1 files changed, 4028 insertions, 0 deletions

diff --git a/8194-0.txt b/8194-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..1576545
--- /dev/null
+++ b/8194-0.txt
@@ -0,0 +1,4028 @@
+The Project Gutenberg eBook, Yr Hwiangerddi, by Owen M. Edwards,
+Illustrated by Winifred Hartley
+
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
+other parts of the world at no cost and with almost no restrictions 
+whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
+the Project Gutenberg License included with this eBook or online at 
+www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
+to check the laws of the country where you are located before using this ebook.
+
+
+
+
+Title: Yr Hwiangerddi
+
+
+Author: Owen M. Edwards
+
+
+
+Release Date: January 1, 2015  [eBook #8194]
+[This file was first posted on June 30, 2003]
+
+Language: English
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+
+***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK YR HWIANGERDDI***
+
+
+Transcribed from the 1911 Ab Owen, Llanuwchllyn edition by David Price,
+email ccx074@pglaf.org
+
+    [Picture: “Si hei-li lwli, ’r babi, Mae’r llong yn mynd i ffwrdd”]
+
+
+
+
+
+                             Yr Hwiangerddi.
+
+
+                                * * * * *
+
+                                    *
+
+                                * * * * *
+
+                               CASGLWYD GAN
+                             OWEN M. EDWARDS.
+
+                             Y DARLUNIAU GAN
+                             WINIFRED HARTLEY
+                              (LOWRIE WYNN.)
+
+                                * * * * *
+
+                                   1911
+                          Ab Owen, Llanuwchllyn.
+
+                                * * * * *
+
+               Argraffwyd a Chyhoeddwyd, dros Ab Owen, gan
+                     R. E. JONES A’I FRODRY, Conway.
+
+                                * * * * *
+
+
+
+
+RHAGYMADRODD.
+
+
+AMBELL orig daw hen hwiangerdd, fel su melodaidd o gartref pell a hoff,
+i’r meddwl.  Daw un arall ar ei hol, ac un arall,—a chyda hwy daw
+adgofion cyntaf bore oes.  Daw’r llais mwynaf a glywsom erioed i’n clust
+yn ol, drwy stormydd blynyddoedd maith; daw cof am ddeffro a sylwi pan
+oedd popeth yn newydd a rhyfedd.  A daw ymholi ond odid.  Beth yw tarddle
+swyn yr hen gerddi hwian syml hyn?  Pa nifer ohonynt fedraf?  Pa nifer
+sydd ohonynt yn llenyddiaeth Cymru?  A ydynt yn llenyddiaeth?  Beth fu eu
+dylanwad ar fy mywyd?  A adawsant ryw nod ar lenyddiaeth Cymru?
+
+O ble y daethant?  Y mae iddynt ddau darddiad.  Yn un peth,—y maent yn
+adlais o ryw hen bennill genid gyda’r delyn.  Cofid y rhannau mwyaf
+melodaidd, rhyw seiniau fynnai aros yn y glust, gan fam neu forwyn, a
+byddent yn llais i lawenydd y galon wrth suo’r plentyn i gwsg.  A
+ffynhonnell arall,—yr oedd y fam yn creu cerddi hwian, nid i wneyd i’r
+plentyn gysgu, ond i’w gadw’n ddiddig pan ar ddihun.  Ac y mae cof gwlad
+wedi trysori ymgais y mamau mwyaf athrylithgar.
+
+Ar ei fysedd y sylwa plentyn i ddechreu.  Hwy ddefnyddia’r fam yn deganau
+cyntaf.  Rhoddir enwau arnynt,—Modryb ’y Mawd, Bys yr uwd, Hirfys,
+Cwtfys, Bys bach, neu ryw enwau ereill.  Gwneir iddynt chware â’u gilydd;
+llechant yng nghysgod eu gilydd, siaradant â’u gilydd; ant gyda’u gilydd
+i chware, neu i hel gwlan, neu i ladd defaid i’r mynydd.  Yr oedd yr olaf
+yn fater crogi yr adeg honno, ac felly yr oedd y chware yn un pur
+gyffrous.  Yr oedd i bob bys gymeriad hefyd; bys yr uwd oedd y
+cynlluniwr, yr hirfys oedd y gweithiwr cryf eofn, y cwtfys oedd y
+beirniad ofnus, a’r bys bach, druan, oedd yn gorfod dilyn y lleill neu
+gario dŵr.  Yn llenyddiaeth gyntaf plentyn, y bysedd yw’r _actors_ yn y
+ddrama.
+
+Wedi’r bysedd, y traed oedd bwysicaf.  Eid trwy yr un chware gyda bysedd
+y traed drachefn.  A difyr iawn oedd pedoli, curo gwadnau’r traed bob yn
+ail, a phedoli dan ganu.
+
+Nodwedd bennaf plentyn iach, effro yw, nas gall fod eiliad yn llonydd.
+Mae pob gewyn ynddo ar fynd o hyd.  Ac y mae mynd yn yr hen hwiangerddi.
+Gorchest arwrol gyntaf plentyn yw cael ei ddawnsio’n wyllt ar y lin.
+“Gyrru i Gaer” yw anturiaeth fawr gyntaf dychymyg y rhan fwyaf o blant
+Cymru.  Ac y mae afiaeth mawr i fod ar y diwedd, i ddynodi rhyw drychineb
+ysmala,—dod adre wedi priodi, boddi yn y potes, neu dorri’r pynnaid
+llestri’n deilchion.  Mae’r coesau a’r breichiau bychain i fynd ar eu
+gwylltaf, ac y mae edyn mân dychymyg y plentyn yn chware’n wyllt hefyd.
+
+Yr un cerddi hwian, mewn llais distawach, dwysach, a suai y plentyn i
+gwsg.  Ai’r llong i ffwrdd yn ddistaw, carlamai’r cel bach yn esmwyth,
+doi’r nos dros furiau Caer.
+
+A yw’r hwiangerddi’n foddion addysg?  Hwy rydd addysg oreu plentyndod.
+Am genedlaethau’n ol, ceisid dysgu plant yn yr ysgol o chwith.  Ceisid eu
+cadw’n llonydd, a hwythau’n llawn awydd symud.  Ceisid eu cadw’n ddistaw,
+a hwythau’n llawn awydd parablu.  Dofi, distewi, disgyblu oedd o hyd.
+Erbyn hyn deallir egwyddorion dysgu plentyn yn well.  Gellid rhoddi
+rhestr hir o athronyddion dysg plant, a dangos fel y gwelsant, o un i un
+yn raddol, wir ddull dysgu plant.  A’r dull hwnnw yw,—dull yr
+hwiangerddi.  Dysgir y plentyn i astudio’i fysedd.  Ca fynd ar drot ac ar
+garlam yr adeg y mynno.  Ac ymhob cerdd, daw rhyw agwedd darawiadol ar y
+natur ddynol i’r golwg.  Ei siglo’n brysur ar y glin i swn rhyw hen gerdd
+hwian,—dyna faban ar ben gwir Iwybr ei addysg.  Ni fyddaf yn credu dim
+ddwed yr athronwyr am addysg babanod os na fedrir ei brofi o’r
+hwiangerddi.  Ynddynt hwy ceir llais greddf mamau’r oesoedd; o welediad
+clir cariad y daethant, ac o afiaeth llawenydd iach.
+
+A yw’r cerddi hwian yn llenyddiaeth?  Ydynt, yn ddiameu.  Y mae iddynt le
+mor bwysig mewn llenyddiaeth ag sydd i’r plentyn yn hanes dyn.  Y mae
+llenyddiaeth cenedl yn dibynnu, i raddau mawr, ar ei hwiangerddi.  Os
+mynnech ddeall nodweddion cenedl, y dull chwilio hawddaf a chyrfymaf a
+sicraf yw hwn,—darllennwch ei cherddi hwian.  Os ydynt yn greulon ac
+anonest eu hysbryd, yn arw a chras, yn fawlyd a dichwaeth, rhaid i chwi
+ddarllen hanes cenedl yn meddu yr un nodweddion.  Os ydynt yn felodaidd a
+thyner, a’r llawenydd afteithus yn ddiniwed, cewch genedl a’i
+llenyddiaeth yn ddiwylledig a’i hanes yn glir oddiwrth waed gwirion.  Nis
+gall y Cymro beidio bod a chlust at felodi, wedi clywed y gair “pedoli”
+bron yn gyntaf un, a hwn yn gyntaf pennill,—
+
+   “Mae gen i ebol melyn,
+      Yn codi’n bedair oed;
+   A phedair pedol arian,
+      O dan ei bedwar troed.”
+
+Disgwylir i mi ddweyd, mae’n ddiau gennyf, ymhle y cefais yr holl gerddi
+hwian hyn.  Gwaith araf oedd eu cael, bum yn eu casglu am dros ugain
+mlynedd.  Ychydig genir yn yr un ardal, daw y rhai hyn bron o bob ardal
+yng Nghymru.  Cefais hwy oddiwrth rai ugeiniau o gyfeillion caredig, yn
+enwedig pan oeddwn yn olygydd _Cymru’r Plant_.  A chefais un fantais fawr
+yng nghwrs fy addysg,—nid oes odid blentyn yng Nghymru y canwyd mwy o
+hwiangerddi iddo.
+
+Hyd y gwn i; Ceiriog ddechreuodd gasglu hwiangerddi Cymru, yn yr
+_Arweinydd_, yn 1856 ac 1857.  Condemnid y golygydd, Tegai, am gyhoeddi
+pethau mor blentynaidd.  Ond daeth yr hanesydd dysgedig Ab Ithel, oedd
+wedi cyhoeddi’r _Gododin_ ac yn paratoi’r _Annales Cambriae y Brut y
+Tywysogion_ i’r wasg, i’w amddiffyn yn bybyr.  Cawr o ddyn oedd Ab Ithel;
+y mae rhai o wyr galluocaf a mwyaf dysgedig Cymru, yn ogystal a phlant
+ysgol, wedi’m helpu innau i wneyd y casgliad hwn.  Cyhoeddwyd casgliad
+Ceiriog wedi hyn yn “Oriau’r Haf.”  Nid oes ynddo ddim o gerddi hwian y
+De.  Cyhoeddodd Cadrawd rai o gerddi hwian Morgannwg yn ei “History of
+Llangynwyd Parish” yn 1887.  Yn ddiweddarach cyhoeddwyd casgliad gyda
+darluniau prydferth yng Nghonwy, {0a} a chasgliad gan Cadrawd gyda
+cherddoriaeth o drefniad Mr. Harry Evans ym Merthyr Tydfil. {0b}
+
+Nid y lleiaf o arwyddion da am ddyfodol Cymru yw fod yr hen hwiangerddi
+swynol hyn i’w clywed eto yn ei chartrefi ac yn ei hysgolion.
+
+                                                          OWEN M. EDWARDS.
+
+                [Picture: Top half of an old brick house]
+
+
+
+
+I.  BACHGEN.
+
+
+   Y BACHGEN boch-goch,
+      A’r bochau brechdan,
+   A’r bais dew,—
+      O ble doist ti?
+
+
+
+
+II.  YR EBOL MELYN.
+
+
+   MAE gen i ebol melyn,
+      Yn codi’n bedair ced,
+   A phedair pedol arian
+      O dan ei bedwar troed;
+   Mi neidia ac mi brancia
+      O dan y feinir wen,
+   Fe reda ugain milldir
+      Heb dynnu’r ffrwyn o’i ben.
+
+
+
+
+III.  GYRRU I GAER.
+
+
+   GYRRU, gyrru, gyrru i Gaer;
+   I briodi merch y maer;
+   Gyrru, gyrru, gyrru adre,
+   Wedi priodi ers diwrnodie.
+
+                  [Picture: Gyrru, gyrru, gyrru i Gaer]
+
+
+
+
+IV.  I’R FFAIR.
+
+
+   AR garlam, ar garlam,
+   I ffair Abergele;
+   Ar ffrwst, ar ffrwst,
+   I ffair Lanrwst.
+
+
+
+
+V.  DAU GI BACH.
+
+
+   DAU gi bach yn mynd i’r coed,
+   Dan droi’u fferrau, dan droi’u troed;
+   Dau gi bach yn dyfod adre,
+   Blawd ac eisin hyd eu coese.
+
+
+
+
+VI.  CERDDED.
+
+
+   DANDI di, dandi do,
+   Welwch chwi ’i sgidie newydd o?
+   Ar i fyny, ar i wared,
+   Bydd y bachgen bach yn cerdded.
+
+
+
+
+VII., VIII.  Y CEFFYL BACH.
+
+
+   YMLAEN, geffyl bach,
+      I’n cario ni’n dau
+   Dros y mynydd
+      I hela cnau.
+
+   Ymlaen, geffyl bach,
+      I’n cario ni’n tri
+   Dros y mynydd
+      I hela cnu.
+
+
+
+
+IX.  SION A SIAN.
+
+
+   SION a Sian, oddeutu’r tân,
+   Yn bwyta blawd ac eisin mân.
+
+
+
+
+X., XI.  MYND I LUNDAIN.
+
+
+   BETI bach a finnau
+   Yn mynd i Lundain G’lanmai;
+   Os na chawn ni’r ffordd yn rhydd,
+   Mi neidiwn dros y cloddiau.
