initial commit of ebook 8194HEADmain

57 files changed, 12641 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/8194-0.txt b/8194-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..1576545
--- /dev/null
+++ b/8194-0.txt
@@ -0,0 +1,4028 @@
+The Project Gutenberg eBook, Yr Hwiangerddi, by Owen M. Edwards,
+Illustrated by Winifred Hartley
+
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
+other parts of the world at no cost and with almost no restrictions 
+whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
+the Project Gutenberg License included with this eBook or online at 
+www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
+to check the laws of the country where you are located before using this ebook.
+
+
+
+
+Title: Yr Hwiangerddi
+
+
+Author: Owen M. Edwards
+
+
+
+Release Date: January 1, 2015  [eBook #8194]
+[This file was first posted on June 30, 2003]
+
+Language: English
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+
+***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK YR HWIANGERDDI***
+
+
+Transcribed from the 1911 Ab Owen, Llanuwchllyn edition by David Price,
+email ccx074@pglaf.org
+
+    [Picture: “Si hei-li lwli, ’r babi, Mae’r llong yn mynd i ffwrdd”]
+
+
+
+
+
+                             Yr Hwiangerddi.
+
+
+                                * * * * *
+
+                                    *
+
+                                * * * * *
+
+                               CASGLWYD GAN
+                             OWEN M. EDWARDS.
+
+                             Y DARLUNIAU GAN
+                             WINIFRED HARTLEY
+                              (LOWRIE WYNN.)
+
+                                * * * * *
+
+                                   1911
+                          Ab Owen, Llanuwchllyn.
+
+                                * * * * *
+
+               Argraffwyd a Chyhoeddwyd, dros Ab Owen, gan
+                     R. E. JONES A’I FRODRY, Conway.
+
+                                * * * * *
+
+
+
+
+RHAGYMADRODD.
+
+
+AMBELL orig daw hen hwiangerdd, fel su melodaidd o gartref pell a hoff,
+i’r meddwl.  Daw un arall ar ei hol, ac un arall,—a chyda hwy daw
+adgofion cyntaf bore oes.  Daw’r llais mwynaf a glywsom erioed i’n clust
+yn ol, drwy stormydd blynyddoedd maith; daw cof am ddeffro a sylwi pan
+oedd popeth yn newydd a rhyfedd.  A daw ymholi ond odid.  Beth yw tarddle
+swyn yr hen gerddi hwian syml hyn?  Pa nifer ohonynt fedraf?  Pa nifer
+sydd ohonynt yn llenyddiaeth Cymru?  A ydynt yn llenyddiaeth?  Beth fu eu
+dylanwad ar fy mywyd?  A adawsant ryw nod ar lenyddiaeth Cymru?
+
+O ble y daethant?  Y mae iddynt ddau darddiad.  Yn un peth,—y maent yn
+adlais o ryw hen bennill genid gyda’r delyn.  Cofid y rhannau mwyaf
+melodaidd, rhyw seiniau fynnai aros yn y glust, gan fam neu forwyn, a
+byddent yn llais i lawenydd y galon wrth suo’r plentyn i gwsg.  A
+ffynhonnell arall,—yr oedd y fam yn creu cerddi hwian, nid i wneyd i’r
+plentyn gysgu, ond i’w gadw’n ddiddig pan ar ddihun.  Ac y mae cof gwlad
+wedi trysori ymgais y mamau mwyaf athrylithgar.
+
+Ar ei fysedd y sylwa plentyn i ddechreu.  Hwy ddefnyddia’r fam yn deganau
+cyntaf.  Rhoddir enwau arnynt,—Modryb ’y Mawd, Bys yr uwd, Hirfys,
+Cwtfys, Bys bach, neu ryw enwau ereill.  Gwneir iddynt chware â’u gilydd;
+llechant yng nghysgod eu gilydd, siaradant â’u gilydd; ant gyda’u gilydd
+i chware, neu i hel gwlan, neu i ladd defaid i’r mynydd.  Yr oedd yr olaf
+yn fater crogi yr adeg honno, ac felly yr oedd y chware yn un pur
+gyffrous.  Yr oedd i bob bys gymeriad hefyd; bys yr uwd oedd y
+cynlluniwr, yr hirfys oedd y gweithiwr cryf eofn, y cwtfys oedd y
+beirniad ofnus, a’r bys bach, druan, oedd yn gorfod dilyn y lleill neu
+gario dŵr.  Yn llenyddiaeth gyntaf plentyn, y bysedd yw’r _actors_ yn y
+ddrama.
+
+Wedi’r bysedd, y traed oedd bwysicaf.  Eid trwy yr un chware gyda bysedd
+y traed drachefn.  A difyr iawn oedd pedoli, curo gwadnau’r traed bob yn
+ail, a phedoli dan ganu.
+
+Nodwedd bennaf plentyn iach, effro yw, nas gall fod eiliad yn llonydd.
+Mae pob gewyn ynddo ar fynd o hyd.  Ac y mae mynd yn yr hen hwiangerddi.
+Gorchest arwrol gyntaf plentyn yw cael ei ddawnsio’n wyllt ar y lin.
+“Gyrru i Gaer” yw anturiaeth fawr gyntaf dychymyg y rhan fwyaf o blant
+Cymru.  Ac y mae afiaeth mawr i fod ar y diwedd, i ddynodi rhyw drychineb
+ysmala,—dod adre wedi priodi, boddi yn y potes, neu dorri’r pynnaid
+llestri’n deilchion.  Mae’r coesau a’r breichiau bychain i fynd ar eu
+gwylltaf, ac y mae edyn mân dychymyg y plentyn yn chware’n wyllt hefyd.
+
+Yr un cerddi hwian, mewn llais distawach, dwysach, a suai y plentyn i
+gwsg.  Ai’r llong i ffwrdd yn ddistaw, carlamai’r cel bach yn esmwyth,
+doi’r nos dros furiau Caer.
+
+A yw’r hwiangerddi’n foddion addysg?  Hwy rydd addysg oreu plentyndod.
+Am genedlaethau’n ol, ceisid dysgu plant yn yr ysgol o chwith.  Ceisid eu
+cadw’n llonydd, a hwythau’n llawn awydd symud.  Ceisid eu cadw’n ddistaw,
+a hwythau’n llawn awydd parablu.  Dofi, distewi, disgyblu oedd o hyd.
+Erbyn hyn deallir egwyddorion dysgu plentyn yn well.  Gellid rhoddi
+rhestr hir o athronyddion dysg plant, a dangos fel y gwelsant, o un i un
+yn raddol, wir ddull dysgu plant.  A’r dull hwnnw yw,—dull yr
+hwiangerddi.  Dysgir y plentyn i astudio’i fysedd.  Ca fynd ar drot ac ar
+garlam yr adeg y mynno.  Ac ymhob cerdd, daw rhyw agwedd darawiadol ar y
+natur ddynol i’r golwg.  Ei siglo’n brysur ar y glin i swn rhyw hen gerdd
+hwian,—dyna faban ar ben gwir Iwybr ei addysg.  Ni fyddaf yn credu dim
+ddwed yr athronwyr am addysg babanod os na fedrir ei brofi o’r
+hwiangerddi.  Ynddynt hwy ceir llais greddf mamau’r oesoedd; o welediad
+clir cariad y daethant, ac o afiaeth llawenydd iach.
+
+A yw’r cerddi hwian yn llenyddiaeth?  Ydynt, yn ddiameu.  Y mae iddynt le
+mor bwysig mewn llenyddiaeth ag sydd i’r plentyn yn hanes dyn.  Y mae
+llenyddiaeth cenedl yn dibynnu, i raddau mawr, ar ei hwiangerddi.  Os
+mynnech ddeall nodweddion cenedl, y dull chwilio hawddaf a chyrfymaf a
+sicraf yw hwn,—darllennwch ei cherddi hwian.  Os ydynt yn greulon ac
+anonest eu hysbryd, yn arw a chras, yn fawlyd a dichwaeth, rhaid i chwi
+ddarllen hanes cenedl yn meddu yr un nodweddion.  Os ydynt yn felodaidd a
+thyner, a’r llawenydd afteithus yn ddiniwed, cewch genedl a’i
+llenyddiaeth yn ddiwylledig a’i hanes yn glir oddiwrth waed gwirion.  Nis
+gall y Cymro beidio bod a chlust at felodi, wedi clywed y gair “pedoli”
+bron yn gyntaf un, a hwn yn gyntaf pennill,—
+
+   “Mae gen i ebol melyn,
+      Yn codi’n bedair oed;
+   A phedair pedol arian,
+      O dan ei bedwar troed.”
+
+Disgwylir i mi ddweyd, mae’n ddiau gennyf, ymhle y cefais yr holl gerddi
+hwian hyn.  Gwaith araf oedd eu cael, bum yn eu casglu am dros ugain
+mlynedd.  Ychydig genir yn yr un ardal, daw y rhai hyn bron o bob ardal
+yng Nghymru.  Cefais hwy oddiwrth rai ugeiniau o gyfeillion caredig, yn
+enwedig pan oeddwn yn olygydd _Cymru’r Plant_.  A chefais un fantais fawr
+yng nghwrs fy addysg,—nid oes odid blentyn yng Nghymru y canwyd mwy o
+hwiangerddi iddo.
+
+Hyd y gwn i; Ceiriog ddechreuodd gasglu hwiangerddi Cymru, yn yr
+_Arweinydd_, yn 1856 ac 1857.  Condemnid y golygydd, Tegai, am gyhoeddi
+pethau mor blentynaidd.  Ond daeth yr hanesydd dysgedig Ab Ithel, oedd
+wedi cyhoeddi’r _Gododin_ ac yn paratoi’r _Annales Cambriae y Brut y
+Tywysogion_ i’r wasg, i’w amddiffyn yn bybyr.  Cawr o ddyn oedd Ab Ithel;
+y mae rhai o wyr galluocaf a mwyaf dysgedig Cymru, yn ogystal a phlant
+ysgol, wedi’m helpu innau i wneyd y casgliad hwn.  Cyhoeddwyd casgliad
+Ceiriog wedi hyn yn “Oriau’r Haf.”  Nid oes ynddo ddim o gerddi hwian y
+De.  Cyhoeddodd Cadrawd rai o gerddi hwian Morgannwg yn ei “History of
+Llangynwyd Parish” yn 1887.  Yn ddiweddarach cyhoeddwyd casgliad gyda
+darluniau prydferth yng Nghonwy, {0a} a chasgliad gan Cadrawd gyda
+cherddoriaeth o drefniad Mr. Harry Evans ym Merthyr Tydfil. {0b}
+
+Nid y lleiaf o arwyddion da am ddyfodol Cymru yw fod yr hen hwiangerddi
+swynol hyn i’w clywed eto yn ei chartrefi ac yn ei hysgolion.
+
+                                                          OWEN M. EDWARDS.
+
+                [Picture: Top half of an old brick house]
+
+
+
+
+I.  BACHGEN.
+
+
+   Y BACHGEN boch-goch,
+      A’r bochau brechdan,
+   A’r bais dew,—
+      O ble doist ti?
+
+
+
+
+II.  YR EBOL MELYN.
+
+
+   MAE gen i ebol melyn,
+      Yn codi’n bedair ced,
+   A phedair pedol arian
+      O dan ei bedwar troed;
+   Mi neidia ac mi brancia
+      O dan y feinir wen,
+   Fe reda ugain milldir
+      Heb dynnu’r ffrwyn o’i ben.
+
+
+
+
+III.  GYRRU I GAER.
+
+
+   GYRRU, gyrru, gyrru i Gaer;
+   I briodi merch y maer;
+   Gyrru, gyrru, gyrru adre,
+   Wedi priodi ers diwrnodie.
+
+                  [Picture: Gyrru, gyrru, gyrru i Gaer]
+
+
+
+
+IV.  I’R FFAIR.
+
+
+   AR garlam, ar garlam,
+   I ffair Abergele;
+   Ar ffrwst, ar ffrwst,
+   I ffair Lanrwst.
+
+
+
+
+V.  DAU GI BACH.
+
+
+   DAU gi bach yn mynd i’r coed,
+   Dan droi’u fferrau, dan droi’u troed;
+   Dau gi bach yn dyfod adre,
+   Blawd ac eisin hyd eu coese.
+
+
+
+
+VI.  CERDDED.
+
+
+   DANDI di, dandi do,
+   Welwch chwi ’i sgidie newydd o?
+   Ar i fyny, ar i wared,
+   Bydd y bachgen bach yn cerdded.
+
+
+
+
+VII., VIII.  Y CEFFYL BACH.
+
+
+   YMLAEN, geffyl bach,
+      I’n cario ni’n dau
+   Dros y mynydd
+      I hela cnau.
+
+   Ymlaen, geffyl bach,
+      I’n cario ni’n tri
+   Dros y mynydd
+      I hela cnu.
+
+
+
+
+IX.  SION A SIAN.
+
+
+   SION a Sian, oddeutu’r tân,
+   Yn bwyta blawd ac eisin mân.
+
+
+
+
+X., XI.  MYND I LUNDAIN.
+
+
+   BETI bach a finnau
+   Yn mynd i Lundain G’lanmai;
+   Os na chawn ni’r ffordd yn rhydd,
+   Mi neidiwn dros y cloddiau.
+
+   Beti bach a finne,
+   Yn mynd i Lundain Glame;
+   Mae dŵr y môr yn oer y nos,
+   Gwell inni aros gartre.
+
+
+
+
+XII.  GWLAD BRAF.
+
+
+   LODES ei mam, a lodes ei thad,
+   A fentri di gyda fi allan o’r wlad,
+   Lle mae gwin yn troi melinau,
+   A chan punt am gysgu’r borau?
+
+
+
+
+XIII.  CYSUR LLUNDAIN.
+
+
+   MI af i Lundain Glamai
+      Os byddai byw ac iach,
+   Ni ’rosa i ddim yng Nghymru
+      I dorri ’nghalon bach;
+   Mae digon o arian yn Llundain,
+      A swper gyda’r nos,
+   A mynd i ’ngwely’n gynnar,
+      A chodi wyth o’r gloch.
+
+
+
+
+XIV.  LLONG YN MYND.
+
+
+   SI hei-li-lwli, ’r babi,
+      Mae’r llong yn mynd i ffwrdd;
+   Si hei-li-lwli, ’r babi,
+      Mae’r capten ar y bwrdd.
+
+
+
+
+XV.  DAFAD WEN. {14a}
+
+
+   CHWE dafad gorniog,
+      A chwe nod arni, {14b}
+   Ac ar y bryniau garw,
+      ’Roedd rheiny i gyd yn pori;
+   Dafad wen, wen, wen,
+      Ie benwen, benwen, benwen;
+   Ystlys hir a chynffon wen,
+         Wen, wen.
+
+
+
+
+XVI.  IAR FACH DLOS.
+
+
+   IAR fach dlos
+      Yw fy iar fach i;
+   Pinc a melyn,
+      A choch a du.
+
+                [Picture: Iar fach dlos yw fy iar fach i]
+
+
+
+
+XVII.  GWCW FACH.
+
+
+   GWCW fach, ond ’twyt ti’n ffolog,
+      Ffal di ral di rw dw ti rei tei O,
+   Yn canu ’mhlith yr eithin pigog,
+      Ffal di ral di rw dw ti rei tei O;
+   Dos i blwy Dolgellau dirion,
+      Ffal di ral di rw dw ti rei tei O;
+   Ti gei lwyn o fedw gwyrddion,
+      Ffal di ral di rw dw ti rei tei O.
+
+
+
+
+XVIII.  LLYGOD A MALWOD.
+
+
+   LLYGOD mân yn chwythu’r tân,
+      A’r malfod yn gweu melfed.
+
+
+
+
+XIX.  I’R DRE.
+
+
+   GYRRU, gyrru, drot i’r dre,
+   Dwad adre erbyn te.
+
+
+
+
+XX.  I GAERDYDD.
+
+
+   GYRRU, gyrru, i Gaerdydd,
+   Mofyn pwn o lestri pridd;
+   Gyrru, gyrru’n ol yn glau,
+   Llestri wedi torri’n ddau.
+
+
+
+
+XXI.  Y CEFFYL DU BACH.
+
+
+   PANDY, pandy, melin yn malu,
+   Gweydd yn gweu a’r ffidil yn canu;
+   Ceffyl bach du a’r gynffon wen
+   Yn cario Gwen a Mari.
+
+
+
+
+XXII.  I’R FFAIR.
+
+
+   TOMOS Jones yn mynd i’r ffair,
+   Ar gefn ei farch a’i gyfrwy aur;
+   Ac wrth ddod adre cwyd ei gloch,
+   Ac yn ei boced afal coch.
+
+
+
+
+XXIII.  AR DROT.
+
+
+   ’AR drot, ar drot, i dŷ Shon Pot,
+   Ar whîl, ar whîl, i dŷ Shon Pîl;
+   Ar garlam, ar garlam, i dŷ Shon Rolant,
+   Bob yn gam, bob yn gam, i dŷ f’ewythr Sam.
+
+
+
+
+XXIV.  AR GARLAM.
+
+
+   IOHN bach a finne,
+   Yn mynd i Lunden Glame;
+   Ac os na chawn ni’r ffordd yn glir,
+   Ni neidiwn dros y cloddie.
+
+
+
+
+XXV.  Y DDAFAD FELEN. {16}
+
+
+   CROEN y ddafad felen,
+      Yn towlu’i throed allan;
+   Troed yn ol, a throed ymlaen,
+      A throed yn towlu allan.
+
+
+
+
+XXVI.  CNUL Y BACHGEN COCH.
+
+
+   “DING dong,” medd y gloch,
+   Canu cnul y bachgen coch;
+   Os y bachgen coch fu farw,
+   Ffarwel fydd i’r gwin a’r cwrw.
+
+
+
+
+XXVII.  DAU FOCHYN BACH.
+
+
+   DACW tada’n gyrru’r moch,
+   Mochyn gwyn, a mochyn coch;
+   Un yn wyn yn mynd i’r cwt,
+   A’r llall yn goch a chynffon bwt.
+
+
+
+
+XXVIII.  COLLI ESGID.
+
+
+   DAU droed bach yn mynd i’r coed,
+   Esgid newydd am bob troed;
+   Dau droed bach yn dwad adre
+   Wedi colli un o’r ’sgidie.
+
+
+
+
+XXIX.  I’R FELIN.
+
+
+   DAU droed bach yn mynd i’r felin,
+   I gardota blawd ac eithin;
+   Dau droed bach yn dyfod adra,
+   Dan drofera, dan drofera.
+
+
+
+
+XXX.  IANTO.
+
+
+   Carreg o’r Nant,
+      Wnaiff Iant;
+   Carreg o’r to,
+      Wnaiff o,—
+   Ianto.
+
+
+
+
+XXXI.  DEIO BACH.
+
+
+      DEIO bach a minne
+      Yn mynd i werthu pinne;
+   Un res, dwy res,
+      Tair rhes am ddime.
+
+
+
+
+XXXII.  Y BYSEDD.
+
+
+   MODRYB y fawd,
+   Bys yr uwd,
+   Pen y cogwr,
+   Dic y peipar,
+   Joli cwt bach.
+
+
+
+
+XXXIII.  HOLI’R BYSEDD. {19a}
+
+
+   “DDOI di i’r mynydd?” meddai’r fawd,
+   “I beth?” meddai bys yr uwd;
+   “I hela llwynog” meddai’r hir-fys; {19b}
+   “Beth os gwel ni?” meddai’r canol-fys;
+   “Llechu dan lechen” meddai bys bychan.
+
+
+
+
+XXXIV.  RHODD. {20}
+
+
+   BUARTH, baban, cryman, croes;
+   Modrwy aur i’r oreu ’i moes.
+
+
+
+
+XXXV., XXXVI.  I’R YSGOL.
+
+
+   MI af i’r ysgol fory,
+      A’m llyfyr yn fy llaw;
+   Heibio’r Castell Newydd,
+      A’r cloc yn taro naw;
+   Dacw mam yn dyfod,
+      Ar ben y gamfa wen,
+   A rhywbeth yn ei barclod,
+      A phiser ar ei phen.
+
+   Mi af i’r ysgol fory,
+      A’m llyfyr yn fy llaw,
+   Heibio’r Sgubor Newydd,
+      A’r cloc yn taro naw;
+   O, Mari, Mari, codwch,
+      Mae heddyw’n fore mwyn,
+   Mae’r adar bach yn canu,
+      A’r gôg ar frig y llwyn.
+
+
+
+
+XXXVII.  LLE DIFYR.
+
+
+   MI fum yn gweini tymor
+      Yn ymyl Ty’n y Coed,
+   A’dyna’r lle difyrraf
+      Y bum i ynddo ’rioed;
+   Yr adar bach yn canu,
+      A’r coed yn suo ynghyd,—
+   Fy nghalon fach a dorrodd,
+      Er gwaetha rhain i gyd.
+
+
+
+
+XXXVIII.  COLLI BLEW.
+
+
+   PWSI mew, pwsi mew,
+   Lle collaist ti dy flew?
+      “Wrth gario tân
+      I dŷ modryb Sian,
+   Yng nghanol eira a rhew.”
+
+                      [Picture: Pwsi mew, pwsi mew]
+
+
+
+
+XXXIX.  BODDI CATH.
+
+
+   SHINCIN SION o’r Hengoed
+      Aeth i foddi cath,
+   Mewn cwd o lian newydd,
+      Nad oedd e damed gwaeth;
+   Y cwd a aeth ’da’r afon,
+      A’r gath a ddaeth i’r lan,
+   A Shincin Sion o’r Hengoed
+      Gas golled yn y fan.
+
+
+
+
+XL.  WEL, WEL.
+
+
+   “WEL, wel,”
+   Ebe ci Jac Snel,
+   “Rhaid i mi fynd i hel,
+   Ne glemio.”
+
+
+
+
+XLI., XLII.  PWSI MEW.
+
+
+   PWSI meri mew,
+   Ble collaist ti dy flew?
+   “Wrth fynd i Lwyn Tew
+   Ar eira mawr a rhew.”
+
+   “Pa groeso gest ti yno.
+   Beth gefaist yn dy ben?”
+   “Ces fara haidd coliog,
+   A llaeth yr hen gaseg wen.”
+
+
+
+
+XLIII.  CALANMAI.
+
+
+   LLIDIART newydd ar gae ceirch,
+      A gollwng meirch o’r stablau;
+   Cywion gwyddau, ac ebol bach,
+         Bellach ddaw Calanmai.
+
+
+
+
+XLIV.—XLVI.  DA.
+
+
+   MAE gen i darw penwyn,
+      A gwartheg lawer iawn;
+   A defaid ar y mynydd,
+      A phedair dâs o fawn.
+
+   Mae gen i gwpwrdd cornel,
+      A set o lestri te;
+   A dresser yn y gegin,
+      A phopeth yn ei le.
+
+   Mae gen i drol a cheffyl,
+      A merlyn bychan twt,
+   A phump o wartheg tewion,
+      Yn pori yn y clwt.
+
+           [Picture: A threser yn y gegin, A phopeth yn ei le]
+
+
+
+
+XLVII.  DACW DY.
+
+
+   DACW dŷ, a dacw do,
+   Dacw efail Sion y go;
+   Dacw Mali wedi codi,
+   Dacw Sion a’i freichiau i fyny.
+
+
+
+
+XLVIII.  COFIO’R GATH.
+
+
+   AR y ffordd wrth fynd i Ruthyn,
+   Gwelais ddyn yn gwerthu brethyn;
+   Gofynnais iddo faint y llath,
+   Fod arnaf eisio siwt i’r gath.
+
+                       [Picture: Cnul y bachgen coch]
+
+
+
+
+XLIX.  YSTURMANT. {27a}
+
+
+   (I ddynwared swn ysturmant.)
+      DWR glân gloew,
+      Bara chaws a chwrw.
+
+
+
+
+L.  YSGUTHAN. {27b}
+
+
+   (I ddynnwared Cân Ysguthan.)
+      Cyrch du, du,
+      Yn ’y nghwd i.
+
+
+
+
+LI.  SIAN.
+
+
+   SIAN bach anwyl,
+      Sian bach i;
+   Fi pia Sian,
+      A Sian pia fi.
+
+
+
+
+LII.  SIAN A SION.
+
+
+   PAN brioda Sion a minnau,
+   Fe fydd cyrn ar bennau’r gwyddau;
+   Ieir y mynydd yn bluf gwynion;
+   Ceiliog twrci fydd y person.
+
+
+
+
+LIII.  SION A SIAN.
+
+
+   SION a Sian yn mynd i’r farchnad,
+   Sian yn mynd i brynnu iar,
+      A Sion i werthu dafad.
+
+
+
+
+LIV.  Y CROCHAN.
+
+
+   RHOWCH y crochan ar y tân,
+      A phen y frân i ferwi;
+   A dau lygad y gath goed,
+      A phedwar troed y wenci.
+
+
+
+
+LV.  UST.
+
+
+   UST, O taw!  Ust, O taw,
+   Aeth dy fam i Loeger draw;
+   Hi ddaw adre yn y man,
+   A llond y cwd o fara cann.
+
+
+
+
+LVI.  CYSGU.
+
+
+   BACHGEN bach ydi’r bachgen gore,
+         Gore, gore;
+   Cysgu’r nos, a chodi’n fore,
+         Fore, fore.
+
+
+
+
+LVII.  FFAFRAETH.
+
+
+   HEN fenyw fach Cydweli
+      Yn gwerthu losin du;
+   Yn rhifo deg am geiniog,
+      Ond un ar ddeg i fi.
+
+
+
+
+LVIII.  MERCH EI MAM.
+
+
+   MORFUDD fach, ferch ei mham,
+   Gaiff y gwin a’r bara cann;
+   Hi gaiff ’falau per o’r berllan,
+   Ac yfed gwin o’r llester arian.
+
+
+
+
+LIX.  MERCH EI THAD.
+
+
+   MORFUDD fach, merch ei thad,
+   Gaiff y wialen fedw’u rhad;
+   Caiff ei rhwymo wrth bost y gwely
+   Caiff ei chwipio bore yfory.
+
+
+
+
+LX.  COLLED.
+
+
+   WHIC a whiw!
+   Aeth y barcud a’r ciw;
+   Os na feindwch chwi ato,
+   Fe aiff ag un eto.
+
+
+
+
+LXI.  ANODD COELIO.
+
+
+      MAE gen i hen iar dwrci,
+      A mil o gywion dani;
+   Pob un o rheiny yn gymaint ag ych,—
+      Ond celwydd gwych yw hynny?
+
+
+
+
+LXII.  DODWY DA.
+
+
+      MAE gen i iar a cheiliog
+      A brynnais i ar ddydd Iau;
+   Mae’r iar yn dodwy wy bob dydd,
+      A’r ceiliog yn dodwy dau.
+
+
+
+
+LXIII.  BYW DETHEU.
+
+
+   MAE gen i iar a cheiliog,
+      A hwch a mochyn tew;
+   Rhwng y wraig a finne,
+      ’R ym ni’n eig wneyd hi’n lew.
+
+
+
+
+LXIV.  DA.
+
+
+   MAE gen i ebol melyn
+      A merlen newydd spon,
+   A thair o wartheg blithion
+      Yn pori ar y fron;
+   Mae gen i iar a cheiliog,
+      Mi cefais er dydd Iau,
+   Mae’r iar yn dodwy wy bob dydd
+      A’r ceiliog yn dodwy dau.
+
+
+
+
+LXV.  Go-Go-Go!
+
+
+   SHONI Brica Moni
+      Yn berchen buwch a llo;
+   A gafar fach, a mochyn,
+      A cheiliog, go-go-go!
+
+
+
+
+LXVI.  CYNFFON.
+
+
+   MI welais nyth pioden,
+   Fry, fry, ar ben y goeden,—
+      A’i chynffon hi mas.
+
+
+
+
+LXVII.  TAITH DAU.
+
+
+   DAFI bach a minne,
+      Yn mynd i Aberdâr,
+   Dafi’n mofyn ceiliog,
+      A minne’n ’mofyn giar.
+
+
+
+
+LXVIII.  YSGWRS.
+
+
+   “WEL,” meddai Wil wrth y wal,
+   Wedodd y wal ddim wrth Wil.
+
+
+
+
+LXIX.  HOFF BETHAU.
+
+
+   MAE’N dda gan hen wr uwd a lla’th
+      Mae’n dda gan gath lygoden;
+   Mae’n dda gan ’radwr flaen ar swch,
+      Mae’n dda gan hwch y fesen.
+
+                  [Picture: Mae’n dda gan gath llygoden]
+
+
+
+
+LXX.  CLOC.
+
+
+   MAE gen i, ac mae gen lawer,
+   Gloc ar y mur i gadw amser;
+   Mae gan Moses, Pant y Meusydd,
+   Gloc ar y mur i gadw’r tywydd.
+
+                  [Picture: Cloc ar y mur i gadw amser]
+
+
+
+
+LXXI.  DWY FRESYCHEN.
+
+
+   MI welais ddwy gabetsen,
+   Yn uwch na chlochdy Llunden;
+   A deunaw gŵr yn hollti ’rhain,
+   A phedair cainc ar hugain.
+
+
+
+
+LXXII.  TOI A GWAU.
+
+
+   MI welais i beth na welodd pawb,—
+      Y cwd a’r blawd yn cerdded;
+   Y frân yn toi ar ben y ty,
+      A’r malwod yn gwau melfed.
+
+
+
+
+LXXIII.  MALWOD A MILGWN.
+
+
+   MI welais innau falwen goch,
+      A dwy gloch wrth ei chlustiau;
+   A dau faen melin ar ei chefn,
+      Yn curo’r milgwn gorau.
+
+
+
+
+LXXIV.  GWENNOL FEDRUS.
+
+
+   DO, mi welais innau wennol,
+   Ar y traeth yn gosod pedol;
+   Ac yn curo hoel mewn diwrnod,—
+   Dyna un o’r saith rhyfeddod.
+
+
+
+
+LXXV.  LLYNCU DEWR.
+
+
+   MI weles beth na welodd pawb,—
+      Y cwd a’r blawd yn cerdded,
+   Y frân yn toi ar ben y ty,
+      A’r gŵr mor hy a hedeg;
+   A hogyn bach, dim mwy na mi,
+      Yn Ilyncu tri dyniawed.
+
+
+
+
+LXXVI., LXXVII.  Y DDAFAD YN Y BALA.
+
+
+   ’ROEDD gen i ddafad gorniog,
+      Ac arni bwys o wlan,
+   Yn pori ar lan yr afon
+      Ymysg y cerrig mân;
+   Fe aeth yr hwsmon heibio,
+      Hanosodd arni gi;
+   Ni welais i byth mo’m dafad,
+      Ys gwn i a welsoch chwi?
+
+   Mi gwelais hi yn y Bala,
+      Newydd werthu ei gwlan,
+   Yn eistedd yn ei chadair,
+      O flaen tanllwyth mawr o dân;
+   A’i phibell a’i thybaco,
+      Yn smocio’n abal ffri,
+   A dyna lle mae y ddafad,—
+      Gwd morning, Jon, how di!
+
+
+
+
+LXXVIII.  IAR Y PENMAEN MAWR.
+
+
+   ’ROEDD gen i iar yn gorri,
+      Ar ben y Penmaen Mawr,
+   Mi eis i droed y Wyddfa
+      I alw arni i lawr;
+   Mi hedodd ac mi hedodd,
+      A’i chywion gyda hi,
+   I ganol tir y Werddon,—
+      Good morning, John!  How di?
+
+
+
+
+LXXIX.  I BLE?
+
+
+   TROI a throsi, troi i ble?
+   I Abergele i yfed te.
+
+
+
+
+LXXX.  MORIO.
+
+
+   FUOST ti erioed yn morio?
+   “Do, mewn padell ffrio;
+   Chwythodd y gwynt fi i Eil o Man,
+   A dyna lle bum i’n crio.”
+
+
+
+
+LXXXI.  LLONG FY NGHARIAD.
+
+
+   DACW long yn hwylio’n hwylus,
+   Heibio’r trwyn, ac at yr ynys;
+   Os fy nghariad i sydd ynddi,
+   Hwyliau sidan glas sydd arni.
+
+
+
+
+LXXXII.  CWCH BACH.
+
+
+   CWCH bach ar y môr,
+      A phedwar dyn yn rhwyfo;
+   A Shami pwdwr wrth y llyw
+      Yn gwaeddi,—“Dyn a’n helpo.”
+
+
+
+
+LXXXIII.  GLAN Y MOR.
+
+
+   MAE gen i dŷ bach del,
+   O dŷ bach del, O dŷ bach del,
+      A’r gwynt i’r drws bob amser;
+   Agorwch dipyn o gil y ddôr,
+   O gil y ddôr, o gil y ddôr,
+      Cewch weld y môr a’r llongau.
+
+
+
+
+LXXXIV.  DWR Y MOR.
+
+
+   IOAN bach a finnau
+      Yn mynd i ddwr y môr;
+   Ioan yn codi ’i goesau,
+      A dweyd fod dŵr yn oer.
+
+
+
+
+LXXXV.  TRI.
+
+
+   TRI graienyn, tri maen melin,
+   Tair llong ar fôr, tri môr, tri mynydd;
+   A’r tri aderyn a’r traed arian,
+   Yn tiwnio ymysg y twyni mân.
+
+
+
+
+LXXXVI.  WEDI DIGIO.
+
+
+   MAE fy nghariad wedi digio,
+   Nis gwn yn wir pa beth ddaeth iddo;
+   Pan ddaw’r gwibed bach a chywion,
+   Gyrraf gyw i godi ei galon.
+
+
+
+
+LXXXVII.  CARN FADRYN.
+
+
+   MI af oddiyma i ben Carn Fadryn,
+   Er mwyn cael gweled eglwys Nefyn;
+   O ddeutu hon mae’r plant yn chware,
+   Lle dymunwn fy mod inne.
+
+
+
+
+LXXXVIII.  SIGLO’R CRYD.
+
+
+   SIGLO’R cryd â’m troed wrth bobi,
+   Siglo’r cryd â’m troed wrth olchi;
+   Siglo’r cryd ymhob hysywaeth,
+   Siglo’r cryd sy raid i famaeth.
+
+
+
+
+LXXXIX.  Y LLEUAD.
+
+
+   MAE nhw’n dwedyd yn Llanrhaiad,
+   Mai rhyw deiliwr wnaeth y lleuad;
+   A’r rheswm am fod goleu drwyddo,
+   Ei fod heb orffen cael ei bwytho.
+
+
+
+
+LXL.  COES UN DDEL. {39}
+
+
+   COES un ddel, ac hosan ddu,
+   Fel a’r fel, fel a’r fu;
+   Fel a’r fu, fel a’r fel,
+   Ac hosan ddu coes un ddel.
+
+
+
+
+LXLI.  Y BRYN A’R AFON.
+
+
+   Y BRYN,—“Igam Ogam, ble’r ei di?”
+   Yr Afon,—“Moel dy ben, nis gwaeth i ti.”
+   Y Bryn,—“Mi dyf gwallt ar fy mhen i
+      Cyn unioni’th arrau ceimion di.”
+
+
+
+
+LXLII.  DECHREU CANU.
+
+
+   PAN es i gynta i garu,
+      O gwmpas tri o’r gloch,
+   Mi gurais wrth y ffenestr,
+      Lle’r oedd yr hogen goch.
+
+     [Picture: Mi gnociais wrth y ffenestr, Lle’r oedd yr hogen goch]
+
+
+
+
+LXLIII.  SIGLO.
+
+
+   TRI pheth sy’n hawdd eu siglo,—
+   Llong ar fôr pan fydd hi’n nofio,
+   Llidiart newydd ar glawdd helyg,
+   A march dan gyfrwy merch fonheddig.
+
+
+
+
+LXLIV.  ARFER PENLLYN.
+
+
+   DYMA arfer pobl Penllyn,—
+   Canu a dawnsic hefo’r delyn,
+   Dod yn ol wrth oleu’r lleuad,
+   Dwyn y llwdn llwyd yn lladrad.
+
+
+
+
+LXLV.  DILLAD NEWYDD.
+
+
+   CAF finnau ddillad newydd
+      O hyn i tua’r Pasg,
+   Mi daflaf rhain i’r potiwr,
+      Fydd hynny fawr o dasg;
+   Caf wedyn fynd i’r pentre,
+      Fel sowldiwr bach yn smart,
+   A phrynnaf wn a chledde,
+      I ladd ’rhen Fonipart.
+
+
+
+
+LXLVI.  LLE RHYFEDD.
+
+
+   EGLWYS fach Pencarreg,
+      Ar ben y ddraenen wen;
+   A chlochdy mawr Llanbydder
+      Yn Nheifi dros ei ben.
+
+               [Picture: Mae’n dda gen henwr uwd a llaeth]
+
+
+
+
+LXLVII.  SEL WIL Y PANT.
+
+
+   PAN oedd y ci ryw noson,
+   Yn ceisio crafu’r crochon,
+   ’Roedd Wil o’r Pant, nai Beti Sian,
+   Yn cynnal bla’n ’i gynffon.
+
+
+
+
+LXLVIII.  CARIO CEILIOG.
+
+
+   TWM yr ieir aeth lawr i’r dre,
+   A giar a cheiliog gydag e;
+   Canodd y ceiliog,—“Go-go-go”;
+   Gwaeddodd Twm,—“Halo!  Halo!”
+
+
+
+
+LXLIX.  FE DDAW.
+
+
+   FE ddaw Gwyl Fair, fe ddaw Gwyl Ddewi,
+   Fe ddaw’r hwyaden fach i ddodwy.
+
+
+
+
+C.  CEL BACH, CEL MAWR.
+
+
+   HEI, gel bach, tua Chaerdydd,
+   ’Mofyn pwn o lestri pridd;
+   Hei, gel mawr, i Aberhonddu,
+   Dwmbwr dambar, llestri’n torri.
+
+
+
+
+CI.  I’R DRE.
+
+
+   GYRRU, gyrru, drot i’r dre,
+   ’Mofyn bara cann a the.
+
+
+
+
+CII.  I FFAIR HENFEDDAU.
+
+
+   GYRRU, gyrru, i ffair Henfeddau,
+   ’Mofyn pinnau, ’mofyn ’falau.
+
+
+
+
+CIII.  I FFAIR Y RHOS.
+
+
+   GYRRU, gyrru, i ffair y Rhos;
+   Mynd cyn dydd a dod cyn nos.
+
+
+
+
+CIV.  I FFAIR Y FENNI.
+
+
+   GYRRU, gyrru, i ffair y Fenni;
+   ’Mofyn cledd i ladd y bwci.
+
+
+
+
+CV.  CEL BACH DEWR.
+
+
+   WELWCH chwi cel bach
+      Yn ein cario ni’n dau?
+   Mynd i ochor draw’r afon
+      Gael eirin a chnau.
+
+
+
+
+CVI.  CEFFYL JOHN JONES.
+
+
+   MAM gu, mam gu, dewch maes o’r ty,
+   Gael gweld John Jones ar gefn y ci.
+
+
+
+
+CVII.  MARI.
+
+
+   MARI lân, a Mari lon,
+      A Mari dirion doriad,
+   Mari ydyw’r fwyna’n fyw,
+      A Mari yw fy nghariad;
+   Ac onid ydyw Mari’n lân,
+   Ni wiw i Sian mo’r siarad.
+
+
+
+
+CVIII.  TROT, TROT.
+
+
+   TROT, trot, tua’r dre,
+   ‘Mofyn pwn o lestri te;
+   Trot, trot, tua’r dre,
+   I mofyn set o lestri te;
+   Galop, galop, tua chartre,
+   Torri’r pwn a’r llestri’n gate.
+
+
+
+
+CIX.  FFIDIL A FFON.
+
+
+   MARI JOHN, ffidil a ffon,
+   Cyllell a bilwg i chware ding dong.
+
+
+
+
+CX.  ENNILL.
+
+
+   SION a Siani Siencyn,
+      Sy’n byw yn sir y Fflint;
+   Sian yn ennill chweugain,
+      A Sion yn ennill punt.
+
+
+
+
+CXI.  DYNA’R FFORDD.
+
+
+   DAFI Siencyn Morgan,
+   Yn codi’r dôn ei hunan;
+   A’i isaf en e nesa i fiwn,
+   A dyna’r ffordd i ddechre tiwn.
+
+
+
+
+CXII.  ROBIN A’R DRYW.
+
+
+   ROBIN goch a’r Dryw bach
+   Yn fy nghuro i fel curo sach;
+   Mi godais innau i fyny’n gawr,
+   Mi drewais Robin goch i lawr.
+
+
+
+
+CXIII.  Y JI BINC.
+
+
+   JI binc, ji binc, ar ben y banc,
+   Yn pwyso hanner cant o blant.
+
+
+
+
+CXIV.  Y FRAN.
+
+
+   SHINC a Ponc a finne
+   Yn mynd i ffair y pinne;
+   Dod yn ol ar gefn y frân,
+   A phwys o wlan am ddime.
+
+
+
+
+CXV.  ROBIN GOCH.
+
+
+   ROBIN goch ar ben y rhiniog,
+   Yn gofyn tamaid heb un geiniog;
+   Ac yn dwedyd yn ysmala,—
+   “Mae hi’n oer, mi ddaw yn eira.”
+
+
+
+
+CXVI.  JAC Y DO.
+
+
+   SI so, Jac y Do,
+   Dal y deryn dan y to,
+   Gwerthu’r fuwch a lladd y llo,
+   A mynd i Lunden i roi fro;
+   Dene diwedd Jac y Do.
+
+
+
+
+CXVII.  DAWNS.
+
+
+   Y DYRNWR yn dyrnu,
+   Y ffidil yn canu;
+   A Robin goch bach
+   Yn dawnsio’n y beudy.
+
+
+
+
+CXVIII.  MYND I GARU.
+
+
+   RHOWCH imi fenthyg ceffyl,
+      I fyned dros y lan,
+   I garu’r ferch fach ifanc
+      Sy’n byw ’da ’i thad a’i mham;
+   Ac oni ddaw yn foddus,
+      A’i gwaddol gyda hi,
+   Gadawaf hi yn llonydd,
+      Waith bachgen pert wyf fi.
+
+                  [Picture: Waith bachgen smart wyf fi]
+
+
+
+
+CXIX.  FY EIDDO.
+
+
+   MAE gennyf dŷ cysurus,
+      A melin newydd dwt,
+   A chwpwrdd yn y gornel,
+      A mochyn yn y cwt.
+
+
+
+
+CXX.  SEN I’R GWAS.
+
+
+   Y LLEPYN llo a’r gwyneb llwyd,
+      Ti fyti fwyd o’r goer;
+   Pe torrit gwys fel torri gaws,
+      Fe fyddai’n haws dy ddiodde.
+
+
+
+
+CXXI.  PRUN?
+
+
+   DIC GOLT a gysgodd yn y cart,
+      Fe’i speiliwyd o’i geffyle;
+   A phan ddihunodd, holi wnai,—
+      “Ai Dic wyf fi, ai nage?
+   Os Dic wyf fi, ces golled flin,—
+      Mi gollais fy ngheffyle;
+   Ac os nad Dic, ’rwy’n fachgen smart,
+      Enillais gart yn rhywle.”
+
+
+
+
+CXXII.  DAMWAIN.
+
+
+      SHIGWTI wen Shon-Gati,
+      Mae crys y gŵr heb olchi,
+   Fe aeth yr olchbren gyda’r nanf,
+      A’r wraig a’r plant yn gwaeddi.
+
+
+
+
+CXXIII.  COED TAN.
+
+
+   GWERN a helyg
+   Hyd Nadolig.
+   Bedw, os cair,
+   Hyd Wyl Fair;
+   Cringoed caeau
+   O hynny hyd Glamai;
+   Briwydd y frân
+   O hynny ymlaen.
+
+
+
+
+CXXIV.  FFAIR PWLLHELI.
+
+
+   AETH fy Ngwen i ffair Pwllheli,
+   Eisio padell bridd oedd arni;
+   Rhodd am dani saith o sylltau,
+   Cawswn i hi am dair a dimau.
+
+
+
+
+CXXV.  BORE GOLCHI.
+
+
+   AETH fy Ngwen ryw fore i olchi,
+   Eisio dillad glân oedd arni;
+   Tra bu Gwen yn ’mofyn sebon,
+   Aeth y dillad hefo’r afon.
+
+
+
+
+CXXVI.  BORE CORDDI.
+
+
+   AETH fy Ngwen ryw fore i gorddi,
+   Eisio menyn ffres oedd arni;
+   Tra bo Gwen yn ’mofyn halen,
+   Aeth y ci a’r menyn allan.
+
+
+
+
+CXXVII.  SEREN DDU.
+
+
+   SEREN ddu a mwnci,
+      Sion y gof yn dyrnu,
+   Modryb Ann yn pigo pys,
+      A minnau’n chwys dyferu.
+
+
+
+
+CXXVIII.  BENTHYG LLI.
+
+
+   SI so gorniog,
+   Grot â pheder ceiniog,
+   Un i mi, ac un i chwi,
+      Ac un i’r dyn,
+   Am fenthyg y lli gorniog.
+
+
+
+
+CXXIX.  LLAWER O HONYNT.
+
+
+   CEILIOG bach y Wyddfa
+      Yn canu ar y bryn,
+   Hwyaid Aber Glaslyn
+      Yn nofio ar y llyn;
+   Gwyddau Hafod G’regog
+      Yn gwaeddi “wich di wach,”
+   A milgwn Jones Ynysfor
+      Ar ol y llwynog bach.
+
+
+
+
+CXXX.  LLE MAE PETHAU.
+
+
+   MAE yn y Bala flawd ar werth,
+      Mae’n Mawddwy berth i lechu,
+   Mae yn Llyn Tegid ddwr a gro,
+      Mae’n Llundain o i bedoli;
+   Ac yng Nghastell Dinas Brân
+      Mae ffynnon lân i ymolchi.
+
+
+
+
+CXXXI.  HEN LANC.
+
+
+   BRIODI di?
+      Na wnaf byth!
+   Wyt ti’n siwr?
+      Ydw’n siwr.
+
+   Hen lanc yn byw fy hunan
+         Ydwyf fi;
+   Yn meddu cwrs o arian,
+         Ydwyf fi;
+   Yn meddwl am briodi?
+      Priodi, na wnaf byth;
+   Waeth beth fydd gennyf wedyn,
+      Ond poenau lond fy nyth.
+
+
+
+
+CXXXII.  CARU FFYDDLON.
+
+
+   MAE nhw’n dwedyd ac yn son
+   Mod i’n caru yn sir Fon;
+   Minne sydd yn caru’n ffyddlon
+   Dros y dŵr yn sir Gaernarfon.
+
+
+
+
+CXXXIII.  CARU YMHELL.
+
+
+   CARU yng Nghaer, a charu yng Nghorwen,
+   Caru yn Nyffryn Clwyd a Derwen;
+   Caru ’mhellach dros y mynydd,
+   Cael yng Nghynwyd gariad newydd.
+
+
+
+
+CXXXIV.  ELISABETH.
+
+
+   ELISABETH bach, a briodwch chwi fi?
+   Dyma’r amser gore i chwi;
+   Tra bo’r drym yn mynd trwy’r dre,
+   Tra bo’ch calon bach yn ei lle.
+
+
+
+
+CXXXV.  SHONTYN.
+
+
+   SHONTYN, Shontyn, y gwr tynn;
+   Clywed y cwbl, a dweyd dim.
+
+
+
+
+CXXXVI.  GLAW.
+
+
+   MAE’N bwrw glaw allan,
+      Mae’n hindda’n y ty,
+   A merched Tregaron
+      Yn chwalu’r gwlan du.
+
+
+
+
+CXXXVII.  Y CARWR TRIST.
+
+
+   BACHGEN bach o Ddowles,
+      Yn gweithio’n ngwaith y tân,
+   Bron a thorri ’i galon
+      Ar ol y ferch fach lân;
+   Ei goesau fel y pibau,
+      A’i freichiau fel y brwyn,
+   Ei ben e fel pytaten,
+      A hanner llath o drwyn.
+
+                    [Picture: Bachgen bach o Ddowles]
+
+
+
+
+CXXXVIII.  JOHN.
+
+
+   AR y ffordd wrth fynd i Lerpwl,
+   Gwelais Iohn ar ben y cwpwr;
+   Gofynnnis iddo beth oedd o’n wneyd;
+   “Bwyta siwgwr, paid a deyd.”
+
+
+
+
+CXXXIX.  BREUDDWYD.
+
+
+   GWELAIS neithiwr, drwy fy hun,
+   Lanciau Llangwm bod yg un;
+   Rhai mewn uwd, a rhai mewn llymru,
+   A rhai mewn buddai, wedi boddi.
+
+
+
+
+CXL.  PEDOLI, PEDINC.
+
+
+   PEDOLI, pedoli, pe-dinc,
+      Mae’n rhaid i ni bedoli
+   Tae e’n costio i ni bunt;
+      Pedol yn ol, a phedol ymlaen,
+   Pedol yn eise o dan y droed ase,—
+      Bi-dinc, bi-dinc, bi-dinc.
+
+
+
+
+CXLI.  PEDOLI, PEDROT.
+
+
+   PEDOLI, pedoli, pedoli, pe-drot,
+      Mae’n rhaid i ni bedoli
+   Tae e’n costio i ni rot;
+      Pedol yn ol, a phedol ymlaen,
+   Pedol yn eise o dan y droed ase,—
+      Bi-drot, bi-drot, bi-drot.
+
+
+
+
+CXLII.  PEDOLI’R CEFFYL GWYN.
+
+
+   PEDOLI, pedoli, pe-din,
+   Pedoli’r ceffyl gwyn;
+   Pedoli, pedoli, pe-doc,
+   Pedoli’r ebol broc.
+
+
+
+
+CXLIII.  ROBIN DIR-RIP.
+
+
+   ROBIN dir-rip,
+   A’i geffyl a’i chwip;
+   A’i gap yn ei law,
+   Yn rhedeg trwy’r baw.
+
+
+
+
+CXLIV.  GWCW!
+
+
+   “GW-CW!” medd y gog,
+   Ar y gangen gonglog;
+   “Gw-cw!” medd y llall,
+   Ar y gangen arall.
+
+
+
+
+CXLV.  GARDYSON.
+
+
+   SHONI moni, coesau meinion,
+   Cwtws y gath yu lle gardyson.
+
+
+
+
+CXLVI.  ESGIDIAU.
+
+
+   LLE mae ’i sgidie?
+      Pwy sgidie?
+   Sgidie John.
+      Pwy John?
+   John diti.
+      Pwy diti?
+   Diti ’i fam.
+      Pwy fam?
+   I fam e’.
+      Pwy e’?
+   E’ ’i hunan.
+
+
+
+
+CXLVII.  ROBIN GOCH.
+
+
+   ROBIN goch ar ben y rhiniog,
+   A’i ddwy aden yn anwydog;
+   Ac yn dwedyd yn ysmala,—
+   “Mae hi’n oer, mi ddaw yn eira.”
+
+
+
+
+CXLVIII.  CHWARE.
+
+
+   CANWCH y gloch!
+      (_Tynnu yn un o’r cudynau gwallt_)
+   Curwch y drws!
+      (_Taro’r talcen a’r bys_)
+   Codwch y glicied!
+      (_Gwasgu blaen y trwyn i fyny_)
+   Dowch i mewn, dowch i mewn, dowch i mewn!
+      (_Rhoi’r bys ar y wefus_).
+
+
+
+
+CXLIX.  CARIAD.
+
+
+   MAE gen i gariad glân, glân,
+   Gwrid coch a dannedd mân;
+   Ei dwy ael fel ede sidan,
+   Gwallt ei phen fel gwiail arian.
+
+
+
+
+CL.  DEWIS OFER.
+
+
+   MYND i’r ardd i dorri pwysi,
+   Gwrthod lafant, gwrthod lili;
+   Pasio’r pinc a’r rhosod cochion,
+   Dewis pwysi o ddanadl poethion.
+
+                  [Picture: Mynd i’r ardd i dorri pwysi]
+
+
+
+
+CLI.  LADI FACH BENFELEN.
+
+
+   LADI bach benfelen,
+      Yn byw ar ben y graig,
+   Mi bobith ac mi olchith,
+      Gwnaiff imi burion gwraig;
+   Mi startsith ac mi smwddith,
+      Gwnaiff imi burion bwyd,
+   Fe wnaiff i’r haul dywynnu
+      Ar ben y Garreg Lwyd.
+
+
+
+
+CLII.  CYDYMDEIMLAD.
+
+
+   TRUENI mawr oedd gweled
+   Y merlyn bach diniwed,
+   Ac arno fe y chwys yn drwyth,
+   Wrth lusgo llwyth o ddefed.
+
+
+
+
+CLIII.  APEL.
+
+
+   GLAW bach, cerr ffordd draw,
+   A gad i’r haul ddod yma.
+
+
+
+
+CLIV.  SAETHU LLONGAU.
+
+
+   WELSOCH chwi wynt, welsoch chwi law?
+   Welsoch chwi dderyn bach ffordd draw?
+   Welsoch chwi ddyn â photasen ledr,
+   Yn saethu llongau brenin Lloegr?
+
+
+
+
+CLV.  CEINIOG I MI.
+
+
+         SI so, si so,
+   Deryn bach ar ben y to;
+         Ceiniog i ti,
+         Ceiniog i mi,
+   A cheiniog i’r iar am ddodwy,
+   A cheiniog i’r ceiliog am ganu.
+
+
+
+
+CLVI.  Y TYWYDD.
+
+
+   BYS i fyny, teg yfory;
+   Bys i lawr, glaw mawr.
+
+
+
+
+CLVII., CLVIII.  CALANMAI.
+
+
+   DAW Clame, daw Clame,
+      Daw dail ar bob twyn,—
+   Daw meistr a meistres
+      I edrych yn fwyn.
+
+   A minne, ’rwy’n coelio,
+      Yn hela i’m co,
+   I’r gunog laeth enwyn
+      Fod ganwaith dan glo.
+
+
+
+
+CLIX.  CATH DDU.
+
+
+   AMEN, person pren,
+   Cath ddu a chynffon wen.
+
+
+
+
+CLX.  MYND A DOD.
+
+
+   HEI ding, diri diri dywn,
+   Gyrru’r gwyddau bach i’r cawn;
+   Dwad ’nol yn hwyr brynhawn,
+   A’u crombilau bach yn llawn.
+
+
+
+
+CLXI.  GYRU GWYDDAU.
+
+
+   HEN wraig bach yn gyrru gwyddau,
+         Ar hyd y nos;
+   O Langollen i Ddolgellau,
+         Ar hyd y nos;
+   Ac yn dwedyd wrth y llanciau,
+   “Gyrrwch chwi, mi ddaliaf finnau,”
+   O Langollen i Ddolgellau,
+         Ar hyd y nos.
+
+
+
+
+CLXII.  BWRW EIRA.
+
+
+   HEN wraig yn pluo gwyddau,
+   Daw yn fuan ddyddiau’r gwyliau.
+
+
+
+
+CLXIII.  BETH SYDD GENNYF.
+
+
+   MAE gen i iar, mae gen i geiliog,
+   Mae gen i gywen felen gopog;
+   Mae gen i fuwch yn rhoi i mi lefrith,
+   Mae gen i gyrnen fawr o wenith.
+
+
+
+
+CLXIV.  TAIR GWYDD.
+
+
+   GWYDD o flaen gŵydd,
+   Gŵydd ar ol gŵydd,
+   A rhwng pob dwy ŵydd, gŵydd;
+   Sawl gŵydd oedd yno?
+
+
+
+
+CLXV., CLXVI.  CARIAD Y MELINYDD.
+
+
+   MI af i’r eglwys Ddywsul nesa,
+   Yn fy sidan at fy sodla;
+   Dwed y merched wrth eu gilydd,—
+   “Dacw gariad Wil Felinydd.”
+   Os Wil Felinydd wyf yn garu,
+   Rhoddaf bupur iddo falu;
+   Llefrith gwyn i yrru’r felin,
+   A chocos arian ar yr olwyn.
+
+
+
+
+CLXVII.  CARIAD ARALL.
+
+
+      MAE’N dda gen i fuwch,
+         Mae’n dda gen i oen,
+      Mae’n dda gen i geffyl
+         Yn llydan ei ffroen;
+      Mae’n dda gen i ’r adar
+         Sy’n canu yn y llwyn.
+      Mae’n dda gen i fachgen
+         A chrwb ar ei drwyn;
+   A thipyn bach bach o ol y frech wen,
+   Yn gwisgo het befer ar ochor ei ben.
+
+
+
+
+CLXVIII.  GWRAIG.
+
+
+   MI fynnai wraig, mi wranta,
+   Caiff godi’r bore’n nghynta;
+   Troed yn ol a throed ymlaen,
+   A throed i gicio’r pentan.
+
+
+
+
+CLXIX., CLXX.  PRY BACH. {63}
+
+
+   PRY bach yn mynd i’r coed,
+   Dan droi ’i ferrau, dan droi ’i droed;
+   Dwad adre yn y bore,
+   Wedi colli un o’i sgidie.
+
+   Pry bach yn edrych am dwll,
+   Yn edrych am dwll, yn edrych am dwll,
+   Pry bach yn edrych am dwll,
+   A _dyma_ dwll, dwll, dwll, dwll, dwll.
+
+
+
+
+CLXXI.  Y BYSEDD.
+
+
+      BOWDEN,
+      Gwas y Fowden,
+      Libar labar,
+      Gwas y stabal,
+   Bys bach, druan gŵr,
+   Dorrodd ’i ben wrth gario dŵr
+      I mam i dylino.
+
+
+
+
+CLXXII.  CHWARE’R BYSEDD.
+
+
+   “I’R coed,” medde Modryb y Mawd,
+   “I be?” medde Bys yr Uwd;
+   “I ladrata,” medde Hirfys;
+   “Beth os dalian ni?” medde’r Canol-fys;
+   “Dengwn, dengwn, rhag iddo’n dal ni,”
+         Medde’r Bys Bach.
+
+
+
+
+CLXXIII.  BWGAN.
+
+
+   BWGAN bo lol, a thwll yn ’i fol,
+   Digon o le i geffyl a throl.
+
+
+
+
+CLXXIV.  YR ENETH BENFELEN.
+
+
+   MAE geneth deg ben-felen
+      Yn byw ym Mhen y Graig,
+   Dymunwn yn fy nghalon
+      Gael honno imi’n wraig;
+   Hi fedr bobi a golchi,
+      A thrin y tamaid bwyd,
+   Ac ennill llawer ceiniog
+      Er lles y bwthyn llwyd.
+
+
+
+
+CLXXV.  Y WYLAN.
+
+
+   Y WYLAN fach adnebydd
+   Pan fo’n gyfnewid tywydd;
+   Hi hed yn deg, ar aden wen,
+   O’r môr i ben ymynydd.
