, 0 deletions
diff --git a/old/hwng10.txt b/old/hwng10.txt new file mode 100644 index 0000000..c9d4d8a --- /dev/null +++ b/old/hwng10.txt @@ -0,0 +1,3373 @@ +The Project Gutenberg EBook of Yr Hwiangerddi, by Owen M. Edwards + +Copyright laws are changing all over the world. Be sure to check the +copyright laws for your country before downloading or redistributing +this or any other Project Gutenberg eBook. + +This header should be the first thing seen when viewing this Project +Gutenberg file. Please do not remove it. Do not change or edit the +header without written permission. + +Please read the "legal small print," and other information about the +eBook and Project Gutenberg at the bottom of this file. Included is +important information about your specific rights and restrictions in +how the file may be used. You can also find out about how to make a +donation to Project Gutenberg, and how to get involved. + + +**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts** + +**eBooks Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971** + +*****These eBooks Were Prepared By Thousands of Volunteers!***** + + +Title: Yr Hwiangerddi + +Author: Owen M. Edwards + +Release Date: May, 2005 [EBook #8194] +[This file was first posted on June 30, 2003] +[Most recently updated: June 30, 2003] + +Edition: 10 + +Language: Welsh + +Character set encoding: US-ASCII + +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK, YR HWIANGERDDI *** + + + + +Transcribed by David Price, email ccx074@coventry.ac.uk + + + + +YR HWIANGERDDI + + + + +RHAGYMADRODD. + + + +Ambell orig daw hen hwiangerdd, fel su melodaidd o gartref pell a +hoff, i'r meddwl. Daw un arall ar ei hol, ac un arall,--a chyda hwy +daw adgofion cyntaf bore oes. Daw'r llais mwynaf a glywsom erioed +i'n clust yn ol, drwy stormydd blynyddoedd maith; daw cof am ddeffro +a sylwi pan oedd popeth yn newydd a rhyfedd. A daw ymholi ond odid. +Beth yw tarddle swyn yr hen gerddi hwian syml hyn? Pa nifer ohonynt +fedraf? Pa nifer sydd ohonynt yn llenyddiaeth Cymru? A ydynt yn +llenyddiaeth? Beth fu eu dylanwad ar fy mywyd? A adawsant ryw nod +ar lenyddiaeth Cymru? + +O ble y daethant? Y mae iddynt ddau darddiad. Yn un peth,--y maent +yn adlais o ryw hen bennill genid gyda'r delyn. Cofid y rhannau +mwyaf melodaidd, rhyw seiniau fynnai aros yn y glust, gan fam neu +forwyn, a byddent yn llais i lawenydd y galon wrth suo'r plentyn i +gwsg. A ffynhonnell arall,--yr oedd y fam yn creu cerddi hwian, nid +i wneyd i'r plentyn gysgu, ond i'w gadw'n ddiddig pan ar ddihun. Ac +y mae cof gwlad wedi trysori ymgais y mamau mwyaf athrylithgar. + +Ar ei fysedd y sylwa plentyn i ddechreu. Hwy ddefnyddia'r fam yn +deganau cyntaf. Rhoddir enwau arnynt,--Modryb 'y Mawd, Bys yr uwd, +Hirfys, Cwtfys, Bys bach, neu ryw enwau ereill. Gwneir iddynt +chware a'u gilydd; llechant yng nghysgod eu gilydd, siaradant a'u +gilydd; ant gyda'u gilydd i chware, neu i hel gwlan, neu i ladd +defaid i'r mynydd. Yr oedd yr olaf yn fater crogi yr adeg honno, ac +felly yr oedd y chware yn un pur gyffrous. Yr oedd i bob bys +gymeriad hefyd; bys yr uwd oedd y cynlluniwr, yr hirfys oedd y +gweithiwr cryf eofn, y cwtfys oedd y beirniad ofnus, a'r bys bach, +druan, oedd yn gorfod dilyn y lleill neu gario dwr. Yn llenyddiaeth +gyntaf plentyn, y bysedd yw'r actors yn y ddrama. + +Wedi'r bysedd, y traed oedd bwysicaf. Eid trwy yr un chware gyda +bysedd y traed drachefn. A difyr iawn oedd pedoli, curo gwadnau'r +traed bob yn ail, a phedoli dan ganu. + +Nodwedd bennaf plentyn iach, effro yw, nas gall fod eiliad yn +llonydd. Mae pob gewyn ynddo ar fynd o hyd. Ac y mae mynd yn yr +hen hwiangerddi. Gorchest arwrol gyntaf plentyn yw cael ei +ddawnsio'n wyllt ar y lin. "Gyrru i Gaer" yw anturiaeth fawr gyntaf +dychymyg y rhan fwyaf o blant Cymru. Ac y mae afiaeth mawr i fod ar +y diwedd, i ddynodi rhyw drychineb ysmala,--dod adre wedi priodi, +boddi yn y potes, neu dorri'r pynnaid llestri'n deilchion. Mae'r +coesau a'r breichiau bychain i fynd ar eu gwylltaf, ac y mae edyn +man dychymyg y plentyn yn chware'n wyllt hefyd. + +Yr un cerddi hwian, mewn llais distawach, dwysach, a suai y plentyn +i gwsg. Ai'r llong i ffwrdd yn ddistaw, carlamai'r cel bach yn +esmwyth, doi'r nos dros furiau Caer. + +A yw'r hwiangerddi'n foddion addysg? Hwy rydd addysg oreu +plentyndod. Am genedlaethau'n ol, ceisid dysgu plant yn yr ysgol o +chwith. Ceisid eu cadw'n llonydd, a hwythau'n llawn awydd symud. +Ceisid eu cadw'n ddistaw, a hwythau'n llawn awydd parablu. Dofi, +distewi, disgyblu oedd o hyd. Erbyn hyn deallir egwyddorion dysgu +plentyn yn well. Gellid rhoddi rhestr hir o athronyddion dysg +plant, a dangos fel y gwelsant, o un i un yn raddol, wir ddull dysgu +plant. A'r dull hwnnw yw,-- dull yr hwiangerddi. Dysgir y plentyn +i astudio'i fysedd. Ca fynd ar drot ac ar garlam yr adeg y mynno. +Ac ymhob cerdd, daw rhyw agwedd darawiadol ar y natur ddynol i'r +golwg. Ei siglo'n brysur ar y glin i swn rhyw hen gerdd hwian,-- +dyna faban ar ben gwir Iwybr ei addysg. Ni fyddaf yn credu dim +ddwed yr athronwyr am addysg babanod os na fedrir ei brofi o'r +hwiangerddi. Ynddynt hwy ceir llais greddf mamau'r oesoedd; o +welediad clir cariad y daethant, ac o afiaeth llawenydd iach. + +A yw'r cerddi hwian yn llenyddiaeth? Ydynt, yn ddiameu. Y mae +iddynt le mor bwysig mewn llenyddiaeth ag sydd i'r plentyn yn hanes +dyn. Y mae llenyddiaeth cenedl yn dibynnu, i raddau mawr, ar ei +hwiangerddi. Os mynnech ddeall nodweddion cenedl, y dull chwilio +hawddaf a chyrfymaf a sicraf yw hwn,--darllennwch ei cherddi hwian. +Os ydynt yn greulon ac anonest eu hysbryd, yn arw a chras, yn fawlyd +a dichwaeth, rhaid i chwi ddarllen hanes cenedl yn meddu yr un +nodweddion. Os ydynt yn felodaidd a thyner, a'r llawenydd afteithus +yn ddiniwed, cewch genedl a'i llenyddiaeth yn ddiwylledig a'i hanes +yn glir oddiwrth waed gwirion. Nis gall y Cymro beidio bod a chlust +at felodi, wedi clywed y gair "pedoli" bron yn gyntaf un, a hwn yn +gyntaf pennill,-- + + +"Mae gen i ebol melyn, + Yn codi'n bedair oed; +A phedair pedol arian, + O dan ei bedwar troed." + + +Disgwylir i mi ddweyd, mae'n ddiau gennyf, ymhle y cefais yr holl +gerddi hwian hyn. Gwaith araf oedd eu cael, bum yn eu casglu am +dros ugain mlynedd. Ychydig genir yn yr un ardal, daw y rhai hyn +bron o bob ardal yng Nghymru. Cefais hwy oddiwrth rai ugeiniau o +gyfeillion caredig, yn enwedig pan oeddwn yn olygydd Cymru'r Plant. +A chefais un fantais fawr yng nghwrs fy addysg,--nid oes odid +blentyn yng Nghymru y canwyd mwy o hwiangerddi iddo. + +Hyd y gwn i; Ceiriog ddechreuodd gasglu hwiangerddi Cymru, yn yr +Arweinydd, yn 1856 ac 1857. Condemnid y golygydd, Tegai, am +gyhoeddi pethau mor blentynaidd. Ond daeth yr hanesydd dysgedig Ab +Ithel, oedd wedi cyhoeddi'r Gododin ac yn paratoi'r Annales Cambriae +y Brut y Tywysogion i'r wasg, i'w amddiffyn yn bybyr. Cawr o ddyn +oedd Ab Ithel; y mae rhai o wyr galluocaf a mwyaf dysgedig Cymru, yn +ogystal a phlant ysgol, wedi'm helpu innau i wneyd y casgliad hwn. +Cyhoeddwyd casgliad Ceiriog wedi hyn yn "Oriau'r Haf." Nid oes +ynddo ddim o gerddi hwian y De. Cyhoeddodd Cadrawd rai o gerddi +hwian Morgannwg yn ei "History of Llangynwyd Parish" yn 1887. "Yn +ddiweddarach cyhoeddwyd casgliad gyda darluniau prydferth yng +Nghonwy, {0a} a chasgliad gan Cadrawd gyda cherddoriaeth o drefniad +Mr. Harry Evans ym Merthyr Tydfil. {0b} + +Nid y lleiaf o arwyddion da am ddyfodol Cymru yw fod yr hen +hwiangerddi swynol hyn i'w clywed eto yn ei chartrefi ac yn ei +hysgolion. + +OWEN M. EDWARDS. + + +I. BACHGEN. + + +Y Bachgen boch-goch, + A'r bochau brechdan, +A'r bais dew,-- + O ble doist ti? + + +II. YR EBOL MELYN. + + +Mae gen i ebol melyn, + Yn codi'n bedair ced, +A phedair pedol arian + O dan ei bedwar troed; +Mi neidia ac mi brancia + O dan y feinir wen, +Fe reda ugain milldir + Heb dynnu'r ffrwyn o'i ben. + + +III. GYRRU I GAER. + + +Gyrru, gyrru, gyrru i Gaer; +I briodi merch y maer; +Gyrru, gyrru, gyrru adre, +Wedi priodi ers diwrnodie. + + +IV. I'R FFAIR. + + +Ar garlam, ar garlam, +I ffair Abergele; +Ar ffrwst, ar ffrwst, +I ffair Lanrwst. + + +V. DAU GI BACH. + + +Dau gi bach yn mynd i'r coed, +Dan droi'u fferrau, dan droi'u troed; +Dau gi bach yn dyfod adre, +Blawd ac eisin hyd eu coese. + + +VI. CERDDED. + + +Dandi di, dandi do, +Welwch chwi 'i sgidie newydd o? +Ar i fyny, ar i wared, +Bydd y bachgen bach yn cerdded. + + +VII., VIII. Y CEFFYL BACH. + + +Ymlaen, geffyl bach, + I'n cario ni'n dau +Dros y mynydd + I hela cnau. + +Ymlaen, geffyl bach, + I'n cario ni'n tri +Dros y mynydd + I hela cnu. + + +IX. SION A SIAN. + + +Sion a Sian, oddeutu'r tan, +Yn bwyta blawd ac eisin man. + + +X., XI. MYND I LUNDAIN. + + +Beti bach a finnau +Yn mynd i Lundain G'lanmai; +Os na chawn ni'r ffordd yn rhydd, +Mi neidiwn dros y cloddiau. + +Beti bach a finne, +Yn mynd i Lundain Glame; +Mae dwr y mor yn oer y nos, +Gwell inni aros gartre. + + +XII. GWLAD BRAF. + + +Lodes ei mam, a lodes ei thad, +A fentri di gyda fi allan o'r wlad, +Lle mae gwin yn troi melinau, +A chan punt am gysgu'r borau? + + +XIII. CYSUR LLUNDAIN. + + +Mi af i Lundain Glamai + Os byddai byw ac iach, +Ni 'rosa i ddim yng Nghymru + I dorri 'nghalon bach; +Mae digon o arian yn Llundain, + A swper gyda'r nos, +A mynd i 'ngwely'n gynnar, + A chodi wyth o'r gloch. + + +XIV. LLONG YN MYND. + + +Si hei-li-lwli, 'r babi, + Mae'r llong yn mynd i ffwrdd; +Si hei-li-lwli, 'r babi, + Mae'r capten ar y bwrdd. + + +XV. DAFAD WEN. {14a} + + +Chwe dafad gorniog, + A chwe nod arni, {14b} +Ac ar y bryniau garw, + 'Roedd rheiny i gyd yn pori; +Dafad wen, wen, wen, + Ie benwen, benwen, benwen; +Ystlys hir a chynffon wen, + Wen, wen. + + +XVI. IAR FACH DLOS. + + +Iar fach dlos + Yw fy iar fach i; +Pinc a melyn, + A choch a du. + + +XVII. GWCW FACH. + + +Gwcw fach, ond 'twyt ti'n ffolog, + Ffal di ral di rw dw ti rei tei O, +Yn canu 'mhlith yr eithin pigog, + Ffal di ral di rw dw ti rei tei O; +Dos i blwy Dolgellau dirion, + Ffal di ral di rw dw ti rei tei O; +Ti gei lwyn o fedw gwyrddion, + Ffal di ral di rw dw ti rei tei O. + + +XVIII. LLYGOD A MALWOD. + + +Llygod man yn chwythu'r tan, + A'r malfod yn gweu melfed. + + +XIX. I'R DRE. + + +Gyrru, gyrru, drot i'r dre, +Dwad adre erbyn te. + + +XX. I GAERDYDD. + + +Gyrru, gyrru, i Gaerdydd, +Mofyn pwn o lestri pridd; +Gyrru, gyrru'n ol yn glau, +Llestri wedi torri'n ddau. + + +XXI. Y CEFFYL DU BACH. + + +Pandy, pandy, melin yn malu, +Gweydd yn gweu a'r ffidil yn canu; +Ceffyl bach du a'r gynffon wen +Yn cario Gwen a Mari. + + +XXII. I'R FFAIR. + + +Tomos Jones yn mynd i'r ffair, +Ar gefn ei farch a'i gyfrwy aur; +Ac wrth ddod adre cwyd ei gloch, +Ac yn ei boced afal coch. + + +XXIII. AR DROT. + + +'Ar drot, ar drot, i dy Shon Pot, +Ar whil, ar whil, i dy Shon Pil; +Ar garlam, ar garlam, i dy Shon Rolant, +Bob yn gam, bob yn gam, i dy f'ewythr Sam. + + +XXIV. AR GARLAM. + + +Iohn bach a finne, +Yn mynd i Lunden Glame; +Ac os na chawn ni'r ffordd yn glir, +Ni neidiwn dros y cloddie. + + +XXV. Y DDAFAD FELEN. {16} + + +Croen y ddafad felen, + Yn towlu'i throed allan; +Troed yn ol, a throed ymlaen, + A throed yn towlu allan. + + +XXVI. CNUL Y BACHGEN COCH. + + +"Ding dong," medd y gloch, +Canu cnul y bachgen coch; +Os y bachgen coch fu farw, +Ffarwel fydd i'r gwin a'r cwrw. + + +XXVII. DAU FOCHYN BACH. + + +Dacw tada'n gyrru'r moch, +Mochyn gwyn, a mochyn coch; +Un yn wyn yn mynd i'r cwt, +A'r llall yn goch a chynffon bwt. + + +XXVIII. COLLI ESGID. + + +Dau droed bach yn mynd i'r coed, +Esgid newydd am bob troed; +Dau droed bach yn dwad adre +Wedi colli un o'r 'sgidie. + + +XXIX. I'R FELIN. + + +Dau droed bach yn mynd i'r felin, +I gardota blawd ac eithin; +Dau droed bach yn dyfod adra, +Dan drofera, dan drofera. + + +XXX. IANTO. + + +Carreg o'r Nant, + Wnaiff Iant; +Carreg o'r to, + Wnaiff o,-- +Ianto. + + +XXXI. DEIO BACH. + + + Deio bach a minne + Yn mynd i werthu pinne; +Un res, dwy res, + Tair rhes am ddime. + + +XXXII. Y BYSEDD. + + +Modryb y fawd, +Bys yr uwd, +Pen y cogwr, +Dic y peipar, +Joli cwt bach. + + +XXXIII. HOLI'R BYSEDD. {19a} + + +"Ddoi di i'r mynydd?" meddai'r fawd, +"I beth?" meddai bys yr uwd; +"I hela llwynog" meddai'r hir-fys; {19b} +"Beth os gwel ni?" meddai'r canol-fys; +"Llechu dan lechen" meddai bys bychan. + + +XXXIV. RHODD. {20} + + +Buarth, baban, cryman, croes; +Modrwy aur i'r oreu 'i moes. + + +XXXV., XXXVI. I'R YSGOL. + + +Mi af i'r ysgol fory, + A'm llyfyr yn fy llaw; +Heibio'r Castell Newydd, + A'r cloc yn taro naw; +Dacw mam yn dyfod, + Ar ben y gamfa wen, +"A rhywbeth yn ei barclod, + A phiser ar ei phen. + +Mi af i'r ysgol fory, + A'm llyfyr yn fy llaw, +Heibio'r Sgubor Newydd, + A'r cloc yn taro naw; +O, Mari, Mari, codwch, + Mae heddyw'n fore mwyn, +Mae'r adar bach yn canu, + A'r gog ar frig y llwyn. + + +XXXVII. LLE DIFYR. + + +Mi fum yn gweini tymor + Yn ymyl Ty'n y Coed, +A'dyna'r lle difyrraf + Y bum i ynddo 'rioed; +Yr adar bach yn canu, + A'r coed yn suo ynghyd,-- +Fy nghalon fach a dorrodd, + Er gwaetha rhain i gyd. + + +XXXVIII. COLLI BLEW. + + +Pwsi mew, pwsi mew, +Lle collaist ti dy flew? + "Wrth gario tan + I dy modryb Sian, +Yng nghanol eira a rhew." + + +XXXIX. BODDI CATH. + + +Shincin Sion o'r Hengoed + Aeth i foddi cath, +Mewn cwd o lian newydd, + Nad oedd e damed gwaeth; +Y cwd a aeth 'da'r afon, + A'r gath a ddaeth i'r lan, +A Shincin Sion o'r Hengoed + Gas golled yn y fan. + + +XL. WEL, WEL. + + +"Wel, wel," +Ebe ci Jac Snel, +"Rhaid i mi fynd i hel, +Ne glemio." + + +XLI., XLII. PWSI MEW. + + +Pwsi meri mew, +Ble collaist ti dy flew? +"Wrth fynd i Lwyn Tew +Ar eira mawr a rhew." + +"Pa groeso gest ti yno. +Beth gefaist yn dy ben?" +Ces fara haidd coliog, +A llaeth yr hen gaseg wen." + + +XLIII. CALANMAI. + + +Llidiart newydd ar gae ceirch, + A gollwng meirch o'r stablau; +Cywion gwyddau, ac ebol bach, + Bellach ddaw Calanmai. + + +XLIV.--XLVI. DA. + + +Mae gen i darw penwyn, + A gwartheg lawer iawn; +A defaid ar y mynydd, + A phedair das o fawn. + +Mae gen i gwpwrdd cornel, + A set o lestri te; +A dresser yn y gegin, + A phopeth yn ei le. + +Mae gen i drol a cheffyl, + A merlyn bychan twt, +A phump o wartheg tewion, + Yn pori yn y clwt. + + +XLVII. DACW DY. + + +Dacw dy, a dacw do, +Dacw efail Sion y go; +Dacw Mali wedi codi, +Dacw Sion a'i freichiau i fyny. + + +XLVIII. COFIO'R GATH. + + +Ar y ffordd wrth fynd i Ruthyn, +Gwelais ddyn yn gwerthu brethyn; +Gofynnais iddo faint y llath, +Fod arnaf eisio siwt i'r gath. + + +XLIX. YSTURMANT. {27a} + + +(I ddynwared swn ysturmant.) + DWR glan gloew, + Bara chaws a chwrw. + + +L. YSGUTHAN. {27b} + + +(I ddynnwared Can Ysguthan.) + Cyrch du, du, + Yn 'y nghwd i. + + +LI. SIAN. + + +Sian bach anwyl, + Sian bach i; +Fi pia Sian, + A Sian pia fi. + + +LII. SIAN A SION. + + +Pan brioda Sion a minnau, +Fe fydd cyrn ar bennau'r gwyddau; +Ieir y mynydd yn bluf gwynion; +Ceiliog twrci fydd y person. + + +LIII. SION A SIAN. + + +Sion a Sian yn mynd i'r farchnad, +Sian yn mynd i brynnu iar, + A Sion i werthu dafad. + + +LIV. Y CROCHAN. + + +Rhowch y crochan ar y tan, + A phen y fran i ferwi; +A dau lygad y gath goed, + A phedwar troed y wenci. + + +LV. UST. + + +Ust, O taw! Ust, O taw, +Aeth dy fam i Loeger draw; +Hi ddaw adre yn y man, +A llond y cwd o fara cann. + + +LVI. CYSGU. + + +Bachgen bach ydi'r bachgen gore, + Gore, gore; +Cysgu'r nos, a chodi'n fore, + Fore, fore. + + +LVII. FFAFRAETH. + + +Hen fenyw fach Cydweli + Yn gwerthu losin du; +Yn rhifo deg am geiniog, + Ond un ar ddeg i fi. + + +LVIII. MERCH EI MAM. + + +Morfudd fach, ferch ei mham, +Gaiff y gwin a'r bara cann; +Hi gaiff 'falau per o'r berllan, +Ac yfed gwin o'r llester arian. + + +LIX. MERCH EI THAD. + + +Morfudd fach, merch ei thad, +Gaiff y wialen fedw'u rhad; +Caiff ei rhwymo wrth bost y gwely +Caiff ei chwipio bore yfory. + + +LX. COLLED. + + +Whic a whiw! +Aeth y barcud a'r ciw; +Os na feindwch chwi ato, +Fe aiff ag un eto. + + +LXI. ANODD COELIO. + + + Mae gen i hen iar dwrci, + A mil o gywion dani; +Pob un o rheiny yn gymaint ag ych,-- + Ond celwydd gwych yw hynny? + + +LXII. DODWY DA. + + + Mae gen i iar a cheiliog + A brynnais i ar ddydd Iau; +Mae'r iar yn dodwy wy bob dydd, + A'r ceiliog yn dodwy dau. + + +LXIII. BYW DETHEU. + + +Mae gen i iar a cheiliog, + A hwch a mochyn tew; +Rhwng y wraig a finne, + 'R ym ni'n eig wneyd hi'n lew. + + +LXIV. DA. + + +Mae gen i ebol melyn + A merlen newydd spon, +A thair o wartheg blithion + Yn pori ar y fron; +Mae gen i iar a cheiliog, + Mi cefais er dydd Iau, +Mae'r iar yn dodwy wy bob dydd + A'r ceiliog yn dodwy dau. + + +LXV. Go-Go-Go! + + +Shoni Brica Moni + Yn berchen buwch a llo; +A gafar fach, a mochyn, + A cheiliog, go-go-go! + + +LXVI. CYNFFON. + + +Mi welais nyth pioden, +Fry, fry, ar ben y goeden,-- + A'i chynffon hi mas. + + +LXVII. TAITH DAU. + + +Dafi bach a minne, + Yn mynd i Aberdar, +Dafi'n mofyn ceiliog, + A minne'n 'mofyn giar. + + +LXVIII. YSGWRS. + + +"Wel," meddai Wil wrth y wal, +Wedodd y wal ddim wrth Wil. + + +LXIX. HOFF BETHAU. + + +Mae'n dda gan hen wr uwd a lla'th + Mae'n dda gan gath lygoden; +Mae'n dda gan 'radwr flaen ar swch, + Mae'n dda gan hwch y fesen. + + +LXX. CLOC. + + +Mae gen i, ac mae gen lawer, +Gloc ar y mur i gadw amser; +Mae gan Moses, Pant y Meusydd, +Gloc ar y mur i gadw'r tywydd. + + +LXXI. DWY FRESYCHEN. + + +Mi welais ddwy gabetsen, +Yn uwch na chlochdy Llunden; +A deunaw gwr yn hollti 'rhain, +A phedair cainc ar hugain. + + +LXXII. TOI A GWAU. + + +Mi welais i beth na welodd pawb,-- + Y cwd a'r blawd yn cerdded; +Y fran yn toi ar ben y ty, + A'r malwod yn gwau melfed. + + +LXXIII. MALWOD A MILGWN. + + +Mi welais innau falwen goch, + A dwy gloch wrth ei chlustiau; +A dau faen melin ar ei chefn, + Yn curo'r milgwn gorau. + + +LXXIV. GWENNOL FEDRUS. + + +Do, mi welais innau wennol, +Ar y traeth yn gosod pedol; +Ac yn curo hoel mewn diwrnod,-- +Dyna un o'r saith rhyfeddod. + + +LXXV. LLYNCU DEWR. + + +Mi weles beth na welodd pawb,-- + Y cwd a'r blawd yn cerdded, +Y fran yn toi ar ben y ty, + A'r gwr mor hy a hedeg; +A hogyn bach, dim mwy na mi, + Yn Ilyncu tri dyniawed. + + +LXXVI., LXXVII. Y DDAFAD YN Y BALA. + + +'Roedd gen i ddafad gorniog, + Ac arni bwys o wlan, +Yn pori ar lan yr afon + Ymysg y cerrig man; +Fe aeth yr hwsmon heibio, + Hanosodd arni gi; +Ni welais i byth mo'm dafad, + Ys gwn i a welsoch chwi? + +Mi gwelais hi yn y Bala, + Newydd werthu ei gwlan, +Yn eistedd yn ei chadair, + O flaen tanllwyth mawr o dan; +A'i phibell a'i thybaco, + Yn smocio'n abal ffri, +A dyna lle mae y ddafad,-- + Gwd morning, Jon, how di! + + +LXXVIII. IAR Y PENMAEN MAWR. + + +'Roedd gen i iar yn gorri, + Ar ben y Penmaen Mawr, +Mi eis i droed y Wyddfa + I alw arni i lawr; +Mi hedodd ac mi hedodd, + A'i chywion gyda hi, +I ganol tir y Werddon,-- + Good morning, John! How di? + + +LXXIX. I BLE? + + +Troi a throsi, troi i ble? +I Abergele i yfed te. + + +LXXX. MORIO. + + +Fuost ti erioed yn morio? +"Do, mewn padell ffrio; +Chwythodd y gwynt fi i Eil o Man, +A dyna lle bum i'n crio." + + +LXXXI. LLONG FY NGHARIAD. + + +Dacw long yn hwylio'n hwylus, +Heibio'r trwyn, ac at yr ynys; +Os fy nghariad i sydd ynddi, +Hwyliau sidan glas sydd arni. + + +LXXXII. CWCH BACH. + + +Cwch bach ar y mor, + A phedwar dyn yn rhwyfo; +A Shami pwdwr wrth y llyw + Yn gwaeddi,--"Dyn a'n helpo." + + +LXXXIII. GLAN Y MOR. + + +Mae gen i dy bach del, +O dy bach del, O dy bach del, + A'r gwynt i'r drws bob amser; +Agorwch dipyn o gil y ddor, +O gil y ddor, o gil y ddor, + Cewch weld y mor a'r llongau. + + +LXXXIV. DWR Y MOR. + + +Ioan bach a finnau + Yn mynd i ddwr y mor; +Ioan yn codi 'i goesau, + A dweyd fod dwr yn oer. + + +LXXXV. TRI. + + +Tri graienyn, tri maen melin, +Tair llong ar for, tri mor, tri mynydd; +A'r tri aderyn a'r traed arian, +Yn tiwnio ymysg y twyni man. + + +LXXXVI. WEDI DIGIO. + + +Mae fy nghariad wedi digio, +Nis gwn yn wir pa beth ddaeth iddo; +Pan ddaw'r gwibed bach a chywion, +Gyrraf gyw i godi ei galon. + + +LXXXVII. CARN FADRYN. + + +Mi af oddiyma i ben Carn Fadryn, +Er mwyn cael gweled eglwys Nefyn; +O ddeutu hon mae'r plant yn chware, +Lle dymunwn fy mod inne. + + +LXXXVIII. SIGLO'R CRYD. + + +Siglo'r cryd a'm troed wrth bobi, +Siglo'r cryd a'm troed wrth olchi; +Siglo'r cryd ymhob hysywaeth, +Siglo'r cryd sy raid i famaeth. + + +LXXXIX. Y LLEUAD. + + +Mae nhw'n dwedyd yn Llanrhaiad, +Mai rhyw deiliwr wnaeth y lleuad; +A'r rheswm am fod goleu drwyddo, +Ei fod heb orffen cael ei bwytho. + + +LXL. COES UN DDEL. {39} + + +Coes un ddel, ac hosan ddu, +Fel a'r fel, fel a'r fu; +Fel a'r fu, fel a'r fel, +Ac hosan ddu coes un ddel. + + +LXLI. Y BRYN A'R AFON. + + +Y Bryn,--"Igam Ogam, ble'r ei di?" +Yr Afon,--"Moel dy ben, nis gwaeth i ti." +Y Bryn,--"Mi dyf gwallt ar fy mhen i + Cyn unioni'th arrau ceimion di." + + +LXLII. DECHREU CANU. + + +Pan es i gynta i garu, + O gwmpas tri o'r gloch, +Mi gurais wrth y ffenestr, + Lle'r oedd yr hogen goch. + + +LXLIII. SIGLO. + + +Tri pheth sy'n hawdd eu siglo,-- +Llong ar for pan fydd hi'n nofio, +Llidiart newydd ar glawdd helyg, +A march dan gyfrwy merch fonheddig. + + +LXLIV. ARFER PENLLYN. + + +Dyma arfer pobl Penllyn,-- +Canu a dawnsic hefo'r delyn, +Dod yn ol wrth oleu'r lleuad, +Dwyn y llwdn llwyd yn lladrad. + + +LXLV. DILLAD NEWYDD. + + +Caf finnau ddillad newydd + O hyn i tua'r Pasg, +Mi daflaf rhain i'r potiwr, + Fydd hynny fawr o dasg; +Caf wedyn fynd i'r pentre, + Fel sowldiwr bach yn smart, +A phrynnaf wn a chledde, + I ladd 'rhen Fonipart. + + +LXLVI. LLE RHYFEDD. + + +Eglwys fach Pencarreg, + Ar ben y ddraenen wen; +A chlochdy mawr Llanbydder + Yn Nheifi dros ei ben. + + +LXLVII. SEL WIL Y PANT. + + +Pan oedd y ci ryw noson, +Yn ceisio crafu'r crochon, +'Roedd Wil o'r Pant, nai Beti Sian, +Yn cynnal bla'n 'i