+
+   Beti bach a finne,
+   Yn mynd i Lundain Glame;
+   Mae dŵr y môr yn oer y nos,
+   Gwell inni aros gartre.
+
+
+
+
+XII.  GWLAD BRAF.
+
+
+   LODES ei mam, a lodes ei thad,
+   A fentri di gyda fi allan o’r wlad,
+   Lle mae gwin yn troi melinau,
+   A chan punt am gysgu’r borau?
+
+
+
+
+XIII.  CYSUR LLUNDAIN.
+
+
+   MI af i Lundain Glamai
+      Os byddai byw ac iach,
+   Ni ’rosa i ddim yng Nghymru
+      I dorri ’nghalon bach;
+   Mae digon o arian yn Llundain,
+      A swper gyda’r nos,
+   A mynd i ’ngwely’n gynnar,
+      A chodi wyth o’r gloch.
+
+
+
+
+XIV.  LLONG YN MYND.
+
+
+   SI hei-li-lwli, ’r babi,
+      Mae’r llong yn mynd i ffwrdd;
+   Si hei-li-lwli, ’r babi,
+      Mae’r capten ar y bwrdd.
+
+
+
+
+XV.  DAFAD WEN. {14a}
+
+
+   CHWE dafad gorniog,
+      A chwe nod arni, {14b}
+   Ac ar y bryniau garw,
+      ’Roedd rheiny i gyd yn pori;
+   Dafad wen, wen, wen,
+      Ie benwen, benwen, benwen;
+   Ystlys hir a chynffon wen,
+         Wen, wen.
+
+
+
+
+XVI.  IAR FACH DLOS.
+
+
+   IAR fach dlos
+      Yw fy iar fach i;
+   Pinc a melyn,
+      A choch a du.
+
+                [Picture: Iar fach dlos yw fy iar fach i]
+
+
+
+
+XVII.  GWCW FACH.
+
+
+   GWCW fach, ond ’twyt ti’n ffolog,
+      Ffal di ral di rw dw ti rei tei O,
+   Yn canu ’mhlith yr eithin pigog,
+      Ffal di ral di rw dw ti rei tei O;
+   Dos i blwy Dolgellau dirion,
+      Ffal di ral di rw dw ti rei tei O;
+   Ti gei lwyn o fedw gwyrddion,
+      Ffal di ral di rw dw ti rei tei O.
+
+
+
+
+XVIII.  LLYGOD A MALWOD.
+
+
+   LLYGOD mân yn chwythu’r tân,
+      A’r malfod yn gweu melfed.
+
+
+
+
+XIX.  I’R DRE.
+
+
+   GYRRU, gyrru, drot i’r dre,
+   Dwad adre erbyn te.
+
+
+
+
+XX.  I GAERDYDD.
+
+
+   GYRRU, gyrru, i Gaerdydd,
+   Mofyn pwn o lestri pridd;
+   Gyrru, gyrru’n ol yn glau,
+   Llestri wedi torri’n ddau.
+
+
+
+
+XXI.  Y CEFFYL DU BACH.
+
+
+   PANDY, pandy, melin yn malu,
+   Gweydd yn gweu a’r ffidil yn canu;
+   Ceffyl bach du a’r gynffon wen
+   Yn cario Gwen a Mari.
+
+
+
+
+XXII.  I’R FFAIR.
+
+
+   TOMOS Jones yn mynd i’r ffair,
+   Ar gefn ei farch a’i gyfrwy aur;
+   Ac wrth ddod adre cwyd ei gloch,
+   Ac yn ei boced afal coch.
+
+
+
+
+XXIII.  AR DROT.
+
+
+   ’AR drot, ar drot, i dŷ Shon Pot,
+   Ar whîl, ar whîl, i dŷ Shon Pîl;
+   Ar garlam, ar garlam, i dŷ Shon Rolant,
+   Bob yn gam, bob yn gam, i dŷ f’ewythr Sam.
+
+
+
+
+XXIV.  AR GARLAM.
+
+
+   IOHN bach a finne,
+   Yn mynd i Lunden Glame;
+   Ac os na chawn ni’r ffordd yn glir,
+   Ni neidiwn dros y cloddie.
+
+
+
+
+XXV.  Y DDAFAD FELEN. {16}
+
+
+   CROEN y ddafad felen,
+      Yn towlu’i throed allan;
+   Troed yn ol, a throed ymlaen,
+      A throed yn towlu allan.
+
+
+
+
+XXVI.  CNUL Y BACHGEN COCH.
+
+
+   “DING dong,” medd y gloch,
+   Canu cnul y bachgen coch;
+   Os y bachgen coch fu farw,
+   Ffarwel fydd i’r gwin a’r cwrw.
+
+
+
+
+XXVII.  DAU FOCHYN BACH.
+
+
+   DACW tada’n gyrru’r moch,
+   Mochyn gwyn, a mochyn coch;
+   Un yn wyn yn mynd i’r cwt,
+   A’r llall yn goch a chynffon bwt.
+
+
+
+
+XXVIII.  COLLI ESGID.
+
+
+   DAU droed bach yn mynd i’r coed,
+   Esgid newydd am bob troed;
+   Dau droed bach yn dwad adre
+   Wedi colli un o’r ’sgidie.
+
+
+
+
+XXIX.  I’R FELIN.
+
+
+   DAU droed bach yn mynd i’r felin,
+   I gardota blawd ac eithin;
+   Dau droed bach yn dyfod adra,
+   Dan drofera, dan drofera.
+
+
+
+
+XXX.  IANTO.
+
+
+   Carreg o’r Nant,
+      Wnaiff Iant;
+   Carreg o’r to,
+      Wnaiff o,—
+   Ianto.
+
+
+
+
+XXXI.  DEIO BACH.
+
+
+      DEIO bach a minne
+      Yn mynd i werthu pinne;
+   Un res, dwy res,
+      Tair rhes am ddime.
+
+
+
+
+XXXII.  Y BYSEDD.
+
+
+   MODRYB y fawd,
+   Bys yr uwd,
+   Pen y cogwr,
+   Dic y peipar,
+   Joli cwt bach.
+
+
+
+
+XXXIII.  HOLI’R BYSEDD. {19a}
+
+
+   “DDOI di i’r mynydd?” meddai’r fawd,
+   “I beth?” meddai bys yr uwd;
+   “I hela llwynog” meddai’r hir-fys; {19b}
+   “Beth os gwel ni?” meddai’r canol-fys;
+   “Llechu dan lechen” meddai bys bychan.
+
+
+
+
+XXXIV.  RHODD. {20}
+
+
+   BUARTH, baban, cryman, croes;
+   Modrwy aur i’r oreu ’i moes.
+
+
+
+
+XXXV., XXXVI.  I’R YSGOL.
+
+
+   MI af i’r ysgol fory,
+      A’m llyfyr yn fy llaw;
+   Heibio’r Castell Newydd,
+      A’r cloc yn taro naw;
+   Dacw mam yn dyfod,
+      Ar ben y gamfa wen,
+   A rhywbeth yn ei barclod,
+      A phiser ar ei phen.
+
+   Mi af i’r ysgol fory,
+      A’m llyfyr yn fy llaw,
+   Heibio’r Sgubor Newydd,
+      A’r cloc yn taro naw;
+   O, Mari, Mari, codwch,
+      Mae heddyw’n fore mwyn,
+   Mae’r adar bach yn canu,
+      A’r gôg ar frig y llwyn.
+
+
+
+
+XXXVII.  LLE DIFYR.
+
+
+   MI fum yn gweini tymor
+      Yn ymyl Ty’n y Coed,
+   A’dyna’r lle difyrraf
+      Y bum i ynddo ’rioed;
+   Yr adar bach yn canu,
+      A’r coed yn suo ynghyd,—
+   Fy nghalon fach a dorrodd,
+      Er gwaetha rhain i gyd.
+
+
+
+
+XXXVIII.  COLLI BLEW.
+
+
+   PWSI mew, pwsi mew,
+   Lle collaist ti dy flew?
+      “Wrth gario tân
+      I dŷ modryb Sian,
+   Yng nghanol eira a rhew.”
+
+                      [Picture: Pwsi mew, pwsi mew]
+
+
+
+
+XXXIX.  BODDI CATH.
+
+
+   SHINCIN SION o’r Hengoed
+      Aeth i foddi cath,
+   Mewn cwd o lian newydd,
+      Nad oedd e damed gwaeth;
+   Y cwd a aeth ’da’r afon,
+      A’r gath a ddaeth i’r lan,
+   A Shincin Sion o’r Hengoed
+      Gas golled yn y fan.
+
+
+
+
+XL.  WEL, WEL.
+
+
+   “WEL, wel,”
+   Ebe ci Jac Snel,
+   “Rhaid i mi fynd i hel,
+   Ne glemio.”
+
+
+
+
+XLI., XLII.  PWSI MEW.
+
+
+   PWSI meri mew,
+   Ble collaist ti dy flew?
+   “Wrth fynd i Lwyn Tew
+   Ar eira mawr a rhew.”
+
+   “Pa groeso gest ti yno.
+   Beth gefaist yn dy ben?”
+   “Ces fara haidd coliog,
+   A llaeth yr hen gaseg wen.”
+
+
+
+
+XLIII.  CALANMAI.
+
+
+   LLIDIART newydd ar gae ceirch,
+      A gollwng meirch o’r stablau;
+   Cywion gwyddau, ac ebol bach,
+         Bellach ddaw Calanmai.
+
+
+
+
+XLIV.—XLVI.  DA.
+
+
+   MAE gen i darw penwyn,
+      A gwartheg lawer iawn;
+   A defaid ar y mynydd,
+      A phedair dâs o fawn.
+
+   Mae gen i gwpwrdd cornel,
+      A set o lestri te;
+   A dresser yn y gegin,
+      A phopeth yn ei le.
+
+   Mae gen i drol a cheffyl,
+      A merlyn bychan twt,
+   A phump o wartheg tewion,
+      Yn pori yn y clwt.
+
+           [Picture: A threser yn y gegin, A phopeth yn ei le]
+
+
+
+
+XLVII.  DACW DY.
+
+
+   DACW dŷ, a dacw do,
+   Dacw efail Sion y go;
+   Dacw Mali wedi codi,
+   Dacw Sion a’i freichiau i fyny.
+
+
+
+
+XLVIII.  COFIO’R GATH.
+
+
+   AR y ffordd wrth fynd i Ruthyn,
+   Gwelais ddyn yn gwerthu brethyn;
+   Gofynnais iddo faint y llath,
+   Fod arnaf eisio siwt i’r gath.
+
+                       [Picture: Cnul y bachgen coch]
+
+
+
+
+XLIX.  YSTURMANT. {27a}
+
+
+   (I ddynwared swn ysturmant.)
+      DWR glân gloew,
+      Bara chaws a chwrw.
+
+
+
+
+L.  YSGUTHAN. {27b}
+
+
+   (I ddynnwared Cân Ysguthan.)
+      Cyrch du, du,
+      Yn ’y nghwd i.
+
+
+
+
+LI.  SIAN.
+
+
+   SIAN bach anwyl,
+      Sian bach i;
+   Fi pia Sian,
+      A Sian pia fi.
+
+
+
+
+LII.  SIAN A SION.
+
+
+   PAN brioda Sion a minnau,
+   Fe fydd cyrn ar bennau’r gwyddau;
+   Ieir y mynydd yn bluf gwynion;
+   Ceiliog twrci fydd y person.
+
+
+
+
+LIII.  SION A SIAN.
+
+
+   SION a Sian yn mynd i’r farchnad,
+   Sian yn mynd i brynnu iar,
+      A Sion i werthu dafad.
+
+
+
+
+LIV.  Y CROCHAN.
+
+
+   RHOWCH y crochan ar y tân,
+      A phen y frân i ferwi;
+   A dau lygad y gath goed,
+      A phedwar troed y wenci.
+
+
+
+
+LV.  UST.
+
+
+   UST, O taw!  Ust, O taw,
+   Aeth dy fam i Loeger draw;
+   Hi ddaw adre yn y man,
+   A llond y cwd o fara cann.
+
+
+
+
+LVI.  CYSGU.
+
+
+   BACHGEN bach ydi’r bachgen gore,
+         Gore, gore;
+   Cysgu’r nos, a chodi’n fore,
+         Fore, fore.
+
+
+
+
+LVII.  FFAFRAETH.
+
+
+   HEN fenyw fach Cydweli
+      Yn gwerthu losin du;
+   Yn rhifo deg am geiniog,
+      Ond un ar ddeg i fi.
+
+
+
+
+LVIII.  MERCH EI MAM.
+
+
+   MORFUDD fach, ferch ei mham,
+   Gaiff y gwin a’r bara cann;
+   Hi gaiff ’falau per o’r berllan,
+   Ac yfed gwin o’r llester arian.
+
+
+
+
+LIX.  MERCH EI THAD.
+
+
+   MORFUDD fach, merch ei thad,
+   Gaiff y wialen fedw’u rhad;
+   Caiff ei rhwymo wrth bost y gwely
+   Caiff ei chwipio bore yfory.
+
+
+
+
+LX.  COLLED.
+
+
+   WHIC a whiw!
+   Aeth y barcud a’r ciw;
+   Os na feindwch chwi ato,
+   Fe aiff ag un eto.
+
+
+
+
+LXI.  ANODD COELIO.