+
+
+
+
+CLXXVI.  FY NGHARIAD.
+
+
+   DACW ’nghariad ar y dyffryn,
+   Llygaid hwch a dannedd mochyn;
+   A dau droed fel gwadn arad,
+   Fel dyllhuan mae hi’n siarad.
+
+
+
+
+CLXXVII.  DAU DDEWR.
+
+
+   DAU lanc ifanc yn mynd i garu,
+   Ar noswaith dywell fel y fagddu;
+   Swn cacynen yn y rhedyn
+   A’u trodd nhw adre’n fawr eu dychryn.
+
+
+
+
+CLXXVIII.  LLANC.
+
+
+   MI briodaf heddyw yn ddi-nam,
+   Heb ddweyd un gair wrth nhad na mam.
+
+
+
+
+CLXXIX.  YMFFROST.
+
+
+   CHWARELWR {67} oedd fy nhaid,
+      Chwarelwr oedd fy nhad;
+   Chwarelwr ydwyf finnau,
+      Y goreu yn y wlad;
+   Chwarelwr ydyw’r baban
+      Sy’n cysgu yn ei gryd,
+   Ond tydi o’n beth rhyfedd
+      Ein bod ni’n chwarelwyr i gyd?
+
+          [Picture: Taillwr oedd fy nhaid, Taillwr oedd fy nhad]
+
+
+
+
+CLXXX.  Y RHYBELWR BACH. {68}
+
+
+   RHYBELWR bychan ydwyf,
+      Yn gweithio hefo nhad,
+   Mi allaf drin y cerrig
+      Yn well na neb o’r wlad;
+   ’Rwy’n medru naddu _Princes_,
+      Y _Squares_, a’r _Counties_ bach,
+   Cyn hir caf finnau fargen,
+      Os byddaf byw ac iach.
+
+
+
+
+CLXXXI.  LLIFIO.
+
+
+   LLIFIO, llifio, llifio’n dynn,
+   Grot y dydd y flwyddyn hyn;
+   Os na lifiwn ni yn glau,
+   ’Nillwn ni ddim grot yn dau.
+
+        [Picture: Os na lifiwn ni’n glau, Nillwn ni ddim grot yn dau]
+
+
+
+
+CLXXXII.  GOLCHI LLESTRI.
+
+
+   DORTI, Dorti, bara gwyn yn llosgi,
+   Dŵr ar y tân i olchi’r llestri.
+
+
+
+
+CLXXXIII.  CAP.
+
+
+   MORUS y gwynt,
+      Ac Ifan y glaw,
+   Daflodd fy nghap
+      I ganol y baw.
+
+
+
+
+CLXXXIV.  CLOCS.
+
+
+   MAE gen i bâr o glocs,
+      A rheini’n bâr go dda,
+   Fe barant dros y gaea,
+      A thipyn bach yr ha;
+   Os can nhw wadnau newydd,
+      Fe barant dipyn hwy;
+   A saith a dime’r glocsen,
+      A phymtheg am y ddwy.
+
+
+
+
+CLXXXV.  GLAW.
+
+
+   GLAW, glaw, cerdda draw;
+   Haul, haul, tywynna.
+
+
+
+
+CLXXXVI.  MERCHED DOL ’R ONNEN.
+
+
+   MAE’N bwrw glaw allan,
+      Mae’n deg yn y tŷ,
+   A merched Dol ’r Onnen
+      Yn cribo’r gwlan du.
+
+
+
+
+CLXXXVII.  LLIW’R GASEG.
+
+
+   CASEG winnau, coesau gwynion,
+   Groenwen denau, garnau duon;
+   Garnau duon, groenwen denau,
+   Coesau gwynion, caseg winnau.
+
+
+
+
+CLXXXVIII.  BERWI POTEN.
+
+
+      HEI, ding-a-ding, diri,
+      Mae poten yn berwi,
+   Shini a Shani yn gweithio tân dani;
+   Shani’n ei phuro â phupur a fflŵr,
+   Ychydig o laeth, a llawer o ddŵr.
+
+
+
+
+CLXXXIX.  WRTH Y TAN.
+
+
+   DORTI, Dorti, bara gwyn yn llosgi,
+   Dŵr ar y tân i olchi’r llestri;
+   Crafwch y crochan gael creifion i’r ci,
+      A hefyd gwnewch gofio
+      Rhoi llaeth i’r gath ddu.
+
+
+
+
+CXC.  PAWB WRTHI.
+
+
+   Y CI mawr yn pobi,
+   Y ci bach yn corddi,
+   A’r gath ddu yn golchi
+      Ei gwyneb yn lân;
+   Y wraig yn y popty
+   Yn gwylio’r bara’n crasu,
+   A’r llygod yn rhostio
+      Y cig wrth y tân.
+
+
+
+
+CXCI., CXCII.  TE A SIWGR GWYN.
+
+
+   HEN ferched bach y pentre,
+   Yn gwisgo capie lasie,
+      Yfed te a siwgr gwyn,
+   A chadw dim i’r llancie.
+
+   Bara a llaeth i’r llancie,
+   Ceirch i’r hen geffyle,
+      Cic yn ol, a chic ymlaen,
+   A dim byd i’r genod.
+
+
+
+
+CXCIII.  SI SO.
+
+
+   SI so, jac y do,
+   Yn gwneyd ei nyth drwy dyllu’r to,
+   Yn gwerthu’r mawn a phrynnu’r glo,
+   Yn lladd y fuwch a blino’r llo,
+   Yn cuddio’r arian yn y gro,
+   A mynd i’r Werddon i roi tro,
+   Si so, jac y do.
+
+
+
+
+CXCIV.  I’R SIOP.
+
+
+   MAE gen i ebol melyn
+      Yn codi’n bedair oed,
+   A phedair pedol arian
+      O dan ei bedwar troed;
+   I’r siop fe geiff garlamu,
+      I geisio llonnaid sach
+   O de a siwgr candi
+      I John a Mari fach.
+
+
+
+
+CXCV.  CADW CATH DDU.
+
+
+   MAE gen i gath ddu,
+   Fu erioed ei bath hi,
+      Hi gurith y clagwydd,
+   Hi dynnith ei blu;
+   Mae ganddi winedd a barf,
+   A rheini mor hardd,
+      Hi helith y llygod
+   Yn lluoedd o’r ardd;
+   Daw eilwaith i’r ty,
+   Hi gurith y ci,—
+      Mi rown i chwi gyngor
+   I gadw cath ddu.
+
+
+
+
+CXCVI.  NEWID BYD.
+
+
+   AR ol bod yn ferch ifanc,
+      A gwisgo fy ffrog wen,
+   A’m gwallt i wedi ei blethu
+      Fel coron ar fy mhen;
+   A’m sgidiau wedi eu polsio,
+      A’r rheiny’n cau yn glos,—
+   Ar ol i mi briodi
+      Rhaid i mi wisgo clocs.
+
+
+
+
+CXCVII.  SIOM.
+
+
+   ’ROWN i’n meddwl, ond priodi,
+   Na chawn i ddim ond dawnsio a chanu;
+   Ond y peth a ges i wedi priodi,
+   Oedd siglo’r cryd a suo’r babi.
+
+
+
+
+CXCVIII.  RHY WYNION.
+
+
+   MAE mam ynghyfraith, hwnt i’r afon,
+   Yn gweld fy nillad yn rhy wynion;
+   Mae hi’n meddwl yn ei chalon
+   Mai ’mab hi sy’n prynnu’r sebon.
+
+
+
+
+CXCIX.  DIM GWAITH.
+
+
+   YSGAFN boced, dillad llwyd,
+   Mawr drugaredd yw cael bwyd;
+   Mynd o gwmpas, troi o gwmpas,
+      Ar hyd y fro;
+   Ymofyn gwaith, dim gwaith,
+      Trwm yw’r tro.
+
+                   [Picture: Ymofyn gwaith, dim gwaith]
+
+
+
+
+CC.  PWY FU FARW?
+
+
+   PWY fu farw?
+   “Sion Ben Tarw.”
+   Pwy geiff y gwpan?
+   “Sion Ben Tympan.”
+   Pwy geiff y llwy?
+   “Pobol y plwy.”
+
+
+
+
+CCI.  P’LE MAE DY FAM?
+
+
+   TITW bytaten, i ble’r aeth dy fam?
+   Hi aeth i lygota a chafodd beth cam;
+   Gwraig y ty nesaf a’i triniodd hi’n frwnt,
+   Hi gurodd ei dannedd yng nghaead y stwnt.
+
+
+
+
+CCII.  DAU ROBIN.
+
+
+   CRIO, crio, crio,
+      Mae Robin ni yn groch;
+   Canu, canu, canu,
+      O hyd, mae Robin goch.
+
+
+
+
+CCIII., CCIV.  SION.
+
+
+   SION i fyny, Sion i wared,
+   Sion i garthu tan y gwartheg;
+   Sion a ŵyr yn well na’r merched
+   Pa sawl torth a wneir o beced.
+
+   Fe geir pedair torth o phioled,
+   Fe geir wyth o hanner peced;
+   Ac os bydd y wraig yn hyswi,
+   Fe geir teisen heblaw hynny.
+
+
+
+
+CCV.  ABER GWESYN.
+
+
+   ABERGWESYN, cocyn coch,
+      Mae cloch yn Abertawe;
+   Mae eidion coch yng nghoed Plas Gwent,
+      A pharlament yn Llunden.
+
+
+
+
+CCVI.  CORWEN.
+
+
+   NEIDIODD llyffant ar ei naid
+      O Lansantffraid i Lunden,
+   Ac yn ei ol yr eilfed waith
+      Ar ganllaw pont Llangollen;
+   Ond yn lle disgynnedd y drydedd waith
+      Ond ynghanol caerau Corwen.
+
+
+
+
+CCVII.  DYFED.
+
+
+   DINCYLL, doncell, yn y Bridell;
+   Tair cloch arian yng Nghilgeran;
+   Uch ac och yn Llandudoch;
+   Llefain a gwaeddi yn Aberteifi;
+   Llaeth a chwrw yn Eglwys Wrw;
+   Cario ceffyl pren trwy Eglwys Wen.
+
+
+
+
+CCVIII.  RHUDDLAN.
+
+
+   Y COBLER coch o Ruddlan
+      A aeth i foddi cath,
+   Mewn cwd o lian newydd
+      Nad oedd o damed gwaeth;
+   Y cwd aeth hefo’r afon,
+      Y gath a ddaeth i’r lan,
+   Ow’r cobler coch o Ruddlan,
+      On’d oedd o’n foddwr gwan?
+
+          [Picture: Cobler Coch o Ruddlan, A aeth i foddi cath]
+
+
+
+
+CCIX., CCX.  AMEN.
+
+
+   “JOHN, John, gymri di jin?”
+   “Cymra, cymra, os ca i o am ddim;”
+   “Amen,” meddai’r ffon,
+   “Dwgyd triswllt o siop John.”
+
+   Lleuad yn oleu, plant bach yn chwareu,
+   Lladron yn dwad dan weu hosanau,
+   Taflu y ’sanau dros ben y cloddiau;
+      “Amen,” meddai’r ffon,
+   “Dwgyd sofren o siop John.”
+
+             [Picture: Lleuad yn oleu, plant bach yn chwareu]
+
+
+
+
+CCXI.  JINI.
+
+
+   WELSOCH chwi Jini mewn difri?
+   Yn tydi hi’n grand aneiri?
+   Heten grand, a bwcwl a band,
+   Yn tydi hi’n grand, mewn difri?
+
+
+
+
+CCXII.  DAFYDD.
+
+
+   BACHGEN da ’di Dafydd,
+   Gwisgo’i sgidie newydd;
+   Cadw’r hen rai tan yr ha,
+   Bachgen da ’di Dafydd.
+
+
+
+
+CCXIII.  MAM YN DOD.
+
+
+   DACW mam yn dwad
+      Wrth y garreg wen,
+   Menyn yn ’i ffedog,
+      A blawd ar ’i phen;
+
+   Mae’r fuwch yn y beudy
+      Yn brefu am y llo,
+   A’r llo yr ochr arall
+      Yn chware banjo.
+
+
+
+
+CCXIV.  ROBIN YN DOD.
+
+
+   CLIRIWCH y stryd, a sefwch yn rhenc;
+   Mae Robin, ding denc, yn dwad.
+
+
+
+
+CCXV.  BACHGEN BACH OD.
+
+
+   BACHGEN bach o Felin y Wig,
+   Welodd o ’rioed damaid o gig;
+   Gwelodd falwen ar y bwrdd,
+   Cipiodd ei gap, a rhedodd i ffwrdd.
+
+
+
+
+CCXVI.  CAM A FI.
+
+
+   DI-LING, di-ling, pwdin yn brin;
+   Meistr yn cael tamed, finne’n cael dim.
+
+
+
+
+CCXVII.  NED DDRWG.
+
+
+   NEDI ddrwg, o dwll y mŵg,
+   Gwerthu ’i fam am ddime ddrwg.
+
+
+
+
+CCXVIII.  OED Y BACHGEN.
+
+
+   “BE ’di dy oed di?”
+   Yr un oed a bawd fy nhroed,
+   A thipyn hŷn na nannedd.
+
+                       [Picture: Gwydd ar ol gwydd]
+
+
+
+
+CCXIX.  Y BYSEDD.
+
+
+   FINI, fini, Fawd,
+   Brawd y Fini Fawd,
+   Wil Bibi,
+   Sion Bobwr,
+   Bys bach, druan gŵr,
+   Dal ’i ben o dan y dŵr.
+
+
+
+
+CCXX.  SI BEI.
+
+
+   CYSGA bei, babi,
+   Yng nghôl dadi;
+   Neu daw’r baglog mawr
+   I dy mo’yn di’n awr.
+
+                 [Picture: Si bei, babi, Yng nghôl dadi]
+
+
+
+
+CCXXI.  GA I FENTHYG CI?
+
+
+   WELWCH chwi fi, a welwch chwi fi?
+      Welwch chwi’n dda ga i fenthyg ci?
+         Mae ci modryb Ann
+         Wedi mynd i’r Llan;
+         Mae ci modryb Elin
+         Wedi mynd i’r felin;
+         Mae ci modryb Catrin
+         Allan ers meityn;
+         Mae ci modryb Jane
+         Wedi mynd yn hen;
+         Mae ci modryb Sioned
+         Yn methu a gweled;
+   Mae ci tad-cu, a chi mam-gu,
+   Wedi mynd allan hefo’n ci ni;
+      A chi modryb Ann Ty’n y Coed
+         Wedi llosgi ’i droed
+      Mewn padell fawr o bwdin.
+
+
+
+
+CCXXII.  CHWALU.
+
+
+   CHWLLIO’r tŷ a chwalu’r to,
+      A thynnu efo thennyn,
+   O forfa Caer i furiau Cent,
+      Nadolig sy yn dilyn;
+   A dal y lladron cas a hy,
+      Fu’n torri ym Mhlas y Celyn.
+
+
+
+
+CCXXIII.  PONT LLANGOLLEN.
+
+
+   MI weles ddwy lygoden,
+   Yn cario pont Llangollen;
+   Yn ol a blaen o gylch y ddôl,
+   Ac yn eu hol drachefen.
+
+
+
+
+CCXXIV.  ROBIN GOCH RHIWABON.
+
+
+   ROBIN goch o blwy Rhiwabon,
+   Lyncodd bâr o fachau crochon;
+   Bu’n edifar ganddo ganwaith,
+   Eisieu llyncu llai ar unwaith.
+
+
+
+
+CCXXV.  MEDR ELIS.
+
+
+   TRI pheth a fedr Elis,—
+   Rhwymo’r eisin sil yn gidys,
+   Dal y gwynt a’i roi mewn coden,
+   Rhoi llyffethair ar draed malwen.
+
+
+
+
+CCXXVI.  BWCH Y WYDDFA.
+
+
+   ’ROEDD bwch yn nhroed y Wyddfa
+      Yn rhwym wrth aerwy pren,
+   A’r llall yn Ynys Enlli,
+      Yn ymryson taro pen;
+   Wrth swn y rhain yn taro,
+      Mae hyn yn chwedl chwith,
+   Fe syrthiodd clochdy’r Bermo,
+      Ac ni chodwyd mohono byth.
+
+
+
+
+CCXXVII.  CEFFYL JOHN BACH.
+
+
+   HEI gel, i’r dre; hei gel, adre,—
+   Ceffyl John bach mor gynted a nhwnte.
+
+
+
+
+CCXXVIII.  DADL DAU.
+
+
+   SION a Gwen sarrug,
+      Ryw nos wrth y tân,
+   Wrth son am eu cyfoeth,
+      I ymremian yr aen;
+   Sion fynnai ebol
+      I bori ar y bryn,
+   A Sian fynnai hwyaid
+      I nofio ar y llyn.
+
+
+
+
+CCXXIX.  YR HAFOD LOM.
+
+
+   MI af oddiyma i’r Hafod Lom,
+      Er ei bod hi’n drom o siwrne,
+   Mi gaf yno ganu cainc
+      Ar ymyl mainc y simdde;
+   Ac, ond odid; dyna’r fan
+      Y bydda i tan y bore.
+
+
+
+
+CCXXX.  COED Y PLWY.
+
+
+   HELYG a bedw, gwern a derw,
+      Cyll, a mall, a bocs, ac yw;
+   A choed shirins {88a} a gwsberins {88b},
+      A chelynen werddlas wiw.
+
+
+
+
+CCXXXI.  HEN WRAIG SIARADUS.
+
+
+   HEN wraig o ymyl Rhuthyn,
+   Aeth i’r afon i olchi pwdin;
+   Tra bu’n siarad â’i chymdogion,
+   Aeth y pwdin efo’r afon,
+         Ar ol y cwd.
+
+
+
+
+CCXXXII.  MOCHYN BACH.
+
+
+   JIM Cro crystyn,
+      Wan, tw, and ffôr;
+   Mochyn bach yn eistedd
+      Yn ddel ar y stol.
+
+
+
+
+CCXXXIII.  RHYFEDD IAWN.
+
+
+   AETH hen wraig i’r dre i brynnu pen tarw,
+   Pan ddaeth hi’n ol ’roedd y plant wedi marw;
+         Aeth i’r llofft i ganu’r gloch,
+         Cwympodd lawr i stwnd y moch.
+
+
+
+
+CCXXXIV.  Y STORI.
+
+
+   HEN wraig bach yn y gornel,
+      A phib yn ei phen;
+   Yn smocio llaeth enwyn,—
+      Dyna’r stori ar ben.
+
+
+
+
+CCXXXV.  CARLAM.
+
+
+   CALAP ar galap, a’r asyn ar drot,
+   A finne’n clunhercan yn ddigon o sport.
+
+
+
+
+CCXXXVI.  CALENNIG.
+
+
+   CALENNIG i mi, calennig i’r ffon,
+   Calennig i fwyta, y noson hon;
+   Calennig i’m tad am glytio’m sgidiau,
+   Calennig i’m mam am drwsio’m sanau.
+
+
+
+
+CCXXXVII.  CARTREF.
+
+
+      Dacw nhad yn naddu,
+      A mam a nain yn nyddu,
+   Y naill a’r droell fawr, a’r llall a’r droell fach,
+      A nhaid yn y gornel yn canu.
+
+
+
+
+CCXXXVIII.  DAFAD.
+
+
+   DAFAD ddu {91}
+   Finddu, fonddu,
+   Felen gynffonddu,
+   Foel, a chudyn a chynffon ddu.
+
+
+
+
+CCXXXIX.  ADERYN Y BWN.
+
+
+      ADERYN y bwn a bama,
+      A aeth i rodio’r gwylia,
+   Ac wrth ddod adra ar hyd y nos,
+      Fe syrthiodd i ffos y Wyddfa.
+
+
+
+
+CCXL.  TAITH.
+
+
+      MALI bach a finna,
+      Yn mynd i ffair y Bala;
+   Dod yn ol ar gefn y frân,
+      A phwys o wlan am ddima.
+
+                      [Picture: Mynd i ffair y Bala]
+
+
+
+
+CCXLI.  CYFOETH SHONI.
+
+
+   SHONI o Ben y Clogwyn
+      Yn berchen buwch a llo,
+   A gafar bach a mochyn,
+      A cheiliog,—go-go-go!
+
+
+
+
+CCXLII.  A DDOI DI?
+
+
+   A DDOI di, Mari anwyl,
+      I’r eglwys gyda mi?
+   Fy nghariad, a fy nghoron,
+      A’m calon ydwyt ti.
+
+
+
+
+CCXLIII.  GWLAN CWM DYLI.
+
+
+   FAINT ydyw gwIan y defaid breision,
+         Hob y deri dando,
+   Sydd yn pori yn sir Gaernarfon?
+         Dyna ganu eto.
+   “Ni gawn goron gron eleni,”—
+         Tewch, taid, tewch,—
+   “Am oreu gwlan yn holl Eryri.”
+         Hei ho!  Hali ho!
+   Gwlan Cwm Dyli, dyma fo.
+
+
+
+
+CCXLIV., CCXLV.  BUM YN BYW.
+
+
+   BUM yn byw yn gynnil, gynnil,
+   Aeth un ddafad imi’n ddwyfil;
+   Bum yn byw yn afrad, afrad,
+   Aeth y ddwyfil yn un ddafad.
+
+   Bum yn byw yn afrad, afrad,
+   Aeth y ddwyfil yn un ddafad;
+   Bum yn byw yn gynnil, gynnil,
+   Aeth un ddafad imi’n ddwyfil.
+
+
+
+
+CCXLVI.  PEN Y MYNYDD DU.
+
+
+      PLE mae mam-gu?
+      “Ar ben y Mynydd Du.”
+      Pwy sydd gyda hi?
+      “Oen gwyn a myharen ddu.
+   Fe aeth i lan dros yr Heol Gan,
+   Fe ddaw i lawr dros yr Heol Fawr.”
+
+
+
+
+CCXLVII.  GWAITH TRI.
+
+
+   ’ROEDD Sion, a Sian, a Siencyn,
+      Yn byw yn sir y Fflint;
+   Aeth Sion i hela’r cadno,
+      A Sian i hela’r gwynt;
+   A Siencyn fu
+   Yn cadw’r ty.
+
+
+
+
+CCXLVIII.  LADIS.
+
+
+      LADIS bach y pentre,
+      Yn gwisgo cap a leise;
+   Yfed te a siwgwr gwyn,
+      A chadw dim i’r llancie;
+   A modrwy aur ar ben pob bys,
+      A chwrr eu crys yn llapre.
+
+
+
+
+CCXLIX.  Y DARAN.
+
+
+   CLYWCH y tarw coch cethin,
+   Yn rhuo draw yn y cae eithin;
+   Clywir o bell, ni welir o byth.
+
+
+
+
+CCL.  ENWAU.
+
+
+   MAE gennyf edefyn sidan,
+   Mi dorraf f’ enw f hunan;
+   M ac A ac O ac U,
+   A dybl U for William.
+
+
+
+
+CCLI.  PADELL FFRIO.
+
+
+   DU, du, fel y frân,
+   Llathen o gynffon, a thwll yn ei blaen.
+
+
+
+
+CCLII.  COES Y FRAN.
+
+
+   CWCW Glame, cosyn dime,
+   Coes y frân ar ben y shime.
+
+
+
+
+CCLIII.—CCLVII.  CALENNIG. {99}
+
+
+         CALENNIG yn gyfan
+         Ar fore dydd Calan,
+   Unwaith, dwywaith, tair.
+
+      Mi godais yn fore,
+         Mi gerddais yn ffyrnig,
+      At dŷ Mr Jones i ofyn calennig;
+         Os gwelwch yn dda,
+      Am swllt a chwecheiniog,
+         Blwyddyn newydd dda
+      Am ddimai neu geiniog.
+
+      Dydd Calan, cynta’r flwyddyn,
+         ’Rwy’n dyfod ar eich traws,
+      I ymofyn am y geiniog,
+         Neu glwt o fara a chaws;
+      Edrychwch arna i ’n siriol,
+         Newidiwch ddim o’ch gwedd,
+      Cyn daw Dydd Calan nesaf
+         Bydd llawer yn y bedd.
+
+      Mi godes heddi mas o ’nhy,
+      A’m ffon a’m cwdyn gyda fi;
+      A thyma’m neges ar eich traws,
+      Yw llanw ’nghwd o fara a chaws.
+
+      Dydd Calan yw heddy, onite?
+      Na rowch chwi ddim i blant y dre;
+      Ond rhowch galennig pert dros ben
+      I blant Cwm Coi a phlant Dre Wen.
+
+
+
+
+CCLVIII.  DWY WYDD RADLON. {100}
+
+
+      DWY ŵydd radlon,
+      Yn pori’n nglan yr afon,
+   Yn rhadloned a’r rhadlonaf ŵydd,
+      Dwy ŵydd radlon.
+
+
+
+
+CCLIX.  IAR DDA.
+
+
+   ’ROEDD gen i iar yn gori
+      Ar ben y Frenni Fawr;
+   A deg o wyau dani,—
+      Daeth un ar ddeg i lawr.
+
+
+
+
+CCLX.  PLE’R A’R ADAR.
+
+
+   B’LE ti’n mynd, b’le ti’n mynd,
+      Yr hen dderyn bach?
+   I sythu cyn bo ti’n marw?
+   Pwy mor uchel wyt ti’n byw,
+   Gael dweyd wrth Ddafydd Huw?
+   O, trueni am yr hen dderyn bach.
+
+
+
+
+CCLXI.  WEL, WEL.
+
+
+      MI weles ferch yn godro,
+      A menyg am ei dwylo,
+   Yn sychu’r llaeth yng nghwrr ei chrys,
+      A merch Dai Rhys oedd honno.
+
+
+
+
+CCLXII.  TEIMLAD DA.
+
+
+   MAE’N dda gen i ddefaid, mae’n dda gen i ŵyn,
+   Mae’n dda gen i feinwen a phant yn ei thrwyn;
+   A thipyn bach bach o ol y frech wen,
+   Yn gwisgo het befar ar ochr ei phen.
+
+
+
+
+CCLXIII.  DAU GANU.
+
+
+   MAE gen i ganu byrr bach,—
+   Ffiol a llwy, a sucan a llaeth;
+   Mae gen i ganu byrr bach sy hwy,—
+   Ffiol a llaeth, a sucan a llwy.
+
+
+
+
+CCLXIV.  TARW CORNIOG.
+
+
+   TARW corniog, torri cyrnau,
+   Heglau baglog, higlau byglau;
+   Higlau byglau, heglau baglog,
+   Torri cyrnau tarw corniog.
+
+
+
+
+CCLXV.  PE TASAI.
+
+
+   PE tasai’r Wyddfa i gyd yn gaws,
+      Fe fuasai’n haws cael enllyn;
+   A Moel Eiddia’n fara gwyn,
+      A’r llyn yn hufen melyn.
+
+
+
+
+CCLXVI.  TRO FFOL.
+
+
+   FY modryb, iy modryb, a daflodd ei chwd,
+   Dros bont Aber Glaslyn, i ganol y ffrwd;
+   Cnau ac afalau oedd ynddo fo’n dynn,
+   Mi wn fod yn ’difar i’w chalon cyn hyn.
+
+
+
+
+CCLXVII.  FEL DAW TADA ADRE.
+
+
+   DYDD Gwener a dydd Sadwrn
+      Sydd nesa at ddydd Sul;
+   Daw dada bach tuag adre,
+      Mewn trol a bastard mul.
+
+
+
+
+CCLXVIII.  BUWCH.
+
+
+   MAE gennyf fuwch a dau gorn arian,
+   Mae gennyf fuwch yn godro’i hunan;
+   Mae gennyf fuwch yn llanw’r stwcau,
+   Fel mae’r môr yn llanw’r beiau.
+
+
+
+
+CCLXIX.  LLE PORI.
+
+
+   MARC a Meurig, b’le buoch chwi’n pori?
+   “Ar y Waen Las, gerllaw Llety Brongu.”
+   Beth gawsoch chwi yno yn well nag yma?
+   “Porfa fras, a dŵr ffynhonna.”
+
+
+
+
+CCLXX.  O GWCW.
+
+
+   O GWCW, O gwcw, b’le buost ti cyd
+   Cyn dod i Benparce?  Ti aethost yn fud.
+   “Meddyliais fod yma bythefnos yn gynt,
+   Mi godais fy aden i fyny i’r gwynt;
+   Ni wnes gamgymeriad, nid oeddwn mor ffol,
+   Corwynt o’r gogledd a’m cadwodd i’n ol.”
+
+
+
+
+CCLXXI.  LLIFIO.
+
+
+      LLIFIO â llif,
+      Am geiniog y dydd;
+      Llifio pren bedw,
+      Yng nghoed yr hen widw;
+   Bocs i John, a bocs i finne,
+   Bocs i bawb drwy’r tŷ ’s bydd eise.
+
+
+
+
+CCLXXII.  AR OL Y LLYGOD. {107}
+
+
+      WIL ffril ffralog
+      A’i gledde tair ceiniog,
+   Yn erlid y llygod trwy’r llydi;
+      Aeth y llygod i’r dowlad,
+      Aeth Wil i ’mofyn lletwad;
+         Aeth llygod i’r ddol.
+         Aeth Wil ar eu hol,
+      Aeth y llygod i foddi,
+      Aeth Wil i gysgu.
+
+                  [Picture: Llygod i foddi, Wil i gysgu]
+
+
+
+
+CCLXXIII.  ELRINEN.
+
+
+   HEN wraig bach, den, den,
+   Pais ddu, a het wen,
+   Calon garreg, a choes bren.
+
+
+
+
+CCLXXIV.  CREMPOG.
+
+
+   OS gwelwch chwi’n dda, ga’i grempog?
+         Mae mam yn rhy dlawd
+         I brynnu blawd,
+      A nhad yn rhy ddiog i weithio;
+         Halen i’r ci bach,
+         Bwyd i’r gath bach,
+   Mae ngheg i’n grimpin eisiau crempog.
+
+
+
+
+CCLXXV.  YR AWYR.
+
+
+         DOL las lydan,
+      Lot o wyddau bach penchwiban,
+   A chlagwydd pen aur, a gwydd ben arian.
+
+
+
+
+CCLXXVI.  NYTH Y DRYW.
+
+
+   Y NEB a dynno nyth y dryw,
+   Ni wel ddaioni tra bo byw.
+
+
+
+
+CCLXXVII.  NYTH YR EHEDYDD.
+
+
+   Y NEB a dynno nyth ehedydd,
+   Cyll oddiar ei ben ei fedydd.
+
+
+
+
+CCLXXVIII.  NYTH ROBIN.
+
+
+   OS tynni nyth y robin,
+   Ti gei gorco yn dy goffin.
+
+
+
+
+CCLXXIX.  CARU CYNTAF.
+
+
+   PAN eis i gynta i garu,
+      Nid own ond bachgen bach,
+   Yn methu cyrraedd cusan
+      Heb fynd i ben stol fach;
+   Pan es i garu wedyn,
+      Yr own yn fachgen mawr,
+   Yn gallu cyrraedd cusan
+      A ’nwy droed ar y llawr.
+
+
+
+
+CCLXXX.  CHWYTHU.
+
+
+   Y GWYNT ffalwm ar fawr hwthrwm,
+   Chwyth dy dŷ di’n bendramwgwm.
+
+
+
+
+CCLXXXI.  CAMGYMERIAD.
+
+
+   PAN own i’n mynd â brâg tua’r felin,
+   Meddylies i fi gwrdd â brenin;
+   Erbyn edrych, beth oedd yno?
+   Hen gel gwyn oedd bron a thrigo.
+
+
+
+
+CCLXXXII.  CAN IAR. {109}
+
+
+         A GLYWAIST ti
+         Gân ein iar ni?—
+   “Dodwy, dodwy ’rioed,
+   Heb un esgid am fy nhroed;
+   A phe bawn yn dodwy byth,
+   Ni chawn ond _un_ wy yn fy nyth.”
+   “Taw’r ffolog,” ebai’r ceiliog,
+   “Wnaeth y crydd ’rioed esgid fforchog.”
+
+
+
+
+CCLXXXIII.  CAN IAR ARALL. {110a}
+
+
+   “MI ddodwas wy heddyw, mi ddodwas wy ddoe;
+   Mi wn i’r lle’r aeth,—
+   Morwyn y tŷ holws, gwraig y ty triniws,
+   Gŵr y ty bytws,—a dyna lle’r aeth.”
+
+
+
+
+CCLXXXIV.  MYND.
+
+
+   AR garlam, ar garlam, i ffair Abergele,
+   Ar ffrwst, ar ffrwst, i ffair Lanrwst,
+   Ar dith, ar dith, i ffair y Ffrith,
+   Ar drot, ar drot, i ffair Llan-mot,
+   O gam i gam i dŷ Modryb Ann.
+
+
+
+
+CCLXXXV.  AMSER CODI.
+
+
+      MAE’R ceiliog coch yn canu,
+      Mae’n bryd i minne godi,
+   Mae’r bechgyn drwg yn mynd tua’r glo,
+      A’r fuwch a’r llo yn brefu.
+
+
+
+
+CCLXXXVI.  IAR FACH.
+
+
+   IAR fach bert yw ngiar fach i,
+   Gwyn a choch a melyn a du;
+   Fe aeth i’r coed i ddodwy wy, {110b}
+   Cwnmws ei chwt, a ffwrdd â hi.
+
+
+
+
+CCLXXXVII.—CCXCI.  MEDDE BIBYN WRTH BOBYN.
+
+
+   “A ddoi di i’r coed?” medde Bibyn wrth Bobyn,
+   “A ddoi di i’r coed?” medde Richard wrth Robin,
+   “A ddoi di i’r coed?” medde’r bachgen ei hun,
+   “A ddoi di i’r coed?” medde nhw bod yg un.
+
+   “Beth wnawn ni yno?” medde Bibyn wrth Bobyn,
+   “Beth wnawn ni yno?” medde Richard wrth Robin,
+   “Beth wnawn ni yno?” medde’r bachgen ei hun,
+   “Beth wnawn ni yno?” medde nhw bod yg un.
+
+   “Hela’r dryw bach,” medde Bibyn wrth Bobyn,
+   “Hela’r dryw bach,” medda Richard wrth Robin,
+   “Hela’r dryw bach,” medde’r bachgen ei hun,
+   “Hela’r dryw bach,” medde nhw bod yg un.
+
+   “Beth wnawn ni wedyn?” medde Bibyn wrth Bobyn,
+   “Beth wnawn ni wedyn?” medde Richard wrth Robin,
+   “Beth wnawn ni wedyn?” medde’r bachgen ei hun,
+   “Beth wnawn ni wedyn?” medda nhw bod yg un.
+
+   “Gwneyd potes â fo,” medde Bibyn wrth Bobyn,
+   “Gwneyd potes â fo,” medde Richard wrth Robin,
+   “Gwneyd potes â fo,” medde’r bachgen ei hun;
+   A boddi mewn potes ddaru nhw, bod yg un.
+
+
+
+
+CCXCII.  STORIAU HEN GASEG.
+
+
+   MI ddeuda i ti stori,—
+      Hen gaseg yn pori.
+   Mi ddeuda i ti ddwy,—
+      Hen gaseg ar y plwy.
+   Mi ddeuda i ti dair,—
+      Hen gaseg yn y ffair.
+   Mi ddeuda i ti beder,—
+      Hen gaseg yn colli pedol.
+   Mi ddeuda i ti bump,—
+      Hen gaseg ar ei phwmp.
+   Mi ddeuda i ti chwech,—
+      Hen gaseg frech.
+   Mi ddeuda i ti saith,—
+      Hen gaseg fraith.
+   Mi ddeuda i ti wyth,—
+      Hen gaseg yn rhoi pwyth.
+   Mi ddeuda i ti naw,—
+      Hen gaseg yn y baw.
+   Mi ddeuda i ti ddeg,—
+      Hen gaseg ar y clwt teg.
+
+
+
+
+CCXCIII.  GYNT.
+
+
+   PAN oeddwn yn ferch ifanc,
+      Ac yn fy ffedog wen,
+   Yn gwisgo’m cnotyn sidan
+      Yn uchel ar fy mhen,
+   Mi neidiwn gainc yn wisgi,
+      Mi ddaliwn ’nghorff yn syth,
+   Meddyliais y pryd hynny,—
+      “Ddaw henaint ata i byth.”
+
+
+
+
+CCXCIV.  Y DERYN BACH SYW.
+
+
+   I ble ti’n mynd heddy ’deryn bach syw?
+   I mofyn bara, os bydda’i byw;
+   I beth ti’n mo’yn a bara, ’deryn bach syw?
+   I ddodi yn ’y nghawl, os bydda’i byw;
+   I beth ti’n mo’yn a cawl, ’deryn bach syw?
+   I ddodi yn ’y mola, os bydda’i byw;
+   I beth ti’n mo’yn a bola, ’deryn bach syw?
+   Wel, ond bai bola, byddwn ni ddim byw.
+
+
+
+
+CCXCV.  TLODI.
+
+
+   Nid oes gen i na buwch na dafad,
+   Na giar na cheiliog wrth fy ngalwad,
+   Ond bwth o dŷ, a hwnw’n fudur,
+   A thwll o ffenast heb un gwydyr.
+
+
+
+
+CCXCVI.  UNO.
+
+
+   Gwelais neithiwr trwy fy hun,
+   Dair gwlad yn mynd yn un;
+   Fala’n tyfu ar friga’r brwyn,
+   A phob hen wraig yn eneth fach, fwyn.
+
+
+
+
+CCXCVII.  PRIODI FFOL.
+
+
+   Mae mwy ysywaeth yn priodi,
+   Nag sydd a chig at Sul i ferwi.
+
+
+
+
+CCXCVIII.  BRITH Y FUCHES.
+
+
+   MAE nhw’n dwedyd am yr adar,
+   Nad oes un o’r rhain heb gymar;
+   Gwelais dderyn brith y fuches,
+   Heb un cymar na chymhares.
+
+
+
+
+CCXCIX.  CALON DROM.
+
+
+   MAE’M calon i mor drymed
+      A’r march sy’n dringo’r rhiw,
+   Wrth geisio bod yn llawen,
+      Nis medraf yn fy myw;
+   Mae’r esgid fach yn gwasgu
+      Mewn man nas gwyddoch chwi,
+   A llawer gofid meddwl
+      Sy’n torri ’nghalon i.
+
+
+
+
+CCC.  NOS DA.
+
+
+      DOS i’th wely ’rwan,
+      Dos i’th wely ’rwan;
+   Dos i’th wely fel yr wyt,
+      Dos i’th wely ’rwan.
+
+
+
+
+FOOTNOTES
+
+
+{0a}  HWIANGERDDI CYMRU.  Rhan I.  Darluniau gan Winifred Hartley.  2s.
+6d.  Conwy: R. E. Jones a’i Frodyr.
+
+{0b}  WELSH NURSERY RHYMES.  Collected by Cadrawd.  Arranged by Harry
+Evans.  2s.  The Educational Publishing Company, Merthyr.
+
+{14a}  Ychwaneger dafad ddu, lwyd, goch, felen, frech, fraith, &c., hyd
+nes y bydd y bychan wedi huno.
+
+{14b}  Weithiau cenid “A chwe nichog ynddi.”
+
+{16}  Wrth ddawnsio efo coes ysgub.
+
+{19a}  Cyffyrddid â’r fawd a’r bysedd wrth enwi pob un.
+
+{19b}  Os dymunid gwneud y ddrama yn fwy cyffrous, dywedid yma,—“I ladd
+defaid.”  Yr oedd crogi am ddwyn defaid.
+
+{20}  Rhoddid blaen gwialen yn y tân, a throid hi’n gyflym i ddarlunio
+buarth, cryman, &c., wrth ddweyd y geiriau.
+
+{27a}  Mae’n gofyn medr i wneyd y swn priodol.  Medd golygydd _Llyfr Coch
+Hergest_, gan yr hwn y cefais hwy, y medr hwn.
+
+{27b}  Mae’n gofyn medr i wneyd y swn priodol.  Medd golygydd _Llyfr Coch
+Hergest_, gan yr hwn y cefais hwy, y medr hwn.
+
+{39}  Gellir trefnu geiriau’r pennill mewn llu o ffyrdd.
+
+{63}  Dywedir y rhain wrth gerdded un neu ddau fys (“Dau bry bach”) i
+fyny coiff y plentyn.  Gorffennir dan ei oglais dan ei ên.
+
+{67}  Dyweder “ffarmwr,” “bugail,” “glowr,” “gweithiwr,” &c., yn ol fel y
+bydd eisieu.
+
+{68}  Un yn dysgu dod yn chwarelwr yw rhybelwr.  Enwau ar lechau o
+wahanol faint yw _Princes_, _Squares_, a _Counties_.
+
+{88a}  _Cherries_, ceirios.
+
+{88b}  _Gooseberries_, eirin Mair.
+
+{91}  Newidier yn wen, goch, lâs, fraith, frech, &c., hyd nes y cysgro’r
+baban.
+
+{99}  Nid wyf yn sicr ai priodol galw caneuon Calan yn ganeuon hwian.
+Ond hyn a wn, cenid hwy ar yr hen aelwydydd fel caneuon hwian.
+
+{100}  I brofi y medrai’r plentyn ddweyd y seiniau anhawddaf yn groew.
+
+{107}  Cefais hwn, ac amryw o hwiangerddi Dyfed welir trwy’r llyfr, gan
+gyfieithydd _Dwyfol Gân_ Dante i’r Gymraeg.
+
+{109}  O gasgliad Ceiriog yn “Oriau’r Bore.”
+
+{110a}  O gasgliad Cadrawd yn yr “_History of Llangynwyd Parish_.”
+
+{110b}  Cynhaner wî, ffordd Gogledd Mynwy i ddweyd y gair wy.
+
+
+
+
+***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK YR HWIANGERDDI***
+
+
+******* This file should be named 8194-0.txt or 8194-0.zip *******
+
+
+This and all associated files of various formats will be found in:
+http://www.gutenberg.org/dirs/8/1/9/8194
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions will
+be renamed.
+
+Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
+law means that no one owns a United States copyright in these works,
+so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
+States without permission and without paying copyright
+royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
+of this license, apply to copying and distributing Project
+Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm
+concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
+and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive
+specific permission. If you do not charge anything for copies of this
+eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook
+for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports,
+performances and research. They may be modified and printed and given
+away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks
+not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the
+trademark license, especially commercial redistribution.
+
+START: FULL LICENSE
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full
+Project Gutenberg-tm License available with this file or online at
+www.gutenberg.org/license.
+
+Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project
+Gutenberg-tm electronic works
+
+1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or
+destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your
+possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
+Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound
+by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
+person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph
+1.E.8.
+
+1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement. See
+paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this
+agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm
+electronic works. See paragraph 1.E below.
+
+1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the
+Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
+of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual
+works in the collection are in the public domain in the United
+States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
+United States and you are located in the United States, we do not
+claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
+displaying or creating derivative works based on the work as long as
+all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
+that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting
+free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm
+works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
+Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily
+comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
+same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when
+you share it without charge with others.
+
+1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
+in a constant state of change. If you are outside the United States,
+check the laws of your country in addition to the terms of this
+agreement before downloading, copying, displaying, performing,
+distributing or creating derivative works based on this work or any
+other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no
+representations concerning the copyright status of any work in any
+country outside the United States.
+
+1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
+immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear
+prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work
+on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the
+phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed,
+performed, viewed, copied or distributed:
+
+  This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
+  most other parts of the world at no cost and with almost no
+  restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
+  under the terms of the Project Gutenberg License included with this
+  eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the
+  United States, you'll have to check the laws of the country where you
+  are located before using this ebook.
+
+1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
+derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
+contain a notice indicating that it is posted with permission of the
+copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
+the United States without paying any fees or charges. If you are
+redistributing or providing access to a work with the phrase "Project
+Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply
+either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
+obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm
+trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
+additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
+will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works
+posted with the permission of the copyright holder found at the
+beginning of this work.
+
+1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
+any word processing or hypertext form. However, if you provide access
+to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format
+other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official
+version posted on the official Project Gutenberg-tm web site
+(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
+to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
+of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain
+Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the
+full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works
+provided that
+
+* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+  the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+  you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
+  to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has
+  agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
+  within 60 days following each date on which you prepare (or are
+  legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
+  payments should be clearly marked as such and sent to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
+  Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg
+  Literary Archive Foundation."
+
+* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+  you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+  does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+  License. You must require such a user to return or destroy all
+  copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
+  all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm
+  works.
+
+* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
+  any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+  electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
+  receipt of the work.
+
+* You comply with all other terms of this agreement for free
+  distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
+Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than
+are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
+from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The
+Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm
+trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
+Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm
+electronic works, and the medium on which they may be stored, may
+contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
+or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
+other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
+cannot be read by your equipment.
+
+1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from. If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium
+with your written explanation. The person or entity that provided you
+with the defective work may elect to provide a replacement copy in
+lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
+or entity providing it to you may choose to give you a second
+opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
+the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
+without further opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO
+OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of
+damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
+violates the law of the state applicable to this agreement, the
+agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
+limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
+unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
+remaining provisions.
+
+1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in
+accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
+production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm
+electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
+including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
+the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
+or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or
+additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any
+Defect you cause.
+
+Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of
+computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
+exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
+from people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future
+generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
+Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
+www.gutenberg.org 
+
+Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary 
+Archive Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
+U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the
+mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its
+volunteers and employees are scattered throughout numerous
+locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt
+Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to
+date contact information can be found at the Foundation's web site and
+official page at www.gutenberg.org/contact
+
+For additional contact information:
+
+    Dr. Gregory B. Newby
+    Chief Executive and Director
+    gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment. Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements. We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
+DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
+state visit www.gutenberg.org/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations. To
+donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
+
+Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
+Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be
+freely shared with anyone. For forty years, he produced and
+distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of
+volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
+the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
+necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
+edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search
+facility: www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
diff --git a/8194-0.zip b/8194-0.zip
new file mode 100644
index 0000000..11ac0c7
--- /dev/null
+++ b/8194-0.zip
diff --git a/8194-h.zip b/8194-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..dd365cd
--- /dev/null
+++ b/8194-h.zip
diff --git a/8194-h/8194-h.htm b/8194-h/8194-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..85d3b04
--- /dev/null
+++ b/8194-h/8194-h.htm
@@ -0,0 +1,2951 @@
+<!DOCTYPE html
+     PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
+     "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="en" lang="en">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=US-ASCII" />
+<title>Yr Hwiangerddi, by Owen M. Edwards</title>
+    <style type="text/css">
+/*<![CDATA[  XML blockout */
+<!--
+    P {  margin-top: .75em;
+         margin-bottom: .75em;
+         }
+    P.gutsumm { margin-left: 5%;}
+    P.poetry {margin-left: 3%; }
+    .GutSmall { font-size: 0.7em; }
+    H1, H2 {
+         text-align: center;
+		margin-top: 2em;
+		margin-bottom: 2em;
+         }
+    H3, H4, H5 {
+	text-align: center;
+	margin-top: 1em;
+	margin-bottom: 1em;
+	}
+    BODY{margin-left: 10%;
+         margin-right: 10%;
+        }
+ table { border-collapse: collapse; }
+table {margin-left:auto; margin-right:auto;}
+    td { vertical-align: top; border: 1px solid black;}
+    td p { margin: 0.2em; }
+    .blkquot  {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */
+
+    .smcap    {font-variant: small-caps;}
+
+    .pagenum {position: absolute;
+               left: 92%;
+               font-size: small;
+               text-align: right;
+		font-weight: normal;
+               color: gray;
+               }
+    img { border: none; }
+    img.dc { float: left; width: 50px; height: 50px; }
+    p.gutindent { margin-left: 2em; }
+    div.gapspace { height: 0.8em; }
+    div.gapline { height: 0.8em; width: 100%; border-top: 1px solid;} 
+    div.gapmediumline { height: 0.3em; width: 40%; margin-left:30%;
+                  border-top: 1px solid; }
+    div.gapmediumdoubleline { height: 0.3em; width: 40%; margin-left:30%;
+		  border-top: 1px solid; border-bottom: 1px solid;}
+     div.gapshortdoubleline { height: 0.3em; width: 20%;
+                  margin-left: 40%; border-top: 1px solid;
+                  border-bottom: 1px solid; }
+    div.gapdoubleline { height: 0.3em; width: 50%;
+                  margin-left: 25%; border-top: 1px solid;
+                  border-bottom: 1px solid;}
+    div.gapshortline { height: 0.3em; width: 20%; margin-left:40%;
+		  border-top: 1px solid; }
+    .citation {vertical-align: super;
+               font-size: .8em;
+               text-decoration: none;}
+    img.floatleft { float: left;
+			margin-right: 1em;
+			margin-top: 0.5em; margin-bottom: 0.5em; }
+    img.floatright { float: right;
+			margin-left: 1em; margin-top: 0.5em;
+			margin-bottom: 0.5em; }
+    img.clearcenter {display: block;
+			margin-left: auto;
+			margin-right: auto; margin-top: 0.5em;
+			margin-bottom: 0.5em}
+    -->
+    /* XML end  ]]>*/
+    </style>
+</head>
+<body>
+<pre>
+
+The Project Gutenberg eBook, Yr Hwiangerddi, by Owen M. Edwards,
+Illustrated by Winifred Hartley
+
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
+other parts of the world at no cost and with almost no restrictions 
+whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
+the Project Gutenberg License included with this eBook or online at 
+www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
+to check the laws of the country where you are located before using this ebook.