gynffon. + + +LXLVIII. CARIO CEILIOG. + + +Twm yr ieir aeth lawr i'r dre, +A giar a cheiliog gydag e; +Canodd y ceiliog,--"Go-go-go"; +Gwaeddodd Twm,--"Halo! Halo!" + + +LXLIX. FE DDAW. + + +Fe ddaw Gwyl Fair, fe ddaw Gwyl Ddewi, +Fe ddaw'r hwyaden fach i ddodwy. + + +C. CEL BACH, CEL MAWR. + + +Hei, gel bach, tua Chaerdydd, +'Mofyn pwn o lestri pridd; +Hei, gel mawr, i Aberhonddu, +Dwmbwr dambar, llestri'n torri. + + +CI. I'R DRE. + + +Gyrru, gyrru, drot i'r dre, +'Mofyn bara cann a the. + + +CII. I FFAIR HENFEDDAU. + + +Gyrru, gyrru, i ffair Henfeddau, +'Mofyn pinnau, 'mofyn 'falau. + + +CIII. I FFAIR Y RHOS. + + +Gyrru, gyrru, i ffair y Rhos; +Mynd cyn dydd a dod cyn nos. + + +CIV. I FFAIR Y FENNI. + + +Gyrru, gyrru, i ffair y Fenni; +'Mofyn cledd i ladd y bwci. + + +CV. CEL BACH DEWR. + + +Welwch chwi cel bach + Yn ein cario ni'n dau? +Mynd i ochor draw'r afon + Gael eirin a chnau. + + +CVI. CEFFYL JOHN JONES. + + +Mam gu, mam gu, dewch maes o'r ty, +Gael gweld John Jones ar gefn y ci. + + +CVII. MARI. + + +Mari lan, a Mari lon, + A Mari dirion doriad, +Mari ydyw'r fwyna'n fyw, + A Mari yw fy nghariad; +Ac onid ydyw Mari'n lan, +Ni wiw i Sian mo'r siarad. + + +CVIII. TROT, TROT. + + +Trot, trot, tua'r dre, +'Mofyn pwn o lestri te; +Trot, trot, tua'r dre, +I mofyn set o lestri te; +Galop, galop, tua chartre, +Torri'r pwn a'r llestri'n gate. + + +CIX. FFIDIL A FFON. + + +Mari John, ffidil a ffon, +Cyllell a bilwg i chware ding dong. + + +CX. ENNILL. + + +Sion a Siani Siencyn, + Sy'n byw yn sir y Fflint; +Sian yn ennill chweugain, + A Sion yn ennill punt. + + +CXI. DYNA'R FFORDD. + + +Dafi Siencyn Morgan, +Yn codi'r don ei hunan; +A'i isaf en e nesa i fiwn, +A dyna'r ffordd i ddechre tiwn. + + +CXII. ROBIN A'R DRYVV. + + +Robin goch a'r Dryw bach +Yn fy nghuro i fel curo sach; +Mi godais innau i fyny'n gawr, +Mi drewais Robin goch i lawr. + + +CXIII. Y JI BINC. + + +Ji binc, ji binc, ar ben y banc, +Yn pwyso hanner cant o blant. + + +CXIV. Y FRAN. + + +Shinc a Ponc a finne +Yn mynd i ffair y pinne; +Dod yn ol ar gefn y fran, +A phwys o wlan am ddime. + + +CXV. ROBIN GOCH. + + +Robin goch ar ben y rhiniog, +Yn gofyn tamaid heb un geiniog; +Ac yn dwedyd yn ysmala,-- +"Mae hi'n oer, mi ddaw yn eira." + + +CXVI. JAC Y DO. + + +Si so, Jac y Do, +Dal y deryn dan y to, +Gwerthu'r fuwch a lladd y llo, +A mynd i Lunden i roi fro; +Dene diwedd Jac y Do. + + +CXVII. DAWNS. + + +Y dyrnwr yn dyrnu, +Y ffidil yn canu; +A Robin goch bach +Yn dawnsio'n y beudy. + + +CXVIII. MYND I GARU. + + +Rhowch imi fenthyg ceffyl, + I fyned dros y lan, +I garu'r ferch fach ifanc + Sy'n byw 'da 'i thad a'i mham; +Ac oni ddaw yn foddus, + A'i gwaddol gyda hi, +Gadawaf hi yn llonydd, + Waith bachgen pert wyf fi. + + +CXIX. FY EIDDO. + + +Mae gennyf dy cysurus, + A melin newydd dwt, +A chwpwrdd yn y gornel, + A mochyn yn y cwt. + + +CXX. SEN I'R GWAS. + + +Y llepyn llo a'r gwyneb llwyd, + Ti fyti fwyd o'r goer; +Pe torrit gwys fel torri gaws, + Fe fyddai'n haws dy ddiodde. + + +CXXI. PRUN? + + +Dic Golt a gysgodd yn y cart, + Fe'i speiliwyd o'i geffyle; +A phan ddihunodd, holi wnai,-- + "Ai Dic wyf fi, ai nage? +Os Dic wyf fi, ces golled flin,-- + Mi gollais fy ngheffyle; +Ac os nad Dic, 'rwy'n fachgen smart, + Enillais gart yn rhywle." + + +CXXII. DAMWAIN. + + + Shigwti wen Shon-Gati, + Mae crys y gwr heb olchi, +Fe aeth yr olchbren gyda'r nanf, + A'r wraig a'r plant yn gwaeddi. + + +CXXIII. COED TAN. + + +Gwern a helyg +Hyd Nadolig. +Bedw, os cair, +Hyd Wyl Fair; +Cringoed caeau +O hynny hyd Glamai; +Briwydd y fran +O hynny ymlaen. + + +CXXIV. FFAIR PWLLHELI. + + +Aeth fy Ngwen i ffair Pwllheli, +Eisio padell bridd oedd arni; +Rhodd am dani saith o sylltau, +Cawswn i hi am dair a dimau. + + +CXXV. BORE GOLCHI. + + +Aeth fy Ngwen ryw fore i olchi, +Eisio dillad glan oedd arni; +Tra bu Gwen yn 'mofyn sebon, +Aeth y dillad hefo'r afon. + + +CXXVI. BORE CORDDI. + + +Aeth fy Ngwen ryw fore i gorddi, +Eisio menyn ffres oedd arni; +Tra bo Gwen yn 'mofyn halen, +Aeth y ci a'r menyn allan. + + +CXXVII. SEREN DDU. + + +Seren ddu a mwnci, + Sion y gof yn dyrnu, +Modryb Ann yn pigo pys, + A minnau'n chwys dyferu. + + +CXXVIII. BENTHYG LLI. + + +Si so gorniog, +Grot a pheder ceiniog, +Un i mi, ac un i chwi, + Ac un i'r dyn, +Am fenthyg y lli gorniog. + + +CXXIX. LLAWER O HONYNT. + + +Ceiliog bach y Wyddfa + Yn canu ar y bryn, +Hwyaid Aber Glaslyn + Yn nofio ar y llyn; +Gwyddau Hafod G'regog + Yn gwaeddi "wich di wach," +A milgwn Jones Ynysfor + Ar ol y llwynog bach. + + +CXXX. LLE MAE PETHAU. + + +Mae yn y Bala flawd ar werth, + Mae'n Mawddwy berth i lechu, +Mae yn Llyn Tegid ddwr a gro, + Mae'n Llundain o i bedoli; +Ac yng Nghastell Dinas Bran + Mae ffynnon lan i ymolchi. + + +CXXXI. HEN LANC. + + +Briodi di? + Na wnaf byth! +Wyt ti'n siwr? + Ydw'n siwr. + +Hen lanc yn byw fy hunan + Ydwyf fi; +Yn meddu cwrs o arian, + Ydwyf fi; +Yn meddwl am briodi? + Priodi, na wnaf byth; +Waeth beth fydd gennyf wedyn, + Ond poenau lond fy nyth. + + +CXXXII. CARU FFYDDLON. + + +Mae nhw'n dwedyd ac yn son +Mod i'n caru yn sir Fon; +Minne sydd yn caru'n ffyddlon +Dros y dwr yn sir Gaernarfon. + + +CXXXIII. CARU YMHELL. + + +Caru yng Nghaer, a charu yng Nghorwen, +Caru yn Nyffryn Clwyd a Derwen; +Caru 'mhellach dros y mynydd, +Cael yng Nghynwyd gariad newydd. + + +CXXXIV. ELISABETH. + + +Elisabeth bach, a briodwch chwi fi? +Dyma'r amser gore i chwi; +Tra bo'r drym yn mynd trwy'r dre, +Tra bo'ch calon bach yn ei lle. + + +CXXXV. SHONTYN. + + +Shontyn, Shontyn, y gwr tynn; +Clywed y cwbl, a dweyd dim. + + +CXXXVI. GLAW. + + +Mae'n bwrw glaw allan, + Mae'n hindda'n y ty, +A merched Tregaron + Yn chwalu'r gwlan du. + + +CXXXVII. Y CARWR TRIST. + + +Bachgen bach o Ddowles, + Yn gweithio'n ngwaith y tan, +Bron a thorri 'i galon + Ar ol y ferch fach lan; +Ei goesau fel y pibau, + A'i freichiau fel y brwyn, +Ei ben e fel pytaten, + A hanner llath o drwyn. + + +CXXXVIII. JOHN. + + +Ar y ffordd wrth fynd i Lerpwl, +Gwelais Iohn ar ben y cwpwr; +Gofynnnis iddo beth oedd o'n wneyd; +"Bwyta siwgwr, paid a deyd." + + +CXXXIX. BREUDDWYD. + + +Gwelais neithiwr, drwy fy hun, +Lanciau Llangwm bod yg un; +Rhai mewn uwd, a rhai mewn llymru, +A rhai mewn buddai, wedi boddi. + + +CXL. PEDOLI, PEDINC. + + +Pedoli, pedoli, pe-dinc, + Mae'n rhaid i ni bedoli +Tae e'n costio i ni bunt; + Pedol yn ol, a phedol ymlaen, +Pedol yn eise o dan y droed ase,-- + Bi-dinc, bi-dinc, bi-dinc. + + +CXLI. PEDOLI, PEDROT. + + +Pedoli, pedoli, pedoli, pe-drot, + Mae'n rhaid i ni bedoli +Tae e'n costio i ni rot; + Pedol yn ol, a phedol ymlaen, +Pedol yn eise o dan y droed ase,-- + Bi-drot, bi-drot, bi-drot. + + +CXLII. PEDOLI'R CEFFYL GWYN. + + +Pedoli, pedoli, pe-din, +Pedoli'r ceffyl gwyn; +Pedoli, pedoli, pe-doc, +Pedoli'r ebol broc. + + +CXLIII. ROBIN DIR-RIP. + + +Robin dir-rip, +A'i geffyl a'i chwip; +A'i gap yn ei law, +Yn rhedeg trwy'r baw. + + +CXLIV. GWCW! + + +"Gw-Cw!" medd y gog, +Ar y gangen gonglog; +"Gw-cw!" medd y llall, +Ar y gangen arall. + + +CXLV. GARDYSON. + + +Shoni moni, coesau meinion, +Cwtws y gath yu lle gardyson. + + +CXLVI. ESGIDIAU. + + +Lle mae 'i sgidie? + Pwy sgidie? +Sgidie John. + Pwy John? +John diti. + Pwy diti? +Diti 'i fam. + Pwy fam? +I fam e'. + Pwy e'? +E' 'i hunan. + + +CXLVII. ROBIN GOCH. + + +Robin goch ar ben y rhiniog, +A'i ddwy aden yn anwydog; +Ac yn dwedyd yn ysmala,-- +"Mae hi'n oer, mi ddaw yn eira." + + +CXLVIII. CHWARE. + + +Canwch y gloch! + (Tynnu yn un o'r cudynau gwallt) +Curwch y drws! + (Taro'r talcen a'r bys) +Codwch y glicied! + (Gwasgu blaen y trwyn i fyny) +Dowch i mewn, dowch i mewn, dowch i mewn! + (Rhoi'r bys ar y wefus). + + +CXLIX. CARIAD. + + +Mae gen i gariad glan, glan, +Gwrid coch a dannedd man; +Ei dwy ael fel ede sidan, +Gwallt ei phen fel gwiail arian. + + +CL. DEWIS OFER. + + +Mynd i'r ardd i dorri pwysi, +Gwrthod lafant, gwrthod lili; +Pasio'r pinc a'r rhosod cochion, +Dewis pwysi o ddanadl poethion. + + +CLI. LADI FACH BENFELEN. + + +Ladi bach benfelen, + Yn byw ar ben y graig, +Mi bobith ac mi olchith, + Gwnaiff imi burion gwraig; +Mi startsith ac mi smwddith, + Gwnaiff imi burion bwyd, +Fe wnaiff i'r haul dywynnu + Ar ben y Garreg Lwyd. + + +CLII. CYDYMDEIMLAD. + + +Trueni mawr oedd gweled +Y merlyn bach diniwed, +Ac arno fe y chwys yn drwyth, +Wrth lusgo llwyth o ddefed. + + +CLIII. APEL. + + +Glaw bach, cerr ffordd draw, +A gad i'r haul ddod yma. + + +CLIV. SAETHU LLONGAU. + + +Welsoch chwi wynt, welsoch chwi law? +Welsoch chwi dderyn bach ffordd draw? +Welsoch chwi ddyn a photasen ledr, +Yn saethu llongau brenin Lloegr? + + +CLV. CEINIOG I MI. + + + Si so, si so, +Deryn bach ar ben y to; + Ceiniog i ti, + Ceiniog i mi, +A cheiniog i'r iar am ddodwy, +A cheiniog i'r ceiliog am ganu. + + +CLVI. Y TYWYDD. + + +Bys i fyny, teg yfory; +Bys i lawr, glaw mawr. + + +CLVII., CLVIII. CALANMAI. + + +Daw Clame, daw Clame, + Daw dail ar bob twyn,-- +Daw meistr a meistres + I edrych yn fwyn. + +A minne, 'rwy'n coelio, + Yn hela i'm co, +I'r gunog laeth enwyn + Fod ganwaith dan glo. + + +CLIX. CATH DDU. + + +Amen, person pren, +Cath ddu a chynffon wen. + + +CLX. MYND A DOD. + + +Hei ding, diri diri dywn, +Gyrru'r gwyddau bach i'r cawn; +Dwad 'nol yn hwyr brynhawn, +A'u crombilau bach yn llawn. + + +CLXI. GYRU GWYDDAU. + + +Hen wraig bach yn gyrru gwyddau, + Ar hyd y nos; +O Langollen i Ddolgellau, + Ar hyd y nos; +Ac yn dwedyd wrth y llanciau, +"Gyrrwch chwi, mi ddaliaf finnau," +O Langollen i Ddolgellau, + Ar hyd y nos. + + +CLXII. BWRW EIRA. + + +Hen wraig yn pluo gwyddau, +Daw yn fuan ddyddiau'r gwyliau. + + +CLXIII. BETH SYDD GENNYF. + + +Mae gen i iar, mae gen i geiliog, +Mae gen i gywen felen gopog; +Mae gen i fuwch yn rhoi i mi lefrith, +Mae gen i gyrnen fawr o wenith. + + +CLXIV. TAIR GWYDD. + + +Gwydd o flaen gwydd, +Gwydd ar ol gwydd, +A rhwng pob dwy wydd, gwydd; +Sawl gwydd oedd yno? + + +CLXV., CLXVI. CARIAD Y MELINYDD. + + +Mi af i'r eglwys Ddywsul nesa, +Yn fy sidan at fy sodla; +Dwed y merched wrth eu gilydd,-- +"Dacw gariad Wil Felinydd." +Os Wil Felinydd wyf yn garu, +Rhoddaf bupur iddo falu; +Llefrith gwyn i yrru'r felin, +A chocos arian ar yr olwyn. + + +CLXVII. CARIAD ARALL. + + + Mae'n dda gen i fuwch, + Mae'n dda gen i oen, + Mae'n dda gen i geffyl + Yn llydan ei ffroen; + Mae'n dda gen i 'r adar + Sy'n canu yn y llwyn. + Mae'n dda gen i fachgen + A chrwb ar ei drwyn; +A thipyn bach bach o ol y frech wen, +Yn gwisgo het befer ar ochor ei ben. + + +CLXVIII. GWRAIG. + + +Mi fynnai wraig, mi wranta, +Caiff godi'r bore'n nghynta; +Troed yn ol a throed ymlaen, +A throed i gicio'r pentan. + + +CLXIX., CLXX. PRY BACH. {63} + + +Pry bach yn mynd i'r coed, +Dan droi 'i ferrau, dan droi 'i droed; +Dwad adre yn y bore, +Wedi colli un o'i sgidie. + +Pry bach yn edrych am dwll, +Yn edrych am dwll, yn edrych am dwll, +Pry bach yn edrych am dwll, +A DYMA dwll, dwll, dwll, dwll, dwll. + + +CLXXI. Y BYSEDD. + + + Bowden, + Gwas y Fowden, + Libar labar, + Gwas y stabal, +Bys bach, druan gwr, +Dorrodd 'i ben wrth gario dwr + I mam i dylino. + + +CLXXII. CHWARE'R BYSEDD. + + +"I'r coed," medde Modryb y Mawd, +"I be?" medde Bys yr Uwd; +"I ladrata," medde Hirfys; +"Beth os dalian ni?" medde'r Canol-fys; +"Dengwn, dengwn, rhag iddo'n dal ni," + Medde'r Bys Bach. + + +CLXXIII. BWGAN. + + +Bwgan bo lol, a thwll yn 'i fol, +Digon o le i geffyl a throl. + + +CLXXIV. YR ENETH BENFELEN. + + +Mae geneth deg ben-felen + Yn byw ym Mhen y Graig, +Dymunwn yn fy nghalon + Gael honno imi'n wraig; +Hi fedr bobi a golchi, + A thrin y tamaid bwyd, +Ac ennill llawer ceiniog + Er lles y bwthyn llwyd. + + +CLXXV. Y WYLAN. + + +Y wylan fach adnebydd +Pan fo'n gyfnewid tywydd; +Hi hed yn deg, ar aden wen, +O'r mor i ben ymynydd. + + +CLXXVI. FY NGHARIAD. + + +Dacw 'nghariad ar y dyffryn, +Llygaid hwch a dannedd mochyn; +A dau droed fel gwadn arad, +Fel dyllhuan mae hi'n siarad. + + +CLXXVII. DAU DDEWR. + + +Dau lanc ifanc yn mynd i garu, +Ar noswaith dywell fel y fagddu; +Swn cacynen yn y rhedyn +A'u trodd nhw adre'n fawr eu dychryn. + + +CLXXVIII. LLANC. + + +Mi briodaf heddyw yn ddi-nam, +Heb ddweyd un gair wrth nhad na mam. + + +CLXXIX. YMFFROST. + + +Chwarelwr {67} oedd fy nhaid, + Chwarelwr oedd fy nhad; +Chwarelwr ydwyf finnau, + Y goreu yn y wlad; +Chwarelwr ydyw'r baban + Sy'n cysgu yn ei gryd, +Ond tydi o'n beth rhyfedd + Ein bod ni'n chwarelwyr i gyd? + + +CLXXX. Y RHYBELWR BACH. {68} + + +Rhybelwr bychan ydwyf, + Yn gweithio hefo nhad, +Mi allaf drin y cerrig + Yn well na neb o'r wlad; +'Rwy'n medru naddu Princes, + Y Squares, a'r Counties bach, +Cyn hir caf finnau fargen, + Os byddaf byw ac iach. + + +CLXXXI. LLIFIO. + + +Llifio, llifio, llifio'n dynn, +Grot y dydd y flwyddyn hyn; +Os na lifiwn ni yn glau, +'Nillwn ni ddim grot yn dau. + + +CLXXXII. GOLCHI LLESTRI. + + +Dorti, Dorti, bara gwyn yn llosgi, +Dwr ar y tan i olchi'r llestri. + + +CLXXXIII. CAP. + + +Morus y gwynt, + Ac Ifan y glaw, +Daflodd fy nghap + I ganol y baw. + + +CLXXXIV. CLOCS. + + +Mae gen i bar o glocs, + A rheini'n bar go dda, +Fe barant dros y gaea, + A thipyn bach yr ha; +Os can nhw wadnau newydd, + Fe barant dipyn hwy; +A saith a dime'r glocsen, + A phymtheg am y ddwy. + + +CLXXXV. GLAW. + + +Glaw, glaw, cerdda draw; +Haul, haul, tywynna. + + +CLXXXVI. MERCHED DOL 'R ONNEN. + + +Mae'n bwrw glaw allan, + Mae'n deg yn y ty, +A merched Dol 'r Onnen + Yn cribo'r gwlan du. + + +CLXXXVII. LLIW'R GASEG. + + +Caseg winnau, coesau gwynion, +Groenwen denau, garnau duon; +Garnau duon, groenwen denau, +Coesau gwynion, caseg winnau. + + +CLXXXVIII. BERWI POTEN. + + + Hei, ding-a-ding, diri, + Mae poten yn berwi, +Shini a Shani yn gweithio tan dani; +Shani'n ei phuro a phupur a fflwr, +Ychydig o laeth, a llawer o ddwr. + + +CLXXXIX. WRTH Y TAN. + + +Dorti, Dorti, bara gwyn yn llosgi, +Dwr ar y tan i olchi'r llestri; +Crafwch y crochan gael creifion i'r ci, + A hefyd gwnewch gofio + Rhoi llaeth i'r gath ddu. + + +CXC. PAWB WRTHI. + + +Y ci mawr yn pobi, +Y ci bach yn corddi, +A'r gath ddu yn golchi + Ei gwyneb yn lan; +Y wraig yn y popty +Yn gwylio'r bara'n crasu, +A'r llygod yn rhostio + Y cig wrth y tan. + + +CXCI., CXCII. TE A SIWGR GWYN. + + +Hen ferched bach y pentre, +Yn gwisgo capie lasie, + Yfed te a siwgr gwyn, +A chadw dim i'r llancie. + +Bara a llaeth i'r llancie, +Ceirch i'r hen geffyle, + Cic yn ol, a chic ymlaen, +A dim byd i'r genod. + + +CXCIII. SI SO. + + +Si so, jac y do, +Yn gwneyd ei nyth drwy dyllu'r to, +Yn gwerthu'r mawn a phrynnu'r glo, +Yn lladd y fuwch a blino'r llo, +Yn cuddio'r arian yn y gro, +A mynd i'r Werddon i roi tro, +Si so, jac y do. + + +CXCIV. I'R SIOP. + + +Mae gen i ebol melyn + Yn codi'n bedair oed, +A phedair pedol arian + O dan ei bedwar troed; +I'r siop fe geiff garlamu, + I geisio llonnaid sach +O de a siwgr candi + I John a Mari fach. + + +CXCV. CADW CATH DDU. + + +Mae gen i gath ddu, +Fu erioed ei bath hi, + Hi gurith y clagwydd, +Hi dynnith ei blu; +Mae ganddi winedd a barf, +A rheini mor hardd, + Hi helith y llygod +Yn lluoedd o'r ardd; +Daw eilwaith i'r ty, +Hi gurith y ci,-- + Mi rown i chwi gyngor +I gadw cath ddu. + + +CXCVI. NEWID BYD. + + +Ar ol bod yn ferch ifanc, + A gwisgo fy ffrog wen, +A'm gwallt i wedi ei blethu + Fel coron ar fy mhen; +A'm sgidiau wedi eu polsio, + A'r rheiny'n cau yn glos,-- +Ar ol i mi briodi + Rhaid i mi wisgo clocs. + + +CXCVII. SIOM. + + +'Rown i'n meddwl, ond priodi, +Na chawn i ddim ond dawnsio a chanu; +Ond y peth a ges i wedi priodi, +Oedd siglo'r cryd a suo'r babi. + + +CXCVIII. RHY WYNION. + + +Mae mam ynghyfraith, hwnt i'r afon, +Yn gweld fy nillad yn rhy wynion; +Mae hi'n meddwl yn ei chalon +Mai 'mab hi sy'n prynnu'r sebon. + + +CXCIX. DIM GWAITH. + + +Ysgafn boced, dillad llwyd, +Mawr drugaredd yw cael bwyd; +Mynd o gwmpas, troi o gwmpas, + Ar hyd y fro; +Ymofyn gwaith, dim gwaith, + Trwm yw'r tro. + + +CC. PWY FU FARW? + + +Pwy fu farw? +"Sion Ben Tarw." +Pwy geiff y gwpan? +"Sion Ben Tympan." +Pwy geiff y llwy? +"Pobol y plwy." + + +CCI. P'LE MAE DY FAM? + + +Titw bytaten, i ble'r aeth dy fam? +Hi aeth i lygota a chafodd beth cam; +Gwraig y ty nesaf a'i triniodd hi'n frwnt, +Hi gurodd ei dannedd yng nghaead y stwnt. + + +CCII. DAU ROBIN. + + +Crio, crio, crio, + Mae Robin ni yn groch; +Canu, canu, canu, + O hyd, mae Robin goch. + + +CCIII., CCIV. SION. + + +Sion i fyny, Sion i wared, +Sion i garthu tan y gwartheg; +Sion a wyr yn well na'r merched +Pa sawl torth a wneir o beced. + +Fe geir pedair torth o phioled, +Fe geir wyth o hanner peced; +Ac os bydd y wraig yn hyswi, +Fe geir teisen heblaw hynny. + + +CCV. ABER GWESYN. + + +Abergwesyn, cocyn coch, + Mae cloch yn Abertawe; +Mae eidion coch yng nghoed Plas Gwent, + A pharlament yn Llunden. + + +CCVI. CORWEN. + + +Neidiodd llyffant ar ei naid + O Lansantffraid i Lunden, +Ac yn ei ol yr eilfed waith + Ar ganllaw pont Llangollen; +Ond yn lle disgynnedd y drydedd waith + Ond ynghanol caerau Corwen. + + +CCVII. DYFED. + + +Dincyll, doncell, yn y Bridell; +Tair cloch arian yng Nghilgeran; +Uch ac och yn Llandudoch; +Llefain a gwaeddi yn Aberteifi; +Llaeth a chwrw yn Eglwys Wrw; +Cario ceffyl pren trwy Eglwys Wen. + + +CCVIII. RHUDDLAN. + + +Y cobler coch o Ruddlan + A aeth i foddi cath, +Mewn cwd o lian newydd + Nad oedd o damed gwaeth; +Y cwd aeth hefo'r afon, + Y gath a ddaeth i'r lan, +Ow'r cobler coch o Ruddlan, + On'd oedd o'n foddwr gwan? + + +CCIX., CCX. AMEN. + + +"John, John, gymri di jin?" +"Cymra, cymra, os ca i o am ddim;" +"Amen," meddai'r ffon, +"Dwgyd triswllt o siop John." + +Lleuad yn oleu, plant bach yn chwareu, +Lladron yn dwad dan weu hosanau, +Taflu y 'sanau dros ben y cloddiau; + "Amen," meddai'r ffon, +"Dwgyd sofren o siop John." + + +CCXI. JINI. + + +Welsoch chwi Jini mewn difri? +Yn tydi hi'n grand aneiri? +Heten grand, a bwcwl a band, +Yn tydi hi'n grand, mewn difri? + + +CCXII. DAFYDD. + + +Bachgen da 'di Dafydd, +Gwisgo'i sgidie newydd; +Cadw'r hen rai tan yr ha, +Bachgen da 'di Dafydd. + + +CCXIII. MAM YN DOD. + + +Dacw mam yn dwad + Wrth y garreg wen, +Menyn yn 'i ffedog, + A blawd ar 'i phen; + +Mae'r fuwch yn y beudy + Yn brefu am y llo, +A'r llo yr ochr arall + Yn chware banjo. + + +CCXIV. ROBIN YN DOD. + + +Cliriwch y stryd, a sefwch yn rhenc; +Mae Robin, ding denc, yn dwad. + + +CCXV. BACHGEN BACH OD. + + +Bachgen bach o Felin y Wig, +Welodd o 'rioed damaid o gig; +Gwelodd falwen ar y bwrdd, +Cipiodd ei gap, a rhedodd i ffwrdd. + + +CCXVI. CAM A FI. + + +Di-ling, di-ling, pwdin yn brin; +Meistr yn cael tamed, finne'n cael dim. + + +CCXVII. NED DDRWG. + + +Nedi ddrwg, o dwll y mwg, +Gwerthu 'i fam am ddime ddrwg. + + +CCXVIII. OED Y BACHGEN. + + +"Be 'di dy oed di?" +Yr un oed a bawd fy nhroed, +A thipyn hyn na nannedd. + + +CCXIX. Y BYSEDD. + + +Fini, fini, Fawd, +Brawd y Fini Fawd, +Wil Bibi, +Sion Bobwr, +Bys bach, druan gwr, +Dal 'i ben o dan y dwr. + + +CCXX. SI BEI. + + +Cysga bei, babi, +Yng nghol dadi; +Neu daw'r baglog mawr +I dy mo'yn di'n awr. + + +CCXXI. GA I FENTHYG CI? + + +Welwch chwi fi, a welwch chwi fi? + Welwch chwi'n dda ga i fenthyg ci? + Mae ci modryb Ann + Wedi mynd i'r Llan; + Mae ci modryb Elin + Wedi mynd i'r felin; + Mae ci modryb Catrin + Allan ers meityn; + Mae ci modryb Jane + Wedi mynd yn hen; + Mae ci modryb Sioned + Yn methu a gweled; +Mae ci tad-cu, a chi mam-gu, +Wedi mynd allan hefo'n ci ni; + A chi modryb Ann Ty'n y Coed + Wedi llosgi 'i droed + Mewn padell fawr o bwdin. + + +CCXXII. CHWALU. + + +Chwllio'r ty a chwalu'r to, + A thynnu efo thennyn, +O forfa Caer i furiau Cent, + Nadolig sy yn dilyn; +A dal y lladron cas a hy, + Fu'n torri ym Mhlas y Celyn. + + +CCXXIII. PONT LLANGOLLEN. + + +Mi weles ddwy lygoden, +Yn cario pont Llangollen; +Yn ol a blaen o gylch y ddol, +Ac yn eu hol drachefen. + + +CCXXIV. ROBIN GOCH RHIWABON. + + +Robin goch o blwy Rhiwabon, +Lyncodd bar o fachau crochon; +Bu'n edifar ganddo ganwaith, +Eisieu llyncu llai ar unwaith. + + +CCXXV. MEDR ELIS. + + +Tri pheth a fedr Elis,-- +Rhwymo'r eisin sil yn gidys, +Dal y gwynt a'i roi mewn coden, +Rhoi llyffethair ar draed malwen. + + +CCXXVI. BWCH Y WYDDFA. + + +'Roedd bwch yn nhroed y Wyddfa + Yn rhwym wrth aerwy pren, +A'r llall yn Ynys Enlli, + Yn ymryson taro pen; +Wrth swn y rhain yn taro, + Mae hyn yn chwedl chwith, +Fe syrthiodd clochdy'r Bermo, + Ac ni chodwyd mohono byth. + + +CCXXVII. CEFFYL JOHN BACH. + + +Hei gel, i'r dre; hei gel, adre,-- +Ceffyl John bach mor gynted a nhwnte. + + +CCXXVIII. DADL DAU. + + +Sion a Gwen sarrug, + Ryw nos wrth y tan, +Wrth son am eu cyfoeth, + I ymremian yr aen; +Sion fynnai ebol + I bori ar y bryn, +A Sian fynnai hwyaid + I nofio ar y llyn. + + +CCXXIX. YR HAFOD LOM. + + +Mi af oddiyma i'r Hafod Lom, + Er ei bod hi'n drom o siwrne, +Mi gaf yno ganu cainc + Ar ymyl mainc y simdde; +Ac, ond odid; dyna'r fan + Y bydda i tan y bore. + + +CCXXX. COED Y PLWY. + + +Helyg a bedw, gwern a derw, + Cyll, a mall, a bocs, ac yw; +A choed shirins {88a} a gwsberins {88b}, + A chelynen werddlas wiw. + + +CCXXXI. HEN WRAIG SIARADUS. + + +Hen wraig o ymyl Rhuthyn, +Aeth i'r afon i olchi pwdin; +Tra bu'n siarad a'i chymdogion, +Aeth y pwdin efo'r afon, + Ar ol y cwd. + + +CCXXXII. MOCHYN BACH. + + +Jim Cro crystyn, + Wan, tw, and ffor; +Mochyn bach yn eistedd + Yn ddel ar y stol. + + +CCXXXIII. RHYFEDD IAWN. + + +Aeth hen wraig i'r dre i brynnu pen tarw, +Pan ddaeth hi'n ol 'roedd y plant wedi marw; + Aeth i'r llofft i ganu'r gloch, + Cwympodd lawr i stwnd y moch. + + +CCXXXIV. Y STORI. + + +Hen wraig bach yn y gornel, + A phib yn ei phen; +Yn smocio llaeth enwyn,-- + Dyna'r stori ar ben. + + +CCXXXV. CARLAM. + + +Calap ar galap, a'r asyn ar drot, +A finne'n clunhercan yn ddigon o sport. + + +CCXXXVI. CALENNIG. + + +Calennig i mi, calennig i'r ffon, +Calennig i fwyta, y noson hon; +Calennig i'm tad am glytio'm sgidiau, +Calennig i'm mam am drwsio'm sanau. + + +CCXXXVII. CARTREF. + + + Dacw nhad yn naddu, + A mam a nain yn nyddu, +Y naill a'r droell fawr, a'r llall a'r droell fach, + A nhaid yn y gornel yn canu. + + +CCXXXVIII. DAFAD. + + +Dafad ddu {91} +Finddu, fonddu, +Felen gynffonddu, +Foel, a chudyn a chynffon ddu. + + +CCXXXIX. ADERYN Y BWN. + + + Aderyn y bwn a bama, + A aeth i rodio'r gwylia, +Ac wrth ddod adra ar hyd y nos, + Fe syrthiodd i ffos y Wyddfa. + + +CCXL. TAITH. + + + Mali bach a finna, + Yn mynd i ffair y Bala; +Dod yn ol ar gefn y fran, + A phwys o wlan am ddima. + + +CCXLI. CYFOETH SHONI. + + +Shoni o Ben y Clogwyn + Yn berchen buwch a llo, +A gafar bach a mochyn, + A cheiliog,--go-go-go! + + +CCXLII. A DDOI DI? + + +A ddoi di, Mari anwyl, + I'r eglwys gyda mi? +Fy nghariad, a fy nghoron, + A'm calon ydwyt ti. + + +CCXLIII. GWLAN CWM DYLI. + + +Faint ydyw gwIan y defaid breision, + Hob y deri dando, +Sydd yn pori yn sir Gaernarfon? + Dyna ganu eto. +"Ni gawn goron gron eleni,"-- + Tewch, taid, tewch,-- +"Am oreu gwlan yn holl Eryri." + Hei ho! Hali ho! +Gwlan Cwm Dyli, dyma fo. + + +CCXLIV., CCXLV. BUM YN BYW. + + +Bum yn byw yn gynnil, gynnil, +Aeth un ddafad imi'n ddwyfil; +Bum yn byw yn afrad, afrad, +Aeth y ddwyfil yn un ddafad. + +Bum yn byw yn afrad, afrad, +Aeth y ddwyfil yn un ddafad; +Bum yn byw yn gynnil, gynnil, +Aeth un ddafad imi'n ddwyfil. + + +CCXLVI. PEN Y MYNYDD DU. + + + Ple mae mam-gu? + "Ar ben y Mynydd Du." + Pwy sydd gyda hi? + "Oen gwyn a myharen ddu. +Fe aeth i lan dros yr Heol Gan, +Fe ddaw i lawr dros yr Heol Fawr." + + +CCXLVII. GWAITH TRI. + + +'Roedd Sion, a Sian, a Siencyn, + Yn byw yn sir y Fflint; +Aeth Sion i hela'r cadno, + A Sian i hela'r gwynt; +A Siencyn fu +Yn cadw'r ty. + + +CCXLVIII. LADIS. + + + Ladis bach y pentre, + Yn gwisgo cap a leise; +Yfed te a siwgwr gwyn, + A chadw dim i'r llancie; +A modrwy aur ar ben pob bys, + A chwrr eu crys yn llapre. + + +CCXLIX. Y DARAN. + + +Clywch y tarw coch cethin, +Yn rhuo draw yn y cae eithin; +Clywir o bell, ni welir o byth. + + +CCL. ENWAU. + + +Mae gennyf edefyn sidan, +Mi dorraf f' enw f hunan; +M ac A ac O ac U, +A dybl U for William. + + +CCLI. PADELL FFRIO. + + +Du, du, fel y fran, +Llathen o gynffon, a thwll yn ei blaen. + + +CCLII. COES Y FRAN. + + +Cwcw Glame, cosyn dime, +Coes y fran ar ben y shime. + + +CCLIII.