+
+
+      MAE gen i hen iar dwrci,
+      A mil o gywion dani;
+   Pob un o rheiny yn gymaint ag ych,—
+      Ond celwydd gwych yw hynny?
+
+
+
+
+LXII.  DODWY DA.
+
+
+      MAE gen i iar a cheiliog
+      A brynnais i ar ddydd Iau;
+   Mae’r iar yn dodwy wy bob dydd,
+      A’r ceiliog yn dodwy dau.
+
+
+
+
+LXIII.  BYW DETHEU.
+
+
+   MAE gen i iar a cheiliog,
+      A hwch a mochyn tew;
+   Rhwng y wraig a finne,
+      ’R ym ni’n eig wneyd hi’n lew.
+
+
+
+
+LXIV.  DA.
+
+
+   MAE gen i ebol melyn
+      A merlen newydd spon,
+   A thair o wartheg blithion
+      Yn pori ar y fron;
+   Mae gen i iar a cheiliog,
+      Mi cefais er dydd Iau,
+   Mae’r iar yn dodwy wy bob dydd
+      A’r ceiliog yn dodwy dau.
+
+
+
+
+LXV.  Go-Go-Go!
+
+
+   SHONI Brica Moni
+      Yn berchen buwch a llo;
+   A gafar fach, a mochyn,
+      A cheiliog, go-go-go!
+
+
+
+
+LXVI.  CYNFFON.
+
+
+   MI welais nyth pioden,
+   Fry, fry, ar ben y goeden,—
+      A’i chynffon hi mas.
+
+
+
+
+LXVII.  TAITH DAU.
+
+
+   DAFI bach a minne,
+      Yn mynd i Aberdâr,
+   Dafi’n mofyn ceiliog,
+      A minne’n ’mofyn giar.
+
+
+
+
+LXVIII.  YSGWRS.
+
+
+   “WEL,” meddai Wil wrth y wal,
+   Wedodd y wal ddim wrth Wil.
+
+
+
+
+LXIX.  HOFF BETHAU.
+
+
+   MAE’N dda gan hen wr uwd a lla’th
+      Mae’n dda gan gath lygoden;
+   Mae’n dda gan ’radwr flaen ar swch,
+      Mae’n dda gan hwch y fesen.
+
+                  [Picture: Mae’n dda gan gath llygoden]
+
+
+
+
+LXX.  CLOC.
+
+
+   MAE gen i, ac mae gen lawer,
+   Gloc ar y mur i gadw amser;
+   Mae gan Moses, Pant y Meusydd,
+   Gloc ar y mur i gadw’r tywydd.
+
+                  [Picture: Cloc ar y mur i gadw amser]
+
+
+
+
+LXXI.  DWY FRESYCHEN.
+
+
+   MI welais ddwy gabetsen,
+   Yn uwch na chlochdy Llunden;
+   A deunaw gŵr yn hollti ’rhain,
+   A phedair cainc ar hugain.
+
+
+
+
+LXXII.  TOI A GWAU.
+
+
+   MI welais i beth na welodd pawb,—
+      Y cwd a’r blawd yn cerdded;
+   Y frân yn toi ar ben y ty,
+      A’r malwod yn gwau melfed.
+
+
+
+
+LXXIII.  MALWOD A MILGWN.
+
+
+   MI welais innau falwen goch,
+      A dwy gloch wrth ei chlustiau;
+   A dau faen melin ar ei chefn,
+      Yn curo’r milgwn gorau.
+
+
+
+
+LXXIV.  GWENNOL FEDRUS.
+
+
+   DO, mi welais innau wennol,
+   Ar y traeth yn gosod pedol;
+   Ac yn curo hoel mewn diwrnod,—
+   Dyna un o’r saith rhyfeddod.
+
+
+
+
+LXXV.  LLYNCU DEWR.
+
+
+   MI weles beth na welodd pawb,—
+      Y cwd a’r blawd yn cerdded,
+   Y frân yn toi ar ben y ty,
+      A’r gŵr mor hy a hedeg;
+   A hogyn bach, dim mwy na mi,
+      Yn Ilyncu tri dyniawed.
+
+
+
+
+LXXVI., LXXVII.  Y DDAFAD YN Y BALA.
+
+
+   ’ROEDD gen i ddafad gorniog,
+      Ac arni bwys o wlan,
+   Yn pori ar lan yr afon
+      Ymysg y cerrig mân;
+   Fe aeth yr hwsmon heibio,
+      Hanosodd arni gi;
+   Ni welais i byth mo’m dafad,
+      Ys gwn i a welsoch chwi?
+
+   Mi gwelais hi yn y Bala,
+      Newydd werthu ei gwlan,
+   Yn eistedd yn ei chadair,
+      O flaen tanllwyth mawr o dân;
+   A’i phibell a’i thybaco,
+      Yn smocio’n abal ffri,
+   A dyna lle mae y ddafad,—
+      Gwd morning, Jon, how di!
+
+
+
+
+LXXVIII.  IAR Y PENMAEN MAWR.
+
+
+   ’ROEDD gen i iar yn gorri,
+      Ar ben y Penmaen Mawr,
+   Mi eis i droed y Wyddfa
+      I alw arni i lawr;
+   Mi hedodd ac mi hedodd,
+      A’i chywion gyda hi,
+   I ganol tir y Werddon,—
+      Good morning, John!  How di?
+
+
+
+
+LXXIX.  I BLE?
+
+
+   TROI a throsi, troi i ble?
+   I Abergele i yfed te.
+
+
+
+
+LXXX.  MORIO.
+
+
+   FUOST ti erioed yn morio?
+   “Do, mewn padell ffrio;
+   Chwythodd y gwynt fi i Eil o Man,
+   A dyna lle bum i’n crio.”
+
+
+
+
+LXXXI.  LLONG FY NGHARIAD.
+
+
+   DACW long yn hwylio’n hwylus,
+   Heibio’r trwyn, ac at yr ynys;
+   Os fy nghariad i sydd ynddi,
+   Hwyliau sidan glas sydd arni.
+
+
+
+
+LXXXII.  CWCH BACH.
+
+
+   CWCH bach ar y môr,
+      A phedwar dyn yn rhwyfo;
+   A Shami pwdwr wrth y llyw
+      Yn gwaeddi,—“Dyn a’n helpo.”
+
+
+
+
+LXXXIII.  GLAN Y MOR.
+
+
+   MAE gen i dŷ bach del,
+   O dŷ bach del, O dŷ bach del,
+      A’r gwynt i’r drws bob amser;
+   Agorwch dipyn o gil y ddôr,
+   O gil y ddôr, o gil y ddôr,
+      Cewch weld y môr a’r llongau.
+
+
+
+
+LXXXIV.  DWR Y MOR.
+
+
+   IOAN bach a finnau
+      Yn mynd i ddwr y môr;
+   Ioan yn codi ’i goesau,
+      A dweyd fod dŵr yn oer.
+
+
+
+
+LXXXV.  TRI.
+
+
+   TRI graienyn, tri maen melin,
+   Tair llong ar fôr, tri môr, tri mynydd;
+   A’r tri aderyn a’r traed arian,
+   Yn tiwnio ymysg y twyni mân.
+
+
+
+
+LXXXVI.  WEDI DIGIO.
+
+
+   MAE fy nghariad wedi digio,
+   Nis gwn yn wir pa beth ddaeth iddo;
+   Pan ddaw’r gwibed bach a chywion,
+   Gyrraf gyw i godi ei galon.
+
+
+
+
+LXXXVII.  CARN FADRYN.
+
+
+   MI af oddiyma i ben Carn Fadryn,
+   Er mwyn cael gweled eglwys Nefyn;
+   O ddeutu hon mae’r plant yn chware,
+   Lle dymunwn fy mod inne.
+
+
+
+
+LXXXVIII.  SIGLO’R CRYD.
+
+
+   SIGLO’R cryd â’m troed wrth bobi,
+   Siglo’r cryd â’m troed wrth olchi;
+   Siglo’r cryd ymhob hysywaeth,
+   Siglo’r cryd sy raid i famaeth.
+
+
+
+
+LXXXIX.  Y LLEUAD.
+
+
+   MAE nhw’n dwedyd yn Llanrhaiad,
+   Mai rhyw deiliwr wnaeth y lleuad;
+   A’r rheswm am fod goleu drwyddo,
+   Ei fod heb orffen cael ei bwytho.
+
+
+
+
+LXL.  COES UN DDEL. {39}
+
+
+   COES un ddel, ac hosan ddu,
+   Fel a’r fel, fel a’r fu;
+   Fel a’r fu, fel a’r fel,
+   Ac hosan ddu coes un ddel.
+
+
+
+
+LXLI.  Y BRYN A’R AFON.
+
+
+   Y BRYN,—“Igam Ogam, ble’r ei di?”
+   Yr Afon,—“Moel dy ben, nis gwaeth i ti.”
+   Y Bryn,—“Mi dyf gwallt ar fy mhen i
+      Cyn unioni’th arrau ceimion di.”
+
+
+
+
+LXLII.  DECHREU CANU.
+
+
+   PAN es i gynta i garu,
+      O gwmpas tri o’r gloch,
+   Mi gurais wrth y ffenestr,
+      Lle’r oedd yr hogen goch.
+
+     [Picture: Mi gnociais wrth y ffenestr, Lle’r oedd yr hogen goch]
+
+
+
+
+LXLIII.  SIGLO.
+
+
+   TRI pheth sy’n hawdd eu siglo,—
+   Llong ar fôr pan fydd hi’n nofio,
+   Llidiart newydd ar glawdd helyg,
+   A march dan gyfrwy merch fonheddig.
+
+
+
+
+LXLIV.  ARFER PENLLYN.
+
+
+   DYMA arfer pobl Penllyn,—
+   Canu a dawnsic hefo’r delyn,
+   Dod yn ol wrth oleu’r lleuad,
+   Dwyn y llwdn llwyd yn lladrad.
+
+
+
+
+LXLV.  DILLAD NEWYDD.
+
+
+   CAF finnau ddillad newydd
+      O hyn i tua’r Pasg,
+   Mi daflaf rhain i’r potiwr,
+      Fydd hynny fawr o dasg;
+   Caf wedyn fynd i’r pentre,
+      Fel sowldiwr bach yn smart,
+   A phrynnaf wn a chledde,
+      I ladd ’rhen Fonipart.
+
+
+
+
+LXLVI.  LLE RHYFEDD.
+
+
+   EGLWYS fach Pencarreg,
+      Ar ben y ddraenen wen;
+   A chlochdy mawr Llanbydder
+      Yn Nheifi dros ei ben.
+
+               [Picture: Mae’n dda gen henwr uwd a llaeth]
+
+
+
+
+LXLVII.  SEL WIL Y PANT.
+
+
+   PAN oedd y ci ryw noson,
+   Yn ceisio crafu’r crochon,
+   ’Roedd Wil o’r Pant, nai Beti Sian,
+   Yn cynnal bla’n ’i gynffon.
+
+
+
+
+LXLVIII.  CARIO CEILIOG.
+
+
+   TWM yr ieir aeth lawr i’r dre,
+   A giar a cheiliog gydag e;
+   Canodd y ceiliog,—“Go-go-go”;
+   Gwaeddodd Twm,—“Halo!  Halo!”
+
+
+
+
+LXLIX.  FE DDAW.
+
+
+   FE ddaw Gwyl Fair, fe ddaw Gwyl Ddewi,
+   Fe ddaw’r hwyaden fach i ddodwy.
+
+
+
+
+C.  CEL BACH, CEL MAWR.
+
+
+   HEI, gel bach, tua Chaerdydd,
+   ’Mofyn pwn o lestri pridd;
+   Hei, gel mawr, i Aberhonddu,
+   Dwmbwr dambar, llestri’n torri.
+
+
+
+
+CI.  I’R DRE.
+
+
+   GYRRU, gyrru, drot i’r dre,
+   ’Mofyn bara cann a the.
+
+
+
+
+CII.  I FFAIR HENFEDDAU.
+
+
+   GYRRU, gyrru, i ffair Henfeddau,
+   ’Mofyn pinnau, ’mofyn ’falau.
+
+
+
+
+CIII.  I FFAIR Y RHOS.
+
+
+   GYRRU, gyrru, i ffair y Rhos;
+   Mynd cyn dydd a dod cyn nos.
+
+
+
+
+CIV.  I FFAIR Y FENNI.
+
+
+   GYRRU, gyrru, i ffair y Fenni;
+   ’Mofyn cledd i ladd y bwci.
+
+
+
+
+CV.  CEL BACH DEWR.
+
+
+   WELWCH chwi cel bach
+      Yn ein cario ni’n dau?
+   Mynd i ochor draw’r afon
+      Gael eirin a chnau.
+
+
+
+
+CVI.  CEFFYL JOHN JONES.
+
+
+   MAM gu, mam gu, dewch maes o’r ty,
+   Gael gweld John Jones ar gefn y ci.
+
+
+
+
+CVII.  MARI.
+
+
+   MARI lân, a Mari lon,
+      A Mari dirion doriad,
+   Mari ydyw’r fwyna’n fyw,
+      A Mari yw fy nghariad;
+   Ac onid ydyw Mari’n lân,
+   Ni wiw i Sian mo’r siarad.
+
+
+
+
+CVIII.  TROT, TROT.