+
+
+
+
+Title: Yr Hwiangerddi
+
+
+Author: Owen M. Edwards
+
+
+
+Release Date: January 1, 2015  [eBook #8194]
+[This file was first posted on June 30, 2003]
+
+Language: English
+
+Character set encoding: ISO-646-US (US-ASCII)
+
+
+***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK YR HWIANGERDDI***
+</pre>
+<p>Transcribed from the 1911 Ab Owen, Llanuwchllyn edition by
+David Price, email ccx074@pglaf.org</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/fpb.jpg">
+<img alt=
+"&ldquo;Si hei-li lwli, &rsquo;r babi, Mae&rsquo;r llong yn mynd
+i ffwrdd&rdquo;"
+title=
+"&ldquo;Si hei-li lwli, &rsquo;r babi, Mae&rsquo;r llong yn mynd
+i ffwrdd&rdquo;"
+ src="images/fps.jpg" />
+</a></p>
+<h1>Yr Hwiangerddi.</h1>
+
+<div class="gapspace">&nbsp;</div>
+<p style="text-align: center">*</p>
+
+<div class="gapspace">&nbsp;</div>
+<p style="text-align: center"><span class="GutSmall">CASGLWYD
+GAN</span><br />
+OWEN M. EDWARDS.</p>
+<p style="text-align: center"><span class="GutSmall">Y DARLUNIAU
+GAN</span><br />
+WINIFRED HARTLEY<br />
+(<span class="smcap">Lowrie Wynn</span>.)</p>
+
+<div class="gapspace">&nbsp;</div>
+<p style="text-align: center">1911<br />
+Ab Owen, Llanuwchllyn.</p>
+
+<div class="gapspace">&nbsp;</div>
+<p style="text-align: center">Argraffwyd a Chyhoeddwyd, dros Ab
+Owen, gan<br />
+R. E. <span class="smcap">Jones a&rsquo;i Frodry</span>,
+Conway.</p>
+
+<div class="gapspace">&nbsp;</div>
+<h2>RHAGYMADRODD.</h2>
+<p><span class="smcap">Ambell</span> orig daw hen hwiangerdd, fel
+su melodaidd o gartref pell a hoff, i&rsquo;r meddwl.&nbsp; Daw
+un arall ar ei hol, ac un arall,&mdash;a chyda hwy daw adgofion
+cyntaf bore oes.&nbsp; Daw&rsquo;r llais mwynaf a glywsom erioed
+i&rsquo;n clust yn ol, drwy stormydd blynyddoedd maith; daw cof
+am ddeffro a sylwi pan oedd popeth yn newydd a rhyfedd.&nbsp; A
+daw ymholi ond odid.&nbsp; Beth yw tarddle swyn yr hen gerddi
+hwian syml hyn?&nbsp; Pa nifer ohonynt fedraf?&nbsp; Pa nifer
+sydd ohonynt yn llenyddiaeth Cymru?&nbsp; A ydynt yn
+llenyddiaeth?&nbsp; Beth fu eu dylanwad ar fy mywyd?&nbsp; A
+adawsant ryw nod ar lenyddiaeth Cymru?</p>
+<p>O ble y daethant?&nbsp; Y mae iddynt ddau darddiad.&nbsp; Yn
+un peth,&mdash;y maent yn adlais o ryw hen bennill genid
+gyda&rsquo;r delyn.&nbsp; Cofid y rhannau mwyaf melodaidd, rhyw
+seiniau fynnai aros yn y glust, gan fam neu forwyn, a byddent yn
+llais i lawenydd y galon wrth suo&rsquo;r plentyn i gwsg.&nbsp; A
+ffynhonnell arall,&mdash;yr oedd y fam yn creu cerddi hwian, nid
+i wneyd i&rsquo;r plentyn gysgu, ond i&rsquo;w gadw&rsquo;n
+ddiddig pan ar ddihun.&nbsp; Ac y mae cof gwlad wedi trysori
+ymgais y mamau mwyaf athrylithgar.</p>
+<p>Ar ei fysedd y sylwa plentyn i ddechreu.&nbsp; Hwy
+ddefnyddia&rsquo;r fam yn deganau cyntaf.&nbsp; Rhoddir enwau
+arnynt,&mdash;Modryb &rsquo;y Mawd, Bys yr uwd, Hirfys, Cwtfys,
+Bys bach, neu ryw enwau ereill.&nbsp; Gwneir iddynt chware
+&acirc;&rsquo;u gilydd; llechant yng nghysgod eu gilydd,
+siaradant &acirc;&rsquo;u gilydd; ant gyda&rsquo;u gilydd i
+chware, neu i hel gwlan, neu i ladd defaid i&rsquo;r
+mynydd.&nbsp; Yr oedd yr olaf yn fater crogi yr adeg honno, ac
+felly yr oedd y chware yn un pur gyffrous.&nbsp; Yr oedd i bob
+bys gymeriad hefyd; bys yr uwd oedd y cynlluniwr, yr hirfys oedd
+y gweithiwr cryf eofn, y cwtfys oedd y beirniad ofnus, a&rsquo;r
+bys bach, druan, oedd yn gorfod dilyn y lleill neu gario
+d&#373;r.&nbsp; Yn llenyddiaeth gyntaf plentyn, y bysedd
+yw&rsquo;r <i>actors</i> yn y ddrama.</p>
+<p>Wedi&rsquo;r bysedd, y traed oedd bwysicaf.&nbsp; Eid trwy yr
+un chware gyda bysedd y traed drachefn.&nbsp; A difyr iawn oedd
+pedoli, curo gwadnau&rsquo;r traed bob yn ail, a phedoli dan
+ganu.</p>
+<p>Nodwedd bennaf plentyn iach, effro yw, nas gall fod eiliad yn
+llonydd.&nbsp; Mae pob gewyn ynddo ar fynd o hyd.&nbsp; Ac y mae
+mynd yn yr hen hwiangerddi.&nbsp; Gorchest arwrol gyntaf plentyn
+yw cael ei ddawnsio&rsquo;n wyllt ar y lin.&nbsp; &ldquo;Gyrru i
+Gaer&rdquo; yw anturiaeth fawr gyntaf dychymyg y rhan fwyaf o
+blant Cymru.&nbsp; Ac y mae afiaeth mawr i fod ar y diwedd, i
+ddynodi rhyw drychineb ysmala,&mdash;dod adre wedi priodi, boddi
+yn y potes, neu dorri&rsquo;r pynnaid llestri&rsquo;n
+deilchion.&nbsp; Mae&rsquo;r coesau a&rsquo;r breichiau bychain i
+fynd ar eu gwylltaf, ac y mae edyn m&acirc;n dychymyg y plentyn
+yn chware&rsquo;n wyllt hefyd.</p>
+<p>Yr un cerddi hwian, mewn llais distawach, dwysach, a suai y
+plentyn i gwsg.&nbsp; Ai&rsquo;r llong i ffwrdd yn ddistaw,
+carlamai&rsquo;r cel bach yn esmwyth, doi&rsquo;r nos dros furiau
+Caer.</p>
+<p>A yw&rsquo;r hwiangerddi&rsquo;n foddion addysg?&nbsp; Hwy
+rydd addysg oreu plentyndod.&nbsp; Am genedlaethau&rsquo;n ol,
+ceisid dysgu plant yn yr ysgol o chwith.&nbsp; Ceisid eu
+cadw&rsquo;n llonydd, a hwythau&rsquo;n llawn awydd symud.&nbsp;
+Ceisid eu cadw&rsquo;n ddistaw, a hwythau&rsquo;n llawn awydd
+parablu.&nbsp; Dofi, distewi, disgyblu oedd o hyd.&nbsp; Erbyn
+hyn deallir egwyddorion dysgu plentyn yn well.&nbsp; Gellid
+rhoddi rhestr hir o athronyddion dysg plant, a dangos fel y
+gwelsant, o un i un yn raddol, wir ddull dysgu plant.&nbsp;
+A&rsquo;r dull hwnnw yw,&mdash;dull yr hwiangerddi.&nbsp; Dysgir
+y plentyn i astudio&rsquo;i fysedd.&nbsp; Ca fynd ar drot ac ar
+garlam yr adeg y mynno.&nbsp; Ac ymhob cerdd, daw rhyw agwedd
+darawiadol ar y natur ddynol i&rsquo;r golwg.&nbsp; Ei
+siglo&rsquo;n brysur ar y glin i swn rhyw hen gerdd
+hwian,&mdash;dyna faban ar ben gwir Iwybr ei addysg.&nbsp; Ni
+fyddaf yn credu dim ddwed yr athronwyr am addysg babanod os na
+fedrir ei brofi o&rsquo;r hwiangerddi.&nbsp; Ynddynt hwy ceir
+llais greddf mamau&rsquo;r oesoedd; o welediad clir cariad y
+daethant, ac o afiaeth llawenydd iach.</p>
+<p>A yw&rsquo;r cerddi hwian yn llenyddiaeth?&nbsp; Ydynt, yn
+ddiameu.&nbsp; Y mae iddynt le mor bwysig mewn llenyddiaeth ag
+sydd i&rsquo;r plentyn yn hanes dyn.&nbsp; Y mae llenyddiaeth
+cenedl yn dibynnu, i raddau mawr, ar ei hwiangerddi.&nbsp; Os
+mynnech ddeall nodweddion cenedl, y dull chwilio hawddaf a
+chyrfymaf a sicraf yw hwn,&mdash;darllennwch ei cherddi
+hwian.&nbsp; Os ydynt yn greulon ac anonest eu hysbryd, yn arw a
+chras, yn fawlyd a dichwaeth, rhaid i chwi ddarllen hanes cenedl
+yn meddu yr un nodweddion.&nbsp; Os ydynt yn felodaidd a thyner,
+a&rsquo;r llawenydd afteithus yn ddiniwed, cewch genedl a&rsquo;i
+llenyddiaeth yn ddiwylledig a&rsquo;i hanes yn glir oddiwrth waed
+gwirion.&nbsp; Nis gall y Cymro beidio bod a chlust at felodi,
+wedi clywed y gair &ldquo;pedoli&rdquo; bron yn gyntaf un, a hwn
+yn gyntaf pennill,&mdash;</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Mae gen i ebol melyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn codi&rsquo;n bedair oed;<br />
+A phedair pedol arian,<br />
+&nbsp;&nbsp; O dan ei bedwar troed.&rdquo;</p>
+<p>Disgwylir i mi ddweyd, mae&rsquo;n ddiau gennyf, ymhle y
+cefais yr holl gerddi hwian hyn.&nbsp; Gwaith araf oedd eu cael,
+bum yn eu casglu am dros ugain mlynedd.&nbsp; Ychydig genir yn yr
+un ardal, daw y rhai hyn bron o bob ardal yng Nghymru.&nbsp;
+Cefais hwy oddiwrth rai ugeiniau o gyfeillion caredig, yn enwedig
+pan oeddwn yn olygydd <i>Cymru&rsquo;r Plant</i>.&nbsp; A chefais
+un fantais fawr yng nghwrs fy addysg,&mdash;nid oes odid blentyn
+yng Nghymru y canwyd mwy o hwiangerddi iddo.</p>
+<p>Hyd y gwn i; Ceiriog ddechreuodd gasglu hwiangerddi Cymru, yn
+yr <i>Arweinydd</i>, yn 1856 ac 1857.&nbsp; Condemnid y golygydd,
+Tegai, am gyhoeddi pethau mor blentynaidd.&nbsp; Ond daeth yr
+hanesydd dysgedig Ab Ithel, oedd wedi cyhoeddi&rsquo;r
+<i>Gododin</i> ac yn paratoi&rsquo;r <i>Annales Cambriae y Brut y
+Tywysogion</i> i&rsquo;r wasg, i&rsquo;w amddiffyn yn
+bybyr.&nbsp; Cawr o ddyn oedd Ab Ithel; y mae rhai o wyr
+galluocaf a mwyaf dysgedig Cymru, yn ogystal a phlant ysgol,
+wedi&rsquo;m helpu innau i wneyd y casgliad hwn.&nbsp; Cyhoeddwyd
+casgliad Ceiriog wedi hyn yn &ldquo;Oriau&rsquo;r
+Haf.&rdquo;&nbsp; Nid oes ynddo ddim o gerddi hwian y De.&nbsp;
+Cyhoeddodd Cadrawd rai o gerddi hwian Morgannwg yn ei
+&ldquo;History of Llangynwyd Parish&rdquo; yn 1887.&nbsp; Yn
+ddiweddarach cyhoeddwyd casgliad gyda darluniau prydferth yng
+Nghonwy, <a name="citation0a"></a><a href="#footnote0a"
+class="citation">[0a]</a> a chasgliad gan Cadrawd gyda
+cherddoriaeth o drefniad Mr. Harry Evans ym Merthyr Tydfil. <a
+name="citation0b"></a><a href="#footnote0b"
+class="citation">[0b]</a></p>
+<p>Nid y lleiaf o arwyddion da am ddyfodol Cymru yw fod yr hen
+hwiangerddi swynol hyn i&rsquo;w clywed eto yn ei chartrefi ac yn
+ei hysgolion.</p>
+<p style="text-align: right">OWEN M. EDWARDS.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p0b.jpg">
+<img alt=
+"Top half of an old brick house"
+title=
+"Top half of an old brick house"
+ src="images/p0s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>I.&nbsp; <span class="smcap">Bachgen</span>.</h2>
+<p class="poetry">Y <span class="smcap">bachgen</span>
+boch-goch,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r bochau brechdan,<br />
+A&rsquo;r bais dew,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; O ble doist ti?</p>
+<h2>II.&nbsp; <span class="smcap">Yr Ebol Melyn</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i ebol
+melyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn codi&rsquo;n bedair ced,<br />
+A phedair pedol arian<br />
+&nbsp;&nbsp; O dan ei bedwar troed;<br />
+Mi neidia ac mi brancia<br />
+&nbsp;&nbsp; O dan y feinir wen,<br />
+Fe reda ugain milldir<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb dynnu&rsquo;r ffrwyn o&rsquo;i ben.</p>
+<h2>III.&nbsp; <span class="smcap">Gyrru i Gaer</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Gyrru</span>, gyrru, gyrru
+i Gaer;<br />
+I briodi merch y maer;<br />
+Gyrru, gyrru, gyrru adre,<br />
+Wedi priodi ers diwrnodie.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p17b.jpg">
+<img alt=
+"Gyrru, gyrru, gyrru i Gaer"
+title=
+"Gyrru, gyrru, gyrru i Gaer"
+ src="images/p17s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>IV.&nbsp; <span class="smcap">I&rsquo;r Ffair</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ar</span> garlam, ar
+garlam,<br />
+I ffair Abergele;<br />
+Ar ffrwst, ar ffrwst,<br />
+I ffair Lanrwst.</p>
+<h2>V.&nbsp; <span class="smcap">Dau Gi Bach</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dau</span> gi bach yn mynd
+i&rsquo;r coed,<br />
+Dan droi&rsquo;u fferrau, dan droi&rsquo;u troed;<br />
+Dau gi bach yn dyfod adre,<br />
+Blawd ac eisin hyd eu coese.</p>
+<h2>VI.&nbsp; <span class="smcap">Cerdded</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dandi</span> di, dandi
+do,<br />
+Welwch chwi &rsquo;i sgidie newydd o?<br />
+Ar i fyny, ar i wared,<br />
+Bydd y bachgen bach yn cerdded.</p>
+<h2>VII., VIII.&nbsp; <span class="smcap">Y Ceffyl
+Bach</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ymlaen</span>, geffyl
+bach,<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;n cario ni&rsquo;n dau<br />
+Dros y mynydd<br />
+&nbsp;&nbsp; I hela cnau.</p>
+<p class="poetry">Ymlaen, geffyl bach,<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;n cario ni&rsquo;n tri<br />
+Dros y mynydd<br />
+&nbsp;&nbsp; I hela cnu.</p>
+<h2>IX.&nbsp; <span class="smcap">Sion a Sian</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Sion</span> a Sian,
+oddeutu&rsquo;r t&acirc;n,<br />
+Yn bwyta blawd ac eisin m&acirc;n.</p>
+<h2>X., XI.&nbsp; <span class="smcap">Mynd i Lundain</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Beti</span> bach a
+finnau<br />
+Yn mynd i Lundain G&rsquo;lanmai;<br />
+Os na chawn ni&rsquo;r ffordd yn rhydd,<br />
+Mi neidiwn dros y cloddiau.</p>
+<p class="poetry">Beti bach a finne,<br />
+Yn mynd i Lundain Glame;<br />
+Mae d&#373;r y m&ocirc;r yn oer y nos,<br />
+Gwell inni aros gartre.</p>
+<h2>XII.&nbsp; <span class="smcap">Gwlad Braf</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Lodes</span> ei mam, a
+lodes ei thad,<br />
+A fentri di gyda fi allan o&rsquo;r wlad,<br />
+Lle mae gwin yn troi melinau,<br />
+A chan punt am gysgu&rsquo;r borau?</p>
+<h2>XIII.&nbsp; <span class="smcap">Cysur Llundain</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> af i Lundain
+Glamai<br />
+&nbsp;&nbsp; Os byddai byw ac iach,<br />
+Ni &rsquo;rosa i ddim yng Nghymru<br />
+&nbsp;&nbsp; I dorri &rsquo;nghalon bach;<br />
+Mae digon o arian yn Llundain,<br />
+&nbsp;&nbsp; A swper gyda&rsquo;r nos,<br />
+A mynd i &rsquo;ngwely&rsquo;n gynnar,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chodi wyth o&rsquo;r gloch.</p>
+<h2>XIV.&nbsp; <span class="smcap">Llong yn Mynd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Si</span> hei-li-lwli,
+&rsquo;r babi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;r llong yn mynd i ffwrdd;<br />
+Si hei-li-lwli, &rsquo;r babi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;r capten ar y bwrdd.</p>
+<h2>XV.&nbsp; <span class="smcap">Dafad Wen</span>. <a
+name="citation14a"></a><a href="#footnote14a"
+class="citation">[14a]</a></h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Chwe</span> dafad
+gorniog,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chwe nod arni, <a name="citation14b"></a><a
+href="#footnote14b" class="citation">[14b]</a><br />
+Ac ar y bryniau garw,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Roedd rheiny i gyd yn pori;<br />
+Dafad wen, wen, wen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ie benwen, benwen, benwen;<br />
+Ystlys hir a chynffon wen,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Wen, wen.</p>
+<h2>XVI.&nbsp; <span class="smcap">Iar Fach Dlos</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Iar</span> fach dlos<br />
+&nbsp;&nbsp; Yw fy iar fach i;<br />
+Pinc a melyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; A choch a du.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p21b.jpg">
+<img alt=
+"Iar fach dlos yw fy iar fach i"
+title=
+"Iar fach dlos yw fy iar fach i"
+ src="images/p21s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>XVII.&nbsp; <span class="smcap">Gwcw Fach</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Gwcw</span> fach, ond
+&rsquo;twyt ti&rsquo;n ffolog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ffal di ral di rw dw ti rei tei O,<br />
+Yn canu &rsquo;mhlith yr eithin pigog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ffal di ral di rw dw ti rei tei O;<br />
+Dos i blwy Dolgellau dirion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ffal di ral di rw dw ti rei tei O;<br />
+Ti gei lwyn o fedw gwyrddion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ffal di ral di rw dw ti rei tei O.</p>
+<h2>XVIII.&nbsp; <span class="smcap">Llygod a Malwod</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Llygod</span> m&acirc;n yn
+chwythu&rsquo;r t&acirc;n,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r malfod yn gweu melfed.</p>
+<h2>XIX.&nbsp; <span class="smcap">I&rsquo;r Dre</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Gyrru</span>, gyrru, drot
+i&rsquo;r dre,<br />
+Dwad adre erbyn te.</p>
+<h2>XX.&nbsp; I <span class="smcap">Gaerdydd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Gyrru</span>, gyrru, i
+Gaerdydd,<br />
+Mofyn pwn o lestri pridd;<br />
+Gyrru, gyrru&rsquo;n ol yn glau,<br />
+Llestri wedi torri&rsquo;n ddau.</p>
+<h2>XXI.&nbsp; Y <span class="smcap">Ceffyl Du Bach</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pandy</span>, pandy, melin
+yn malu,<br />
+Gweydd yn gweu a&rsquo;r ffidil yn canu;<br />
+Ceffyl bach du a&rsquo;r gynffon wen<br />
+Yn cario Gwen a Mari.</p>
+<h2>XXII.&nbsp; <span class="smcap">I&rsquo;r Ffair</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Tomos</span> Jones yn mynd
+i&rsquo;r ffair,<br />
+Ar gefn ei farch a&rsquo;i gyfrwy aur;<br />
+Ac wrth ddod adre cwyd ei gloch,<br />
+Ac yn ei boced afal coch.</p>
+<h2>XXIII.&nbsp; <span class="smcap">Ar Drot</span>.</h2>
+<p class="poetry">&rsquo;<span class="smcap">Ar</span> drot, ar
+drot, i d&#375; Shon Pot,<br />
+Ar wh&icirc;l, ar wh&icirc;l, i d&#375; Shon P&icirc;l;<br />
+Ar garlam, ar garlam, i d&#375; Shon Rolant,<br />
+Bob yn gam, bob yn gam, i d&#375; f&rsquo;ewythr Sam.</p>
+<h2>XXIV.&nbsp; <span class="smcap">Ar Garlam</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Iohn</span> bach a
+finne,<br />
+Yn mynd i Lunden Glame;<br />
+Ac os na chawn ni&rsquo;r ffordd yn glir,<br />
+Ni neidiwn dros y cloddie.</p>
+<h2>XXV.&nbsp; Y <span class="smcap">Ddafad Felen</span>. <a
+name="citation16"></a><a href="#footnote16"
+class="citation">[16]</a></h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Croen</span> y ddafad
+felen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn towlu&rsquo;i throed allan;<br />
+Troed yn ol, a throed ymlaen,<br />
+&nbsp;&nbsp; A throed yn towlu allan.</p>
+<h2>XXVI.&nbsp; <span class="smcap">Cnul y Bachgen
+Coch</span>.</h2>
+<p class="poetry">&ldquo;<span class="smcap">Ding</span>
+dong,&rdquo; medd y gloch,<br />
+Canu cnul y bachgen coch;<br />
+Os y bachgen coch fu farw,<br />
+Ffarwel fydd i&rsquo;r gwin a&rsquo;r cwrw.</p>
+<h2>XXVII.&nbsp; <span class="smcap">Dau Fochyn Bach</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dacw</span> tada&rsquo;n
+gyrru&rsquo;r moch,<br />
+Mochyn gwyn, a mochyn coch;<br />
+Un yn wyn yn mynd i&rsquo;r cwt,<br />
+A&rsquo;r llall yn goch a chynffon bwt.</p>
+<h2>XXVIII.&nbsp; <span class="smcap">Colli Esgid</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dau</span> droed bach yn
+mynd i&rsquo;r coed,<br />
+Esgid newydd am bob troed;<br />
+Dau droed bach yn dwad adre<br />
+Wedi colli un o&rsquo;r &rsquo;sgidie.</p>
+<h2>XXIX.&nbsp; <span class="smcap">I&rsquo;r Felin</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dau</span> droed bach yn
+mynd i&rsquo;r felin,<br />
+I gardota blawd ac eithin;<br />
+Dau droed bach yn dyfod adra,<br />
+Dan drofera, dan drofera.</p>
+<h2>XXX.&nbsp; <span class="smcap">Ianto</span>.</h2>
+<p class="poetry">Carreg o&rsquo;r Nant,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wnaiff Iant;<br />
+Carreg o&rsquo;r to,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wnaiff o,&mdash;<br />
+Ianto.</p>
+<h2>XXXI.&nbsp; <span class="smcap">Deio Bach</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Deio</span> bach a minne<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn mynd i werthu pinne;<br />
+Un res, dwy res,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tair rhes am ddime.</p>
+<h2>XXXII.&nbsp; Y <span class="smcap">Bysedd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Modryb</span> y fawd,<br />
+Bys yr uwd,<br />
+Pen y cogwr,<br />
+Dic y peipar,<br />
+Joli cwt bach.</p>
+<h2>XXXIII.&nbsp; <span class="smcap">Holi&rsquo;r Bysedd</span>.
+<a name="citation19a"></a><a href="#footnote19a"
+class="citation">[19a]</a></h2>
+<p class="poetry">&ldquo;<span class="smcap">Ddoi</span> di
+i&rsquo;r mynydd?&rdquo; meddai&rsquo;r fawd,<br />
+&ldquo;I beth?&rdquo; meddai bys yr uwd;<br />
+&ldquo;I hela llwynog&rdquo; meddai&rsquo;r hir-fys; <a
+name="citation19b"></a><a href="#footnote19b"
+class="citation">[19b]</a><br />
+&ldquo;Beth os gwel ni?&rdquo; meddai&rsquo;r canol-fys;<br />
+&ldquo;Llechu dan lechen&rdquo; meddai bys bychan.</p>
+<h2>XXXIV.&nbsp; <span class="smcap">Rhodd</span>. <a
+name="citation20"></a><a href="#footnote20"
+class="citation">[20]</a></h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Buarth</span>, baban,
+cryman, croes;<br />
+Modrwy aur i&rsquo;r oreu &rsquo;i moes.</p>
+<h2>XXXV., XXXVI.&nbsp; <span class="smcap">I&rsquo;r
+Ysgol</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> af i&rsquo;r
+ysgol fory,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;m llyfyr yn fy llaw;<br />
+Heibio&rsquo;r Castell Newydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r cloc yn taro naw;<br />
+Dacw mam yn dyfod,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ben y gamfa wen,<br />
+A rhywbeth yn ei barclod,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phiser ar ei phen.</p>
+<p class="poetry">Mi af i&rsquo;r ysgol fory,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;m llyfyr yn fy llaw,<br />
+Heibio&rsquo;r Sgubor Newydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r cloc yn taro naw;<br />
+O, Mari, Mari, codwch,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae heddyw&rsquo;n fore mwyn,<br />
+Mae&rsquo;r adar bach yn canu,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r g&ocirc;g ar frig y llwyn.</p>
+<h2>XXXVII.&nbsp; <span class="smcap">Lle Difyr</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> fum yn gweini
+tymor<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ymyl Ty&rsquo;n y Coed,<br />
+A&rsquo;dyna&rsquo;r lle difyrraf<br />
+&nbsp;&nbsp; Y bum i ynddo &rsquo;rioed;<br />
+Yr adar bach yn canu,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r coed yn suo ynghyd,&mdash;<br />
+Fy nghalon fach a dorrodd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Er gwaetha rhain i gyd.</p>
+<h2>XXXVIII.&nbsp; <span class="smcap">Colli Blew</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pwsi</span> mew, pwsi
+mew,<br />
+Lle collaist ti dy flew?<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Wrth gario t&acirc;n<br />
+&nbsp;&nbsp; I d&#375; modryb Sian,<br />
+Yng nghanol eira a rhew.&rdquo;</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p33b.jpg">
+<img alt=
+"Pwsi mew, pwsi mew"
+title=
+"Pwsi mew, pwsi mew"
+ src="images/p33s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>XXXIX.&nbsp; <span class="smcap">Boddi Cath</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Shincin Sion</span>
+o&rsquo;r Hengoed<br />
+&nbsp;&nbsp; Aeth i foddi cath,<br />
+Mewn cwd o lian newydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nad oedd e damed gwaeth;<br />
+Y cwd a aeth &rsquo;da&rsquo;r afon,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r gath a ddaeth i&rsquo;r lan,<br />
+A Shincin Sion o&rsquo;r Hengoed<br />
+&nbsp;&nbsp; Gas golled yn y fan.</p>
+<h2>XL.&nbsp; <span class="smcap">Wel</span>, <span
+class="smcap">Wel</span>.</h2>
+<p class="poetry">&ldquo;<span class="smcap">Wel</span>,
+wel,&rdquo;<br />
+Ebe ci Jac Snel,<br />
+&ldquo;Rhaid i mi fynd i hel,<br />
+Ne glemio.&rdquo;</p>
+<h2>XLI., XLII.&nbsp; <span class="smcap">Pwsi Mew</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pwsi</span> meri mew,<br />
+Ble collaist ti dy flew?<br />
+&ldquo;Wrth fynd i Lwyn Tew<br />
+Ar eira mawr a rhew.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Pa groeso gest ti yno.<br />
+Beth gefaist yn dy ben?&rdquo;<br />
+&ldquo;Ces fara haidd coliog,<br />
+A llaeth yr hen gaseg wen.&rdquo;</p>
+<h2>XLIII.&nbsp; <span class="smcap">Calanmai</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Llidiart</span> newydd ar
+gae ceirch,<br />
+&nbsp;&nbsp; A gollwng meirch o&rsquo;r stablau;<br />
+Cywion gwyddau, ac ebol bach,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Bellach ddaw Calanmai.</p>
+<h2>XLIV.&mdash;XLVI.&nbsp; <span class="smcap">Da</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i darw
+penwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; A gwartheg lawer iawn;<br />
+A defaid ar y mynydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phedair d&acirc;s o fawn.</p>
+<p class="poetry">Mae gen i gwpwrdd cornel,<br />
+&nbsp;&nbsp; A set o lestri te;<br />
+A dresser yn y gegin,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phopeth yn ei le.</p>
+<p class="poetry">Mae gen i drol a cheffyl,<br />
+&nbsp;&nbsp; A merlyn bychan twt,<br />
+A phump o wartheg tewion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn pori yn y clwt.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p37b.jpg">
+<img alt=
+"A threser yn y gegin, A phopeth yn ei le"
+title=
+"A threser yn y gegin, A phopeth yn ei le"
+ src="images/p37s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>XLVII.&nbsp; <span class="smcap">Dacw Dy</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dacw</span> d&#375;, a dacw
+do,<br />
+Dacw efail Sion y go;<br />
+Dacw Mali wedi codi,<br />
+Dacw Sion a&rsquo;i freichiau i fyny.</p>
+<h2>XLVIII.&nbsp; <span class="smcap">Cofio&rsquo;r
+Gath</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ar</span> y ffordd wrth
+fynd i Ruthyn,<br />
+Gwelais ddyn yn gwerthu brethyn;<br />
+Gofynnais iddo faint y llath,<br />
+Fod arnaf eisio siwt i&rsquo;r gath.</p>
+<p style="text-align: center" class="poetry">
+<a href="images/p25b.jpg">
+<img alt=
+"Cnul y bachgen coch"
+title=
+"Cnul y bachgen coch"
+ src="images/p25s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>XLIX.&nbsp; <span class="smcap">Ysturmant</span>. <a
+name="citation27a"></a><a href="#footnote27a"
+class="citation">[27a]</a></h2>
+<p class="poetry">(I ddynwared swn ysturmant.)<br />
+&nbsp;&nbsp; <span class="smcap">Dwr</span> gl&acirc;n gloew,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Bara chaws a chwrw.</p>
+<h2>L.&nbsp; <span class="smcap">Ysguthan</span>. <a
+name="citation27b"></a><a href="#footnote27b"
+class="citation">[27b]</a></h2>
+<p class="poetry">(I ddynnwared C&acirc;n Ysguthan.)<br />
+&nbsp;&nbsp; Cyrch du, du,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn &rsquo;y nghwd i.</p>
+<h2>LI.&nbsp; <span class="smcap">Sian</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Sian</span> bach anwyl,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Sian bach i;<br />
+Fi pia Sian,<br />
+&nbsp;&nbsp; A Sian pia fi.</p>
+<h2>LII.&nbsp; <span class="smcap">Sian a Sion</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pan</span> brioda Sion a
+minnau,<br />
+Fe fydd cyrn ar bennau&rsquo;r gwyddau;<br />
+Ieir y mynydd yn bluf gwynion;<br />
+Ceiliog twrci fydd y person.</p>
+<h2>LIII.&nbsp; <span class="smcap">Sion a Sian</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Sion</span> a Sian yn mynd
+i&rsquo;r farchnad,<br />
+Sian yn mynd i brynnu iar,<br />
+&nbsp;&nbsp; A Sion i werthu dafad.</p>
+<h2>LIV.&nbsp; Y <span class="smcap">Crochan</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Rhowch</span> y crochan ar
+y t&acirc;n,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phen y fr&acirc;n i ferwi;<br />
+A dau lygad y gath goed,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phedwar troed y wenci.</p>
+<h2>LV.&nbsp; <span class="smcap">Ust</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ust</span>, O taw!&nbsp;
+Ust, O taw,<br />
+Aeth dy fam i Loeger draw;<br />
+Hi ddaw adre yn y man,<br />
+A llond y cwd o fara cann.</p>
+<h2>LVI.&nbsp; <span class="smcap">Cysgu</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Bachgen</span> bach
+ydi&rsquo;r bachgen gore,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Gore, gore;<br />
+Cysgu&rsquo;r nos, a chodi&rsquo;n fore,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Fore, fore.</p>
+<h2>LVII.&nbsp; <span class="smcap">Ffafraeth</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> fenyw fach
+Cydweli<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gwerthu losin du;<br />
+Yn rhifo deg am geiniog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond un ar ddeg i fi.</p>
+<h2>LVIII.&nbsp; <span class="smcap">Merch ei Mam</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Morfudd</span> fach, ferch
+ei mham,<br />
+Gaiff y gwin a&rsquo;r bara cann;<br />
+Hi gaiff &rsquo;falau per o&rsquo;r berllan,<br />
+Ac yfed gwin o&rsquo;r llester arian.</p>
+<h2>LIX.&nbsp; <span class="smcap">Merch ei Thad</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Morfudd</span> fach, merch
+ei thad,<br />
+Gaiff y wialen fedw&rsquo;u rhad;<br />
+Caiff ei rhwymo wrth bost y gwely<br />
+Caiff ei chwipio bore yfory.</p>
+<h2>LX.&nbsp; <span class="smcap">Colled</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Whic</span> a whiw!<br />
+Aeth y barcud a&rsquo;r ciw;<br />
+Os na feindwch chwi ato,<br />
+Fe aiff ag un eto.</p>
+<h2>LXI.&nbsp; <span class="smcap">Anodd Coelio</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Mae</span> gen i hen iar dwrci,<br />
+&nbsp;&nbsp; A mil o gywion dani;<br />
+Pob un o rheiny yn gymaint ag ych,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond celwydd gwych yw hynny?</p>
+<h2>LXII.&nbsp; <span class="smcap">Dodwy Da</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Mae</span> gen i iar a cheiliog<br />
+&nbsp;&nbsp; A brynnais i ar ddydd Iau;<br />
+Mae&rsquo;r iar yn dodwy wy bob dydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r ceiliog yn dodwy dau.</p>
+<h2>LXIII.&nbsp; <span class="smcap">Byw Detheu</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i iar a
+cheiliog,<br />
+&nbsp;&nbsp; A hwch a mochyn tew;<br />
+Rhwng y wraig a finne,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;R ym ni&rsquo;n eig wneyd hi&rsquo;n lew.</p>
+<h2>LXIV.&nbsp; <span class="smcap">Da</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i ebol
+melyn<br />
+&nbsp;&nbsp; A merlen newydd spon,<br />
+A thair o wartheg blithion<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn pori ar y fron;<br />
+Mae gen i iar a cheiliog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi cefais er dydd Iau,<br />
+Mae&rsquo;r iar yn dodwy wy bob dydd<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r ceiliog yn dodwy dau.</p>
+<h2>LXV.&nbsp; Go-Go-Go!</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Shoni</span> Brica Moni<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Yn berchen buwch a llo;<br />
+A gafar fach, a mochyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; A cheiliog, go-go-go!</p>
+<h2>LXVI.&nbsp; <span class="smcap">Cynffon</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> welais nyth
+pioden,<br />
+Fry, fry, ar ben y goeden,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i chynffon hi mas.</p>
+<h2>LXVII.&nbsp; <span class="smcap">Taith Dau</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dafi</span> bach a
+minne,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn mynd i Aberd&acirc;r,<br />
+Dafi&rsquo;n mofyn ceiliog,<br />
+&nbsp;&nbsp; A minne&rsquo;n &rsquo;mofyn giar.</p>
+<h2>LXVIII.&nbsp; <span class="smcap">Ysgwrs</span>.</h2>
+<p class="poetry">&ldquo;<span class="smcap">Wel</span>,&rdquo;
+meddai Wil wrth y wal,<br />
+Wedodd y wal ddim wrth Wil.</p>
+<h2>LXIX.&nbsp; <span class="smcap">Hoff Bethau</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae&rsquo;n</span> dda gan
+hen wr uwd a lla&rsquo;th<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n dda gan gath lygoden;<br />
+Mae&rsquo;n dda gan &rsquo;radwr flaen ar swch,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n dda gan hwch y fesen.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p50b.jpg">
+<img alt=
+"Mae&rsquo;n dda gan gath llygoden"
+title=
+"Mae&rsquo;n dda gan gath llygoden"
+ src="images/p50s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>LXX.&nbsp; <span class="smcap">Cloc</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i, ac mae
+gen lawer,<br />
+Gloc ar y mur i gadw amser;<br />
+Mae gan Moses, Pant y Meusydd,<br />
+Gloc ar y mur i gadw&rsquo;r tywydd.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p53b.jpg">
+<img alt=
+"Cloc ar y mur i gadw amser"
+title=
+"Cloc ar y mur i gadw amser"
+ src="images/p53s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>LXXI.&nbsp; <span class="smcap">Dwy Fresychen</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> welais ddwy
+gabetsen,<br />
+Yn uwch na chlochdy Llunden;<br />
+A deunaw g&#373;r yn hollti &rsquo;rhain,<br />
+A phedair cainc ar hugain.</p>
+<h2>LXXII.&nbsp; <span class="smcap">Toi a Gwau</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> welais i beth na
+welodd pawb,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Y cwd a&rsquo;r blawd yn cerdded;<br />
+Y fr&acirc;n yn toi ar ben y ty,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r malwod yn gwau melfed.</p>
+<h2>LXXIII.&nbsp; <span class="smcap">Malwod a
+Milgwn</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> welais innau
+falwen goch,<br />
+&nbsp;&nbsp; A dwy gloch wrth ei chlustiau;<br />
+A dau faen melin ar ei chefn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn curo&rsquo;r milgwn gorau.</p>
+<h2>LXXIV.&nbsp; <span class="smcap">Gwennol Fedrus</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Do</span>, mi welais innau
+wennol,<br />
+Ar y traeth yn gosod pedol;<br />
+Ac yn curo hoel mewn diwrnod,&mdash;<br />
+Dyna un o&rsquo;r saith rhyfeddod.</p>
+<h2>LXXV.&nbsp; <span class="smcap">Llyncu Dewr</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> weles beth na
+welodd pawb,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Y cwd a&rsquo;r blawd yn cerdded,<br />
+Y fr&acirc;n yn toi ar ben y ty,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r g&#373;r mor hy a hedeg;<br />
+A hogyn bach, dim mwy na mi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn Ilyncu tri dyniawed.</p>
+<h2>LXXVI., LXXVII.&nbsp; Y <span class="smcap">Ddafad yn y
+Bala</span>.</h2>
+<p class="poetry">&rsquo;<span class="smcap">Roedd</span> gen i
+ddafad gorniog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac arni bwys o wlan,<br />
+Yn pori ar lan yr afon<br />
+&nbsp;&nbsp; Ymysg y cerrig m&acirc;n;<br />
+Fe aeth yr hwsmon heibio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hanosodd arni gi;<br />
+Ni welais i byth mo&rsquo;m dafad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ys gwn i a welsoch chwi?</p>
+<p class="poetry">Mi gwelais hi yn y Bala,<br />
+&nbsp;&nbsp; Newydd werthu ei gwlan,<br />
+Yn eistedd yn ei chadair,<br />
+&nbsp;&nbsp; O flaen tanllwyth mawr o d&acirc;n;<br />
+A&rsquo;i phibell a&rsquo;i thybaco,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn smocio&rsquo;n abal ffri,<br />
+A dyna lle mae y ddafad,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwd morning, Jon, how di!</p>
+<h2>LXXVIII.&nbsp; <span class="smcap">Iar y Penmaen
+Mawr</span>.</h2>
+<p class="poetry">&rsquo;<span class="smcap">Roedd</span> gen i
+iar yn gorri,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ben y Penmaen Mawr,<br />
+Mi eis i droed y Wyddfa<br />
+&nbsp;&nbsp; I alw arni i lawr;<br />
+Mi hedodd ac mi hedodd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i chywion gyda hi,<br />
+I ganol tir y Werddon,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Good morning, John!&nbsp; How di?</p>
+<h2>LXXIX.&nbsp; I <span class="smcap">Ble</span>?</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Troi</span> a throsi, troi
+i ble?<br />
+I Abergele i yfed te.</p>
+<h2>LXXX.&nbsp; <span class="smcap">Morio</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Fuost</span> ti erioed yn
+morio?<br />
+&ldquo;Do, mewn padell ffrio;<br />
+Chwythodd y gwynt fi i Eil o Man,<br />
+A dyna lle bum i&rsquo;n crio.&rdquo;</p>
+<h2>LXXXI.&nbsp; <span class="smcap">Llong Fy
+Nghariad</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dacw</span> long yn
+hwylio&rsquo;n hwylus,<br />
+Heibio&rsquo;r trwyn, ac at yr ynys;<br />
+Os fy nghariad i sydd ynddi,<br />
+Hwyliau sidan glas sydd arni.</p>
+<h2>LXXXII.&nbsp; <span class="smcap">Cwch Bach</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Cwch</span> bach ar y
+m&ocirc;r,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phedwar dyn yn rhwyfo;<br />
+A Shami pwdwr wrth y llyw<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gwaeddi,&mdash;&ldquo;Dyn a&rsquo;n
+helpo.&rdquo;</p>
+<h2>LXXXIII.&nbsp; <span class="smcap">Glan y Mor</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i d&#375;
+bach del,<br />
+O d&#375; bach del, O d&#375; bach del,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r gwynt i&rsquo;r drws bob amser;<br />
+Agorwch dipyn o gil y dd&ocirc;r,<br />
+O gil y dd&ocirc;r, o gil y dd&ocirc;r,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cewch weld y m&ocirc;r a&rsquo;r llongau.</p>
+<h2>LXXXIV.&nbsp; <span class="smcap">Dwr y Mor</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ioan</span> bach a
+finnau<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn mynd i ddwr y m&ocirc;r;<br />
+Ioan yn codi &rsquo;i goesau,<br />
+&nbsp;&nbsp; A dweyd fod d&#373;r yn oer.</p>
+<h2>LXXXV.&nbsp; <span class="smcap">Tri</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Tri</span> graienyn, tri
+maen melin,<br />
+Tair llong ar f&ocirc;r, tri m&ocirc;r, tri mynydd;<br />
+A&rsquo;r tri aderyn a&rsquo;r traed arian,<br />
+Yn tiwnio ymysg y twyni m&acirc;n.</p>
+<h2>LXXXVI.&nbsp; <span class="smcap">Wedi Digio</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> fy nghariad wedi
+digio,<br />
+Nis gwn yn wir pa beth ddaeth iddo;<br />
+Pan ddaw&rsquo;r gwibed bach a chywion,<br />
+Gyrraf gyw i godi ei galon.</p>
+<h2>LXXXVII.&nbsp; <span class="smcap">Carn Fadryn</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> af oddiyma i ben
+Carn Fadryn,<br />
+Er mwyn cael gweled eglwys Nefyn;<br />
+O ddeutu hon mae&rsquo;r plant yn chware,<br />
+Lle dymunwn fy mod inne.</p>
+<h2>LXXXVIII.&nbsp; <span class="smcap">Siglo&rsquo;r
+Cryd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Siglo&rsquo;r</span> cryd
+&acirc;&rsquo;m troed wrth bobi,<br />
+Siglo&rsquo;r cryd &acirc;&rsquo;m troed wrth olchi;<br />
+Siglo&rsquo;r cryd ymhob hysywaeth,<br />
+Siglo&rsquo;r cryd sy raid i famaeth.</p>
+<h2>LXXXIX.&nbsp; Y <span class="smcap">Lleuad</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> nhw&rsquo;n
+dwedyd yn Llanrhaiad,<br />
+Mai rhyw deiliwr wnaeth y lleuad;<br />
+A&rsquo;r rheswm am fod goleu drwyddo,<br />
+Ei fod heb orffen cael ei bwytho.</p>
+<h2>LXL.&nbsp; <span class="smcap">Coes un Ddel</span>. <a
+name="citation39"></a><a href="#footnote39"
+class="citation">[39]</a></h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Coes</span> un ddel, ac
+hosan ddu,<br />
+Fel a&rsquo;r fel, fel a&rsquo;r fu;<br />
+Fel a&rsquo;r fu, fel a&rsquo;r fel,<br />
+Ac hosan ddu coes un ddel.</p>
+<h2>LXLI.&nbsp; Y <span class="smcap">Bryn a&rsquo;r
+Afon</span>.</h2>
+<p class="poetry">Y <span
+class="smcap">Bryn</span>,&mdash;&ldquo;Igam Ogam, ble&rsquo;r ei
+di?&rdquo;<br />
+Yr Afon,&mdash;&ldquo;Moel dy ben, nis gwaeth i ti.&rdquo;<br />
+Y Bryn,&mdash;&ldquo;Mi dyf gwallt ar fy mhen i<br />
+&nbsp;&nbsp; Cyn unioni&rsquo;th arrau ceimion di.&rdquo;</p>
+<h2>LXLII.&nbsp; <span class="smcap">Dechreu Canu</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pan</span> es i gynta i
+garu,<br />
+&nbsp;&nbsp; O gwmpas tri o&rsquo;r gloch,<br />
+Mi gurais wrth y ffenestr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Lle&rsquo;r oedd yr hogen goch.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p57b.jpg">
+<img alt=
+"Mi gnociais wrth y ffenestr, Lle&rsquo;r oedd yr hogen goch"
+title=
+"Mi gnociais wrth y ffenestr, Lle&rsquo;r oedd yr hogen goch"
+ src="images/p57s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>LXLIII.&nbsp; <span class="smcap">Siglo</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Tri</span> pheth sy&rsquo;n
+hawdd eu siglo,&mdash;<br />
+Llong ar f&ocirc;r pan fydd hi&rsquo;n nofio,<br />
+Llidiart newydd ar glawdd helyg,<br />
+A march dan gyfrwy merch fonheddig.</p>
+<h2>LXLIV.&nbsp; <span class="smcap">Arfer Penllyn</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dyma</span> arfer pobl
+Penllyn,&mdash;<br />
+Canu a dawnsic hefo&rsquo;r delyn,<br />
+Dod yn ol wrth oleu&rsquo;r lleuad,<br />
+Dwyn y llwdn llwyd yn lladrad.</p>
+<h2>LXLV.&nbsp; <span class="smcap">Dillad Newydd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Caf</span> finnau ddillad
+newydd<br />
+&nbsp;&nbsp; O hyn i tua&rsquo;r Pasg,<br />
+Mi daflaf rhain i&rsquo;r potiwr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fydd hynny fawr o dasg;<br />
+Caf wedyn fynd i&rsquo;r pentre,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel sowldiwr bach yn smart,<br />
+A phrynnaf wn a chledde,<br />
+&nbsp;&nbsp; I ladd &rsquo;rhen Fonipart.</p>
+<h2>LXLVI.&nbsp; <span class="smcap">Lle Rhyfedd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Eglwys</span> fach
+Pencarreg,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ben y ddraenen wen;<br />
+A chlochdy mawr Llanbydder<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn Nheifi dros ei ben.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p41b.jpg">
+<img alt=
+"Mae&rsquo;n dda gen henwr uwd a llaeth"
+title=
+"Mae&rsquo;n dda gen henwr uwd a llaeth"
+ src="images/p41s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>LXLVII.&nbsp; <span class="smcap">Sel Wil y Pant</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pan</span> oedd y ci ryw
+noson,<br />
+Yn ceisio crafu&rsquo;r crochon,<br />
+&rsquo;Roedd Wil o&rsquo;r Pant, nai Beti Sian,<br />
+Yn cynnal bla&rsquo;n &rsquo;i gynffon.</p>
+<h2>LXLVIII.&nbsp; <span class="smcap">Cario Ceiliog</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Twm</span> yr ieir aeth
+lawr i&rsquo;r dre,<br />
+A giar a cheiliog gydag e;<br />
+Canodd y ceiliog,&mdash;&ldquo;Go-go-go&rdquo;;<br />
+Gwaeddodd Twm,&mdash;&ldquo;Halo!&nbsp; Halo!&rdquo;</p>
+<h2>LXLIX.&nbsp; <span class="smcap">Fe Ddaw</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Fe</span> ddaw Gwyl Fair,
+fe ddaw Gwyl Ddewi,<br />
+Fe ddaw&rsquo;r hwyaden fach i ddodwy.</p>
+<h2>C.&nbsp; <span class="smcap">Cel Bach</span>, <span
+class="smcap">Cel Mawr</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Hei</span>, gel bach, tua
+Chaerdydd,<br />
+&rsquo;Mofyn pwn o lestri pridd;<br />
+Hei, gel mawr, i Aberhonddu,<br />
+Dwmbwr dambar, llestri&rsquo;n torri.</p>
+<h2>CI.&nbsp; <span class="smcap">I&rsquo;r Dre</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Gyrru</span>, gyrru, drot
+i&rsquo;r dre,<br />
+&rsquo;Mofyn bara cann a the.</p>
+<h2>CII.&nbsp; I <span class="smcap">Ffair Henfeddau</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Gyrru</span>, gyrru, i
+ffair Henfeddau,<br />
+&rsquo;Mofyn pinnau, &rsquo;mofyn &rsquo;falau.</p>
+<h2>CIII.&nbsp; I <span class="smcap">Ffair y Rhos</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Gyrru</span>, gyrru, i
+ffair y Rhos;<br />
+Mynd cyn dydd a dod cyn nos.</p>
+<h2>CIV.&nbsp; I <span class="smcap">Ffair y Fenni</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Gyrru</span>, gyrru, i
+ffair y Fenni;<br />
+&rsquo;Mofyn cledd i ladd y bwci.</p>
+<h2>CV.&nbsp; <span class="smcap">Cel Bach Dewr</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Welwch</span> chwi cel
+bach<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ein cario ni&rsquo;n dau?<br />
+Mynd i ochor draw&rsquo;r afon<br />
+&nbsp;&nbsp; Gael eirin a chnau.</p>
+<h2>CVI.&nbsp; <span class="smcap">Ceffyl John Jones</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mam</span> gu, mam gu,
+dewch maes o&rsquo;r ty,<br />
+Gael gweld John Jones ar gefn y ci.</p>
+<h2>CVII.&nbsp; <span class="smcap">Mari</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mari</span> l&acirc;n, a
+Mari lon,<br />
+&nbsp;&nbsp; A Mari dirion doriad,<br />
+Mari ydyw&rsquo;r fwyna&rsquo;n fyw,<br />
+&nbsp;&nbsp; A Mari yw fy nghariad;<br />
+Ac onid ydyw Mari&rsquo;n l&acirc;n,<br />
+Ni wiw i Sian mo&rsquo;r siarad.</p>
+<h2>CVIII.&nbsp; <span class="smcap">Trot</span>, <span
+class="smcap">Trot</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Trot</span>, trot,
+tua&rsquo;r dre,<br />
+&lsquo;Mofyn pwn o lestri te;<br />
+Trot, trot, tua&rsquo;r dre,<br />
+I mofyn set o lestri te;<br />
+Galop, galop, tua chartre,<br />
+Torri&rsquo;r pwn a&rsquo;r llestri&rsquo;n gate.</p>
+<h2>CIX.&nbsp; <span class="smcap">Ffidil a Ffon</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mari John</span>, ffidil a
+ffon,<br />
+Cyllell a bilwg i chware ding dong.</p>
+<h2>CX.&nbsp; <span class="smcap">Ennill</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Sion</span> a Siani
+Siencyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n byw yn sir y Fflint;<br />
+Sian yn ennill chweugain,<br />
+&nbsp;&nbsp; A Sion yn ennill punt.</p>
+<h2>CXI.&nbsp; <span class="smcap">Dyna&rsquo;r
+Ffordd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dafi</span> Siencyn
+Morgan,<br />
+Yn codi&rsquo;r d&ocirc;n ei hunan;<br />
+A&rsquo;i isaf en e nesa i fiwn,<br />
+A dyna&rsquo;r ffordd i ddechre tiwn.</p>
+<h2>CXII.&nbsp; <span class="smcap">Robin A&rsquo;r
+Dryw</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Robin</span> goch a&rsquo;r
+Dryw bach<br />
+Yn fy nghuro i fel curo sach;<br />
+Mi godais innau i fyny&rsquo;n gawr,<br />
+Mi drewais Robin goch i lawr.</p>
+<h2>CXIII.&nbsp; Y <span class="smcap">Ji Binc</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ji</span> binc, ji binc, ar
+ben y banc,<br />
+Yn pwyso hanner cant o blant.</p>
+<h2>CXIV.&nbsp; Y <span class="smcap">Fran</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Shinc</span> a Ponc a
+finne<br />
+Yn mynd i ffair y pinne;<br />
+Dod yn ol ar gefn y fr&acirc;n,<br />
+A phwys o wlan am ddime.</p>
+<h2>CXV.&nbsp; <span class="smcap">Robin Goch</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Robin</span> goch ar ben y
+rhiniog,<br />
+Yn gofyn tamaid heb un geiniog;<br />
+Ac yn dwedyd yn ysmala,&mdash;<br />
+&ldquo;Mae hi&rsquo;n oer, mi ddaw yn eira.&rdquo;</p>
+<h2>CXVI.&nbsp; <span class="smcap">Jac y Do</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Si</span> so, Jac y Do,<br
+/>
+Dal y deryn dan y to,<br />
+Gwerthu&rsquo;r fuwch a lladd y llo,<br />
+A mynd i Lunden i roi fro;<br />
+Dene diwedd Jac y Do.</p>
+<h2>CXVII.&nbsp; <span class="smcap">Dawns</span>.</h2>
+<p class="poetry">Y <span class="smcap">dyrnwr</span> yn
+dyrnu,<br />
+Y ffidil yn canu;<br />
+A Robin goch bach<br />
+Yn dawnsio&rsquo;n y beudy.</p>
+<h2>CXVIII.&nbsp; <span class="smcap">Mynd i Garu</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Rhowch</span> imi fenthyg
+ceffyl,<br />
+&nbsp;&nbsp; I fyned dros y lan,<br />
+I garu&rsquo;r ferch fach ifanc<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n byw &rsquo;da &rsquo;i thad a&rsquo;i
+mham;<br />
+Ac oni ddaw yn foddus,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i gwaddol gyda hi,<br />
+Gadawaf hi yn llonydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Waith bachgen pert wyf fi.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p85b.jpg">
+<img alt=
+"Waith bachgen smart wyf fi"
+title=
+"Waith bachgen smart wyf fi"
+ src="images/p85s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>CXIX.&nbsp; <span class="smcap">Fy Eiddo</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gennyf d&#375;
+cysurus,<br />
+&nbsp;&nbsp; A melin newydd dwt,<br />
+A chwpwrdd yn y gornel,<br />
+&nbsp;&nbsp; A mochyn yn y cwt.</p>
+<h2>CXX.&nbsp; <span class="smcap">Sen I&rsquo;r
+Gwas</span>.</h2>
+<p class="poetry">Y <span class="smcap">llepyn</span> llo
+a&rsquo;r gwyneb llwyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ti fyti fwyd o&rsquo;r goer;<br />
+Pe torrit gwys fel torri gaws,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe fyddai&rsquo;n haws dy ddiodde.</p>
+<h2>CXXI.&nbsp; <span class="smcap">Prun</span>?</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dic Golt</span> a gysgodd
+yn y cart,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe&rsquo;i speiliwyd o&rsquo;i geffyle;<br />
+A phan ddihunodd, holi wnai,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Ai Dic wyf fi, ai nage?<br />
+Os Dic wyf fi, ces golled flin,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi gollais fy ngheffyle;<br />
+Ac os nad Dic, &rsquo;rwy&rsquo;n fachgen smart,<br />
+&nbsp;&nbsp; Enillais gart yn rhywle.&rdquo;</p>
+<h2>CXXII.&nbsp; <span class="smcap">Damwain</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Shigwti</span> wen Shon-Gati,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae crys y g&#373;r heb olchi,<br />
+Fe aeth yr olchbren gyda&rsquo;r nanf,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r wraig a&rsquo;r plant yn gwaeddi.</p>
+<h2>CXXIII.&nbsp; <span class="smcap">Coed Tan</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Gwern</span> a helyg<br />
+Hyd Nadolig.<br />
+Bedw, os cair,<br />
+Hyd Wyl Fair;<br />
+Cringoed caeau<br />
+O hynny hyd Glamai;<br />
+Briwydd y fr&acirc;n<br />
+O hynny ymlaen.</p>
+<h2>CXXIV.&nbsp; <span class="smcap">Ffair Pwllheli</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Aeth</span> fy Ngwen i
+ffair Pwllheli,<br />
+Eisio padell bridd oedd arni;<br />
+Rhodd am dani saith o sylltau,<br />
+Cawswn i hi am dair a dimau.</p>
+<h2>CXXV.&nbsp; <span class="smcap">Bore Golchi</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Aeth</span> fy Ngwen ryw
+fore i olchi,<br />
+Eisio dillad gl&acirc;n oedd arni;<br />
+Tra bu Gwen yn &rsquo;mofyn sebon,<br />
+Aeth y dillad hefo&rsquo;r afon.</p>
+<h2>CXXVI.&nbsp; <span class="smcap">Bore Corddi</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Aeth</span> fy Ngwen ryw
+fore i gorddi,<br />
+Eisio menyn ffres oedd arni;<br />
+Tra bo Gwen yn &rsquo;mofyn halen,<br />
+Aeth y ci a&rsquo;r menyn allan.</p>
+<h2>CXXVII.&nbsp; <span class="smcap">Seren Ddu</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Seren</span> ddu a
+mwnci,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sion y gof yn dyrnu,<br />
+Modryb Ann yn pigo pys,<br />
+&nbsp;&nbsp; A minnau&rsquo;n chwys dyferu.</p>
+<h2>CXXVIII.&nbsp; <span class="smcap">Benthyg Lli</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Si</span> so gorniog,<br />
+Grot &acirc; pheder ceiniog,<br />
+Un i mi, ac un i chwi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac un i&rsquo;r dyn,<br />
+Am fenthyg y lli gorniog.</p>
+<h2>CXXIX.&nbsp; <span class="smcap">Llawer o Honynt</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ceiliog</span> bach y
+Wyddfa<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn canu ar y bryn,<br />
+Hwyaid Aber Glaslyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn nofio ar y llyn;<br />
+Gwyddau Hafod G&rsquo;regog<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gwaeddi &ldquo;wich di wach,&rdquo;<br />
+A milgwn Jones Ynysfor<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ol y llwynog bach.</p>
+<h2>CXXX.&nbsp; <span class="smcap">Lle Mae Pethau</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> yn y Bala flawd
+ar werth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n Mawddwy berth i lechu,<br />
+Mae yn Llyn Tegid ddwr a gro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n Llundain o i bedoli;<br />
+Ac yng Nghastell Dinas Br&acirc;n<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae ffynnon l&acirc;n i ymolchi.</p>
+<h2>CXXXI.&nbsp; <span class="smcap">Hen Lanc</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Briodi</span> di?<br />
+&nbsp;&nbsp; Na wnaf byth!<br />
+Wyt ti&rsquo;n siwr?<br />
+&nbsp;&nbsp; Ydw&rsquo;n siwr.</p>
+<p class="poetry">Hen lanc yn byw fy hunan<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ydwyf fi;<br />
+Yn meddu cwrs o arian,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ydwyf fi;<br />
+Yn meddwl am briodi?<br />
+&nbsp;&nbsp; Priodi, na wnaf byth;<br />
+Waeth beth fydd gennyf wedyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond poenau lond fy nyth.</p>
+<h2>CXXXII.&nbsp; <span class="smcap">Caru Ffyddlon</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> nhw&rsquo;n
+dwedyd ac yn son<br />
+Mod i&rsquo;n caru yn sir Fon;<br />
+Minne sydd yn caru&rsquo;n ffyddlon<br />
+Dros y d&#373;r yn sir Gaernarfon.</p>
+<h2>CXXXIII.&nbsp; <span class="smcap">Caru Ymhell</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Caru</span> yng Nghaer, a
+charu yng Nghorwen,<br />
+Caru yn Nyffryn Clwyd a Derwen;<br />
+Caru &rsquo;mhellach dros y mynydd,<br />
+Cael yng Nghynwyd gariad newydd.</p>
+<h2>CXXXIV.&nbsp; <span class="smcap">Elisabeth</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Elisabeth</span> bach, a
+briodwch chwi fi?<br />
+Dyma&rsquo;r amser gore i chwi;<br />
+Tra bo&rsquo;r drym yn mynd trwy&rsquo;r dre,<br />
+Tra bo&rsquo;ch calon bach yn ei lle.</p>
+<h2>CXXXV.&nbsp; <span class="smcap">Shontyn</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Shontyn</span>, Shontyn, y
+gwr tynn;<br />
+Clywed y cwbl, a dweyd dim.</p>
+<h2>CXXXVI.&nbsp; <span class="smcap">Glaw</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae&rsquo;n</span> bwrw
+glaw allan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n hindda&rsquo;n y ty,<br />
+A merched Tregaron<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn chwalu&rsquo;r gwlan du.</p>
+<h2>CXXXVII.&nbsp; Y <span class="smcap">Carwr Trist</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Bachgen</span> bach o
+Ddowles,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gweithio&rsquo;n ngwaith y t&acirc;n,<br />
+Bron a thorri &rsquo;i galon<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ol y ferch fach l&acirc;n;<br />
+Ei goesau fel y pibau,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i freichiau fel y brwyn,<br />
+Ei ben e fel pytaten,<br />
+&nbsp;&nbsp; A hanner llath o drwyn.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p65b.jpg">
+<img alt=
+"Bachgen bach o Ddowles"
+title=
+"Bachgen bach o Ddowles"
+ src="images/p65s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>CXXXVIII.&nbsp; <span class="smcap">John</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ar</span> y ffordd wrth
+fynd i Lerpwl,<br />
+Gwelais Iohn ar ben y cwpwr;<br />
+Gofynnnis iddo beth oedd o&rsquo;n wneyd;<br />
+&ldquo;Bwyta siwgwr, paid a deyd.&rdquo;</p>
+<h2>CXXXIX.&nbsp; <span class="smcap">Breuddwyd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Gwelais</span> neithiwr,
+drwy fy hun,<br />
+Lanciau Llangwm bod yg un;<br />
+Rhai mewn uwd, a rhai mewn llymru,<br />
+A rhai mewn buddai, wedi boddi.</p>
+<h2>CXL.&nbsp; <span class="smcap">Pedoli</span>, <span
+class="smcap">Pedinc</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pedoli</span>, pedoli,
+pe-dinc,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n rhaid i ni bedoli<br />
+Tae e&rsquo;n costio i ni bunt;<br />
+&nbsp;&nbsp; Pedol yn ol, a phedol ymlaen,<br />
+Pedol yn eise o dan y droed ase,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Bi-dinc, bi-dinc, bi-dinc.</p>
+<h2>CXLI.&nbsp; <span class="smcap">Pedoli</span>, <span
+class="smcap">Pedrot</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pedoli</span>, pedoli,
+pedoli, pe-drot,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n rhaid i ni bedoli<br />
+Tae e&rsquo;n costio i ni rot;<br />
+&nbsp;&nbsp; Pedol yn ol, a phedol ymlaen,<br />
+Pedol yn eise o dan y droed ase,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Bi-drot, bi-drot, bi-drot.</p>
+<h2>CXLII.&nbsp; <span class="smcap">Pedoli&rsquo;r Ceffyl
+Gwyn</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pedoli</span>, pedoli,
+pe-din,<br />
+Pedoli&rsquo;r ceffyl gwyn;<br />
+Pedoli, pedoli, pe-doc,<br />
+Pedoli&rsquo;r ebol broc.</p>
+<h2>CXLIII.&nbsp; <span class="smcap">Robin Dir-rip</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Robin</span> dir-rip,<br />
+A&rsquo;i geffyl a&rsquo;i chwip;<br />
+A&rsquo;i gap yn ei law,<br />
+Yn rhedeg trwy&rsquo;r baw.</p>
+<h2>CXLIV.&nbsp; <span class="smcap">Gwcw</span>!</h2>
+<p class="poetry">&ldquo;<span class="smcap">Gw-cw</span>!&rdquo;
+medd y gog,<br />
+Ar y gangen gonglog;<br />
+&ldquo;Gw-cw!&rdquo; medd y llall,<br />
+Ar y gangen arall.</p>
+<h2>CXLV.&nbsp; <span class="smcap">Gardyson</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Shoni</span> moni, coesau
+meinion,<br />
+Cwtws y gath yu lle gardyson.</p>
+<h2>CXLVI.&nbsp; <span class="smcap">Esgidiau</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Lle</span> mae &rsquo;i
+sgidie?<br />
+&nbsp;&nbsp; Pwy sgidie?<br />
+Sgidie John.<br />
+&nbsp;&nbsp; Pwy John?<br />
+John diti.<br />
+&nbsp;&nbsp; Pwy diti?<br />
+Diti &rsquo;i fam.<br />
+&nbsp;&nbsp; Pwy fam?<br />
+I fam e&rsquo;.<br />
+&nbsp;&nbsp; Pwy e&rsquo;?<br />
+E&rsquo; &rsquo;i hunan.</p>
+<h2>CXLVII.&nbsp; <span class="smcap">Robin Goch</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Robin</span> goch ar ben y
+rhiniog,<br />
+A&rsquo;i ddwy aden yn anwydog;<br />
+Ac yn dwedyd yn ysmala,&mdash;<br />
+&ldquo;Mae hi&rsquo;n oer, mi ddaw yn eira.&rdquo;</p>
+<h2>CXLVIII.&nbsp; <span class="smcap">Chware</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Canwch</span> y gloch!<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; (<i>Tynnu yn un o&rsquo;r cudynau gwallt</i>)<br />
+Curwch y drws!<br />
+&nbsp;&nbsp; (<i>Taro&rsquo;r talcen a&rsquo;r bys</i>)<br />
+Codwch y glicied!<br />
+&nbsp;&nbsp; (<i>Gwasgu blaen y trwyn i fyny</i>)<br />
+Dowch i mewn, dowch i mewn, dowch i mewn!<br />
+&nbsp;&nbsp; (<i>Rhoi&rsquo;r bys ar y wefus</i>).</p>
+<h2>CXLIX.&nbsp; <span class="smcap">Cariad</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i gariad
+gl&acirc;n, gl&acirc;n,<br />
+Gwrid coch a dannedd m&acirc;n;<br />
+Ei dwy ael fel ede sidan,<br />
+Gwallt ei phen fel gwiail arian.</p>
+<h2>CL.&nbsp; <span class="smcap">Dewis Ofer</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mynd</span> i&rsquo;r ardd
+i dorri pwysi,<br />
+Gwrthod lafant, gwrthod lili;<br />
+Pasio&rsquo;r pinc a&rsquo;r rhosod cochion,<br />
+Dewis pwysi o ddanadl poethion.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p69b.jpg">
+<img alt=
+"Mynd i&rsquo;r ardd i dorri pwysi"
+title=
+"Mynd i&rsquo;r ardd i dorri pwysi"
+ src="images/p69s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>CLI.&nbsp; <span class="smcap">Ladi Fach
