diff options
Diffstat (limited to 'old/66253-0.txt')
| -rw-r--r-- | old/66253-0.txt | 2024 |
1 files changed, 0 insertions, 2024 deletions
diff --git a/old/66253-0.txt b/old/66253-0.txt deleted file mode 100644 index 3a58efc..0000000 --- a/old/66253-0.txt +++ /dev/null @@ -1,2024 +0,0 @@ -The Project Gutenberg eBook of Tegelen en Steyl, by P. M. Canoy - -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and -most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms -of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at -www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you -will have to check the laws of the country where you are located before -using this eBook. - -Title: Tegelen en Steyl - Herinneringen van vader tot zoon - -Author: P. M. Canoy - -Release Date: September 10, 2021 [eBook #66253] - -Language: Dutch - -Character set encoding: UTF-8 - -Produced by: Wouter Franssen - -*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK TEGELEN EN STEYL *** - - - - - TEGELEN EN STEYL. - - HERRINNERINGEN - VAN - VADER TOT ZOON - - OVERGEGAAN MET EENIGE UITREKZELS UIT - OUDE WERKEN. - - [Illustratie] - - MECHELEN.--1861 - - - - - DIT WERKJE - ALLEEN VOOR DE INWOONERS DER GEMEENTE - TEGELEN - WORDT UIT - ACHTING EN VRIENDSCHAP - opgedragen aan den Zeer Eerw. Heer - L. J. MOSK, Pastoor te Tegelen, - en aan den E. G. Heer Louis DE RYCK, - Burgemeester der Gemeente (te Steyl), - - DOOR DEN SCHRYVER - - P. M. CANOY. - - 1 July 1861. - - - - - Waarvan Tegelen de naam ontleend. - - -De Romeinen hebben op de _Oelesheyde_ een kamp gehad, waarvan de -loopgraven nog zichtbaar zyn en de Landwehr genoemd worden. - -Binnen dit kamp, stonden pannen en plavuyze fabrieken, zo als -genoegzaam bewezen is, door de groote menigte overblyfsels van -romeinsche pannen en plavuysen die zich nog heeden ter plaatze -bevinden. In de nabyheid ontdekte men ook over eenige jaaren, eene -romeinsche grafplaats. - -De plaats destyds onder de Romeinen bezeten noemde men _Tiglo_, en -als in laatere jaren op het grondgebied van Tegelen steenbakkeryen -wierden aengelegd, waarvan _Venlo_ grootendeels gebouwd is geworden, en -steenbakken, _Tiggelen_ genoemd word (nog hedendaags), zo veranderde -eindelyk de naam in _Tegelen_. - -De poort die uit Venlo naar Tegelen leidde, was lange jaaren de -_Tegel-poort_, dus de uitvaart naar de Tiggel ovens. - -_Steyl_ op de Maas gelegen, gehucht van Tegelen, ontleend zynen naam -van de Steile oevers waarop het eerste huis (dat van P. Franssen -laater) gebouwd, en destyds het Steyler-huis genoemd wierd. Dit -oud gebouw is in 1825 afgebroken. Het Veer lag in de 18^e euw nog -boven het oud Steyler-huis, en als hetzelve door verzandigen aen den -linker-oever der Maas heeft moeten verlegd worden, is te gelyker tyd -het tegenwoordige huis van den heer N. Ronck dat tegenover het oud -Veer stond, afgebroken en herbouwd op de plaats waar het nu staat. Het -zogenaamde Enkes-huis, nog in zyne volle oudheid, bewyst dat dezen hoek -deel maakte van de _eerste_ huizen van Steyl. - -_Overtegelen_, eenige huizen op de groote Beek gelegen, is hedendaags -slechts meer bekend dan onder de naam van Nabben en Siep. Men beweerd, -dat er nog een oud huis gestaan heeft op de Hollestraat, waarvan de -kelders nog voorhanden zyn. - -_De Leemhorst_, een gehucht naby de Leembergen op de grenzen van -Belfeld, bestaat uit eenige huizen, die zo te zeggen aen het Belfender, -gehucht Geloo, vast liggen, en denkelyk zynen naam ontleend van de leem -die er uitgegraven wordt voor pot- en pannenfabrieken. - -De gemeente is overigens nog verdeeld in verscheidene