+
+
+   TROT, trot, tua’r dre,
+   ‘Mofyn pwn o lestri te;
+   Trot, trot, tua’r dre,
+   I mofyn set o lestri te;
+   Galop, galop, tua chartre,
+   Torri’r pwn a’r llestri’n gate.
+
+
+
+
+CIX.  FFIDIL A FFON.
+
+
+   MARI JOHN, ffidil a ffon,
+   Cyllell a bilwg i chware ding dong.
+
+
+
+
+CX.  ENNILL.
+
+
+   SION a Siani Siencyn,
+      Sy’n byw yn sir y Fflint;
+   Sian yn ennill chweugain,
+      A Sion yn ennill punt.
+
+
+
+
+CXI.  DYNA’R FFORDD.
+
+
+   DAFI Siencyn Morgan,
+   Yn codi’r dôn ei hunan;
+   A’i isaf en e nesa i fiwn,
+   A dyna’r ffordd i ddechre tiwn.
+
+
+
+
+CXII.  ROBIN A’R DRYW.
+
+
+   ROBIN goch a’r Dryw bach
+   Yn fy nghuro i fel curo sach;
+   Mi godais innau i fyny’n gawr,
+   Mi drewais Robin goch i lawr.
+
+
+
+
+CXIII.  Y JI BINC.
+
+
+   JI binc, ji binc, ar ben y banc,
+   Yn pwyso hanner cant o blant.
+
+
+
+
+CXIV.  Y FRAN.
+
+
+   SHINC a Ponc a finne
+   Yn mynd i ffair y pinne;
+   Dod yn ol ar gefn y frân,
+   A phwys o wlan am ddime.
+
+
+
+
+CXV.  ROBIN GOCH.
+
+
+   ROBIN goch ar ben y rhiniog,
+   Yn gofyn tamaid heb un geiniog;
+   Ac yn dwedyd yn ysmala,—
+   “Mae hi’n oer, mi ddaw yn eira.”
+
+
+
+
+CXVI.  JAC Y DO.
+
+
+   SI so, Jac y Do,
+   Dal y deryn dan y to,
+   Gwerthu’r fuwch a lladd y llo,
+   A mynd i Lunden i roi fro;
+   Dene diwedd Jac y Do.
+
+
+
+
+CXVII.  DAWNS.
+
+
+   Y DYRNWR yn dyrnu,
+   Y ffidil yn canu;
+   A Robin goch bach
+   Yn dawnsio’n y beudy.
+
+
+
+
+CXVIII.  MYND I GARU.
+
+
+   RHOWCH imi fenthyg ceffyl,
+      I fyned dros y lan,
+   I garu’r ferch fach ifanc
+      Sy’n byw ’da ’i thad a’i mham;
+   Ac oni ddaw yn foddus,
+      A’i gwaddol gyda hi,
+   Gadawaf hi yn llonydd,
+      Waith bachgen pert wyf fi.
+
+                  [Picture: Waith bachgen smart wyf fi]
+
+
+
+
+CXIX.  FY EIDDO.
+
+
+   MAE gennyf dŷ cysurus,
+      A melin newydd dwt,
+   A chwpwrdd yn y gornel,
+      A mochyn yn y cwt.
+
+
+
+
+CXX.  SEN I’R GWAS.
+
+
+   Y LLEPYN llo a’r gwyneb llwyd,
+      Ti fyti fwyd o’r goer;
+   Pe torrit gwys fel torri gaws,
+      Fe fyddai’n haws dy ddiodde.
+
+
+
+
+CXXI.  PRUN?
+
+
+   DIC GOLT a gysgodd yn y cart,
+      Fe’i speiliwyd o’i geffyle;
+   A phan ddihunodd, holi wnai,—
+      “Ai Dic wyf fi, ai nage?
+   Os Dic wyf fi, ces golled flin,—
+      Mi gollais fy ngheffyle;
+   Ac os nad Dic, ’rwy’n fachgen smart,
+      Enillais gart yn rhywle.”
+
+
+
+
+CXXII.  DAMWAIN.
+
+
+      SHIGWTI wen Shon-Gati,
+      Mae crys y gŵr heb olchi,
+   Fe aeth yr olchbren gyda’r nanf,
+      A’r wraig a’r plant yn gwaeddi.
+
+
+
+
+CXXIII.  COED TAN.
+
+
+   GWERN a helyg
+   Hyd Nadolig.
+   Bedw, os cair,
+   Hyd Wyl Fair;
+   Cringoed caeau
+   O hynny hyd Glamai;
+   Briwydd y frân
+   O hynny ymlaen.
+
+
+
+
+CXXIV.  FFAIR PWLLHELI.
+
+
+   AETH fy Ngwen i ffair Pwllheli,
+   Eisio padell bridd oedd arni;
+   Rhodd am dani saith o sylltau,
+   Cawswn i hi am dair a dimau.
+
+
+
+
+CXXV.  BORE GOLCHI.
+
+
+   AETH fy Ngwen ryw fore i olchi,
+   Eisio dillad glân oedd arni;
+   Tra bu Gwen yn ’mofyn sebon,
+   Aeth y dillad hefo’r afon.
+
+
+
+
+CXXVI.  BORE CORDDI.
+
+
+   AETH fy Ngwen ryw fore i gorddi,
+   Eisio menyn ffres oedd arni;
+   Tra bo Gwen yn ’mofyn halen,
+   Aeth y ci a’r menyn allan.
+
+
+
+
+CXXVII.  SEREN DDU.
+
+
+   SEREN ddu a mwnci,
+      Sion y gof yn dyrnu,
+   Modryb Ann yn pigo pys,
+      A minnau’n chwys dyferu.
+
+
+
+
+CXXVIII.  BENTHYG LLI.
+
+
+   SI so gorniog,
+   Grot â pheder ceiniog,
+   Un i mi, ac un i chwi,
+      Ac un i’r dyn,
+   Am fenthyg y lli gorniog.
+
+
+
+
+CXXIX.  LLAWER O HONYNT.
+
+
+   CEILIOG bach y Wyddfa
+      Yn canu ar y bryn,
+   Hwyaid Aber Glaslyn
+      Yn nofio ar y llyn;
+   Gwyddau Hafod G’regog
+      Yn gwaeddi “wich di wach,”
+   A milgwn Jones Ynysfor
+      Ar ol y llwynog bach.
+
+
+
+
+CXXX.  LLE MAE PETHAU.
+
+
+   MAE yn y Bala flawd ar werth,
+      Mae’n Mawddwy berth i lechu,
+   Mae yn Llyn Tegid ddwr a gro,
+      Mae’n Llundain o i bedoli;
+   Ac yng Nghastell Dinas Brân
+      Mae ffynnon lân i ymolchi.
+
+
+
+
+CXXXI.  HEN LANC.
+
+
+   BRIODI di?
+      Na wnaf byth!
+   Wyt ti’n siwr?
+      Ydw’n siwr.
+
+   Hen lanc yn byw fy hunan
+         Ydwyf fi;
+   Yn meddu cwrs o arian,
+         Ydwyf fi;
+   Yn meddwl am briodi?
+      Priodi, na wnaf byth;
+   Waeth beth fydd gennyf wedyn,
+      Ond poenau lond fy nyth.
+
+
+
+
+CXXXII.  CARU FFYDDLON.
+
+
+   MAE nhw’n dwedyd ac yn son
+   Mod i’n caru yn sir Fon;
+   Minne sydd yn caru’n ffyddlon
+   Dros y dŵr yn sir Gaernarfon.
+
+
+
+
+CXXXIII.  CARU YMHELL.
+
+
+   CARU yng Nghaer, a charu yng Nghorwen,
+   Caru yn Nyffryn Clwyd a Derwen;
+   Caru ’mhellach dros y mynydd,
+   Cael yng Nghynwyd gariad newydd.
+
+
+
+
+CXXXIV.  ELISABETH.
+
+
+   ELISABETH bach, a briodwch chwi fi?
+   Dyma’r amser gore i chwi;
+   Tra bo’r drym yn mynd trwy’r dre,
+   Tra bo’ch calon bach yn ei lle.
+
+
+
+
+CXXXV.  SHONTYN.
+
+
+   SHONTYN, Shontyn, y gwr tynn;
+   Clywed y cwbl, a dweyd dim.
+
+
+
+
+CXXXVI.  GLAW.
+
+
+   MAE’N bwrw glaw allan,
+      Mae’n hindda’n y ty,
+   A merched Tregaron
+      Yn chwalu’r gwlan du.
+
+
+
+
+CXXXVII.  Y CARWR TRIST.
+
+
+   BACHGEN bach o Ddowles,
+      Yn gweithio’n ngwaith y tân,
+   Bron a thorri ’i galon
+      Ar ol y ferch fach lân;
+   Ei goesau fel y pibau,
+      A’i freichiau fel y brwyn,
+   Ei ben e fel pytaten,
+      A hanner llath o drwyn.
+
+                    [Picture: Bachgen bach o Ddowles]
+
+
+
+
+CXXXVIII.  JOHN.
+
+
+   AR y ffordd wrth fynd i Lerpwl,
+   Gwelais Iohn ar ben y cwpwr;
+   Gofynnnis iddo beth oedd o’n wneyd;
+   “Bwyta siwgwr, paid a deyd.”
+
+
+
+
+CXXXIX.  BREUDDWYD.
+
+
+   GWELAIS neithiwr, drwy fy hun,
+   Lanciau Llangwm bod yg un;
+   Rhai mewn uwd, a rhai mewn llymru,
+   A rhai mewn buddai, wedi boddi.
+
+
+
+
+CXL.  PEDOLI, PEDINC.
+
+
+   PEDOLI, pedoli, pe-dinc,
+      Mae’n rhaid i ni bedoli
+   Tae e’n costio i ni bunt;
+      Pedol yn ol, a phedol ymlaen,
+   Pedol yn eise o dan y droed ase,—
+      Bi-dinc, bi-dinc, bi-dinc.
+
+
+
+
+CXLI.  PEDOLI, PEDROT.
+
+
+   PEDOLI, pedoli, pedoli, pe-drot,
+      Mae’n rhaid i ni bedoli
+   Tae e’n costio i ni rot;
+      Pedol yn ol, a phedol ymlaen,
+   Pedol yn eise o dan y droed ase,—
+      Bi-drot, bi-drot, bi-drot.
+
+
+
+
+CXLII.  PEDOLI’R CEFFYL GWYN.
+
+
+   PEDOLI, pedoli, pe-din,
+   Pedoli’r ceffyl gwyn;
+   Pedoli, pedoli, pe-doc,
+   Pedoli’r ebol broc.
+
+
+
+
+CXLIII.  ROBIN DIR-RIP.
+
+
+   ROBIN dir-rip,
+   A’i geffyl a’i chwip;
+   A’i gap yn ei law,
+   Yn rhedeg trwy’r baw.
+
+
+
+
+CXLIV.  GWCW!
+
+
+   “GW-CW!” medd y gog,
+   Ar y gangen gonglog;
+   “Gw-cw!” medd y llall,
+   Ar y gangen arall.
+
+
+
+
+CXLV.  GARDYSON.
+
+
+   SHONI moni, coesau meinion,
+   Cwtws y gath yu lle gardyson.
+
+
+
+
+CXLVI.  ESGIDIAU.
+
+
+   LLE mae ’i sgidie?
+      Pwy sgidie?
+   Sgidie John.
+      Pwy John?
+   John diti.
+      Pwy diti?
+   Diti ’i fam.
+      Pwy fam?
+   I fam e’.
+      Pwy e’?
+   E’ ’i hunan.
+
+
+
+
+CXLVII.  ROBIN GOCH.
+
+
+   ROBIN goch ar ben y rhiniog,
+   A’i ddwy aden yn anwydog;
+   Ac yn dwedyd yn ysmala,—
+   “Mae hi’n oer, mi ddaw yn eira.”
+
+
+
+
+CXLVIII.  CHWARE.
+
+
+   CANWCH y gloch!
+      (_Tynnu yn un o’r cudynau gwallt_)
+   Curwch y drws!
+      (_Taro’r talcen a’r bys_)
+   Codwch y glicied!
+      (_Gwasgu blaen y trwyn i fyny_)
+   Dowch i mewn, dowch i mewn, dowch i mewn!
+      (_Rhoi’r bys ar y wefus_).
+
+
+
+
+CXLIX.  CARIAD.
+
+
+   MAE gen i gariad glân, glân,
+   Gwrid coch a dannedd mân;
+   Ei dwy ael fel ede sidan,
+   Gwallt ei phen fel gwiail arian.
+
+
+
+
+CL.  DEWIS OFER.
+
+
+   MYND i’r ardd i dorri pwysi,
+   Gwrthod lafant, gwrthod lili;
+   Pasio’r pinc a’r rhosod cochion,
+   Dewis pwysi o ddanadl poethion.
+
+                  [Picture: Mynd i’r ardd i dorri pwysi]
+
+
+
+
+CLI.  LADI FACH BENFELEN.
+
+
+   LADI bach benfelen,
+      Yn byw ar ben y graig,
+   Mi bobith ac mi olchith,
+      Gwnaiff imi burion gwraig;
+   Mi startsith ac mi smwddith,
+      Gwnaiff imi burion bwyd,
+   Fe wnaiff i’r haul dywynnu
+      Ar ben y Garreg Lwyd.