--CCLVII. CALENNIG. {99} + + + Calennig yn gyfan + Ar fore dydd Calan, +Unwaith, dwywaith, tair. + + Mi godais yn fore, + Mi gerddais yn ffyrnig, + At dy Mr Jones i ofyn calennig; + Os gwelwch yn dda, + Am swllt a chwecheiniog, + Blwyddyn newydd dda + Am ddimai neu geiniog. + + Dydd Calan, cynta'r flwyddyn, + 'Rwy'n dyfod ar eich traws, + I ymofyn am y geiniog, + Neu glwt o fara a chaws; + Edrychwch arna i 'n siriol, + Newidiwch ddim o'ch gwedd, + Cyn daw Dydd Calan nesaf + Bydd llawer yn y bedd. + + Mi godes heddi mas o 'nhy, + A'm ffon a'm cwdyn gyda fi; + A thyma'm neges ar eich traws, + Yw llanw 'nghwd o fara a chaws. + + Dydd Calan yw heddy, onite? + Na rowch chwi ddim i blant y dre; + Ond rhowch galennig pert dros ben + I blant Cwm Coi a phlant Dre Wen. + + +CCLVIII. DWY WYDD RADLON. {100} + + + Dwy wydd radlon, + Yn pori'n nglan yr afon, +Yn rhadloned a'r rhadlonaf wydd, + Dwy wydd radlon. + + +CCLIX. IAR DDA. + + +'Roedd gen i iar yn gori + Ar ben y Frenni Fawr; +A deg o wyau dani,-- + Daeth un ar ddeg i lawr. + + +CCLX. PLE'R A'R ADAR. + + +B'le ti'n mynd, b'le ti'n mynd, + Yr hen dderyn bach? +I sythu cyn bo ti'n marw? +Pwy mor uchel wyt ti'n byw, +Gael dweyd wrth Ddafydd Huw? +O, trueni am yr hen dderyn bach. + + +CCLXI. WEL, WEL. + + + Mi weles ferch yn godro, + A menyg am ei dwylo, +Yn sychu'r llaeth yng nghwrr ei chrys, + A merch Dai Rhys oedd honno. + + +CCLXII. TEIMLAD DA. + + +Mae'n dda gen i ddefaid, mae'n dda gen i wyn, +Mae'n dda gen i feinwen a phant yn ei thrwyn; +A thipyn bach bach o ol y frech wen, +Yn gwisgo het befar ar ochr ei phen. + + +CCLXIII. DAU GANU. + + +Mae gen i ganu byrr bach,-- +Ffiol a llwy, a sucan a llaeth; +Mae gen i ganu byrr bach sy hwy,-- +Ffiol a llaeth, a sucan a llwy. + + +CCLXIV. TARW CORNIOG. + + +Tarw corniog, torri cyrnau, +Heglau baglog, higlau byglau; +Higlau byglau, heglau baglog, +Torri cyrnau tarw corniog. + + +CCLXV. PE TASAI. + + +Pe tasai'r Wyddfa i gyd yn gaws, + Fe fuasai'n haws cael enllyn; +A Moel Eiddia'n fara gwyn, + A'r llyn yn hufen melyn. + + +CCLXVI. TRO FFOL. + + +Fy modryb, iy modryb, a daflodd ei chwd, +Dros bont Aber Glaslyn, i ganol y ffrwd; +Cnau ac afalau oedd ynddo fo'n dynn, +Mi wn fod yn 'difar i'w chalon cyn hyn. + + +CCLXVII. FEL DAW TADA ADRE. + + +Dydd Gwener a dydd Sadwrn + Sydd nesa at ddydd Sul; +Daw dada bach tuag adre, + Mewn trol a bastard mul. + + +CCLXVIII. BUWCH. + + +Mae gennyf fuwch a dau gorn arian, +Mae gennyf fuwch yn godro'i hunan; +Mae gennyf fuwch yn llanw'r stwcau, +Fel mae'r mor yn llanw'r beiau. + + +CCLXIX. LLE PORI. + + +Marc a Meurig, b'le buoch chwi'n pori? +"Ar y Waen Las, gerllaw Llety Brongu." +Beth gawsoch chwi yno yn well nag yma? +"Porfa fras, a dwr ffynhonna." + + +CCLXX. O GWCW. + + +O gwcw, O gwcw, b'le buost ti cyd +Cyn dod i Benparce? Ti aethost yn fud. +"Meddyliais fod yma bythefnos yn gynt, +Mi godais fy aden i fyny i'r gwynt; +Ni wnes gamgymeriad, nid oeddwn mor ffol, +Corwynt o'r gogledd a'm cadwodd i'n ol." + + +CCLXXI. LLIFIO. + + + Llifio a llif, + Am geiniog y dydd; + Llifio pren bedw, + Yng nghoed yr hen widw; +Bocs i John, a bocs i finne, +Bocs i bawb drwy'r ty 's bydd eise. + + +CCLXXII. AR OL Y LLYGOD. {107} + + + Wil ffril ffralog + A'i gledde tair ceiniog, +Yn erlid y llygod trwy'r llydi; + Aeth y llygod i'r dowlad, + Aeth Wil i 'mofyn lletwad; + Aeth llygod i'r ddol. + Aeth Wil ar eu hol, + Aeth y llygod i foddi, + Aeth Wil i gysgu. + + +CCLXXIII. ElRINEN. + + +Hen wraig bach, den, den, +Pais ddu, a het wen, +Calon garreg, a choes bren. + + +CCLXXIV. CREMPOG. + + +Os gwelwch chwi'n dda, ga'i grempog? + Mae mam yn rhy dlawd + I brynnu blawd, + A nhad yn rhy ddiog i weithio; + Halen i'r ci bach, + Bwyd i'r gath bach, +Mae ngheg i'n grimpin eisiau crempog. + + +CCLXXV. YR AWYR. + + + Dol las lydan, + Lot o wyddau bach penchwiban, +A chlagwydd pen aur, a gwydd ben arian. + + +CCLXXVI. NYTH Y DRYW. + + +Y neb a dynno nyth y dryw, +Ni wel ddaioni tra bo byw. + + +CCLXXVII. NYTH YR EHEDYDD. + + +Y neb a dynno nyth ehedydd, +Cyll oddiar ei ben ei fedydd. + + +CCLXXVIII. NYTH ROBIN. + + +Os tynni nyth y robin, +Ti gei gorco yn dy goffin. + + +CCLXXIX. CARU CYNTAF. + + +Pan eis i gynta i garu, + Nid own ond bachgen bach, +Yn methu cyrraedd cusan + Heb fynd i ben stol fach; +Pan es i garu wedyn, + Yr own yn fachgen mawr, +Yn gallu cyrraedd cusan + A 'nwy droed ar y llawr. + + +CCLXXX. CHWYTHU. + + +Y gwynt ffalwm ar fawr hwthrwm, +Chwyth dy dy di'n bendramwgwm. + + +CCLXXXI. CAMGYMERIAD. + + +Pan own i'n mynd a brag tua'r felin, +Meddylies i fi gwrdd a brenin; +Erbyn edrych, beth oedd yno? +Hen gel gwyn oedd bron a thrigo. + + +CCLXXXII. CAN IAR. {109} + + + A glywaist ti + Gan ein iar ni?-- +"Dodwy, dodwy 'rioed, +Heb un esgid am fy nhroed; +A phe bawn yn dodwy byth, +Ni chawn ond UN wy yn fy nyth." +"Taw'r ffolog," ebai'r ceiliog, +"Wnaeth y crydd 'rioed esgid fforchog." + + +CCLXXXIII. CAN IAR ARALL. {110a} + + +"Mi ddodwas wy heddyw, mi ddodwas wy ddoe; +Mi wn i'r lle'r aeth,-- +Morwyn y ty holws, gwraig y ty triniws, +Gwr y ty bytws,--a dyna lle'r aeth." + + +CCLXXXIV. MYND. + + +Ar garlam, ar garlam, i ffair Abergele, +Ar ffrwst, ar ffrwst, i ffair Lanrwst, +Ar dith, ar dith, i ffair y Ffrith, +Ar drot, ar drot, i ffair Llan-mot, +O gam i gam i dy Modryb Ann. + + +CCLXXXV. AMSER CODI. + + + Mae'r ceiliog coch yn canu, + Mae'n bryd i minne godi, +Mae'r bechgyn drwg yn mynd tua'r glo, + A'r fuwch a'r llo yn brefu. + + +CCLXXXVI. IAR FACH. + + +Iar fach bert yw ngiar fach i, +Gwyn a choch a melyn a du; +Fe aeth i'r coed i ddodwy wy, {110b} +Cwnmws ei chwt, a ffwrdd a hi. + + +CCLXXXVII.--CCXCI. MEDDE BIBYN WRTH BOBYN. + + +"A ddoi di i'r coed?" medde Bibyn wrth Bobyn, +"A ddoi di i'r coed?" medde Richard wrth Robin, +"A ddoi di i'r coed?" medde'r bachgen ei hun, +"A ddoi di i'r coed?" medde nhw bod yg un. + +"Beth wnawn ni yno?" medde Bibyn wrth Bobyn, +"Beth wnawn ni yno?" medde Richard wrth Robin, +"Beth wnawn ni yno?" medde'r bachgen ei hun, +"Beth wnawn ni yno?" medde nhw bod yg un. + +"Hela'r dryw bach," medde Bibyn wrth Bobyn, +"Hela'r dryw bach," medda Richard wrth Robin, +"Hela'r dryw bach," medde'r bachgen ei hun, +"Hela'r dryw bach," medde nhw bod yg un. + +"Beth wnawn ni wedyn?" medde Bibyn wrth Bobyn, +"Beth wnawn ni wedyn?" medde Richard wrth Robin, +"Beth wnawn ni wedyn?" medde'r bachgen ei hun, +"Beth wnawn ni wedyn?" medda nhw bod yg un. + +"Gwneyd potes a fo," medde Bibyn wrth Bobyn, +"Gwneyd potes a fo," medde Richard wrth Robin, +"Gwneyd potes a fo," medde'r bachgen ei hun; +A boddi mewn potes ddaru nhw, bod yg un. + + +CCXCII. STORIAU HEN GASEG. + + +Mi ddeuda i ti stori,-- + Hen gaseg yn pori. +Mi ddeuda i ti ddwy,-- + Hen gaseg ar y plwy. +Mi ddeuda i ti dair,-- + Hen gaseg yn y ffair. +Mi ddeuda i ti beder,-- + Hen gaseg yn colli pedol. +Mi ddeuda i ti bump,-- + Hen gaseg ar ei phwmp. +Mi ddeuda i ti chwech,-- + Hen gaseg frech. +Mi ddeuda i ti saith,-- + Hen gaseg fraith. +Mi ddeuda i ti wyth,-- + Hen gaseg yn rhoi pwyth. +Mi ddeuda i ti naw,-- + Hen gaseg yn y baw. +Mi ddeuda i ti ddeg,-- + Hen gaseg ar y clwt teg. + + +CCXCIII. GYNT. + + +Pan oeddwn yn ferch ifanc, + Ac yn fy ffedog wen, +Yn gwisgo'm cnotyn sidan + Yn uchel ar fy mhen, +Mi neidiwn gainc yn wisgi, + Mi ddaliwn 'nghorff yn syth, +Meddyliais y pryd hynny,-- + "Ddaw henaint ata i byth." + + +CCXCIV. Y DERYN BACH SYW. + + +I ble ti'n mynd heddy 'deryn bach syw? +I mofyn bara, os bydda'i byw; +I beth ti'n mo'yn a bara, 'deryn bach syw? +I ddodi yn 'y nghawl, os bydda'i byw; +I beth ti'n mo'yn a cawl, 'deryn bach syw? +I ddodi yn 'y mola, os bydda'i byw; +I beth ti'n mo'yn a bola, 'deryn bach syw? +Wel, ond bai bola, byddwn ni ddim byw. + + +CCXCV. TLODI. + + +Nid oes gen i na buwch na dafad, +Na giar na cheiliog wrth fy ngalwad, +Ond bwth o dy, a hwnw'n fudur, +A thwll o ffenast heb un gwydyr. + + +CCXCVI. UNO. + + +Gwelais neithiwr trwy fy hun, +Dair gwlad yn mynd yn un; +Fala'n tyfu ar friga'r brwyn, +A phob hen wraig yn eneth fach, fwyn. + + +CCXCVII. PRIODI FFOL. + + +Mae mwy ysywaeth yn priodi, +Nag sydd a chig at Sul i ferwi. + + +CCXCVIII. BRITH Y FUCHES. + + +Mae nhw'n dwedyd am yr adar, +Nad oes un o'r rhain heb gymar; +Gwelais dderyn brith y fuches, +Heb un cymar na chymhares. + + +CCXCIX. CALON DROM. + + +Mae'm calon i mor drymed + A'r march sy'n dringo'r rhiw, +Wrth geisio bod yn llawen, + Nis medraf yn fy myw; +Mae'r esgid fach yn gwasgu + Mewn man nas gwyddoch chwi, +A llawer gofid meddwl + Sy'n torri 'nghalon i. + + +CCC. NOS DA. + + + Dos i'th wely 'rwan, + Dos i'th wely 'rwan; +Dos i'th wely fel yr wyt, + Dos i'th wely 'rwan. + + + +Footnotes: + +{0a} HWIANGERDDI CYMRU. Rhan I. Darluniau gan Winifred Hartley. +2s. 6d. Conwy: R. E. Jones a'i Frodyr. + +{0b} WELSH NURSERY RHYMES. Collected by Cadrawd. Arranged by +Harry Evans. 2s. The Educational Publishing Company, Merthyr. + +{14a} Ychwaneger dafad ddu, lwyd, goch, felen, frech, fraith, &c., +hyd nes y bydd y bychan wedi huno. + +{14b} Weithiau cenid "A chwe nichog ynddi." + +{16} Wrth ddawnsio efo coes ysgub. + +{19a} Cyffyrddid a'r fawd a'r bysedd wrth enwi pob un. + +{19b} Os dymunid gwneud y ddrama yn fwy cyffrous, dywedid yma,--"I +ladd defaid." Yr oedd crogi am ddwyn defaid. + +{20} Rhoddid blaen gwialen yn y tan, a throid hi'n gyflym i +ddarlunio buarth, cryman, &c., wrth ddweyd y geiriau. + +{27a} Mae'n gofyn medr i wneyd y swn priodol. Medd golygydd Llyfr +Coch Hergest, gan yr hwn y cefais hwy, y medr hwn. + +{27b} Mae'n gofyn medr i wneyd y swn priodol. Medd golygydd Llyfr +Coch Hergest, gan yr hwn y cefais hwy, y medr hwn. + +{39} Gellir trefnu geiriau'r pennill mewn llu o ffyrdd. + +{63} Dywedir y rhain wrth gerdded un neu ddau fys ("Dau bry bach") +i fyny coiff y plentyn. Gorffennir dan ei oglais dan ei en. + +{67} Dyweder "ffarmwr," "bugail," "glowr," "gweithiwr," &c., yn ol +fel y bydd eisieu. + +{68} Un yn dysgu dod yn chwarelwr yw rhybelwr. Enwau ar lechau o +wahanol faint yw Princes, Squares, a Counties. + +{88a} Cherries, ceirios. + +{88b} Gooseberries, eirin Mair. + +{91} Newidier yn wen, goch, las, fraith, frech, &c., hyd nes y +cysgro'r baban. + +{99} Nid wyf yn sicr ai priodol galw caneuon Calan yn ganeuon +hwian. Ond hyn a wn, cenid hwy ar yr hen aelwydydd fel caneuon +hwian. + +{100} I brofi y medrai'r plentyn ddweyd y seiniau anhawddaf yn +groew. + +{107} Cefais hwn, ac amryw o hwiangerddi Dyfed welir trwy'r llyfr, +gan gyfieithydd Dwyfol Gan Dante i'r Gymraeg. + +{109} O gasgliad Ceiriog yn "Oriau'r Bore." + +{110a} O gasgliad Cadrawd yn yr "History of Llangynwyd Parish." + +{110b} Cynhaner wi, ffordd Gogledd Mynwy i ddweyd y gair wy. + + + + +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK, YR HWIANGERDDI *** + +This file should be named hwng10.txt or hwng10.zip +Corrected EDITIONS of our eBooks get a new NUMBER, hwng11.txt +VERSIONS based on separate sources get new LETTER, hwng10a.txt + +Project Gutenberg eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the US +unless a copyright notice is included. Thus, we usually do not +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +We are now trying to release all our eBooks one year in advance +of the official release dates, leaving time for better editing. +Please be encouraged to tell us about any error or corrections, +even years after the official publication date. + +Please note neither this listing nor its contents are final til +midnight of the last day of the month of any such announcement. +The official release date of all Project Gutenberg eBooks is at +Midnight, Central Time, of the last day of the stated month. A +preliminary version may often be posted for suggestion, comment +and editing by those who wish to do so. + +Most people start at our Web sites at: +http://gutenberg.net or +http://promo.net/pg + +These Web sites include award-winning information about Project +Gutenberg, including how to donate, how to help produce our new +eBooks, and how to subscribe to our email newsletter (free!). + + +Those of you who want to download any eBook before announcement +can get to them as follows, and just download by date. This is +also a good way to get them instantly upon announcement, as the +indexes our cataloguers produce obviously take a while after an +announcement goes out in the Project Gutenberg Newsletter. + +http://www.ibiblio.org/gutenberg/etext05 or +ftp://ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext05 + +Or /etext04, 03, 02, 01, 00, 99, 98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92, +91 or 90 + +Just search by the first five letters of the filename you want, +as it appears in our Newsletters. + + +Information about Project Gutenberg (one page) + +We produce about two million dollars for each hour we work. The +time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours +to get any eBook selected, entered, proofread, edited, copyright +searched and analyzed, the copyright letters written, etc. Our +projected audience is one hundred million readers. If the value +per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2 +million dollars per hour in 2002 as we release over 100 new text +files per month: 1240 more eBooks in 2001 for a total of 4000+ +We are already on our way to trying for 2000 more eBooks in 2002 +If they reach just 1-2% of the world's population then the total +will reach over half a trillion eBooks given away by year's end. + +The Goal of Project Gutenberg is to Give Away 1 Trillion eBooks! +This is ten thousand titles each to one hundred million readers, +which is only about 4% of the present number of computer users. + +Here is the briefest record of our progress (* means estimated): + +eBooks Year Month + + 1 1971 July + 10 1991 January + 100 1994 January + 1000 1997 August + 1500 1998 October + 2000 1999 December + 2500 2000 December + 3000 2001 November + 4000 2001 October/November + 6000 2002 December* + 9000 2003 November* +10000 2004 January* + + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been created +to secure a future for Project Gutenberg into the next millennium. + +We need your donations more than ever! + +As of February, 2002, contributions are being solicited from people +and organizations in: Alabama, Alaska, Arkansas, Connecticut, +Delaware, District of Columbia, Florida, Georgia, Hawaii, Illinois, +Indiana, Iowa, Kansas, Kentucky, Louisiana, Maine, Massachusetts, +Michigan, Mississippi, Missouri, Montana, Nebraska, Nevada, New +Hampshire, New Jersey, New Mexico, New York, North Carolina, Ohio, +Oklahoma, Oregon, Pennsylvania, Rhode Island, South Carolina, South +Dakota, Tennessee, Texas, Utah, Vermont, Virginia, Washington, West +Virginia, Wisconsin, and Wyoming. + +We have filed in all 50 states now, but these are the only ones +that have responded. + +As the requirements for other states are met, additions to this list +will be made and fund raising will begin in the additional states. +Please feel free to ask to check the status of your state. + +In answer to various questions we have received on this: + +We are constantly working on finishing the paperwork to legally +request donations in all 50 states. If your state is not listed and +you would like to know if we have added it since the list you have, +just ask. + +While we cannot solicit donations from people in states where we are +not yet registered, we know of no prohibition against accepting +donations from donors in these states who approach us with an offer to +donate. + +International donations are accepted, but we don't know ANYTHING about +how to make them tax-deductible, or even if they CAN be made +deductible, and don't have the staff to handle it even if there are +ways. + +Donations by check or money order may be sent to: + + PROJECT GUTENBERG LITERARY ARCHIVE FOUNDATION + 809 North 1500 West + Salt Lake City, UT 84116 + +Contact us if you want to arrange for a wire transfer or payment +method other than by check or money order. + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been approved by +the US Internal Revenue Service as a 501(c)(3) organization with EIN +[Employee Identification Number] 64-622154. Donations are +tax-deductible to the maximum extent permitted by law. As fund-raising +requirements for other states are met, additions to this list will be +made and fund-raising will begin in the additional states. + +We need your donations more than ever! + +You can get up to date donation information online at: + +http://www.gutenberg.net/donation.html + + +*** + +If you can't reach Project Gutenberg, +you can always email directly to: + +Michael S. Hart <hart@pobox.com> + +Prof. Hart will answer or forward your message. + +We would prefer to send you information by email. + + +**The Legal Small Print** + + +(Three Pages) + +***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS**START*** +Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers. +They tell us you might sue us if there is something wrong with +your copy of this eBook, even if you got it for free from +someone other than us, and even if what's wrong is not our +fault. So, among other things, this "Small Print!" statement +disclaims most of our liability to you. It also tells you how +you may distribute copies of this eBook if you want to. + +*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS EBOOK +By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm +eBook, you indicate that you understand, agree to and accept +this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive +a refund of the money (if any) you paid for this eBook by +sending a request within 30 days of receiving it to the person +you got it from. If you received this eBook on a physical +medium (such as a disk), you must return it with your request. + +ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM EBOOKS +This PROJECT GUTENBERG-tm eBook, like most PROJECT GUTENBERG-tm eBooks, +is a "public domain" work distributed by Professor Michael S. Hart +through the Project Gutenberg Association (the "Project"). +Among other things, this means that no one owns a United States copyright +on or for this work, so the Project (and you!) can copy and +distribute it in the United States without permission and +without paying copyright royalties. Special rules, set forth +below, apply if you wish to copy and distribute this eBook +under the "PROJECT GUTENBERG" trademark. + +Please do not use the "PROJECT GUTENBERG" trademark to market +any commercial products without permission. + +To create these eBooks, the Project expends considerable +efforts to identify, transcribe and proofread public domain +works. Despite these efforts, the Project's eBooks and any +medium they may be on may contain "Defects". Among other +things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged +disk or other eBook medium, a computer virus, or computer +codes that damage or cannot be read by your equipment. + +LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES +But for the "Right of Replacement or Refund" described below, +[1] Michael Hart and the Foundation (and any other party you may +receive this eBook from as a PROJECT GUTENBERG-tm eBook) disclaims +all liability to you for damages, costs and expenses, including +legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR +UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT, +INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE +OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE +POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES. + +If you discover a Defect in this eBook within 90 days of +receiving it, you can receive a refund of the money (if any) +you paid for it by sending an explanatory note within that +time to the person you received it from. If you received it +on a physical medium, you must return it with your note, and +such person may choose to alternatively give you a replacement +copy. If you received it electronically, such person may +choose to alternatively give you a second opportunity to +receive it electronically. + +THIS EBOOK IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS +TO THE EBOOK OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A +PARTICULAR PURPOSE. + +Some states do not allow disclaimers of implied warranties or +the exclusion or limitation of consequential damages, so the +above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you +may have other legal rights. + +INDEMNITY +You will indemnify and hold Michael Hart, the Foundation, +and its trustees and agents, and any volunteers associated +with the production and distribution of Project Gutenberg-tm +texts harmless, from all liability, cost and expense, including +legal fees, that arise directly or indirectly from any of the +following that you do or cause: [1] distribution of this eBook, +[2] alteration, modification, or addition to the eBook, +or [3] any Defect. + +DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm" +You may distribute copies of this eBook electronically, or by +disk, book or any other medium if you either delete this +"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg, +or: + +[1] Only give exact copies of it. Among other things, this + requires that you do not remove, alter or modify the + eBook or this "small print!" statement. You may however, + if you wish, distribute this eBook in machine readable + binary, compressed, mark-up, or proprietary form, + including any form resulting from conversion by word + processing or hypertext software, but only so long as + *EITHER*: + + [*] The eBook, when displayed, is clearly readable, and + does *not* contain characters other than those + intended by the author of the work, although tilde + (~), asterisk (*) and underline (_) characters may + be used to convey punctuation intended by the + author, and additional characters may be used to + indicate hypertext links; OR + + [*] The eBook may be readily converted by the reader at + no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent + form by the program that displays the eBook (as is + the case, for instance, with most word processors); + OR + + [*] You provide, or agree to also provide on request at + no additional cost, fee or expense, a copy of the + eBook in its original plain ASCII form (or in EBCDIC + or other equivalent proprietary form). + +[2] Honor the eBook refund and replacement provisions of this + "Small Print!" statement. + +[3] Pay a trademark license fee to the Foundation of 20% of the + gross profits you derive calculated using the method you + already use to calculate your applicable taxes. If you + don't derive profits, no royalty is due. Royalties are + payable to "Project Gutenberg Literary Archive Foundation" + the 60 days following each date you prepare (or were + legally required to prepare) your annual (or equivalent + periodic) tax return. Please contact us beforehand to + let us know your plans and to work out the details. + +WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO? +Project Gutenberg is dedicated to increasing the number of +public domain and licensed works that can be freely distributed +in machine readable form. + +The Project gratefully accepts contributions of money, time, +public domain materials, or royalty free copyright licenses. +Money should be paid to the: +"Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +If you are interested in contributing scanning equipment or +software or other items, please contact Michael Hart at: +hart@pobox.com + +[Portions of this eBook's header and trailer may be reprinted only +when distributed free of all fees. Copyright (C) 2001, 2002 by +Michael S. Hart. Project Gutenberg is a TradeMark and may not be +used in any sales of Project Gutenberg eBooks or other materials be +they hardware or software or any other related product without +express permission.] + +*END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS*Ver.02/11/02*END* + diff --git a/old/hwng10.zip b/old/hwng10.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b033637 --- /dev/null +++ b/old/hwng10.zip diff --git a/old/hwng10h.htm b/old/hwng10h.htm new file mode 100644 index 0000000..d912905 --- /dev/null +++ b/old/hwng10h.htm @@ -0,0 +1,2273 @@ +<!DOCTYPE html + PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> +<html> +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=US-ASCII" /> +<title>Yr Hwiangerddi</title> +</head> +<body> +<h2> +<a href="#startoftext">Yr Hwiangerddi, by Owen M. Edwards</a> +</h2> +<pre> +The Project Gutenberg EBook of Yr Hwiangerddi, by Owen M. Edwards + +Copyright laws are changing all over the world. Be sure to check the +copyright laws for your country before downloading or redistributing +this or any other Project Gutenberg eBook. + +This header should be the first thing seen when viewing this Project +Gutenberg file. Please do not remove it. Do not change or edit the +header without written permission. + +Please read the "legal small print," and other information about the +eBook and Project Gutenberg at the bottom of this file. Included is +important information about your specific rights and restrictions in +how the file may be used. You can also find out about how to make a +donation to Project Gutenberg, and how to get involved. + + +**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts** + +**eBooks Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971** + +*****These eBooks Were Prepared By Thousands of Volunteers!***** + + +Title: Yr Hwiangerddi + +Author: Owen M. Edwards + +Release Date: May, 2005 [EBook #8194] +[This file was first posted on June 30, 2003] +[Most recently updated: June 30, 2003] + +Edition: 10 + +Language: Welsh + +Character set encoding: US-ASCII +</pre> +<p><a name="startoftext"></a></p> +<h1>YR HWIANGERDDI</h1> +<div class="GutenbergBlankLines3"><br /><br /><br /></div> +<h2>RHAGYMADRODD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines2"><br /><br /></div> +<p>Ambell orig daw hen hwiangerdd, fel su melodaidd o gartref pell a +hoff, i’r meddwl. Daw un arall ar ei hol, ac un arall,—a +chyda hwy daw adgofion cyntaf bore oes. Daw’r llais mwynaf +a glywsom erioed i’n clust yn ol, drwy stormydd blynyddoedd maith; +daw cof am ddeffro a sylwi pan oedd popeth yn newydd a rhyfedd. +A daw ymholi ond odid. Beth yw tarddle swyn yr hen gerddi hwian +syml hyn? Pa nifer ohonynt fedraf? Pa nifer sydd ohonynt +yn llenyddiaeth Cymru? A ydynt yn llenyddiaeth? Beth fu +eu dylanwad ar fy mywyd? A adawsant ryw nod ar lenyddiaeth Cymru?</p> +<p>O ble y daethant? Y mae iddynt ddau darddiad. Yn un peth,—y +maent yn adlais o ryw hen bennill genid gyda’r delyn. Cofid +y rhannau mwyaf melodaidd, rhyw seiniau fynnai aros yn y glust, gan +fam neu forwyn, a byddent yn llais i lawenydd y galon wrth suo’r +plentyn i gwsg. A ffynhonnell arall,—yr oedd y fam yn creu +cerddi hwian, nid i wneyd i’r plentyn gysgu, ond i’w gadw’n +ddiddig pan ar ddihun. Ac y mae cof gwlad wedi trysori ymgais +y mamau mwyaf athrylithgar.</p> +<p>Ar ei fysedd y sylwa plentyn i ddechreu. Hwy ddefnyddia’r +fam yn deganau cyntaf. Rhoddir enwau arnynt,—Modryb ’y +Mawd, Bys yr uwd, Hirfys, Cwtfys, Bys bach, neu ryw enwau ereill. +Gwneir iddynt chware â’u gilydd; llechant yng nghysgod eu +gilydd, siaradant â’u gilydd; ant gyda’u gilydd i +chware, neu i hel gwlan, neu i ladd defaid i’r mynydd. Yr +oedd yr olaf yn fater crogi yr adeg honno, ac felly yr oedd y chware +yn un pur gyffrous. Yr oedd i bob bys gymeriad hefyd; bys yr uwd +oedd y cynlluniwr, yr hirfys oedd y gweithiwr cryf eofn, y cwtfys oedd +y beirniad ofnus, a’r bys bach, druan, oedd yn gorfod dilyn y +lleill neu gario dŵr. Yn llenyddiaeth gyntaf plentyn, y bysedd +yw’r <i>actors</i> yn y ddrama.</p> +<p>Wedi’r bysedd, y traed oedd bwysicaf. Eid trwy yr un +chware gyda bysedd y traed drachefn. A difyr iawn oedd pedoli, +curo gwadnau’r traed bob yn ail, a phedoli dan ganu.</p> +<p>Nodwedd bennaf plentyn iach, effro yw, nas gall fod eiliad yn llonydd. +Mae pob gewyn ynddo ar fynd o hyd. Ac y mae mynd yn yr hen hwiangerddi. +Gorchest arwrol gyntaf plentyn yw cael ei ddawnsio’n wyllt ar +y lin. “Gyrru i Gaer” yw anturiaeth fawr gyntaf dychymyg +y rhan fwyaf o blant Cymru. Ac y mae afiaeth mawr i fod ar y diwedd, +i ddynodi rhyw drychineb ysmala,—dod adre wedi priodi, boddi yn +y potes, neu dorri’r pynnaid llestri’n deilchion. +Mae’r coesau a’r breichiau bychain i fynd ar eu gwylltaf, +ac y mae edyn mân dychymyg y plentyn yn chware’n wyllt hefyd.</p> +<p>Yr un cerddi hwian, mewn llais distawach, dwysach, a suai y plentyn +i gwsg. Ai’r llong i ffwrdd yn ddistaw, carlamai’r +cel bach yn esmwyth, doi’r nos dros furiau Caer.</p> +<p>A yw’r hwiangerddi’n foddion addysg? Hwy rydd addysg +oreu plentyndod. Am genedlaethau’n ol, ceisid dysgu plant +yn yr ysgol o chwith. Ceisid eu cadw’n llonydd, a hwythau’n +llawn awydd symud. Ceisid eu cadw’n ddistaw, a hwythau’n +llawn awydd parablu. Dofi, distewi, disgyblu oedd o hyd. +Erbyn hyn deallir egwyddorion dysgu plentyn yn well. Gellid rhoddi +rhestr hir o athronyddion dysg plant, a dangos fel y gwelsant, o un +i un yn raddol, wir ddull dysgu plant. A’r dull hwnnw yw,— +dull yr hwiangerddi. Dysgir y plentyn i astudio’i fysedd. +Ca fynd ar drot ac ar garlam yr adeg y mynno. Ac ymhob cerdd, +daw rhyw agwedd darawiadol ar y natur ddynol i’r golwg. +Ei siglo’n brysur ar y glin i swn rhyw hen gerdd hwian,—dyna +faban ar ben gwir Iwybr ei addysg. Ni fyddaf yn credu dim ddwed +yr athronwyr am addysg babanod os na fedrir ei brofi o’r hwiangerddi. +Ynddynt hwy ceir llais greddf mamau’r oesoedd; o welediad clir +cariad y daethant, ac o afiaeth llawenydd iach.</p> +<p>A yw’r cerddi hwian yn llenyddiaeth? Ydynt, yn ddiameu. +Y mae iddynt le mor bwysig mewn llenyddiaeth ag sydd i’r plentyn +yn hanes dyn. Y mae llenyddiaeth cenedl yn dibynnu, i raddau mawr, +ar ei hwiangerddi. Os mynnech ddeall nodweddion cenedl, y dull +chwilio hawddaf a chyrfymaf a sicraf yw hwn,—darllennwch ei cherddi +hwian. Os ydynt yn greulon ac anonest eu hysbryd, yn arw a chras, +yn fawlyd a dichwaeth, rhaid i chwi ddarllen hanes cenedl yn meddu yr +un nodweddion. Os ydynt yn felodaidd a thyner, a’r llawenydd +afteithus yn ddiniwed, cewch genedl a’i llenyddiaeth yn ddiwylledig +a’i hanes yn glir oddiwrth waed gwirion. Nis gall y Cymro +beidio bod a chlust at felodi, wedi clywed y gair “pedoli” +bron yn gyntaf un, a hwn yn gyntaf pennill,—</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>“Mae gen i ebol melyn,<br /> Yn codi’n +bedair oed;<br />A phedair pedol arian,<br /> O dan +ei bedwar troed.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Disgwylir i mi ddweyd, mae’n ddiau gennyf, ymhle y cefais yr +holl gerddi hwian hyn. Gwaith araf oedd eu cael, bum yn eu casglu +am dros ugain mlynedd. Ychydig genir yn yr un ardal, daw y rhai +hyn bron o bob ardal yng Nghymru. Cefais hwy oddiwrth rai ugeiniau +o gyfeillion caredig, yn enwedig pan oeddwn yn olygydd <i>Cymru’r +Plant</i>. A chefais un fantais fawr yng nghwrs fy addysg,—nid +oes odid blentyn yng Nghymru y canwyd mwy o hwiangerddi iddo.</p> +<p>Hyd y gwn i; Ceiriog ddechreuodd gasglu hwiangerddi Cymru, yn yr +<i>Arweinydd</i>, yn 1856 ac 1857. Condemnid y golygydd, Tegai, +am gyhoeddi pethau mor blentynaidd. Ond daeth yr hanesydd dysgedig +Ab Ithel, oedd wedi cyhoeddi’r <i>Gododin</i> ac yn paratoi’r +<i>Annales Cambriae y Brut y Tywysogion</i> i’r wasg, i’w +amddiffyn yn bybyr. Cawr o ddyn oedd Ab Ithel; y mae rhai o wyr +galluocaf a mwyaf dysgedig Cymru, yn ogystal a phlant ysgol, wedi’m +helpu innau i wneyd y casgliad hwn. Cyhoeddwyd casgliad Ceiriog +wedi hyn yn “Oriau’r Haf.” Nid oes ynddo ddim +o gerddi hwian y De. Cyhoeddodd Cadrawd rai o gerddi hwian Morgannwg +yn ei “History of Llangynwyd Parish” yn 1887. “Yn +ddiweddarach cyhoeddwyd casgliad gyda darluniau prydferth yng Nghonwy, +<a name="citation0a"></a><a href="#footnote0a">{0a}</a> a chasgliad +gan Cadrawd gyda cherddoriaeth o drefniad Mr. Harry Evans ym Merthyr +Tydfil. <a name="citation0b"></a><a href="#footnote0b">{0b}</a></p> +<p>Nid y lleiaf o arwyddion da am ddyfodol Cymru yw fod yr hen hwiangerddi +swynol hyn i’w clywed eto yn ei chartrefi ac yn ei hysgolion.</p> +<p>OWEN M. EDWARDS.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>I. BACHGEN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Y Bachgen boch-goch,<br /> A’r bochau brechdan,<br />A’r +bais dew,—<br /> O ble doist ti?</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>II. YR EBOL MELYN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae gen i ebol melyn,<br /> Yn codi’n bedair +ced,<br />A phedair pedol arian<br /> O dan ei bedwar +troed;<br />Mi neidia ac mi brancia<br /> O dan y feinir +wen,<br />Fe reda ugain milldir<br /> Heb dynnu’r +ffrwyn o’i ben.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>III. GYRRU I GAER.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Gyrru, gyrru, gyrru i Gaer;<br />I briodi merch y maer;<br />Gyrru, +gyrru, gyrru adre,<br />Wedi priodi ers diwrnodie.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>IV. I’R FFAIR.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Ar garlam, ar garlam,<br />I ffair Abergele;<br />Ar ffrwst, ar ffrwst,<br />I +ffair Lanrwst.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>V. DAU GI BACH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dau gi bach yn mynd i’r coed,<br />Dan droi’u fferrau, +dan droi’u troed;<br />Dau gi bach yn dyfod adre,<br />Blawd ac +eisin hyd eu coese.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>VI. CERDDED.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dandi di, dandi do,<br />Welwch chwi ’i sgidie newydd o?<br />Ar +i fyny, ar i wared,<br />Bydd y bachgen bach yn cerdded.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>VII., VIII. Y CEFFYL BACH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Ymlaen, geffyl bach,<br /> I’n cario ni’n +dau<br />Dros y mynydd<br /> I hela cnau.</p> +<p>Ymlaen, geffyl bach,<br /> I’n cario ni’n +tri<br />Dros y mynydd<br /> I hela cnu.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>IX. SION A SIAN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Sion a Sian, oddeutu’r tân,<br />Yn bwyta blawd ac eisin +mân.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>X., XI. MYND I LUNDAIN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Beti bach a finnau<br />Yn mynd i Lundain G’lanmai;<br />Os +na chawn ni’r ffordd yn rhydd,<br />Mi neidiwn dros y cloddiau.</p> +<p>Beti bach a finne,<br />Yn mynd i Lundain Glame;<br />Mae dŵr +y môr yn oer y nos,<br />Gwell inni aros gartre.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XII. GWLAD BRAF.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Lodes ei mam, a lodes ei thad,<br />A fentri di gyda fi allan o’r +wlad,<br />Lle mae gwin yn troi melinau,<br />A chan punt am gysgu’r +borau?</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XIII. CYSUR LLUNDAIN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mi af i Lundain Glamai<br /> Os byddai byw ac iach,<br />Ni +’rosa i ddim yng Nghymru<br /> I dorri ’nghalon +bach;<br />Mae digon o arian yn Llundain,<br /> A swper +gyda’r nos,<br />A mynd i ’ngwely’n gynnar,<br /> A +chodi wyth o’r gloch.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XIV. LLONG YN MYND.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Si hei-li-lwli, ’r babi,<br /> Mae’r +llong yn mynd i ffwrdd;<br />Si hei-li-lwli, ’r babi,<br /> Mae’r +capten ar y bwrdd.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XV. DAFAD WEN. <a name="citation14a"></a><a href="#footnote14a">{14a}</a></h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Chwe dafad gorniog,<br /> A chwe nod arni, <a name="citation14b"></a><a href="#footnote14b">{14b}</a><br />Ac +ar y bryniau garw,<br /> ’Roedd rheiny i gyd +yn pori;<br />Dafad wen, wen, wen,<br /> Ie benwen, +benwen, benwen;<br />Ystlys hir a chynffon wen,<br /> Wen, +wen.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XVI. IAR FACH DLOS.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Iar fach dlos<br /> Yw fy iar fach i;<br />Pinc +a melyn,<br /> A choch a du.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XVII. GWCW FACH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Gwcw fach, ond ’twyt ti’n ffolog,<br /> Ffal +di ral di rw dw ti rei tei O,<br />Yn canu ’mhlith yr eithin pigog,<br /> Ffal +di ral di rw dw ti rei tei O;<br />Dos i blwy Dolgellau dirion,<br /> Ffal +di ral di rw dw ti rei tei O;<br />Ti gei lwyn o fedw gwyrddion,<br /> Ffal +di ral di rw dw ti rei tei O.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XVIII. LLYGOD A MALWOD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Llygod mân yn chwythu’r tân,<br /> A’r +malfod yn gweu melfed.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XIX. I’R DRE.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Gyrru, gyrru, drot i’r dre,<br />Dwad adre erbyn te.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XX. I GAERDYDD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Gyrru, gyrru, i Gaerdydd,<br />Mofyn pwn o lestri pridd;<br />Gyrru, +gyrru’n ol yn glau,<br />Llestri wedi torri’n ddau.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXI. Y CEFFYL DU BACH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Pandy, pandy, melin yn malu,<br />Gweydd yn gweu a’r ffidil +yn canu;<br />Ceffyl bach du a’r gynffon wen<br />Yn cario Gwen +a Mari.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXII. I’R FFAIR.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Tomos Jones yn mynd i’r ffair,<br />Ar gefn ei farch a’i +gyfrwy aur;<br />Ac wrth ddod adre cwyd ei gloch,<br />Ac yn ei boced +afal coch.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXIII. AR DROT.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>’Ar drot, ar drot, i dŷ Shon Pot,<br />Ar whîl, +ar whîl, i dŷ Shon Pîl;<br />Ar garlam, ar garlam, +i dŷ Shon Rolant,<br />Bob yn gam, bob yn gam, i dŷ f’ewythr +Sam.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXIV. AR GARLAM.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Iohn bach a finne,<br />Yn mynd i Lunden Glame;<br />Ac os na chawn +ni’r ffordd yn glir,<br />Ni neidiwn dros y cloddie.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXV. Y DDAFAD FELEN. <a name="citation16"></a><a href="#footnote16">{16}</a></h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Croen y ddafad felen,<br /> Yn towlu’i throed +allan;<br />Troed yn ol, a throed ymlaen,<br /> A throed +yn towlu allan.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXVI. CNUL Y BACHGEN COCH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>“Ding dong,” medd y gloch,<br />Canu cnul y bachgen coch;<br />Os +y bachgen coch fu farw,<br />Ffarwel fydd i’r gwin a’r cwrw.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXVII. DAU FOCHYN BACH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dacw tada’n gyrru’r moch,<br />Mochyn gwyn, a mochyn +coch;<br />Un yn wyn yn mynd i’r cwt,<br />A’r llall yn +goch a chynffon bwt.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXVIII. COLLI ESGID.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dau droed bach yn mynd i’r coed,<br />Esgid newydd am bob troed;<br />Dau +droed bach yn dwad adre<br />Wedi colli un o’r ’sgidie.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXIX. I’R FELIN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dau droed bach yn mynd i’r felin,<br />I gardota blawd ac eithin;<br />Dau +droed bach yn dyfod adra,<br />Dan drofera, dan drofera.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXX. IANTO.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Carreg o’r Nant,<br /> Wnaiff Iant;<br />Carreg +o’r to,<br /> Wnaiff o,—<br />Ianto.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXXI. DEIO BACH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Deio bach a minne<br /> Yn mynd +i werthu pinne;<br />Un res, dwy res,<br /> Tair rhes +am ddime.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXXII. Y BYSEDD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Modryb y fawd,<br />Bys yr uwd,<br />Pen y cogwr,<br />Dic y peipar,<br />Joli +cwt bach.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXXIII. HOLI’R BYSEDD. <a name="citation19a"></a><a href="#footnote19a">{19a}</a></h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>“Ddoi di i’r mynydd?” meddai’r fawd,<br />“I +beth?” meddai bys yr uwd;<br />“I hela llwynog” meddai’r +hir-fys; <a name="citation19b"></a><a href="#footnote19b">{19b}</a><br />“Beth +os gwel ni?” meddai’r canol-fys;<br />“Llechu dan +lechen” meddai bys bychan.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXXIV. RHODD. <a name="citation20"></a><a href="#footnote20">{20}</a></h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Buarth, baban, cryman, croes;<br />Modrwy aur i’r oreu ’i +moes.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXXV., XXXVI. I’R YSGOL.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mi af i’r ysgol fory,<br /> A’m llyfyr +yn fy llaw;<br />Heibio’r Castell Newydd,<br /> A’r +cloc yn taro naw;<br />Dacw mam yn dyfod,<br /> Ar +ben y gamfa wen,<br />“A rhywbeth yn ei barclod,<br /> A +phiser ar ei phen.