+Benfelen</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ladi</span> bach
+benfelen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn byw ar ben y graig,<br />
+Mi bobith ac mi olchith,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwnaiff imi burion gwraig;<br />
+Mi startsith ac mi smwddith,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwnaiff imi burion bwyd,<br />
+Fe wnaiff i&rsquo;r haul dywynnu<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ben y Garreg Lwyd.</p>
+<h2>CLII.&nbsp; <span class="smcap">Cydymdeimlad</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Trueni</span> mawr oedd
+gweled<br />
+Y merlyn bach diniwed,<br />
+Ac arno fe y chwys yn drwyth,<br />
+Wrth lusgo llwyth o ddefed.</p>
+<h2>CLIII.&nbsp; <span class="smcap">Apel</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Glaw</span> bach, cerr
+ffordd draw,<br />
+A gad i&rsquo;r haul ddod yma.</p>
+<h2>CLIV.&nbsp; <span class="smcap">Saethu Llongau</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Welsoch</span> chwi wynt,
+welsoch chwi law?<br />
+Welsoch chwi dderyn bach ffordd draw?<br />
+Welsoch chwi ddyn &acirc; photasen ledr,<br />
+Yn saethu llongau brenin Lloegr?</p>
+<h2>CLV.&nbsp; <span class="smcap">Ceiniog i Mi</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Si</span> so, si so,<br />
+Deryn bach ar ben y to;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ceiniog i ti,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ceiniog i mi,<br />
+A cheiniog i&rsquo;r iar am ddodwy,<br />
+A cheiniog i&rsquo;r ceiliog am ganu.</p>
+<h2>CLVI.&nbsp; Y <span class="smcap">Tywydd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Bys</span> i fyny, teg
+yfory;<br />
+Bys i lawr, glaw mawr.</p>
+<h2>CLVII., CLVIII.&nbsp; <span
+class="smcap">Calanmai</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Daw</span> Clame, daw
+Clame,<br />
+&nbsp;&nbsp; Daw dail ar bob twyn,&mdash;<br />
+Daw meistr a meistres<br />
+&nbsp;&nbsp; I edrych yn fwyn.</p>
+<p class="poetry">A minne, &rsquo;rwy&rsquo;n coelio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn hela i&rsquo;m co,<br />
+I&rsquo;r gunog laeth enwyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Fod ganwaith dan glo.</p>
+<h2>CLIX.&nbsp; <span class="smcap">Cath Ddu</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Amen</span>, person
+pren,<br />
+Cath ddu a chynffon wen.</p>
+<h2>CLX.&nbsp; <span class="smcap">Mynd a Dod</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Hei</span> ding, diri diri
+dywn,<br />
+Gyrru&rsquo;r gwyddau bach i&rsquo;r cawn;<br />
+Dwad &rsquo;nol yn hwyr brynhawn,<br />
+A&rsquo;u crombilau bach yn llawn.</p>
+<h2>CLXI.&nbsp; <span class="smcap">Gyru Gwyddau</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> wraig bach yn
+gyrru gwyddau,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ar hyd y nos;<br />
+O Langollen i Ddolgellau,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ar hyd y nos;<br />
+Ac yn dwedyd wrth y llanciau,<br />
+&ldquo;Gyrrwch chwi, mi ddaliaf finnau,&rdquo;<br />
+O Langollen i Ddolgellau,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ar hyd y nos.</p>
+<h2>CLXII.&nbsp; <span class="smcap">Bwrw Eira</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> wraig yn pluo
+gwyddau,<br />
+Daw yn fuan ddyddiau&rsquo;r gwyliau.</p>
+<h2>CLXIII.&nbsp; <span class="smcap">Beth sydd
+Gennyf</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i iar, mae
+gen i geiliog,<br />
+Mae gen i gywen felen gopog;<br />
+Mae gen i fuwch yn rhoi i mi lefrith,<br />
+Mae gen i gyrnen fawr o wenith.</p>
+<h2>CLXIV.&nbsp; <span class="smcap">Tair Gwydd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Gwydd</span> o flaen
+g&#373;ydd,<br />
+G&#373;ydd ar ol g&#373;ydd,<br />
+A rhwng pob dwy &#373;ydd, g&#373;ydd;<br />
+Sawl g&#373;ydd oedd yno?</p>
+<h2>CLXV., CLXVI.&nbsp; <span class="smcap">Cariad y
+Melinydd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> af i&rsquo;r
+eglwys Ddywsul nesa,<br />
+Yn fy sidan at fy sodla;<br />
+Dwed y merched wrth eu gilydd,&mdash;<br />
+&ldquo;Dacw gariad Wil Felinydd.&rdquo;<br />
+Os Wil Felinydd wyf yn garu,<br />
+Rhoddaf bupur iddo falu;<br />
+Llefrith gwyn i yrru&rsquo;r felin,<br />
+A chocos arian ar yr olwyn.</p>
+<h2>CLXVII.&nbsp; <span class="smcap">Cariad Arall</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Mae&rsquo;n</span> dda gen i fuwch,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n dda gen i oen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n dda gen i geffyl<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yn llydan ei ffroen;<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n dda gen i &rsquo;r adar<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n canu yn y llwyn.<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n dda gen i fachgen<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A chrwb ar ei drwyn;<br />
+A thipyn bach bach o ol y frech wen,<br />
+Yn gwisgo het befer ar ochor ei ben.</p>
+<h2>CLXVIII.&nbsp; <span class="smcap">Gwraig</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> fynnai wraig, mi
+wranta,<br />
+Caiff godi&rsquo;r bore&rsquo;n nghynta;<br />
+Troed yn ol a throed ymlaen,<br />
+A throed i gicio&rsquo;r pentan.</p>
+<h2>CLXIX., CLXX.&nbsp; <span class="smcap">Pry Bach</span>. <a
+name="citation63"></a><a href="#footnote63"
+class="citation">[63]</a></h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pry</span> bach yn mynd
+i&rsquo;r coed,<br />
+Dan droi &rsquo;i ferrau, dan droi &rsquo;i droed;<br />
+Dwad adre yn y bore,<br />
+Wedi colli un o&rsquo;i sgidie.</p>
+<p class="poetry">Pry bach yn edrych am dwll,<br />
+Yn edrych am dwll, yn edrych am dwll,<br />
+Pry bach yn edrych am dwll,<br />
+A <i>dyma</i> dwll, dwll, dwll, dwll, dwll.</p>
+<h2>CLXXI.&nbsp; Y <span class="smcap">Bysedd</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Bowden</span>,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwas y Fowden,<br />
+&nbsp;&nbsp; Libar labar,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwas y stabal,<br />
+Bys bach, druan g&#373;r,<br />
+Dorrodd &rsquo;i ben wrth gario d&#373;r<br />
+&nbsp;&nbsp; I mam i dylino.</p>
+<h2>CLXXII.&nbsp; <span class="smcap">Chware&rsquo;r
+Bysedd</span>.</h2>
+<p class="poetry">&ldquo;<span class="smcap">I&rsquo;r</span>
+coed,&rdquo; medde Modryb y Mawd,<br />
+&ldquo;I be?&rdquo; medde Bys yr Uwd;<br />
+&ldquo;I ladrata,&rdquo; medde Hirfys;<br />
+&ldquo;Beth os dalian ni?&rdquo; medde&rsquo;r Canol-fys;<br />
+&ldquo;Dengwn, dengwn, rhag iddo&rsquo;n dal ni,&rdquo;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Medde&rsquo;r Bys Bach.</p>
+<h2>CLXXIII.&nbsp; <span class="smcap">Bwgan</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Bwgan</span> bo lol, a
+thwll yn &rsquo;i fol,<br />
+Digon o le i geffyl a throl.</p>
+<h2>CLXXIV.&nbsp; <span class="smcap">Yr Eneth
+Benfelen</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> geneth deg
+ben-felen<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn byw ym Mhen y Graig,<br />
+Dymunwn yn fy nghalon<br />
+&nbsp;&nbsp; Gael honno imi&rsquo;n wraig;<br />
+Hi fedr bobi a golchi,<br />
+&nbsp;&nbsp; A thrin y tamaid bwyd,<br />
+Ac ennill llawer ceiniog<br />
+&nbsp;&nbsp; Er lles y bwthyn llwyd.</p>
+<h2>CLXXV.&nbsp; Y <span class="smcap">Wylan</span>.</h2>
+<p class="poetry">Y <span class="smcap">wylan</span> fach
+adnebydd<br />
+Pan fo&rsquo;n gyfnewid tywydd;<br />
+Hi hed yn deg, ar aden wen,<br />
+O&rsquo;r m&ocirc;r i ben ymynydd.</p>
+<h2>CLXXVI.&nbsp; <span class="smcap">Fy Nghariad</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dacw</span> &rsquo;nghariad
+ar y dyffryn,<br />
+Llygaid hwch a dannedd mochyn;<br />
+A dau droed fel gwadn arad,<br />
+Fel dyllhuan mae hi&rsquo;n siarad.</p>
+<h2>CLXXVII.&nbsp; <span class="smcap">Dau Ddewr</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dau</span> lanc ifanc yn
+mynd i garu,<br />
+Ar noswaith dywell fel y fagddu;<br />
+Swn cacynen yn y rhedyn<br />
+A&rsquo;u trodd nhw adre&rsquo;n fawr eu dychryn.</p>
+<h2>CLXXVIII.&nbsp; <span class="smcap">Llanc</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> briodaf heddyw yn
+ddi-nam,<br />
+Heb ddweyd un gair wrth nhad na mam.</p>
+<h2>CLXXIX.&nbsp; <span class="smcap">Ymffrost</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Chwarelwr</span> <a
+name="citation67"></a><a href="#footnote67"
+class="citation">[67]</a> oedd fy nhaid,<br />
+&nbsp;&nbsp; Chwarelwr oedd fy nhad;<br />
+Chwarelwr ydwyf finnau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y goreu yn y wlad;<br />
+Chwarelwr ydyw&rsquo;r baban<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n cysgu yn ei gryd,<br />
+Ond tydi o&rsquo;n beth rhyfedd<br />
+&nbsp;&nbsp; Ein bod ni&rsquo;n chwarelwyr i gyd?</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p89b.jpg">
+<img alt=
+"Taillwr oedd fy nhaid, Taillwr oedd fy nhad"
+title=
+"Taillwr oedd fy nhaid, Taillwr oedd fy nhad"
+ src="images/p89s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>CLXXX.&nbsp; Y <span class="smcap">Rhybelwr Bach</span>. <a
+name="citation68"></a><a href="#footnote68"
+class="citation">[68]</a></h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Rhybelwr</span> bychan
+ydwyf,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gweithio hefo nhad,<br />
+Mi allaf drin y cerrig<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn well na neb o&rsquo;r wlad;<br />
+&rsquo;Rwy&rsquo;n medru naddu <i>Princes</i>,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y <i>Squares</i>, a&rsquo;r <i>Counties</i> bach,<br
+/>
+Cyn hir caf finnau fargen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Os byddaf byw ac iach.</p>
+<h2>CLXXXI.&nbsp; <span class="smcap">Llifio</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Llifio</span>, llifio,
+llifio&rsquo;n dynn,<br />
+Grot y dydd y flwyddyn hyn;<br />
+Os na lifiwn ni yn glau,<br />
+&rsquo;Nillwn ni ddim grot yn dau.</p>
+<p style="text-align: center" class="poetry">
+<a href="images/p93b.jpg">
+<img alt=
+"Os na lifiwn ni&rsquo;n glau, Nillwn ni ddim grot yn dau"
+title=
+"Os na lifiwn ni&rsquo;n glau, Nillwn ni ddim grot yn dau"
+ src="images/p93s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>CLXXXII.&nbsp; <span class="smcap">Golchi
+Llestri</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dorti</span>, Dorti, bara
+gwyn yn llosgi,<br />
+D&#373;r ar y t&acirc;n i olchi&rsquo;r llestri.</p>
+<h2>CLXXXIII.&nbsp; <span class="smcap">Cap</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Morus</span> y gwynt,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac Ifan y glaw,<br />
+Daflodd fy nghap<br />
+&nbsp;&nbsp; I ganol y baw.</p>
+<h2>CLXXXIV.&nbsp; <span class="smcap">Clocs</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i b&acirc;r
+o glocs,<br />
+&nbsp;&nbsp; A rheini&rsquo;n b&acirc;r go dda,<br />
+Fe barant dros y gaea,<br />
+&nbsp;&nbsp; A thipyn bach yr ha;<br />
+Os can nhw wadnau newydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe barant dipyn hwy;<br />
+A saith a dime&rsquo;r glocsen,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phymtheg am y ddwy.</p>
+<h2>CLXXXV.&nbsp; <span class="smcap">Glaw</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Glaw</span>, glaw, cerdda
+draw;<br />
+Haul, haul, tywynna.</p>
+<h2>CLXXXVI.&nbsp; <span class="smcap">Merched Dol &rsquo;r
+Onnen</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae&rsquo;n</span> bwrw
+glaw allan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n deg yn y t&#375;,<br />
+A merched Dol &rsquo;r Onnen<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn cribo&rsquo;r gwlan du.</p>
+<h2>CLXXXVII.&nbsp; <span class="smcap">Lliw&rsquo;r
+Gaseg</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Caseg</span> winnau, coesau
+gwynion,<br />
+Groenwen denau, garnau duon;<br />
+Garnau duon, groenwen denau,<br />
+Coesau gwynion, caseg winnau.</p>
+<h2>CLXXXVIII.&nbsp; <span class="smcap">Berwi Poten</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Hei</span>, ding-a-ding, diri,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae poten yn berwi,<br />
+Shini a Shani yn gweithio t&acirc;n dani;<br />
+Shani&rsquo;n ei phuro &acirc; phupur a ffl&#373;r,<br />
+Ychydig o laeth, a llawer o dd&#373;r.</p>
+<h2>CLXXXIX.&nbsp; <span class="smcap">Wrth y Tan</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dorti</span>, Dorti, bara
+gwyn yn llosgi,<br />
+D&#373;r ar y t&acirc;n i olchi&rsquo;r llestri;<br />
+Crafwch y crochan gael creifion i&rsquo;r ci,<br />
+&nbsp;&nbsp; A hefyd gwnewch gofio<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhoi llaeth i&rsquo;r gath ddu.</p>
+<h2>CXC.&nbsp; <span class="smcap">Pawb Wrthi</span>.</h2>
+<p class="poetry">Y <span class="smcap">ci</span> mawr yn
+pobi,<br />
+Y ci bach yn corddi,<br />
+A&rsquo;r gath ddu yn golchi<br />
+&nbsp;&nbsp; Ei gwyneb yn l&acirc;n;<br />
+Y wraig yn y popty<br />
+Yn gwylio&rsquo;r bara&rsquo;n crasu,<br />
+A&rsquo;r llygod yn rhostio<br />
+&nbsp;&nbsp; Y cig wrth y t&acirc;n.</p>
+<h2>CXCI., CXCII.&nbsp; <span class="smcap">Te a Siwgr
+Gwyn</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> ferched bach y
+pentre,<br />
+Yn gwisgo capie lasie,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yfed te a siwgr gwyn,<br />
+A chadw dim i&rsquo;r llancie.</p>
+<p class="poetry">Bara a llaeth i&rsquo;r llancie,<br />
+Ceirch i&rsquo;r hen geffyle,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cic yn ol, a chic ymlaen,<br />
+A dim byd i&rsquo;r genod.</p>
+<h2>CXCIII.&nbsp; <span class="smcap">Si So</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Si</span> so, jac y do,<br
+/>
+Yn gwneyd ei nyth drwy dyllu&rsquo;r to,<br />
+Yn gwerthu&rsquo;r mawn a phrynnu&rsquo;r glo,<br />
+Yn lladd y fuwch a blino&rsquo;r llo,<br />
+Yn cuddio&rsquo;r arian yn y gro,<br />
+A mynd i&rsquo;r Werddon i roi tro,<br />
+Si so, jac y do.</p>
+<h2>CXCIV.&nbsp; <span class="smcap">I&rsquo;r Siop</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i ebol
+melyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn codi&rsquo;n bedair oed,<br />
+A phedair pedol arian<br />
+&nbsp;&nbsp; O dan ei bedwar troed;<br />
+I&rsquo;r siop fe geiff garlamu,<br />
+&nbsp;&nbsp; I geisio llonnaid sach<br />
+O de a siwgr candi<br />
+&nbsp;&nbsp; I John a Mari fach.</p>
+<h2>CXCV.&nbsp; <span class="smcap">Cadw Cath Ddu</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i gath
+ddu,<br />
+Fu erioed ei bath hi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hi gurith y clagwydd,<br />
+Hi dynnith ei blu;<br />
+Mae ganddi winedd a barf,<br />
+A rheini mor hardd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hi helith y llygod<br />
+Yn lluoedd o&rsquo;r ardd;<br />
+Daw eilwaith i&rsquo;r ty,<br />
+Hi gurith y ci,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi rown i chwi gyngor<br />
+I gadw cath ddu.</p>
+<h2>CXCVI.&nbsp; <span class="smcap">Newid Byd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ar</span> ol bod yn ferch
+ifanc,<br />
+&nbsp;&nbsp; A gwisgo fy ffrog wen,<br />
+A&rsquo;m gwallt i wedi ei blethu<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel coron ar fy mhen;<br />
+A&rsquo;m sgidiau wedi eu polsio,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r rheiny&rsquo;n cau yn glos,&mdash;<br />
+Ar ol i mi briodi<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhaid i mi wisgo clocs.</p>
+<h2>CXCVII.&nbsp; <span class="smcap">Siom</span>.</h2>
+<p class="poetry">&rsquo;<span class="smcap">Rown</span>
+i&rsquo;n meddwl, ond priodi,<br />
+Na chawn i ddim ond dawnsio a chanu;<br />
+Ond y peth a ges i wedi priodi,<br />
+Oedd siglo&rsquo;r cryd a suo&rsquo;r babi.</p>
+<h2>CXCVIII.&nbsp; <span class="smcap">Rhy Wynion</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> mam ynghyfraith,
+hwnt i&rsquo;r afon,<br />
+Yn gweld fy nillad yn rhy wynion;<br />
+Mae hi&rsquo;n meddwl yn ei chalon<br />
+Mai &rsquo;mab hi sy&rsquo;n prynnu&rsquo;r sebon.</p>
+<h2>CXCIX.&nbsp; <span class="smcap">Dim Gwaith</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ysgafn</span> boced, dillad
+llwyd,<br />
+Mawr drugaredd yw cael bwyd;<br />
+Mynd o gwmpas, troi o gwmpas,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar hyd y fro;<br />
+Ymofyn gwaith, dim gwaith,<br />
+&nbsp;&nbsp; Trwm yw&rsquo;r tro.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p73b.jpg">
+<img alt=
+"Ymofyn gwaith, dim gwaith"
+title=
+"Ymofyn gwaith, dim gwaith"
+ src="images/p73s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>CC.&nbsp; <span class="smcap">Pwy Fu Farw</span>?</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pwy</span> fu farw?<br />
+&ldquo;Sion Ben Tarw.&rdquo;<br />
+Pwy geiff y gwpan?<br />
+&ldquo;Sion Ben Tympan.&rdquo;<br />
+Pwy geiff y llwy?<br />
+&ldquo;Pobol y plwy.&rdquo;</p>
+<h2>CCI.&nbsp; <span class="smcap">P&rsquo;le Mae Dy
+Fam</span>?</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Titw</span> bytaten, i
+ble&rsquo;r aeth dy fam?<br />
+Hi aeth i lygota a chafodd beth cam;<br />
+Gwraig y ty nesaf a&rsquo;i triniodd hi&rsquo;n frwnt,<br />
+Hi gurodd ei dannedd yng nghaead y stwnt.</p>
+<h2>CCII.&nbsp; <span class="smcap">Dau Robin</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Crio</span>, crio, crio,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Mae Robin ni yn groch;<br />
+Canu, canu, canu,<br />
+&nbsp;&nbsp; O hyd, mae Robin goch.</p>
+<h2>CCIII., CCIV.&nbsp; <span class="smcap">Sion</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Sion</span> i fyny, Sion i
+wared,<br />
+Sion i garthu tan y gwartheg;<br />
+Sion a &#373;yr yn well na&rsquo;r merched<br />
+Pa sawl torth a wneir o beced.</p>
+<p class="poetry">Fe geir pedair torth o phioled,<br />
+Fe geir wyth o hanner peced;<br />
+Ac os bydd y wraig yn hyswi,<br />
+Fe geir teisen heblaw hynny.</p>
+<h2>CCV.&nbsp; <span class="smcap">Aber Gwesyn</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Abergwesyn</span>, cocyn
+coch,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae cloch yn Abertawe;<br />
+Mae eidion coch yng nghoed Plas Gwent,<br />
+&nbsp;&nbsp; A pharlament yn Llunden.</p>
+<h2>CCVI.&nbsp; <span class="smcap">Corwen</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Neidiodd</span> llyffant ar
+ei naid<br />
+&nbsp;&nbsp; O Lansantffraid i Lunden,<br />
+Ac yn ei ol yr eilfed waith<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ganllaw pont Llangollen;<br />
+Ond yn lle disgynnedd y drydedd waith<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond ynghanol caerau Corwen.</p>
+<h2>CCVII.&nbsp; <span class="smcap">Dyfed</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dincyll</span>, doncell, yn
+y Bridell;<br />
+Tair cloch arian yng Nghilgeran;<br />
+Uch ac och yn Llandudoch;<br />
+Llefain a gwaeddi yn Aberteifi;<br />
+Llaeth a chwrw yn Eglwys Wrw;<br />
+Cario ceffyl pren trwy Eglwys Wen.</p>
+<h2>CCVIII.&nbsp; <span class="smcap">Rhuddlan</span>.</h2>
+<p class="poetry">Y <span class="smcap">cobler</span> coch o
+Ruddlan<br />
+&nbsp;&nbsp; A aeth i foddi cath,<br />
+Mewn cwd o lian newydd<br />
+&nbsp;&nbsp; Nad oedd o damed gwaeth;<br />
+Y cwd aeth hefo&rsquo;r afon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y gath a ddaeth i&rsquo;r lan,<br />
+Ow&rsquo;r cobler coch o Ruddlan,<br />
+&nbsp;&nbsp; On&rsquo;d oedd o&rsquo;n foddwr gwan?</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p97b.jpg">
+<img alt=
+"Cobler Coch o Ruddlan, A aeth i foddi cath"
+title=
+"Cobler Coch o Ruddlan, A aeth i foddi cath"
+ src="images/p97s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>CCIX., CCX.&nbsp; <span class="smcap">Amen</span>.</h2>
+<p class="poetry">&ldquo;<span class="smcap">John</span>, John,
+gymri di jin?&rdquo;<br />
+&ldquo;Cymra, cymra, os ca i o am ddim;&rdquo;<br />
+&ldquo;Amen,&rdquo; meddai&rsquo;r ffon,<br />
+&ldquo;Dwgyd triswllt o siop John.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">Lleuad yn oleu, plant bach yn chwareu,<br />
+Lladron yn dwad dan weu hosanau,<br />
+Taflu y &rsquo;sanau dros ben y cloddiau;<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Amen,&rdquo; meddai&rsquo;r ffon,<br />
+&ldquo;Dwgyd sofren o siop John.&rdquo;</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p102b.jpg">
+<img alt=
+"Lleuad yn oleu, plant bach yn chwareu"
+title=
+"Lleuad yn oleu, plant bach yn chwareu"
+ src="images/p102s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>CCXI.&nbsp; <span class="smcap">Jini</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Welsoch</span> chwi Jini
+mewn difri?<br />
+Yn tydi hi&rsquo;n grand aneiri?<br />
+Heten grand, a bwcwl a band,<br />
+Yn tydi hi&rsquo;n grand, mewn difri?</p>
+<h2>CCXII.&nbsp; <span class="smcap">Dafydd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Bachgen</span> da &rsquo;di
+Dafydd,<br />
+Gwisgo&rsquo;i sgidie newydd;<br />
+Cadw&rsquo;r hen rai tan yr ha,<br />
+Bachgen da &rsquo;di Dafydd.</p>
+<h2>CCXIII.&nbsp; <span class="smcap">Mam yn Dod</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dacw</span> mam yn dwad<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Wrth y garreg wen,<br />
+Menyn yn &rsquo;i ffedog,<br />
+&nbsp;&nbsp; A blawd ar &rsquo;i phen;</p>
+<p class="poetry">Mae&rsquo;r fuwch yn y beudy<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn brefu am y llo,<br />
+A&rsquo;r llo yr ochr arall<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn chware banjo.</p>
+<h2>CCXIV.&nbsp; <span class="smcap">Robin yn Dod</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Cliriwch</span> y stryd, a
+sefwch yn rhenc;<br />
+Mae Robin, ding denc, yn dwad.</p>
+<h2>CCXV.&nbsp; <span class="smcap">Bachgen Bach Od</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Bachgen</span> bach o Felin
+y Wig,<br />
+Welodd o &rsquo;rioed damaid o gig;<br />
+Gwelodd falwen ar y bwrdd,<br />
+Cipiodd ei gap, a rhedodd i ffwrdd.</p>
+<h2>CCXVI.&nbsp; <span class="smcap">Cam a Fi</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Di-ling</span>, di-ling,
+pwdin yn brin;<br />
+Meistr yn cael tamed, finne&rsquo;n cael dim.</p>
+<h2>CCXVII.&nbsp; <span class="smcap">Ned Ddrwg</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Nedi</span> ddrwg, o dwll y
+m&#373;g,<br />
+Gwerthu &rsquo;i fam am ddime ddrwg.</p>
+<h2>CCXVIII.&nbsp; <span class="smcap">Oed y Bachgen</span>.</h2>
+<p class="poetry">&ldquo;<span class="smcap">Be</span> &rsquo;di
+dy oed di?&rdquo;<br />
+Yr un oed a bawd fy nhroed,<br />
+A thipyn h&#375;n na nannedd.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p81b.jpg">
+<img alt=
+"Gwydd ar ol gwydd"
+title=
+"Gwydd ar ol gwydd"
+ src="images/p81s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>CCXIX.&nbsp; Y <span class="smcap">Bysedd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Fini</span>, fini, Fawd,<br
+/>
+Brawd y Fini Fawd,<br />
+Wil Bibi,<br />
+Sion Bobwr,<br />
+Bys bach, druan g&#373;r,<br />
+Dal &rsquo;i ben o dan y d&#373;r.</p>
+<h2>CCXX.&nbsp; <span class="smcap">Si Bei</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Cysga</span> bei, babi,<br
+/>
+Yng ngh&ocirc;l dadi;<br />
+Neu daw&rsquo;r baglog mawr<br />
+I dy mo&rsquo;yn di&rsquo;n awr.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p105b.jpg">
+<img alt=
+"Si bei, babi, Yng ngh&ocirc;l dadi"
+title=
+"Si bei, babi, Yng ngh&ocirc;l dadi"
+ src="images/p105s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>CCXXI.&nbsp; <span class="smcap">Ga i Fenthyg Ci</span>?</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Welwch</span> chwi fi, a
+welwch chwi fi?<br />
+&nbsp;&nbsp; Welwch chwi&rsquo;n dda ga i fenthyg ci?<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mae ci modryb Ann<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Wedi mynd i&rsquo;r Llan;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mae ci modryb Elin<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Wedi mynd i&rsquo;r felin;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mae ci modryb Catrin<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Allan ers meityn;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mae ci modryb Jane<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Wedi mynd yn hen;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mae ci modryb Sioned<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yn methu a gweled;<br />
+Mae ci tad-cu, a chi mam-gu,<br />
+Wedi mynd allan hefo&rsquo;n ci ni;<br />
+&nbsp;&nbsp; A chi modryb Ann Ty&rsquo;n y Coed<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Wedi llosgi &rsquo;i droed<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn padell fawr o bwdin.</p>
+<h2>CCXXII.&nbsp; <span class="smcap">Chwalu</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Chwllio</span>&rsquo;r
+t&#375; a chwalu&rsquo;r to,<br />
+&nbsp;&nbsp; A thynnu efo thennyn,<br />
+O forfa Caer i furiau Cent,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nadolig sy yn dilyn;<br />
+A dal y lladron cas a hy,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fu&rsquo;n torri ym Mhlas y Celyn.</p>
+<h2>CCXXIII.&nbsp; <span class="smcap">Pont
+Llangollen</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> weles ddwy
+lygoden,<br />
+Yn cario pont Llangollen;<br />
+Yn ol a blaen o gylch y dd&ocirc;l,<br />
+Ac yn eu hol drachefen.</p>
+<h2>CCXXIV.&nbsp; <span class="smcap">Robin Goch
+Rhiwabon</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Robin</span> goch o blwy
+Rhiwabon,<br />
+Lyncodd b&acirc;r o fachau crochon;<br />
+Bu&rsquo;n edifar ganddo ganwaith,<br />
+Eisieu llyncu llai ar unwaith.</p>
+<h2>CCXXV.&nbsp; <span class="smcap">Medr Elis</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Tri</span> pheth a fedr
+Elis,&mdash;<br />
+Rhwymo&rsquo;r eisin sil yn gidys,<br />
+Dal y gwynt a&rsquo;i roi mewn coden,<br />
+Rhoi llyffethair ar draed malwen.</p>
+<h2>CCXXVI.&nbsp; <span class="smcap">Bwch y Wyddfa</span>.</h2>
+<p class="poetry">&rsquo;<span class="smcap">Roedd</span> bwch yn
+nhroed y Wyddfa<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn rhwym wrth aerwy pren,<br />
+A&rsquo;r llall yn Ynys Enlli,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ymryson taro pen;<br />
+Wrth swn y rhain yn taro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae hyn yn chwedl chwith,<br />
+Fe syrthiodd clochdy&rsquo;r Bermo,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac ni chodwyd mohono byth.</p>
+<h2>CCXXVII.&nbsp; <span class="smcap">Ceffyl John
+Bach</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Hei</span> gel, i&rsquo;r
+dre; hei gel, adre,&mdash;<br />
+Ceffyl John bach mor gynted a nhwnte.</p>
+<h2>CCXXVIII.&nbsp; <span class="smcap">Dadl Dau</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Sion</span> a Gwen
+sarrug,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ryw nos wrth y t&acirc;n,<br />
+Wrth son am eu cyfoeth,<br />
+&nbsp;&nbsp; I ymremian yr aen;<br />
+Sion fynnai ebol<br />
+&nbsp;&nbsp; I bori ar y bryn,<br />
+A Sian fynnai hwyaid<br />
+&nbsp;&nbsp; I nofio ar y llyn.</p>
+<h2>CCXXIX.&nbsp; <span class="smcap">Yr Hafod Lom</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> af oddiyma
+i&rsquo;r Hafod Lom,<br />
+&nbsp;&nbsp; Er ei bod hi&rsquo;n drom o siwrne,<br />
+Mi gaf yno ganu cainc<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ymyl mainc y simdde;<br />
+Ac, ond odid; dyna&rsquo;r fan<br />
+&nbsp;&nbsp; Y bydda i tan y bore.</p>
+<h2>CCXXX.&nbsp; <span class="smcap">Coed y Plwy</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Helyg</span> a bedw, gwern
+a derw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cyll, a mall, a bocs, ac yw;<br />
+A choed shirins <a name="citation88a"></a><a href="#footnote88a"
+class="citation">[88a]</a> a gwsberins <a
+name="citation88b"></a><a href="#footnote88b"
+class="citation">[88b]</a>,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chelynen werddlas wiw.</p>
+<h2>CCXXXI.&nbsp; <span class="smcap">Hen Wraig
+Siaradus</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> wraig o ymyl
+Rhuthyn,<br />
+Aeth i&rsquo;r afon i olchi pwdin;<br />
+Tra bu&rsquo;n siarad &acirc;&rsquo;i chymdogion,<br />
+Aeth y pwdin efo&rsquo;r afon,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ar ol y cwd.</p>
+<h2>CCXXXII.&nbsp; <span class="smcap">Mochyn Bach</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Jim</span> Cro crystyn,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Wan, tw, and ff&ocirc;r;<br />
+Mochyn bach yn eistedd<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ddel ar y stol.</p>
+<h2>CCXXXIII.&nbsp; <span class="smcap">Rhyfedd Iawn</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Aeth</span> hen wraig
+i&rsquo;r dre i brynnu pen tarw,<br />
+Pan ddaeth hi&rsquo;n ol &rsquo;roedd y plant wedi marw;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Aeth i&rsquo;r llofft i
+ganu&rsquo;r gloch,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Cwympodd lawr i stwnd y moch.</p>
+<h2>CCXXXIV.&nbsp; Y <span class="smcap">Stori</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> wraig bach yn y
+gornel,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phib yn ei phen;<br />
+Yn smocio llaeth enwyn,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyna&rsquo;r stori ar ben.</p>
+<h2>CCXXXV.&nbsp; <span class="smcap">Carlam</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Calap</span> ar galap,
+a&rsquo;r asyn ar drot,<br />
+A finne&rsquo;n clunhercan yn ddigon o sport.</p>
+<h2>CCXXXVI.&nbsp; <span class="smcap">Calennig</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Calennig</span> i mi,
+calennig i&rsquo;r ffon,<br />
+Calennig i fwyta, y noson hon;<br />
+Calennig i&rsquo;m tad am glytio&rsquo;m sgidiau,<br />
+Calennig i&rsquo;m mam am drwsio&rsquo;m sanau.</p>
+<h2>CCXXXVII.&nbsp; <span class="smcap">Cartref</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dacw nhad yn naddu,<br />
+&nbsp;&nbsp; A mam a nain yn nyddu,<br />
+Y naill a&rsquo;r droell fawr, a&rsquo;r llall a&rsquo;r droell
+fach,<br />
+&nbsp;&nbsp; A nhaid yn y gornel yn canu.</p>
+<h2>CCXXXVIII.&nbsp; <span class="smcap">Dafad</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dafad</span> ddu <a
+name="citation91"></a><a href="#footnote91"
+class="citation">[91]</a><br />
+Finddu, fonddu,<br />
+Felen gynffonddu,<br />
+Foel, a chudyn a chynffon ddu.</p>
+<h2>CCXXXIX.&nbsp; <span class="smcap">Aderyn y Bwn</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Aderyn</span> y bwn a bama,<br />
+&nbsp;&nbsp; A aeth i rodio&rsquo;r gwylia,<br />
+Ac wrth ddod adra ar hyd y nos,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe syrthiodd i ffos y Wyddfa.</p>
+<h2>CCXL.&nbsp; <span class="smcap">Taith</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Mali</span> bach a finna,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn mynd i ffair y Bala;<br />
+Dod yn ol ar gefn y fr&acirc;n,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phwys o wlan am ddima.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p11b.jpg">
+<img alt=
+"Mynd i ffair y Bala"
+title=
+"Mynd i ffair y Bala"
+ src="images/p11s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>CCXLI.&nbsp; <span class="smcap">Cyfoeth Shoni</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Shoni</span> o Ben y
+Clogwyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn berchen buwch a llo,<br />
+A gafar bach a mochyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; A cheiliog,&mdash;go-go-go!</p>
+<h2>CCXLII.&nbsp; A <span class="smcap">Ddoi Di</span>?</h2>
+<p class="poetry">A <span class="smcap">ddoi</span> di, Mari
+anwyl,<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r eglwys gyda mi?<br />
+Fy nghariad, a fy nghoron,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;m calon ydwyt ti.</p>
+<h2>CCXLIII.&nbsp; <span class="smcap">Gwlan Cwm
+Dyli</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Faint</span> ydyw gwIan y
+defaid breision,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Hob y deri dando,<br />
+Sydd yn pori yn sir Gaernarfon?<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Dyna ganu eto.<br />
+&ldquo;Ni gawn goron gron eleni,&rdquo;&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Tewch, taid, tewch,&mdash;<br />
+&ldquo;Am oreu gwlan yn holl Eryri.&rdquo;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Hei ho!&nbsp; Hali ho!<br />
+Gwlan Cwm Dyli, dyma fo.</p>
+<h2>CCXLIV., CCXLV.&nbsp; <span class="smcap">Bum yn
+Byw</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Bum</span> yn byw yn
+gynnil, gynnil,<br />
+Aeth un ddafad imi&rsquo;n ddwyfil;<br />
+Bum yn byw yn afrad, afrad,<br />
+Aeth y ddwyfil yn un ddafad.</p>
+<p class="poetry">Bum yn byw yn afrad, afrad,<br />
+Aeth y ddwyfil yn un ddafad;<br />
+Bum yn byw yn gynnil, gynnil,<br />
+Aeth un ddafad imi&rsquo;n ddwyfil.</p>
+<h2>CCXLVI.&nbsp; <span class="smcap">Pen y Mynydd
+Du</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Ple</span> mae mam-gu?<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Ar ben y Mynydd Du.&rdquo;<br />
+&nbsp;&nbsp; Pwy sydd gyda hi?<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Oen gwyn a myharen ddu.<br />
+Fe aeth i lan dros yr Heol Gan,<br />
+Fe ddaw i lawr dros yr Heol Fawr.&rdquo;</p>
+<h2>CCXLVII.&nbsp; <span class="smcap">Gwaith Tri</span>.</h2>
+<p class="poetry">&rsquo;<span class="smcap">Roedd</span> Sion, a
+Sian, a Siencyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn byw yn sir y Fflint;<br />
+Aeth Sion i hela&rsquo;r cadno,<br />
+&nbsp;&nbsp; A Sian i hela&rsquo;r gwynt;<br />
+A Siencyn fu<br />
+Yn cadw&rsquo;r ty.</p>
+<h2>CCXLVIII.&nbsp; <span class="smcap">Ladis</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Ladis</span> bach y pentre,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gwisgo cap a leise;<br />
+Yfed te a siwgwr gwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chadw dim i&rsquo;r llancie;<br />
+A modrwy aur ar ben pob bys,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chwrr eu crys yn llapre.</p>
+<h2>CCXLIX.&nbsp; Y <span class="smcap">Daran</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Clywch</span> y tarw coch
+cethin,<br />
+Yn rhuo draw yn y cae eithin;<br />
+Clywir o bell, ni welir o byth.</p>
+<h2>CCL.&nbsp; <span class="smcap">Enwau</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gennyf edefyn
+sidan,<br />
+Mi dorraf f&rsquo; enw f hunan;<br />
+M ac A ac O ac U,<br />
+A dybl U for William.</p>
+<h2>CCLI.&nbsp; <span class="smcap">Padell Ffrio</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Du</span>, du, fel y
+fr&acirc;n,<br />
+Llathen o gynffon, a thwll yn ei blaen.</p>
+<h2>CCLII.&nbsp; <span class="smcap">Coes y Fran</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Cwcw</span> Glame, cosyn
+dime,<br />
+Coes y fr&acirc;n ar ben y shime.</p>
+<h2>CCLIII.&mdash;CCLVII.&nbsp; <span
+class="smcap">Calennig</span>. <a name="citation99"></a><a
+href="#footnote99" class="citation">[99]</a></h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Calennig</span> yn gyfan<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ar fore dydd Calan,<br />
+Unwaith, dwywaith, tair.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi godais yn fore,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mi gerddais yn ffyrnig,<br />
+&nbsp;&nbsp; At d&#375; Mr Jones i ofyn calennig;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Os gwelwch yn dda,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am swllt a chwecheiniog,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Blwyddyn newydd dda<br />
+&nbsp;&nbsp; Am ddimai neu geiniog.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dydd Calan, cynta&rsquo;r
+flwyddyn,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rwy&rsquo;n dyfod ar eich
+traws,<br />
+&nbsp;&nbsp; I ymofyn am y geiniog,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Neu glwt o fara a chaws;<br />
+&nbsp;&nbsp; Edrychwch arna i &rsquo;n siriol,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Newidiwch ddim o&rsquo;ch
+gwedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cyn daw Dydd Calan nesaf<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Bydd llawer yn y bedd.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi godes heddi mas o
+&rsquo;nhy,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;m ffon a&rsquo;m cwdyn gyda fi;<br />
+&nbsp;&nbsp; A thyma&rsquo;m neges ar eich traws,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yw llanw &rsquo;nghwd o fara a chaws.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dydd Calan yw heddy,
+onite?<br />
+&nbsp;&nbsp; Na rowch chwi ddim i blant y dre;<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond rhowch galennig pert dros ben<br />
+&nbsp;&nbsp; I blant Cwm Coi a phlant Dre Wen.</p>
+<h2>CCLVIII.&nbsp; <span class="smcap">Dwy Wydd Radlon</span>. <a
+name="citation100"></a><a href="#footnote100"
+class="citation">[100]</a></h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Dwy</span> &#373;ydd radlon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn pori&rsquo;n nglan yr afon,<br />
+Yn rhadloned a&rsquo;r rhadlonaf &#373;ydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dwy &#373;ydd radlon.</p>
+<h2>CCLIX.&nbsp; <span class="smcap">Iar Dda</span>.</h2>
+<p class="poetry">&rsquo;<span class="smcap">Roedd</span> gen i
+iar yn gori<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ben y Frenni Fawr;<br />
+A deg o wyau dani,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Daeth un ar ddeg i lawr.</p>
+<h2>CCLX.&nbsp; <span class="smcap">Ple&rsquo;r A&rsquo;r
+Adar</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">B&rsquo;le</span>
+ti&rsquo;n mynd, b&rsquo;le ti&rsquo;n mynd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr hen dderyn bach?<br />
+I sythu cyn bo ti&rsquo;n marw?<br />
+Pwy mor uchel wyt ti&rsquo;n byw,<br />
+Gael dweyd wrth Ddafydd Huw?<br />
+O, trueni am yr hen dderyn bach.</p>
+<h2>CCLXI.&nbsp; <span class="smcap">Wel</span>, <span
+class="smcap">Wel</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="smcap">Mi</span>
+weles ferch yn godro,<br />
+&nbsp;&nbsp; A menyg am ei dwylo,<br />
+Yn sychu&rsquo;r llaeth yng nghwrr ei chrys,<br />
+&nbsp;&nbsp; A merch Dai Rhys oedd honno.</p>
+<h2>CCLXII.&nbsp; <span class="smcap">Teimlad Da</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae&rsquo;n</span> dda gen
+i ddefaid, mae&rsquo;n dda gen i &#373;yn,<br />
+Mae&rsquo;n dda gen i feinwen a phant yn ei thrwyn;<br />
+A thipyn bach bach o ol y frech wen,<br />
+Yn gwisgo het befar ar ochr ei phen.</p>
+<h2>CCLXIII.&nbsp; <span class="smcap">Dau Ganu</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i ganu byrr
+bach,&mdash;<br />
+Ffiol a llwy, a sucan a llaeth;<br />
+Mae gen i ganu byrr bach sy hwy,&mdash;<br />
+Ffiol a llaeth, a sucan a llwy.</p>
+<h2>CCLXIV.&nbsp; <span class="smcap">Tarw Corniog</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Tarw</span> corniog, torri
+cyrnau,<br />
+Heglau baglog, higlau byglau;<br />
+Higlau byglau, heglau baglog,<br />
+Torri cyrnau tarw corniog.</p>
+<h2>CCLXV.&nbsp; <span class="smcap">Pe Tasai</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pe</span> tasai&rsquo;r
+Wyddfa i gyd yn gaws,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe fuasai&rsquo;n haws cael enllyn;<br />
+A Moel Eiddia&rsquo;n fara gwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r llyn yn hufen melyn.</p>
+<h2>CCLXVI.&nbsp; <span class="smcap">Tro Ffol</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Fy</span> modryb, iy
+modryb, a daflodd ei chwd,<br />
+Dros bont Aber Glaslyn, i ganol y ffrwd;<br />
+Cnau ac afalau oedd ynddo fo&rsquo;n dynn,<br />
+Mi wn fod yn &rsquo;difar i&rsquo;w chalon cyn hyn.</p>
+<h2>CCLXVII.&nbsp; <span class="smcap">Fel Daw Tada
+Adre</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dydd</span> Gwener a dydd
+Sadwrn<br />
+&nbsp;&nbsp; Sydd nesa at ddydd Sul;<br />
+Daw dada bach tuag adre,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn trol a bastard mul.</p>
+<h2>CCLXVIII.&nbsp; <span class="smcap">Buwch</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gennyf fuwch a
+dau gorn arian,<br />
+Mae gennyf fuwch yn godro&rsquo;i hunan;<br />
+Mae gennyf fuwch yn llanw&rsquo;r stwcau,<br />
+Fel mae&rsquo;r m&ocirc;r yn llanw&rsquo;r beiau.</p>
+<h2>CCLXIX.&nbsp; <span class="smcap">Lle Pori</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Marc</span> a Meurig,
+b&rsquo;le buoch chwi&rsquo;n pori?<br />
+&ldquo;Ar y Waen Las, gerllaw Llety Brongu.&rdquo;<br />
+Beth gawsoch chwi yno yn well nag yma?<br />
+&ldquo;Porfa fras, a d&#373;r ffynhonna.&rdquo;</p>
+<h2>CCLXX.&nbsp; O <span class="smcap">Gwcw</span>.</h2>
+<p class="poetry">O <span class="smcap">gwcw</span>, O gwcw,
+b&rsquo;le buost ti cyd<br />
+Cyn dod i Benparce?&nbsp; Ti aethost yn fud.<br />
+&ldquo;Meddyliais fod yma bythefnos yn gynt,<br />
+Mi godais fy aden i fyny i&rsquo;r gwynt;<br />
+Ni wnes gamgymeriad, nid oeddwn mor ffol,<br />
+Corwynt o&rsquo;r gogledd a&rsquo;m cadwodd i&rsquo;n
+ol.&rdquo;</p>
+<h2>CCLXXI.&nbsp; <span class="smcap">Llifio</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Llifio</span> &acirc; llif,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am geiniog y dydd;<br />
+&nbsp;&nbsp; Llifio pren bedw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yng nghoed yr hen widw;<br />
+Bocs i John, a bocs i finne,<br />
+Bocs i bawb drwy&rsquo;r t&#375; &rsquo;s bydd eise.</p>
+<h2>CCLXXII.&nbsp; <span class="smcap">Ar ol y Llygod</span>. <a
+name="citation107"></a><a href="#footnote107"
+class="citation">[107]</a></h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Wil</span> ffril ffralog<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i gledde tair ceiniog,<br />
+Yn erlid y llygod trwy&rsquo;r llydi;<br />
+&nbsp;&nbsp; Aeth y llygod i&rsquo;r dowlad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Aeth Wil i &rsquo;mofyn lletwad;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Aeth llygod i&rsquo;r ddol.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Aeth Wil ar eu hol,<br />
+&nbsp;&nbsp; Aeth y llygod i foddi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Aeth Wil i gysgu.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p111b.jpg">
+<img alt=
+"Llygod i foddi, Wil i gysgu"
+title=
+"Llygod i foddi, Wil i gysgu"
+ src="images/p111s.jpg" />
+</a></p>
+<h2>CCLXXIII.&nbsp; <span class="smcap">Elrinen</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> wraig bach, den,
+den,<br />
+Pais ddu, a het wen,<br />
+Calon garreg, a choes bren.</p>
+<h2>CCLXXIV.&nbsp; <span class="smcap">Crempog</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Os</span> gwelwch
+chwi&rsquo;n dda, ga&rsquo;i grempog?<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mae mam yn rhy dlawd<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; I brynnu blawd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A nhad yn rhy ddiog i weithio;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Halen i&rsquo;r ci bach,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Bwyd i&rsquo;r gath bach,<br />
+Mae ngheg i&rsquo;n grimpin eisiau crempog.</p>
+<h2>CCLXXV.&nbsp; <span class="smcap">Yr Awyr</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Dol</span> las lydan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Lot o wyddau bach penchwiban,<br />
+A chlagwydd pen aur, a gwydd ben arian.</p>
+<h2>CCLXXVI.&nbsp; <span class="smcap">Nyth y Dryw</span>.</h2>
+<p class="poetry">Y <span class="smcap">neb</span> a dynno nyth y
+dryw,<br />
+Ni wel ddaioni tra bo byw.</p>
+<h2>CCLXXVII.&nbsp; <span class="smcap">Nyth yr
+Ehedydd</span>.</h2>
+<p class="poetry">Y <span class="smcap">neb</span> a dynno nyth
+ehedydd,<br />
+Cyll oddiar ei ben ei fedydd.</p>
+<h2>CCLXXVIII.&nbsp; <span class="smcap">Nyth Robin</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Os</span> tynni nyth y
+robin,<br />
+Ti gei gorco yn dy goffin.</p>
+<h2>CCLXXIX.&nbsp; <span class="smcap">Caru Cyntaf</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pan</span> eis i gynta i
+garu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nid own ond bachgen bach,<br />
+Yn methu cyrraedd cusan<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb fynd i ben stol fach;<br />
+Pan es i garu wedyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr own yn fachgen mawr,<br />
+Yn gallu cyrraedd cusan<br />
+&nbsp;&nbsp; A &rsquo;nwy droed ar y llawr.</p>
+<h2>CCLXXX.&nbsp; <span class="smcap">Chwythu</span>.</h2>
+<p class="poetry">Y <span class="smcap">gwynt</span> ffalwm ar
+fawr hwthrwm,<br />
+Chwyth dy d&#375; di&rsquo;n bendramwgwm.</p>
+<h2>CCLXXXI.&nbsp; <span class="smcap">Camgymeriad</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pan</span> own i&rsquo;n
+mynd &acirc; br&acirc;g tua&rsquo;r felin,<br />
+Meddylies i fi gwrdd &acirc; brenin;<br />
+Erbyn edrych, beth oedd yno?<br />
+Hen gel gwyn oedd bron a thrigo.</p>
+<h2>CCLXXXII.&nbsp; <span class="smcap">Can Iar</span>. <a
+name="citation109"></a><a href="#footnote109"
+class="citation">[109]</a></h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A <span
+class="smcap">glywaist</span> ti<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; G&acirc;n ein iar ni?&mdash;<br />
+&ldquo;Dodwy, dodwy &rsquo;rioed,<br />
+Heb un esgid am fy nhroed;<br />
+A phe bawn yn dodwy byth,<br />
+Ni chawn ond <i>un</i> wy yn fy nyth.&rdquo;<br />
+&ldquo;Taw&rsquo;r ffolog,&rdquo; ebai&rsquo;r ceiliog,<br />
+&ldquo;Wnaeth y crydd &rsquo;rioed esgid fforchog.&rdquo;</p>
+<h2>CCLXXXIII.&nbsp; <span class="smcap">Can Iar Arall</span>. <a
+name="citation110a"></a><a href="#footnote110a"
+class="citation">[110a]</a></h2>
+<p class="poetry">&ldquo;<span class="smcap">Mi</span> ddodwas wy
+heddyw, mi ddodwas wy ddoe;<br />
+Mi wn i&rsquo;r lle&rsquo;r aeth,&mdash;<br />
+Morwyn y t&#375; holws, gwraig y ty triniws,<br />
+G&#373;r y ty bytws,&mdash;a dyna lle&rsquo;r aeth.&rdquo;</p>
+<h2>CCLXXXIV.&nbsp; <span class="smcap">Mynd</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ar</span> garlam, ar
+garlam, i ffair Abergele,<br />
+Ar ffrwst, ar ffrwst, i ffair Lanrwst,<br />
+Ar dith, ar dith, i ffair y Ffrith,<br />
+Ar drot, ar drot, i ffair Llan-mot,<br />
+O gam i gam i d&#375; Modryb Ann.</p>
+<h2>CCLXXXV.&nbsp; <span class="smcap">Amser Codi</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Mae&rsquo;r</span> ceiliog coch yn canu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;n bryd i minne godi,<br />
+Mae&rsquo;r bechgyn drwg yn mynd tua&rsquo;r glo,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r fuwch a&rsquo;r llo yn brefu.</p>
+<h2>CCLXXXVI.&nbsp; <span class="smcap">Iar Fach</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Iar</span> fach bert yw
+ngiar fach i,<br />
+Gwyn a choch a melyn a du;<br />
+Fe aeth i&rsquo;r coed i ddodwy wy, <a name="citation110b"></a><a
+href="#footnote110b" class="citation">[110b]</a><br />
+Cwnmws ei chwt, a ffwrdd &acirc; hi.</p>
+<h2>CCLXXXVII.&mdash;CCXCI.&nbsp; <span class="smcap">Medde Bibyn
+Wrth Bobyn</span>.</h2>
+<p class="poetry">&ldquo;A ddoi di i&rsquo;r coed?&rdquo; medde
+Bibyn wrth Bobyn,<br />
+&ldquo;A ddoi di i&rsquo;r coed?&rdquo; medde Richard wrth
+Robin,<br />
+&ldquo;A ddoi di i&rsquo;r coed?&rdquo; medde&rsquo;r bachgen ei
+hun,<br />
+&ldquo;A ddoi di i&rsquo;r coed?&rdquo; medde nhw bod yg un.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Beth wnawn ni yno?&rdquo; medde Bibyn
+wrth Bobyn,<br />
+&ldquo;Beth wnawn ni yno?&rdquo; medde Richard wrth Robin,<br />
+&ldquo;Beth wnawn ni yno?&rdquo; medde&rsquo;r bachgen ei hun,<br
+/>
+&ldquo;Beth wnawn ni yno?&rdquo; medde nhw bod yg un.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Hela&rsquo;r dryw bach,&rdquo; medde
+Bibyn wrth Bobyn,<br />
+&ldquo;Hela&rsquo;r dryw bach,&rdquo; medda Richard wrth
+Robin,<br />
+&ldquo;Hela&rsquo;r dryw bach,&rdquo; medde&rsquo;r bachgen ei
+hun,<br />
+&ldquo;Hela&rsquo;r dryw bach,&rdquo; medde nhw bod yg un.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Beth wnawn ni wedyn?&rdquo; medde Bibyn
+wrth Bobyn,<br />
+&ldquo;Beth wnawn ni wedyn?&rdquo; medde Richard wrth Robin,<br
+/>
+&ldquo;Beth wnawn ni wedyn?&rdquo; medde&rsquo;r bachgen ei
+hun,<br />
+&ldquo;Beth wnawn ni wedyn?&rdquo; medda nhw bod yg un.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Gwneyd potes &acirc; fo,&rdquo; medde
+Bibyn wrth Bobyn,<br />
+&ldquo;Gwneyd potes &acirc; fo,&rdquo; medde Richard wrth
+Robin,<br />
+&ldquo;Gwneyd potes &acirc; fo,&rdquo; medde&rsquo;r bachgen ei
+hun;<br />
+A boddi mewn potes ddaru nhw, bod yg un.</p>
+<h2>CCXCII.&nbsp; <span class="smcap">Storiau Hen
+Gaseg</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> ddeuda i ti
+stori,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen gaseg yn pori.<br />
+Mi ddeuda i ti ddwy,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen gaseg ar y plwy.<br />
+Mi ddeuda i ti dair,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen gaseg yn y ffair.<br />
+Mi ddeuda i ti beder,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen gaseg yn colli pedol.<br />
+Mi ddeuda i ti bump,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen gaseg ar ei phwmp.<br />
+Mi ddeuda i ti chwech,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen gaseg frech.<br />
+Mi ddeuda i ti saith,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen gaseg fraith.<br />
+Mi ddeuda i ti wyth,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen gaseg yn rhoi pwyth.<br />
+Mi ddeuda i ti naw,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen gaseg yn y baw.<br />
+Mi ddeuda i ti ddeg,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen gaseg ar y clwt teg.</p>
+<h2>CCXCIII.&nbsp; <span class="smcap">Gynt</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pan</span> oeddwn yn ferch
+ifanc,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac yn fy ffedog wen,<br />
+Yn gwisgo&rsquo;m cnotyn sidan<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn uchel ar fy mhen,<br />
+Mi neidiwn gainc yn wisgi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi ddaliwn &rsquo;nghorff yn syth,<br />
+Meddyliais y pryd hynny,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Ddaw henaint ata i byth.&rdquo;</p>
+<h2>CCXCIV.&nbsp; Y <span class="smcap">Deryn Bach
+Syw</span>.</h2>
+<p class="poetry">I ble ti&rsquo;n mynd heddy &rsquo;deryn bach
+syw?<br />
+I mofyn bara, os bydda&rsquo;i byw;<br />
+I beth ti&rsquo;n mo&rsquo;yn a bara, &rsquo;deryn bach syw?<br
+/>
+I ddodi yn &rsquo;y nghawl, os bydda&rsquo;i byw;<br />
+I beth ti&rsquo;n mo&rsquo;yn a cawl, &rsquo;deryn bach syw?<br
+/>
+I ddodi yn &rsquo;y mola, os bydda&rsquo;i byw;<br />
+I beth ti&rsquo;n mo&rsquo;yn a bola, &rsquo;deryn bach syw?<br
+/>
+Wel, ond bai bola, byddwn ni ddim byw.</p>
+<h2>CCXCV.&nbsp; <span class="smcap">Tlodi</span>.</h2>
+<p class="poetry">Nid oes gen i na buwch na dafad,<br />
+Na giar na cheiliog wrth fy ngalwad,<br />
+Ond bwth o d&#375;, a hwnw&rsquo;n fudur,<br />
+A thwll o ffenast heb un gwydyr.</p>
+<h2>CCXCVI.&nbsp; <span class="smcap">Uno</span>.</h2>
+<p class="poetry">Gwelais neithiwr trwy fy hun,<br />
+Dair gwlad yn mynd yn un;<br />
+Fala&rsquo;n tyfu ar friga&rsquo;r brwyn,<br />
+A phob hen wraig yn eneth fach, fwyn.</p>
+<h2>CCXCVII.&nbsp; <span class="smcap">Priodi Ffol</span>.</h2>
+<p class="poetry">Mae mwy ysywaeth yn priodi,<br />
+Nag sydd a chig at Sul i ferwi.</p>
+<h2>CCXCVIII.&nbsp; <span class="smcap">Brith y
+Fuches</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> nhw&rsquo;n
+dwedyd am yr adar,<br />
+Nad oes un o&rsquo;r rhain heb gymar;<br />
+Gwelais dderyn brith y fuches,<br />
+Heb un cymar na chymhares.</p>
+<h2>CCXCIX.&nbsp; <span class="smcap">Calon Drom</span>.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae&rsquo;m</span> calon i
+mor drymed<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r march sy&rsquo;n dringo&rsquo;r rhiw,<br
+/>
+Wrth geisio bod yn llawen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nis medraf yn fy myw;<br />
+Mae&rsquo;r esgid fach yn gwasgu<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn man nas gwyddoch chwi,<br />
+A llawer gofid meddwl<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n torri &rsquo;nghalon i.</p>
+<h2>CCC.&nbsp; <span class="smcap">Nos Da</span>.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Dos</span> i&rsquo;th wely &rsquo;rwan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dos i&rsquo;th wely &rsquo;rwan;<br />
+Dos i&rsquo;th wely fel yr wyt,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dos i&rsquo;th wely &rsquo;rwan.</p>
+<h2>FOOTNOTES</h2>
+<p><a name="footnote0a"></a><a href="#citation0a"
+class="footnote">[0a]</a>&nbsp; <span class="smcap">Hwiangerddi
+Cymru</span>.&nbsp; Rhan I.&nbsp; Darluniau gan Winifred
+Hartley.&nbsp; 2s. 6d.&nbsp; Conwy: R. E. Jones a&rsquo;i
+Frodyr.</p>
+<p><a name="footnote0b"></a><a href="#citation0b"
+class="footnote">[0b]</a>&nbsp; <span class="smcap">Welsh Nursery
+Rhymes</span>.&nbsp; Collected by Cadrawd.&nbsp; Arranged by
+Harry Evans.&nbsp; 2s.&nbsp; The Educational Publishing Company,
+Merthyr.</p>
+<p><a name="footnote14a"></a><a href="#citation14a"
+class="footnote">[14a]</a>&nbsp; Ychwaneger dafad ddu, lwyd,
+goch, felen, frech, fraith, &amp;c., hyd nes y bydd y bychan wedi
+huno.</p>
+<p><a name="footnote14b"></a><a href="#citation14b"
+class="footnote">[14b]</a>&nbsp; Weithiau cenid &ldquo;A chwe
+nichog ynddi.&rdquo;</p>
+<p><a name="footnote16"></a><a href="#citation16"
+class="footnote">[16]</a>&nbsp; Wrth ddawnsio efo coes ysgub.</p>
+<p><a name="footnote19a"></a><a href="#citation19a"
+class="footnote">[19a]</a>&nbsp; Cyffyrddid &acirc;&rsquo;r fawd
+a&rsquo;r bysedd wrth enwi pob un.</p>
+<p><a name="footnote19b"></a><a href="#citation19b"
+class="footnote">[19b]</a>&nbsp; Os dymunid gwneud y ddrama yn
+fwy cyffrous, dywedid yma,&mdash;&ldquo;I ladd
+defaid.&rdquo;&nbsp; Yr oedd crogi am ddwyn defaid.</p>
+<p><a name="footnote20"></a><a href="#citation20"
+class="footnote">[20]</a>&nbsp; Rhoddid blaen gwialen yn y
+t&acirc;n, a throid hi&rsquo;n gyflym i ddarlunio buarth, cryman,
+&amp;c., wrth ddweyd y geiriau.</p>
+<p><a name="footnote27a"></a><a href="#citation27a"
+class="footnote">[27a]</a>&nbsp; Mae&rsquo;n gofyn medr i wneyd y
+swn priodol.&nbsp; Medd golygydd <i>Llyfr Coch Hergest</i>, gan
+yr hwn y cefais hwy, y medr hwn.</p>
+<p><a name="footnote27b"></a><a href="#citation27b"
+class="footnote">[27b]</a>&nbsp; Mae&rsquo;n gofyn medr i wneyd y
+swn priodol.&nbsp; Medd golygydd <i>Llyfr Coch Hergest</i>, gan
+yr hwn y cefais hwy, y medr hwn.</p>
+<p><a name="footnote39"></a><a href="#citation39"
+class="footnote">[39]</a>&nbsp; Gellir trefnu geiriau&rsquo;r
+pennill mewn llu o ffyrdd.</p>
+<p><a name="footnote63"></a><a href="#citation63"
+class="footnote">[63]</a>&nbsp; Dywedir y rhain wrth gerdded un
+neu ddau fys (&ldquo;Dau bry bach&rdquo;) i fyny coiff y
+plentyn.&nbsp; Gorffennir dan ei oglais dan ei &ecirc;n.</p>
+<p><a name="footnote67"></a><a href="#citation67"
+class="footnote">[67]</a>&nbsp; Dyweder &ldquo;ffarmwr,&rdquo;
+&ldquo;bugail,&rdquo; &ldquo;glowr,&rdquo;
+&ldquo;gweithiwr,&rdquo; &amp;c., yn ol fel y bydd eisieu.</p>
+<p><a name="footnote68"></a><a href="#citation68"
+class="footnote">[68]</a>&nbsp; Un yn dysgu dod yn chwarelwr yw
+rhybelwr.&nbsp; Enwau ar lechau o wahanol faint yw
+<i>Princes</i>, <i>Squares</i>, a <i>Counties</i>.</p>
+<p><a name="footnote88a"></a><a href="#citation88a"
+class="footnote">[88a]</a>&nbsp; <i>Cherries</i>, ceirios.</p>
+<p><a name="footnote88b"></a><a href="#citation88b"
+class="footnote">[88b]</a>&nbsp; <i>Gooseberries</i>, eirin
+Mair.</p>
+<p><a name="footnote91"></a><a href="#citation91"
+class="footnote">[91]</a>&nbsp; Newidier yn wen, goch, l&acirc;s,
+fraith, frech, &amp;c., hyd nes y cysgro&rsquo;r baban.</p>
+<p><a name="footnote99"></a><a href="#citation99"
+class="footnote">[99]</a>&nbsp; Nid wyf yn sicr ai priodol galw
+caneuon Calan yn ganeuon hwian.&nbsp; Ond hyn a wn, cenid hwy ar
+yr hen aelwydydd fel caneuon hwian.</p>
+<p><a name="footnote100"></a><a href="#citation100"
+class="footnote">[100]</a>&nbsp; I brofi y medrai&rsquo;r plentyn
+ddweyd y seiniau anhawddaf yn groew.</p>
+<p><a name="footnote107"></a><a href="#citation107"
+class="footnote">[107]</a>&nbsp; Cefais hwn, ac amryw o
+hwiangerddi Dyfed welir trwy&rsquo;r llyfr, gan gyfieithydd
+<i>Dwyfol G&acirc;n</i> Dante i&rsquo;r Gymraeg.</p>
+<p><a name="footnote109"></a><a href="#citation109"
+class="footnote">[109]</a>&nbsp; O gasgliad Ceiriog yn
+&ldquo;Oriau&rsquo;r Bore.&rdquo;</p>
+<p><a name="footnote110a"></a><a href="#citation110a"
+class="footnote">[110a]</a>&nbsp; O gasgliad Cadrawd yn yr
+&ldquo;<i>History of Llangynwyd Parish</i>.&rdquo;</p>
+<p><a name="footnote110b"></a><a href="#citation110b"
+class="footnote">[110b]</a>&nbsp; Cynhaner w&icirc;, ffordd
+Gogledd Mynwy i ddweyd y gair wy.</p>
+<p>***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK YR HWIANGERDDI***</p>
+<pre>
+
+
+***** This file should be named 8194-h.htm or 8194-h.zip******
+
+
+This and all associated files of various formats will be found in:
+http://www.gutenberg.org/dirs/8/1/9/8194
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions will
+be renamed.