+
+
+
+
+CLII.  CYDYMDEIMLAD.
+
+
+   TRUENI mawr oedd gweled
+   Y merlyn bach diniwed,
+   Ac arno fe y chwys yn drwyth,
+   Wrth lusgo llwyth o ddefed.
+
+
+
+
+CLIII.  APEL.
+
+
+   GLAW bach, cerr ffordd draw,
+   A gad i’r haul ddod yma.
+
+
+
+
+CLIV.  SAETHU LLONGAU.
+
+
+   WELSOCH chwi wynt, welsoch chwi law?
+   Welsoch chwi dderyn bach ffordd draw?
+   Welsoch chwi ddyn â photasen ledr,
+   Yn saethu llongau brenin Lloegr?
+
+
+
+
+CLV.  CEINIOG I MI.
+
+
+         SI so, si so,
+   Deryn bach ar ben y to;
+         Ceiniog i ti,
+         Ceiniog i mi,
+   A cheiniog i’r iar am ddodwy,
+   A cheiniog i’r ceiliog am ganu.
+
+
+
+
+CLVI.  Y TYWYDD.
+
+
+   BYS i fyny, teg yfory;
+   Bys i lawr, glaw mawr.
+
+
+
+
+CLVII., CLVIII.  CALANMAI.
+
+
+   DAW Clame, daw Clame,
+      Daw dail ar bob twyn,—
+   Daw meistr a meistres
+      I edrych yn fwyn.
+
+   A minne, ’rwy’n coelio,
+      Yn hela i’m co,
+   I’r gunog laeth enwyn
+      Fod ganwaith dan glo.
+
+
+
+
+CLIX.  CATH DDU.
+
+
+   AMEN, person pren,
+   Cath ddu a chynffon wen.
+
+
+
+
+CLX.  MYND A DOD.
+
+
+   HEI ding, diri diri dywn,
+   Gyrru’r gwyddau bach i’r cawn;
+   Dwad ’nol yn hwyr brynhawn,
+   A’u crombilau bach yn llawn.
+
+
+
+
+CLXI.  GYRU GWYDDAU.
+
+
+   HEN wraig bach yn gyrru gwyddau,
+         Ar hyd y nos;
+   O Langollen i Ddolgellau,
+         Ar hyd y nos;
+   Ac yn dwedyd wrth y llanciau,
+   “Gyrrwch chwi, mi ddaliaf finnau,”
+   O Langollen i Ddolgellau,
+         Ar hyd y nos.
+
+
+
+
+CLXII.  BWRW EIRA.
+
+
+   HEN wraig yn pluo gwyddau,
+   Daw yn fuan ddyddiau’r gwyliau.
+
+
+
+
+CLXIII.  BETH SYDD GENNYF.
+
+
+   MAE gen i iar, mae gen i geiliog,
+   Mae gen i gywen felen gopog;
+   Mae gen i fuwch yn rhoi i mi lefrith,
+   Mae gen i gyrnen fawr o wenith.
+
+
+
+
+CLXIV.  TAIR GWYDD.
+
+
+   GWYDD o flaen gŵydd,
+   Gŵydd ar ol gŵydd,
+   A rhwng pob dwy ŵydd, gŵydd;
+   Sawl gŵydd oedd yno?
+
+
+
+
+CLXV., CLXVI.  CARIAD Y MELINYDD.
+
+
+   MI af i’r eglwys Ddywsul nesa,
+   Yn fy sidan at fy sodla;
+   Dwed y merched wrth eu gilydd,—
+   “Dacw gariad Wil Felinydd.”
+   Os Wil Felinydd wyf yn garu,
+   Rhoddaf bupur iddo falu;
+   Llefrith gwyn i yrru’r felin,
+   A chocos arian ar yr olwyn.
+
+
+
+
+CLXVII.  CARIAD ARALL.
+
+
+      MAE’N dda gen i fuwch,
+         Mae’n dda gen i oen,
+      Mae’n dda gen i geffyl
+         Yn llydan ei ffroen;
+      Mae’n dda gen i ’r adar
+         Sy’n canu yn y llwyn.
+      Mae’n dda gen i fachgen
+         A chrwb ar ei drwyn;
+   A thipyn bach bach o ol y frech wen,
+   Yn gwisgo het befer ar ochor ei ben.
+
+
+
+
+CLXVIII.  GWRAIG.
+
+
+   MI fynnai wraig, mi wranta,
+   Caiff godi’r bore’n nghynta;
+   Troed yn ol a throed ymlaen,
+   A throed i gicio’r pentan.
+
+
+
+
+CLXIX., CLXX.  PRY BACH. {63}
+
+
+   PRY bach yn mynd i’r coed,
+   Dan droi ’i ferrau, dan droi ’i droed;
+   Dwad adre yn y bore,
+   Wedi colli un o’i sgidie.
+
+   Pry bach yn edrych am dwll,
+   Yn edrych am dwll, yn edrych am dwll,
+   Pry bach yn edrych am dwll,
+   A _dyma_ dwll, dwll, dwll, dwll, dwll.
+
+
+
+
+CLXXI.  Y BYSEDD.
+
+
+      BOWDEN,
+      Gwas y Fowden,
+      Libar labar,
+      Gwas y stabal,
+   Bys bach, druan gŵr,
+   Dorrodd ’i ben wrth gario dŵr
+      I mam i dylino.
+
+
+
+
+CLXXII.  CHWARE’R BYSEDD.
+
+
+   “I’R coed,” medde Modryb y Mawd,
+   “I be?” medde Bys yr Uwd;
+   “I ladrata,” medde Hirfys;
+   “Beth os dalian ni?” medde’r Canol-fys;
+   “Dengwn, dengwn, rhag iddo’n dal ni,”
+         Medde’r Bys Bach.
+
+
+
+
+CLXXIII.  BWGAN.
+
+
+   BWGAN bo lol, a thwll yn ’i fol,
+   Digon o le i geffyl a throl.
+
+
+
+
+CLXXIV.  YR ENETH BENFELEN.
+
+
+   MAE geneth deg ben-felen
+      Yn byw ym Mhen y Graig,
+   Dymunwn yn fy nghalon
+      Gael honno imi’n wraig;
+   Hi fedr bobi a golchi,
+      A thrin y tamaid bwyd,
+   Ac ennill llawer ceiniog
+      Er lles y bwthyn llwyd.
+
+
+
+
+CLXXV.  Y WYLAN.
+
+
+   Y WYLAN fach adnebydd
+   Pan fo’n gyfnewid tywydd;
+   Hi hed yn deg, ar aden wen,
+   O’r môr i ben ymynydd.
+
+
+
+
+CLXXVI.  FY NGHARIAD.
+
+
+   DACW ’nghariad ar y dyffryn,
+   Llygaid hwch a dannedd mochyn;
+   A dau droed fel gwadn arad,
+   Fel dyllhuan mae hi’n siarad.
+
+
+
+
+CLXXVII.  DAU DDEWR.
+
+
+   DAU lanc ifanc yn mynd i garu,
+   Ar noswaith dywell fel y fagddu;
+   Swn cacynen yn y rhedyn
+   A’u trodd nhw adre’n fawr eu dychryn.
+
+
+
+
+CLXXVIII.  LLANC.
+
+
+   MI briodaf heddyw yn ddi-nam,
+   Heb ddweyd un gair wrth nhad na mam.
+
+
+
+
+CLXXIX.  YMFFROST.
+
+
+   CHWARELWR {67} oedd fy nhaid,
+      Chwarelwr oedd fy nhad;
+   Chwarelwr ydwyf finnau,
+      Y goreu yn y wlad;
+   Chwarelwr ydyw’r baban
+      Sy’n cysgu yn ei gryd,
+   Ond tydi o’n beth rhyfedd
+      Ein bod ni’n chwarelwyr i gyd?
+
+          [Picture: Taillwr oedd fy nhaid, Taillwr oedd fy nhad]
+
+
+
+
+CLXXX.  Y RHYBELWR BACH. {68}
+
+
+   RHYBELWR bychan ydwyf,
+      Yn gweithio hefo nhad,
+   Mi allaf drin y cerrig
+      Yn well na neb o’r wlad;
+   ’Rwy’n medru naddu _Princes_,
+      Y _Squares_, a’r _Counties_ bach,
+   Cyn hir caf finnau fargen,
+      Os byddaf byw ac iach.
+
+
+
+
+CLXXXI.  LLIFIO.
+
+
+   LLIFIO, llifio, llifio’n dynn,
+   Grot y dydd y flwyddyn hyn;
+   Os na lifiwn ni yn glau,
+   ’Nillwn ni ddim grot yn dau.
+
+        [Picture: Os na lifiwn ni’n glau, Nillwn ni ddim grot yn dau]
+
+
+
+
+CLXXXII.  GOLCHI LLESTRI.
+
+
+   DORTI, Dorti, bara gwyn yn llosgi,
+   Dŵr ar y tân i olchi’r llestri.
+
+
+
+
+CLXXXIII.  CAP.
+
+
+   MORUS y gwynt,
+      Ac Ifan y glaw,
+   Daflodd fy nghap
+      I ganol y baw.
+
+
+
+
+CLXXXIV.  CLOCS.
+
+
+   MAE gen i bâr o glocs,
+      A rheini’n bâr go dda,
+   Fe barant dros y gaea,
+      A thipyn bach yr ha;
+   Os can nhw wadnau newydd,
+      Fe barant dipyn hwy;
+   A saith a dime’r glocsen,
+      A phymtheg am y ddwy.
+
+
+
+
+CLXXXV.  GLAW.
+
+
+   GLAW, glaw, cerdda draw;
+   Haul, haul, tywynna.
+
+
+
+
+CLXXXVI.  MERCHED DOL ’R ONNEN.
+
+
+   MAE’N bwrw glaw allan,
+      Mae’n deg yn y tŷ,
+   A merched Dol ’r Onnen
+      Yn cribo’r gwlan du.
+
+
+
+
+CLXXXVII.  LLIW’R GASEG.
+
+
+   CASEG winnau, coesau gwynion,
+   Groenwen denau, garnau duon;
+   Garnau duon, groenwen denau,
+   Coesau gwynion, caseg winnau.
+
+
+
+
+CLXXXVIII.  BERWI POTEN.
+
+
+      HEI, ding-a-ding, diri,
+      Mae poten yn berwi,
+   Shini a Shani yn gweithio tân dani;
+   Shani’n ei phuro â phupur a fflŵr,
+   Ychydig o laeth, a llawer o ddŵr.
+
+
+
+
+CLXXXIX.  WRTH Y TAN.
+
+
+   DORTI, Dorti, bara gwyn yn llosgi,
+   Dŵr ar y tân i olchi’r llestri;
+   Crafwch y crochan gael creifion i’r ci,
+      A hefyd gwnewch gofio
+      Rhoi llaeth i’r gath ddu.
+
+
+
+
+CXC.  PAWB WRTHI.
+
+
+   Y CI mawr yn pobi,
+   Y ci bach yn corddi,
+   A’r gath ddu yn golchi
+      Ei gwyneb yn lân;
+   Y wraig yn y popty
+   Yn gwylio’r bara’n crasu,
+   A’r llygod yn rhostio
+      Y cig wrth y tân.
+
+
+
+
+CXCI., CXCII.  TE A SIWGR GWYN.
+
+
+   HEN ferched bach y pentre,
+   Yn gwisgo capie lasie,
+      Yfed te a siwgr gwyn,
+   A chadw dim i’r llancie.
+
+   Bara a llaeth i’r llancie,
+   Ceirch i’r hen geffyle,
+      Cic yn ol, a chic ymlaen,
+   A dim byd i’r genod.
+
+
+
+
+CXCIII.  SI SO.
+
+
+   SI so, jac y do,
+   Yn gwneyd ei nyth drwy dyllu’r to,
+   Yn gwerthu’r mawn a phrynnu’r glo,
+   Yn lladd y fuwch a blino’r llo,
+   Yn cuddio’r arian yn y gro,
+   A mynd i’r Werddon i roi tro,
+   Si so, jac y do.
+
+
+
+
+CXCIV.  I’R SIOP.
+
+
+   MAE gen i ebol melyn
+      Yn codi’n bedair oed,
+   A phedair pedol arian
+      O dan ei bedwar troed;
+   I’r siop fe geiff garlamu,
+      I geisio llonnaid sach
+   O de a siwgr candi
+      I John a Mari fach.
+
+
+
+
+CXCV.  CADW CATH DDU.
+
+
+   MAE gen i gath ddu,
+   Fu erioed ei bath hi,
+      Hi gurith y clagwydd,
+   Hi dynnith ei blu;
+   Mae ganddi winedd a barf,
+   A rheini mor hardd,
+      Hi helith y llygod
+   Yn lluoedd o’r ardd;
+   Daw eilwaith i’r ty,
+   Hi gurith y ci,—
+      Mi rown i chwi gyngor
+   I gadw cath ddu.
+
+
+
+
+CXCVI.  NEWID BYD.
+
+
+   AR ol bod yn ferch ifanc,
+      A gwisgo fy ffrog wen,
+   A’m gwallt i wedi ei blethu
+      Fel coron ar fy mhen;
+   A’m sgidiau wedi eu polsio,
+      A’r rheiny’n cau yn glos,—
+   Ar ol i mi briodi
+      Rhaid i mi wisgo clocs.