</p> +<p>Mi af i’r ysgol fory,<br /> A’m llyfyr +yn fy llaw,<br />Heibio’r Sgubor Newydd,<br /> A’r +cloc yn taro naw;<br />O, Mari, Mari, codwch,<br /> Mae +heddyw’n fore mwyn,<br />Mae’r adar bach yn canu,<br /> A’r +gôg ar frig y llwyn.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXXVII. LLE DIFYR.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mi fum yn gweini tymor<br /> Yn ymyl Ty’n +y Coed,<br />A’dyna’r lle difyrraf<br /> Y +bum i ynddo ’rioed;<br />Yr adar bach yn canu,<br /> A’r +coed yn suo ynghyd,—<br />Fy nghalon fach a dorrodd,<br /> Er +gwaetha rhain i gyd.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXXVIII. COLLI BLEW.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Pwsi mew, pwsi mew,<br />Lle collaist ti dy flew?<br /> “Wrth +gario tân<br /> I dŷ modryb Sian,<br />Yng +nghanol eira a rhew.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XXXIX. BODDI CATH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Shincin Sion o’r Hengoed<br /> Aeth i foddi +cath,<br />Mewn cwd o lian newydd,<br /> Nad oedd e +damed gwaeth;<br />Y cwd a aeth ’da’r afon,<br /> A’r +gath a ddaeth i’r lan,<br />A Shincin Sion o’r Hengoed<br /> Gas +golled yn y fan.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XL. WEL, WEL.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>“Wel, wel,”<br />Ebe ci Jac Snel,<br />“Rhaid i +mi fynd i hel,<br />Ne glemio.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XLI., XLII. PWSI MEW.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Pwsi meri mew,<br />Ble collaist ti dy flew?<br />“Wrth fynd +i Lwyn Tew<br />Ar eira mawr a rhew.”</p> +<p>“Pa groeso gest ti yno.<br />Beth gefaist yn dy ben?”<br />Ces +fara haidd coliog,<br />A llaeth yr hen gaseg wen.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XLIII. CALANMAI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Llidiart newydd ar gae ceirch,<br /> A gollwng meirch +o’r stablau;<br />Cywion gwyddau, ac ebol bach,<br /> Bellach +ddaw Calanmai.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XLIV.—XLVI. DA.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae gen i darw penwyn,<br /> A gwartheg lawer iawn;<br />A +defaid ar y mynydd,<br /> A phedair dâs o fawn.</p> +<p>Mae gen i gwpwrdd cornel,<br /> A set o lestri te;<br />A +dresser yn y gegin,<br /> A phopeth yn ei le.</p> +<p>Mae gen i drol a cheffyl,<br /> A merlyn bychan +twt,<br />A phump o wartheg tewion,<br /> Yn pori yn +y clwt.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XLVII. DACW DY.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dacw dŷ, a dacw do,<br />Dacw efail Sion y go;<br />Dacw Mali +wedi codi,<br />Dacw Sion a’i freichiau i fyny.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XLVIII. COFIO’R GATH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Ar y ffordd wrth fynd i Ruthyn,<br />Gwelais ddyn yn gwerthu brethyn;<br />Gofynnais +iddo faint y llath,<br />Fod arnaf eisio siwt i’r gath.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>XLIX. YSTURMANT. <a name="citation27a"></a><a href="#footnote27a">{27a}</a></h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>(I ddynwared swn ysturmant.)<br /> DWR glân +gloew,<br /> Bara chaws a chwrw.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>L. YSGUTHAN. <a name="citation27b"></a><a href="#footnote27b">{27b}</a></h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>(I ddynnwared Cân Ysguthan.)<br /> Cyrch du, +du,<br /> Yn ’y nghwd i.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LI. SIAN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Sian bach anwyl,<br /> Sian bach i;<br />Fi pia +Sian,<br /> A Sian pia fi.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LII. SIAN A SION.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Pan brioda Sion a minnau,<br />Fe fydd cyrn ar bennau’r gwyddau;<br />Ieir +y mynydd yn bluf gwynion;<br />Ceiliog twrci fydd y person.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LIII. SION A SIAN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Sion a Sian yn mynd i’r farchnad,<br />Sian yn mynd i brynnu +iar,<br /> A Sion i werthu dafad.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LIV. Y CROCHAN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Rhowch y crochan ar y tân,<br /> A phen y +frân i ferwi;<br />A dau lygad y gath goed,<br /> A +phedwar troed y wenci.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LV. UST.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Ust, O taw! Ust, O taw,<br />Aeth dy fam i Loeger draw;<br />Hi +ddaw adre yn y man,<br />A llond y cwd o fara cann.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LVI. CYSGU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Bachgen bach ydi’r bachgen gore,<br /> Gore, +gore;<br />Cysgu’r nos, a chodi’n fore,<br /> Fore, +fore.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LVII. FFAFRAETH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Hen fenyw fach Cydweli<br /> Yn gwerthu losin du;<br />Yn +rhifo deg am geiniog,<br /> Ond un ar ddeg i fi.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LVIII. MERCH EI MAM.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Morfudd fach, ferch ei mham,<br />Gaiff y gwin a’r bara cann;<br />Hi +gaiff ’falau per o’r berllan,<br />Ac yfed gwin o’r +llester arian.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LIX. MERCH EI THAD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Morfudd fach, merch ei thad,<br />Gaiff y wialen fedw’u rhad;<br />Caiff +ei rhwymo wrth bost y gwely<br />Caiff ei chwipio bore yfory.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LX. COLLED.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Whic a whiw!<br />Aeth y barcud a’r ciw;<br />Os na feindwch +chwi ato,<br />Fe aiff ag un eto.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXI. ANODD COELIO.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Mae gen i hen iar dwrci,<br /> A +mil o gywion dani;<br />Pob un o rheiny yn gymaint ag ych,—<br /> Ond +celwydd gwych yw hynny?</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXII. DODWY DA.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Mae gen i iar a cheiliog<br /> A +brynnais i ar ddydd Iau;<br />Mae’r iar yn dodwy wy bob dydd,<br /> A’r +ceiliog yn dodwy dau.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXIII. BYW DETHEU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae gen i iar a cheiliog,<br /> A hwch a mochyn +tew;<br />Rhwng y wraig a finne,<br /> ’R ym +ni’n eig wneyd hi’n lew.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXIV. DA.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae gen i ebol melyn<br /> A merlen newydd spon,<br />A +thair o wartheg blithion<br /> Yn pori ar y fron;<br />Mae +gen i iar a cheiliog,<br /> Mi cefais er dydd Iau,<br />Mae’r +iar yn dodwy wy bob dydd<br /> A’r ceiliog yn +dodwy dau.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXV. Go-Go-Go!</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Shoni Brica Moni<br /> Yn berchen buwch a llo;<br />A +gafar fach, a mochyn,<br /> A cheiliog, go-go-go!</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXVI. CYNFFON.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mi welais nyth pioden,<br />Fry, fry, ar ben y goeden,—<br /> A’i +chynffon hi mas.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXVII. TAITH DAU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dafi bach a minne,<br /> Yn mynd i Aberdâr,<br />Dafi’n +mofyn ceiliog,<br /> A minne’n ’mofyn giar.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXVIII. YSGWRS.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>“Wel,” meddai Wil wrth y wal,<br />Wedodd y wal ddim +wrth Wil.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXIX. HOFF BETHAU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae’n dda gan hen wr uwd a lla’th<br /> Mae’n +dda gan gath lygoden;<br />Mae’n dda gan ’radwr flaen ar +swch,<br /> Mae’n dda gan hwch y fesen.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXX. CLOC.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae gen i, ac mae gen lawer,<br />Gloc ar y mur i gadw amser;<br />Mae +gan Moses, Pant y Meusydd,<br />Gloc ar y mur i gadw’r tywydd.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXI. DWY FRESYCHEN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mi welais ddwy gabetsen,<br />Yn uwch na chlochdy Llunden;<br />A +deunaw gŵr yn hollti ’rhain,<br />A phedair cainc ar hugain.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXII. TOI A GWAU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mi welais i beth na welodd pawb,—<br /> Y +cwd a’r blawd yn cerdded;<br />Y frân yn toi ar ben y ty,<br /> A’r +malwod yn gwau melfed.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXIII. MALWOD A MILGWN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mi welais innau falwen goch,<br /> A dwy gloch wrth +ei chlustiau;<br />A dau faen melin ar ei chefn,<br /> Yn +curo’r milgwn gorau.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXIV. GWENNOL FEDRUS.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Do, mi welais innau wennol,<br />Ar y traeth yn gosod pedol;<br />Ac +yn curo hoel mewn diwrnod,—<br />Dyna un o’r saith rhyfeddod.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXV. LLYNCU DEWR.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mi weles beth na welodd pawb,—<br /> Y cwd +a’r blawd yn cerdded,<br />Y frân yn toi ar ben y ty,<br /> A’r +gŵr mor hy a hedeg;<br />A hogyn bach, dim mwy na mi,<br /> Yn +Ilyncu tri dyniawed.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXVI., LXXVII. Y DDAFAD YN Y BALA.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>’Roedd gen i ddafad gorniog,<br /> Ac arni +bwys o wlan,<br />Yn pori ar lan yr afon<br /> Ymysg +y cerrig mân;<br />Fe aeth yr hwsmon heibio,<br /> Hanosodd +arni gi;<br />Ni welais i byth mo’m dafad,<br /> Ys +gwn i a welsoch chwi?</p> +<p>Mi gwelais hi yn y Bala,<br /> Newydd werthu ei +gwlan,<br />Yn eistedd yn ei chadair,<br /> O flaen +tanllwyth mawr o dân;<br />A’i phibell a’i thybaco,<br /> Yn +smocio’n abal ffri,<br />A dyna lle mae y ddafad,—<br /> Gwd +morning, Jon, how di!</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXVIII. IAR Y PENMAEN MAWR.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>’Roedd gen i iar yn gorri,<br /> Ar ben y +Penmaen Mawr,<br />Mi eis i droed y Wyddfa<br /> I +alw arni i lawr;<br />Mi hedodd ac mi hedodd,<br /> A’i +chywion gyda hi,<br />I ganol tir y Werddon,—<br /> Good +morning, John! How di?</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXIX. I BLE?</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Troi a throsi, troi i ble?<br />I Abergele i yfed te.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXX. MORIO.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Fuost ti erioed yn morio?<br />“Do, mewn padell ffrio;<br />Chwythodd +y gwynt fi i Eil o Man,<br />A dyna lle bum i’n crio.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXXI. LLONG FY NGHARIAD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dacw long yn hwylio’n hwylus,<br />Heibio’r trwyn, ac +at yr ynys;<br />Os fy nghariad i sydd ynddi,<br />Hwyliau sidan glas +sydd arni.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXXII. CWCH BACH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Cwch bach ar y môr,<br /> A phedwar dyn yn +rhwyfo;<br />A Shami pwdwr wrth y llyw<br /> Yn gwaeddi,—“Dyn +a’n helpo.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXXIII. GLAN Y MOR.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae gen i dŷ bach del,<br />O dŷ bach del, O dŷ bach +del,<br /> A’r gwynt i’r drws bob amser;<br />Agorwch +dipyn o gil y ddôr,<br />O gil y ddôr, o gil y ddôr,<br /> Cewch +weld y môr a’r llongau.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXXIV. DWR Y MOR.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Ioan bach a finnau<br /> Yn mynd i ddwr y môr;<br />Ioan +yn codi ’i goesau,<br /> A dweyd fod dŵr +yn oer.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXXV. TRI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Tri graienyn, tri maen melin,<br />Tair llong ar fôr, tri môr, +tri mynydd;<br />A’r tri aderyn a’r traed arian,<br />Yn +tiwnio ymysg y twyni mân.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXXVI. WEDI DIGIO.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae fy nghariad wedi digio,<br />Nis gwn yn wir pa beth ddaeth iddo;<br />Pan +ddaw’r gwibed bach a chywion,<br />Gyrraf gyw i godi ei galon.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXXVII. CARN FADRYN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mi af oddiyma i ben Carn Fadryn,<br />Er mwyn cael gweled eglwys +Nefyn;<br />O ddeutu hon mae’r plant yn chware,<br />Lle dymunwn +fy mod inne.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXXVIII. SIGLO’R CRYD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Siglo’r cryd â’m troed wrth bobi,<br />Siglo’r +cryd â’m troed wrth olchi;<br />Siglo’r cryd ymhob +hysywaeth,<br />Siglo’r cryd sy raid i famaeth.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXXXIX. Y LLEUAD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae nhw’n dwedyd yn Llanrhaiad,<br />Mai rhyw deiliwr wnaeth +y lleuad;<br />A’r rheswm am fod goleu drwyddo,<br />Ei fod heb +orffen cael ei bwytho.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXL. COES UN DDEL. <a name="citation39"></a><a href="#footnote39">{39}</a></h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Coes un ddel, ac hosan ddu,<br />Fel a’r fel, fel a’r +fu;<br />Fel a’r fu, fel a’r fel,<br />Ac hosan ddu coes +un ddel.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXLI. Y BRYN A’R AFON.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Y Bryn,—“Igam Ogam, ble’r ei di?”<br />Yr +Afon,—“Moel dy ben, nis gwaeth i ti.”<br />Y Bryn,—“Mi +dyf gwallt ar fy mhen i<br /> Cyn unioni’th arrau +ceimion di.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXLII. DECHREU CANU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Pan es i gynta i garu,<br /> O gwmpas tri o’r +gloch,<br />Mi gurais wrth y ffenestr,<br /> Lle’r +oedd yr hogen goch.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXLIII. SIGLO.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Tri pheth sy’n hawdd eu siglo,—<br />Llong ar fôr +pan fydd hi’n nofio,<br />Llidiart newydd ar glawdd helyg,<br />A +march dan gyfrwy merch fonheddig.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXLIV. ARFER PENLLYN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dyma arfer pobl Penllyn,—<br />Canu a dawnsic hefo’r +delyn,<br />Dod yn ol wrth oleu’r lleuad,<br />Dwyn y llwdn llwyd +yn lladrad.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXLV. DILLAD NEWYDD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Caf finnau ddillad newydd<br /> O hyn i tua’r +Pasg,<br />Mi daflaf rhain i’r potiwr,<br /> Fydd +hynny fawr o dasg;<br />Caf wedyn fynd i’r pentre,<br /> Fel +sowldiwr bach yn smart,<br />A phrynnaf wn a chledde,<br /> I +ladd ’rhen Fonipart.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXLVI. LLE RHYFEDD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Eglwys fach Pencarreg,<br /> Ar ben y ddraenen wen;<br />A +chlochdy mawr Llanbydder<br /> Yn Nheifi dros ei ben.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXLVII. SEL WIL Y PANT.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Pan oedd y ci ryw noson,<br />Yn ceisio crafu’r crochon,<br />’Roedd +Wil o’r Pant, nai Beti Sian,<br />Yn cynnal bla’n ’i +gynffon.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXLVIII. CARIO CEILIOG.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Twm yr ieir aeth lawr i’r dre,<br />A giar a cheiliog gydag +e;<br />Canodd y ceiliog,—“Go-go-go”;<br />Gwaeddodd +Twm,—“Halo! Halo!”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>LXLIX. FE DDAW.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Fe ddaw Gwyl Fair, fe ddaw Gwyl Ddewi,<br />Fe ddaw’r hwyaden +fach i ddodwy.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>C. CEL BACH, CEL MAWR.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Hei, gel bach, tua Chaerdydd,<br />’Mofyn pwn o lestri pridd;<br />Hei, +gel mawr, i Aberhonddu,<br />Dwmbwr dambar, llestri’n torri.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CI. I’R DRE.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Gyrru, gyrru, drot i’r dre,<br />’Mofyn bara cann a the.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CII. I FFAIR HENFEDDAU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Gyrru, gyrru, i ffair Henfeddau,<br />’Mofyn pinnau, ’mofyn +’falau.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CIII. I FFAIR Y RHOS.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Gyrru, gyrru, i ffair y Rhos;<br />Mynd cyn dydd a dod cyn nos.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CIV. I FFAIR Y FENNI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Gyrru, gyrru, i ffair y Fenni;<br />’Mofyn cledd i ladd y bwci.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CV. CEL BACH DEWR.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Welwch chwi cel bach<br /> Yn ein cario ni’n +dau?<br />Mynd i ochor draw’r afon<br /> Gael +eirin a chnau.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CVI. CEFFYL JOHN JONES.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mam gu, mam gu, dewch maes o’r ty,<br />Gael gweld John Jones +ar gefn y ci.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CVII. MARI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mari lân, a Mari lon,<br /> A Mari dirion +doriad,<br />Mari ydyw’r fwyna’n fyw,<br /> A +Mari yw fy nghariad;<br />Ac onid ydyw Mari’n lân,<br />Ni +wiw i Sian mo’r siarad.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CVIII. TROT, TROT.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Trot, trot, tua’r dre,<br />‘Mofyn pwn o lestri te;<br />Trot, +trot, tua’r dre,<br />I mofyn set o lestri te;<br />Galop, galop, +tua chartre,<br />Torri’r pwn a’r llestri’n gate.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CIX. FFIDIL A FFON.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mari John, ffidil a ffon,<br />Cyllell a bilwg i chware ding dong.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CX. ENNILL.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Sion a Siani Siencyn,<br /> Sy’n byw yn sir +y Fflint;<br />Sian yn ennill chweugain,<br /> A Sion +yn ennill punt.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXI. DYNA’R FFORDD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dafi Siencyn Morgan,<br />Yn codi’r dôn ei hunan;<br />A’i +isaf en e nesa i fiwn,<br />A dyna’r ffordd i ddechre tiwn.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXII. ROBIN A’R DRYVV.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Robin goch a’r Dryw bach<br />Yn fy nghuro i fel curo sach;<br />Mi +godais innau i fyny’n gawr,<br />Mi drewais Robin goch i lawr.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXIII. Y JI BINC.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Ji binc, ji binc, ar ben y banc,<br />Yn pwyso hanner cant o blant.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXIV. Y FRAN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Shinc a Ponc a finne<br />Yn mynd i ffair y pinne;<br />Dod yn ol +ar gefn y frân,<br />A phwys o wlan am ddime.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXV. ROBIN GOCH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Robin goch ar ben y rhiniog,<br />Yn gofyn tamaid heb un geiniog;<br />Ac +yn dwedyd yn ysmala,—<br />“Mae hi’n oer, mi ddaw +yn eira.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXVI. JAC Y DO.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Si so, Jac y Do,<br />Dal y deryn dan y to,<br />Gwerthu’r +fuwch a lladd y llo,<br />A mynd i Lunden i roi fro;<br />Dene diwedd +Jac y Do.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXVII. DAWNS.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Y dyrnwr yn dyrnu,<br />Y ffidil yn canu;<br />A Robin goch bach<br />Yn +dawnsio’n y beudy.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXVIII. MYND I GARU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Rhowch imi fenthyg ceffyl,<br /> I fyned dros y +lan,<br />I garu’r ferch fach ifanc<br /> Sy’n +byw ’da ’i thad a’i mham;<br />Ac oni ddaw yn foddus,<br /> A’i +gwaddol gyda hi,<br />Gadawaf hi yn llonydd,<br /> Waith +bachgen pert wyf fi.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXIX. FY EIDDO.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae gennyf dŷ cysurus,<br /> A melin newydd +dwt,<br />A chwpwrdd yn y gornel,<br /> A mochyn yn +y cwt.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXX. SEN I’R GWAS.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Y llepyn llo a’r gwyneb llwyd,<br /> Ti fyti +fwyd o’r goer;<br />Pe torrit gwys fel torri gaws,<br /> Fe +fyddai’n haws dy ddiodde.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXI. PRUN?</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dic Golt a gysgodd yn y cart,<br /> Fe’i speiliwyd +o’i geffyle;<br />A phan ddihunodd, holi wnai,—<br /> “Ai +Dic wyf fi, ai nage?<br />Os Dic wyf fi, ces golled flin,—<br /> Mi +gollais fy ngheffyle;<br />Ac os nad Dic, ’rwy’n fachgen +smart,<br /> Enillais gart yn rhywle.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXII. DAMWAIN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Shigwti wen Shon-Gati,<br /> Mae +crys y gŵr heb olchi,<br />Fe aeth yr olchbren gyda’r nanf,<br /> A’r +wraig a’r plant yn gwaeddi.