+
+Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
+law means that no one owns a United States copyright in these works,
+so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
+States without permission and without paying copyright
+royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
+of this license, apply to copying and distributing Project
+Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm
+concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
+and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive
+specific permission. If you do not charge anything for copies of this
+eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook
+for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports,
+performances and research. They may be modified and printed and given
+away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks
+not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the
+trademark license, especially commercial redistribution.
+
+START: FULL LICENSE
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full
+Project Gutenberg-tm License available with this file or online at
+www.gutenberg.org/license.
+
+Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project
+Gutenberg-tm electronic works
+
+1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or
+destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your
+possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
+Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound
+by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
+person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph
+1.E.8.
+
+1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement. See
+paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this
+agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm
+electronic works. See paragraph 1.E below.
+
+1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the
+Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
+of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual
+works in the collection are in the public domain in the United
+States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
+United States and you are located in the United States, we do not
+claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
+displaying or creating derivative works based on the work as long as
+all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
+that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting
+free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm
+works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
+Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily
+comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
+same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when
+you share it without charge with others.
+
+1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
+in a constant state of change. If you are outside the United States,
+check the laws of your country in addition to the terms of this
+agreement before downloading, copying, displaying, performing,
+distributing or creating derivative works based on this work or any
+other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no
+representations concerning the copyright status of any work in any
+country outside the United States.
+
+1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
+immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear
+prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work
+on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the
+phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed,
+performed, viewed, copied or distributed:
+
+  This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
+  most other parts of the world at no cost and with almost no
+  restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
+  under the terms of the Project Gutenberg License included with this
+  eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the
+  United States, you'll have to check the laws of the country where you
+  are located before using this ebook.
+
+1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
+derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
+contain a notice indicating that it is posted with permission of the
+copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
+the United States without paying any fees or charges. If you are
+redistributing or providing access to a work with the phrase "Project
+Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply
+either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
+obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm
+trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
+additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
+will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works
+posted with the permission of the copyright holder found at the
+beginning of this work.
+
+1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
+any word processing or hypertext form. However, if you provide access
+to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format
+other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official
+version posted on the official Project Gutenberg-tm web site
+(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
+to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
+of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain
+Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the
+full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works
+provided that
+
+* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+  the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+  you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
+  to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has
+  agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
+  within 60 days following each date on which you prepare (or are
+  legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
+  payments should be clearly marked as such and sent to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
+  Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg
+  Literary Archive Foundation."
+
+* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+  you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+  does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+  License. You must require such a user to return or destroy all
+  copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
+  all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm
+  works.
+
+* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
+  any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+  electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
+  receipt of the work.
+
+* You comply with all other terms of this agreement for free
+  distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
+Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than
+are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
+from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The
+Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm
+trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
+Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm
+electronic works, and the medium on which they may be stored, may
+contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
+or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
+other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
+cannot be read by your equipment.
+
+1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from. If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium
+with your written explanation. The person or entity that provided you
+with the defective work may elect to provide a replacement copy in
+lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
+or entity providing it to you may choose to give you a second
+opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
+the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
+without further opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO
+OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of
+damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
+violates the law of the state applicable to this agreement, the
+agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
+limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
+unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
+remaining provisions.
+
+1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in
+accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
+production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm
+electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
+including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
+the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
+or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or
+additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any
+Defect you cause.
+
+Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of
+computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
+exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
+from people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future
+generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
+Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
+www.gutenberg.org 
+
+Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary 
+Archive Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
+U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the
+mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its
+volunteers and employees are scattered throughout numerous
+locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt
+Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to
+date contact information can be found at the Foundation's web site and
+official page at www.gutenberg.org/contact
+
+For additional contact information:
+
+    Dr. Gregory B. Newby
+    Chief Executive and Director
+    gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment. Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements. We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
+DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
+state visit www.gutenberg.org/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations. To
+donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
+
+Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
+Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be
+freely shared with anyone. For forty years, he produced and
+distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of
+volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
+the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
+necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
+edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search
+facility: www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+</pre></body>
+</html>
diff --git a/8194-h/images/fpb.jpg b/8194-h/images/fpb.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c23c176
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/fpb.jpg
diff --git a/8194-h/images/fps.jpg b/8194-h/images/fps.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6bac07a
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/fps.jpg
diff --git a/8194-h/images/p0b.jpg b/8194-h/images/p0b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6841ed9
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p0b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p0s.jpg b/8194-h/images/p0s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..d550cb7
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p0s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p102b.jpg b/8194-h/images/p102b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..560fbc0
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p102b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p102s.jpg b/8194-h/images/p102s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..462a4a9
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p102s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p105b.jpg b/8194-h/images/p105b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..601a42e
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p105b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p105s.jpg b/8194-h/images/p105s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4cafb64
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p105s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p111b.jpg b/8194-h/images/p111b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..afc751e
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p111b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p111s.jpg b/8194-h/images/p111s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..9d28c96
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p111s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p11b.jpg b/8194-h/images/p11b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7acaa42
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p11b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p11s.jpg b/8194-h/images/p11s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..780d50e
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p11s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p17b.jpg b/8194-h/images/p17b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..067b190
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p17b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p17s.jpg b/8194-h/images/p17s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..40db8e9
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p17s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p21b.jpg b/8194-h/images/p21b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6941572
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p21b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p21s.jpg b/8194-h/images/p21s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f6860c2
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p21s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p25b.jpg b/8194-h/images/p25b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6795be3
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p25b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p25s.jpg b/8194-h/images/p25s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..83f5703
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p25s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p33b.jpg b/8194-h/images/p33b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..db2b99c
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p33b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p33s.jpg b/8194-h/images/p33s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e34f39d
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p33s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p37b.jpg b/8194-h/images/p37b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5c769d9
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p37b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p37s.jpg b/8194-h/images/p37s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..559f9a2
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p37s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p41b.jpg b/8194-h/images/p41b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..906240a
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p41b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p41s.jpg b/8194-h/images/p41s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..9266c2f
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p41s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p50b.jpg b/8194-h/images/p50b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..db91fdd
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p50b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p50s.jpg b/8194-h/images/p50s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..59e9372
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p50s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p53b.jpg b/8194-h/images/p53b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..9ff1176
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p53b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p53s.jpg b/8194-h/images/p53s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..aa7587d
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p53s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p57b.jpg b/8194-h/images/p57b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..dd345d1
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p57b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p57s.jpg b/8194-h/images/p57s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..bdb2d18
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p57s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p65b.jpg b/8194-h/images/p65b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a05ff97
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p65b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p65s.jpg b/8194-h/images/p65s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..46b568b
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p65s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p69b.jpg b/8194-h/images/p69b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5b6dfbd
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p69b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p69s.jpg b/8194-h/images/p69s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f40ab73
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p69s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p73b.jpg b/8194-h/images/p73b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..766e4fa
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p73b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p73s.jpg b/8194-h/images/p73s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ffd2352
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p73s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p81b.jpg b/8194-h/images/p81b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..34f3c39
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p81b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p81s.jpg b/8194-h/images/p81s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..65e314e
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p81s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p85b.jpg b/8194-h/images/p85b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6a54339
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p85b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p85s.jpg b/8194-h/images/p85s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..daeb92d
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p85s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p89b.jpg b/8194-h/images/p89b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a702a5e
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p89b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p89s.jpg b/8194-h/images/p89s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..14de99f
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p89s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p93b.jpg b/8194-h/images/p93b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ddc130b
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p93b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p93s.jpg b/8194-h/images/p93s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b59ff3b
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p93s.jpg
diff --git a/8194-h/images/p97b.jpg b/8194-h/images/p97b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..410ec10
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p97b.jpg
diff --git a/8194-h/images/p97s.jpg b/8194-h/images/p97s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1b3f1fc
--- /dev/null
+++ b/8194-h/images/p97s.jpg
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..cbaf3d2
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #8194 (https://www.gutenberg.org/ebooks/8194)
diff --git a/old/hwng10.txt b/old/hwng10.txt
new file mode 100644
index 0000000..c9d4d8a
--- /dev/null
+++ b/old/hwng10.txt
@@ -0,0 +1,3373 @@
+The Project Gutenberg EBook of Yr Hwiangerddi, by Owen M. Edwards
+
+Copyright laws are changing all over the world. Be sure to check the
+copyright laws for your country before downloading or redistributing
+this or any other Project Gutenberg eBook.
+
+This header should be the first thing seen when viewing this Project
+Gutenberg file.  Please do not remove it.  Do not change or edit the
+header without written permission.
+
+Please read the "legal small print," and other information about the
+eBook and Project Gutenberg at the bottom of this file.  Included is
+important information about your specific rights and restrictions in
+how the file may be used.  You can also find out about how to make a
+donation to Project Gutenberg, and how to get involved.
+
+
+**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts**
+
+**eBooks Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971**
+
+*****These eBooks Were Prepared By Thousands of Volunteers!*****
+
+
+Title: Yr Hwiangerddi
+
+Author: Owen M. Edwards
+
+Release Date: May, 2005  [EBook #8194]
+[This file was first posted on June 30, 2003]
+[Most recently updated: June 30, 2003]
+
+Edition: 10
+
+Language: Welsh
+
+Character set encoding: US-ASCII
+
+*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK, YR HWIANGERDDI ***
+
+
+
+
+Transcribed by David Price, email ccx074@coventry.ac.uk
+
+
+
+
+YR HWIANGERDDI
+
+
+
+
+RHAGYMADRODD.
+
+
+
+Ambell orig daw hen hwiangerdd, fel su melodaidd o gartref pell a
+hoff, i'r meddwl.  Daw un arall ar ei hol, ac un arall,--a chyda hwy
+daw adgofion cyntaf bore oes.  Daw'r llais mwynaf a glywsom erioed
+i'n clust yn ol, drwy stormydd blynyddoedd maith; daw cof am ddeffro
+a sylwi pan oedd popeth yn newydd a rhyfedd.  A daw ymholi ond odid.
+Beth yw tarddle swyn yr hen gerddi hwian syml hyn?  Pa nifer ohonynt
+fedraf?  Pa nifer sydd ohonynt yn llenyddiaeth Cymru?  A ydynt yn
+llenyddiaeth?  Beth fu eu dylanwad ar fy mywyd?  A adawsant ryw nod
+ar lenyddiaeth Cymru?
+
+O ble y daethant?  Y mae iddynt ddau darddiad.  Yn un peth,--y maent
+yn adlais o ryw hen bennill genid gyda'r delyn.  Cofid y rhannau
+mwyaf melodaidd, rhyw seiniau fynnai aros yn y glust, gan fam neu
+forwyn, a byddent yn llais i lawenydd y galon wrth suo'r plentyn i
+gwsg.  A ffynhonnell arall,--yr oedd y fam yn creu cerddi hwian, nid
+i wneyd i'r plentyn gysgu, ond i'w gadw'n ddiddig pan ar ddihun.  Ac
+y mae cof gwlad wedi trysori ymgais y mamau mwyaf athrylithgar.
+
+Ar ei fysedd y sylwa plentyn i ddechreu.  Hwy ddefnyddia'r fam yn
+deganau cyntaf.  Rhoddir enwau arnynt,--Modryb 'y Mawd, Bys yr uwd,
+Hirfys, Cwtfys, Bys bach, neu ryw enwau ereill.  Gwneir iddynt
+chware a'u gilydd; llechant yng nghysgod eu gilydd, siaradant a'u
+gilydd; ant gyda'u gilydd i chware, neu i hel gwlan, neu i ladd
+defaid i'r mynydd.  Yr oedd yr olaf yn fater crogi yr adeg honno, ac
+felly yr oedd y chware yn un pur gyffrous.  Yr oedd i bob bys
+gymeriad hefyd; bys yr uwd oedd y cynlluniwr, yr hirfys oedd y
+gweithiwr cryf eofn, y cwtfys oedd y beirniad ofnus, a'r bys bach,
+druan, oedd yn gorfod dilyn y lleill neu gario dwr.  Yn llenyddiaeth
+gyntaf plentyn, y bysedd yw'r actors yn y ddrama.
+
+Wedi'r bysedd, y traed oedd bwysicaf.  Eid trwy yr un chware gyda
+bysedd y traed drachefn.  A difyr iawn oedd pedoli, curo gwadnau'r
+traed bob yn ail, a phedoli dan ganu.
+
+Nodwedd bennaf plentyn iach, effro yw, nas gall fod eiliad yn
+llonydd.  Mae pob gewyn ynddo ar fynd o hyd.  Ac y mae mynd yn yr
+hen hwiangerddi.  Gorchest arwrol gyntaf plentyn yw cael ei
+ddawnsio'n wyllt ar y lin.  "Gyrru i Gaer" yw anturiaeth fawr gyntaf
+dychymyg y rhan fwyaf o blant Cymru.  Ac y mae afiaeth mawr i fod ar
+y diwedd, i ddynodi rhyw drychineb ysmala,--dod adre wedi priodi,
+boddi yn y potes, neu dorri'r pynnaid llestri'n deilchion.  Mae'r
+coesau a'r breichiau bychain i fynd ar eu gwylltaf, ac y mae edyn
+man dychymyg y plentyn yn chware'n wyllt hefyd.
+
+Yr un cerddi hwian, mewn llais distawach, dwysach, a suai y plentyn
+i gwsg.  Ai'r llong i ffwrdd yn ddistaw, carlamai'r cel bach yn
+esmwyth, doi'r nos dros furiau Caer.
+
+A yw'r hwiangerddi'n foddion addysg?  Hwy rydd addysg oreu
+plentyndod.  Am genedlaethau'n ol, ceisid dysgu plant yn yr ysgol o
+chwith.  Ceisid eu cadw'n llonydd, a hwythau'n llawn awydd symud.
+Ceisid eu cadw'n ddistaw, a hwythau'n llawn awydd parablu.  Dofi,
+distewi, disgyblu oedd o hyd.  Erbyn hyn deallir egwyddorion dysgu
+plentyn yn well.  Gellid rhoddi rhestr hir o athronyddion dysg
+plant, a dangos fel y gwelsant, o un i un yn raddol, wir ddull dysgu
+plant.  A'r dull hwnnw yw,-- dull yr hwiangerddi.  Dysgir y plentyn
+i astudio'i fysedd.  Ca fynd ar drot ac ar garlam yr adeg y mynno.
+Ac ymhob cerdd, daw rhyw agwedd darawiadol ar y natur ddynol i'r
+golwg.  Ei siglo'n brysur ar y glin i swn rhyw hen gerdd hwian,--
+dyna faban ar ben gwir Iwybr ei addysg.  Ni fyddaf yn credu dim
+ddwed yr athronwyr am addysg babanod os na fedrir ei brofi o'r
+hwiangerddi.  Ynddynt hwy ceir llais greddf mamau'r oesoedd; o
+welediad clir cariad y daethant, ac o afiaeth llawenydd iach.
+
+A yw'r cerddi hwian yn llenyddiaeth?  Ydynt, yn ddiameu.  Y mae
+iddynt le mor bwysig mewn llenyddiaeth ag sydd i'r plentyn yn hanes
+dyn.  Y mae llenyddiaeth cenedl yn dibynnu, i raddau mawr, ar ei
+hwiangerddi.  Os mynnech ddeall nodweddion cenedl, y dull chwilio
+hawddaf a chyrfymaf a sicraf yw hwn,--darllennwch ei cherddi hwian.
+Os ydynt yn greulon ac anonest eu hysbryd, yn arw a chras, yn fawlyd
+a dichwaeth, rhaid i chwi ddarllen hanes cenedl yn meddu yr un
+nodweddion.  Os ydynt yn felodaidd a thyner, a'r llawenydd afteithus
+yn ddiniwed, cewch genedl a'i llenyddiaeth yn ddiwylledig a'i hanes
+yn glir oddiwrth waed gwirion.  Nis gall y Cymro beidio bod a chlust
+at felodi, wedi clywed y gair "pedoli" bron yn gyntaf un, a hwn yn
+gyntaf pennill,--
+
+
+"Mae gen i ebol melyn,
+   Yn codi'n bedair oed;
+A phedair pedol arian,
+   O dan ei bedwar troed."
+
+
+Disgwylir i mi ddweyd, mae'n ddiau gennyf, ymhle y cefais yr holl
+gerddi hwian hyn.  Gwaith araf oedd eu cael, bum yn eu casglu am
+dros ugain mlynedd.  Ychydig genir yn yr un ardal, daw y rhai hyn
+bron o bob ardal yng Nghymru.  Cefais hwy oddiwrth rai ugeiniau o
+gyfeillion caredig, yn enwedig pan oeddwn yn olygydd Cymru'r Plant.
+A chefais un fantais fawr yng nghwrs fy addysg,--nid oes odid
+blentyn yng Nghymru y canwyd mwy o hwiangerddi iddo.
+
+Hyd y gwn i; Ceiriog ddechreuodd gasglu hwiangerddi Cymru, yn yr
+Arweinydd, yn 1856 ac 1857.  Condemnid y golygydd, Tegai, am
+gyhoeddi pethau mor blentynaidd.  Ond daeth yr hanesydd dysgedig Ab
+Ithel, oedd wedi cyhoeddi'r Gododin ac yn paratoi'r Annales Cambriae
+y Brut y Tywysogion i'r wasg, i'w amddiffyn yn bybyr.  Cawr o ddyn
+oedd Ab Ithel; y mae rhai o wyr galluocaf a mwyaf dysgedig Cymru, yn
+ogystal a phlant ysgol, wedi'm helpu innau i wneyd y casgliad hwn.
+Cyhoeddwyd casgliad Ceiriog wedi hyn yn "Oriau'r Haf."  Nid oes
+ynddo ddim o gerddi hwian y De.  Cyhoeddodd Cadrawd rai o gerddi
+hwian Morgannwg yn ei "History of Llangynwyd Parish" yn 1887.  "Yn
+ddiweddarach cyhoeddwyd casgliad gyda darluniau prydferth yng
+Nghonwy, {0a} a chasgliad gan Cadrawd gyda cherddoriaeth o drefniad
+Mr. Harry Evans ym Merthyr Tydfil. {0b}
+
+Nid y lleiaf o arwyddion da am ddyfodol Cymru yw fod yr hen
+hwiangerddi swynol hyn i'w clywed eto yn ei chartrefi ac yn ei
+hysgolion.
+
+OWEN M. EDWARDS.
+
+
+I.  BACHGEN.
+
+
+Y Bachgen boch-goch,
+   A'r bochau brechdan,
+A'r bais dew,--
+   O ble doist ti?
+
+
+II.  YR EBOL MELYN.
+
+
+Mae gen i ebol melyn,
+   Yn codi'n bedair ced,
+A phedair pedol arian
+   O dan ei bedwar troed;
+Mi neidia ac mi brancia
+   O dan y feinir wen,
+Fe reda ugain milldir
+   Heb dynnu'r ffrwyn o'i ben.
+
+
+III.  GYRRU I GAER.
+
+
+Gyrru, gyrru, gyrru i Gaer;
+I briodi merch y maer;
+Gyrru, gyrru, gyrru adre,
+Wedi priodi ers diwrnodie.
+
+
+IV.  I'R FFAIR.
+
+
+Ar garlam, ar garlam,
+I ffair Abergele;
+Ar ffrwst, ar ffrwst,
+I ffair Lanrwst.
+
+
+V.  DAU GI BACH.
+
+
+Dau gi bach yn mynd i'r coed,
+Dan droi'u fferrau, dan droi'u troed;
+Dau gi bach yn dyfod adre,
+Blawd ac eisin hyd eu coese.
+
+
+VI.  CERDDED.
+
+
+Dandi di, dandi do,
+Welwch chwi 'i sgidie newydd o?
+Ar i fyny, ar i wared,
+Bydd y bachgen bach yn cerdded.
+
+
+VII., VIII.  Y CEFFYL BACH.
+
+
+Ymlaen, geffyl bach,
+   I'n cario ni'n dau
+Dros y mynydd
+   I hela cnau.
+
+Ymlaen, geffyl bach,
+   I'n cario ni'n tri
+Dros y mynydd
+   I hela cnu.
+
+
+IX.  SION A SIAN.
+
+
+Sion a Sian, oddeutu'r tan,
+Yn bwyta blawd ac eisin man.
+
+
+X., XI.  MYND I LUNDAIN.
+
+
+Beti bach a finnau
+Yn mynd i Lundain G'lanmai;
+Os na chawn ni'r ffordd yn rhydd,
+Mi neidiwn dros y cloddiau.
+
+Beti bach a finne,
+Yn mynd i Lundain Glame;
+Mae dwr y mor yn oer y nos,
+Gwell inni aros gartre.
+
+
+XII.  GWLAD BRAF.
+
+
+Lodes ei mam, a lodes ei thad,
+A fentri di gyda fi allan o'r wlad,
+Lle mae gwin yn troi melinau,
+A chan punt am gysgu'r borau?
+
+
+XIII.  CYSUR LLUNDAIN.
+
+
+Mi af i Lundain Glamai
+   Os byddai byw ac iach,
+Ni 'rosa i ddim yng Nghymru
+   I dorri 'nghalon bach;
+Mae digon o arian yn Llundain,
+   A swper gyda'r nos,
+A mynd i 'ngwely'n gynnar,
+   A chodi wyth o'r gloch.
+
+
+XIV.  LLONG YN MYND.
+
+
+Si hei-li-lwli, 'r babi,
+   Mae'r llong yn mynd i ffwrdd;
+Si hei-li-lwli, 'r babi,
+   Mae'r capten ar y bwrdd.
+
+
+XV.  DAFAD WEN. {14a}
+
+
+Chwe dafad gorniog,
+   A chwe nod arni, {14b}
+Ac ar y bryniau garw,
+   'Roedd rheiny i gyd yn pori;
+Dafad wen, wen, wen,
+   Ie benwen, benwen, benwen;
+Ystlys hir a chynffon wen,
+      Wen, wen.
+
+
+XVI.  IAR FACH DLOS.
+
+
+Iar fach dlos
+   Yw fy iar fach i;
+Pinc a melyn,
+   A choch a du.
+
+
+XVII.  GWCW FACH.
+
+
+Gwcw fach, ond 'twyt ti'n ffolog,
+   Ffal di ral di rw dw ti rei tei O,
+Yn canu 'mhlith yr eithin pigog,
+   Ffal di ral di rw dw ti rei tei O;
+Dos i blwy Dolgellau dirion,
+   Ffal di ral di rw dw ti rei tei O;
+Ti gei lwyn o fedw gwyrddion,
+   Ffal di ral di rw dw ti rei tei O.
+
+
+XVIII.  LLYGOD A MALWOD.
+
+
+Llygod man yn chwythu'r tan,
+   A'r malfod yn gweu melfed.
+
+
+XIX.  I'R DRE.
+
+
+Gyrru, gyrru, drot i'r dre,
+Dwad adre erbyn te.
+
+
+XX.  I GAERDYDD.
+
+
+Gyrru, gyrru, i Gaerdydd,
+Mofyn pwn o lestri pridd;
+Gyrru, gyrru'n ol yn glau,
+Llestri wedi torri'n ddau.
+
+
+XXI.  Y CEFFYL DU BACH.
+
+
+Pandy, pandy, melin yn malu,
+Gweydd yn gweu a'r ffidil yn canu;
+Ceffyl bach du a'r gynffon wen
+Yn cario Gwen a Mari.
+
+
+XXII.  I'R FFAIR.
+
+
+Tomos Jones yn mynd i'r ffair,
+Ar gefn ei farch a'i gyfrwy aur;
+Ac wrth ddod adre cwyd ei gloch,
+Ac yn ei boced afal coch.
+
+
+XXIII.  AR DROT.
+
+
+'Ar drot, ar drot, i dy Shon Pot,
+Ar whil, ar whil, i dy Shon Pil;
+Ar garlam, ar garlam, i dy Shon Rolant,
+Bob yn gam, bob yn gam, i dy f'ewythr Sam.
+
+
+XXIV.  AR GARLAM.
+
+
+Iohn bach a finne,
+Yn mynd i Lunden Glame;
+Ac os na chawn ni'r ffordd yn glir,
+Ni neidiwn dros y cloddie.
+
+
+XXV.  Y DDAFAD FELEN. {16}
+
+
+Croen y ddafad felen,
+   Yn towlu'i throed allan;
+Troed yn ol, a throed ymlaen,
+   A throed yn towlu allan.
+
+
+XXVI.  CNUL Y BACHGEN COCH.
+
+
+"Ding dong," medd y gloch,
+Canu cnul y bachgen coch;
+Os y bachgen coch fu farw,
+Ffarwel fydd i'r gwin a'r cwrw.
+
+
+XXVII.  DAU FOCHYN BACH.
+
+
+Dacw tada'n gyrru'r moch,
+Mochyn gwyn, a mochyn coch;
+Un yn wyn yn mynd i'r cwt,
+A'r llall yn goch a chynffon bwt.
+
+
+XXVIII.  COLLI ESGID.
+
+
+Dau droed bach yn mynd i'r coed,
+Esgid newydd am bob troed;
+Dau droed bach yn dwad adre
+Wedi colli un o'r 'sgidie.
+
+
+XXIX.  I'R FELIN.
+
+
+Dau droed bach yn mynd i'r felin,
+I gardota blawd ac eithin;
+Dau droed bach yn dyfod adra,
+Dan drofera, dan drofera.
+
+
+XXX.  IANTO.
+
+
+Carreg o'r Nant,
+   Wnaiff Iant;
+Carreg o'r to,
+   Wnaiff o,--
+Ianto.
+
+
+XXXI.  DEIO BACH.
+
+
+   Deio bach a minne
+   Yn mynd i werthu pinne;
+Un res, dwy res,
+   Tair rhes am ddime.
+
+
+XXXII.  Y BYSEDD.
+
+
+Modryb y fawd,
+Bys yr uwd,
+Pen y cogwr,
+Dic y peipar,
+Joli cwt bach.
+
+
+XXXIII.  HOLI'R BYSEDD. {19a}
+
+
+"Ddoi di i'r mynydd?" meddai'r fawd,
+"I beth?" meddai bys yr uwd;
+"I hela llwynog" meddai'r hir-fys; {19b}
+"Beth os gwel ni?" meddai'r canol-fys;
+"Llechu dan lechen" meddai bys bychan.
+
+
+XXXIV.  RHODD. {20}
+
+
+Buarth, baban, cryman, croes;
+Modrwy aur i'r oreu 'i moes.
+
+
+XXXV., XXXVI.  I'R YSGOL.
+
+
+Mi af i'r ysgol fory,
+   A'm llyfyr yn fy llaw;
+Heibio'r Castell Newydd,
+   A'r cloc yn taro naw;
+Dacw mam yn dyfod,
+   Ar ben y gamfa wen,
+"A rhywbeth yn ei barclod,
+   A phiser ar ei phen.
+
+Mi af i'r ysgol fory,
+   A'm llyfyr yn fy llaw,
+Heibio'r Sgubor Newydd,
+   A'r cloc yn taro naw;
+O, Mari, Mari, codwch,
+   Mae heddyw'n fore mwyn,
+Mae'r adar bach yn canu,
+   A'r gog ar frig y llwyn.
+
+
+XXXVII.  LLE DIFYR.
+
+
+Mi fum yn gweini tymor
+   Yn ymyl Ty'n y Coed,
+A'dyna'r lle difyrraf
+   Y bum i ynddo 'rioed;
+Yr adar bach yn canu,
+   A'r coed yn suo ynghyd,--
+Fy nghalon fach a dorrodd,
+   Er gwaetha rhain i gyd.
+
+
+XXXVIII.  COLLI BLEW.
+
+
+Pwsi mew, pwsi mew,
+Lle collaist ti dy flew?
+   "Wrth gario tan
+   I dy modryb Sian,
+Yng nghanol eira a rhew."
+
+
+XXXIX.  BODDI CATH.
+
+
+Shincin Sion o'r Hengoed
+   Aeth i foddi cath,
+Mewn cwd o lian newydd,
+   Nad oedd e damed gwaeth;
+Y cwd a aeth 'da'r afon,
+   A'r gath a ddaeth i'r lan,
+A Shincin Sion o'r Hengoed
+   Gas golled yn y fan.
+
+
+XL.  WEL, WEL.
+
+
+"Wel, wel,"
+Ebe ci Jac Snel,
+"Rhaid i mi fynd i hel,
+Ne glemio."
+
+
+XLI., XLII.  PWSI MEW.
+
+
+Pwsi meri mew,
+Ble collaist ti dy flew?
+"Wrth fynd i Lwyn Tew
+Ar eira mawr a rhew."
+
+"Pa groeso gest ti yno.
+Beth gefaist yn dy ben?"
+Ces fara haidd coliog,
+A llaeth yr hen gaseg wen."
+
+
+XLIII.  CALANMAI.
+
+
+Llidiart newydd ar gae ceirch,
+   A gollwng meirch o'r stablau;
+Cywion gwyddau, ac ebol bach,
+      Bellach ddaw Calanmai.
+
+
+XLIV.--XLVI.  DA.
+
+
+Mae gen i darw penwyn,
+   A gwartheg lawer iawn;
+A defaid ar y mynydd,
+   A phedair das o fawn.
+
+Mae gen i gwpwrdd cornel,
+   A set o lestri te;
+A dresser yn y gegin,
+   A phopeth yn ei le.
+
+Mae gen i drol a cheffyl,
+   A merlyn bychan twt,
+A phump o wartheg tewion,
+   Yn pori yn y clwt.
+
+
+XLVII.  DACW DY.
+
+
+Dacw dy, a dacw do,
+Dacw efail Sion y go;
+Dacw Mali wedi codi,
+Dacw Sion a'i freichiau i fyny.
+
+
+XLVIII.  COFIO'R GATH.
+
+
+Ar y ffordd wrth fynd i Ruthyn,
+Gwelais ddyn yn gwerthu brethyn;
+Gofynnais iddo faint y llath,
+Fod arnaf eisio siwt i'r gath.
+
+
+XLIX.  YSTURMANT. {27a}
+
+
+(I ddynwared swn ysturmant.)
+   DWR glan gloew,
+   Bara chaws a chwrw.
+
+
+L.  YSGUTHAN. {27b}
+
+
+(I ddynnwared Can Ysguthan.)
+   Cyrch du, du,
+   Yn 'y nghwd i.
+
+
+LI.  SIAN.
+
+
+Sian bach anwyl,
+   Sian bach i;
+Fi pia Sian,
+   A Sian pia fi.
+
+
+LII.  SIAN A SION.
+
+
+Pan brioda Sion a minnau,
+Fe fydd cyrn ar bennau'r gwyddau;
+Ieir y mynydd yn bluf gwynion;
+Ceiliog twrci fydd y person.
+
+
+LIII.  SION A SIAN.
+
+
+Sion a Sian yn mynd i'r farchnad,
+Sian yn mynd i brynnu iar,
+   A Sion i werthu dafad.
+
+
+LIV.  Y CROCHAN.
+
+
+Rhowch y crochan ar y tan,
+   A phen y fran i ferwi;
+A dau lygad y gath goed,
+   A phedwar troed y wenci.
+
+
+LV.  UST.
+
+
+Ust, O taw!  Ust, O taw,
+Aeth dy fam i Loeger draw;
+Hi ddaw adre yn y man,
+A llond y cwd o fara cann.
+
+
+LVI.  CYSGU.
+
+
+Bachgen bach ydi'r bachgen gore,
+      Gore, gore;
+Cysgu'r nos, a chodi'n fore,
+      Fore, fore.
+
+
+LVII.  FFAFRAETH.
+
+
+Hen fenyw fach Cydweli
+   Yn gwerthu losin du;
+Yn rhifo deg am geiniog,
+   Ond un ar ddeg i fi.
+
+
+LVIII.  MERCH EI MAM.
+
+
+Morfudd fach, ferch ei mham,
+Gaiff y gwin a'r bara cann;
+Hi gaiff 'falau per o'r berllan,
+Ac yfed gwin o'r llester arian.
+
+
+LIX.  MERCH EI THAD.
+
+
+Morfudd fach, merch ei thad,
+Gaiff y wialen fedw'u rhad;
+Caiff ei rhwymo wrth bost y gwely
+Caiff ei chwipio bore yfory.
+
+
+LX.  COLLED.
+
+
+Whic a whiw!
+Aeth y barcud a'r ciw;
+Os na feindwch chwi ato,
+Fe aiff ag un eto.
+
+
+LXI.  ANODD COELIO.
+
+
+   Mae gen i hen iar dwrci,
+   A mil o gywion dani;
+Pob un o rheiny yn gymaint ag ych,--
+   Ond celwydd gwych yw hynny?
+
+
+LXII.  DODWY DA.
+
+
+   Mae gen i iar a cheiliog
+   A brynnais i ar ddydd Iau;
+Mae'r iar yn dodwy wy bob dydd,
+   A'r ceiliog yn dodwy dau.
+
+
+LXIII.  BYW DETHEU.
+
+
+Mae gen i iar a cheiliog,
+   A hwch a mochyn tew;
+Rhwng y wraig a finne,
+   'R ym ni'n eig wneyd hi'n lew.
+
+
+LXIV.  DA.
+
+
+Mae gen i ebol melyn
+   A merlen newydd spon,
+A thair o wartheg blithion
+   Yn pori ar y fron;
+Mae gen i iar a cheiliog,
+   Mi cefais er dydd Iau,
+Mae'r iar yn dodwy wy bob dydd
+   A'r ceiliog yn dodwy dau.
+
+
+LXV.  Go-Go-Go!
+
+
+Shoni Brica Moni
+   Yn berchen buwch a llo;
+A gafar fach, a mochyn,
+   A cheiliog, go-go-go!
+
+
+LXVI.  CYNFFON.
+
+
+Mi welais nyth pioden,
+Fry, fry, ar ben y goeden,--
+   A'i chynffon hi mas.
+
+
+LXVII.  TAITH DAU.
+
+
+Dafi bach a minne,
+   Yn mynd i Aberdar,
+Dafi'n mofyn ceiliog,
+   A minne'n 'mofyn giar.
+
+
+LXVIII.  YSGWRS.
+
+
+"Wel," meddai Wil wrth y wal,
+Wedodd y wal ddim wrth Wil.
+
+
+LXIX.  HOFF BETHAU.
+
+
+Mae'n dda gan hen wr uwd a lla'th
+   Mae'n dda gan gath lygoden;
+Mae'n dda gan 'radwr flaen ar swch,
+   Mae'n dda gan hwch y fesen.
+
+
+LXX.  CLOC.
+
+
+Mae gen i, ac mae gen lawer,
+Gloc ar y mur i gadw amser;
+Mae gan Moses, Pant y Meusydd,
+Gloc ar y mur i gadw'r tywydd.
+
+
+LXXI.  DWY FRESYCHEN.
+
+
+Mi welais ddwy gabetsen,
+Yn uwch na chlochdy Llunden;
+A deunaw gwr yn hollti 'rhain,
+A phedair cainc ar hugain.
+
+
+LXXII.  TOI A GWAU.
+
+
+Mi welais i beth na welodd pawb,--
+   Y cwd a'r blawd yn cerdded;
+Y fran yn toi ar ben y ty,
+   A'r malwod yn gwau melfed.
+
+
+LXXIII.  MALWOD A MILGWN.
+
+
+Mi welais innau falwen goch,
+   A dwy gloch wrth ei chlustiau;
+A dau faen melin ar ei chefn,
+   Yn curo'r milgwn gorau.
+
+
+LXXIV.  GWENNOL FEDRUS.
+
+
+Do, mi welais innau wennol,
+Ar y traeth yn gosod pedol;
+Ac yn curo hoel mewn diwrnod,--
+Dyna un o'r saith rhyfeddod.
+
+
+LXXV.  LLYNCU DEWR.
+
+
+Mi weles beth na welodd pawb,--
+   Y cwd a'r blawd yn cerdded,
+Y fran yn toi ar ben y ty,
+   A'r gwr mor hy a hedeg;
+A hogyn bach, dim mwy na mi,
+   Yn Ilyncu tri dyniawed.
+
+
+LXXVI., LXXVII.  Y DDAFAD YN Y BALA.
+
+
+'Roedd gen i ddafad gorniog,
+   Ac arni bwys o wlan,
+Yn pori ar lan yr afon
+   Ymysg y cerrig man;
+Fe aeth yr hwsmon heibio,
+   Hanosodd arni gi;
+Ni welais i byth mo'm dafad,
+   Ys gwn i a welsoch chwi?
+
+Mi gwelais hi yn y Bala,
+   Newydd werthu ei gwlan,
+Yn eistedd yn ei chadair,
+   O flaen tanllwyth mawr o dan;
+A'i phibell a'i thybaco,
+   Yn smocio'n abal ffri,
+A dyna lle mae y ddafad,--
+   Gwd morning, Jon, how di!
+
+
+LXXVIII.  IAR Y PENMAEN MAWR.
+
+
+'Roedd gen i iar yn gorri,
+   Ar ben y Penmaen Mawr,
+Mi eis i droed y Wyddfa
+   I alw arni i lawr;
+Mi hedodd ac mi hedodd,
+   A'i chywion gyda hi,
+I ganol tir y Werddon,--
+   Good morning, John!  How di?
+
+
+LXXIX.  I BLE?
+
+
+Troi a throsi, troi i ble?
+I Abergele i yfed te.
+
+
+LXXX.  MORIO.
+
+
+Fuost ti erioed yn morio?
+"Do, mewn padell ffrio;
+Chwythodd y gwynt fi i Eil o Man,
+A dyna lle bum i'n crio."
+
+
+LXXXI.  LLONG FY NGHARIAD.
+
+
+Dacw long yn hwylio'n hwylus,
+Heibio'r trwyn, ac at yr ynys;
+Os fy nghariad i sydd ynddi,
+Hwyliau sidan glas sydd arni.
+
+
+LXXXII.  CWCH BACH.
+
+
+Cwch bach ar y mor,
+   A phedwar dyn yn rhwyfo;
+A Shami pwdwr wrth y llyw
+   Yn gwaeddi,--"Dyn a'n helpo."
+
+
+LXXXIII.  GLAN Y MOR.
+
+
+Mae gen i dy bach del,
+O dy bach del, O dy bach del,
+   A'r gwynt i'r drws bob amser;
+Agorwch dipyn o gil y ddor,
+O gil y ddor, o gil y ddor,
+   Cewch weld y mor a'r llongau.
+
+
+LXXXIV.  DWR Y MOR.
+
+
+Ioan bach a finnau
+   Yn mynd i ddwr y mor;
+Ioan yn codi 'i goesau,
+   A dweyd fod dwr yn oer.
+
+
+LXXXV.  TRI.
+
+
+Tri graienyn, tri maen melin,
+Tair llong ar for, tri mor, tri mynydd;
+A'r tri aderyn a'r traed arian,
+Yn tiwnio ymysg y twyni man.
+
+
+LXXXVI.  WEDI DIGIO.
+
+
+Mae fy nghariad wedi digio,
+Nis gwn yn wir pa beth ddaeth iddo;
+Pan ddaw'r gwibed bach a chywion,
+Gyrraf gyw i godi ei galon.
+
+
+LXXXVII.  CARN FADRYN.
+
+
+Mi af oddiyma i ben Carn Fadryn,
+Er mwyn cael gweled eglwys Nefyn;
+O ddeutu hon mae'r plant yn chware,
+Lle dymunwn fy mod inne.
+
+
+LXXXVIII.  SIGLO'R CRYD.
+
+
+Siglo'r cryd a'm troed wrth bobi,
+Siglo'r cryd a'm troed wrth olchi;
+Siglo'r cryd ymhob hysywaeth,
+Siglo'r cryd sy raid i famaeth.
+
+
+LXXXIX.  Y LLEUAD.
+
+
+Mae nhw'n dwedyd yn Llanrhaiad,
+Mai rhyw deiliwr wnaeth y lleuad;
+A'r rheswm am fod goleu drwyddo,
+Ei fod heb orffen cael ei bwytho.
+
+
+LXL.  COES UN DDEL. {39}
+
+
+Coes un ddel, ac hosan ddu,
+Fel a'r fel, fel a'r fu;
+Fel a'r fu, fel a'r fel,
+Ac hosan ddu coes un ddel.
+
+
+LXLI.  Y BRYN A'R AFON.
+
+
+Y Bryn,--"Igam Ogam, ble'r ei di?"
+Yr Afon,--"Moel dy ben, nis gwaeth i ti."
+Y Bryn,--"Mi dyf gwallt ar fy mhen i
+   Cyn unioni'th arrau ceimion di."
+
+
+LXLII.  DECHREU CANU.
+
+
+Pan es i gynta i garu,
+   O gwmpas tri o'r gloch,
+Mi gurais wrth y ffenestr,
+   Lle'r oedd yr hogen goch.
+
+
+LXLIII.  SIGLO.
+
+
+Tri pheth sy'n hawdd eu siglo,--
+Llong ar for pan fydd hi'n nofio,
+Llidiart newydd ar glawdd helyg,
+A march dan gyfrwy merch fonheddig.
+
+
+LXLIV.  ARFER PENLLYN.
+
+
+Dyma arfer pobl Penllyn,--
+Canu a dawnsic hefo'r delyn,
+Dod yn ol wrth oleu'r lleuad,
+Dwyn y llwdn llwyd yn lladrad.
+
+
+LXLV.  DILLAD NEWYDD.
+
+
+Caf finnau ddillad newydd
+   O hyn i tua'r Pasg,
+Mi daflaf rhain i'r potiwr,
+   Fydd hynny fawr o dasg;
+Caf wedyn fynd i'r pentre,
+   Fel sowldiwr bach yn smart,
+A phrynnaf wn a chledde,
+   I ladd 'rhen Fonipart.
+
+
+LXLVI.  LLE RHYFEDD.
+
+
+Eglwys fach Pencarreg,
+   Ar ben y ddraenen wen;
+A chlochdy mawr Llanbydder
+   Yn Nheifi dros ei ben.
+
+
+LXLVII.  SEL WIL Y PANT.
+
+
+Pan oedd y ci ryw noson,
+Yn ceisio crafu'r crochon,
+'Roedd Wil o'r Pant, nai Beti Sian,
+Yn cynnal bla'n 'i gynffon.
+
+
+LXLVIII.  CARIO CEILIOG.
+
+
+Twm yr ieir aeth lawr i'r dre,
+A giar a cheiliog gydag e;
+Canodd y ceiliog,--"Go-go-go";
+Gwaeddodd Twm,--"Halo!  Halo!"
+
+
+LXLIX.  FE DDAW.
+
+
+Fe ddaw Gwyl Fair, fe ddaw Gwyl Ddewi,
+Fe ddaw'r hwyaden fach i ddodwy.
+
+
+C.  CEL BACH, CEL MAWR.
+
+
+Hei, gel bach, tua Chaerdydd,
+'Mofyn pwn o lestri pridd;
+Hei, gel mawr, i Aberhonddu,
+Dwmbwr dambar, llestri'n torri.
+
+
+CI.  I'R DRE.
+
+
+Gyrru, gyrru, drot i'r dre,
+'Mofyn bara cann a the.
+
+
+CII.  I FFAIR HENFEDDAU.
+
+
+Gyrru, gyrru, i ffair Henfeddau,
+'Mofyn pinnau, 'mofyn 'falau.
+
+
+CIII.  I FFAIR Y RHOS.
+
+
+Gyrru, gyrru, i ffair y Rhos;
+Mynd cyn dydd a dod cyn nos.
+
+
+CIV.  I FFAIR Y FENNI.
+
+
+Gyrru, gyrru, i ffair y Fenni;
+'Mofyn cledd i ladd y bwci.
+
+
+CV.  CEL BACH DEWR.
+
+
+Welwch chwi cel bach
+   Yn ein cario ni'n dau?
+Mynd i ochor draw'r afon
+   Gael eirin a chnau.
+
+
+CVI.  CEFFYL JOHN JONES.
+
+
+Mam gu, mam gu, dewch maes o'r ty,
+Gael gweld John Jones ar gefn y ci.
+
+
+CVII.  MARI.
+
+
+Mari lan, a Mari lon,
+   A Mari dirion doriad,
+Mari ydyw'r fwyna'n fyw,
+   A Mari yw fy nghariad;
+Ac onid ydyw Mari'n lan,
+Ni wiw i Sian mo'r siarad.
+
+
+CVIII.  TROT, TROT.
+
+
+Trot, trot, tua'r dre,
+'Mofyn pwn o lestri te;
+Trot, trot, tua'r dre,
+I mofyn set o lestri te;
+Galop, galop, tua chartre,
+Torri'r pwn a'r llestri'n gate.
+
+
+CIX.  FFIDIL A FFON.
+
+
+Mari John, ffidil a ffon,
+Cyllell a bilwg i chware ding dong.
+
+
+CX.  ENNILL.
+
+
+Sion a Siani Siencyn,
+   Sy'n byw yn sir y Fflint;
+Sian yn ennill chweugain,
+   A Sion yn ennill punt.
+
+
+CXI.  DYNA'R FFORDD.
+
+
+Dafi Siencyn Morgan,
+Yn codi'r don ei hunan;
+A'i isaf en e nesa i fiwn,
+A dyna'r ffordd i ddechre tiwn.
+
+
+CXII.  ROBIN A'R DRYVV.
+
+
+Robin goch a'r Dryw bach
+Yn fy nghuro i fel curo sach;
+Mi godais innau i fyny'n gawr,
+Mi drewais Robin goch i lawr.
+
+
+CXIII.  Y JI BINC.
+
+
+Ji binc, ji binc, ar ben y banc,
+Yn pwyso hanner cant o blant.
+
+
+CXIV.  Y FRAN.
+
+
+Shinc a Ponc a finne
+Yn mynd i ffair y pinne;
+Dod yn ol ar gefn y fran,
+A phwys o wlan am ddime.
+
+
+CXV.  ROBIN GOCH.
+
+
+Robin goch ar ben y rhiniog,
+Yn gofyn tamaid heb un geiniog;
+Ac yn dwedyd yn ysmala,--
+"Mae hi'n oer, mi ddaw yn eira."
+
+
+CXVI.  JAC Y DO.
+
+
+Si so, Jac y Do,
+Dal y deryn dan y to,
+Gwerthu'r fuwch a lladd y llo,
+A mynd i Lunden i roi fro;
+Dene diwedd Jac y Do.
+
+
+CXVII.  DAWNS.
+
+
+Y dyrnwr yn dyrnu,
+Y ffidil yn canu;
+A Robin goch bach
+Yn dawnsio'n y beudy.
+
+
+CXVIII.  MYND I GARU.
+
+
+Rhowch imi fenthyg ceffyl,
+   I fyned dros y lan,
+I garu'r ferch fach ifanc
+   Sy'n byw 'da 'i thad a'i mham;
+Ac oni ddaw yn foddus,
+   A'i gwaddol gyda hi,
+Gadawaf hi yn llonydd,
+   Waith bachgen pert wyf fi.
+
+
+CXIX.  FY EIDDO.
+
+
+Mae gennyf dy cysurus,
+   A melin newydd dwt,
+A chwpwrdd yn y gornel,
+   A mochyn yn y cwt.
+
+
+CXX.  SEN I'R GWAS.
+
+
+Y llepyn llo a'r gwyneb llwyd,
+   Ti fyti fwyd o'r goer;
+Pe torrit gwys fel torri gaws,
+   Fe fyddai'n haws dy ddiodde.
+
+
+CXXI.  PRUN?
+
+
+Dic Golt a gysgodd yn y cart,
+   Fe'i speiliwyd o'i geffyle;
+A phan ddihunodd, holi wnai,--
+   "Ai Dic wyf fi, ai nage?
+Os Dic wyf fi, ces golled flin,--
+   Mi gollais fy ngheffyle;
+Ac os nad Dic, 'rwy'n fachgen smart,
+   Enillais gart yn rhywle."
+
+
+CXXII.  DAMWAIN.
+
+
+   Shigwti wen Shon-Gati,
+   Mae crys y gwr heb olchi,
+Fe aeth yr olchbren gyda'r nanf,
+   A'r wraig a'r plant yn gwaeddi.
+
+
+CXXIII.  COED TAN.
+
+
+Gwern a helyg
+Hyd Nadolig.
+Bedw, os cair,
+Hyd Wyl Fair;
+Cringoed caeau
+O hynny hyd Glamai;
+Briwydd y fran
+O hynny ymlaen.
+
+
+CXXIV.  FFAIR PWLLHELI.
+
+
+Aeth fy Ngwen i ffair Pwllheli,
+Eisio padell bridd oedd arni;
+Rhodd am dani saith o sylltau,
+Cawswn i hi am dair a dimau.
+
+
+CXXV.  BORE GOLCHI.
+
+
+Aeth fy Ngwen ryw fore i olchi,
+Eisio dillad glan oedd arni;
+Tra bu Gwen yn 'mofyn sebon,
+Aeth y dillad hefo'r afon.
+
+
+CXXVI.  BORE CORDDI.
+
+
+Aeth fy Ngwen ryw fore i gorddi,
+Eisio menyn ffres oedd arni;
+Tra bo Gwen yn 'mofyn halen,
+Aeth y ci a'r menyn allan.
+
+
+CXXVII.  SEREN DDU.
+
+
+Seren ddu a mwnci,
+   Sion y gof yn dyrnu,
+Modryb Ann yn pigo pys,
+   A minnau'n chwys dyferu.
+
+
+CXXVIII.  BENTHYG LLI.
+
+
+Si so gorniog,
+Grot a pheder ceiniog,
+Un i mi, ac un i chwi,
+   Ac un i'r dyn,
+Am fenthyg y lli gorniog.
+
+
+CXXIX.  LLAWER O HONYNT.
+
+
+Ceiliog bach y Wyddfa
+   Yn canu ar y bryn,
+Hwyaid Aber Glaslyn
+   Yn nofio ar y llyn;
+Gwyddau Hafod G'regog
+   Yn gwaeddi "wich di wach,"
+A milgwn Jones Ynysfor
+   Ar ol y llwynog bach.
+
+
+CXXX.  LLE MAE PETHAU.
+
+
+Mae yn y Bala flawd ar werth,
+   Mae'n Mawddwy berth i lechu,
+Mae yn Llyn Tegid ddwr a gro,
+   Mae'n Llundain o i bedoli;
+Ac yng Nghastell Dinas Bran
+   Mae ffynnon lan i ymolchi.
+
+
+CXXXI.  HEN LANC.
+
+
+Briodi di?
+   Na wnaf byth!
+Wyt ti'n siwr?
+   Ydw'n siwr.
+
+Hen lanc yn byw fy hunan
+      Ydwyf fi;
+Yn meddu cwrs o arian,
+      Ydwyf fi;
+Yn meddwl am briodi?
+   Priodi, na wnaf byth;
+Waeth beth fydd gennyf wedyn,
+   Ond poenau lond fy nyth.
+
+
+CXXXII.  CARU FFYDDLON.
+
+
+Mae nhw'n dwedyd ac yn son
+Mod i'n caru yn sir Fon;
+Minne sydd yn caru'n ffyddlon
+Dros y dwr yn sir Gaernarfon.
+
+
+CXXXIII.  CARU YMHELL.
+
+
+Caru yng Nghaer, a charu yng Nghorwen,
+Caru yn Nyffryn Clwyd a Derwen;
+Caru 'mhellach dros y mynydd,
+Cael yng Nghynwyd gariad newydd.
+
+
+CXXXIV.  ELISABETH.
+
+
+Elisabeth bach, a briodwch chwi fi?
+Dyma'r amser gore i chwi;
+Tra bo'r drym yn mynd trwy'r dre,
+Tra bo'ch calon bach yn ei lle.
+
+
+CXXXV.  SHONTYN.
+
+
+Shontyn, Shontyn, y gwr tynn;
+Clywed y cwbl, a dweyd dim.
+
+
+CXXXVI.  GLAW.
+
+
+Mae'n bwrw glaw allan,
+   Mae'n hindda'n y ty,
+A merched Tregaron
+   Yn chwalu'r gwlan du.
+
+
+CXXXVII.  Y CARWR TRIST.
+
+
+Bachgen bach o Ddowles,
+   Yn gweithio'n ngwaith y tan,
+Bron a thorri 'i galon
+   Ar ol y ferch fach lan;
+Ei goesau fel y pibau,
+   A'i freichiau fel y brwyn,
+Ei ben e fel pytaten,
+   A hanner llath o drwyn.
+
+
+CXXXVIII.  JOHN.
+
+
+Ar y ffordd wrth fynd i Lerpwl,
+Gwelais Iohn ar ben y cwpwr;
+Gofynnnis iddo beth oedd o'n wneyd;
+"Bwyta siwgwr, paid a deyd."
+
+
+CXXXIX.  BREUDDWYD.