+
+
+
+
+CXCVII.  SIOM.
+
+
+   ’ROWN i’n meddwl, ond priodi,
+   Na chawn i ddim ond dawnsio a chanu;
+   Ond y peth a ges i wedi priodi,
+   Oedd siglo’r cryd a suo’r babi.
+
+
+
+
+CXCVIII.  RHY WYNION.
+
+
+   MAE mam ynghyfraith, hwnt i’r afon,
+   Yn gweld fy nillad yn rhy wynion;
+   Mae hi’n meddwl yn ei chalon
+   Mai ’mab hi sy’n prynnu’r sebon.
+
+
+
+
+CXCIX.  DIM GWAITH.
+
+
+   YSGAFN boced, dillad llwyd,
+   Mawr drugaredd yw cael bwyd;
+   Mynd o gwmpas, troi o gwmpas,
+      Ar hyd y fro;
+   Ymofyn gwaith, dim gwaith,
+      Trwm yw’r tro.
+
+                   [Picture: Ymofyn gwaith, dim gwaith]
+
+
+
+
+CC.  PWY FU FARW?
+
+
+   PWY fu farw?
+   “Sion Ben Tarw.”
+   Pwy geiff y gwpan?
+   “Sion Ben Tympan.”
+   Pwy geiff y llwy?
+   “Pobol y plwy.”
+
+
+
+
+CCI.  P’LE MAE DY FAM?
+
+
+   TITW bytaten, i ble’r aeth dy fam?
+   Hi aeth i lygota a chafodd beth cam;
+   Gwraig y ty nesaf a’i triniodd hi’n frwnt,
+   Hi gurodd ei dannedd yng nghaead y stwnt.
+
+
+
+
+CCII.  DAU ROBIN.
+
+
+   CRIO, crio, crio,
+      Mae Robin ni yn groch;
+   Canu, canu, canu,
+      O hyd, mae Robin goch.
+
+
+
+
+CCIII., CCIV.  SION.
+
+
+   SION i fyny, Sion i wared,
+   Sion i garthu tan y gwartheg;
+   Sion a ŵyr yn well na’r merched
+   Pa sawl torth a wneir o beced.
+
+   Fe geir pedair torth o phioled,
+   Fe geir wyth o hanner peced;
+   Ac os bydd y wraig yn hyswi,
+   Fe geir teisen heblaw hynny.
+
+
+
+
+CCV.  ABER GWESYN.
+
+
+   ABERGWESYN, cocyn coch,
+      Mae cloch yn Abertawe;
+   Mae eidion coch yng nghoed Plas Gwent,
+      A pharlament yn Llunden.
+
+
+
+
+CCVI.  CORWEN.
+
+
+   NEIDIODD llyffant ar ei naid
+      O Lansantffraid i Lunden,
+   Ac yn ei ol yr eilfed waith
+      Ar ganllaw pont Llangollen;
+   Ond yn lle disgynnedd y drydedd waith
+      Ond ynghanol caerau Corwen.
+
+
+
+
+CCVII.  DYFED.
+
+
+   DINCYLL, doncell, yn y Bridell;
+   Tair cloch arian yng Nghilgeran;
+   Uch ac och yn Llandudoch;
+   Llefain a gwaeddi yn Aberteifi;
+   Llaeth a chwrw yn Eglwys Wrw;
+   Cario ceffyl pren trwy Eglwys Wen.
+
+
+
+
+CCVIII.  RHUDDLAN.
+
+
+   Y COBLER coch o Ruddlan
+      A aeth i foddi cath,
+   Mewn cwd o lian newydd
+      Nad oedd o damed gwaeth;
+   Y cwd aeth hefo’r afon,
+      Y gath a ddaeth i’r lan,
+   Ow’r cobler coch o Ruddlan,
+      On’d oedd o’n foddwr gwan?
+
+          [Picture: Cobler Coch o Ruddlan, A aeth i foddi cath]
+
+
+
+
+CCIX., CCX.  AMEN.
+
+
+   “JOHN, John, gymri di jin?”
+   “Cymra, cymra, os ca i o am ddim;”
+   “Amen,” meddai’r ffon,
+   “Dwgyd triswllt o siop John.”
+
+   Lleuad yn oleu, plant bach yn chwareu,
+   Lladron yn dwad dan weu hosanau,
+   Taflu y ’sanau dros ben y cloddiau;
+      “Amen,” meddai’r ffon,
+   “Dwgyd sofren o siop John.”
+
+             [Picture: Lleuad yn oleu, plant bach yn chwareu]
+
+
+
+
+CCXI.  JINI.
+
+
+   WELSOCH chwi Jini mewn difri?
+   Yn tydi hi’n grand aneiri?
+   Heten grand, a bwcwl a band,
+   Yn tydi hi’n grand, mewn difri?
+
+
+
+
+CCXII.  DAFYDD.
+
+
+   BACHGEN da ’di Dafydd,
+   Gwisgo’i sgidie newydd;
+   Cadw’r hen rai tan yr ha,
+   Bachgen da ’di Dafydd.
+
+
+
+
+CCXIII.  MAM YN DOD.
+
+
+   DACW mam yn dwad
+      Wrth y garreg wen,
+   Menyn yn ’i ffedog,
+      A blawd ar ’i phen;
+
+   Mae’r fuwch yn y beudy
+      Yn brefu am y llo,
+   A’r llo yr ochr arall
+      Yn chware banjo.
+
+
+
+
+CCXIV.  ROBIN YN DOD.
+
+
+   CLIRIWCH y stryd, a sefwch yn rhenc;
+   Mae Robin, ding denc, yn dwad.
+
+
+
+
+CCXV.  BACHGEN BACH OD.
+
+
+   BACHGEN bach o Felin y Wig,
+   Welodd o ’rioed damaid o gig;
+   Gwelodd falwen ar y bwrdd,
+   Cipiodd ei gap, a rhedodd i ffwrdd.
+
+
+
+
+CCXVI.  CAM A FI.
+
+
+   DI-LING, di-ling, pwdin yn brin;
+   Meistr yn cael tamed, finne’n cael dim.
+
+
+
+
+CCXVII.  NED DDRWG.
+
+
+   NEDI ddrwg, o dwll y mŵg,
+   Gwerthu ’i fam am ddime ddrwg.
+
+
+
+
+CCXVIII.  OED Y BACHGEN.
+
+
+   “BE ’di dy oed di?”
+   Yr un oed a bawd fy nhroed,
+   A thipyn hŷn na nannedd.
+
+                       [Picture: Gwydd ar ol gwydd]
+
+
+
+
+CCXIX.  Y BYSEDD.
+
+
+   FINI, fini, Fawd,
+   Brawd y Fini Fawd,
+   Wil Bibi,
+   Sion Bobwr,
+   Bys bach, druan gŵr,
+   Dal ’i ben o dan y dŵr.
+
+
+
+
+CCXX.  SI BEI.
+
+
+   CYSGA bei, babi,
+   Yng nghôl dadi;
+   Neu daw’r baglog mawr
+   I dy mo’yn di’n awr.
+
+                 [Picture: Si bei, babi, Yng nghôl dadi]
+
+
+
+
+CCXXI.  GA I FENTHYG CI?
+
+
+   WELWCH chwi fi, a welwch chwi fi?
+      Welwch chwi’n dda ga i fenthyg ci?
+         Mae ci modryb Ann
+         Wedi mynd i’r Llan;
+         Mae ci modryb Elin
+         Wedi mynd i’r felin;
+         Mae ci modryb Catrin
+         Allan ers meityn;
+         Mae ci modryb Jane
+         Wedi mynd yn hen;
+         Mae ci modryb Sioned
+         Yn methu a gweled;
+   Mae ci tad-cu, a chi mam-gu,
+   Wedi mynd allan hefo’n ci ni;
+      A chi modryb Ann Ty’n y Coed
+         Wedi llosgi ’i droed
+      Mewn padell fawr o bwdin.
+
+
+
+
+CCXXII.  CHWALU.
+
+
+   CHWLLIO’r tŷ a chwalu’r to,
+      A thynnu efo thennyn,
+   O forfa Caer i furiau Cent,
+      Nadolig sy yn dilyn;
+   A dal y lladron cas a hy,
+      Fu’n torri ym Mhlas y Celyn.
+
+
+
+
+CCXXIII.  PONT LLANGOLLEN.
+
+
+   MI weles ddwy lygoden,
+   Yn cario pont Llangollen;
+   Yn ol a blaen o gylch y ddôl,
+   Ac yn eu hol drachefen.
+
+
+
+
+CCXXIV.  ROBIN GOCH RHIWABON.
+
+
+   ROBIN goch o blwy Rhiwabon,
+   Lyncodd bâr o fachau crochon;
+   Bu’n edifar ganddo ganwaith,
+   Eisieu llyncu llai ar unwaith.
+
+
+
+
+CCXXV.  MEDR ELIS.
+
+
+   TRI pheth a fedr Elis,—
+   Rhwymo’r eisin sil yn gidys,
+   Dal y gwynt a’i roi mewn coden,
+   Rhoi llyffethair ar draed malwen.
+
+
+
+
+CCXXVI.  BWCH Y WYDDFA.
+
+
+   ’ROEDD bwch yn nhroed y Wyddfa
+      Yn rhwym wrth aerwy pren,
+   A’r llall yn Ynys Enlli,
+      Yn ymryson taro pen;
+   Wrth swn y rhain yn taro,
+      Mae hyn yn chwedl chwith,
+   Fe syrthiodd clochdy’r Bermo,
+      Ac ni chodwyd mohono byth.
+
+
+
+
+CCXXVII.  CEFFYL JOHN BACH.
+
+
+   HEI gel, i’r dre; hei gel, adre,—
+   Ceffyl John bach mor gynted a nhwnte.
+
+
+
+
+CCXXVIII.  DADL DAU.
+
+
+   SION a Gwen sarrug,
+      Ryw nos wrth y tân,
+   Wrth son am eu cyfoeth,
+      I ymremian yr aen;
+   Sion fynnai ebol
+      I bori ar y bryn,
+   A Sian fynnai hwyaid
+      I nofio ar y llyn.
+
+
+
+
+CCXXIX.  YR HAFOD LOM.
+
+
+   MI af oddiyma i’r Hafod Lom,
+      Er ei bod hi’n drom o siwrne,
+   Mi gaf yno ganu cainc
+      Ar ymyl mainc y simdde;
+   Ac, ond odid; dyna’r fan
+      Y bydda i tan y bore.
+
+
+
+
+CCXXX.  COED Y PLWY.
+
+
+   HELYG a bedw, gwern a derw,
+      Cyll, a mall, a bocs, ac yw;
+   A choed shirins {88a} a gwsberins {88b},
+      A chelynen werddlas wiw.
+
+
+
+
+CCXXXI.  HEN WRAIG SIARADUS.
+
+
+   HEN wraig o ymyl Rhuthyn,
+   Aeth i’r afon i olchi pwdin;
+   Tra bu’n siarad â’i chymdogion,
+   Aeth y pwdin efo’r afon,
+         Ar ol y cwd.
+
+
+
+
+CCXXXII.  MOCHYN BACH.
+
+
+   JIM Cro crystyn,
+      Wan, tw, and ffôr;
+   Mochyn bach yn eistedd
+      Yn ddel ar y stol.
+
+
+
+
+CCXXXIII.  RHYFEDD IAWN.
+
+
+   AETH hen wraig i’r dre i brynnu pen tarw,
+   Pan ddaeth hi’n ol ’roedd y plant wedi marw;
+         Aeth i’r llofft i ganu’r gloch,
+         Cwympodd lawr i stwnd y moch.
+
+
+
+
+CCXXXIV.  Y STORI.
+
+
+   HEN wraig bach yn y gornel,
+      A phib yn ei phen;
+   Yn smocio llaeth enwyn,—
+      Dyna’r stori ar ben.
+
+
+
+
+CCXXXV.  CARLAM.
+
+
+   CALAP ar galap, a’r asyn ar drot,
+   A finne’n clunhercan yn ddigon o sport.
+
+
+
+
+CCXXXVI.  CALENNIG.
+
+
+   CALENNIG i mi, calennig i’r ffon,
+   Calennig i fwyta, y noson hon;
+   Calennig i’m tad am glytio’m sgidiau,
+   Calennig i’m mam am drwsio’m sanau.
+
+
+
+
+CCXXXVII.  CARTREF.
+
+
+      Dacw nhad yn naddu,
+      A mam a nain yn nyddu,
+   Y naill a’r droell fawr, a’r llall a’r droell fach,
+      A nhaid yn y gornel yn canu.
+
+
+
+
+CCXXXVIII.  DAFAD.
+
+
+   DAFAD ddu {91}
+   Finddu, fonddu,
+   Felen gynffonddu,
+   Foel, a chudyn a chynffon ddu.
+
+
+
+
+CCXXXIX.  ADERYN Y BWN.
+
+
+      ADERYN y bwn a bama,
+      A aeth i rodio’r gwylia,
+   Ac wrth ddod adra ar hyd y nos,
+      Fe syrthiodd i ffos y Wyddfa.
+
+
+
+
+CCXL.  TAITH.