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXIII. COED TAN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Gwern a helyg<br />Hyd Nadolig.<br />Bedw, os cair,<br />Hyd Wyl +Fair;<br />Cringoed caeau<br />O hynny hyd Glamai;<br />Briwydd y frân<br />O +hynny ymlaen.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXIV. FFAIR PWLLHELI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Aeth fy Ngwen i ffair Pwllheli,<br />Eisio padell bridd oedd arni;<br />Rhodd +am dani saith o sylltau,<br />Cawswn i hi am dair a dimau.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXV. BORE GOLCHI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Aeth fy Ngwen ryw fore i olchi,<br />Eisio dillad glân oedd +arni;<br />Tra bu Gwen yn ’mofyn sebon,<br />Aeth y dillad hefo’r +afon.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXVI. BORE CORDDI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Aeth fy Ngwen ryw fore i gorddi,<br />Eisio menyn ffres oedd arni;<br />Tra +bo Gwen yn ’mofyn halen,<br />Aeth y ci a’r menyn allan.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXVII. SEREN DDU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Seren ddu a mwnci,<br /> Sion y gof yn dyrnu,<br />Modryb +Ann yn pigo pys,<br /> A minnau’n chwys dyferu.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXVIII. BENTHYG LLI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Si so gorniog,<br />Grot â pheder ceiniog,<br />Un i mi, ac +un i chwi,<br /> Ac un i’r dyn,<br />Am fenthyg +y lli gorniog.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXIX. LLAWER O HONYNT.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Ceiliog bach y Wyddfa<br /> Yn canu ar y bryn,<br />Hwyaid +Aber Glaslyn<br /> Yn nofio ar y llyn;<br />Gwyddau +Hafod G’regog<br /> Yn gwaeddi “wich di +wach,”<br />A milgwn Jones Ynysfor<br /> Ar ol +y llwynog bach.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXX. LLE MAE PETHAU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae yn y Bala flawd ar werth,<br /> Mae’n +Mawddwy berth i lechu,<br />Mae yn Llyn Tegid ddwr a gro,<br /> Mae’n +Llundain o i bedoli;<br />Ac yng Nghastell Dinas Brân<br /> Mae +ffynnon lân i ymolchi.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXXI. HEN LANC.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Briodi di?<br /> Na wnaf byth!<br />Wyt ti’n +siwr?<br /> Ydw’n siwr.</p> +<p>Hen lanc yn byw fy hunan<br /> Ydwyf +fi;<br />Yn meddu cwrs o arian,<br /> Ydwyf +fi;<br />Yn meddwl am briodi?<br /> Priodi, na wnaf +byth;<br />Waeth beth fydd gennyf wedyn,<br /> Ond +poenau lond fy nyth.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXXII. CARU FFYDDLON.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae nhw’n dwedyd ac yn son<br />Mod i’n caru yn sir Fon;<br />Minne +sydd yn caru’n ffyddlon<br />Dros y dŵr yn sir Gaernarfon.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXXIII. CARU YMHELL.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Caru yng Nghaer, a charu yng Nghorwen,<br />Caru yn Nyffryn Clwyd +a Derwen;<br />Caru ’mhellach dros y mynydd,<br />Cael yng Nghynwyd +gariad newydd.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXXIV. ELISABETH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Elisabeth bach, a briodwch chwi fi?<br />Dyma’r amser gore +i chwi;<br />Tra bo’r drym yn mynd trwy’r dre,<br />Tra +bo’ch calon bach yn ei lle.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXXV. SHONTYN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Shontyn, Shontyn, y gwr tynn;<br />Clywed y cwbl, a dweyd dim.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXXVI. GLAW.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae’n bwrw glaw allan,<br /> Mae’n hindda’n +y ty,<br />A merched Tregaron<br /> Yn chwalu’r +gwlan du.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXXVII. Y CARWR TRIST.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Bachgen bach o Ddowles,<br /> Yn gweithio’n +ngwaith y tân,<br />Bron a thorri ’i galon<br /> Ar +ol y ferch fach lân;<br />Ei goesau fel y pibau,<br /> A’i +freichiau fel y brwyn,<br />Ei ben e fel pytaten,<br /> A +hanner llath o drwyn.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXXVIII. JOHN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Ar y ffordd wrth fynd i Lerpwl,<br />Gwelais Iohn ar ben y cwpwr;<br />Gofynnnis +iddo beth oedd o’n wneyd;<br />“Bwyta siwgwr, paid a deyd.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXXXIX. BREUDDWYD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Gwelais neithiwr, drwy fy hun,<br />Lanciau Llangwm bod yg un;<br />Rhai +mewn uwd, a rhai mewn llymru,<br />A rhai mewn buddai, wedi boddi.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXL. PEDOLI, PEDINC.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Pedoli, pedoli, pe-dinc,<br /> Mae’n rhaid +i ni bedoli<br />Tae e’n costio i ni bunt;<br /> Pedol +yn ol, a phedol ymlaen,<br />Pedol yn eise o dan y droed ase,—<br /> Bi-dinc, +bi-dinc, bi-dinc.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXLI. PEDOLI, PEDROT.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Pedoli, pedoli, pedoli, pe-drot,<br /> Mae’n +rhaid i ni bedoli<br />Tae e’n costio i ni rot;<br /> Pedol +yn ol, a phedol ymlaen,<br />Pedol yn eise o dan y droed ase,—<br /> Bi-drot, +bi-drot, bi-drot.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXLII. PEDOLI’R CEFFYL GWYN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Pedoli, pedoli, pe-din,<br />Pedoli’r ceffyl gwyn;<br />Pedoli, +pedoli, pe-doc,<br />Pedoli’r ebol broc.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXLIII. ROBIN DIR-RIP.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Robin dir-rip,<br />A’i geffyl a’i chwip;<br />A’i +gap yn ei law,<br />Yn rhedeg trwy’r baw.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXLIV. GWCW!</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>“Gw-Cw!” medd y gog,<br />Ar y gangen gonglog;<br />“Gw-cw!” +medd y llall,<br />Ar y gangen arall.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXLV. GARDYSON.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Shoni moni, coesau meinion,<br />Cwtws y gath yu lle gardyson.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXLVI. ESGIDIAU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Lle mae ’i sgidie?<br /> Pwy sgidie?<br />Sgidie +John.<br /> Pwy John?<br />John diti.<br /> Pwy +diti?<br />Diti ’i fam.<br /> Pwy fam?<br />I +fam e’.<br /> Pwy e’?<br />E’ ’i +hunan.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXLVII. ROBIN GOCH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Robin goch ar ben y rhiniog,<br />A’i ddwy aden yn anwydog;<br />Ac +yn dwedyd yn ysmala,—<br />“Mae hi’n oer, mi ddaw +yn eira.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXLVIII. CHWARE.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Canwch y gloch!<br /> (<i>Tynnu yn un o’r +cudynau gwallt</i>)<br />Curwch y drws!<br /> (<i>Taro’r +talcen a’r bys</i>)<br />Codwch y glicied!<br /> (<i>Gwasgu +blaen y trwyn i fyny</i>)<br />Dowch i mewn, dowch i mewn, dowch i mewn!<br /> (<i>Rhoi’r +bys ar y wefus</i>).</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXLIX. CARIAD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae gen i gariad glân, glân,<br />Gwrid coch a dannedd +mân;<br />Ei dwy ael fel ede sidan,<br />Gwallt ei phen fel gwiail +arian.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CL. DEWIS OFER.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mynd i’r ardd i dorri pwysi,<br />Gwrthod lafant, gwrthod lili;<br />Pasio’r +pinc a’r rhosod cochion,<br />Dewis pwysi o ddanadl poethion.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLI. LADI FACH BENFELEN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Ladi bach benfelen,<br /> Yn byw ar ben y graig,<br />Mi +bobith ac mi olchith,<br /> Gwnaiff imi burion gwraig;<br />Mi +startsith ac mi smwddith,<br /> Gwnaiff imi burion +bwyd,<br />Fe wnaiff i’r haul dywynnu<br /> Ar +ben y Garreg Lwyd.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLII. CYDYMDEIMLAD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Trueni mawr oedd gweled<br />Y merlyn bach diniwed,<br />Ac arno +fe y chwys yn drwyth,<br />Wrth lusgo llwyth o ddefed.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLIII. APEL.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Glaw bach, cerr ffordd draw,<br />A gad i’r haul ddod yma.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLIV. SAETHU LLONGAU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Welsoch chwi wynt, welsoch chwi law?<br />Welsoch chwi dderyn bach +ffordd draw?<br />Welsoch chwi ddyn â photasen ledr,<br />Yn saethu +llongau brenin Lloegr?</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLV. CEINIOG I MI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Si so, si so,<br />Deryn bach +ar ben y to;<br /> Ceiniog i ti,<br /> Ceiniog +i mi,<br />A cheiniog i’r iar am ddodwy,<br />A cheiniog i’r +ceiliog am ganu.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLVI. Y TYWYDD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Bys i fyny, teg yfory;<br />Bys i lawr, glaw mawr.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLVII., CLVIII. CALANMAI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Daw Clame, daw Clame,<br /> Daw dail ar bob twyn,—<br />Daw +meistr a meistres<br /> I edrych yn fwyn.</p> +<p>A minne, ’rwy’n coelio,<br /> Yn hela +i’m co,<br />I’r gunog laeth enwyn<br /> Fod +ganwaith dan glo.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLIX. CATH DDU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Amen, person pren,<br />Cath ddu a chynffon wen.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLX. MYND A DOD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Hei ding, diri diri dywn,<br />Gyrru’r gwyddau bach i’r +cawn;<br />Dwad ’nol yn hwyr brynhawn,<br />A’u crombilau +bach yn llawn.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXI. GYRU GWYDDAU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Hen wraig bach yn gyrru gwyddau,<br /> Ar +hyd y nos;<br />O Langollen i Ddolgellau,<br /> Ar +hyd y nos;<br />Ac yn dwedyd wrth y llanciau,<br />“Gyrrwch chwi, +mi ddaliaf finnau,”<br />O Langollen i Ddolgellau,<br /> Ar +hyd y nos.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXII. BWRW EIRA.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Hen wraig yn pluo gwyddau,<br />Daw yn fuan ddyddiau’r gwyliau.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXIII. BETH SYDD GENNYF.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae gen i iar, mae gen i geiliog,<br />Mae gen i gywen felen gopog;<br />Mae +gen i fuwch yn rhoi i mi lefrith,<br />Mae gen i gyrnen fawr o wenith.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXIV. TAIR GWYDD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Gwydd o flaen gŵydd,<br />Gŵydd ar ol gŵydd,<br />A +rhwng pob dwy ŵydd, gŵydd;<br />Sawl gŵydd oedd yno?</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXV., CLXVI. CARIAD Y MELINYDD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mi af i’r eglwys Ddywsul nesa,<br />Yn fy sidan at fy sodla;<br />Dwed +y merched wrth eu gilydd,—<br />“Dacw gariad Wil Felinydd.”<br />Os +Wil Felinydd wyf yn garu,<br />Rhoddaf bupur iddo falu;<br />Llefrith +gwyn i yrru’r felin,<br />A chocos arian ar yr olwyn.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXVII. CARIAD ARALL.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Mae’n dda gen i fuwch,<br /> Mae’n +dda gen i oen,<br /> Mae’n dda gen i geffyl<br /> Yn +llydan ei ffroen;<br /> Mae’n dda gen i ’r +adar<br /> Sy’n canu yn y llwyn.<br /> Mae’n +dda gen i fachgen<br /> A chrwb ar +ei drwyn;<br />A thipyn bach bach o ol y frech wen,<br />Yn gwisgo het +befer ar ochor ei ben.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXVIII. GWRAIG.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mi fynnai wraig, mi wranta,<br />Caiff godi’r bore’n +nghynta;<br />Troed yn ol a throed ymlaen,<br />A throed i gicio’r +pentan.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXIX., CLXX. PRY BACH. <a name="citation63"></a><a href="#footnote63">{63}</a></h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Pry bach yn mynd i’r coed,<br />Dan droi ’i ferrau, dan +droi ’i droed;<br />Dwad adre yn y bore,<br />Wedi colli un o’i +sgidie.</p> +<p>Pry bach yn edrych am dwll,<br />Yn edrych am dwll, yn edrych am +dwll,<br />Pry bach yn edrych am dwll,<br />A <i>dyma</i> dwll, dwll, +dwll, dwll, dwll.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXI. Y BYSEDD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Bowden,<br /> Gwas y Fowden,<br /> Libar +labar,<br /> Gwas y stabal,<br />Bys bach, druan gŵr,<br />Dorrodd +’i ben wrth gario dŵr<br /> I mam i dylino.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXII. CHWARE’R BYSEDD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>“I’r coed,” medde Modryb y Mawd,<br />“I +be?” medde Bys yr Uwd;<br />“I ladrata,” medde Hirfys;<br />“Beth +os dalian ni?” medde’r Canol-fys;<br />“Dengwn, dengwn, +rhag iddo’n dal ni,”<br /> Medde’r +Bys Bach.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXIII. BWGAN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Bwgan bo lol, a thwll yn ’i fol,<br />Digon o le i geffyl a +throl.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXIV. YR ENETH BENFELEN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae geneth deg ben-felen<br /> Yn byw ym Mhen y +Graig,<br />Dymunwn yn fy nghalon<br /> Gael honno +imi’n wraig;<br />Hi fedr bobi a golchi,<br /> A +thrin y tamaid bwyd,<br />Ac ennill llawer ceiniog<br /> Er +lles y bwthyn llwyd.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXV. Y WYLAN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Y wylan fach adnebydd<br />Pan fo’n gyfnewid tywydd;<br />Hi +hed yn deg, ar aden wen,<br />O’r môr i ben ymynydd.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXVI. FY NGHARIAD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dacw ’nghariad ar y dyffryn,<br />Llygaid hwch a dannedd mochyn;<br />A +dau droed fel gwadn arad,<br />Fel dyllhuan mae hi’n siarad.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXVII. DAU DDEWR.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dau lanc ifanc yn mynd i garu,<br />Ar noswaith dywell fel y fagddu;<br />Swn +cacynen yn y rhedyn<br />A’u trodd nhw adre’n fawr eu dychryn.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXVIII. LLANC.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mi briodaf heddyw yn ddi-nam,<br />Heb ddweyd un gair wrth nhad na +mam.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXIX. YMFFROST.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Chwarelwr <a name="citation67"></a><a href="#footnote67">{67}</a> +oedd fy nhaid,<br /> Chwarelwr oedd fy nhad;<br />Chwarelwr +ydwyf finnau,<br /> Y goreu yn y wlad;<br />Chwarelwr +ydyw’r baban<br /> Sy’n cysgu yn ei gryd,<br />Ond +tydi o’n beth rhyfedd<br /> Ein bod ni’n +chwarelwyr i gyd?</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXX. Y RHYBELWR BACH. <a name="citation68"></a><a href="#footnote68">{68}</a></h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Rhybelwr bychan ydwyf,<br /> Yn gweithio hefo nhad,<br />Mi +allaf drin y cerrig<br /> Yn well na neb o’r +wlad;<br />’Rwy’n medru naddu <i>Princes</i>,<br /> Y +<i>Squares</i>, a’r <i>Counties</i> bach,<br />Cyn hir caf finnau +fargen,<br /> Os byddaf byw ac iach.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXXI. LLIFIO.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Llifio, llifio, llifio’n dynn,<br />Grot y dydd y flwyddyn +hyn;<br />Os na lifiwn ni yn glau,<br />’Nillwn ni ddim grot yn +dau.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXXII. GOLCHI LLESTRI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dorti, Dorti, bara gwyn yn llosgi,<br />Dŵr ar y tân i +olchi’r llestri.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXXIII. CAP.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Morus y gwynt,<br /> Ac Ifan y glaw,<br />Daflodd +fy nghap<br /> I ganol y baw.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXXIV. CLOCS.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae gen i bâr o glocs,<br /> A rheini’n +bâr go dda,<br />Fe barant dros y gaea,<br /> A +thipyn bach yr ha;<br />Os can nhw wadnau newydd,<br /> Fe +barant dipyn hwy;<br />A saith a dime’r glocsen,<br /> A +phymtheg am y ddwy.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXXV. GLAW.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Glaw, glaw, cerdda draw;<br />Haul, haul, tywynna.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXXVI. MERCHED DOL ’R ONNEN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae’n bwrw glaw allan,<br /> Mae’n deg +yn y tŷ,<br />A merched Dol ’r Onnen<br /> Yn +cribo’r gwlan du.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXXVII. LLIW’R GASEG.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Caseg winnau, coesau gwynion,<br />Groenwen denau, garnau duon;<br />Garnau +duon, groenwen denau,<br />Coesau gwynion, caseg winnau.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXXVIII. BERWI POTEN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Hei, ding-a-ding, diri,<br /> Mae +poten yn berwi,<br />Shini a Shani yn gweithio tân dani;<br />Shani’n +ei phuro â phupur a fflŵr,<br />Ychydig o laeth, a llawer +o ddŵr.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CLXXXIX. WRTH Y TAN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dorti, Dorti, bara gwyn yn llosgi,<br />Dŵr ar y tân i +olchi’r llestri;<br />Crafwch y crochan gael creifion i’r +ci,<br /> A hefyd gwnewch gofio<br /> Rhoi +llaeth i’r gath ddu.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXC. PAWB WRTHI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Y ci mawr yn pobi,<br />Y ci bach yn corddi,<br />A’r gath +ddu yn golchi<br /> Ei gwyneb yn lân;<br />Y +wraig yn y popty<br />Yn gwylio’r bara’n crasu,<br />A’r +llygod yn rhostio<br /> Y cig wrth y tân.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXCI., CXCII. TE A SIWGR GWYN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Hen ferched bach y pentre,<br />Yn gwisgo capie lasie,<br /> Yfed +te a siwgr gwyn,<br />A chadw dim i’r llancie.</p> +<p>Bara a llaeth i’r llancie,<br />Ceirch i’r hen geffyle,<br /> Cic +yn ol, a chic ymlaen,<br />A dim byd i’r genod.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXCIII. SI SO.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Si so, jac y do,<br />Yn gwneyd ei nyth drwy dyllu’r to,<br />Yn +gwerthu’r mawn a phrynnu’r glo,<br />Yn lladd y fuwch a +blino’r llo,<br />Yn cuddio’r arian yn y gro,<br />A mynd +i’r Werddon i roi tro,<br />Si so, jac y do.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXCIV. I’R SIOP.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae gen i ebol melyn<br /> Yn codi’n bedair +oed,<br />A phedair pedol arian<br /> O dan ei bedwar +troed;<br />I’r siop fe geiff garlamu,<br /> I +geisio llonnaid sach<br />O de a siwgr candi<br /> I +John a Mari fach.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXCV. CADW CATH DDU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae gen i gath ddu,<br />Fu erioed ei bath hi,<br /> Hi +gurith y clagwydd,<br />Hi dynnith ei blu;<br />Mae ganddi winedd a +barf,<br />A rheini mor hardd,<br /> Hi helith y llygod<br />Yn +lluoedd o’r ardd;<br />Daw eilwaith i’r ty,<br />Hi gurith +y ci,—<br /> Mi rown i chwi gyngor<br />I gadw +cath ddu.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXCVI. NEWID BYD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Ar ol bod yn ferch ifanc,<br /> A gwisgo fy ffrog +wen,<br />A’m gwallt i wedi ei blethu<br /> Fel +coron ar fy mhen;<br />A’m sgidiau wedi eu polsio,<br /> A’r +rheiny’n cau yn glos,—<br />Ar ol i mi briodi<br /> Rhaid +i mi wisgo clocs.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXCVII. SIOM.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>’Rown i’n meddwl, ond priodi,<br />Na chawn i ddim ond +dawnsio a chanu;<br />Ond y peth a ges i wedi priodi,<br />Oedd siglo’r +cryd a suo’r babi.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXCVIII. RHY WYNION.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae mam ynghyfraith, hwnt i’r afon,<br />Yn gweld fy nillad +yn rhy wynion;<br />Mae hi’n meddwl yn ei chalon<br />Mai ’mab +hi sy’n prynnu’r sebon.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CXCIX. DIM GWAITH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Ysgafn boced, dillad llwyd,<br />Mawr drugaredd yw cael bwyd;<br />Mynd +o gwmpas, troi o gwmpas,<br /> Ar hyd y fro;<br />Ymofyn +gwaith, dim gwaith,<br /> Trwm yw’r tro.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CC. PWY FU FARW?</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Pwy fu farw?<br />“Sion Ben Tarw.”<br />Pwy geiff y gwpan?<br />“Sion +Ben Tympan.”<br />Pwy geiff y llwy?<br />“Pobol y plwy.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCI. P’LE MAE DY FAM?</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Titw bytaten, i ble’r aeth dy fam?<br />Hi aeth i lygota a +chafodd beth cam;<br />Gwraig y ty nesaf a’i triniodd hi’n +frwnt,<br />Hi gurodd ei dannedd yng nghaead y stwnt.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCII. DAU ROBIN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Crio, crio, crio,<br /> Mae Robin ni yn groch;<br />Canu, +canu, canu,<br /> O hyd, mae Robin goch.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCIII., CCIV. SION.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Sion i fyny, Sion i wared,<br />Sion i garthu tan y gwartheg;<br />Sion +a ŵyr yn well na’r merched<br />Pa sawl torth a wneir o beced.