+
+
+Gwelais neithiwr, drwy fy hun,
+Lanciau Llangwm bod yg un;
+Rhai mewn uwd, a rhai mewn llymru,
+A rhai mewn buddai, wedi boddi.
+
+
+CXL.  PEDOLI, PEDINC.
+
+
+Pedoli, pedoli, pe-dinc,
+   Mae'n rhaid i ni bedoli
+Tae e'n costio i ni bunt;
+   Pedol yn ol, a phedol ymlaen,
+Pedol yn eise o dan y droed ase,--
+   Bi-dinc, bi-dinc, bi-dinc.
+
+
+CXLI.  PEDOLI,  PEDROT.
+
+
+Pedoli, pedoli, pedoli, pe-drot,
+   Mae'n rhaid i ni bedoli
+Tae e'n costio i ni rot;
+   Pedol yn ol, a phedol ymlaen,
+Pedol yn eise o dan y droed ase,--
+   Bi-drot, bi-drot, bi-drot.
+
+
+CXLII.  PEDOLI'R CEFFYL GWYN.
+
+
+Pedoli, pedoli, pe-din,
+Pedoli'r ceffyl gwyn;
+Pedoli, pedoli, pe-doc,
+Pedoli'r ebol broc.
+
+
+CXLIII.  ROBIN DIR-RIP.
+
+
+Robin dir-rip,
+A'i geffyl a'i chwip;
+A'i gap yn ei law,
+Yn rhedeg trwy'r baw.
+
+
+CXLIV.  GWCW!
+
+
+"Gw-Cw!" medd y gog,
+Ar y gangen gonglog;
+"Gw-cw!" medd y llall,
+Ar y gangen arall.
+
+
+CXLV.  GARDYSON.
+
+
+Shoni moni, coesau meinion,
+Cwtws y gath yu lle gardyson.
+
+
+CXLVI.  ESGIDIAU.
+
+
+Lle mae 'i sgidie?
+   Pwy sgidie?
+Sgidie John.
+   Pwy John?
+John diti.
+   Pwy diti?
+Diti 'i fam.
+   Pwy fam?
+I fam e'.
+   Pwy e'?
+E' 'i hunan.
+
+
+CXLVII.  ROBIN GOCH.
+
+
+Robin goch ar ben y rhiniog,
+A'i ddwy aden yn anwydog;
+Ac yn dwedyd yn ysmala,--
+"Mae hi'n oer, mi ddaw yn eira."
+
+
+CXLVIII.  CHWARE.
+
+
+Canwch y gloch!
+   (Tynnu yn un o'r cudynau gwallt)
+Curwch y drws!
+   (Taro'r talcen a'r bys)
+Codwch y glicied!
+   (Gwasgu blaen y trwyn i fyny)
+Dowch i mewn, dowch i mewn, dowch i mewn!
+   (Rhoi'r bys ar y wefus).
+
+
+CXLIX.  CARIAD.
+
+
+Mae gen i gariad glan, glan,
+Gwrid coch a dannedd man;
+Ei dwy ael fel ede sidan,
+Gwallt ei phen fel gwiail arian.
+
+
+CL.  DEWIS OFER.
+
+
+Mynd i'r ardd i dorri pwysi,
+Gwrthod lafant, gwrthod lili;
+Pasio'r pinc a'r rhosod cochion,
+Dewis pwysi o ddanadl poethion.
+
+
+CLI.  LADI FACH BENFELEN.
+
+
+Ladi bach benfelen,
+   Yn byw ar ben y graig,
+Mi bobith ac mi olchith,
+   Gwnaiff imi burion gwraig;
+Mi startsith ac mi smwddith,
+   Gwnaiff imi burion bwyd,
+Fe wnaiff i'r haul dywynnu
+   Ar ben y Garreg Lwyd.
+
+
+CLII.  CYDYMDEIMLAD.
+
+
+Trueni mawr oedd gweled
+Y merlyn bach diniwed,
+Ac arno fe y chwys yn drwyth,
+Wrth lusgo llwyth o ddefed.
+
+
+CLIII.  APEL.
+
+
+Glaw bach, cerr ffordd draw,
+A gad i'r haul ddod yma.
+
+
+CLIV.  SAETHU LLONGAU.
+
+
+Welsoch chwi wynt, welsoch chwi law?
+Welsoch chwi dderyn bach ffordd draw?
+Welsoch chwi ddyn a photasen ledr,
+Yn saethu llongau brenin Lloegr?
+
+
+CLV.  CEINIOG I MI.
+
+
+      Si so, si so,
+Deryn bach ar ben y to;
+      Ceiniog i ti,
+      Ceiniog i mi,
+A cheiniog i'r iar am ddodwy,
+A cheiniog i'r ceiliog am ganu.
+
+
+CLVI.  Y TYWYDD.
+
+
+Bys i fyny, teg yfory;
+Bys i lawr, glaw mawr.
+
+
+CLVII., CLVIII.  CALANMAI.
+
+
+Daw Clame, daw Clame,
+   Daw dail ar bob twyn,--
+Daw meistr a meistres
+   I edrych yn fwyn.
+
+A minne, 'rwy'n coelio,
+   Yn hela i'm co,
+I'r gunog laeth enwyn
+   Fod ganwaith dan glo.
+
+
+CLIX.  CATH DDU.
+
+
+Amen, person pren,
+Cath ddu a chynffon wen.
+
+
+CLX.  MYND A DOD.
+
+
+Hei ding, diri diri dywn,
+Gyrru'r gwyddau bach i'r cawn;
+Dwad 'nol yn hwyr brynhawn,
+A'u crombilau bach yn llawn.
+
+
+CLXI.  GYRU GWYDDAU.
+
+
+Hen wraig bach yn gyrru gwyddau,
+      Ar hyd y nos;
+O Langollen i Ddolgellau,
+      Ar hyd y nos;
+Ac yn dwedyd wrth y llanciau,
+"Gyrrwch chwi, mi ddaliaf finnau,"
+O Langollen i Ddolgellau,
+      Ar hyd y nos.
+
+
+CLXII.  BWRW EIRA.
+
+
+Hen wraig yn pluo gwyddau,
+Daw yn fuan ddyddiau'r gwyliau.
+
+
+CLXIII.  BETH SYDD GENNYF.
+
+
+Mae gen i iar, mae gen i geiliog,
+Mae gen i gywen felen gopog;
+Mae gen i fuwch yn rhoi i mi lefrith,
+Mae gen i gyrnen fawr o wenith.
+
+
+CLXIV.  TAIR GWYDD.
+
+
+Gwydd o flaen gwydd,
+Gwydd ar ol gwydd,
+A rhwng pob dwy wydd, gwydd;
+Sawl gwydd oedd yno?
+
+
+CLXV., CLXVI.  CARIAD Y MELINYDD.
+
+
+Mi af i'r eglwys Ddywsul nesa,
+Yn fy sidan at fy sodla;
+Dwed y merched wrth eu gilydd,--
+"Dacw gariad Wil Felinydd."
+Os Wil Felinydd wyf yn garu,
+Rhoddaf bupur iddo falu;
+Llefrith gwyn i yrru'r felin,
+A chocos arian ar yr olwyn.
+
+
+CLXVII.  CARIAD ARALL.
+
+
+   Mae'n dda gen i fuwch,
+      Mae'n dda gen i oen,
+   Mae'n dda gen i geffyl
+      Yn llydan ei ffroen;
+   Mae'n dda gen i 'r adar
+      Sy'n canu yn y llwyn.
+   Mae'n dda gen i fachgen
+      A chrwb ar ei drwyn;
+A thipyn bach bach o ol y frech wen,
+Yn gwisgo het befer ar ochor ei ben.
+
+
+CLXVIII.  GWRAIG.
+
+
+Mi fynnai wraig, mi wranta,
+Caiff godi'r bore'n nghynta;
+Troed yn ol a throed ymlaen,
+A throed i gicio'r pentan.
+
+
+CLXIX., CLXX.  PRY BACH. {63}
+
+
+Pry bach yn mynd i'r coed,
+Dan droi 'i ferrau, dan droi 'i droed;
+Dwad adre yn y bore,
+Wedi colli un o'i sgidie.
+
+Pry bach yn edrych am dwll,
+Yn edrych am dwll, yn edrych am dwll,
+Pry bach yn edrych am dwll,
+A DYMA dwll, dwll, dwll, dwll, dwll.
+
+
+CLXXI.  Y BYSEDD.
+
+
+   Bowden,
+   Gwas y Fowden,
+   Libar labar,
+   Gwas y stabal,
+Bys bach, druan gwr,
+Dorrodd 'i ben wrth gario dwr
+   I mam i dylino.
+
+
+CLXXII.  CHWARE'R BYSEDD.
+
+
+"I'r coed," medde Modryb y Mawd,
+"I be?" medde Bys yr Uwd;
+"I ladrata," medde Hirfys;
+"Beth os dalian ni?" medde'r Canol-fys;
+"Dengwn, dengwn, rhag iddo'n dal ni,"
+      Medde'r Bys Bach.
+
+
+CLXXIII.  BWGAN.
+
+
+Bwgan bo lol, a thwll yn 'i fol,
+Digon o le i geffyl a throl.
+
+
+CLXXIV.  YR ENETH BENFELEN.
+
+
+Mae geneth deg ben-felen
+   Yn byw ym Mhen y Graig,
+Dymunwn yn fy nghalon
+   Gael honno imi'n wraig;
+Hi fedr bobi a golchi,
+   A thrin y tamaid bwyd,
+Ac ennill llawer ceiniog
+   Er lles y bwthyn llwyd.
+
+
+CLXXV.  Y WYLAN.
+
+
+Y wylan fach adnebydd
+Pan fo'n gyfnewid tywydd;
+Hi hed yn deg, ar aden wen,
+O'r mor i ben ymynydd.
+
+
+CLXXVI.  FY NGHARIAD.
+
+
+Dacw 'nghariad ar y dyffryn,
+Llygaid hwch a dannedd mochyn;
+A dau droed fel gwadn arad,
+Fel dyllhuan mae hi'n siarad.
+
+
+CLXXVII.  DAU DDEWR.
+
+
+Dau lanc ifanc yn mynd i garu,
+Ar noswaith dywell fel y fagddu;
+Swn cacynen yn y rhedyn
+A'u trodd nhw adre'n fawr eu dychryn.
+
+
+CLXXVIII.  LLANC.
+
+
+Mi briodaf heddyw yn ddi-nam,
+Heb ddweyd un gair wrth nhad na mam.
+
+
+CLXXIX.  YMFFROST.
+
+
+Chwarelwr {67} oedd fy nhaid,
+   Chwarelwr oedd fy nhad;
+Chwarelwr ydwyf finnau,
+   Y goreu yn y wlad;
+Chwarelwr ydyw'r baban
+   Sy'n cysgu yn ei gryd,
+Ond tydi o'n beth rhyfedd
+   Ein bod ni'n chwarelwyr i gyd?
+
+
+CLXXX.  Y RHYBELWR BACH. {68}
+
+
+Rhybelwr bychan ydwyf,
+   Yn gweithio hefo nhad,
+Mi allaf drin y cerrig
+   Yn well na neb o'r wlad;
+'Rwy'n medru naddu Princes,
+   Y Squares, a'r Counties bach,
+Cyn hir caf finnau fargen,
+   Os byddaf byw ac iach.
+
+
+CLXXXI.  LLIFIO.
+
+
+Llifio, llifio, llifio'n dynn,
+Grot y dydd y flwyddyn hyn;
+Os na lifiwn ni yn glau,
+'Nillwn ni ddim grot yn dau.
+
+
+CLXXXII.  GOLCHI LLESTRI.
+
+
+Dorti, Dorti, bara gwyn yn llosgi,
+Dwr ar y tan i olchi'r llestri.
+
+
+CLXXXIII.  CAP.
+
+
+Morus y gwynt,
+   Ac Ifan y glaw,
+Daflodd fy nghap
+   I ganol y baw.
+
+
+CLXXXIV.  CLOCS.
+
+
+Mae gen i bar o glocs,
+   A rheini'n bar go dda,
+Fe barant dros y gaea,
+   A thipyn bach yr ha;
+Os can nhw wadnau newydd,
+   Fe barant dipyn hwy;
+A saith a dime'r glocsen,
+   A phymtheg am y ddwy.
+
+
+CLXXXV.  GLAW.
+
+
+Glaw, glaw, cerdda draw;
+Haul, haul, tywynna.
+
+
+CLXXXVI.  MERCHED DOL 'R ONNEN.
+
+
+Mae'n bwrw glaw allan,
+   Mae'n deg yn y ty,
+A merched Dol 'r Onnen
+   Yn cribo'r gwlan du.
+
+
+CLXXXVII.  LLIW'R GASEG.
+
+
+Caseg winnau, coesau gwynion,
+Groenwen denau, garnau duon;
+Garnau duon, groenwen denau,
+Coesau gwynion, caseg winnau.
+
+
+CLXXXVIII.  BERWI POTEN.
+
+
+   Hei, ding-a-ding, diri,
+   Mae poten yn berwi,
+Shini a Shani yn gweithio tan dani;
+Shani'n ei phuro a phupur a fflwr,
+Ychydig o laeth, a llawer o ddwr.
+
+
+CLXXXIX.  WRTH Y TAN.
+
+
+Dorti, Dorti, bara gwyn yn llosgi,
+Dwr ar y tan i olchi'r llestri;
+Crafwch y crochan gael creifion i'r ci,
+   A hefyd gwnewch gofio
+   Rhoi llaeth i'r gath ddu.
+
+
+CXC.  PAWB WRTHI.
+
+
+Y ci mawr yn pobi,
+Y ci bach yn corddi,
+A'r gath ddu yn golchi
+   Ei gwyneb yn lan;
+Y wraig yn y popty
+Yn gwylio'r bara'n crasu,
+A'r llygod yn rhostio
+   Y cig wrth y tan.
+
+
+CXCI., CXCII.  TE A SIWGR GWYN.
+
+
+Hen ferched bach y pentre,
+Yn gwisgo capie lasie,
+   Yfed te a siwgr gwyn,
+A chadw dim i'r llancie.
+
+Bara a llaeth i'r llancie,
+Ceirch i'r hen geffyle,
+   Cic yn ol, a chic ymlaen,
+A dim byd i'r genod.
+
+
+CXCIII.  SI SO.
+
+
+Si so, jac y do,
+Yn gwneyd ei nyth drwy dyllu'r to,
+Yn gwerthu'r mawn a phrynnu'r glo,
+Yn lladd y fuwch a blino'r llo,
+Yn cuddio'r arian yn y gro,
+A mynd i'r Werddon i roi tro,
+Si so, jac y do.
+
+
+CXCIV.  I'R SIOP.
+
+
+Mae gen i ebol melyn
+   Yn codi'n bedair oed,
+A phedair pedol arian
+   O dan ei bedwar troed;
+I'r siop fe geiff garlamu,
+   I geisio llonnaid sach
+O de a siwgr candi
+   I John a Mari fach.
+
+
+CXCV.  CADW CATH DDU.
+
+
+Mae gen i gath ddu,
+Fu erioed ei bath hi,
+   Hi gurith y clagwydd,
+Hi dynnith ei blu;
+Mae ganddi winedd a barf,
+A rheini mor hardd,
+   Hi helith y llygod
+Yn lluoedd o'r ardd;
+Daw eilwaith i'r ty,
+Hi gurith y ci,--
+   Mi rown i chwi gyngor
+I gadw cath ddu.
+
+
+CXCVI.  NEWID BYD.
+
+
+Ar ol bod yn ferch ifanc,
+   A gwisgo fy ffrog wen,
+A'm gwallt i wedi ei blethu
+   Fel coron ar fy mhen;
+A'm sgidiau wedi eu polsio,
+   A'r rheiny'n cau yn glos,--
+Ar ol i mi briodi
+   Rhaid i mi wisgo clocs.
+
+
+CXCVII.  SIOM.
+
+
+'Rown i'n meddwl, ond priodi,
+Na chawn i ddim ond dawnsio a chanu;
+Ond y peth a ges i wedi priodi,
+Oedd siglo'r cryd a suo'r babi.
+
+
+CXCVIII.  RHY WYNION.
+
+
+Mae mam ynghyfraith, hwnt i'r afon,
+Yn gweld fy nillad yn rhy wynion;
+Mae hi'n meddwl yn ei chalon
+Mai 'mab hi sy'n prynnu'r sebon.
+
+
+CXCIX.  DIM GWAITH.
+
+
+Ysgafn boced, dillad llwyd,
+Mawr drugaredd yw cael bwyd;
+Mynd o gwmpas, troi o gwmpas,
+   Ar hyd y fro;
+Ymofyn gwaith, dim gwaith,
+   Trwm yw'r tro.
+
+
+CC.  PWY FU FARW?
+
+
+Pwy fu farw?
+"Sion Ben Tarw."
+Pwy geiff y gwpan?
+"Sion Ben Tympan."
+Pwy geiff y llwy?
+"Pobol y plwy."
+
+
+CCI.  P'LE MAE DY FAM?
+
+
+Titw bytaten, i ble'r aeth dy fam?
+Hi aeth i lygota a chafodd beth cam;
+Gwraig y ty nesaf a'i triniodd hi'n frwnt,
+Hi gurodd ei dannedd yng nghaead y stwnt.
+
+
+CCII.  DAU ROBIN.
+
+
+Crio, crio, crio,
+   Mae Robin ni yn groch;
+Canu, canu, canu,
+   O hyd, mae Robin goch.
+
+
+CCIII., CCIV.  SION.
+
+
+Sion i fyny, Sion i wared,
+Sion i garthu tan y gwartheg;
+Sion a wyr yn well na'r merched
+Pa sawl torth a wneir o beced.
+
+Fe geir pedair torth o phioled,
+Fe geir wyth o hanner peced;
+Ac os bydd y wraig yn hyswi,
+Fe geir teisen heblaw hynny.
+
+
+CCV.  ABER GWESYN.
+
+
+Abergwesyn, cocyn coch,
+   Mae cloch yn Abertawe;
+Mae eidion coch yng nghoed Plas Gwent,
+   A pharlament yn Llunden.
+
+
+CCVI.  CORWEN.
+
+
+Neidiodd llyffant ar ei naid
+   O Lansantffraid i Lunden,
+Ac yn ei ol yr eilfed waith
+   Ar ganllaw pont Llangollen;
+Ond yn lle disgynnedd y drydedd waith
+   Ond ynghanol caerau Corwen.
+
+
+CCVII.  DYFED.
+
+
+Dincyll, doncell, yn y Bridell;
+Tair cloch arian yng Nghilgeran;
+Uch ac och yn Llandudoch;
+Llefain a gwaeddi yn Aberteifi;
+Llaeth a chwrw yn Eglwys Wrw;
+Cario ceffyl pren trwy Eglwys Wen.
+
+
+CCVIII.  RHUDDLAN.
+
+
+Y cobler coch o Ruddlan
+   A aeth i foddi cath,
+Mewn cwd o lian newydd
+   Nad oedd o damed gwaeth;
+Y cwd aeth hefo'r afon,
+   Y gath a ddaeth i'r lan,
+Ow'r cobler coch o Ruddlan,
+   On'd oedd o'n foddwr gwan?
+
+
+CCIX., CCX.  AMEN.
+
+
+"John, John, gymri di jin?"
+"Cymra, cymra, os ca i o am ddim;"
+"Amen," meddai'r ffon,
+"Dwgyd triswllt o siop John."
+
+Lleuad yn oleu, plant bach yn chwareu,
+Lladron yn dwad dan weu hosanau,
+Taflu y 'sanau dros ben y cloddiau;
+   "Amen," meddai'r ffon,
+"Dwgyd sofren o siop John."
+
+
+CCXI.  JINI.
+
+
+Welsoch chwi Jini mewn difri?
+Yn tydi hi'n grand aneiri?
+Heten grand, a bwcwl a band,
+Yn tydi hi'n grand, mewn difri?
+
+
+CCXII.  DAFYDD.
+
+
+Bachgen da 'di Dafydd,
+Gwisgo'i sgidie newydd;
+Cadw'r hen rai tan yr ha,
+Bachgen da 'di Dafydd.
+
+
+CCXIII.  MAM YN DOD.
+
+
+Dacw mam yn dwad
+   Wrth y garreg wen,
+Menyn yn 'i ffedog,
+   A blawd ar 'i phen;
+
+Mae'r fuwch yn y beudy
+   Yn brefu am y llo,
+A'r llo yr ochr arall
+   Yn chware banjo.
+
+
+CCXIV.  ROBIN YN DOD.
+
+
+Cliriwch y stryd, a sefwch yn rhenc;
+Mae Robin, ding denc, yn dwad.
+
+
+CCXV.  BACHGEN BACH OD.
+
+
+Bachgen bach o Felin y Wig,
+Welodd o 'rioed damaid o gig;
+Gwelodd falwen ar y bwrdd,
+Cipiodd ei gap, a rhedodd i ffwrdd.
+
+
+CCXVI.  CAM A FI.
+
+
+Di-ling, di-ling, pwdin yn brin;
+Meistr yn cael tamed, finne'n cael dim.
+
+
+CCXVII.  NED DDRWG.
+
+
+Nedi ddrwg, o dwll y mwg,
+Gwerthu 'i fam am ddime ddrwg.
+
+
+CCXVIII.  OED Y BACHGEN.
+
+
+"Be 'di dy oed di?"
+Yr un oed a bawd fy nhroed,
+A thipyn hyn na nannedd.
+
+
+CCXIX.  Y BYSEDD.
+
+
+Fini, fini, Fawd,
+Brawd y Fini Fawd,
+Wil Bibi,
+Sion Bobwr,
+Bys bach, druan gwr,
+Dal 'i ben o dan y dwr.
+
+
+CCXX.  SI BEI.
+
+
+Cysga bei, babi,
+Yng nghol dadi;
+Neu daw'r baglog mawr
+I dy mo'yn di'n awr.
+
+
+CCXXI.  GA I FENTHYG CI?
+
+
+Welwch chwi fi, a welwch chwi fi?
+   Welwch chwi'n dda ga i fenthyg ci?
+      Mae ci modryb Ann
+      Wedi mynd i'r Llan;
+      Mae ci modryb Elin
+      Wedi mynd i'r felin;
+      Mae ci modryb Catrin
+      Allan ers meityn;
+      Mae ci modryb Jane
+      Wedi mynd yn hen;
+      Mae ci modryb Sioned
+      Yn methu a gweled;
+Mae ci tad-cu, a chi mam-gu,
+Wedi mynd allan hefo'n ci ni;
+   A chi modryb Ann Ty'n y Coed
+      Wedi llosgi 'i droed
+   Mewn padell fawr o bwdin.
+
+
+CCXXII.  CHWALU.
+
+
+Chwllio'r ty a chwalu'r to,
+   A thynnu efo thennyn,
+O forfa Caer i furiau Cent,
+   Nadolig sy yn dilyn;
+A dal y lladron cas a hy,
+   Fu'n torri ym Mhlas y Celyn.
+
+
+CCXXIII.  PONT LLANGOLLEN.
+
+
+Mi weles ddwy lygoden,
+Yn cario pont Llangollen;
+Yn ol a blaen o gylch y ddol,
+Ac yn eu hol drachefen.
+
+
+CCXXIV.  ROBIN GOCH RHIWABON.
+
+
+Robin goch o blwy Rhiwabon,
+Lyncodd bar o fachau crochon;
+Bu'n edifar ganddo ganwaith,
+Eisieu llyncu llai ar unwaith.
+
+
+CCXXV.  MEDR ELIS.
+
+
+Tri pheth a fedr Elis,--
+Rhwymo'r eisin sil yn gidys,
+Dal y gwynt a'i roi mewn coden,
+Rhoi llyffethair ar draed malwen.
+
+
+CCXXVI.  BWCH Y WYDDFA.
+
+
+'Roedd bwch yn nhroed y Wyddfa
+   Yn rhwym wrth aerwy pren,
+A'r llall yn Ynys Enlli,
+   Yn ymryson taro pen;
+Wrth swn y rhain yn taro,
+   Mae hyn yn chwedl chwith,
+Fe syrthiodd clochdy'r Bermo,
+   Ac ni chodwyd mohono byth.
+
+
+CCXXVII.  CEFFYL JOHN BACH.
+
+
+Hei gel, i'r dre; hei gel, adre,--
+Ceffyl John bach mor gynted a nhwnte.
+
+
+CCXXVIII.  DADL DAU.
+
+
+Sion a Gwen sarrug,
+   Ryw nos wrth y tan,
+Wrth son am eu cyfoeth,
+   I ymremian yr aen;
+Sion fynnai ebol
+   I bori ar y bryn,
+A Sian fynnai hwyaid
+   I nofio ar y llyn.
+
+
+CCXXIX.  YR HAFOD LOM.
+
+
+Mi af oddiyma i'r Hafod Lom,
+   Er ei bod hi'n drom o siwrne,
+Mi gaf yno ganu cainc
+   Ar ymyl mainc y simdde;
+Ac, ond odid; dyna'r fan
+   Y bydda i tan y bore.
+
+
+CCXXX.  COED Y PLWY.
+
+
+Helyg a bedw, gwern a derw,
+   Cyll, a mall, a bocs, ac yw;
+A choed shirins {88a} a gwsberins {88b},
+   A chelynen werddlas wiw.
+
+
+CCXXXI.  HEN WRAIG SIARADUS.
+
+
+Hen wraig o ymyl Rhuthyn,
+Aeth i'r afon i olchi pwdin;
+Tra bu'n siarad a'i chymdogion,
+Aeth y pwdin efo'r afon,
+      Ar ol y cwd.
+
+
+CCXXXII.  MOCHYN BACH.
+
+
+Jim Cro crystyn,
+   Wan, tw, and ffor;
+Mochyn bach yn eistedd
+   Yn ddel ar y stol.
+
+
+CCXXXIII.  RHYFEDD IAWN.
+
+
+Aeth hen wraig i'r dre i brynnu pen tarw,
+Pan ddaeth hi'n ol 'roedd y plant wedi marw;
+      Aeth i'r llofft i ganu'r gloch,
+      Cwympodd lawr i stwnd y moch.
+
+
+CCXXXIV.  Y STORI.
+
+
+Hen wraig bach yn y gornel,
+   A phib yn ei phen;
+Yn smocio llaeth enwyn,--
+   Dyna'r stori ar ben.
+
+
+CCXXXV.  CARLAM.
+
+
+Calap ar galap, a'r asyn ar drot,
+A finne'n clunhercan yn ddigon o sport.
+
+
+CCXXXVI.  CALENNIG.
+
+
+Calennig i mi, calennig i'r ffon,
+Calennig i fwyta, y noson hon;
+Calennig i'm tad am glytio'm sgidiau,
+Calennig i'm mam am drwsio'm sanau.
+
+
+CCXXXVII.  CARTREF.
+
+
+   Dacw nhad yn naddu,
+   A mam a nain yn nyddu,
+Y naill a'r droell fawr, a'r llall a'r droell fach,
+   A nhaid yn y gornel yn canu.
+
+
+CCXXXVIII.  DAFAD.
+
+
+Dafad ddu {91}
+Finddu, fonddu,
+Felen gynffonddu,
+Foel, a chudyn a chynffon ddu.
+
+
+CCXXXIX.  ADERYN Y BWN.
+
+
+   Aderyn y bwn a bama,
+   A aeth i rodio'r gwylia,
+Ac wrth ddod adra ar hyd y nos,
+   Fe syrthiodd i ffos y Wyddfa.
+
+
+CCXL.  TAITH.
+
+
+   Mali bach a finna,
+   Yn mynd i ffair y Bala;
+Dod yn ol ar gefn y fran,
+   A phwys o wlan am ddima.
+
+
+CCXLI.  CYFOETH SHONI.
+
+
+Shoni o Ben y Clogwyn
+   Yn berchen buwch a llo,
+A gafar bach a mochyn,
+   A cheiliog,--go-go-go!
+
+
+CCXLII.  A DDOI DI?
+
+
+A ddoi di, Mari anwyl,
+   I'r eglwys gyda mi?
+Fy nghariad, a fy nghoron,
+   A'm calon ydwyt ti.
+
+
+CCXLIII.  GWLAN CWM DYLI.
+
+
+Faint ydyw gwIan y defaid breision,
+      Hob y deri dando,
+Sydd yn pori yn sir Gaernarfon?
+      Dyna ganu eto.
+"Ni gawn goron gron eleni,"--
+      Tewch, taid, tewch,--
+"Am oreu gwlan yn holl Eryri."
+      Hei ho!  Hali ho!
+Gwlan Cwm Dyli, dyma fo.
+
+
+CCXLIV., CCXLV.  BUM YN BYW.
+
+
+Bum yn byw yn gynnil, gynnil,
+Aeth un ddafad imi'n ddwyfil;
+Bum yn byw yn afrad, afrad,
+Aeth y ddwyfil yn un ddafad.
+
+Bum yn byw yn afrad, afrad,
+Aeth y ddwyfil yn un ddafad;
+Bum yn byw yn gynnil, gynnil,
+Aeth un ddafad imi'n ddwyfil.
+
+
+CCXLVI.  PEN Y MYNYDD DU.
+
+
+   Ple mae mam-gu?
+   "Ar ben y Mynydd Du."
+   Pwy sydd gyda hi?
+   "Oen gwyn a myharen ddu.
+Fe aeth i lan dros yr Heol Gan,
+Fe ddaw i lawr dros yr Heol Fawr."
+
+
+CCXLVII.  GWAITH TRI.
+
+
+'Roedd Sion, a Sian, a Siencyn,
+   Yn byw yn sir y Fflint;
+Aeth Sion i hela'r cadno,
+   A Sian i hela'r gwynt;
+A Siencyn fu
+Yn cadw'r ty.
+
+
+CCXLVIII.  LADIS.
+
+
+   Ladis bach y pentre,
+   Yn gwisgo cap a leise;
+Yfed te a siwgwr gwyn,
+   A chadw dim i'r llancie;
+A modrwy aur ar ben pob bys,
+   A chwrr eu crys yn llapre.
+
+
+CCXLIX.  Y DARAN.
+
+
+Clywch y tarw coch cethin,
+Yn rhuo draw yn y cae eithin;
+Clywir o bell, ni welir o byth.
+
+
+CCL.  ENWAU.
+
+
+Mae gennyf edefyn sidan,
+Mi dorraf f' enw f hunan;
+M ac A ac O ac U,
+A dybl U for William.
+
+
+CCLI.  PADELL FFRIO.
+
+
+Du, du, fel y fran,
+Llathen o gynffon, a thwll yn ei blaen.
+
+
+CCLII.  COES Y FRAN.
+
+
+Cwcw Glame, cosyn dime,
+Coes y fran ar ben y shime.
+
+
+CCLIII.--CCLVII.  CALENNIG. {99}
+
+
+      Calennig yn gyfan
+      Ar fore dydd Calan,
+Unwaith, dwywaith, tair.
+
+   Mi godais yn fore,
+      Mi gerddais yn ffyrnig,
+   At dy Mr Jones i ofyn calennig;
+      Os gwelwch yn dda,
+   Am swllt a chwecheiniog,
+      Blwyddyn newydd dda
+   Am ddimai neu geiniog.
+
+   Dydd Calan, cynta'r flwyddyn,
+      'Rwy'n dyfod ar eich traws,
+   I ymofyn am y geiniog,
+      Neu glwt o fara a chaws;
+   Edrychwch arna i 'n siriol,
+      Newidiwch ddim o'ch gwedd,
+   Cyn daw Dydd Calan nesaf
+      Bydd llawer yn y bedd.
+
+   Mi godes heddi mas o 'nhy,
+   A'm ffon a'm cwdyn gyda fi;
+   A thyma'm neges ar eich traws,
+   Yw llanw 'nghwd o fara a chaws.
+
+   Dydd Calan yw heddy, onite?
+   Na rowch chwi ddim i blant y dre;
+   Ond rhowch galennig pert dros ben
+   I blant Cwm Coi a phlant Dre Wen.
+
+
+CCLVIII.  DWY WYDD RADLON. {100}
+
+
+   Dwy wydd radlon,
+   Yn pori'n nglan yr afon,
+Yn rhadloned a'r rhadlonaf wydd,
+   Dwy wydd radlon.
+
+
+CCLIX.  IAR DDA.
+
+
+'Roedd gen i iar yn gori
+   Ar ben y Frenni Fawr;
+A deg o wyau dani,--
+   Daeth un ar ddeg i lawr.
+
+
+CCLX.  PLE'R A'R ADAR.
+
+
+B'le ti'n mynd, b'le ti'n mynd,
+   Yr hen dderyn bach?
+I sythu cyn bo ti'n marw?
+Pwy mor uchel wyt ti'n byw,
+Gael dweyd wrth Ddafydd Huw?
+O, trueni am yr hen dderyn bach.
+
+
+CCLXI.  WEL, WEL.
+
+
+   Mi weles ferch yn godro,
+   A menyg am ei dwylo,
+Yn sychu'r llaeth yng nghwrr ei chrys,
+   A merch Dai Rhys oedd honno.
+
+
+CCLXII.  TEIMLAD DA.
+
+
+Mae'n dda gen i ddefaid, mae'n dda gen i wyn,
+Mae'n dda gen i feinwen a phant yn ei thrwyn;
+A thipyn bach bach o ol y frech wen,
+Yn gwisgo het befar ar ochr ei phen.
+
+
+CCLXIII.  DAU GANU.
+
+
+Mae gen i ganu byrr bach,--
+Ffiol a llwy, a sucan a llaeth;
+Mae gen i ganu byrr bach sy hwy,--
+Ffiol a llaeth, a sucan a llwy.
+
+
+CCLXIV.  TARW CORNIOG.
+
+
+Tarw corniog, torri cyrnau,
+Heglau baglog, higlau byglau;
+Higlau byglau, heglau baglog,
+Torri cyrnau tarw corniog.
+
+
+CCLXV.  PE TASAI.
+
+
+Pe tasai'r Wyddfa i gyd yn gaws,
+   Fe fuasai'n haws cael enllyn;
+A Moel Eiddia'n fara gwyn,
+   A'r llyn yn hufen melyn.
+
+
+CCLXVI.  TRO FFOL.
+
+
+Fy modryb, iy modryb, a daflodd ei chwd,
+Dros bont Aber Glaslyn, i ganol y ffrwd;
+Cnau ac afalau oedd ynddo fo'n dynn,
+Mi wn fod yn 'difar i'w chalon cyn hyn.
+
+
+CCLXVII.  FEL DAW TADA ADRE.
+
+
+Dydd Gwener a dydd Sadwrn
+   Sydd nesa at ddydd Sul;
+Daw dada bach tuag adre,
+   Mewn trol a bastard mul.
+
+
+CCLXVIII.  BUWCH.
+
+
+Mae gennyf fuwch a dau gorn arian,
+Mae gennyf fuwch yn godro'i hunan;
+Mae gennyf fuwch yn llanw'r stwcau,
+Fel mae'r mor yn llanw'r beiau.
+
+
+CCLXIX.  LLE PORI.
+
+
+Marc a Meurig, b'le buoch chwi'n pori?
+"Ar y Waen Las, gerllaw Llety Brongu."
+Beth gawsoch chwi yno yn well nag yma?
+"Porfa fras, a dwr ffynhonna."
+
+
+CCLXX.  O GWCW.
+
+
+O gwcw, O gwcw, b'le buost ti cyd
+Cyn dod i Benparce?  Ti aethost yn fud.
+"Meddyliais fod yma bythefnos yn gynt,
+Mi godais fy aden i fyny i'r gwynt;
+Ni wnes gamgymeriad, nid oeddwn mor ffol,
+Corwynt o'r gogledd a'm cadwodd i'n ol."
+
+
+CCLXXI.  LLIFIO.
+
+
+   Llifio a llif,
+   Am geiniog y dydd;
+   Llifio pren bedw,
+   Yng nghoed yr hen widw;
+Bocs i John, a bocs i finne,
+Bocs i bawb drwy'r ty 's bydd eise.
+
+
+CCLXXII.  AR OL Y LLYGOD. {107}
+
+
+   Wil ffril ffralog
+   A'i gledde tair ceiniog,
+Yn erlid y llygod trwy'r llydi;
+   Aeth y llygod i'r dowlad,
+   Aeth Wil i 'mofyn lletwad;
+      Aeth llygod i'r ddol.
+      Aeth Wil ar eu hol,
+   Aeth y llygod i foddi,
+   Aeth Wil i gysgu.
+
+
+CCLXXIII.  ElRINEN.
+
+
+Hen wraig bach, den, den,
+Pais ddu, a het wen,
+Calon garreg, a choes bren.
+
+
+CCLXXIV.  CREMPOG.
+
+
+Os gwelwch chwi'n dda, ga'i grempog?
+      Mae mam yn rhy dlawd
+      I brynnu blawd,
+   A nhad yn rhy ddiog i weithio;
+      Halen i'r ci bach,
+      Bwyd i'r gath bach,
+Mae ngheg i'n grimpin eisiau crempog.
+
+
+CCLXXV.  YR AWYR.
+
+
+      Dol las lydan,
+   Lot o wyddau bach penchwiban,
+A chlagwydd pen aur, a gwydd ben arian.
+
+
+CCLXXVI.  NYTH Y DRYW.
+
+
+Y neb a dynno nyth y dryw,
+Ni wel ddaioni tra bo byw.
+
+
+CCLXXVII.  NYTH YR EHEDYDD.
+
+
+Y neb a dynno nyth ehedydd,
+Cyll oddiar ei ben ei fedydd.
+
+
+CCLXXVIII.  NYTH ROBIN.
+
+
+Os tynni nyth y robin,
+Ti gei gorco yn dy goffin.
+
+
+CCLXXIX.  CARU CYNTAF.
+
+
+Pan eis i gynta i garu,
+   Nid own ond bachgen bach,
+Yn methu cyrraedd cusan
+   Heb fynd i ben stol fach;
+Pan es i garu wedyn,
+   Yr own yn fachgen mawr,
+Yn gallu cyrraedd cusan
+   A 'nwy droed ar y llawr.
+
+
+CCLXXX.  CHWYTHU.
+
+
+Y gwynt ffalwm ar fawr hwthrwm,
+Chwyth dy dy di'n bendramwgwm.
+
+
+CCLXXXI.  CAMGYMERIAD.
+
+
+Pan own i'n mynd a brag tua'r felin,
+Meddylies i fi gwrdd a brenin;
+Erbyn edrych, beth oedd yno?
+Hen gel gwyn oedd bron a thrigo.
+
+
+CCLXXXII.  CAN IAR. {109}
+
+
+      A glywaist ti
+      Gan ein iar ni?--
+"Dodwy, dodwy 'rioed,
+Heb un esgid am fy nhroed;
+A phe bawn yn dodwy byth,
+Ni chawn ond UN wy yn fy nyth."
+"Taw'r ffolog," ebai'r ceiliog,
+"Wnaeth y crydd 'rioed esgid fforchog."
+
+
+CCLXXXIII.  CAN IAR ARALL. {110a}
+
+
+"Mi ddodwas wy heddyw, mi ddodwas wy ddoe;
+Mi wn i'r lle'r aeth,--
+Morwyn y ty holws, gwraig y ty triniws,
+Gwr y ty bytws,--a dyna lle'r aeth."
+
+
+CCLXXXIV.  MYND.
+
+
+Ar garlam, ar garlam, i ffair Abergele,
+Ar ffrwst, ar ffrwst, i ffair Lanrwst,
+Ar dith, ar dith, i ffair y Ffrith,
+Ar drot, ar drot, i ffair Llan-mot,
+O gam i gam i dy Modryb Ann.
+
+
+CCLXXXV.  AMSER CODI.
+
+
+   Mae'r ceiliog coch yn canu,
+   Mae'n bryd i minne godi,
+Mae'r bechgyn drwg yn mynd tua'r glo,
+   A'r fuwch a'r llo yn brefu.
+
+
+CCLXXXVI.  IAR FACH.
+
+
+Iar fach bert yw ngiar fach i,
+Gwyn a choch a melyn a du;
+Fe aeth i'r coed i ddodwy wy, {110b}
+Cwnmws ei chwt, a ffwrdd a hi.
+
+
+CCLXXXVII.--CCXCI.  MEDDE BIBYN WRTH BOBYN.
+
+
+"A ddoi di i'r coed?" medde Bibyn wrth Bobyn,
+"A ddoi di i'r coed?" medde Richard wrth Robin,
+"A ddoi di i'r coed?" medde'r bachgen ei hun,
+"A ddoi di i'r coed?" medde nhw bod yg un.
+
+"Beth wnawn ni yno?" medde Bibyn wrth Bobyn,
+"Beth wnawn ni yno?" medde Richard wrth Robin,
+"Beth wnawn ni yno?" medde'r bachgen ei hun,
+"Beth wnawn ni yno?" medde nhw bod yg un.
+
+"Hela'r dryw bach," medde Bibyn wrth Bobyn,
+"Hela'r dryw bach," medda Richard wrth Robin,
+"Hela'r dryw bach," medde'r bachgen ei hun,
+"Hela'r dryw bach," medde nhw bod yg un.
+
+"Beth wnawn ni wedyn?" medde Bibyn wrth Bobyn,
+"Beth wnawn ni wedyn?" medde Richard wrth Robin,
+"Beth wnawn ni wedyn?" medde'r bachgen ei hun,
+"Beth wnawn ni wedyn?" medda nhw bod yg un.
+
+"Gwneyd potes a fo," medde Bibyn wrth Bobyn,
+"Gwneyd potes a fo," medde Richard wrth Robin,
+"Gwneyd potes a fo," medde'r bachgen ei hun;
+A boddi mewn potes ddaru nhw, bod yg un.
+
+
+CCXCII.  STORIAU HEN GASEG.
+
+
+Mi ddeuda i ti stori,--
+   Hen gaseg yn pori.
+Mi ddeuda i ti ddwy,--
+   Hen gaseg ar y plwy.
+Mi ddeuda i ti dair,--
+   Hen gaseg yn y ffair.
+Mi ddeuda i ti beder,--
+   Hen gaseg yn colli pedol.
+Mi ddeuda i ti bump,--
+   Hen gaseg ar ei phwmp.
+Mi ddeuda i ti chwech,--
+   Hen gaseg frech.
+Mi ddeuda i ti saith,--
+   Hen gaseg fraith.
+Mi ddeuda i ti wyth,--
+   Hen gaseg yn rhoi pwyth.
+Mi ddeuda i ti naw,--
+   Hen gaseg yn y baw.
+Mi ddeuda i ti ddeg,--
+   Hen gaseg ar y clwt teg.
+
+
+CCXCIII.  GYNT.
+
+
+Pan oeddwn yn ferch ifanc,
+   Ac yn fy ffedog wen,
+Yn gwisgo'm cnotyn sidan
+   Yn uchel ar fy mhen,
+Mi neidiwn gainc yn wisgi,
+   Mi ddaliwn 'nghorff yn syth,
+Meddyliais y pryd hynny,--
+   "Ddaw henaint ata i byth."
+
+
+CCXCIV.  Y DERYN BACH SYW.
+
+
+I ble ti'n mynd heddy 'deryn bach syw?
+I mofyn bara, os bydda'i byw;
+I beth ti'n mo'yn a bara, 'deryn bach syw?
+I ddodi yn 'y nghawl, os bydda'i byw;
+I beth ti'n mo'yn a cawl, 'deryn bach syw?
+I ddodi yn 'y mola, os bydda'i byw;
+I beth ti'n mo'yn a bola, 'deryn bach syw?
+Wel, ond bai bola, byddwn ni ddim byw.
+
+
+CCXCV.  TLODI.
+
+
+Nid oes gen i na buwch na dafad,
+Na giar na cheiliog wrth fy ngalwad,
+Ond bwth o dy, a hwnw'n fudur,
+A thwll o ffenast heb un gwydyr.
+
+
+CCXCVI.  UNO.
+
+
+Gwelais neithiwr trwy fy hun,
+Dair gwlad yn mynd yn un;
+Fala'n tyfu ar friga'r brwyn,
+A phob hen wraig yn eneth fach, fwyn.
+
+
+CCXCVII.  PRIODI FFOL.
+
+
+Mae mwy ysywaeth yn priodi,
+Nag sydd a chig at Sul i ferwi.
+
+
+CCXCVIII.  BRITH Y FUCHES.
+
+
+Mae nhw'n dwedyd am yr adar,
+Nad oes un o'r rhain heb gymar;
+Gwelais dderyn brith y fuches,
+Heb un cymar na chymhares.
+
+
+CCXCIX.  CALON DROM.
+
+
+Mae'm calon i mor drymed
+   A'r march sy'n dringo'r rhiw,
+Wrth geisio bod yn llawen,
+   Nis medraf yn fy myw;
+Mae'r esgid fach yn gwasgu
+   Mewn man nas gwyddoch chwi,
+A llawer gofid meddwl
+   Sy'n torri 'nghalon i.
+
+
+CCC.  NOS DA.
+
+
+   Dos i'th wely 'rwan,
+   Dos i'th wely 'rwan;
+Dos i'th wely fel yr wyt,
+   Dos i'th wely 'rwan.
+
+
+
+Footnotes:
+
+{0a}  HWIANGERDDI CYMRU.  Rhan I.  Darluniau gan Winifred Hartley.
+2s. 6d.  Conwy:  R. E. Jones a'i Frodyr.
+
+{0b}  WELSH NURSERY RHYMES.  Collected by Cadrawd.  Arranged by
+Harry Evans.  2s.  The Educational Publishing Company, Merthyr.
+
+{14a}  Ychwaneger dafad ddu, lwyd, goch, felen, frech, fraith, &c.,
+hyd nes y bydd y bychan wedi huno.
+
+{14b}  Weithiau cenid "A chwe nichog ynddi."
+
+{16}  Wrth ddawnsio efo coes ysgub.
+
+{19a}  Cyffyrddid a'r fawd a'r bysedd wrth enwi pob un.
+
+{19b}  Os dymunid gwneud y ddrama yn fwy cyffrous, dywedid yma,--"I
+ladd defaid."  Yr oedd crogi am ddwyn defaid.
+
+{20}  Rhoddid blaen gwialen yn y tan, a throid hi'n gyflym i
+ddarlunio buarth, cryman, &c., wrth ddweyd y geiriau.
+
+{27a}  Mae'n gofyn medr i wneyd y swn priodol.  Medd golygydd Llyfr
+Coch Hergest, gan yr hwn y cefais hwy, y medr hwn.
+
+{27b}  Mae'n gofyn medr i wneyd y swn priodol.  Medd golygydd Llyfr
+Coch Hergest, gan yr hwn y cefais hwy, y medr hwn.
+
+{39}  Gellir trefnu geiriau'r pennill mewn llu o ffyrdd.
+
+{63}  Dywedir y rhain wrth gerdded un neu ddau fys ("Dau bry bach")
+i fyny coiff y plentyn.  Gorffennir dan ei oglais dan ei en.
+
+{67}  Dyweder "ffarmwr," "bugail," "glowr," "gweithiwr," &c., yn ol
+fel y bydd eisieu.
+
+{68}  Un yn dysgu dod yn chwarelwr yw rhybelwr.  Enwau ar lechau o
+wahanol faint yw Princes, Squares, a Counties.
+
+{88a}  Cherries, ceirios.
+
+{88b}  Gooseberries, eirin Mair.
+
+{91}  Newidier yn wen, goch, las, fraith, frech, &c., hyd nes y
+cysgro'r baban.
+
+{99}  Nid wyf yn sicr ai priodol galw caneuon Calan yn ganeuon
+hwian.  Ond hyn a wn, cenid hwy ar yr hen aelwydydd fel caneuon
+hwian.
+
+{100}  I brofi y medrai'r plentyn ddweyd y seiniau anhawddaf yn
+groew.
+
+{107}  Cefais hwn, ac amryw o hwiangerddi Dyfed welir trwy'r llyfr,
+gan gyfieithydd Dwyfol Gan Dante i'r Gymraeg.
+
+{109}  O gasgliad Ceiriog yn "Oriau'r Bore."
+
+{110a}  O gasgliad Cadrawd yn yr "History of Llangynwyd Parish."
+
+{110b}  Cynhaner wi, ffordd Gogledd Mynwy i ddweyd y gair wy.
+
+
+
+
+*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK, YR HWIANGERDDI ***
+
+This file should be named hwng10.txt or hwng10.zip
+Corrected EDITIONS of our eBooks get a new NUMBER, hwng11.txt
+VERSIONS based on separate sources get new LETTER, hwng10a.txt
+
+Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the US
+unless a copyright notice is included.  Thus, we usually do not
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+We are now trying to release all our eBooks one year in advance
+of the official release dates, leaving time for better editing.
+Please be encouraged to tell us about any error or corrections,
+even years after the official publication date.
+
+Please note neither this listing nor its contents are final til
+midnight of the last day of the month of any such announcement.
+The official release date of all Project Gutenberg eBooks is at
+Midnight, Central Time, of the last day of the stated month.  A
+preliminary version may often be posted for suggestion, comment
+and editing by those who wish to do so.
+
+Most people start at our Web sites at:
+http://gutenberg.net or
+http://promo.net/pg
+
+These Web sites include award-winning information about Project
+Gutenberg, including how to donate, how to help produce our new
+eBooks, and how to subscribe to our email newsletter (free!).
+
+
+Those of you who want to download any eBook before announcement
+can get to them as follows, and just download by date.  This is
+also a good way to get them instantly upon announcement, as the
+indexes our cataloguers produce obviously take a while after an
+announcement goes out in the Project Gutenberg Newsletter.
+
+http://www.ibiblio.org/gutenberg/etext05 or
+ftp://ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext05
+
+Or /etext04, 03, 02, 01, 00, 99, 98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92,
+91 or 90
+
+Just search by the first five letters of the filename you want,
+as it appears in our Newsletters.
+
+
+Information about Project Gutenberg (one page)
+
+We produce about two million dollars for each hour we work.  The
+time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours
+to get any eBook selected, entered, proofread, edited, copyright
+searched and analyzed, the copyright letters written, etc.   Our
+projected audience is one hundred million readers.  If the value
+per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2
+million dollars per hour in 2002 as we release over 100 new text
+files per month:  1240 more eBooks in 2001 for a total of 4000+
+We are already on our way to trying for 2000 more eBooks in 2002
+If they reach just 1-2% of the world's population then the total
+will reach over half a trillion eBooks given away by year's end.
+
+The Goal of Project Gutenberg is to Give Away 1 Trillion eBooks!
+This is ten thousand titles each to one hundred million readers,
+which is only about 4% of the present number of computer users.
+
+Here is the briefest record of our progress (* means estimated):
+
+eBooks Year Month
+
+    1  1971 July
+   10  1991 January
+  100  1994 January
+ 1000  1997 August
+ 1500  1998 October
+ 2000  1999 December
+ 2500  2000 December
+ 3000  2001 November
+ 4000  2001 October/November
+ 6000  2002 December*
+ 9000  2003 November*
+10000  2004 January*
+
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been created
+to secure a future for Project Gutenberg into the next millennium.
+
+We need your donations more than ever!
+
+As of February, 2002, contributions are being solicited from people
+and organizations in: Alabama, Alaska, Arkansas, Connecticut,
+Delaware, District of Columbia, Florida, Georgia, Hawaii, Illinois,
+Indiana, Iowa, Kansas, Kentucky, Louisiana, Maine, Massachusetts,
+Michigan, Mississippi, Missouri, Montana, Nebraska, Nevada, New
+Hampshire, New Jersey, New Mexico, New York, North Carolina, Ohio,
+Oklahoma, Oregon, Pennsylvania, Rhode Island, South Carolina, South
+Dakota, Tennessee, Texas, Utah, Vermont, Virginia, Washington, West
+Virginia, Wisconsin, and Wyoming.
+
+We have filed in all 50 states now, but these are the only ones
+that have responded.
+
+As the requirements for other states are met, additions to this list
+will be made and fund raising will begin in the additional states.
+Please feel free to ask to check the status of your state.
+
+In answer to various questions we have received on this:
+
+We are constantly working on finishing the paperwork to legally
+request donations in all 50 states.  If your state is not listed and
+you would like to know if we have added it since the list you have,
+just ask.
+
+While we cannot solicit donations from people in states where we are
+not yet registered, we know of no prohibition against accepting
+donations from donors in these states who approach us with an offer to
+donate.
+
+International donations are accepted, but we don't know ANYTHING about
+how to make them tax-deductible, or even if they CAN be made
+deductible, and don't have the staff to handle it even if there are
+ways.
+
+Donations by check or money order may be sent to:
+
+ PROJECT GUTENBERG LITERARY ARCHIVE FOUNDATION
+ 809 North 1500 West
+ Salt Lake City, UT 84116
+
+Contact us if you want to arrange for a wire transfer or payment
+method other than by check or money order.
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been approved by
+the US Internal Revenue Service as a 501(c)(3) organization with EIN
+[Employee Identification Number] 64-622154.  Donations are
+tax-deductible to the maximum extent permitted by law.  As fund-raising
+requirements for other states are met, additions to this list will be
+made and fund-raising will begin in the additional states.
+
+We need your donations more than ever!
+
+You can get up to date donation information online at:
+
+http://www.gutenberg.net/donation.html
+
+
+***
+
+If you can't reach Project Gutenberg,
+you can always email directly to:
+
+Michael S. Hart <hart@pobox.com>
+
+Prof. Hart will answer or forward your message.
+
+We would prefer to send you information by email.
+
+
+**The Legal Small Print**
+
+
+(Three Pages)
+
+***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS**START***
+Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers.
+They tell us you might sue us if there is something wrong with
+your copy of this eBook, even if you got it for free from
+someone other than us, and even if what's wrong is not our
+fault. So, among other things, this "Small Print!" statement
+disclaims most of our liability to you. It also tells you how
+you may distribute copies of this eBook if you want to.
+
+*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS EBOOK
+By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm
+eBook, you indicate that you understand, agree to and accept
+this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive
+a refund of the money (if any) you paid for this eBook by
+sending a request within 30 days of receiving it to the person
+you got it from. If you received this eBook on a physical
+medium (such as a disk), you must return it with your request.
+
+ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM EBOOKS
+This PROJECT GUTENBERG-tm eBook, like most PROJECT GUTENBERG-tm eBooks,
+is a "public domain" work distributed by Professor Michael S. Hart
+through the Project Gutenberg Association (the "Project").
+Among other things, this means that no one owns a United States copyright
+on or for this work, so the Project (and you!) can copy and
+distribute it in the United States without permission and
+without paying copyright royalties. Special rules, set forth
+below, apply if you wish to copy and distribute this eBook
+under the "PROJECT GUTENBERG" trademark.
+
+Please do not use the "PROJECT GUTENBERG" trademark to market
+any commercial products without permission.
+
+To create these eBooks, the Project expends considerable
+efforts to identify, transcribe and proofread public domain
+works. Despite these efforts, the Project's eBooks and any
+medium they may be on may contain "Defects". Among other
+things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged
+disk or other eBook medium, a computer virus, or computer
+codes that damage or cannot be read by your equipment.
+
+LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES
+But for the "Right of Replacement or Refund" described below,
+[1] Michael Hart and the Foundation (and any other party you may
+receive this eBook from as a PROJECT GUTENBERG-tm eBook) disclaims
+all liability to you for damages, costs and expenses, including
+legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR
+UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT,
+INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE
+OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE
+POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES.
+
+If you discover a Defect in this eBook within 90 days of
+receiving it, you can receive a refund of the money (if any)
+you paid for it by sending an explanatory note within that
+time to the person you received it from. If you received it
+on a physical medium, you must return it with your note, and
+such person may choose to alternatively give you a replacement
+copy. If you received it electronically, such person may
+choose to alternatively give you a second opportunity to
+receive it electronically.
+
+THIS EBOOK IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS
+TO THE EBOOK OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A
+PARTICULAR PURPOSE.
+
+Some states do not allow disclaimers of implied warranties or
+the exclusion or limitation of consequential damages, so the
+above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you
+may have other legal rights.
+
+INDEMNITY
+You will indemnify and hold Michael Hart, the Foundation,
+and its trustees and agents, and any volunteers associated
+with the production and distribution of Project Gutenberg-tm
+texts harmless, from all liability, cost and expense, including
+legal fees, that arise directly or indirectly from any of the
+following that you do or cause:  [1] distribution of this eBook,
+[2] alteration, modification, or addition to the eBook,
+or [3] any Defect.
+
+DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm"
+You may distribute copies of this eBook electronically, or by
+disk, book or any other medium if you either delete this
+"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg,
+or:
+
+[1]  Only give exact copies of it.  Among other things, this
+     requires that you do not remove, alter or modify the
+     eBook or this "small print!" statement.  You may however,
+     if you wish, distribute this eBook in machine readable
+     binary, compressed, mark-up, or proprietary form,
+     including any form resulting from conversion by word
+     processing or hypertext software, but only so long as
+     *EITHER*:
+
+     [*]  The eBook, when displayed, is clearly readable, and
+          does *not* contain characters other than those
+          intended by the author of the work, although tilde
+          (~), asterisk (*) and underline (_) characters may
+          be used to convey punctuation intended by the
+          author, and additional characters may be used to
+          indicate hypertext links; OR
+
+     [*]  The eBook may be readily converted by the reader at
+          no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent
+          form by the program that displays the eBook (as is
+          the case, for instance, with most word processors);
+          OR
+
+     [*]  You provide, or agree to also provide on request at
+          no additional cost, fee or expense, a copy of the
+          eBook in its original plain ASCII form (or in EBCDIC
+          or other equivalent proprietary form).
+
+[2]  Honor the eBook refund and replacement provisions of this
+     "Small Print!" statement.
+
+[3]  Pay a trademark license fee to the Foundation of 20% of the
+     gross profits you derive calculated using the method you
+     already use to calculate your applicable taxes.  If you
+     don't derive profits, no royalty is due.  Royalties are
+     payable to "Project Gutenberg Literary Archive Foundation"
+     the 60 days following each date you prepare (or were
+     legally required to prepare) your annual (or equivalent
+     periodic) tax return.  Please contact us beforehand to
+     let us know your plans and to work out the details.
+
+WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO?
+Project Gutenberg is dedicated to increasing the number of
+public domain and licensed works that can be freely distributed
+in machine readable form.
+
+The Project gratefully accepts contributions of money, time,
+public domain materials, or royalty free copyright licenses.
+Money should be paid to the:
+"Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+If you are interested in contributing scanning equipment or
+software or other items, please contact Michael Hart at:
+hart@pobox.com
+
+[Portions of this eBook's header and trailer may be reprinted only
+when distributed free of all fees.  Copyright (C) 2001, 2002 by
+Michael S. Hart.  Project Gutenberg is a TradeMark and may not be
+used in any sales of Project Gutenberg eBooks or other materials be
+they hardware or software or any other related product without
+express permission.]