+
+
+      MALI bach a finna,
+      Yn mynd i ffair y Bala;
+   Dod yn ol ar gefn y frân,
+      A phwys o wlan am ddima.
+
+                      [Picture: Mynd i ffair y Bala]
+
+
+
+
+CCXLI.  CYFOETH SHONI.
+
+
+   SHONI o Ben y Clogwyn
+      Yn berchen buwch a llo,
+   A gafar bach a mochyn,
+      A cheiliog,—go-go-go!
+
+
+
+
+CCXLII.  A DDOI DI?
+
+
+   A DDOI di, Mari anwyl,
+      I’r eglwys gyda mi?
+   Fy nghariad, a fy nghoron,
+      A’m calon ydwyt ti.
+
+
+
+
+CCXLIII.  GWLAN CWM DYLI.
+
+
+   FAINT ydyw gwIan y defaid breision,
+         Hob y deri dando,
+   Sydd yn pori yn sir Gaernarfon?
+         Dyna ganu eto.
+   “Ni gawn goron gron eleni,”—
+         Tewch, taid, tewch,—
+   “Am oreu gwlan yn holl Eryri.”
+         Hei ho!  Hali ho!
+   Gwlan Cwm Dyli, dyma fo.
+
+
+
+
+CCXLIV., CCXLV.  BUM YN BYW.
+
+
+   BUM yn byw yn gynnil, gynnil,
+   Aeth un ddafad imi’n ddwyfil;
+   Bum yn byw yn afrad, afrad,
+   Aeth y ddwyfil yn un ddafad.
+
+   Bum yn byw yn afrad, afrad,
+   Aeth y ddwyfil yn un ddafad;
+   Bum yn byw yn gynnil, gynnil,
+   Aeth un ddafad imi’n ddwyfil.
+
+
+
+
+CCXLVI.  PEN Y MYNYDD DU.
+
+
+      PLE mae mam-gu?
+      “Ar ben y Mynydd Du.”
+      Pwy sydd gyda hi?
+      “Oen gwyn a myharen ddu.
+   Fe aeth i lan dros yr Heol Gan,
+   Fe ddaw i lawr dros yr Heol Fawr.”
+
+
+
+
+CCXLVII.  GWAITH TRI.
+
+
+   ’ROEDD Sion, a Sian, a Siencyn,
+      Yn byw yn sir y Fflint;
+   Aeth Sion i hela’r cadno,
+      A Sian i hela’r gwynt;
+   A Siencyn fu
+   Yn cadw’r ty.
+
+
+
+
+CCXLVIII.  LADIS.
+
+
+      LADIS bach y pentre,
+      Yn gwisgo cap a leise;
+   Yfed te a siwgwr gwyn,
+      A chadw dim i’r llancie;
+   A modrwy aur ar ben pob bys,
+      A chwrr eu crys yn llapre.
+
+
+
+
+CCXLIX.  Y DARAN.
+
+
+   CLYWCH y tarw coch cethin,
+   Yn rhuo draw yn y cae eithin;
+   Clywir o bell, ni welir o byth.
+
+
+
+
+CCL.  ENWAU.
+
+
+   MAE gennyf edefyn sidan,
+   Mi dorraf f’ enw f hunan;
+   M ac A ac O ac U,
+   A dybl U for William.
+
+
+
+
+CCLI.  PADELL FFRIO.
+
+
+   DU, du, fel y frân,
+   Llathen o gynffon, a thwll yn ei blaen.
+
+
+
+
+CCLII.  COES Y FRAN.
+
+
+   CWCW Glame, cosyn dime,
+   Coes y frân ar ben y shime.
+
+
+
+
+CCLIII.—CCLVII.  CALENNIG. {99}
+
+
+         CALENNIG yn gyfan
+         Ar fore dydd Calan,
+   Unwaith, dwywaith, tair.
+
+      Mi godais yn fore,
+         Mi gerddais yn ffyrnig,
+      At dŷ Mr Jones i ofyn calennig;
+         Os gwelwch yn dda,
+      Am swllt a chwecheiniog,
+         Blwyddyn newydd dda
+      Am ddimai neu geiniog.
+
+      Dydd Calan, cynta’r flwyddyn,
+         ’Rwy’n dyfod ar eich traws,
+      I ymofyn am y geiniog,
+         Neu glwt o fara a chaws;
+      Edrychwch arna i ’n siriol,
+         Newidiwch ddim o’ch gwedd,
+      Cyn daw Dydd Calan nesaf
+         Bydd llawer yn y bedd.
+
+      Mi godes heddi mas o ’nhy,
+      A’m ffon a’m cwdyn gyda fi;
+      A thyma’m neges ar eich traws,
+      Yw llanw ’nghwd o fara a chaws.
+
+      Dydd Calan yw heddy, onite?
+      Na rowch chwi ddim i blant y dre;
+      Ond rhowch galennig pert dros ben
+      I blant Cwm Coi a phlant Dre Wen.
+
+
+
+
+CCLVIII.  DWY WYDD RADLON. {100}
+
+
+      DWY ŵydd radlon,
+      Yn pori’n nglan yr afon,
+   Yn rhadloned a’r rhadlonaf ŵydd,
+      Dwy ŵydd radlon.
+
+
+
+
+CCLIX.  IAR DDA.
+
+
+   ’ROEDD gen i iar yn gori
+      Ar ben y Frenni Fawr;
+   A deg o wyau dani,—
+      Daeth un ar ddeg i lawr.
+
+
+
+
+CCLX.  PLE’R A’R ADAR.
+
+
+   B’LE ti’n mynd, b’le ti’n mynd,
+      Yr hen dderyn bach?
+   I sythu cyn bo ti’n marw?
+   Pwy mor uchel wyt ti’n byw,
+   Gael dweyd wrth Ddafydd Huw?
+   O, trueni am yr hen dderyn bach.
+
+
+
+
+CCLXI.  WEL, WEL.
+
+
+      MI weles ferch yn godro,
+      A menyg am ei dwylo,
+   Yn sychu’r llaeth yng nghwrr ei chrys,
+      A merch Dai Rhys oedd honno.
+
+
+
+
+CCLXII.  TEIMLAD DA.
+
+
+   MAE’N dda gen i ddefaid, mae’n dda gen i ŵyn,
+   Mae’n dda gen i feinwen a phant yn ei thrwyn;
+   A thipyn bach bach o ol y frech wen,
+   Yn gwisgo het befar ar ochr ei phen.
+
+
+
+
+CCLXIII.  DAU GANU.
+
+
+   MAE gen i ganu byrr bach,—
+   Ffiol a llwy, a sucan a llaeth;
+   Mae gen i ganu byrr bach sy hwy,—
+   Ffiol a llaeth, a sucan a llwy.
+
+
+
+
+CCLXIV.  TARW CORNIOG.
+
+
+   TARW corniog, torri cyrnau,
+   Heglau baglog, higlau byglau;
+   Higlau byglau, heglau baglog,
+   Torri cyrnau tarw corniog.
+
+
+
+
+CCLXV.  PE TASAI.
+
+
+   PE tasai’r Wyddfa i gyd yn gaws,
+      Fe fuasai’n haws cael enllyn;
+   A Moel Eiddia’n fara gwyn,
+      A’r llyn yn hufen melyn.
+
+
+
+
+CCLXVI.  TRO FFOL.
+
+
+   FY modryb, iy modryb, a daflodd ei chwd,
+   Dros bont Aber Glaslyn, i ganol y ffrwd;
+   Cnau ac afalau oedd ynddo fo’n dynn,
+   Mi wn fod yn ’difar i’w chalon cyn hyn.
+
+
+
+
+CCLXVII.  FEL DAW TADA ADRE.
+
+
+   DYDD Gwener a dydd Sadwrn
+      Sydd nesa at ddydd Sul;
+   Daw dada bach tuag adre,
+      Mewn trol a bastard mul.
+
+
+
+
+CCLXVIII.  BUWCH.
+
+
+   MAE gennyf fuwch a dau gorn arian,
+   Mae gennyf fuwch yn godro’i hunan;
+   Mae gennyf fuwch yn llanw’r stwcau,
+   Fel mae’r môr yn llanw’r beiau.
+
+
+
+
+CCLXIX.  LLE PORI.
+
+
+   MARC a Meurig, b’le buoch chwi’n pori?
+   “Ar y Waen Las, gerllaw Llety Brongu.”
+   Beth gawsoch chwi yno yn well nag yma?
+   “Porfa fras, a dŵr ffynhonna.”
+
+
+
+
+CCLXX.  O GWCW.
+
+
+   O GWCW, O gwcw, b’le buost ti cyd
+   Cyn dod i Benparce?  Ti aethost yn fud.
+   “Meddyliais fod yma bythefnos yn gynt,
+   Mi godais fy aden i fyny i’r gwynt;
+   Ni wnes gamgymeriad, nid oeddwn mor ffol,
+   Corwynt o’r gogledd a’m cadwodd i’n ol.”
+
+
+
+
+CCLXXI.  LLIFIO.
+
+
+      LLIFIO â llif,
+      Am geiniog y dydd;
+      Llifio pren bedw,
+      Yng nghoed yr hen widw;
+   Bocs i John, a bocs i finne,
+   Bocs i bawb drwy’r tŷ ’s bydd eise.
+
+
+
+
+CCLXXII.  AR OL Y LLYGOD. {107}
+
+
+      WIL ffril ffralog
+      A’i gledde tair ceiniog,
+   Yn erlid y llygod trwy’r llydi;
+      Aeth y llygod i’r dowlad,
+      Aeth Wil i ’mofyn lletwad;
+         Aeth llygod i’r ddol.
+         Aeth Wil ar eu hol,
+      Aeth y llygod i foddi,
+      Aeth Wil i gysgu.
+
+                  [Picture: Llygod i foddi, Wil i gysgu]
+
+
+
+
+CCLXXIII.  ELRINEN.
+
+
+   HEN wraig bach, den, den,
+   Pais ddu, a het wen,
+   Calon garreg, a choes bren.
+
+
+
+
+CCLXXIV.  CREMPOG.
+
+
+   OS gwelwch chwi’n dda, ga’i grempog?
+         Mae mam yn rhy dlawd
+         I brynnu blawd,
+      A nhad yn rhy ddiog i weithio;
+         Halen i’r ci bach,
+         Bwyd i’r gath bach,
+   Mae ngheg i’n grimpin eisiau crempog.
+
+
+
+
+CCLXXV.  YR AWYR.
+
+
+         DOL las lydan,
+      Lot o wyddau bach penchwiban,
+   A chlagwydd pen aur, a gwydd ben arian.
+
+
+
+
+CCLXXVI.  NYTH Y DRYW.
+
+
+   Y NEB a dynno nyth y dryw,
+   Ni wel ddaioni tra bo byw.
+
+
+
+
+CCLXXVII.  NYTH YR EHEDYDD.
+
+
+   Y NEB a dynno nyth ehedydd,
+   Cyll oddiar ei ben ei fedydd.
+
+
+
+
+CCLXXVIII.  NYTH ROBIN.
+
+
+   OS tynni nyth y robin,
+   Ti gei gorco yn dy goffin.
+
+
+
+
+CCLXXIX.  CARU CYNTAF.
+
+
+   PAN eis i gynta i garu,
+      Nid own ond bachgen bach,
+   Yn methu cyrraedd cusan
+      Heb fynd i ben stol fach;
+   Pan es i garu wedyn,
+      Yr own yn fachgen mawr,
+   Yn gallu cyrraedd cusan
+      A ’nwy droed ar y llawr.
+
+
+
+
+CCLXXX.  CHWYTHU.
+
+
+   Y GWYNT ffalwm ar fawr hwthrwm,
+   Chwyth dy dŷ di’n bendramwgwm.
+
+
+
+
+CCLXXXI.  CAMGYMERIAD.
+
+
+   PAN own i’n mynd â brâg tua’r felin,
+   Meddylies i fi gwrdd â brenin;
+   Erbyn edrych, beth oedd yno?
+   Hen gel gwyn oedd bron a thrigo.
+
+
+
+
+CCLXXXII.  CAN IAR. {109}
+
+
+         A GLYWAIST ti
+         Gân ein iar ni?—
+   “Dodwy, dodwy ’rioed,
+   Heb un esgid am fy nhroed;
+   A phe bawn yn dodwy byth,
+   Ni chawn ond _un_ wy yn fy nyth.”
+   “Taw’r ffolog,” ebai’r ceiliog,
+   “Wnaeth y crydd ’rioed esgid fforchog.”
+
+
+
+
+CCLXXXIII.  CAN IAR ARALL. {110a}
+
+
+   “MI ddodwas wy heddyw, mi ddodwas wy ddoe;
+   Mi wn i’r lle’r aeth,—
+   Morwyn y tŷ holws, gwraig y ty triniws,
+   Gŵr y ty bytws,—a dyna lle’r aeth.”
+
+
+
+
+CCLXXXIV.  MYND.
+
+
+   AR garlam, ar garlam, i ffair Abergele,
+   Ar ffrwst, ar ffrwst, i ffair Lanrwst,
+   Ar dith, ar dith, i ffair y Ffrith,
+   Ar drot, ar drot, i ffair Llan-mot,
+   O gam i gam i dŷ Modryb Ann.
+
+
+
+
+CCLXXXV.  AMSER CODI.