</p> +<p>Fe geir pedair torth o phioled,<br />Fe geir wyth o hanner peced;<br />Ac +os bydd y wraig yn hyswi,<br />Fe geir teisen heblaw hynny.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCV. ABER GWESYN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Abergwesyn, cocyn coch,<br /> Mae cloch yn Abertawe;<br />Mae +eidion coch yng nghoed Plas Gwent,<br /> A pharlament +yn Llunden.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCVI. CORWEN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Neidiodd llyffant ar ei naid<br /> O Lansantffraid +i Lunden,<br />Ac yn ei ol yr eilfed waith<br /> Ar +ganllaw pont Llangollen;<br />Ond yn lle disgynnedd y drydedd waith<br /> Ond +ynghanol caerau Corwen.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCVII. DYFED.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dincyll, doncell, yn y Bridell;<br />Tair cloch arian yng Nghilgeran;<br />Uch +ac och yn Llandudoch;<br />Llefain a gwaeddi yn Aberteifi;<br />Llaeth +a chwrw yn Eglwys Wrw;<br />Cario ceffyl pren trwy Eglwys Wen.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCVIII. RHUDDLAN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Y cobler coch o Ruddlan<br /> A aeth i foddi cath,<br />Mewn +cwd o lian newydd<br /> Nad oedd o damed gwaeth;<br />Y +cwd aeth hefo’r afon,<br /> Y gath a ddaeth i’r +lan,<br />Ow’r cobler coch o Ruddlan,<br /> On’d +oedd o’n foddwr gwan?</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCIX., CCX. AMEN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>“John, John, gymri di jin?”<br />“Cymra, cymra, +os ca i o am ddim;”<br />“Amen,” meddai’r ffon,<br />“Dwgyd +triswllt o siop John.”</p> +<p>Lleuad yn oleu, plant bach yn chwareu,<br />Lladron yn dwad dan weu +hosanau,<br />Taflu y ’sanau dros ben y cloddiau;<br /> “Amen,” +meddai’r ffon,<br />“Dwgyd sofren o siop John.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXI. JINI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Welsoch chwi Jini mewn difri?<br />Yn tydi hi’n grand aneiri?<br />Heten +grand, a bwcwl a band,<br />Yn tydi hi’n grand, mewn difri?</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXII. DAFYDD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Bachgen da ’di Dafydd,<br />Gwisgo’i sgidie newydd;<br />Cadw’r +hen rai tan yr ha,<br />Bachgen da ’di Dafydd.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXIII. MAM YN DOD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dacw mam yn dwad<br /> Wrth y garreg wen,<br />Menyn +yn ’i ffedog,<br /> A blawd ar ’i phen;</p> +<p>Mae’r fuwch yn y beudy<br /> Yn brefu am y +llo,<br />A’r llo yr ochr arall<br /> Yn chware +banjo.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXIV. ROBIN YN DOD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Cliriwch y stryd, a sefwch yn rhenc;<br />Mae Robin, ding denc, yn +dwad.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXV. BACHGEN BACH OD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Bachgen bach o Felin y Wig,<br />Welodd o ’rioed damaid o gig;<br />Gwelodd +falwen ar y bwrdd,<br />Cipiodd ei gap, a rhedodd i ffwrdd.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXVI. CAM A FI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Di-ling, di-ling, pwdin yn brin;<br />Meistr yn cael tamed, finne’n +cael dim.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXVII. NED DDRWG.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Nedi ddrwg, o dwll y mŵg,<br />Gwerthu ’i fam am ddime +ddrwg.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXVIII. OED Y BACHGEN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>“Be ’di dy oed di?”<br />Yr un oed a bawd fy nhroed,<br />A +thipyn hŷn na nannedd.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXIX. Y BYSEDD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Fini, fini, Fawd,<br />Brawd y Fini Fawd,<br />Wil Bibi,<br />Sion +Bobwr,<br />Bys bach, druan gŵr,<br />Dal ’i ben o dan y +dŵr.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXX. SI BEI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Cysga bei, babi,<br />Yng nghôl dadi;<br />Neu daw’r +baglog mawr<br />I dy mo’yn di’n awr.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXI. GA I FENTHYG CI?</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Welwch chwi fi, a welwch chwi fi?<br /> Welwch chwi’n +dda ga i fenthyg ci?<br /> Mae ci +modryb Ann<br /> Wedi mynd i’r +Llan;<br /> Mae ci modryb Elin<br /> Wedi +mynd i’r felin;<br /> Mae ci +modryb Catrin<br /> Allan ers meityn;<br /> Mae +ci modryb Jane<br /> Wedi mynd yn +hen;<br /> Mae ci modryb Sioned<br /> Yn +methu a gweled;<br />Mae ci tad-cu, a chi mam-gu,<br />Wedi mynd allan +hefo’n ci ni;<br /> A chi modryb Ann Ty’n +y Coed<br /> Wedi llosgi ’i +droed<br /> Mewn padell fawr o bwdin.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXII. CHWALU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Chwllio’r tŷ a chwalu’r to,<br /> A +thynnu efo thennyn,<br />O forfa Caer i furiau Cent,<br /> Nadolig +sy yn dilyn;<br />A dal y lladron cas a hy,<br /> Fu’n +torri ym Mhlas y Celyn.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXIII. PONT LLANGOLLEN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mi weles ddwy lygoden,<br />Yn cario pont Llangollen;<br />Yn ol +a blaen o gylch y ddôl,<br />Ac yn eu hol drachefen.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXIV. ROBIN GOCH RHIWABON.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Robin goch o blwy Rhiwabon,<br />Lyncodd bâr o fachau crochon;<br />Bu’n +edifar ganddo ganwaith,<br />Eisieu llyncu llai ar unwaith.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXV. MEDR ELIS.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Tri pheth a fedr Elis,—<br />Rhwymo’r eisin sil yn gidys,<br />Dal +y gwynt a’i roi mewn coden,<br />Rhoi llyffethair ar draed malwen.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXVI. BWCH Y WYDDFA.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>’Roedd bwch yn nhroed y Wyddfa<br /> Yn rhwym +wrth aerwy pren,<br />A’r llall yn Ynys Enlli,<br /> Yn +ymryson taro pen;<br />Wrth swn y rhain yn taro,<br /> Mae +hyn yn chwedl chwith,<br />Fe syrthiodd clochdy’r Bermo,<br /> Ac +ni chodwyd mohono byth.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXVII. CEFFYL JOHN BACH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Hei gel, i’r dre; hei gel, adre,—<br />Ceffyl John bach +mor gynted a nhwnte.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXVIII. DADL DAU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Sion a Gwen sarrug,<br /> Ryw nos wrth y tân,<br />Wrth +son am eu cyfoeth,<br /> I ymremian yr aen;<br />Sion +fynnai ebol<br /> I bori ar y bryn,<br />A Sian fynnai +hwyaid<br /> I nofio ar y llyn.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXIX. YR HAFOD LOM.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mi af oddiyma i’r Hafod Lom,<br /> Er ei bod +hi’n drom o siwrne,<br />Mi gaf yno ganu cainc<br /> Ar +ymyl mainc y simdde;<br />Ac, ond odid; dyna’r fan<br /> Y +bydda i tan y bore.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXX. COED Y PLWY.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Helyg a bedw, gwern a derw,<br /> Cyll, a mall, +a bocs, ac yw;<br />A choed shirins <a name="citation88a"></a><a href="#footnote88a">{88a}</a> +a gwsberins <a name="citation88b"></a><a href="#footnote88b">{88b}</a>,<br /> A +chelynen werddlas wiw.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXXI. HEN WRAIG SIARADUS.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Hen wraig o ymyl Rhuthyn,<br />Aeth i’r afon i olchi pwdin;<br />Tra +bu’n siarad â’i chymdogion,<br />Aeth y pwdin efo’r +afon,<br /> Ar ol y cwd.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXXII. MOCHYN BACH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Jim Cro crystyn,<br /> Wan, tw, and ffôr;<br />Mochyn +bach yn eistedd<br /> Yn ddel ar y stol.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXXIII. RHYFEDD IAWN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Aeth hen wraig i’r dre i brynnu pen tarw,<br />Pan ddaeth hi’n +ol ’roedd y plant wedi marw;<br /> Aeth +i’r llofft i ganu’r gloch,<br /> Cwympodd +lawr i stwnd y moch.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXXIV. Y STORI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Hen wraig bach yn y gornel,<br /> A phib yn ei phen;<br />Yn +smocio llaeth enwyn,—<br /> Dyna’r stori +ar ben.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXXV. CARLAM.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Calap ar galap, a’r asyn ar drot,<br />A finne’n clunhercan +yn ddigon o sport.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXXVI. CALENNIG.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Calennig i mi, calennig i’r ffon,<br />Calennig i fwyta, y +noson hon;<br />Calennig i’m tad am glytio’m sgidiau,<br />Calennig +i’m mam am drwsio’m sanau.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXXVII. CARTREF.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Dacw nhad yn naddu,<br /> A mam +a nain yn nyddu,<br />Y naill a’r droell fawr, a’r llall +a’r droell fach,<br /> A nhaid yn y gornel yn +canu.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXXVIII. DAFAD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dafad ddu <a name="citation91"></a><a href="#footnote91">{91}</a><br />Finddu, +fonddu,<br />Felen gynffonddu,<br />Foel, a chudyn a chynffon ddu.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXXXIX. ADERYN Y BWN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Aderyn y bwn a bama,<br /> A aeth +i rodio’r gwylia,<br />Ac wrth ddod adra ar hyd y nos,<br /> Fe +syrthiodd i ffos y Wyddfa.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXL. TAITH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Mali bach a finna,<br /> Yn mynd +i ffair y Bala;<br />Dod yn ol ar gefn y frân,<br /> A +phwys o wlan am ddima.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXLI. CYFOETH SHONI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Shoni o Ben y Clogwyn<br /> Yn berchen buwch a llo,<br />A +gafar bach a mochyn,<br /> A cheiliog,—go-go-go!</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXLII. A DDOI DI?</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>A ddoi di, Mari anwyl,<br /> I’r eglwys gyda +mi?<br />Fy nghariad, a fy nghoron,<br /> A’m +calon ydwyt ti.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXLIII. GWLAN CWM DYLI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Faint ydyw gwIan y defaid breision,<br /> Hob +y deri dando,<br />Sydd yn pori yn sir Gaernarfon?<br /> Dyna +ganu eto.<br />“Ni gawn goron gron eleni,”—<br /> Tewch, +taid, tewch,—<br />“Am oreu gwlan yn holl Eryri.”<br /> Hei +ho! Hali ho!<br />Gwlan Cwm Dyli, dyma fo.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXLIV., CCXLV. BUM YN BYW.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Bum yn byw yn gynnil, gynnil,<br />Aeth un ddafad imi’n ddwyfil;<br />Bum +yn byw yn afrad, afrad,<br />Aeth y ddwyfil yn un ddafad.</p> +<p>Bum yn byw yn afrad, afrad,<br />Aeth y ddwyfil yn un ddafad;<br />Bum +yn byw yn gynnil, gynnil,<br />Aeth un ddafad imi’n ddwyfil.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXLVI. PEN Y MYNYDD DU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Ple mae mam-gu?<br /> “Ar +ben y Mynydd Du.”<br /> Pwy sydd gyda hi?<br /> “Oen +gwyn a myharen ddu.<br />Fe aeth i lan dros yr Heol Gan,<br />Fe ddaw +i lawr dros yr Heol Fawr.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXLVII. GWAITH TRI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>’Roedd Sion, a Sian, a Siencyn,<br /> Yn byw +yn sir y Fflint;<br />Aeth Sion i hela’r cadno,<br /> A +Sian i hela’r gwynt;<br />A Siencyn fu<br />Yn cadw’r ty.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXLVIII. LADIS.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Ladis bach y pentre,<br /> Yn +gwisgo cap a leise;<br />Yfed te a siwgwr gwyn,<br /> A +chadw dim i’r llancie;<br />A modrwy aur ar ben pob bys,<br /> A +chwrr eu crys yn llapre.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXLIX. Y DARAN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Clywch y tarw coch cethin,<br />Yn rhuo draw yn y cae eithin;<br />Clywir +o bell, ni welir o byth.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCL. ENWAU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae gennyf edefyn sidan,<br />Mi dorraf f’ enw f hunan;<br />M +ac A ac O ac U,<br />A dybl U for William.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLI. PADELL FFRIO.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Du, du, fel y frân,<br />Llathen o gynffon, a thwll yn ei blaen.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLII. COES Y FRAN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Cwcw Glame, cosyn dime,<br />Coes y frân ar ben y shime.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLIII.—CCLVII. CALENNIG. <a name="citation99"></a><a href="#footnote99">{99}</a></h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Calennig yn gyfan<br /> Ar +fore dydd Calan,<br />Unwaith, dwywaith, tair.</p> +<p> Mi godais yn fore,<br /> Mi +gerddais yn ffyrnig,<br /> At dŷ Mr Jones i ofyn +calennig;<br /> Os gwelwch yn dda,<br /> Am +swllt a chwecheiniog,<br /> Blwyddyn +newydd dda<br /> Am ddimai neu geiniog.</p> +<p> Dydd Calan, cynta’r flwyddyn,<br /> ’Rwy’n +dyfod ar eich traws,<br /> I ymofyn am y geiniog,<br /> Neu +glwt o fara a chaws;<br /> Edrychwch arna i ’n +siriol,<br /> Newidiwch ddim o’ch +gwedd,<br /> Cyn daw Dydd Calan nesaf<br /> Bydd +llawer yn y bedd.</p> +<p> Mi godes heddi mas o ’nhy,<br /> A’m +ffon a’m cwdyn gyda fi;<br /> A thyma’m +neges ar eich traws,<br /> Yw llanw ’nghwd o +fara a chaws.</p> +<p> Dydd Calan yw heddy, onite?<br /> Na +rowch chwi ddim i blant y dre;<br /> Ond rhowch galennig +pert dros ben<br /> I blant Cwm Coi a phlant Dre Wen.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLVIII. DWY WYDD RADLON. <a name="citation100"></a><a href="#footnote100">{100}</a></h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Dwy ŵydd radlon,<br /> Yn +pori’n nglan yr afon,<br />Yn rhadloned a’r rhadlonaf ŵydd,<br /> Dwy +ŵydd radlon.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLIX. IAR DDA.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>’Roedd gen i iar yn gori<br /> Ar ben y Frenni +Fawr;<br />A deg o wyau dani,—<br /> Daeth un +ar ddeg i lawr.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLX. PLE’R A’R ADAR.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>B’le ti’n mynd, b’le ti’n mynd,<br /> Yr +hen dderyn bach?<br />I sythu cyn bo ti’n marw?<br />Pwy mor uchel +wyt ti’n byw,<br />Gael dweyd wrth Ddafydd Huw?<br />O, trueni +am yr hen dderyn bach.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXI. WEL, WEL.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Mi weles ferch yn godro,<br /> A +menyg am ei dwylo,<br />Yn sychu’r llaeth yng nghwrr ei chrys,<br /> A +merch Dai Rhys oedd honno.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXII. TEIMLAD DA.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae’n dda gen i ddefaid, mae’n dda gen i ŵyn,<br />Mae’n +dda gen i feinwen a phant yn ei thrwyn;<br />A thipyn bach bach o ol +y frech wen,<br />Yn gwisgo het befar ar ochr ei phen.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXIII. DAU GANU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae gen i ganu byrr bach,—<br />Ffiol a llwy, a sucan a llaeth;<br />Mae +gen i ganu byrr bach sy hwy,—<br />Ffiol a llaeth, a sucan a llwy.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXIV. TARW CORNIOG.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Tarw corniog, torri cyrnau,<br />Heglau baglog, higlau byglau;<br />Higlau +byglau, heglau baglog,<br />Torri cyrnau tarw corniog.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXV. PE TASAI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Pe tasai’r Wyddfa i gyd yn gaws,<br /> Fe +fuasai’n haws cael enllyn;<br />A Moel Eiddia’n fara gwyn,<br /> A’r +llyn yn hufen melyn.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXVI. TRO FFOL.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Fy modryb, iy modryb, a daflodd ei chwd,<br />Dros bont Aber Glaslyn, +i ganol y ffrwd;<br />Cnau ac afalau oedd ynddo fo’n dynn,<br />Mi +wn fod yn ’difar i’w chalon cyn hyn.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXVII. FEL DAW TADA ADRE.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Dydd Gwener a dydd Sadwrn<br /> Sydd nesa at ddydd +Sul;<br />Daw dada bach tuag adre,<br /> Mewn trol +a bastard mul.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXVIII. BUWCH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae gennyf fuwch a dau gorn arian,<br />Mae gennyf fuwch yn godro’i +hunan;<br />Mae gennyf fuwch yn llanw’r stwcau,<br />Fel mae’r +môr yn llanw’r beiau.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXIX. LLE PORI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Marc a Meurig, b’le buoch chwi’n pori?<br />“Ar +y Waen Las, gerllaw Llety Brongu.”<br />Beth gawsoch chwi yno +yn well nag yma?<br />“Porfa fras, a dŵr ffynhonna.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXX. O GWCW.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>O gwcw, O gwcw, b’le buost ti cyd<br />Cyn dod i Benparce? +Ti aethost yn fud.<br />“Meddyliais fod yma bythefnos yn gynt,<br />Mi +godais fy aden i fyny i’r gwynt;<br />Ni wnes gamgymeriad, nid +oeddwn mor ffol,<br />Corwynt o’r gogledd a’m cadwodd i’n +ol.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXI. LLIFIO.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Llifio â llif,<br /> Am +geiniog y dydd;<br /> Llifio pren bedw,<br /> Yng +nghoed yr hen widw;<br />Bocs i John, a bocs i finne,<br />Bocs i bawb +drwy’r tŷ ’s bydd eise.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXII. AR OL Y LLYGOD. <a name="citation107"></a><a href="#footnote107">{107}</a></h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Wil ffril ffralog<br /> A’i +gledde tair ceiniog,<br />Yn erlid y llygod trwy’r llydi;<br /> Aeth +y llygod i’r dowlad,<br /> Aeth Wil i ’mofyn +lletwad;<br /> Aeth llygod i’r +ddol.<br /> Aeth Wil ar eu hol,<br /> Aeth +y llygod i foddi,<br /> Aeth Wil i gysgu.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXIII. ElRINEN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Hen wraig bach, den, den,<br />Pais ddu, a het wen,<br />Calon garreg, +a choes bren.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXIV. CREMPOG.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Os gwelwch chwi’n dda, ga’i grempog?<br /> Mae +mam yn rhy dlawd<br /> I brynnu blawd,<br /> A +nhad yn rhy ddiog i weithio;<br /> Halen +i’r ci bach,<br /> Bwyd i’r +gath bach,<br />Mae ngheg i’n grimpin eisiau crempog.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXV. YR AWYR.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Dol las lydan,<br /> Lot +o wyddau bach penchwiban,<br />A chlagwydd pen aur, a gwydd ben arian.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXVI. NYTH Y DRYW.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Y neb a dynno nyth y dryw,<br />Ni wel ddaioni tra bo byw.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXVII. NYTH YR EHEDYDD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Y neb a dynno nyth ehedydd,<br />Cyll oddiar ei ben ei fedydd.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXVIII. NYTH ROBIN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Os tynni nyth y robin,<br />Ti gei gorco yn dy goffin.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXIX. CARU CYNTAF.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Pan eis i gynta i garu,<br /> Nid own ond bachgen +bach,<br />Yn methu cyrraedd cusan<br /> Heb fynd i +ben stol fach;<br />Pan es i garu wedyn,<br /> Yr own +yn fachgen mawr,<br />Yn gallu cyrraedd cusan<br /> A +’nwy droed ar y llawr.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXX. CHWYTHU.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Y gwynt ffalwm ar fawr hwthrwm,<br />Chwyth dy dŷ di’n +bendramwgwm.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXXI. CAMGYMERIAD.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Pan own i’n mynd â brâg tua’r felin,<br />Meddylies +i fi gwrdd â brenin;<br />Erbyn edrych, beth oedd yno?<br />Hen +gel gwyn oedd bron a thrigo.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXXII. CAN IAR. <a name="citation109"></a><a href="#footnote109">{109}</a></h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> A glywaist ti<br /> Gân +ein iar ni?—<br />“Dodwy, dodwy ’rioed,<br />Heb un +esgid am fy nhroed;<br />A phe bawn yn dodwy byth,<br />Ni chawn ond +<i>un</i> wy yn fy nyth.”<br />“Taw’r ffolog,” +ebai’r ceiliog,<br />“Wnaeth y crydd ’rioed esgid +fforchog.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXXIII. CAN IAR ARALL. <a name="citation110a"></a><a href="#footnote110a">{110a}</a></h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>“Mi ddodwas wy heddyw, mi ddodwas wy ddoe;<br />Mi wn i’r +lle’r aeth,—<br />Morwyn y tŷ holws, gwraig y ty triniws,<br />Gŵr +y ty bytws,—a dyna lle’r aeth.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXXIV. MYND.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Ar garlam, ar garlam, i ffair Abergele,<br />Ar ffrwst, ar ffrwst, +i ffair Lanrwst,<br />Ar dith, ar dith, i ffair y Ffrith,<br />Ar drot, +ar drot, i ffair Llan-mot,<br />O gam i gam i dŷ Modryb Ann.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXXV. AMSER CODI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Mae’r ceiliog coch yn canu,<br /> Mae’n +bryd i minne godi,<br />Mae’r bechgyn drwg yn mynd tua’r +glo,<br /> A’r fuwch a’r llo yn brefu.