+
+*END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS*Ver.02/11/02*END*
+
diff --git a/old/hwng10.zip b/old/hwng10.zip
new file mode 100644
index 0000000..b033637
--- /dev/null
+++ b/old/hwng10.zip
diff --git a/old/hwng10h.htm b/old/hwng10h.htm
new file mode 100644
index 0000000..d912905
--- /dev/null
+++ b/old/hwng10h.htm
@@ -0,0 +1,2273 @@
+<!DOCTYPE html
+     PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
+     "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
+<html>
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=US-ASCII" />
+<title>Yr Hwiangerddi</title>
+</head>
+<body>
+<h2>
+<a href="#startoftext">Yr Hwiangerddi, by Owen M. Edwards</a>
+</h2>
+<pre>
+The Project Gutenberg EBook of Yr Hwiangerddi, by Owen M. Edwards
+
+Copyright laws are changing all over the world. Be sure to check the
+copyright laws for your country before downloading or redistributing
+this or any other Project Gutenberg eBook.
+
+This header should be the first thing seen when viewing this Project
+Gutenberg file.  Please do not remove it.  Do not change or edit the
+header without written permission.
+
+Please read the "legal small print," and other information about the
+eBook and Project Gutenberg at the bottom of this file.  Included is
+important information about your specific rights and restrictions in
+how the file may be used.  You can also find out about how to make a
+donation to Project Gutenberg, and how to get involved.
+
+
+**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts**
+
+**eBooks Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971**
+
+*****These eBooks Were Prepared By Thousands of Volunteers!*****
+
+
+Title: Yr Hwiangerddi
+
+Author: Owen M. Edwards
+
+Release Date: May, 2005  [EBook #8194]
+[This file was first posted on June 30, 2003]
+[Most recently updated: June 30, 2003]
+
+Edition: 10
+
+Language: Welsh
+
+Character set encoding: US-ASCII
+</pre>
+<p><a name="startoftext"></a></p>
+<h1>YR HWIANGERDDI</h1>
+<div class="GutenbergBlankLines3"><br /><br /><br /></div>
+<h2>RHAGYMADRODD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines2"><br /><br /></div>
+<p>Ambell orig daw hen hwiangerdd, fel su melodaidd o gartref pell a
+hoff, i&rsquo;r meddwl.&nbsp; Daw un arall ar ei hol, ac un arall,&mdash;a
+chyda hwy daw adgofion cyntaf bore oes.&nbsp; Daw&rsquo;r llais mwynaf
+a glywsom erioed i&rsquo;n clust yn ol, drwy stormydd blynyddoedd maith;
+daw cof am ddeffro a sylwi pan oedd popeth yn newydd a rhyfedd.&nbsp;
+A daw ymholi ond odid.&nbsp; Beth yw tarddle swyn yr hen gerddi hwian
+syml hyn?&nbsp; Pa nifer ohonynt fedraf?&nbsp; Pa nifer sydd ohonynt
+yn llenyddiaeth Cymru?&nbsp; A ydynt yn llenyddiaeth?&nbsp; Beth fu
+eu dylanwad ar fy mywyd?&nbsp; A adawsant ryw nod ar lenyddiaeth Cymru?</p>
+<p>O ble y daethant?&nbsp; Y mae iddynt ddau darddiad.&nbsp; Yn un peth,&mdash;y
+maent yn adlais o ryw hen bennill genid gyda&rsquo;r delyn.&nbsp; Cofid
+y rhannau mwyaf melodaidd, rhyw seiniau fynnai aros yn y glust, gan
+fam neu forwyn, a byddent yn llais i lawenydd y galon wrth suo&rsquo;r
+plentyn i gwsg.&nbsp; A ffynhonnell arall,&mdash;yr oedd y fam yn creu
+cerddi hwian, nid i wneyd i&rsquo;r plentyn gysgu, ond i&rsquo;w gadw&rsquo;n
+ddiddig pan ar ddihun.&nbsp; Ac y mae cof gwlad wedi trysori ymgais
+y mamau mwyaf athrylithgar.</p>
+<p>Ar ei fysedd y sylwa plentyn i ddechreu.&nbsp; Hwy ddefnyddia&rsquo;r
+fam yn deganau cyntaf.&nbsp; Rhoddir enwau arnynt,&mdash;Modryb &rsquo;y
+Mawd, Bys yr uwd, Hirfys, Cwtfys, Bys bach, neu ryw enwau ereill.&nbsp;
+Gwneir iddynt chware &acirc;&rsquo;u gilydd; llechant yng nghysgod eu
+gilydd, siaradant &acirc;&rsquo;u gilydd; ant gyda&rsquo;u gilydd i
+chware, neu i hel gwlan, neu i ladd defaid i&rsquo;r mynydd.&nbsp; Yr
+oedd yr olaf yn fater crogi yr adeg honno, ac felly yr oedd y chware
+yn un pur gyffrous.&nbsp; Yr oedd i bob bys gymeriad hefyd; bys yr uwd
+oedd y cynlluniwr, yr hirfys oedd y gweithiwr cryf eofn, y cwtfys oedd
+y beirniad ofnus, a&rsquo;r bys bach, druan, oedd yn gorfod dilyn y
+lleill neu gario d&#373;r.&nbsp; Yn llenyddiaeth gyntaf plentyn, y bysedd
+yw&rsquo;r <i>actors</i> yn y ddrama.</p>
+<p>Wedi&rsquo;r bysedd, y traed oedd bwysicaf.&nbsp; Eid trwy yr un
+chware gyda bysedd y traed drachefn.&nbsp; A difyr iawn oedd pedoli,
+curo gwadnau&rsquo;r traed bob yn ail, a phedoli dan ganu.</p>
+<p>Nodwedd bennaf plentyn iach, effro yw, nas gall fod eiliad yn llonydd.&nbsp;
+Mae pob gewyn ynddo ar fynd o hyd.&nbsp; Ac y mae mynd yn yr hen hwiangerddi.&nbsp;
+Gorchest arwrol gyntaf plentyn yw cael ei ddawnsio&rsquo;n wyllt ar
+y lin.&nbsp; &ldquo;Gyrru i Gaer&rdquo; yw anturiaeth fawr gyntaf dychymyg
+y rhan fwyaf o blant Cymru.&nbsp; Ac y mae afiaeth mawr i fod ar y diwedd,
+i ddynodi rhyw drychineb ysmala,&mdash;dod adre wedi priodi, boddi yn
+y potes, neu dorri&rsquo;r pynnaid llestri&rsquo;n deilchion.&nbsp;
+Mae&rsquo;r coesau a&rsquo;r breichiau bychain i fynd ar eu gwylltaf,
+ac y mae edyn m&acirc;n dychymyg y plentyn yn chware&rsquo;n wyllt hefyd.</p>
+<p>Yr un cerddi hwian, mewn llais distawach, dwysach, a suai y plentyn
+i gwsg.&nbsp; Ai&rsquo;r llong i ffwrdd yn ddistaw, carlamai&rsquo;r
+cel bach yn esmwyth, doi&rsquo;r nos dros furiau Caer.</p>
+<p>A yw&rsquo;r hwiangerddi&rsquo;n foddion addysg?&nbsp; Hwy rydd addysg
+oreu plentyndod.&nbsp; Am genedlaethau&rsquo;n ol, ceisid dysgu plant
+yn yr ysgol o chwith.&nbsp; Ceisid eu cadw&rsquo;n llonydd, a hwythau&rsquo;n
+llawn awydd symud.&nbsp; Ceisid eu cadw&rsquo;n ddistaw, a hwythau&rsquo;n
+llawn awydd parablu.&nbsp; Dofi, distewi, disgyblu oedd o hyd.&nbsp;
+Erbyn hyn deallir egwyddorion dysgu plentyn yn well.&nbsp; Gellid rhoddi
+rhestr hir o athronyddion dysg plant, a dangos fel y gwelsant, o un
+i un yn raddol, wir ddull dysgu plant.&nbsp; A&rsquo;r dull hwnnw yw,&mdash;
+dull yr hwiangerddi.&nbsp; Dysgir y plentyn i astudio&rsquo;i fysedd.&nbsp;
+Ca fynd ar drot ac ar garlam yr adeg y mynno.&nbsp; Ac ymhob cerdd,
+daw rhyw agwedd darawiadol ar y natur ddynol i&rsquo;r golwg.&nbsp;
+Ei siglo&rsquo;n brysur ar y glin i swn rhyw hen gerdd hwian,&mdash;dyna
+faban ar ben gwir Iwybr ei addysg.&nbsp; Ni fyddaf yn credu dim ddwed
+yr athronwyr am addysg babanod os na fedrir ei brofi o&rsquo;r hwiangerddi.&nbsp;
+Ynddynt hwy ceir llais greddf mamau&rsquo;r oesoedd; o welediad clir
+cariad y daethant, ac o afiaeth llawenydd iach.</p>
+<p>A yw&rsquo;r cerddi hwian yn llenyddiaeth?&nbsp; Ydynt, yn ddiameu.&nbsp;
+Y mae iddynt le mor bwysig mewn llenyddiaeth ag sydd i&rsquo;r plentyn
+yn hanes dyn.&nbsp; Y mae llenyddiaeth cenedl yn dibynnu, i raddau mawr,
+ar ei hwiangerddi.&nbsp; Os mynnech ddeall nodweddion cenedl, y dull
+chwilio hawddaf a chyrfymaf a sicraf yw hwn,&mdash;darllennwch ei cherddi
+hwian.&nbsp; Os ydynt yn greulon ac anonest eu hysbryd, yn arw a chras,
+yn fawlyd a dichwaeth, rhaid i chwi ddarllen hanes cenedl yn meddu yr
+un nodweddion.&nbsp; Os ydynt yn felodaidd a thyner, a&rsquo;r llawenydd
+afteithus yn ddiniwed, cewch genedl a&rsquo;i llenyddiaeth yn ddiwylledig
+a&rsquo;i hanes yn glir oddiwrth waed gwirion.&nbsp; Nis gall y Cymro
+beidio bod a chlust at felodi, wedi clywed y gair &ldquo;pedoli&rdquo;
+bron yn gyntaf un, a hwn yn gyntaf pennill,&mdash;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&ldquo;Mae gen i ebol melyn,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn codi&rsquo;n
+bedair oed;<br />A phedair pedol arian,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;O dan
+ei bedwar troed.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Disgwylir i mi ddweyd, mae&rsquo;n ddiau gennyf, ymhle y cefais yr
+holl gerddi hwian hyn.&nbsp; Gwaith araf oedd eu cael, bum yn eu casglu
+am dros ugain mlynedd.&nbsp; Ychydig genir yn yr un ardal, daw y rhai
+hyn bron o bob ardal yng Nghymru.&nbsp; Cefais hwy oddiwrth rai ugeiniau
+o gyfeillion caredig, yn enwedig pan oeddwn yn olygydd <i>Cymru&rsquo;r
+Plant</i>.&nbsp; A chefais un fantais fawr yng nghwrs fy addysg,&mdash;nid
+oes odid blentyn yng Nghymru y canwyd mwy o hwiangerddi iddo.</p>
+<p>Hyd y gwn i; Ceiriog ddechreuodd gasglu hwiangerddi Cymru, yn yr
+<i>Arweinydd</i>, yn 1856 ac 1857.&nbsp; Condemnid y golygydd, Tegai,
+am gyhoeddi pethau mor blentynaidd.&nbsp; Ond daeth yr hanesydd dysgedig
+Ab Ithel, oedd wedi cyhoeddi&rsquo;r <i>Gododin</i> ac yn paratoi&rsquo;r
+<i>Annales Cambriae y Brut y Tywysogion</i> i&rsquo;r wasg, i&rsquo;w
+amddiffyn yn bybyr.&nbsp; Cawr o ddyn oedd Ab Ithel; y mae rhai o wyr
+galluocaf a mwyaf dysgedig Cymru, yn ogystal a phlant ysgol, wedi&rsquo;m
+helpu innau i wneyd y casgliad hwn.&nbsp; Cyhoeddwyd casgliad Ceiriog
+wedi hyn yn &ldquo;Oriau&rsquo;r Haf.&rdquo;&nbsp; Nid oes ynddo ddim
+o gerddi hwian y De.&nbsp; Cyhoeddodd Cadrawd rai o gerddi hwian Morgannwg
+yn ei &ldquo;History of Llangynwyd Parish&rdquo; yn 1887.&nbsp; &ldquo;Yn
+ddiweddarach cyhoeddwyd casgliad gyda darluniau prydferth yng Nghonwy,
+<a name="citation0a"></a><a href="#footnote0a">{0a}</a> a chasgliad
+gan Cadrawd gyda cherddoriaeth o drefniad Mr. Harry Evans ym Merthyr
+Tydfil. <a name="citation0b"></a><a href="#footnote0b">{0b}</a></p>
+<p>Nid y lleiaf o arwyddion da am ddyfodol Cymru yw fod yr hen hwiangerddi
+swynol hyn i&rsquo;w clywed eto yn ei chartrefi ac yn ei hysgolion.</p>
+<p>OWEN M. EDWARDS.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>I.&nbsp; BACHGEN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Y Bachgen boch-goch,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r bochau brechdan,<br />A&rsquo;r
+bais dew,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;O ble doist ti?</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>II.&nbsp; YR EBOL MELYN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae gen i ebol melyn,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn codi&rsquo;n bedair
+ced,<br />A phedair pedol arian<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;O dan ei bedwar
+troed;<br />Mi neidia ac mi brancia<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;O dan y feinir
+wen,<br />Fe reda ugain milldir<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Heb dynnu&rsquo;r
+ffrwyn o&rsquo;i ben.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>III.&nbsp; GYRRU I GAER.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Gyrru, gyrru, gyrru i Gaer;<br />I briodi merch y maer;<br />Gyrru,
+gyrru, gyrru adre,<br />Wedi priodi ers diwrnodie.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>IV.&nbsp; I&rsquo;R FFAIR.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Ar garlam, ar garlam,<br />I ffair Abergele;<br />Ar ffrwst, ar ffrwst,<br />I
+ffair Lanrwst.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>V.&nbsp; DAU GI BACH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dau gi bach yn mynd i&rsquo;r coed,<br />Dan droi&rsquo;u fferrau,
+dan droi&rsquo;u troed;<br />Dau gi bach yn dyfod adre,<br />Blawd ac
+eisin hyd eu coese.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>VI.&nbsp; CERDDED.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dandi di, dandi do,<br />Welwch chwi &rsquo;i sgidie newydd o?<br />Ar
+i fyny, ar i wared,<br />Bydd y bachgen bach yn cerdded.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>VII., VIII.&nbsp; Y CEFFYL BACH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Ymlaen, geffyl bach,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I&rsquo;n cario ni&rsquo;n
+dau<br />Dros y mynydd<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I hela cnau.</p>
+<p>Ymlaen, geffyl bach,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I&rsquo;n cario ni&rsquo;n
+tri<br />Dros y mynydd<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I hela cnu.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>IX.&nbsp; SION A SIAN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Sion a Sian, oddeutu&rsquo;r t&acirc;n,<br />Yn bwyta blawd ac eisin
+m&acirc;n.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>X., XI.&nbsp; MYND I LUNDAIN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Beti bach a finnau<br />Yn mynd i Lundain G&rsquo;lanmai;<br />Os
+na chawn ni&rsquo;r ffordd yn rhydd,<br />Mi neidiwn dros y cloddiau.</p>
+<p>Beti bach a finne,<br />Yn mynd i Lundain Glame;<br />Mae d&#373;r
+y m&ocirc;r yn oer y nos,<br />Gwell inni aros gartre.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XII.&nbsp; GWLAD BRAF.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Lodes ei mam, a lodes ei thad,<br />A fentri di gyda fi allan o&rsquo;r
+wlad,<br />Lle mae gwin yn troi melinau,<br />A chan punt am gysgu&rsquo;r
+borau?</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XIII.&nbsp; CYSUR LLUNDAIN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mi af i Lundain Glamai<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Os byddai byw ac iach,<br />Ni
+&rsquo;rosa i ddim yng Nghymru<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I dorri &rsquo;nghalon
+bach;<br />Mae digon o arian yn Llundain,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A swper
+gyda&rsquo;r nos,<br />A mynd i &rsquo;ngwely&rsquo;n gynnar,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+chodi wyth o&rsquo;r gloch.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XIV.&nbsp; LLONG YN MYND.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Si hei-li-lwli, &rsquo;r babi,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;r
+llong yn mynd i ffwrdd;<br />Si hei-li-lwli, &rsquo;r babi,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;r
+capten ar y bwrdd.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XV.&nbsp; DAFAD WEN. <a name="citation14a"></a><a href="#footnote14a">{14a}</a></h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Chwe dafad gorniog,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chwe nod arni, <a name="citation14b"></a><a href="#footnote14b">{14b}</a><br />Ac
+ar y bryniau garw,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&rsquo;Roedd rheiny i gyd
+yn pori;<br />Dafad wen, wen, wen,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ie benwen,
+benwen, benwen;<br />Ystlys hir a chynffon wen,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wen,
+wen.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XVI.&nbsp; IAR FACH DLOS.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Iar fach dlos<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yw fy iar fach i;<br />Pinc
+a melyn,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A choch a du.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XVII.&nbsp; GWCW FACH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Gwcw fach, ond &rsquo;twyt ti&rsquo;n ffolog,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ffal
+di ral di rw dw ti rei tei O,<br />Yn canu &rsquo;mhlith yr eithin pigog,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ffal
+di ral di rw dw ti rei tei O;<br />Dos i blwy Dolgellau dirion,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ffal
+di ral di rw dw ti rei tei O;<br />Ti gei lwyn o fedw gwyrddion,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ffal
+di ral di rw dw ti rei tei O.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XVIII.&nbsp; LLYGOD A MALWOD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Llygod m&acirc;n yn chwythu&rsquo;r t&acirc;n,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r
+malfod yn gweu melfed.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XIX.&nbsp; I&rsquo;R DRE.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Gyrru, gyrru, drot i&rsquo;r dre,<br />Dwad adre erbyn te.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XX.&nbsp; I GAERDYDD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Gyrru, gyrru, i Gaerdydd,<br />Mofyn pwn o lestri pridd;<br />Gyrru,
+gyrru&rsquo;n ol yn glau,<br />Llestri wedi torri&rsquo;n ddau.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXI.&nbsp; Y CEFFYL DU BACH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Pandy, pandy, melin yn malu,<br />Gweydd yn gweu a&rsquo;r ffidil
+yn canu;<br />Ceffyl bach du a&rsquo;r gynffon wen<br />Yn cario Gwen
+a Mari.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXII.&nbsp; I&rsquo;R FFAIR.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Tomos Jones yn mynd i&rsquo;r ffair,<br />Ar gefn ei farch a&rsquo;i
+gyfrwy aur;<br />Ac wrth ddod adre cwyd ei gloch,<br />Ac yn ei boced
+afal coch.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXIII.&nbsp; AR DROT.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&rsquo;Ar drot, ar drot, i d&#375; Shon Pot,<br />Ar wh&icirc;l,
+ar wh&icirc;l, i d&#375; Shon P&icirc;l;<br />Ar garlam, ar garlam,
+i d&#375; Shon Rolant,<br />Bob yn gam, bob yn gam, i d&#375; f&rsquo;ewythr
+Sam.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXIV.&nbsp; AR GARLAM.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Iohn bach a finne,<br />Yn mynd i Lunden Glame;<br />Ac os na chawn
+ni&rsquo;r ffordd yn glir,<br />Ni neidiwn dros y cloddie.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXV.&nbsp; Y DDAFAD FELEN. <a name="citation16"></a><a href="#footnote16">{16}</a></h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Croen y ddafad felen,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn towlu&rsquo;i throed
+allan;<br />Troed yn ol, a throed ymlaen,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A throed
+yn towlu allan.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXVI.&nbsp; CNUL Y BACHGEN COCH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&ldquo;Ding dong,&rdquo; medd y gloch,<br />Canu cnul y bachgen coch;<br />Os
+y bachgen coch fu farw,<br />Ffarwel fydd i&rsquo;r gwin a&rsquo;r cwrw.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXVII.&nbsp; DAU FOCHYN BACH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dacw tada&rsquo;n gyrru&rsquo;r moch,<br />Mochyn gwyn, a mochyn
+coch;<br />Un yn wyn yn mynd i&rsquo;r cwt,<br />A&rsquo;r llall yn
+goch a chynffon bwt.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXVIII.&nbsp; COLLI ESGID.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dau droed bach yn mynd i&rsquo;r coed,<br />Esgid newydd am bob troed;<br />Dau
+droed bach yn dwad adre<br />Wedi colli un o&rsquo;r &rsquo;sgidie.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXIX.&nbsp; I&rsquo;R FELIN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dau droed bach yn mynd i&rsquo;r felin,<br />I gardota blawd ac eithin;<br />Dau
+droed bach yn dyfod adra,<br />Dan drofera, dan drofera.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXX.&nbsp; IANTO.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Carreg o&rsquo;r Nant,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wnaiff Iant;<br />Carreg
+o&rsquo;r to,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wnaiff o,&mdash;<br />Ianto.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXXI.&nbsp; DEIO BACH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Deio bach a minne<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn mynd
+i werthu pinne;<br />Un res, dwy res,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tair rhes
+am ddime.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXXII.&nbsp; Y BYSEDD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Modryb y fawd,<br />Bys yr uwd,<br />Pen y cogwr,<br />Dic y peipar,<br />Joli
+cwt bach.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXXIII.&nbsp; HOLI&rsquo;R BYSEDD. <a name="citation19a"></a><a href="#footnote19a">{19a}</a></h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&ldquo;Ddoi di i&rsquo;r mynydd?&rdquo; meddai&rsquo;r fawd,<br />&ldquo;I
+beth?&rdquo; meddai bys yr uwd;<br />&ldquo;I hela llwynog&rdquo; meddai&rsquo;r
+hir-fys; <a name="citation19b"></a><a href="#footnote19b">{19b}</a><br />&ldquo;Beth
+os gwel ni?&rdquo; meddai&rsquo;r canol-fys;<br />&ldquo;Llechu dan
+lechen&rdquo; meddai bys bychan.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXXIV.&nbsp; RHODD. <a name="citation20"></a><a href="#footnote20">{20}</a></h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Buarth, baban, cryman, croes;<br />Modrwy aur i&rsquo;r oreu &rsquo;i
+moes.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXXV., XXXVI.&nbsp; I&rsquo;R YSGOL.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mi af i&rsquo;r ysgol fory,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;m llyfyr
+yn fy llaw;<br />Heibio&rsquo;r Castell Newydd,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r
+cloc yn taro naw;<br />Dacw mam yn dyfod,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar
+ben y gamfa wen,<br />&ldquo;A rhywbeth yn ei barclod,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+phiser ar ei phen.</p>
+<p>Mi af i&rsquo;r ysgol fory,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;m llyfyr
+yn fy llaw,<br />Heibio&rsquo;r Sgubor Newydd,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r
+cloc yn taro naw;<br />O, Mari, Mari, codwch,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae
+heddyw&rsquo;n fore mwyn,<br />Mae&rsquo;r adar bach yn canu,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r
+g&ocirc;g ar frig y llwyn.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXXVII.&nbsp; LLE DIFYR.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mi fum yn gweini tymor<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ymyl Ty&rsquo;n
+y Coed,<br />A&rsquo;dyna&rsquo;r lle difyrraf<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y
+bum i ynddo &rsquo;rioed;<br />Yr adar bach yn canu,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r
+coed yn suo ynghyd,&mdash;<br />Fy nghalon fach a dorrodd,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Er
+gwaetha rhain i gyd.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXXVIII.&nbsp; COLLI BLEW.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Pwsi mew, pwsi mew,<br />Lle collaist ti dy flew?<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&ldquo;Wrth
+gario t&acirc;n<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I d&#375; modryb Sian,<br />Yng
+nghanol eira a rhew.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XXXIX.&nbsp; BODDI CATH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Shincin Sion o&rsquo;r Hengoed<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Aeth i foddi
+cath,<br />Mewn cwd o lian newydd,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nad oedd e
+damed gwaeth;<br />Y cwd a aeth &rsquo;da&rsquo;r afon,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r
+gath a ddaeth i&rsquo;r lan,<br />A Shincin Sion o&rsquo;r Hengoed<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gas
+golled yn y fan.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XL.&nbsp; WEL, WEL.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&ldquo;Wel, wel,&rdquo;<br />Ebe ci Jac Snel,<br />&ldquo;Rhaid i
+mi fynd i hel,<br />Ne glemio.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XLI., XLII.&nbsp; PWSI MEW.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Pwsi meri mew,<br />Ble collaist ti dy flew?<br />&ldquo;Wrth fynd
+i Lwyn Tew<br />Ar eira mawr a rhew.&rdquo;</p>
+<p>&ldquo;Pa groeso gest ti yno.<br />Beth gefaist yn dy ben?&rdquo;<br />Ces
+fara haidd coliog,<br />A llaeth yr hen gaseg wen.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XLIII.&nbsp; CALANMAI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Llidiart newydd ar gae ceirch,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A gollwng meirch
+o&rsquo;r stablau;<br />Cywion gwyddau, ac ebol bach,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bellach
+ddaw Calanmai.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XLIV.&mdash;XLVI.&nbsp; DA.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae gen i darw penwyn,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A gwartheg lawer iawn;<br />A
+defaid ar y mynydd,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A phedair d&acirc;s o fawn.</p>
+<p>Mae gen i gwpwrdd cornel,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A set o lestri te;<br />A
+dresser yn y gegin,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A phopeth yn ei le.</p>
+<p>Mae gen i drol a cheffyl,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A merlyn bychan
+twt,<br />A phump o wartheg tewion,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn pori yn
+y clwt.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XLVII.&nbsp; DACW DY.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dacw d&#375;, a dacw do,<br />Dacw efail Sion y go;<br />Dacw Mali
+wedi codi,<br />Dacw Sion a&rsquo;i freichiau i fyny.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XLVIII.&nbsp; COFIO&rsquo;R GATH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Ar y ffordd wrth fynd i Ruthyn,<br />Gwelais ddyn yn gwerthu brethyn;<br />Gofynnais
+iddo faint y llath,<br />Fod arnaf eisio siwt i&rsquo;r gath.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>XLIX.&nbsp; YSTURMANT. <a name="citation27a"></a><a href="#footnote27a">{27a}</a></h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>(I ddynwared swn ysturmant.)<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;DWR gl&acirc;n
+gloew,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bara chaws a chwrw.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>L.&nbsp; YSGUTHAN. <a name="citation27b"></a><a href="#footnote27b">{27b}</a></h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>(I ddynnwared C&acirc;n Ysguthan.)<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cyrch du,
+du,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn &rsquo;y nghwd i.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LI.&nbsp; SIAN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Sian bach anwyl,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sian bach i;<br />Fi pia
+Sian,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A Sian pia fi.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LII.&nbsp; SIAN A SION.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Pan brioda Sion a minnau,<br />Fe fydd cyrn ar bennau&rsquo;r gwyddau;<br />Ieir
+y mynydd yn bluf gwynion;<br />Ceiliog twrci fydd y person.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LIII.&nbsp; SION A SIAN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Sion a Sian yn mynd i&rsquo;r farchnad,<br />Sian yn mynd i brynnu
+iar,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A Sion i werthu dafad.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LIV.&nbsp; Y CROCHAN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Rhowch y crochan ar y t&acirc;n,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A phen y
+fr&acirc;n i ferwi;<br />A dau lygad y gath goed,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+phedwar troed y wenci.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LV.&nbsp; UST.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Ust, O taw!&nbsp; Ust, O taw,<br />Aeth dy fam i Loeger draw;<br />Hi
+ddaw adre yn y man,<br />A llond y cwd o fara cann.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LVI.&nbsp; CYSGU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Bachgen bach ydi&rsquo;r bachgen gore,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gore,
+gore;<br />Cysgu&rsquo;r nos, a chodi&rsquo;n fore,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fore,
+fore.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LVII.&nbsp; FFAFRAETH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Hen fenyw fach Cydweli<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn gwerthu losin du;<br />Yn
+rhifo deg am geiniog,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond un ar ddeg i fi.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LVIII.&nbsp; MERCH EI MAM.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Morfudd fach, ferch ei mham,<br />Gaiff y gwin a&rsquo;r bara cann;<br />Hi
+gaiff &rsquo;falau per o&rsquo;r berllan,<br />Ac yfed gwin o&rsquo;r
+llester arian.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LIX.&nbsp; MERCH EI THAD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Morfudd fach, merch ei thad,<br />Gaiff y wialen fedw&rsquo;u rhad;<br />Caiff
+ei rhwymo wrth bost y gwely<br />Caiff ei chwipio bore yfory.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LX.&nbsp; COLLED.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Whic a whiw!<br />Aeth y barcud a&rsquo;r ciw;<br />Os na feindwch
+chwi ato,<br />Fe aiff ag un eto.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXI.&nbsp; ANODD COELIO.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae gen i hen iar dwrci,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+mil o gywion dani;<br />Pob un o rheiny yn gymaint ag ych,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond
+celwydd gwych yw hynny?</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXII.&nbsp; DODWY DA.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae gen i iar a cheiliog<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+brynnais i ar ddydd Iau;<br />Mae&rsquo;r iar yn dodwy wy bob dydd,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r
+ceiliog yn dodwy dau.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXIII.&nbsp; BYW DETHEU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae gen i iar a cheiliog,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A hwch a mochyn
+tew;<br />Rhwng y wraig a finne,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&rsquo;R ym
+ni&rsquo;n eig wneyd hi&rsquo;n lew.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXIV.&nbsp; DA.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae gen i ebol melyn<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A merlen newydd spon,<br />A
+thair o wartheg blithion<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn pori ar y fron;<br />Mae
+gen i iar a cheiliog,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi cefais er dydd Iau,<br />Mae&rsquo;r
+iar yn dodwy wy bob dydd<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r ceiliog yn
+dodwy dau.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXV.&nbsp; Go-Go-Go!</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Shoni Brica Moni<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn berchen buwch a llo;<br />A
+gafar fach, a mochyn,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A cheiliog, go-go-go!</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXVI.&nbsp; CYNFFON.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mi welais nyth pioden,<br />Fry, fry, ar ben y goeden,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;i
+chynffon hi mas.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXVII.&nbsp; TAITH DAU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dafi bach a minne,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn mynd i Aberd&acirc;r,<br />Dafi&rsquo;n
+mofyn ceiliog,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A minne&rsquo;n &rsquo;mofyn giar.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXVIII.&nbsp; YSGWRS.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&ldquo;Wel,&rdquo; meddai Wil wrth y wal,<br />Wedodd y wal ddim
+wrth Wil.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXIX.&nbsp; HOFF BETHAU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae&rsquo;n dda gan hen wr uwd a lla&rsquo;th<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n
+dda gan gath lygoden;<br />Mae&rsquo;n dda gan &rsquo;radwr flaen ar
+swch,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n dda gan hwch y fesen.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXX.&nbsp; CLOC.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae gen i, ac mae gen lawer,<br />Gloc ar y mur i gadw amser;<br />Mae
+gan Moses, Pant y Meusydd,<br />Gloc ar y mur i gadw&rsquo;r tywydd.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXI.&nbsp; DWY FRESYCHEN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mi welais ddwy gabetsen,<br />Yn uwch na chlochdy Llunden;<br />A
+deunaw g&#373;r yn hollti &rsquo;rhain,<br />A phedair cainc ar hugain.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXII.&nbsp; TOI A GWAU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mi welais i beth na welodd pawb,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y
+cwd a&rsquo;r blawd yn cerdded;<br />Y fr&acirc;n yn toi ar ben y ty,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r
+malwod yn gwau melfed.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXIII.&nbsp; MALWOD A MILGWN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mi welais innau falwen goch,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A dwy gloch wrth
+ei chlustiau;<br />A dau faen melin ar ei chefn,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn
+curo&rsquo;r milgwn gorau.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXIV.&nbsp; GWENNOL FEDRUS.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Do, mi welais innau wennol,<br />Ar y traeth yn gosod pedol;<br />Ac
+yn curo hoel mewn diwrnod,&mdash;<br />Dyna un o&rsquo;r saith rhyfeddod.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXV.&nbsp; LLYNCU DEWR.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mi weles beth na welodd pawb,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y cwd
+a&rsquo;r blawd yn cerdded,<br />Y fr&acirc;n yn toi ar ben y ty,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r
+g&#373;r mor hy a hedeg;<br />A hogyn bach, dim mwy na mi,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn
+Ilyncu tri dyniawed.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXVI., LXXVII.&nbsp; Y DDAFAD YN Y BALA.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&rsquo;Roedd gen i ddafad gorniog,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac arni
+bwys o wlan,<br />Yn pori ar lan yr afon<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ymysg
+y cerrig m&acirc;n;<br />Fe aeth yr hwsmon heibio,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hanosodd
+arni gi;<br />Ni welais i byth mo&rsquo;m dafad,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ys
+gwn i a welsoch chwi?</p>
+<p>Mi gwelais hi yn y Bala,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Newydd werthu ei
+gwlan,<br />Yn eistedd yn ei chadair,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;O flaen
+tanllwyth mawr o d&acirc;n;<br />A&rsquo;i phibell a&rsquo;i thybaco,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn
+smocio&rsquo;n abal ffri,<br />A dyna lle mae y ddafad,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwd
+morning, Jon, how di!</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXVIII.&nbsp; IAR Y PENMAEN MAWR.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&rsquo;Roedd gen i iar yn gorri,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ben y
+Penmaen Mawr,<br />Mi eis i droed y Wyddfa<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I
+alw arni i lawr;<br />Mi hedodd ac mi hedodd,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;i
+chywion gyda hi,<br />I ganol tir y Werddon,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Good
+morning, John!&nbsp; How di?</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXIX.&nbsp; I BLE?</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Troi a throsi, troi i ble?<br />I Abergele i yfed te.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXX.&nbsp; MORIO.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Fuost ti erioed yn morio?<br />&ldquo;Do, mewn padell ffrio;<br />Chwythodd
+y gwynt fi i Eil o Man,<br />A dyna lle bum i&rsquo;n crio.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXXI.&nbsp; LLONG FY NGHARIAD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dacw long yn hwylio&rsquo;n hwylus,<br />Heibio&rsquo;r trwyn, ac
+at yr ynys;<br />Os fy nghariad i sydd ynddi,<br />Hwyliau sidan glas
+sydd arni.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXXII.&nbsp; CWCH BACH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Cwch bach ar y m&ocirc;r,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A phedwar dyn yn
+rhwyfo;<br />A Shami pwdwr wrth y llyw<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn gwaeddi,&mdash;&ldquo;Dyn
+a&rsquo;n helpo.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXXIII.&nbsp; GLAN Y MOR.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae gen i d&#375; bach del,<br />O d&#375; bach del, O d&#375; bach
+del,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r gwynt i&rsquo;r drws bob amser;<br />Agorwch
+dipyn o gil y dd&ocirc;r,<br />O gil y dd&ocirc;r, o gil y dd&ocirc;r,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cewch
+weld y m&ocirc;r a&rsquo;r llongau.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXXIV.&nbsp; DWR Y MOR.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Ioan bach a finnau<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn mynd i ddwr y m&ocirc;r;<br />Ioan
+yn codi &rsquo;i goesau,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A dweyd fod d&#373;r
+yn oer.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXXV.&nbsp; TRI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Tri graienyn, tri maen melin,<br />Tair llong ar f&ocirc;r, tri m&ocirc;r,
+tri mynydd;<br />A&rsquo;r tri aderyn a&rsquo;r traed arian,<br />Yn
+tiwnio ymysg y twyni m&acirc;n.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXXVI.&nbsp; WEDI DIGIO.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae fy nghariad wedi digio,<br />Nis gwn yn wir pa beth ddaeth iddo;<br />Pan
+ddaw&rsquo;r gwibed bach a chywion,<br />Gyrraf gyw i godi ei galon.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXXVII.&nbsp; CARN FADRYN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mi af oddiyma i ben Carn Fadryn,<br />Er mwyn cael gweled eglwys
+Nefyn;<br />O ddeutu hon mae&rsquo;r plant yn chware,<br />Lle dymunwn
+fy mod inne.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXXVIII.&nbsp; SIGLO&rsquo;R CRYD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Siglo&rsquo;r cryd &acirc;&rsquo;m troed wrth bobi,<br />Siglo&rsquo;r
+cryd &acirc;&rsquo;m troed wrth olchi;<br />Siglo&rsquo;r cryd ymhob
+hysywaeth,<br />Siglo&rsquo;r cryd sy raid i famaeth.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXXXIX.&nbsp; Y LLEUAD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae nhw&rsquo;n dwedyd yn Llanrhaiad,<br />Mai rhyw deiliwr wnaeth
+y lleuad;<br />A&rsquo;r rheswm am fod goleu drwyddo,<br />Ei fod heb
+orffen cael ei bwytho.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXL.&nbsp; COES UN DDEL. <a name="citation39"></a><a href="#footnote39">{39}</a></h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Coes un ddel, ac hosan ddu,<br />Fel a&rsquo;r fel, fel a&rsquo;r
+fu;<br />Fel a&rsquo;r fu, fel a&rsquo;r fel,<br />Ac hosan ddu coes
+un ddel.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXLI.&nbsp; Y BRYN A&rsquo;R AFON.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Y Bryn,&mdash;&ldquo;Igam Ogam, ble&rsquo;r ei di?&rdquo;<br />Yr
+Afon,&mdash;&ldquo;Moel dy ben, nis gwaeth i ti.&rdquo;<br />Y Bryn,&mdash;&ldquo;Mi
+dyf gwallt ar fy mhen i<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cyn unioni&rsquo;th arrau
+ceimion di.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXLII.&nbsp; DECHREU CANU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Pan es i gynta i garu,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;O gwmpas tri o&rsquo;r
+gloch,<br />Mi gurais wrth y ffenestr,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lle&rsquo;r
+oedd yr hogen goch.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXLIII.&nbsp; SIGLO.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Tri pheth sy&rsquo;n hawdd eu siglo,&mdash;<br />Llong ar f&ocirc;r
+pan fydd hi&rsquo;n nofio,<br />Llidiart newydd ar glawdd helyg,<br />A
+march dan gyfrwy merch fonheddig.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXLIV.&nbsp; ARFER PENLLYN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dyma arfer pobl Penllyn,&mdash;<br />Canu a dawnsic hefo&rsquo;r
+delyn,<br />Dod yn ol wrth oleu&rsquo;r lleuad,<br />Dwyn y llwdn llwyd
+yn lladrad.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXLV.&nbsp; DILLAD NEWYDD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Caf finnau ddillad newydd<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;O hyn i tua&rsquo;r
+Pasg,<br />Mi daflaf rhain i&rsquo;r potiwr,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fydd
+hynny fawr o dasg;<br />Caf wedyn fynd i&rsquo;r pentre,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel
+sowldiwr bach yn smart,<br />A phrynnaf wn a chledde,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I
+ladd &rsquo;rhen Fonipart.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXLVI.&nbsp; LLE RHYFEDD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Eglwys fach Pencarreg,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ben y ddraenen wen;<br />A
+chlochdy mawr Llanbydder<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn Nheifi dros ei ben.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXLVII.&nbsp; SEL WIL Y PANT.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Pan oedd y ci ryw noson,<br />Yn ceisio crafu&rsquo;r crochon,<br />&rsquo;Roedd
+Wil o&rsquo;r Pant, nai Beti Sian,<br />Yn cynnal bla&rsquo;n &rsquo;i
+gynffon.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXLVIII.&nbsp; CARIO CEILIOG.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Twm yr ieir aeth lawr i&rsquo;r dre,<br />A giar a cheiliog gydag
+e;<br />Canodd y ceiliog,&mdash;&ldquo;Go-go-go&rdquo;;<br />Gwaeddodd
+Twm,&mdash;&ldquo;Halo!&nbsp; Halo!&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>LXLIX.&nbsp; FE DDAW.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Fe ddaw Gwyl Fair, fe ddaw Gwyl Ddewi,<br />Fe ddaw&rsquo;r hwyaden
+fach i ddodwy.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>C.&nbsp; CEL BACH, CEL MAWR.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Hei, gel bach, tua Chaerdydd,<br />&rsquo;Mofyn pwn o lestri pridd;<br />Hei,
+gel mawr, i Aberhonddu,<br />Dwmbwr dambar, llestri&rsquo;n torri.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CI.&nbsp; I&rsquo;R DRE.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Gyrru, gyrru, drot i&rsquo;r dre,<br />&rsquo;Mofyn bara cann a the.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CII.&nbsp; I FFAIR HENFEDDAU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Gyrru, gyrru, i ffair Henfeddau,<br />&rsquo;Mofyn pinnau, &rsquo;mofyn
+&rsquo;falau.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CIII.&nbsp; I FFAIR Y RHOS.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Gyrru, gyrru, i ffair y Rhos;<br />Mynd cyn dydd a dod cyn nos.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CIV.&nbsp; I FFAIR Y FENNI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Gyrru, gyrru, i ffair y Fenni;<br />&rsquo;Mofyn cledd i ladd y bwci.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CV.&nbsp; CEL BACH DEWR.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Welwch chwi cel bach<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ein cario ni&rsquo;n
+dau?<br />Mynd i ochor draw&rsquo;r afon<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gael
+eirin a chnau.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CVI.&nbsp; CEFFYL JOHN JONES.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mam gu, mam gu, dewch maes o&rsquo;r ty,<br />Gael gweld John Jones
+ar gefn y ci.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CVII.&nbsp; MARI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mari l&acirc;n, a Mari lon,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A Mari dirion
+doriad,<br />Mari ydyw&rsquo;r fwyna&rsquo;n fyw,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+Mari yw fy nghariad;<br />Ac onid ydyw Mari&rsquo;n l&acirc;n,<br />Ni
+wiw i Sian mo&rsquo;r siarad.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CVIII.&nbsp; TROT, TROT.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Trot, trot, tua&rsquo;r dre,<br />&lsquo;Mofyn pwn o lestri te;<br />Trot,
+trot, tua&rsquo;r dre,<br />I mofyn set o lestri te;<br />Galop, galop,
+tua chartre,<br />Torri&rsquo;r pwn a&rsquo;r llestri&rsquo;n gate.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CIX.&nbsp; FFIDIL A FFON.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mari John, ffidil a ffon,<br />Cyllell a bilwg i chware ding dong.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CX.&nbsp; ENNILL.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Sion a Siani Siencyn,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy&rsquo;n byw yn sir
+y Fflint;<br />Sian yn ennill chweugain,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A Sion
+yn ennill punt.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXI.&nbsp; DYNA&rsquo;R FFORDD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dafi Siencyn Morgan,<br />Yn codi&rsquo;r d&ocirc;n ei hunan;<br />A&rsquo;i
+isaf en e nesa i fiwn,<br />A dyna&rsquo;r ffordd i ddechre tiwn.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXII.&nbsp; ROBIN A&rsquo;R DRYVV.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Robin goch a&rsquo;r Dryw bach<br />Yn fy nghuro i fel curo sach;<br />Mi
+godais innau i fyny&rsquo;n gawr,<br />Mi drewais Robin goch i lawr.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXIII.&nbsp; Y JI BINC.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Ji binc, ji binc, ar ben y banc,<br />Yn pwyso hanner cant o blant.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXIV.&nbsp; Y FRAN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Shinc a Ponc a finne<br />Yn mynd i ffair y pinne;<br />Dod yn ol
+ar gefn y fr&acirc;n,<br />A phwys o wlan am ddime.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXV.&nbsp; ROBIN GOCH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Robin goch ar ben y rhiniog,<br />Yn gofyn tamaid heb un geiniog;<br />Ac
+yn dwedyd yn ysmala,&mdash;<br />&ldquo;Mae hi&rsquo;n oer, mi ddaw
+yn eira.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXVI.&nbsp; JAC Y DO.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Si so, Jac y Do,<br />Dal y deryn dan y to,<br />Gwerthu&rsquo;r
+fuwch a lladd y llo,<br />A mynd i Lunden i roi fro;<br />Dene diwedd
+Jac y Do.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXVII.&nbsp; DAWNS.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Y dyrnwr yn dyrnu,<br />Y ffidil yn canu;<br />A Robin goch bach<br />Yn
+dawnsio&rsquo;n y beudy.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXVIII.&nbsp; MYND I GARU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Rhowch imi fenthyg ceffyl,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I fyned dros y
+lan,<br />I garu&rsquo;r ferch fach ifanc<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy&rsquo;n
+byw &rsquo;da &rsquo;i thad a&rsquo;i mham;<br />Ac oni ddaw yn foddus,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;i
+gwaddol gyda hi,<br />Gadawaf hi yn llonydd,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Waith
+bachgen pert wyf fi.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXIX.&nbsp; FY EIDDO.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae gennyf d&#375; cysurus,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A melin newydd
+dwt,<br />A chwpwrdd yn y gornel,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A mochyn yn
+y cwt.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXX.&nbsp; SEN I&rsquo;R GWAS.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Y llepyn llo a&rsquo;r gwyneb llwyd,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ti fyti
+fwyd o&rsquo;r goer;<br />Pe torrit gwys fel torri gaws,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe
+fyddai&rsquo;n haws dy ddiodde.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXI.&nbsp; PRUN?</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dic Golt a gysgodd yn y cart,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe&rsquo;i speiliwyd
+o&rsquo;i geffyle;<br />A phan ddihunodd, holi wnai,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&ldquo;Ai
+Dic wyf fi, ai nage?<br />Os Dic wyf fi, ces golled flin,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi
+gollais fy ngheffyle;<br />Ac os nad Dic, &rsquo;rwy&rsquo;n fachgen
+smart,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Enillais gart yn rhywle.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXII.&nbsp; DAMWAIN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Shigwti wen Shon-Gati,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae
+crys y g&#373;r heb olchi,<br />Fe aeth yr olchbren gyda&rsquo;r nanf,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r
+wraig a&rsquo;r plant yn gwaeddi.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXIII.&nbsp; COED TAN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Gwern a helyg<br />Hyd Nadolig.<br />Bedw, os cair,<br />Hyd Wyl
+Fair;<br />Cringoed caeau<br />O hynny hyd Glamai;<br />Briwydd y fr&acirc;n<br />O
+hynny ymlaen.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXIV.&nbsp; FFAIR PWLLHELI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Aeth fy Ngwen i ffair Pwllheli,<br />Eisio padell bridd oedd arni;<br />Rhodd
+am dani saith o sylltau,<br />Cawswn i hi am dair a dimau.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXV.&nbsp; BORE GOLCHI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Aeth fy Ngwen ryw fore i olchi,<br />Eisio dillad gl&acirc;n oedd
+arni;<br />Tra bu Gwen yn &rsquo;mofyn sebon,<br />Aeth y dillad hefo&rsquo;r
+afon.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXVI.&nbsp; BORE CORDDI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Aeth fy Ngwen ryw fore i gorddi,<br />Eisio menyn ffres oedd arni;<br />Tra
+bo Gwen yn &rsquo;mofyn halen,<br />Aeth y ci a&rsquo;r menyn allan.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXVII.&nbsp; SEREN DDU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Seren ddu a mwnci,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sion y gof yn dyrnu,<br />Modryb
+Ann yn pigo pys,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A minnau&rsquo;n chwys dyferu.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXVIII.&nbsp; BENTHYG LLI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Si so gorniog,<br />Grot &acirc; pheder ceiniog,<br />Un i mi, ac
+un i chwi,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac un i&rsquo;r dyn,<br />Am fenthyg
+y lli gorniog.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXIX.&nbsp; LLAWER O HONYNT.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Ceiliog bach y Wyddfa<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn canu ar y bryn,<br />Hwyaid
+Aber Glaslyn<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn nofio ar y llyn;<br />Gwyddau
+Hafod G&rsquo;regog<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn gwaeddi &ldquo;wich di
+wach,&rdquo;<br />A milgwn Jones Ynysfor<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ol
+y llwynog bach.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXX.&nbsp; LLE MAE PETHAU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae yn y Bala flawd ar werth,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n
+Mawddwy berth i lechu,<br />Mae yn Llyn Tegid ddwr a gro,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n
+Llundain o i bedoli;<br />Ac yng Nghastell Dinas Br&acirc;n<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae
+ffynnon l&acirc;n i ymolchi.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXXI.&nbsp; HEN LANC.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Briodi di?<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na wnaf byth!<br />Wyt ti&rsquo;n
+siwr?<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ydw&rsquo;n siwr.</p>
+<p>Hen lanc yn byw fy hunan<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ydwyf
+fi;<br />Yn meddu cwrs o arian,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ydwyf
+fi;<br />Yn meddwl am briodi?<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Priodi, na wnaf
+byth;<br />Waeth beth fydd gennyf wedyn,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond
+poenau lond fy nyth.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXXII.&nbsp; CARU FFYDDLON.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae nhw&rsquo;n dwedyd ac yn son<br />Mod i&rsquo;n caru yn sir Fon;<br />Minne
+sydd yn caru&rsquo;n ffyddlon<br />Dros y d&#373;r yn sir Gaernarfon.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXXIII.&nbsp; CARU YMHELL.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Caru yng Nghaer, a charu yng Nghorwen,<br />Caru yn Nyffryn Clwyd
+a Derwen;<br />Caru &rsquo;mhellach dros y mynydd,<br />Cael yng Nghynwyd
+gariad newydd.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXXIV.&nbsp; ELISABETH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Elisabeth bach, a briodwch chwi fi?<br />Dyma&rsquo;r amser gore
+i chwi;<br />Tra bo&rsquo;r drym yn mynd trwy&rsquo;r dre,<br />Tra
+bo&rsquo;ch calon bach yn ei lle.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXXV.&nbsp; SHONTYN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Shontyn, Shontyn, y gwr tynn;<br />Clywed y cwbl, a dweyd dim.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXXVI.&nbsp; GLAW.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae&rsquo;n bwrw glaw allan,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n hindda&rsquo;n
+y ty,<br />A merched Tregaron<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn chwalu&rsquo;r
+gwlan du.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXXVII.&nbsp; Y CARWR TRIST.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Bachgen bach o Ddowles,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn gweithio&rsquo;n
+ngwaith y t&acirc;n,<br />Bron a thorri &rsquo;i galon<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar
+ol y ferch fach l&acirc;n;<br />Ei goesau fel y pibau,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;i
+freichiau fel y brwyn,<br />Ei ben e fel pytaten,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+hanner llath o drwyn.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXXVIII.&nbsp; JOHN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Ar y ffordd wrth fynd i Lerpwl,<br />Gwelais Iohn ar ben y cwpwr;<br />Gofynnnis
+iddo beth oedd o&rsquo;n wneyd;<br />&ldquo;Bwyta siwgwr, paid a deyd.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXXXIX.&nbsp; BREUDDWYD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Gwelais neithiwr, drwy fy hun,<br />Lanciau Llangwm bod yg un;<br />Rhai
+mewn uwd, a rhai mewn llymru,<br />A rhai mewn buddai, wedi boddi.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXL.&nbsp; PEDOLI, PEDINC.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Pedoli, pedoli, pe-dinc,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n rhaid
+i ni bedoli<br />Tae e&rsquo;n costio i ni bunt;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pedol
+yn ol, a phedol ymlaen,<br />Pedol yn eise o dan y droed ase,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bi-dinc,
+bi-dinc, bi-dinc.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXLI.&nbsp; PEDOLI,&nbsp; PEDROT.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Pedoli, pedoli, pedoli, pe-drot,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n
+rhaid i ni bedoli<br />Tae e&rsquo;n costio i ni rot;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pedol
+yn ol, a phedol ymlaen,<br />Pedol yn eise o dan y droed ase,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bi-drot,
+bi-drot, bi-drot.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXLII.&nbsp; PEDOLI&rsquo;R CEFFYL GWYN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Pedoli, pedoli, pe-din,<br />Pedoli&rsquo;r ceffyl gwyn;<br />Pedoli,
+pedoli, pe-doc,<br />Pedoli&rsquo;r ebol broc.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXLIII.&nbsp; ROBIN DIR-RIP.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Robin dir-rip,<br />A&rsquo;i geffyl a&rsquo;i chwip;<br />A&rsquo;i
+gap yn ei law,<br />Yn rhedeg trwy&rsquo;r baw.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXLIV.&nbsp; GWCW!</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&ldquo;Gw-Cw!&rdquo; medd y gog,<br />Ar y gangen gonglog;<br />&ldquo;Gw-cw!&rdquo;
+medd y llall,<br />Ar y gangen arall.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXLV.&nbsp; GARDYSON.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Shoni moni, coesau meinion,<br />Cwtws y gath yu lle gardyson.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXLVI.&nbsp; ESGIDIAU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Lle mae &rsquo;i sgidie?<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pwy sgidie?<br />Sgidie
+John.<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pwy John?<br />John diti.<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pwy
+diti?<br />Diti &rsquo;i fam.<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pwy fam?<br />I
+fam e&rsquo;.<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pwy e&rsquo;?<br />E&rsquo; &rsquo;i
+hunan.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXLVII.&nbsp; ROBIN GOCH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Robin goch ar ben y rhiniog,<br />A&rsquo;i ddwy aden yn anwydog;<br />Ac
+yn dwedyd yn ysmala,&mdash;<br />&ldquo;Mae hi&rsquo;n oer, mi ddaw
+yn eira.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXLVIII.&nbsp; CHWARE.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Canwch y gloch!<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;(<i>Tynnu yn un o&rsquo;r
+cudynau gwallt</i>)<br />Curwch y drws!<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;(<i>Taro&rsquo;r
+talcen a&rsquo;r bys</i>)<br />Codwch y glicied!<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;(<i>Gwasgu
+blaen y trwyn i fyny</i>)<br />Dowch i mewn, dowch i mewn, dowch i mewn!<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;(<i>Rhoi&rsquo;r
+bys ar y wefus</i>).</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXLIX.&nbsp; CARIAD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae gen i gariad gl&acirc;n, gl&acirc;n,<br />Gwrid coch a dannedd
+m&acirc;n;<br />Ei dwy ael fel ede sidan,<br />Gwallt ei phen fel gwiail
+arian.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CL.&nbsp; DEWIS OFER.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mynd i&rsquo;r ardd i dorri pwysi,<br />Gwrthod lafant, gwrthod lili;<br />Pasio&rsquo;r
+pinc a&rsquo;r rhosod cochion,<br />Dewis pwysi o ddanadl poethion.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLI.&nbsp; LADI FACH BENFELEN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Ladi bach benfelen,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn byw ar ben y graig,<br />Mi
+bobith ac mi olchith,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwnaiff imi burion gwraig;<br />Mi
+startsith ac mi smwddith,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwnaiff imi burion
+bwyd,<br />Fe wnaiff i&rsquo;r haul dywynnu<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar
+ben y Garreg Lwyd.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLII.&nbsp; CYDYMDEIMLAD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Trueni mawr oedd gweled<br />Y merlyn bach diniwed,<br />Ac arno
+fe y chwys yn drwyth,<br />Wrth lusgo llwyth o ddefed.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLIII.&nbsp; APEL.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Glaw bach, cerr ffordd draw,<br />A gad i&rsquo;r haul ddod yma.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLIV.&nbsp; SAETHU LLONGAU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Welsoch chwi wynt, welsoch chwi law?<br />Welsoch chwi dderyn bach
+ffordd draw?<br />Welsoch chwi ddyn &acirc; photasen ledr,<br />Yn saethu
+llongau brenin Lloegr?</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLV.&nbsp; CEINIOG I MI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Si so, si so,<br />Deryn bach
+ar ben y to;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ceiniog i ti,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ceiniog
+i mi,<br />A cheiniog i&rsquo;r iar am ddodwy,<br />A cheiniog i&rsquo;r
+ceiliog am ganu.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLVI.&nbsp; Y TYWYDD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Bys i fyny, teg yfory;<br />Bys i lawr, glaw mawr.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLVII., CLVIII.&nbsp; CALANMAI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Daw Clame, daw Clame,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Daw dail ar bob twyn,&mdash;<br />Daw
+meistr a meistres<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I edrych yn fwyn.</p>
+<p>A minne, &rsquo;rwy&rsquo;n coelio,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn hela
+i&rsquo;m co,<br />I&rsquo;r gunog laeth enwyn<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fod
+ganwaith dan glo.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLIX.&nbsp; CATH DDU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Amen, person pren,<br />Cath ddu a chynffon wen.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLX.&nbsp; MYND A DOD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Hei ding, diri diri dywn,<br />Gyrru&rsquo;r gwyddau bach i&rsquo;r
+cawn;<br />Dwad &rsquo;nol yn hwyr brynhawn,<br />A&rsquo;u crombilau
+bach yn llawn.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXI.&nbsp; GYRU GWYDDAU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Hen wraig bach yn gyrru gwyddau,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar
+hyd y nos;<br />O Langollen i Ddolgellau,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar
+hyd y nos;<br />Ac yn dwedyd wrth y llanciau,<br />&ldquo;Gyrrwch chwi,
+mi ddaliaf finnau,&rdquo;<br />O Langollen i Ddolgellau,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar
+hyd y nos.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXII.&nbsp; BWRW EIRA.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Hen wraig yn pluo gwyddau,<br />Daw yn fuan ddyddiau&rsquo;r gwyliau.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXIII.&nbsp; BETH SYDD GENNYF.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae gen i iar, mae gen i geiliog,<br />Mae gen i gywen felen gopog;<br />Mae
+gen i fuwch yn rhoi i mi lefrith,<br />Mae gen i gyrnen fawr o wenith.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXIV.&nbsp; TAIR GWYDD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Gwydd o flaen g&#373;ydd,<br />G&#373;ydd ar ol g&#373;ydd,<br />A
+rhwng pob dwy &#373;ydd, g&#373;ydd;<br />Sawl g&#373;ydd oedd yno?</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXV., CLXVI.&nbsp; CARIAD Y MELINYDD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mi af i&rsquo;r eglwys Ddywsul nesa,<br />Yn fy sidan at fy sodla;<br />Dwed
+y merched wrth eu gilydd,&mdash;<br />&ldquo;Dacw gariad Wil Felinydd.&rdquo;<br />Os
+Wil Felinydd wyf yn garu,<br />Rhoddaf bupur iddo falu;<br />Llefrith
+gwyn i yrru&rsquo;r felin,<br />A chocos arian ar yr olwyn.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXVII.&nbsp; CARIAD ARALL.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n dda gen i fuwch,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n
+dda gen i oen,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n dda gen i geffyl<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn
+llydan ei ffroen;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n dda gen i &rsquo;r
+adar<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy&rsquo;n canu yn y llwyn.<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n
+dda gen i fachgen<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chrwb ar
+ei drwyn;<br />A thipyn bach bach o ol y frech wen,<br />Yn gwisgo het
+befer ar ochor ei ben.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXVIII.&nbsp; GWRAIG.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mi fynnai wraig, mi wranta,<br />Caiff godi&rsquo;r bore&rsquo;n
+nghynta;<br />Troed yn ol a throed ymlaen,<br />A throed i gicio&rsquo;r
+pentan.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXIX., CLXX.&nbsp; PRY BACH. <a name="citation63"></a><a href="#footnote63">{63}</a></h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Pry bach yn mynd i&rsquo;r coed,<br />Dan droi &rsquo;i ferrau, dan
+droi &rsquo;i droed;<br />Dwad adre yn y bore,<br />Wedi colli un o&rsquo;i
+sgidie.</p>
+<p>Pry bach yn edrych am dwll,<br />Yn edrych am dwll, yn edrych am
+dwll,<br />Pry bach yn edrych am dwll,<br />A <i>dyma</i> dwll, dwll,
+dwll, dwll, dwll.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXI.&nbsp; Y BYSEDD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bowden,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwas y Fowden,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Libar