+
+
+      MAE’R ceiliog coch yn canu,
+      Mae’n bryd i minne godi,
+   Mae’r bechgyn drwg yn mynd tua’r glo,
+      A’r fuwch a’r llo yn brefu.
+
+
+
+
+CCLXXXVI.  IAR FACH.
+
+
+   IAR fach bert yw ngiar fach i,
+   Gwyn a choch a melyn a du;
+   Fe aeth i’r coed i ddodwy wy, {110b}
+   Cwnmws ei chwt, a ffwrdd â hi.
+
+
+
+
+CCLXXXVII.—CCXCI.  MEDDE BIBYN WRTH BOBYN.
+
+
+   “A ddoi di i’r coed?” medde Bibyn wrth Bobyn,
+   “A ddoi di i’r coed?” medde Richard wrth Robin,
+   “A ddoi di i’r coed?” medde’r bachgen ei hun,
+   “A ddoi di i’r coed?” medde nhw bod yg un.
+
+   “Beth wnawn ni yno?” medde Bibyn wrth Bobyn,
+   “Beth wnawn ni yno?” medde Richard wrth Robin,
+   “Beth wnawn ni yno?” medde’r bachgen ei hun,
+   “Beth wnawn ni yno?” medde nhw bod yg un.
+
+   “Hela’r dryw bach,” medde Bibyn wrth Bobyn,
+   “Hela’r dryw bach,” medda Richard wrth Robin,
+   “Hela’r dryw bach,” medde’r bachgen ei hun,
+   “Hela’r dryw bach,” medde nhw bod yg un.
+
+   “Beth wnawn ni wedyn?” medde Bibyn wrth Bobyn,
+   “Beth wnawn ni wedyn?” medde Richard wrth Robin,
+   “Beth wnawn ni wedyn?” medde’r bachgen ei hun,
+   “Beth wnawn ni wedyn?” medda nhw bod yg un.
+
+   “Gwneyd potes â fo,” medde Bibyn wrth Bobyn,
+   “Gwneyd potes â fo,” medde Richard wrth Robin,
+   “Gwneyd potes â fo,” medde’r bachgen ei hun;
+   A boddi mewn potes ddaru nhw, bod yg un.
+
+
+
+
+CCXCII.  STORIAU HEN GASEG.
+
+
+   MI ddeuda i ti stori,—
+      Hen gaseg yn pori.
+   Mi ddeuda i ti ddwy,—
+      Hen gaseg ar y plwy.
+   Mi ddeuda i ti dair,—
+      Hen gaseg yn y ffair.
+   Mi ddeuda i ti beder,—
+      Hen gaseg yn colli pedol.
+   Mi ddeuda i ti bump,—
+      Hen gaseg ar ei phwmp.
+   Mi ddeuda i ti chwech,—
+      Hen gaseg frech.
+   Mi ddeuda i ti saith,—
+      Hen gaseg fraith.
+   Mi ddeuda i ti wyth,—
+      Hen gaseg yn rhoi pwyth.
+   Mi ddeuda i ti naw,—
+      Hen gaseg yn y baw.
+   Mi ddeuda i ti ddeg,—
+      Hen gaseg ar y clwt teg.
+
+
+
+
+CCXCIII.  GYNT.
+
+
+   PAN oeddwn yn ferch ifanc,
+      Ac yn fy ffedog wen,
+   Yn gwisgo’m cnotyn sidan
+      Yn uchel ar fy mhen,
+   Mi neidiwn gainc yn wisgi,
+      Mi ddaliwn ’nghorff yn syth,
+   Meddyliais y pryd hynny,—
+      “Ddaw henaint ata i byth.”
+
+
+
+
+CCXCIV.  Y DERYN BACH SYW.
+
+
+   I ble ti’n mynd heddy ’deryn bach syw?
+   I mofyn bara, os bydda’i byw;
+   I beth ti’n mo’yn a bara, ’deryn bach syw?
+   I ddodi yn ’y nghawl, os bydda’i byw;
+   I beth ti’n mo’yn a cawl, ’deryn bach syw?
+   I ddodi yn ’y mola, os bydda’i byw;
+   I beth ti’n mo’yn a bola, ’deryn bach syw?
+   Wel, ond bai bola, byddwn ni ddim byw.
+
+
+
+
+CCXCV.  TLODI.
+
+
+   Nid oes gen i na buwch na dafad,
+   Na giar na cheiliog wrth fy ngalwad,
+   Ond bwth o dŷ, a hwnw’n fudur,
+   A thwll o ffenast heb un gwydyr.
+
+
+
+
+CCXCVI.  UNO.
+
+
+   Gwelais neithiwr trwy fy hun,
+   Dair gwlad yn mynd yn un;
+   Fala’n tyfu ar friga’r brwyn,
+   A phob hen wraig yn eneth fach, fwyn.
+
+
+
+
+CCXCVII.  PRIODI FFOL.
+
+
+   Mae mwy ysywaeth yn priodi,
+   Nag sydd a chig at Sul i ferwi.
+
+
+
+
+CCXCVIII.  BRITH Y FUCHES.
+
+
+   MAE nhw’n dwedyd am yr adar,
+   Nad oes un o’r rhain heb gymar;
+   Gwelais dderyn brith y fuches,
+   Heb un cymar na chymhares.
+
+
+
+
+CCXCIX.  CALON DROM.
+
+
+   MAE’M calon i mor drymed
+      A’r march sy’n dringo’r rhiw,
+   Wrth geisio bod yn llawen,
+      Nis medraf yn fy myw;
+   Mae’r esgid fach yn gwasgu
+      Mewn man nas gwyddoch chwi,
+   A llawer gofid meddwl
+      Sy’n torri ’nghalon i.
+
+
+
+
+CCC.  NOS DA.
+
+
+      DOS i’th wely ’rwan,
+      Dos i’th wely ’rwan;
+   Dos i’th wely fel yr wyt,
+      Dos i’th wely ’rwan.
+
+
+
+
+FOOTNOTES
+
+
+{0a}  HWIANGERDDI CYMRU.  Rhan I.  Darluniau gan Winifred Hartley.  2s.
+6d.  Conwy: R. E. Jones a’i Frodyr.
+
+{0b}  WELSH NURSERY RHYMES.  Collected by Cadrawd.  Arranged by Harry
+Evans.  2s.  The Educational Publishing Company, Merthyr.
+
+{14a}  Ychwaneger dafad ddu, lwyd, goch, felen, frech, fraith, &c., hyd
+nes y bydd y bychan wedi huno.
+
+{14b}  Weithiau cenid “A chwe nichog ynddi.”
+
+{16}  Wrth ddawnsio efo coes ysgub.
+
+{19a}  Cyffyrddid â’r fawd a’r bysedd wrth enwi pob un.
+
+{19b}  Os dymunid gwneud y ddrama yn fwy cyffrous, dywedid yma,—“I ladd
+defaid.”  Yr oedd crogi am ddwyn defaid.
+
+{20}  Rhoddid blaen gwialen yn y tân, a throid hi’n gyflym i ddarlunio
+buarth, cryman, &c., wrth ddweyd y geiriau.
+
+{27a}  Mae’n gofyn medr i wneyd y swn priodol.  Medd golygydd _Llyfr Coch
+Hergest_, gan yr hwn y cefais hwy, y medr hwn.
+
+{27b}  Mae’n gofyn medr i wneyd y swn priodol.  Medd golygydd _Llyfr Coch
+Hergest_, gan yr hwn y cefais hwy, y medr hwn.
+
+{39}  Gellir trefnu geiriau’r pennill mewn llu o ffyrdd.
+
+{63}  Dywedir y rhain wrth gerdded un neu ddau fys (“Dau bry bach”) i
+fyny coiff y plentyn.  Gorffennir dan ei oglais dan ei ên.
+
+{67}  Dyweder “ffarmwr,” “bugail,” “glowr,” “gweithiwr,” &c., yn ol fel y
+bydd eisieu.
+
+{68}  Un yn dysgu dod yn chwarelwr yw rhybelwr.  Enwau ar lechau o
+wahanol faint yw _Princes_, _Squares_, a _Counties_.
+
+{88a}  _Cherries_, ceirios.
+
+{88b}  _Gooseberries_, eirin Mair.
+
+{91}  Newidier yn wen, goch, lâs, fraith, frech, &c., hyd nes y cysgro’r
+baban.
+
+{99}  Nid wyf yn sicr ai priodol galw caneuon Calan yn ganeuon hwian.
+Ond hyn a wn, cenid hwy ar yr hen aelwydydd fel caneuon hwian.
+
+{100}  I brofi y medrai’r plentyn ddweyd y seiniau anhawddaf yn groew.
+
+{107}  Cefais hwn, ac amryw o hwiangerddi Dyfed welir trwy’r llyfr, gan
+gyfieithydd _Dwyfol Gân_ Dante i’r Gymraeg.
+
+{109}  O gasgliad Ceiriog yn “Oriau’r Bore.”
+
+{110a}  O gasgliad Cadrawd yn yr “_History of Llangynwyd Parish_.”
+
+{110b}  Cynhaner wî, ffordd Gogledd Mynwy i ddweyd y gair wy.
+
+
+
+
+***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK YR HWIANGERDDI***
+
+
+******* This file should be named 8194-0.txt or 8194-0.zip *******
+
+
+This and all associated files of various formats will be found in:
+http://www.gutenberg.org/dirs/8/1/9/8194
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions will
+be renamed.
+
+Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
+law means that no one owns a United States copyright in these works,
+so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
+States without permission and without paying copyright
+royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
+of this license, apply to copying and distributing Project
+Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm
+concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
+and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive
+specific permission. If you do not charge anything for copies of this
+eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook
+for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports,
+performances and research. They may be modified and printed and given
+away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks
+not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the
+trademark license, especially commercial redistribution.
+
+START: FULL LICENSE
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full
+Project Gutenberg-tm License available with this file or online at
+www.gutenberg.org/license.
+
+Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project
+Gutenberg-tm electronic works
+
+1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or
+destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your
+possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
+Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound
+by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
+person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph
+1.E.8.
+
+1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement. See
+paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this
+agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm
+electronic works. See paragraph 1.E below.
+
+1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the
+Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
+of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual
+works in the collection are in the public domain in the United
+States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
+United States and you are located in the United States, we do not
+claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
+displaying or creating derivative works based on the work as long as
+all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
+that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting
+free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm
+works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
+Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily
+comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
+same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when
+you share it without charge with others.
+
+1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
+in a constant state of change. If you are outside the United States,
+check the laws of your country in addition to the terms of this
+agreement before downloading, copying, displaying, performing,
+distributing or creating derivative works based on this work or any
+other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no
+representations concerning the copyright status of any work in any
+country outside the United States.
+
+1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
+immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear
+prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work
+on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the
+phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed,
+performed, viewed, copied or distributed:
+
+  This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
+  most other parts of the world at no cost and with almost no
+  restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
+  under the terms of the Project Gutenberg License included with this
+  eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the
+  United States, you'll have to check the laws of the country where you
+  are located before using this ebook.
+
+1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
+derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
+contain a notice indicating that it is posted with permission of the
+copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
+the United States without paying any fees or charges. If you are
+redistributing or providing access to a work with the phrase "Project
+Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply
+either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
+obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm
+trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
+additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
+will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works
+posted with the permission of the copyright holder found at the
+beginning of this work.
+
+1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
+any word processing or hypertext form. However, if you provide access
+to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format
+other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official
+version posted on the official Project Gutenberg-tm web site
+(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
+to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
+of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain
+Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the
+full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works
+provided that
+
+* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+  the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+  you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
+  to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has
+  agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
+  within 60 days following each date on which you prepare (or are
+  legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
+  payments should be clearly marked as such and sent to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
+  Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg
+  Literary Archive Foundation."
+
+* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+  you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+  does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+  License. You must require such a user to return or destroy all
+  copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
+  all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm
+  works.
+
+* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
+  any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+  electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
+  receipt of the work.
+
+* You comply with all other terms of this agreement for free
+  distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
+Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than
+are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
+from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The
+Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm
+trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
+Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm
+electronic works, and the medium on which they may be stored, may
+contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
+or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
+other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
+cannot be read by your equipment.
+
+1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from. If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium
+with your written explanation. The person or entity that provided you
+with the defective work may elect to provide a replacement copy in
+lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
+or entity providing it to you may choose to give you a second
+opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
+the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
+without further opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO
+OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of
+damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
+violates the law of the state applicable to this agreement, the
+agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
+limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
+unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
+remaining provisions.
+
+1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in
+accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
+production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm
+electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
+including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
+the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
+or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or
+additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any
+Defect you cause.
+
+Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of
+computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
+exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
+from people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future
+generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
+Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
+www.gutenberg.org 
+
+Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary 
+Archive Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
+U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the
+mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its
+volunteers and employees are scattered throughout numerous
+locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt
+Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to
+date contact information can be found at the Foundation's web site and
+official page at www.gutenberg.org/contact
+
+For additional contact information:
+
+    Dr. Gregory B. Newby
+    Chief Executive and Director
+    gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment. Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements. We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
+DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
+state visit www.gutenberg.org/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations. To
+donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
+
+Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
+Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be
+freely shared with anyone. For forty years, he produced and
+distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of
+volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
+the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
+necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
+edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search
+facility: www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+