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXXVI. IAR FACH.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Iar fach bert yw ngiar fach i,<br />Gwyn a choch a melyn a du;<br />Fe +aeth i’r coed i ddodwy wy, <a name="citation110b"></a><a href="#footnote110b">{110b}</a><br />Cwnmws +ei chwt, a ffwrdd â hi.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCLXXXVII.—CCXCI. MEDDE BIBYN WRTH BOBYN.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>“A ddoi di i’r coed?” medde Bibyn wrth Bobyn,<br />“A +ddoi di i’r coed?” medde Richard wrth Robin,<br />“A +ddoi di i’r coed?” medde’r bachgen ei hun,<br />“A +ddoi di i’r coed?” medde nhw bod yg un.</p> +<p>“Beth wnawn ni yno?” medde Bibyn wrth Bobyn,<br />“Beth +wnawn ni yno?” medde Richard wrth Robin,<br />“Beth wnawn +ni yno?” medde’r bachgen ei hun,<br />“Beth wnawn +ni yno?” medde nhw bod yg un.</p> +<p>“Hela’r dryw bach,” medde Bibyn wrth Bobyn,<br />“Hela’r +dryw bach,” medda Richard wrth Robin,<br />“Hela’r +dryw bach,” medde’r bachgen ei hun,<br />“Hela’r +dryw bach,” medde nhw bod yg un.</p> +<p>“Beth wnawn ni wedyn?” medde Bibyn wrth Bobyn,<br />“Beth +wnawn ni wedyn?” medde Richard wrth Robin,<br />“Beth wnawn +ni wedyn?” medde’r bachgen ei hun,<br />“Beth wnawn +ni wedyn?” medda nhw bod yg un.</p> +<p>“Gwneyd potes â fo,” medde Bibyn wrth Bobyn,<br />“Gwneyd +potes â fo,” medde Richard wrth Robin,<br />“Gwneyd +potes â fo,” medde’r bachgen ei hun;<br />A boddi +mewn potes ddaru nhw, bod yg un.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXCII. STORIAU HEN GASEG.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mi ddeuda i ti stori,—<br /> Hen gaseg yn +pori.<br />Mi ddeuda i ti ddwy,—<br /> Hen gaseg +ar y plwy.<br />Mi ddeuda i ti dair,—<br /> Hen +gaseg yn y ffair.<br />Mi ddeuda i ti beder,—<br /> Hen +gaseg yn colli pedol.<br />Mi ddeuda i ti bump,—<br /> Hen +gaseg ar ei phwmp.<br />Mi ddeuda i ti chwech,—<br /> Hen +gaseg frech.<br />Mi ddeuda i ti saith,—<br /> Hen +gaseg fraith.<br />Mi ddeuda i ti wyth,—<br /> Hen +gaseg yn rhoi pwyth.<br />Mi ddeuda i ti naw,—<br /> Hen +gaseg yn y baw.<br />Mi ddeuda i ti ddeg,—<br /> Hen +gaseg ar y clwt teg.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXCIII. GYNT.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Pan oeddwn yn ferch ifanc,<br /> Ac yn fy ffedog +wen,<br />Yn gwisgo’m cnotyn sidan<br /> Yn uchel +ar fy mhen,<br />Mi neidiwn gainc yn wisgi,<br /> Mi +ddaliwn ’nghorff yn syth,<br />Meddyliais y pryd hynny,—<br /> “Ddaw +henaint ata i byth.”</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXCIV. Y DERYN BACH SYW.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>I ble ti’n mynd heddy ’deryn bach syw?<br />I mofyn bara, +os bydda’i byw;<br />I beth ti’n mo’yn a bara, ’deryn +bach syw?<br />I ddodi yn ’y nghawl, os bydda’i byw;<br />I +beth ti’n mo’yn a cawl, ’deryn bach syw?<br />I ddodi +yn ’y mola, os bydda’i byw;<br />I beth ti’n mo’yn +a bola, ’deryn bach syw?<br />Wel, ond bai bola, byddwn ni ddim +byw.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXCV. TLODI.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Nid oes gen i na buwch na dafad,<br />Na giar na cheiliog wrth fy +ngalwad,<br />Ond bwth o dŷ, a hwnw’n fudur,<br />A thwll +o ffenast heb un gwydyr.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXCVI. UNO.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Gwelais neithiwr trwy fy hun,<br />Dair gwlad yn mynd yn un;<br />Fala’n +tyfu ar friga’r brwyn,<br />A phob hen wraig yn eneth fach, fwyn.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXCVII. PRIODI FFOL.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae mwy ysywaeth yn priodi,<br />Nag sydd a chig at Sul i ferwi.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXCVIII. BRITH Y FUCHES.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae nhw’n dwedyd am yr adar,<br />Nad oes un o’r rhain +heb gymar;<br />Gwelais dderyn brith y fuches,<br />Heb un cymar na +chymhares.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCXCIX. CALON DROM.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p>Mae’m calon i mor drymed<br /> A’r march +sy’n dringo’r rhiw,<br />Wrth geisio bod yn llawen,<br /> Nis +medraf yn fy myw;<br />Mae’r esgid fach yn gwasgu<br /> Mewn +man nas gwyddoch chwi,<br />A llawer gofid meddwl<br /> Sy’n +torri ’nghalon i.</p> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<h2>CCC. NOS DA.</h2> +<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div> +<p> Dos i’th wely ’rwan,<br /> Dos +i’th wely ’rwan;<br />Dos i’th wely fel yr wyt,<br /> Dos +i’th wely ’rwan.</p> +<div class="GutenbergBlankLines2"><br /><br /></div> +<p>Footnotes:</p> +<p><a name="footnote0a"></a><a href="#citation0a">{0a}</a> HWIANGERDDI +CYMRU. Rhan I. Darluniau gan Winifred Hartley. 2s. +6d. Conwy: R. E. Jones a’i Frodyr.</p> +<p><a name="footnote0b"></a><a href="#citation0b">{0b}</a> WELSH +NURSERY RHYMES. Collected by Cadrawd. Arranged by Harry +Evans. 2s. The Educational Publishing Company, Merthyr.</p> +<p><a name="footnote14a"></a><a href="#citation14a">{14a}</a> +Ychwaneger dafad ddu, lwyd, goch, felen, frech, fraith, &c., hyd +nes y bydd y bychan wedi huno.</p> +<p><a name="footnote14b"></a><a href="#citation14b">{14b}</a> +Weithiau cenid “A chwe nichog ynddi.”</p> +<p><a name="footnote16"></a><a href="#citation16">{16}</a> Wrth +ddawnsio efo coes ysgub.</p> +<p><a name="footnote19a"></a><a href="#citation19a">{19a}</a> +Cyffyrddid â’r fawd a’r bysedd wrth enwi pob un.</p> +<p><a name="footnote19b"></a><a href="#citation19b">{19b}</a> +Os dymunid gwneud y ddrama yn fwy cyffrous, dywedid yma,—“I +ladd defaid.” Yr oedd crogi am ddwyn defaid.</p> +<p><a name="footnote20"></a><a href="#citation20">{20}</a> Rhoddid +blaen gwialen yn y tân, a throid hi’n gyflym i ddarlunio +buarth, cryman, &c., wrth ddweyd y geiriau.</p> +<p><a name="footnote27a"></a><a href="#citation27a">{27a}</a> +Mae’n gofyn medr i wneyd y swn priodol. Medd golygydd <i>Llyfr +Coch Hergest</i>, gan yr hwn y cefais hwy, y medr hwn.</p> +<p><a name="footnote27b"></a><a href="#citation27b">{27b}</a> +Mae’n gofyn medr i wneyd y swn priodol. Medd golygydd <i>Llyfr +Coch Hergest</i>, gan yr hwn y cefais hwy, y medr hwn.</p> +<p><a name="footnote39"></a><a href="#citation39">{39}</a> Gellir +trefnu geiriau’r pennill mewn llu o ffyrdd.</p> +<p><a name="footnote63"></a><a href="#citation63">{63}</a> Dywedir +y rhain wrth gerdded un neu ddau fys (“Dau bry bach”) i +fyny coiff y plentyn. Gorffennir dan ei oglais dan ei ên.</p> +<p><a name="footnote67"></a><a href="#citation67">{67}</a> Dyweder +“ffarmwr,” “bugail,” “glowr,” “gweithiwr,” +&c., yn ol fel y bydd eisieu.</p> +<p><a name="footnote68"></a><a href="#citation68">{68}</a> Un +yn dysgu dod yn chwarelwr yw rhybelwr. Enwau ar lechau o wahanol +faint yw <i>Princes</i>, <i>Squares</i>, a <i>Counties</i>.</p> +<p><a name="footnote88a"></a><a href="#citation88a">{88a}</a> +<i>Cherries</i>, ceirios.</p> +<p><a name="footnote88b"></a><a href="#citation88b">{88b}</a> +<i>Gooseberries</i>, eirin Mair.</p> +<p><a name="footnote91"></a><a href="#citation91">{91}</a> Newidier +yn wen, goch, lâs, fraith, frech, &c., hyd nes y cysgro’r +baban.</p> +<p><a name="footnote99"></a><a href="#citation99">{99}</a> Nid +wyf yn sicr ai priodol galw caneuon Calan yn ganeuon hwian. Ond +hyn a wn, cenid hwy ar yr hen aelwydydd fel caneuon hwian.</p> +<p><a name="footnote100"></a><a href="#citation100">{100}</a> +I brofi y medrai’r plentyn ddweyd y seiniau anhawddaf yn groew.</p> +<p><a name="footnote107"></a><a href="#citation107">{107}</a> +Cefais hwn, ac amryw o hwiangerddi Dyfed welir trwy’r llyfr, gan +gyfieithydd <i>Dwyfol Gân</i> Dante i’r Gymraeg.</p> +<p><a name="footnote109"></a><a href="#citation109">{109}</a> +O gasgliad Ceiriog yn “Oriau’r Bore.”</p> +<p><a name="footnote110a"></a><a href="#citation110a">{110a}</a> +O gasgliad Cadrawd yn yr “<i>History of Llangynwyd Parish</i>.”</p> +<p><a name="footnote110b"></a><a href="#citation110b">{110b}</a> +Cynhaner wî, ffordd Gogledd Mynwy i ddweyd y gair wy.</p> +<div class="GutenbergBlankLines3"><br /><br /><br /></div> +<p>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK, YR HWIANGERDDI ***</p> +<pre> + +******This file should be named hwng10h.htm or hwng10h.zip****** +Corrected EDITIONS of our EBooks get a new NUMBER, hwng11h.htm +VERSIONS based on separate sources get new LETTER, hwng10ah.htm + +Project Gutenberg eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the US +unless a copyright notice is included. Thus, we usually do not +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +We are now trying to release all our eBooks one year in advance +of the official release dates, leaving time for better editing. +Please be encouraged to tell us about any error or corrections, +even years after the official publication date. + +Please note neither this listing nor its contents are final til +midnight of the last day of the month of any such announcement. +The official release date of all Project Gutenberg eBooks is at +Midnight, Central Time, of the last day of the stated month. A +preliminary version may often be posted for suggestion, comment +and editing by those who wish to do so. + +Most people start at our Web sites at: +http://gutenberg.net or +http://promo.net/pg + +These Web sites include award-winning information about Project +Gutenberg, including how to donate, how to help produce our new +eBooks, and how to subscribe to our email newsletter (free!). + + +Those of you who want to download any eBook before announcement +can get to them as follows, and just download by date. This is +also a good way to get them instantly upon announcement, as the +indexes our cataloguers produce obviously take a while after an +announcement goes out in the Project Gutenberg Newsletter. + +http://www.ibiblio.org/gutenberg/etext05 or +ftp://ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext05 + +Or /etext04, 03, 02, 01, 00, 99, 98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92, +91 or 90 + +Just search by the first five letters of the filename you want, +as it appears in our Newsletters. + + +Information about Project Gutenberg (one page) + +We produce about two million dollars for each hour we work. The +time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours +to get any eBook selected, entered, proofread, edited, copyright +searched and analyzed, the copyright letters written, etc. Our +projected audience is one hundred million readers. If the value +per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2 +million dollars per hour in 2002 as we release over 100 new text +files per month: 1240 more eBooks in 2001 for a total of 4000+ +We are already on our way to trying for 2000 more eBooks in 2002 +If they reach just 1-2% of the world's population then the total +will reach over half a trillion eBooks given away by year's end. + +The Goal of Project Gutenberg is to Give Away 1 Trillion eBooks! +This is ten thousand titles each to one hundred million readers, +which is only about 4% of the present number of computer users. + +Here is the briefest record of our progress (* means estimated): + +eBooks Year Month + + 1 1971 July + 10 1991 January + 100 1994 January + 1000 1997 August + 1500 1998 October + 2000 1999 December + 2500 2000 December + 3000 2001 November + 4000 2001 October/November + 6000 2002 December* + 9000 2003 November* +10000 2004 January* + + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been created +to secure a future for Project Gutenberg into the next millennium. + +We need your donations more than ever! + +As of February, 2002, contributions are being solicited from people +and organizations in: Alabama, Alaska, Arkansas, Connecticut, +Delaware, District of Columbia, Florida, Georgia, Hawaii, Illinois, +Indiana, Iowa, Kansas, Kentucky, Louisiana, Maine, Massachusetts, +Michigan, Mississippi, Missouri, Montana, Nebraska, Nevada, New +Hampshire, New Jersey, New Mexico, New York, North Carolina, Ohio, +Oklahoma, Oregon, Pennsylvania, Rhode Island, South Carolina, South +Dakota, Tennessee, Texas, Utah, Vermont, Virginia, Washington, West +Virginia, Wisconsin, and Wyoming. + +We have filed in all 50 states now, but these are the only ones +that have responded. + +As the requirements for other states are met, additions to this list +will be made and fund raising will begin in the additional states. +Please feel free to ask to check the status of your state. + +In answer to various questions we have received on this: + +We are constantly working on finishing the paperwork to legally +request donations in all 50 states. If your state is not listed and +you would like to know if we have added it since the list you have, +just ask. + +While we cannot solicit donations from people in states where we are +not yet registered, we know of no prohibition against accepting +donations from donors in these states who approach us with an offer to +donate. + +International donations are accepted, but we don't know ANYTHING about +how to make them tax-deductible, or even if they CAN be made +deductible, and don't have the staff to handle it even if there are +ways. + +Donations by check or money order may be sent to: + + PROJECT GUTENBERG LITERARY ARCHIVE FOUNDATION + 809 North 1500 West + Salt Lake City, UT 84116 + +Contact us if you want to arrange for a wire transfer or payment +method other than by check or money order. + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been approved by +the US Internal Revenue Service as a 501(c)(3) organization with EIN +[Employee Identification Number] 64-622154. Donations are +tax-deductible to the maximum extent permitted by law. As fund-raising +requirements for other states are met, additions to this list will be +made and fund-raising will begin in the additional states. + +We need your donations more than ever! + +You can get up to date donation information online at: + +http://www.gutenberg.net/donation.html + + +*** + +If you can't reach Project Gutenberg, +you can always email directly to: + +Michael S. Hart hart@pobox.com + +Prof. Hart will answer or forward your message. + +We would prefer to send you information by email. + + +**The Legal Small Print** + + +(Three Pages) + +***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS**START*** +Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers. +They tell us you might sue us if there is something wrong with +your copy of this eBook, even if you got it for free from +someone other than us, and even if what's wrong is not our +fault. So, among other things, this "Small Print!" statement +disclaims most of our liability to you. It also tells you how +you may distribute copies of this eBook if you want to. + +*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS EBOOK +By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm +eBook, you indicate that you understand, agree to and accept +this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive +a refund of the money (if any) you paid for this eBook by +sending a request within 30 days of receiving it to the person +you got it from. If you received this eBook on a physical +medium (such as a disk), you must return it with your request. + +ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM EBOOKS +This PROJECT GUTENBERG-tm eBook, like most PROJECT GUTENBERG-tm eBooks, +is a "public domain" work distributed by Professor Michael S. Hart +through the Project Gutenberg Association (the "Project"). +Among other things, this means that no one owns a United States copyright +on or for this work, so the Project (and you!) can copy and +distribute it in the United States without permission and +without paying copyright royalties. Special rules, set forth +below, apply if you wish to copy and distribute this eBook +under the "PROJECT GUTENBERG" trademark. + +Please do not use the "PROJECT GUTENBERG" trademark to market +any commercial products without permission. + +To create these eBooks, the Project expends considerable +efforts to identify, transcribe and proofread public domain +works. Despite these efforts, the Project's eBooks and any +medium they may be on may contain "Defects". Among other +things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged +disk or other eBook medium, a computer virus, or computer +codes that damage or cannot be read by your equipment. + +LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES +But for the "Right of Replacement or Refund" described below, +[1] Michael Hart and the Foundation (and any other party you may +receive this eBook from as a PROJECT GUTENBERG-tm eBook) disclaims +all liability to you for damages, costs and expenses, including +legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR +UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT, +INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE +OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE +POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES. + +If you discover a Defect in this eBook within 90 days of +receiving it, you can receive a refund of the money (if any) +you paid for it by sending an explanatory note within that +time to the person you received it from. If you received it +on a physical medium, you must return it with your note, and +such person may choose to alternatively give you a replacement +copy. If you received it electronically, such person may +choose to alternatively give you a second opportunity to +receive it electronically. + +THIS EBOOK IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS +TO THE EBOOK OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A +PARTICULAR PURPOSE. + +Some states do not allow disclaimers of implied warranties or +the exclusion or limitation of consequential damages, so the +above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you +may have other legal rights. + +INDEMNITY +You will indemnify and hold Michael Hart, the Foundation, +and its trustees and agents, and any volunteers associated +with the production and distribution of Project Gutenberg-tm +texts harmless, from all liability, cost and expense, including +legal fees, that arise directly or indirectly from any of the +following that you do or cause: [1] distribution of this eBook, +[2] alteration, modification, or addition to the eBook, +or [3] any Defect. + +DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm" +You may distribute copies of this eBook electronically, or by +disk, book or any other medium if you either delete this +"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg, +or: + +[1] Only give exact copies of it. Among other things, this + requires that you do not remove, alter or modify the + eBook or this "small print!" statement. You may however, + if you wish, distribute this eBook in machine readable + binary, compressed, mark-up, or proprietary form, + including any form resulting from conversion by word + processing or hypertext software, but only so long as + *EITHER*: + + [*] The eBook, when displayed, is clearly readable, and + does *not* contain characters other than those + intended by the author of the work, although tilde + (~), asterisk (*) and underline (_) characters may + be used to convey punctuation intended by the + author, and additional characters may be used to + indicate hypertext links; OR + + [*] The eBook may be readily converted by the reader at + no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent + form by the program that displays the eBook (as is + the case, for instance, with most word processors); + OR + + [*] You provide, or agree to also provide on request at + no additional cost, fee or expense, a copy of the + eBook in its original plain ASCII form (or in EBCDIC + or other equivalent proprietary form). + +[2] Honor the eBook refund and replacement provisions of this + "Small Print!" statement. + +[3] Pay a trademark license fee to the Foundation of 20% of the + gross profits you derive calculated using the method you + already use to calculate your applicable taxes. If you + don't derive profits, no royalty is due. Royalties are + payable to "Project Gutenberg Literary Archive Foundation" + the 60 days following each date you prepare (or were + legally required to prepare) your annual (or equivalent + periodic) tax return. Please contact us beforehand to + let us know your plans and to work out the details. + +WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO? +Project Gutenberg is dedicated to increasing the number of +public domain and licensed works that can be freely distributed +in machine readable form. + +The Project gratefully accepts contributions of money, time, +public domain materials, or royalty free copyright licenses. +Money should be paid to the: +"Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +If you are interested in contributing scanning equipment or +software or other items, please contact Michael Hart at: +hart@pobox.com + +[Portions of this eBook's header and trailer may be reprinted only +when distributed free of all fees. Copyright (C) 2001, 2002 by +Michael S. Hart. Project Gutenberg is a TradeMark and may not be +used in any sales of Project Gutenberg eBooks or other materials be +they hardware or software or any other related product without +express permission.] + +*END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS*Ver.02/11/02*END* +</pre></body> +</html> diff --git a/old/hwng10h.zip b/old/hwng10h.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..2ce145d --- /dev/null +++ b/old/hwng10h.zip |