+labar,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwas y stabal,<br />Bys bach, druan g&#373;r,<br />Dorrodd
+&rsquo;i ben wrth gario d&#373;r<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I mam i dylino.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXII.&nbsp; CHWARE&rsquo;R BYSEDD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&ldquo;I&rsquo;r coed,&rdquo; medde Modryb y Mawd,<br />&ldquo;I
+be?&rdquo; medde Bys yr Uwd;<br />&ldquo;I ladrata,&rdquo; medde Hirfys;<br />&ldquo;Beth
+os dalian ni?&rdquo; medde&rsquo;r Canol-fys;<br />&ldquo;Dengwn, dengwn,
+rhag iddo&rsquo;n dal ni,&rdquo;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Medde&rsquo;r
+Bys Bach.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXIII.&nbsp; BWGAN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Bwgan bo lol, a thwll yn &rsquo;i fol,<br />Digon o le i geffyl a
+throl.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXIV.&nbsp; YR ENETH BENFELEN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae geneth deg ben-felen<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn byw ym Mhen y
+Graig,<br />Dymunwn yn fy nghalon<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gael honno
+imi&rsquo;n wraig;<br />Hi fedr bobi a golchi,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+thrin y tamaid bwyd,<br />Ac ennill llawer ceiniog<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Er
+lles y bwthyn llwyd.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXV.&nbsp; Y WYLAN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Y wylan fach adnebydd<br />Pan fo&rsquo;n gyfnewid tywydd;<br />Hi
+hed yn deg, ar aden wen,<br />O&rsquo;r m&ocirc;r i ben ymynydd.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXVI.&nbsp; FY NGHARIAD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dacw &rsquo;nghariad ar y dyffryn,<br />Llygaid hwch a dannedd mochyn;<br />A
+dau droed fel gwadn arad,<br />Fel dyllhuan mae hi&rsquo;n siarad.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXVII.&nbsp; DAU DDEWR.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dau lanc ifanc yn mynd i garu,<br />Ar noswaith dywell fel y fagddu;<br />Swn
+cacynen yn y rhedyn<br />A&rsquo;u trodd nhw adre&rsquo;n fawr eu dychryn.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXVIII.&nbsp; LLANC.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mi briodaf heddyw yn ddi-nam,<br />Heb ddweyd un gair wrth nhad na
+mam.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXIX.&nbsp; YMFFROST.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Chwarelwr <a name="citation67"></a><a href="#footnote67">{67}</a>
+oedd fy nhaid,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Chwarelwr oedd fy nhad;<br />Chwarelwr
+ydwyf finnau,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y goreu yn y wlad;<br />Chwarelwr
+ydyw&rsquo;r baban<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy&rsquo;n cysgu yn ei gryd,<br />Ond
+tydi o&rsquo;n beth rhyfedd<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ein bod ni&rsquo;n
+chwarelwyr i gyd?</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXX.&nbsp; Y RHYBELWR BACH. <a name="citation68"></a><a href="#footnote68">{68}</a></h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Rhybelwr bychan ydwyf,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn gweithio hefo nhad,<br />Mi
+allaf drin y cerrig<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn well na neb o&rsquo;r
+wlad;<br />&rsquo;Rwy&rsquo;n medru naddu <i>Princes</i>,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y
+<i>Squares</i>, a&rsquo;r <i>Counties</i> bach,<br />Cyn hir caf finnau
+fargen,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Os byddaf byw ac iach.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXXI.&nbsp; LLIFIO.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Llifio, llifio, llifio&rsquo;n dynn,<br />Grot y dydd y flwyddyn
+hyn;<br />Os na lifiwn ni yn glau,<br />&rsquo;Nillwn ni ddim grot yn
+dau.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXXII.&nbsp; GOLCHI LLESTRI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dorti, Dorti, bara gwyn yn llosgi,<br />D&#373;r ar y t&acirc;n i
+olchi&rsquo;r llestri.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXXIII.&nbsp; CAP.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Morus y gwynt,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac Ifan y glaw,<br />Daflodd
+fy nghap<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I ganol y baw.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXXIV.&nbsp; CLOCS.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae gen i b&acirc;r o glocs,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A rheini&rsquo;n
+b&acirc;r go dda,<br />Fe barant dros y gaea,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+thipyn bach yr ha;<br />Os can nhw wadnau newydd,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe
+barant dipyn hwy;<br />A saith a dime&rsquo;r glocsen,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+phymtheg am y ddwy.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXXV.&nbsp; GLAW.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Glaw, glaw, cerdda draw;<br />Haul, haul, tywynna.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXXVI.&nbsp; MERCHED DOL &rsquo;R ONNEN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae&rsquo;n bwrw glaw allan,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n deg
+yn y t&#375;,<br />A merched Dol &rsquo;r Onnen<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn
+cribo&rsquo;r gwlan du.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXXVII.&nbsp; LLIW&rsquo;R GASEG.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Caseg winnau, coesau gwynion,<br />Groenwen denau, garnau duon;<br />Garnau
+duon, groenwen denau,<br />Coesau gwynion, caseg winnau.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXXVIII.&nbsp; BERWI POTEN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hei, ding-a-ding, diri,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae
+poten yn berwi,<br />Shini a Shani yn gweithio t&acirc;n dani;<br />Shani&rsquo;n
+ei phuro &acirc; phupur a ffl&#373;r,<br />Ychydig o laeth, a llawer
+o dd&#373;r.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CLXXXIX.&nbsp; WRTH Y TAN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dorti, Dorti, bara gwyn yn llosgi,<br />D&#373;r ar y t&acirc;n i
+olchi&rsquo;r llestri;<br />Crafwch y crochan gael creifion i&rsquo;r
+ci,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A hefyd gwnewch gofio<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhoi
+llaeth i&rsquo;r gath ddu.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXC.&nbsp; PAWB WRTHI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Y ci mawr yn pobi,<br />Y ci bach yn corddi,<br />A&rsquo;r gath
+ddu yn golchi<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ei gwyneb yn l&acirc;n;<br />Y
+wraig yn y popty<br />Yn gwylio&rsquo;r bara&rsquo;n crasu,<br />A&rsquo;r
+llygod yn rhostio<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y cig wrth y t&acirc;n.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXCI., CXCII.&nbsp; TE A SIWGR GWYN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Hen ferched bach y pentre,<br />Yn gwisgo capie lasie,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yfed
+te a siwgr gwyn,<br />A chadw dim i&rsquo;r llancie.</p>
+<p>Bara a llaeth i&rsquo;r llancie,<br />Ceirch i&rsquo;r hen geffyle,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cic
+yn ol, a chic ymlaen,<br />A dim byd i&rsquo;r genod.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXCIII.&nbsp; SI SO.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Si so, jac y do,<br />Yn gwneyd ei nyth drwy dyllu&rsquo;r to,<br />Yn
+gwerthu&rsquo;r mawn a phrynnu&rsquo;r glo,<br />Yn lladd y fuwch a
+blino&rsquo;r llo,<br />Yn cuddio&rsquo;r arian yn y gro,<br />A mynd
+i&rsquo;r Werddon i roi tro,<br />Si so, jac y do.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXCIV.&nbsp; I&rsquo;R SIOP.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae gen i ebol melyn<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn codi&rsquo;n bedair
+oed,<br />A phedair pedol arian<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;O dan ei bedwar
+troed;<br />I&rsquo;r siop fe geiff garlamu,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I
+geisio llonnaid sach<br />O de a siwgr candi<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I
+John a Mari fach.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXCV.&nbsp; CADW CATH DDU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae gen i gath ddu,<br />Fu erioed ei bath hi,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hi
+gurith y clagwydd,<br />Hi dynnith ei blu;<br />Mae ganddi winedd a
+barf,<br />A rheini mor hardd,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hi helith y llygod<br />Yn
+lluoedd o&rsquo;r ardd;<br />Daw eilwaith i&rsquo;r ty,<br />Hi gurith
+y ci,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi rown i chwi gyngor<br />I gadw
+cath ddu.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXCVI.&nbsp; NEWID BYD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Ar ol bod yn ferch ifanc,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A gwisgo fy ffrog
+wen,<br />A&rsquo;m gwallt i wedi ei blethu<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel
+coron ar fy mhen;<br />A&rsquo;m sgidiau wedi eu polsio,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r
+rheiny&rsquo;n cau yn glos,&mdash;<br />Ar ol i mi briodi<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhaid
+i mi wisgo clocs.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXCVII.&nbsp; SIOM.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&rsquo;Rown i&rsquo;n meddwl, ond priodi,<br />Na chawn i ddim ond
+dawnsio a chanu;<br />Ond y peth a ges i wedi priodi,<br />Oedd siglo&rsquo;r
+cryd a suo&rsquo;r babi.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXCVIII.&nbsp; RHY WYNION.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae mam ynghyfraith, hwnt i&rsquo;r afon,<br />Yn gweld fy nillad
+yn rhy wynion;<br />Mae hi&rsquo;n meddwl yn ei chalon<br />Mai &rsquo;mab
+hi sy&rsquo;n prynnu&rsquo;r sebon.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CXCIX.&nbsp; DIM GWAITH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Ysgafn boced, dillad llwyd,<br />Mawr drugaredd yw cael bwyd;<br />Mynd
+o gwmpas, troi o gwmpas,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar hyd y fro;<br />Ymofyn
+gwaith, dim gwaith,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Trwm yw&rsquo;r tro.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CC.&nbsp; PWY FU FARW?</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Pwy fu farw?<br />&ldquo;Sion Ben Tarw.&rdquo;<br />Pwy geiff y gwpan?<br />&ldquo;Sion
+Ben Tympan.&rdquo;<br />Pwy geiff y llwy?<br />&ldquo;Pobol y plwy.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCI.&nbsp; P&rsquo;LE MAE DY FAM?</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Titw bytaten, i ble&rsquo;r aeth dy fam?<br />Hi aeth i lygota a
+chafodd beth cam;<br />Gwraig y ty nesaf a&rsquo;i triniodd hi&rsquo;n
+frwnt,<br />Hi gurodd ei dannedd yng nghaead y stwnt.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCII.&nbsp; DAU ROBIN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Crio, crio, crio,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae Robin ni yn groch;<br />Canu,
+canu, canu,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;O hyd, mae Robin goch.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCIII., CCIV.&nbsp; SION.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Sion i fyny, Sion i wared,<br />Sion i garthu tan y gwartheg;<br />Sion
+a &#373;yr yn well na&rsquo;r merched<br />Pa sawl torth a wneir o beced.</p>
+<p>Fe geir pedair torth o phioled,<br />Fe geir wyth o hanner peced;<br />Ac
+os bydd y wraig yn hyswi,<br />Fe geir teisen heblaw hynny.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCV.&nbsp; ABER GWESYN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Abergwesyn, cocyn coch,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae cloch yn Abertawe;<br />Mae
+eidion coch yng nghoed Plas Gwent,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A pharlament
+yn Llunden.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCVI.&nbsp; CORWEN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Neidiodd llyffant ar ei naid<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;O Lansantffraid
+i Lunden,<br />Ac yn ei ol yr eilfed waith<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar
+ganllaw pont Llangollen;<br />Ond yn lle disgynnedd y drydedd waith<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond
+ynghanol caerau Corwen.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCVII.&nbsp; DYFED.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dincyll, doncell, yn y Bridell;<br />Tair cloch arian yng Nghilgeran;<br />Uch
+ac och yn Llandudoch;<br />Llefain a gwaeddi yn Aberteifi;<br />Llaeth
+a chwrw yn Eglwys Wrw;<br />Cario ceffyl pren trwy Eglwys Wen.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCVIII.&nbsp; RHUDDLAN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Y cobler coch o Ruddlan<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A aeth i foddi cath,<br />Mewn
+cwd o lian newydd<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nad oedd o damed gwaeth;<br />Y
+cwd aeth hefo&rsquo;r afon,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y gath a ddaeth i&rsquo;r
+lan,<br />Ow&rsquo;r cobler coch o Ruddlan,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;On&rsquo;d
+oedd o&rsquo;n foddwr gwan?</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCIX., CCX.&nbsp; AMEN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&ldquo;John, John, gymri di jin?&rdquo;<br />&ldquo;Cymra, cymra,
+os ca i o am ddim;&rdquo;<br />&ldquo;Amen,&rdquo; meddai&rsquo;r ffon,<br />&ldquo;Dwgyd
+triswllt o siop John.&rdquo;</p>
+<p>Lleuad yn oleu, plant bach yn chwareu,<br />Lladron yn dwad dan weu
+hosanau,<br />Taflu y &rsquo;sanau dros ben y cloddiau;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&ldquo;Amen,&rdquo;
+meddai&rsquo;r ffon,<br />&ldquo;Dwgyd sofren o siop John.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXI.&nbsp; JINI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Welsoch chwi Jini mewn difri?<br />Yn tydi hi&rsquo;n grand aneiri?<br />Heten
+grand, a bwcwl a band,<br />Yn tydi hi&rsquo;n grand, mewn difri?</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXII.&nbsp; DAFYDD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Bachgen da &rsquo;di Dafydd,<br />Gwisgo&rsquo;i sgidie newydd;<br />Cadw&rsquo;r
+hen rai tan yr ha,<br />Bachgen da &rsquo;di Dafydd.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXIII.&nbsp; MAM YN DOD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dacw mam yn dwad<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth y garreg wen,<br />Menyn
+yn &rsquo;i ffedog,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A blawd ar &rsquo;i phen;</p>
+<p>Mae&rsquo;r fuwch yn y beudy<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn brefu am y
+llo,<br />A&rsquo;r llo yr ochr arall<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn chware
+banjo.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXIV.&nbsp; ROBIN YN DOD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Cliriwch y stryd, a sefwch yn rhenc;<br />Mae Robin, ding denc, yn
+dwad.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXV.&nbsp; BACHGEN BACH OD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Bachgen bach o Felin y Wig,<br />Welodd o &rsquo;rioed damaid o gig;<br />Gwelodd
+falwen ar y bwrdd,<br />Cipiodd ei gap, a rhedodd i ffwrdd.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXVI.&nbsp; CAM A FI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Di-ling, di-ling, pwdin yn brin;<br />Meistr yn cael tamed, finne&rsquo;n
+cael dim.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXVII.&nbsp; NED DDRWG.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Nedi ddrwg, o dwll y m&#373;g,<br />Gwerthu &rsquo;i fam am ddime
+ddrwg.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXVIII.&nbsp; OED Y BACHGEN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&ldquo;Be &rsquo;di dy oed di?&rdquo;<br />Yr un oed a bawd fy nhroed,<br />A
+thipyn h&#375;n na nannedd.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXIX.&nbsp; Y BYSEDD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Fini, fini, Fawd,<br />Brawd y Fini Fawd,<br />Wil Bibi,<br />Sion
+Bobwr,<br />Bys bach, druan g&#373;r,<br />Dal &rsquo;i ben o dan y
+d&#373;r.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXX.&nbsp; SI BEI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Cysga bei, babi,<br />Yng ngh&ocirc;l dadi;<br />Neu daw&rsquo;r
+baglog mawr<br />I dy mo&rsquo;yn di&rsquo;n awr.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXI.&nbsp; GA I FENTHYG CI?</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Welwch chwi fi, a welwch chwi fi?<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Welwch chwi&rsquo;n
+dda ga i fenthyg ci?<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae ci
+modryb Ann<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wedi mynd i&rsquo;r
+Llan;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae ci modryb Elin<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wedi
+mynd i&rsquo;r felin;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae ci
+modryb Catrin<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Allan ers meityn;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae
+ci modryb Jane<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wedi mynd yn
+hen;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae ci modryb Sioned<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn
+methu a gweled;<br />Mae ci tad-cu, a chi mam-gu,<br />Wedi mynd allan
+hefo&rsquo;n ci ni;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chi modryb Ann Ty&rsquo;n
+y Coed<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wedi llosgi &rsquo;i
+droed<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn padell fawr o bwdin.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXII.&nbsp; CHWALU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Chwllio&rsquo;r t&#375; a chwalu&rsquo;r to,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+thynnu efo thennyn,<br />O forfa Caer i furiau Cent,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nadolig
+sy yn dilyn;<br />A dal y lladron cas a hy,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fu&rsquo;n
+torri ym Mhlas y Celyn.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXIII.&nbsp; PONT LLANGOLLEN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mi weles ddwy lygoden,<br />Yn cario pont Llangollen;<br />Yn ol
+a blaen o gylch y dd&ocirc;l,<br />Ac yn eu hol drachefen.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXIV.&nbsp; ROBIN GOCH RHIWABON.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Robin goch o blwy Rhiwabon,<br />Lyncodd b&acirc;r o fachau crochon;<br />Bu&rsquo;n
+edifar ganddo ganwaith,<br />Eisieu llyncu llai ar unwaith.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXV.&nbsp; MEDR ELIS.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Tri pheth a fedr Elis,&mdash;<br />Rhwymo&rsquo;r eisin sil yn gidys,<br />Dal
+y gwynt a&rsquo;i roi mewn coden,<br />Rhoi llyffethair ar draed malwen.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXVI.&nbsp; BWCH Y WYDDFA.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&rsquo;Roedd bwch yn nhroed y Wyddfa<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn rhwym
+wrth aerwy pren,<br />A&rsquo;r llall yn Ynys Enlli,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn
+ymryson taro pen;<br />Wrth swn y rhain yn taro,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae
+hyn yn chwedl chwith,<br />Fe syrthiodd clochdy&rsquo;r Bermo,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac
+ni chodwyd mohono byth.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXVII.&nbsp; CEFFYL JOHN BACH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Hei gel, i&rsquo;r dre; hei gel, adre,&mdash;<br />Ceffyl John bach
+mor gynted a nhwnte.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXVIII.&nbsp; DADL DAU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Sion a Gwen sarrug,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ryw nos wrth y t&acirc;n,<br />Wrth
+son am eu cyfoeth,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I ymremian yr aen;<br />Sion
+fynnai ebol<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I bori ar y bryn,<br />A Sian fynnai
+hwyaid<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I nofio ar y llyn.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXIX.&nbsp; YR HAFOD LOM.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mi af oddiyma i&rsquo;r Hafod Lom,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Er ei bod
+hi&rsquo;n drom o siwrne,<br />Mi gaf yno ganu cainc<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar
+ymyl mainc y simdde;<br />Ac, ond odid; dyna&rsquo;r fan<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y
+bydda i tan y bore.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXX.&nbsp; COED Y PLWY.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Helyg a bedw, gwern a derw,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cyll, a mall,
+a bocs, ac yw;<br />A choed shirins <a name="citation88a"></a><a href="#footnote88a">{88a}</a>
+a gwsberins <a name="citation88b"></a><a href="#footnote88b">{88b}</a>,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+chelynen werddlas wiw.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXXI.&nbsp; HEN WRAIG SIARADUS.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Hen wraig o ymyl Rhuthyn,<br />Aeth i&rsquo;r afon i olchi pwdin;<br />Tra
+bu&rsquo;n siarad &acirc;&rsquo;i chymdogion,<br />Aeth y pwdin efo&rsquo;r
+afon,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ol y cwd.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXXII.&nbsp; MOCHYN BACH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Jim Cro crystyn,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wan, tw, and ff&ocirc;r;<br />Mochyn
+bach yn eistedd<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ddel ar y stol.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXXIII.&nbsp; RHYFEDD IAWN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Aeth hen wraig i&rsquo;r dre i brynnu pen tarw,<br />Pan ddaeth hi&rsquo;n
+ol &rsquo;roedd y plant wedi marw;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Aeth
+i&rsquo;r llofft i ganu&rsquo;r gloch,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cwympodd
+lawr i stwnd y moch.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXXIV.&nbsp; Y STORI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Hen wraig bach yn y gornel,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A phib yn ei phen;<br />Yn
+smocio llaeth enwyn,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyna&rsquo;r stori
+ar ben.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXXV.&nbsp; CARLAM.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Calap ar galap, a&rsquo;r asyn ar drot,<br />A finne&rsquo;n clunhercan
+yn ddigon o sport.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXXVI.&nbsp; CALENNIG.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Calennig i mi, calennig i&rsquo;r ffon,<br />Calennig i fwyta, y
+noson hon;<br />Calennig i&rsquo;m tad am glytio&rsquo;m sgidiau,<br />Calennig
+i&rsquo;m mam am drwsio&rsquo;m sanau.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXXVII.&nbsp; CARTREF.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dacw nhad yn naddu,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A mam
+a nain yn nyddu,<br />Y naill a&rsquo;r droell fawr, a&rsquo;r llall
+a&rsquo;r droell fach,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A nhaid yn y gornel yn
+canu.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXXVIII.&nbsp; DAFAD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dafad ddu <a name="citation91"></a><a href="#footnote91">{91}</a><br />Finddu,
+fonddu,<br />Felen gynffonddu,<br />Foel, a chudyn a chynffon ddu.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXXXIX.&nbsp; ADERYN Y BWN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Aderyn y bwn a bama,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A aeth
+i rodio&rsquo;r gwylia,<br />Ac wrth ddod adra ar hyd y nos,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe
+syrthiodd i ffos y Wyddfa.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXL.&nbsp; TAITH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mali bach a finna,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn mynd
+i ffair y Bala;<br />Dod yn ol ar gefn y fr&acirc;n,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+phwys o wlan am ddima.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXLI.&nbsp; CYFOETH SHONI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Shoni o Ben y Clogwyn<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn berchen buwch a llo,<br />A
+gafar bach a mochyn,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A cheiliog,&mdash;go-go-go!</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXLII.&nbsp; A DDOI DI?</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>A ddoi di, Mari anwyl,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I&rsquo;r eglwys gyda
+mi?<br />Fy nghariad, a fy nghoron,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;m
+calon ydwyt ti.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXLIII.&nbsp; GWLAN CWM DYLI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Faint ydyw gwIan y defaid breision,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hob
+y deri dando,<br />Sydd yn pori yn sir Gaernarfon?<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyna
+ganu eto.<br />&ldquo;Ni gawn goron gron eleni,&rdquo;&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tewch,
+taid, tewch,&mdash;<br />&ldquo;Am oreu gwlan yn holl Eryri.&rdquo;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hei
+ho!&nbsp; Hali ho!<br />Gwlan Cwm Dyli, dyma fo.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXLIV., CCXLV.&nbsp; BUM YN BYW.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Bum yn byw yn gynnil, gynnil,<br />Aeth un ddafad imi&rsquo;n ddwyfil;<br />Bum
+yn byw yn afrad, afrad,<br />Aeth y ddwyfil yn un ddafad.</p>
+<p>Bum yn byw yn afrad, afrad,<br />Aeth y ddwyfil yn un ddafad;<br />Bum
+yn byw yn gynnil, gynnil,<br />Aeth un ddafad imi&rsquo;n ddwyfil.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXLVI.&nbsp; PEN Y MYNYDD DU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ple mae mam-gu?<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&ldquo;Ar
+ben y Mynydd Du.&rdquo;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pwy sydd gyda hi?<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&ldquo;Oen
+gwyn a myharen ddu.<br />Fe aeth i lan dros yr Heol Gan,<br />Fe ddaw
+i lawr dros yr Heol Fawr.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXLVII.&nbsp; GWAITH TRI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&rsquo;Roedd Sion, a Sian, a Siencyn,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn byw
+yn sir y Fflint;<br />Aeth Sion i hela&rsquo;r cadno,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+Sian i hela&rsquo;r gwynt;<br />A Siencyn fu<br />Yn cadw&rsquo;r ty.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXLVIII.&nbsp; LADIS.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ladis bach y pentre,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn
+gwisgo cap a leise;<br />Yfed te a siwgwr gwyn,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+chadw dim i&rsquo;r llancie;<br />A modrwy aur ar ben pob bys,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+chwrr eu crys yn llapre.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXLIX.&nbsp; Y DARAN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Clywch y tarw coch cethin,<br />Yn rhuo draw yn y cae eithin;<br />Clywir
+o bell, ni welir o byth.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCL.&nbsp; ENWAU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae gennyf edefyn sidan,<br />Mi dorraf f&rsquo; enw f hunan;<br />M
+ac A ac O ac U,<br />A dybl U for William.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLI.&nbsp; PADELL FFRIO.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Du, du, fel y fr&acirc;n,<br />Llathen o gynffon, a thwll yn ei blaen.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLII.&nbsp; COES Y FRAN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Cwcw Glame, cosyn dime,<br />Coes y fr&acirc;n ar ben y shime.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLIII.&mdash;CCLVII.&nbsp; CALENNIG. <a name="citation99"></a><a href="#footnote99">{99}</a></h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Calennig yn gyfan<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar
+fore dydd Calan,<br />Unwaith, dwywaith, tair.</p>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi godais yn fore,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi
+gerddais yn ffyrnig,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;At d&#375; Mr Jones i ofyn
+calennig;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Os gwelwch yn dda,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am
+swllt a chwecheiniog,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Blwyddyn
+newydd dda<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am ddimai neu geiniog.</p>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dydd Calan, cynta&rsquo;r flwyddyn,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&rsquo;Rwy&rsquo;n
+dyfod ar eich traws,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I ymofyn am y geiniog,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Neu
+glwt o fara a chaws;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Edrychwch arna i &rsquo;n
+siriol,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Newidiwch ddim o&rsquo;ch
+gwedd,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cyn daw Dydd Calan nesaf<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bydd
+llawer yn y bedd.</p>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi godes heddi mas o &rsquo;nhy,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;m
+ffon a&rsquo;m cwdyn gyda fi;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A thyma&rsquo;m
+neges ar eich traws,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yw llanw &rsquo;nghwd o
+fara a chaws.</p>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dydd Calan yw heddy, onite?<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na
+rowch chwi ddim i blant y dre;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond rhowch galennig
+pert dros ben<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;I blant Cwm Coi a phlant Dre Wen.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLVIII.&nbsp; DWY WYDD RADLON. <a name="citation100"></a><a href="#footnote100">{100}</a></h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dwy &#373;ydd radlon,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn
+pori&rsquo;n nglan yr afon,<br />Yn rhadloned a&rsquo;r rhadlonaf &#373;ydd,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dwy
+&#373;ydd radlon.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLIX.&nbsp; IAR DDA.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&rsquo;Roedd gen i iar yn gori<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ben y Frenni
+Fawr;<br />A deg o wyau dani,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Daeth un
+ar ddeg i lawr.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLX.&nbsp; PLE&rsquo;R A&rsquo;R ADAR.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>B&rsquo;le ti&rsquo;n mynd, b&rsquo;le ti&rsquo;n mynd,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr
+hen dderyn bach?<br />I sythu cyn bo ti&rsquo;n marw?<br />Pwy mor uchel
+wyt ti&rsquo;n byw,<br />Gael dweyd wrth Ddafydd Huw?<br />O, trueni
+am yr hen dderyn bach.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXI.&nbsp; WEL, WEL.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi weles ferch yn godro,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+menyg am ei dwylo,<br />Yn sychu&rsquo;r llaeth yng nghwrr ei chrys,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+merch Dai Rhys oedd honno.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXII.&nbsp; TEIMLAD DA.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae&rsquo;n dda gen i ddefaid, mae&rsquo;n dda gen i &#373;yn,<br />Mae&rsquo;n
+dda gen i feinwen a phant yn ei thrwyn;<br />A thipyn bach bach o ol
+y frech wen,<br />Yn gwisgo het befar ar ochr ei phen.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXIII.&nbsp; DAU GANU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae gen i ganu byrr bach,&mdash;<br />Ffiol a llwy, a sucan a llaeth;<br />Mae
+gen i ganu byrr bach sy hwy,&mdash;<br />Ffiol a llaeth, a sucan a llwy.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXIV.&nbsp; TARW CORNIOG.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Tarw corniog, torri cyrnau,<br />Heglau baglog, higlau byglau;<br />Higlau
+byglau, heglau baglog,<br />Torri cyrnau tarw corniog.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXV.&nbsp; PE TASAI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Pe tasai&rsquo;r Wyddfa i gyd yn gaws,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe
+fuasai&rsquo;n haws cael enllyn;<br />A Moel Eiddia&rsquo;n fara gwyn,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r
+llyn yn hufen melyn.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXVI.&nbsp; TRO FFOL.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Fy modryb, iy modryb, a daflodd ei chwd,<br />Dros bont Aber Glaslyn,
+i ganol y ffrwd;<br />Cnau ac afalau oedd ynddo fo&rsquo;n dynn,<br />Mi
+wn fod yn &rsquo;difar i&rsquo;w chalon cyn hyn.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXVII.&nbsp; FEL DAW TADA ADRE.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Dydd Gwener a dydd Sadwrn<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sydd nesa at ddydd
+Sul;<br />Daw dada bach tuag adre,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn trol
+a bastard mul.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXVIII.&nbsp; BUWCH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae gennyf fuwch a dau gorn arian,<br />Mae gennyf fuwch yn godro&rsquo;i
+hunan;<br />Mae gennyf fuwch yn llanw&rsquo;r stwcau,<br />Fel mae&rsquo;r
+m&ocirc;r yn llanw&rsquo;r beiau.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXIX.&nbsp; LLE PORI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Marc a Meurig, b&rsquo;le buoch chwi&rsquo;n pori?<br />&ldquo;Ar
+y Waen Las, gerllaw Llety Brongu.&rdquo;<br />Beth gawsoch chwi yno
+yn well nag yma?<br />&ldquo;Porfa fras, a d&#373;r ffynhonna.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXX.&nbsp; O GWCW.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>O gwcw, O gwcw, b&rsquo;le buost ti cyd<br />Cyn dod i Benparce?&nbsp;
+Ti aethost yn fud.<br />&ldquo;Meddyliais fod yma bythefnos yn gynt,<br />Mi
+godais fy aden i fyny i&rsquo;r gwynt;<br />Ni wnes gamgymeriad, nid
+oeddwn mor ffol,<br />Corwynt o&rsquo;r gogledd a&rsquo;m cadwodd i&rsquo;n
+ol.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXI.&nbsp; LLIFIO.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Llifio &acirc; llif,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am
+geiniog y dydd;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Llifio pren bedw,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yng
+nghoed yr hen widw;<br />Bocs i John, a bocs i finne,<br />Bocs i bawb
+drwy&rsquo;r t&#375; &rsquo;s bydd eise.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXII.&nbsp; AR OL Y LLYGOD. <a name="citation107"></a><a href="#footnote107">{107}</a></h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wil ffril ffralog<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;i
+gledde tair ceiniog,<br />Yn erlid y llygod trwy&rsquo;r llydi;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Aeth
+y llygod i&rsquo;r dowlad,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Aeth Wil i &rsquo;mofyn
+lletwad;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Aeth llygod i&rsquo;r
+ddol.<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Aeth Wil ar eu hol,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Aeth
+y llygod i foddi,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Aeth Wil i gysgu.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXIII.&nbsp; ElRINEN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Hen wraig bach, den, den,<br />Pais ddu, a het wen,<br />Calon garreg,
+a choes bren.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXIV.&nbsp; CREMPOG.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Os gwelwch chwi&rsquo;n dda, ga&rsquo;i grempog?<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae
+mam yn rhy dlawd<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;I brynnu blawd,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+nhad yn rhy ddiog i weithio;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Halen
+i&rsquo;r ci bach,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bwyd i&rsquo;r
+gath bach,<br />Mae ngheg i&rsquo;n grimpin eisiau crempog.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXV.&nbsp; YR AWYR.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dol las lydan,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lot
+o wyddau bach penchwiban,<br />A chlagwydd pen aur, a gwydd ben arian.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXVI.&nbsp; NYTH Y DRYW.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Y neb a dynno nyth y dryw,<br />Ni wel ddaioni tra bo byw.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXVII.&nbsp; NYTH YR EHEDYDD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Y neb a dynno nyth ehedydd,<br />Cyll oddiar ei ben ei fedydd.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXVIII.&nbsp; NYTH ROBIN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Os tynni nyth y robin,<br />Ti gei gorco yn dy goffin.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXIX.&nbsp; CARU CYNTAF.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Pan eis i gynta i garu,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nid own ond bachgen
+bach,<br />Yn methu cyrraedd cusan<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Heb fynd i
+ben stol fach;<br />Pan es i garu wedyn,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr own
+yn fachgen mawr,<br />Yn gallu cyrraedd cusan<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A
+&rsquo;nwy droed ar y llawr.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXX.&nbsp; CHWYTHU.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Y gwynt ffalwm ar fawr hwthrwm,<br />Chwyth dy d&#375; di&rsquo;n
+bendramwgwm.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXXI.&nbsp; CAMGYMERIAD.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Pan own i&rsquo;n mynd &acirc; br&acirc;g tua&rsquo;r felin,<br />Meddylies
+i fi gwrdd &acirc; brenin;<br />Erbyn edrych, beth oedd yno?<br />Hen
+gel gwyn oedd bron a thrigo.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXXII.&nbsp; CAN IAR. <a name="citation109"></a><a href="#footnote109">{109}</a></h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A glywaist ti<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;G&acirc;n
+ein iar ni?&mdash;<br />&ldquo;Dodwy, dodwy &rsquo;rioed,<br />Heb un
+esgid am fy nhroed;<br />A phe bawn yn dodwy byth,<br />Ni chawn ond
+<i>un</i> wy yn fy nyth.&rdquo;<br />&ldquo;Taw&rsquo;r ffolog,&rdquo;
+ebai&rsquo;r ceiliog,<br />&ldquo;Wnaeth y crydd &rsquo;rioed esgid
+fforchog.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXXIII.&nbsp; CAN IAR ARALL. <a name="citation110a"></a><a href="#footnote110a">{110a}</a></h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&ldquo;Mi ddodwas wy heddyw, mi ddodwas wy ddoe;<br />Mi wn i&rsquo;r
+lle&rsquo;r aeth,&mdash;<br />Morwyn y t&#375; holws, gwraig y ty triniws,<br />G&#373;r
+y ty bytws,&mdash;a dyna lle&rsquo;r aeth.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXXIV.&nbsp; MYND.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Ar garlam, ar garlam, i ffair Abergele,<br />Ar ffrwst, ar ffrwst,
+i ffair Lanrwst,<br />Ar dith, ar dith, i ffair y Ffrith,<br />Ar drot,
+ar drot, i ffair Llan-mot,<br />O gam i gam i d&#375; Modryb Ann.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXXV.&nbsp; AMSER CODI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;r ceiliog coch yn canu,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;n
+bryd i minne godi,<br />Mae&rsquo;r bechgyn drwg yn mynd tua&rsquo;r
+glo,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r fuwch a&rsquo;r llo yn brefu.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXXVI.&nbsp; IAR FACH.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Iar fach bert yw ngiar fach i,<br />Gwyn a choch a melyn a du;<br />Fe
+aeth i&rsquo;r coed i ddodwy wy, <a name="citation110b"></a><a href="#footnote110b">{110b}</a><br />Cwnmws
+ei chwt, a ffwrdd &acirc; hi.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCLXXXVII.&mdash;CCXCI.&nbsp; MEDDE BIBYN WRTH BOBYN.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&ldquo;A ddoi di i&rsquo;r coed?&rdquo; medde Bibyn wrth Bobyn,<br />&ldquo;A
+ddoi di i&rsquo;r coed?&rdquo; medde Richard wrth Robin,<br />&ldquo;A
+ddoi di i&rsquo;r coed?&rdquo; medde&rsquo;r bachgen ei hun,<br />&ldquo;A
+ddoi di i&rsquo;r coed?&rdquo; medde nhw bod yg un.</p>
+<p>&ldquo;Beth wnawn ni yno?&rdquo; medde Bibyn wrth Bobyn,<br />&ldquo;Beth
+wnawn ni yno?&rdquo; medde Richard wrth Robin,<br />&ldquo;Beth wnawn
+ni yno?&rdquo; medde&rsquo;r bachgen ei hun,<br />&ldquo;Beth wnawn
+ni yno?&rdquo; medde nhw bod yg un.</p>
+<p>&ldquo;Hela&rsquo;r dryw bach,&rdquo; medde Bibyn wrth Bobyn,<br />&ldquo;Hela&rsquo;r
+dryw bach,&rdquo; medda Richard wrth Robin,<br />&ldquo;Hela&rsquo;r
+dryw bach,&rdquo; medde&rsquo;r bachgen ei hun,<br />&ldquo;Hela&rsquo;r
+dryw bach,&rdquo; medde nhw bod yg un.</p>
+<p>&ldquo;Beth wnawn ni wedyn?&rdquo; medde Bibyn wrth Bobyn,<br />&ldquo;Beth
+wnawn ni wedyn?&rdquo; medde Richard wrth Robin,<br />&ldquo;Beth wnawn
+ni wedyn?&rdquo; medde&rsquo;r bachgen ei hun,<br />&ldquo;Beth wnawn
+ni wedyn?&rdquo; medda nhw bod yg un.</p>
+<p>&ldquo;Gwneyd potes &acirc; fo,&rdquo; medde Bibyn wrth Bobyn,<br />&ldquo;Gwneyd
+potes &acirc; fo,&rdquo; medde Richard wrth Robin,<br />&ldquo;Gwneyd
+potes &acirc; fo,&rdquo; medde&rsquo;r bachgen ei hun;<br />A boddi
+mewn potes ddaru nhw, bod yg un.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXCII.&nbsp; STORIAU HEN GASEG.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mi ddeuda i ti stori,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hen gaseg yn
+pori.<br />Mi ddeuda i ti ddwy,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hen gaseg
+ar y plwy.<br />Mi ddeuda i ti dair,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hen
+gaseg yn y ffair.<br />Mi ddeuda i ti beder,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hen
+gaseg yn colli pedol.<br />Mi ddeuda i ti bump,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hen
+gaseg ar ei phwmp.<br />Mi ddeuda i ti chwech,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hen
+gaseg frech.<br />Mi ddeuda i ti saith,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hen
+gaseg fraith.<br />Mi ddeuda i ti wyth,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hen
+gaseg yn rhoi pwyth.<br />Mi ddeuda i ti naw,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hen
+gaseg yn y baw.<br />Mi ddeuda i ti ddeg,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hen
+gaseg ar y clwt teg.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXCIII.&nbsp; GYNT.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Pan oeddwn yn ferch ifanc,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac yn fy ffedog
+wen,<br />Yn gwisgo&rsquo;m cnotyn sidan<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn uchel
+ar fy mhen,<br />Mi neidiwn gainc yn wisgi,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi
+ddaliwn &rsquo;nghorff yn syth,<br />Meddyliais y pryd hynny,&mdash;<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&ldquo;Ddaw
+henaint ata i byth.&rdquo;</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXCIV.&nbsp; Y DERYN BACH SYW.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>I ble ti&rsquo;n mynd heddy &rsquo;deryn bach syw?<br />I mofyn bara,
+os bydda&rsquo;i byw;<br />I beth ti&rsquo;n mo&rsquo;yn a bara, &rsquo;deryn
+bach syw?<br />I ddodi yn &rsquo;y nghawl, os bydda&rsquo;i byw;<br />I
+beth ti&rsquo;n mo&rsquo;yn a cawl, &rsquo;deryn bach syw?<br />I ddodi
+yn &rsquo;y mola, os bydda&rsquo;i byw;<br />I beth ti&rsquo;n mo&rsquo;yn
+a bola, &rsquo;deryn bach syw?<br />Wel, ond bai bola, byddwn ni ddim
+byw.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXCV.&nbsp; TLODI.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Nid oes gen i na buwch na dafad,<br />Na giar na cheiliog wrth fy
+ngalwad,<br />Ond bwth o d&#375;, a hwnw&rsquo;n fudur,<br />A thwll
+o ffenast heb un gwydyr.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXCVI.&nbsp; UNO.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Gwelais neithiwr trwy fy hun,<br />Dair gwlad yn mynd yn un;<br />Fala&rsquo;n
+tyfu ar friga&rsquo;r brwyn,<br />A phob hen wraig yn eneth fach, fwyn.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXCVII.&nbsp; PRIODI FFOL.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae mwy ysywaeth yn priodi,<br />Nag sydd a chig at Sul i ferwi.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXCVIII.&nbsp; BRITH Y FUCHES.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae nhw&rsquo;n dwedyd am yr adar,<br />Nad oes un o&rsquo;r rhain
+heb gymar;<br />Gwelais dderyn brith y fuches,<br />Heb un cymar na
+chymhares.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCXCIX.&nbsp; CALON DROM.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>Mae&rsquo;m calon i mor drymed<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;A&rsquo;r march
+sy&rsquo;n dringo&rsquo;r rhiw,<br />Wrth geisio bod yn llawen,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nis
+medraf yn fy myw;<br />Mae&rsquo;r esgid fach yn gwasgu<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn
+man nas gwyddoch chwi,<br />A llawer gofid meddwl<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy&rsquo;n
+torri &rsquo;nghalon i.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<h2>CCC.&nbsp; NOS DA.</h2>
+<div class="GutenbergBlankLines1"><br /></div>
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dos i&rsquo;th wely &rsquo;rwan,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dos
+i&rsquo;th wely &rsquo;rwan;<br />Dos i&rsquo;th wely fel yr wyt,<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dos
+i&rsquo;th wely &rsquo;rwan.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines2"><br /><br /></div>
+<p>Footnotes:</p>
+<p><a name="footnote0a"></a><a href="#citation0a">{0a}</a>&nbsp; HWIANGERDDI
+CYMRU.&nbsp; Rhan I.&nbsp; Darluniau gan Winifred Hartley.&nbsp; 2s.
+6d.&nbsp; Conwy: R. E. Jones a&rsquo;i Frodyr.</p>
+<p><a name="footnote0b"></a><a href="#citation0b">{0b}</a>&nbsp; WELSH
+NURSERY RHYMES.&nbsp; Collected by Cadrawd.&nbsp; Arranged by Harry
+Evans.&nbsp; 2s.&nbsp; The Educational Publishing Company, Merthyr.</p>
+<p><a name="footnote14a"></a><a href="#citation14a">{14a}</a>&nbsp;
+Ychwaneger dafad ddu, lwyd, goch, felen, frech, fraith, &amp;c., hyd
+nes y bydd y bychan wedi huno.</p>
+<p><a name="footnote14b"></a><a href="#citation14b">{14b}</a>&nbsp;
+Weithiau cenid &ldquo;A chwe nichog ynddi.&rdquo;</p>
+<p><a name="footnote16"></a><a href="#citation16">{16}</a>&nbsp; Wrth
+ddawnsio efo coes ysgub.</p>
+<p><a name="footnote19a"></a><a href="#citation19a">{19a}</a>&nbsp;
+Cyffyrddid &acirc;&rsquo;r fawd a&rsquo;r bysedd wrth enwi pob un.</p>
+<p><a name="footnote19b"></a><a href="#citation19b">{19b}</a>&nbsp;
+Os dymunid gwneud y ddrama yn fwy cyffrous, dywedid yma,&mdash;&ldquo;I
+ladd defaid.&rdquo;&nbsp; Yr oedd crogi am ddwyn defaid.</p>
+<p><a name="footnote20"></a><a href="#citation20">{20}</a>&nbsp; Rhoddid
+blaen gwialen yn y t&acirc;n, a throid hi&rsquo;n gyflym i ddarlunio
+buarth, cryman, &amp;c., wrth ddweyd y geiriau.</p>
+<p><a name="footnote27a"></a><a href="#citation27a">{27a}</a>&nbsp;
+Mae&rsquo;n gofyn medr i wneyd y swn priodol.&nbsp; Medd golygydd <i>Llyfr
+Coch Hergest</i>, gan yr hwn y cefais hwy, y medr hwn.</p>
+<p><a name="footnote27b"></a><a href="#citation27b">{27b}</a>&nbsp;
+Mae&rsquo;n gofyn medr i wneyd y swn priodol.&nbsp; Medd golygydd <i>Llyfr
+Coch Hergest</i>, gan yr hwn y cefais hwy, y medr hwn.</p>
+<p><a name="footnote39"></a><a href="#citation39">{39}</a>&nbsp; Gellir
+trefnu geiriau&rsquo;r pennill mewn llu o ffyrdd.</p>
+<p><a name="footnote63"></a><a href="#citation63">{63}</a>&nbsp; Dywedir
+y rhain wrth gerdded un neu ddau fys (&ldquo;Dau bry bach&rdquo;) i
+fyny coiff y plentyn.&nbsp; Gorffennir dan ei oglais dan ei &ecirc;n.</p>
+<p><a name="footnote67"></a><a href="#citation67">{67}</a>&nbsp; Dyweder
+&ldquo;ffarmwr,&rdquo; &ldquo;bugail,&rdquo; &ldquo;glowr,&rdquo; &ldquo;gweithiwr,&rdquo;
+&amp;c., yn ol fel y bydd eisieu.</p>
+<p><a name="footnote68"></a><a href="#citation68">{68}</a>&nbsp; Un
+yn dysgu dod yn chwarelwr yw rhybelwr.&nbsp; Enwau ar lechau o wahanol
+faint yw <i>Princes</i>, <i>Squares</i>, a <i>Counties</i>.</p>
+<p><a name="footnote88a"></a><a href="#citation88a">{88a}</a>&nbsp;
+<i>Cherries</i>, ceirios.</p>
+<p><a name="footnote88b"></a><a href="#citation88b">{88b}</a>&nbsp;
+<i>Gooseberries</i>, eirin Mair.</p>
+<p><a name="footnote91"></a><a href="#citation91">{91}</a>&nbsp; Newidier
+yn wen, goch, l&acirc;s, fraith, frech, &amp;c., hyd nes y cysgro&rsquo;r
+baban.</p>
+<p><a name="footnote99"></a><a href="#citation99">{99}</a>&nbsp; Nid
+wyf yn sicr ai priodol galw caneuon Calan yn ganeuon hwian.&nbsp; Ond
+hyn a wn, cenid hwy ar yr hen aelwydydd fel caneuon hwian.</p>
+<p><a name="footnote100"></a><a href="#citation100">{100}</a>&nbsp;
+I brofi y medrai&rsquo;r plentyn ddweyd y seiniau anhawddaf yn groew.</p>
+<p><a name="footnote107"></a><a href="#citation107">{107}</a>&nbsp;
+Cefais hwn, ac amryw o hwiangerddi Dyfed welir trwy&rsquo;r llyfr, gan
+gyfieithydd <i>Dwyfol G&acirc;n</i> Dante i&rsquo;r Gymraeg.</p>
+<p><a name="footnote109"></a><a href="#citation109">{109}</a>&nbsp;
+O gasgliad Ceiriog yn &ldquo;Oriau&rsquo;r Bore.&rdquo;</p>
+<p><a name="footnote110a"></a><a href="#citation110a">{110a}</a>&nbsp;
+O gasgliad Cadrawd yn yr &ldquo;<i>History of Llangynwyd Parish</i>.&rdquo;</p>
+<p><a name="footnote110b"></a><a href="#citation110b">{110b}</a>&nbsp;
+Cynhaner w&icirc;, ffordd Gogledd Mynwy i ddweyd y gair wy.</p>
+<div class="GutenbergBlankLines3"><br /><br /><br /></div>
+<p>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK, YR HWIANGERDDI ***</p>
+<pre>
+
+******This file should be named hwng10h.htm or hwng10h.zip******
+Corrected EDITIONS of our EBooks get a new NUMBER, hwng11h.htm
+VERSIONS based on separate sources get new LETTER, hwng10ah.htm
+
+Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the US
+unless a copyright notice is included.  Thus, we usually do not
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+We are now trying to release all our eBooks one year in advance
+of the official release dates, leaving time for better editing.
+Please be encouraged to tell us about any error or corrections,
+even years after the official publication date.
+
+Please note neither this listing nor its contents are final til
+midnight of the last day of the month of any such announcement.
+The official release date of all Project Gutenberg eBooks is at
+Midnight, Central Time, of the last day of the stated month.  A
+preliminary version may often be posted for suggestion, comment
+and editing by those who wish to do so.
+
+Most people start at our Web sites at:
+http://gutenberg.net or
+http://promo.net/pg
+
+These Web sites include award-winning information about Project
+Gutenberg, including how to donate, how to help produce our new
+eBooks, and how to subscribe to our email newsletter (free!).
+
+
+Those of you who want to download any eBook before announcement
+can get to them as follows, and just download by date.  This is
+also a good way to get them instantly upon announcement, as the
+indexes our cataloguers produce obviously take a while after an
+announcement goes out in the Project Gutenberg Newsletter.
+
+http://www.ibiblio.org/gutenberg/etext05 or
+ftp://ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext05
+
+Or /etext04, 03, 02, 01, 00, 99, 98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92,
+91 or 90
+
+Just search by the first five letters of the filename you want,
+as it appears in our Newsletters.
+
+
+Information about Project Gutenberg (one page)
+
+We produce about two million dollars for each hour we work.  The
+time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours
+to get any eBook selected, entered, proofread, edited, copyright
+searched and analyzed, the copyright letters written, etc.   Our
+projected audience is one hundred million readers.  If the value
+per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2
+million dollars per hour in 2002 as we release over 100 new text
+files per month:  1240 more eBooks in 2001 for a total of 4000+
+We are already on our way to trying for 2000 more eBooks in 2002
+If they reach just 1-2% of the world's population then the total
+will reach over half a trillion eBooks given away by year's end.
+
+The Goal of Project Gutenberg is to Give Away 1 Trillion eBooks!
+This is ten thousand titles each to one hundred million readers,
+which is only about 4% of the present number of computer users.
+
+Here is the briefest record of our progress (* means estimated):
+
+eBooks Year Month
+
+    1  1971 July
+   10  1991 January
+  100  1994 January
+ 1000  1997 August
+ 1500  1998 October
+ 2000  1999 December
+ 2500  2000 December
+ 3000  2001 November
+ 4000  2001 October/November
+ 6000  2002 December*
+ 9000  2003 November*
+10000  2004 January*
+
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been created
+to secure a future for Project Gutenberg into the next millennium.
+
+We need your donations more than ever!
+
+As of February, 2002, contributions are being solicited from people
+and organizations in: Alabama, Alaska, Arkansas, Connecticut,
+Delaware, District of Columbia, Florida, Georgia, Hawaii, Illinois,
+Indiana, Iowa, Kansas, Kentucky, Louisiana, Maine, Massachusetts,
+Michigan, Mississippi, Missouri, Montana, Nebraska, Nevada, New
+Hampshire, New Jersey, New Mexico, New York, North Carolina, Ohio,
+Oklahoma, Oregon, Pennsylvania, Rhode Island, South Carolina, South
+Dakota, Tennessee, Texas, Utah, Vermont, Virginia, Washington, West
+Virginia, Wisconsin, and Wyoming.
+
+We have filed in all 50 states now, but these are the only ones
+that have responded.
+
+As the requirements for other states are met, additions to this list
+will be made and fund raising will begin in the additional states.
+Please feel free to ask to check the status of your state.
+
+In answer to various questions we have received on this:
+
+We are constantly working on finishing the paperwork to legally
+request donations in all 50 states.  If your state is not listed and
+you would like to know if we have added it since the list you have,
+just ask.
+
+While we cannot solicit donations from people in states where we are
+not yet registered, we know of no prohibition against accepting
+donations from donors in these states who approach us with an offer to
+donate.
+
+International donations are accepted, but we don't know ANYTHING about
+how to make them tax-deductible, or even if they CAN be made
+deductible, and don't have the staff to handle it even if there are
+ways.
+
+Donations by check or money order may be sent to:
+
+ PROJECT GUTENBERG LITERARY ARCHIVE FOUNDATION
+ 809 North 1500 West
+ Salt Lake City, UT 84116
+
+Contact us if you want to arrange for a wire transfer or payment
+method other than by check or money order.
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been approved by
+the US Internal Revenue Service as a 501(c)(3) organization with EIN
+[Employee Identification Number] 64-622154.  Donations are
+tax-deductible to the maximum extent permitted by law.  As fund-raising
+requirements for other states are met, additions to this list will be
+made and fund-raising will begin in the additional states.
+
+We need your donations more than ever!
+
+You can get up to date donation information online at:
+
+http://www.gutenberg.net/donation.html
+
+
+***
+
+If you can't reach Project Gutenberg,
+you can always email directly to:
+
+Michael S. Hart hart@pobox.com
+
+Prof. Hart will answer or forward your message.
+
+We would prefer to send you information by email.
+
+
+**The Legal Small Print**
+
+
+(Three Pages)
+
+***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS**START***
+Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers.
+They tell us you might sue us if there is something wrong with
+your copy of this eBook, even if you got it for free from
+someone other than us, and even if what's wrong is not our
+fault. So, among other things, this "Small Print!" statement
+disclaims most of our liability to you. It also tells you how
+you may distribute copies of this eBook if you want to.
+
+*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS EBOOK
+By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm
+eBook, you indicate that you understand, agree to and accept
+this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive
+a refund of the money (if any) you paid for this eBook by
+sending a request within 30 days of receiving it to the person
+you got it from. If you received this eBook on a physical
+medium (such as a disk), you must return it with your request.
+
+ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM EBOOKS
+This PROJECT GUTENBERG-tm eBook, like most PROJECT GUTENBERG-tm eBooks,
+is a "public domain" work distributed by Professor Michael S. Hart
+through the Project Gutenberg Association (the "Project").
+Among other things, this means that no one owns a United States copyright
+on or for this work, so the Project (and you!) can copy and
+distribute it in the United States without permission and
+without paying copyright royalties. Special rules, set forth
+below, apply if you wish to copy and distribute this eBook
+under the "PROJECT GUTENBERG" trademark.
+
+Please do not use the "PROJECT GUTENBERG" trademark to market
+any commercial products without permission.
+
+To create these eBooks, the Project expends considerable
+efforts to identify, transcribe and proofread public domain
+works. Despite these efforts, the Project's eBooks and any
+medium they may be on may contain "Defects". Among other
+things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged
+disk or other eBook medium, a computer virus, or computer
+codes that damage or cannot be read by your equipment.
+
+LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES
+But for the "Right of Replacement or Refund" described below,
+[1] Michael Hart and the Foundation (and any other party you may
+receive this eBook from as a PROJECT GUTENBERG-tm eBook) disclaims
+all liability to you for damages, costs and expenses, including
+legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR
+UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT,
+INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE
+OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE
+POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES.
+
+If you discover a Defect in this eBook within 90 days of
+receiving it, you can receive a refund of the money (if any)
+you paid for it by sending an explanatory note within that
+time to the person you received it from. If you received it
+on a physical medium, you must return it with your note, and
+such person may choose to alternatively give you a replacement
+copy. If you received it electronically, such person may
+choose to alternatively give you a second opportunity to
+receive it electronically.
+
+THIS EBOOK IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS
+TO THE EBOOK OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A
+PARTICULAR PURPOSE.
+
+Some states do not allow disclaimers of implied warranties or
+the exclusion or limitation of consequential damages, so the
+above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you
+may have other legal rights.
+
+INDEMNITY
+You will indemnify and hold Michael Hart, the Foundation,
+and its trustees and agents, and any volunteers associated
+with the production and distribution of Project Gutenberg-tm
+texts harmless, from all liability, cost and expense, including
+legal fees, that arise directly or indirectly from any of the
+following that you do or cause:  [1] distribution of this eBook,
+[2] alteration, modification, or addition to the eBook,
+or [3] any Defect.
+
+DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm"
+You may distribute copies of this eBook electronically, or by
+disk, book or any other medium if you either delete this
+"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg,
+or:
+
+[1]  Only give exact copies of it.  Among other things, this
+     requires that you do not remove, alter or modify the
+     eBook or this "small print!" statement.  You may however,
+     if you wish, distribute this eBook in machine readable
+     binary, compressed, mark-up, or proprietary form,
+     including any form resulting from conversion by word
+     processing or hypertext software, but only so long as
+     *EITHER*:
+
+     [*]  The eBook, when displayed, is clearly readable, and
+          does *not* contain characters other than those
+          intended by the author of the work, although tilde
+          (~), asterisk (*) and underline (_) characters may
+          be used to convey punctuation intended by the
+          author, and additional characters may be used to
+          indicate hypertext links; OR
+
+     [*]  The eBook may be readily converted by the reader at
+          no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent
+          form by the program that displays the eBook (as is
+          the case, for instance, with most word processors);
+          OR
+
+     [*]  You provide, or agree to also provide on request at
+          no additional cost, fee or expense, a copy of the
+          eBook in its original plain ASCII form (or in EBCDIC
+          or other equivalent proprietary form).
+
+[2]  Honor the eBook refund and replacement provisions of this
+     "Small Print!" statement.
+
+[3]  Pay a trademark license fee to the Foundation of 20% of the
+     gross profits you derive calculated using the method you
+     already use to calculate your applicable taxes.  If you
+     don't derive profits, no royalty is due.  Royalties are
+     payable to "Project Gutenberg Literary Archive Foundation"
+     the 60 days following each date you prepare (or were
+     legally required to prepare) your annual (or equivalent
+     periodic) tax return.  Please contact us beforehand to
+     let us know your plans and to work out the details.
+
+WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO?
+Project Gutenberg is dedicated to increasing the number of
+public domain and licensed works that can be freely distributed
+in machine readable form.
+
+The Project gratefully accepts contributions of money, time,
+public domain materials, or royalty free copyright licenses.
+Money should be paid to the:
+"Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+If you are interested in contributing scanning equipment or
+software or other items, please contact Michael Hart at:
+hart@pobox.com
+
+[Portions of this eBook's header and trailer may be reprinted only
+when distributed free of all fees.  Copyright (C) 2001, 2002 by
+Michael S. Hart.  Project Gutenberg is a TradeMark and may not be
+used in any sales of Project Gutenberg eBooks or other materials be
+they hardware or software or any other related product without
+express permission.]
+
+*END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS*Ver.02/11/02*END*
+</pre></body>
+</html>
diff --git a/old/hwng10h.zip b/old/hwng10h.zip
new file mode 100644
index 0000000..2ce145d
--- /dev/null
+++ b/old/hwng10h.zip