gehuchten zo als -Kruis, Eng, enz., maar die door aanbouw van huizen, thans met de kom -der gemeente verbonden zyn. - -De inwooners van Tegelen vreezen niet naar het buitenland zich te -vestigen. Drie resideeren op Java, waarvan eenen pastoor te Sourabaia, -en de twee in militairen dienst zyn. Andere bevinden zich in Pruissen, -Belgien, enz. - - - - - Opzoekingen in oude werken. - - -Men beweerd, zeker ten onregte, dat _Tegelen_ onder de Romeinen een -dorp geweest is, onder de naam van _Tiglo_, terwyl allen aanschyn na, -de Romeinen slechts een kamp aldaar gehad hebben op de _Oelesheyde_. - -De oudste kaarten maken van Tegelen geene melding, terwyl Kessel -(Castellum Menapiorum) en Blerick (Blaricum) betekend staan. Op de -oudste kaart, onder Nederduitschland, wordt _Tegelen_ gevonden, en naby -de _Holtmühle_, het tegenwoordige kasteel de Houtmolen, met Belfeld en -de _Rovers-heyde_, tusschen Belfeld en Swalmen. - -In 1511 wierd _Baerlo_, door generaal Edouard Poyning belegerd, en -maakte hy zich meester van deze veste. Maar van Tegelen zo naby geene -melding. - -Omtrent het land van Gelre, dat zynen naam ontleend van de _Kelters_, -en door de Sicambers, Batavieren, Usiepiers en Menapiers, is bezeten -geweest, en laater door de Vrancken, en als Reynold van Nassow II -in 1339 te Francfort tot Hertog van Gelre is verheven, maakt de -geschiedenis melding van Gelder, Venlo, Straelen, Wachtendonck, -Montfort, Erkelenz, Neustadt, Roermond, Kessel, Kriekenbeek, en eenige -mindere plaatsen, als Vlodorp, Steemkerk, Herkenbos, Dalenbroek, Elmpt -en Belfeld, maar van Tegelen geene melding. - -In 1609, den 9 april, by de bezitneming van het hertogdom Gulick door -Rodolph II, wordt er wel gewaagd van Gulich, Heynsberg, Gangelt, -Randerath, Dulken, _Kasteel Hambach_ en meer andere plaatsen en -kasteelen, maar van _Tegelen_ nog geen spooren als dorp of parochie, -nogtans kwamen van 720 tot 760 de bewooners van Venlo, die tot den R. -C. eerendienst behoorden, den dienst te Tegelen bywoonen, zodat na alle -waarschynlykheid destyds of Tegelen een _kirschpel_ van Venlo geweest -is, of Venlo een _kirschpel_ van Tegelen, en dat in deze laatste eene -capel gestaen heeft, die, zo als reeds den heer L. J. E. Keuller -vermeld, door den H. Plechelmus, bischop in 720, is gewyd geworden. - -Venlo door handveste van Reinolt, hertog van Gelre en Grave van -Zutphen, op St-Egidius dag 1343 tot stad verheven, zal Tegelen na die -tyd eerst tot een onafhanglyk dorp zyn overgegaan. - - - - - Onder welke vorsten Tegelen gestaan heeft. - - -Van 1719 tot 1794 behoorde de gemeente aan den keurvorst van -Beyeren, en was in de Kurphalz ingelyfd. De zetel der regering was -te Dusseldorp aen den Rhyn, alwaar ook de keurvorstelyke soldaten -garnizoen hielden. Die in de laatste jaaren onder de Kurphalz gediend -hebben, waaren _Henrik Kappes_, _Leonard Peeters_, _Pieter Jongmans_ -en _Godfried Engels_, die zich ten allen tyde in den burgerkring terug -gekomen, deeden onderscheiden door hunne soldatenhouding. - -Het zyn deze oude soldaten die te Tegelen in de schuttery-gilde de -grenadiers kommandeerden en het duitsch bevel hebben ingevoerd, dat -hedendaags nog is bygehouden geworden. - -Van 1794 tot 1814 ging Tegelen over aan Frankryk. - -Van 1814 tot 1816 aan Pruissen. - -Van 1816 tot 1830 aan de Nederlanden. - -Van 1830 tot 1839 voorloopig aen Belgiën, en wierd den 22 juny 1839, -ingevolge traktaat van Londen van den 19 april 1839, waarvan de -ratifikatien den 8 juny opvolgende wierden uitgewisseld, aan het -koningryk der Nederlanden, onder de naam van hertogdom Limburg terug -gegeven. Vermelden dag namen Z. E. de heeren jonkheer Gericke van -Herwynen en A. J. Borret, als speciaal kommissarissen er bezit van, in -naam van Z. M. de Koning der Nederlanden, groot hertog van Luxemburg en -hertog van Limburg. - - - - - Paarden- en brieven postery. - - -Dezen dienst wierd eerst toevertrouwd aan den heer Willem Franssen -(grootvader van Jacob Franssen). De brievenpost wierd voor 1794 op -Nymegen afgehaald te Tegelen door eenen courrier te paard uit Aarçen, -en op Dahlen door eenen courrier te paard van Dahlen. - -De paarden postery had acht paarden, maar vele boeren van Tegelen -hadden hunne paarden jaarlyks tegen fr. 40 tot dispositie gesteld, en -wierden ingespannen als de gewone postpaarden reeds op reys waaren. - -Deze postery onder Tour en Taxis, kwam in 1793 onder de fransche -republiek, en wierd de brievenpost in 1800 naar Venlo verlegd, terwyl -de paardenpost onder het keyzerryk eerst in 1812 naar Venlo overging. -Destyds was de postdienst veel bezwaarlyker dan thans, by gebrek aan -gebaande wegen en byzonder de wagens destyds veel zwaarder waarden. Dit -neemt niet weg dat in het laatst van den franschen tyd, dezen dient dag -en nagt in beweging was, en men voortdurend extraposten en estaphetten -zag aanspannen, die in alle rigtingen, en byzonder op Roermond en -Geldern, de weg namen en vrolyk het hoorn bliezen, en de zweep deden -klakken. - -Den laatsten postmeester van Tegelen was _Gaspar Franssen_, en het -huis door hem bewoond geweest noemt zich nog heden _het Posthuis_. - - - - - Bevolking. - - - In het jaer 1760 telde Tegelen 600 inwooners. - „ 1800 „ 680 „ - „ 1830 „ 857 „ - „ 1859 „ 1644 „ - -Deze vermeerdering van 1830 tot het jaar 1860 is omtrent de verhouding -van veele plaatsen waar de nyverheid van naburige gemeentens de -bevolking aenlokt, terwyl daar waar enkel akkerbouw bestaat het getal -inwooners minder aengroeit, zo ziet men ook dat van 1760 tot 1800 -de bevolking te Tegelen zeer weinig verandert is, en onmiddelyk na -1800 als de potfabrieken zich hebben uitgebreid, het getal inwooners -altoos stygende heeft voortgegaan. De persoonen door werk in pot- en -pannefabrieken aengelokt, zyn in de gemeente gebleven, aldaer gehuwd en -vergrooten dus voortdurend het getal in bevolking. - - - - - Oppervlakte. - - -Tegelen bezit in bouwlanden, weiden, tuinen, boomgaerd, moerassen, -hout, water, enz., eene uitgestrektheid van - - 947 Bun. 10 R. 10 El. - aan beurtwegen 57 „ 36 „ 40 „ - Pr. Kiezelweg 4 „ 60 „ 20 „ - ½ Maas (domeinen) 30 „ 26 „ 50 „ - --------------------- - Totaal 1039 „ 33 „ 20 „ - -Op deze oppervlakte teld men 311 huizen, bewoond door 1644 zielen, -hebbende 50 paarden, 302 koeybeesten en 375 geiten. Den grond is er -zeer goed, dog trekt men er weinig tarwe en vlas, ofschoon de landeryen -er zeer voor geigent zyn. Den akker slendert altoos in het oud spoor, -dog zoekt men overal van hout land te maken, en heyden en moerassen -worden veel verbeterd. - - - - - De Kerk. - - -Wy willen gaarne aannemen, dat volgens den heer L. J. E. Keuller, den -H. _Plechelmus_, bischop, te Tegelen, _eene kapel_ in 720 zal gewyd -hebben ter eere van S^t Martinus, en dat destyds de inwooners van Venlo -den dienst er in kwamen bywoonen, tot dat de H. Geestkerk te _Venlo_ is -gebouwd geworden. Maar, voor alle die welke de H. Geestkerk kennen, zal -het geenen twyffel onderleggen, dat Venlo destyds ook maar van eenige -huizen bestond, die zo als bekend, op eenen _broekkeuvel_ gelegen -waaren, en dus, of Venlo’s huizen, een _kirschspel_ van Tegelen, of -wel Tegelen een _kirschspel_ van Venlo geweest is, zo als wy reeds -vroeger gezegd hebben. Het is dan ook wel te zien, dat de tegenwoordige -kerk, _niet_ die van 720 meer is, en zy of wel op dezelfde plaats, -of ergend anders gelegen is geweest, en afgebroken. Den toren van de -hedendaagsche kerk is gebouwd door denzelven meester die de torens -van Bracht (deze is in 1828 ingestort) en Maesbree heeft voltrokken. -Volgens allen aanschyn is de kerk gebouwd in het 14^e jaarhondert, maar -bewyzen zyn er niet voorhanden. - -De kerk is in 1829 en 1830 gerepareerd, waartoe Z. M. Willem I, -koning der Nederlanden, by besluit van den 28 july 1829 n^o 88, eene -_subsidie_ van 1000 Ned. guldens verleend heeft. By deze gelegenheid -wierd ook eene nieuwe klok in den toren geplaatsd, die te Tongeren by -Goulard is gegoten geworden. - -Dezelve draagt tot opschrift: - - “Deze klok verschuld de gemeente Tegelen aan de welmeenende gave van - Z. M. Willem I, koning der Nederlanden. - - “Burgemeester, W. Kamp; pastoor J. J. Orths, peeter, P. M. Canoy; - meeter Mevrouw G. J. De Ryck, geb. Maria De Coninck. - - “Dat zy roepe de geloovigen naar den tempel des Heeren.” - -De ciborie-kast is een geschenk van den heer baron Van Wevelinghoven, -die voortyds zynen eigendom _de Munt_ bewoonde. - -De doop, die men de vünk noemt, is eene oudheid in koper en van waarde. - -Onder het koor is eenen grafkelder, die zedert jaaren niet meer geopend -is. - -De kerk is ovrigens zeer eenvoudig gemeubleerd, en is derzelver groote -niet meer in verhouding met de bevolking. Het kerkhof is ook in 1829 en -30 vergroot door het bynemen van een stuk land van Mevrouw Van Volden -de Lombeek aangekocht, en waarop in 1840 nog _de Caplany_ gebouwd is -geworden. - -Op eenen zandsteen die in de kerkmuur gemetseld is, staat uitgesteken -de figuur van twee slagen die zich met de staart doorkruissen, en zich -in het gezicht zien. Men kan zich slegt een gedagt maaken, hoe dezen -steen in de kerkmuur is gekomen. Eventwel zyn in 1500 nog dergelyke -steenen op de zeekusten gevonden geworden, alwaar men ze genomen -heeft voor het wapen van _Nehalenia_, godinne van den overzeëschen -koophandel, en vrouw van Mercurius[1]. - -De eerste R. C. bischoppen leerden aen onze heydensche voorvaderen den -_Onzen Vader_ in volgende alhier gebruikelyke taal. - -Feader, ure, thu, the, eart on beoefenum, si, thin Nama, gehalgod, to -come thin Riçe, gewurthe thin willa, on eorthan, swa, swa on heofenum; -urne deaghamlican blaf syle us to deag, und vergif us, ure giltas, -swa, swa, we forgifath, vrum gyltendom: and negeleadde thu us on -Costnunge, ac alysus of yste Sothliçe. - - - _Vragen en antwoorden:_ - -_V_. Gelobes tu, in Got, almechtigen Fader. - -_A_. Ec gelobo, in Got almechtigen Fader. - -_V_. Gelobes tu, in _Cristus_ Godes Suno. - -_A_. Ec gelobo, in Cristus Godes Suno. - -_V_. Gelobes tu, in Got halogan Gaast. - -_A_. Ec gelobo in Got halogan Gaast. - - - - - De kapel en nu de kerk te Steyl. - - -Zedert onheugelyke jaaren was te Steyl een zeer oud kapelleke toegewyd -aan S^t Rochus en S^t Sebastianus. In deze kapel wierd eertyds slechts -op werkdagen misse gelezen, maar dezen dienst ook veeltyds onderbroken. - -Eindelyk kwam men tot de benoeming van eenen specialen rector, den -eerw. heer Van der Wielen, die echter door verscheidene omstandigheden -wederom verplaatsd wierd; nieuwe tusschenpoos, en aengevuld wierd door -den eerw. heer Van Haaf die naar Kessel later overging, en opgevolgd -wierd door den tegenwoordigen heer De Gruyter. - -In 1857 begonnen de inwoners van Steyl eene nieuwe kerk te bouwen, -die tot nog toe niet voltrokken is, en gebouwd wordt uit vrywillige -bydragen, en eenen tombola die vereerd wierd met een geschenk van Z. M. -de koningin der Nederlanden, en van Z. K. H. de infante Isabella van -Spanje. - -De caplany te Steyl is gebouwd door de heeren L. De Ryck, J. Gubbels, -C. Ronck, J. Canoy, B. J. Canoy en Frans Van Dyck, en dient tot woonst -van den rector desservant. - -De familie Ronck heeft altoos beweerd dat het oud kapelke door hare -familie is gebouwd geworden. Niet bewezen, en kan ook even zo goed, de -oude kapel van 720 van Tegelen zyn, eerst aan S^t Martinus, en dan aan -S^t Rochus an S^t Sebastianus toegeweid. - - - - - Het Raadhuis. - - -Was in vroegere jaaren schoollokaal, waerin koster Jan Denissen het -onderwys gaf, en tevens zyne wooning had. Het is eerst onder de -Nederlanden tot gemeente huis ingerigt, terwyl in het achtergebouw de -vroedvrouw gelogeerd word. - -Het Raadhuis, is niet in evenredigheid met de groote en de -belangrykheid der gemeente, dewelke regt heeft op een gebouw, hetwelk -zoude moeten doen zien, dat daar waar de belangen der inwooners worden -waargenomen, een zeker decorum noodig is hetgeen heel en al ontbreekt. - -Eenen eenvoudigen gevel, eene enkelde deur zonder vensters op de -straat, een klein vertrek dat tevens voor archieven moet dienen, kan -gevoeglyk niet voor Raadhuis dienen en zal zeker het bestuur de eerste -gelegenheid waarnemen (als er middelen zyn), een raadhuis te bouwen, -dat in verhouding is met eene plaats van byna 1800 zielen die steeds in -alles zoveel mogelyk met den tydgeest overgaat. - - - - - De School. - - -In de laatste euw, en in deze tot 1814, wierd het gemeente onderwys -gegeven in het lokaal dat thans dient voor Raadhuis. - -Jan Deenissen, eenen zeer eervollen grysaard, was koster en -schoolmeester te gelyk, en onderwees de alphabeth op het zogenaamde AB -plankje waarvan elk kind voorzien was, en leerden deze alle luidkeels -te gelyk. Dan kregen de kinder het Spelboek, dan het Titelboek of ook -de Kalvertong genoemd, vervolgens de Zielentrooster, het Oud en Nieuw -Testament, eindelyk de Courant. Dog de Courant kwam elk niet toe, omdat -er maar _eene_ enkelde in school was, en ze zeker te spoedig zoude -versleten zyn, als alle uitgeleerde, zo als men deze noemde, de Courant -mogten leezen. De straffen gebeurden met de roede, en veelal met een -plankje op de kneukels of in de volle hand geslagen, na rato het -misdryf. Na _Deenissen_, kwamen bekwame onderwyzers dezen vervangen, -als vooreerst de heer _Dambacher_ en dan de heer _Jacob Geurts_, die -nog heeden de school bestuurt in het nieuwe lokaal dat in 1823 gebouwd -is. - -Eenige jaaren is ook eene fransche school op Steyl geweest in het -achterhuis van Gubbels, die eerst door de heer Dambacher, en dan door -de heer Van Wis (later Deken te Horst) is bestuurt geweest. Later eene -van lager onderwys in het huis Roggen, die ook niet stand gehouden -heeft. - - - - - Gemeente en Parochie. - - -Onder de Kurphalz noemde het hoofd der Gemeente zich _Burgemeester_, -onder de Franschen, _Maire_, onder de Nederlanden eerst _Schout_ later -_Burgemeester_, onder de Belgen, Burgemeester. - -De laatste Burgemeesters onder de Kurphalz waren Pieter Gubbels, en -Mingels. - -Onder de Franschen, Jan Goossens, Thiessen en W. Kamp, vader, waren -_Maire_. - -Onder Pruissen, van 1814 tot 1816, h^r W. Kamp, vader. - -Onder de Nederlanden, van 1816 tot 1830, h^r W. Kamp, vader. - -Onder Belgien, van 1830 tot 1839, M^r Jan Ronck, Pieter van Leipsig. - -Onder de Nederlanden (Hertogdom Limburg), h^n Pieter van Leipsig, G. -J. de Ryck, vader, Louis de Ryck, zoon. - - - - - Bekende Pastoors der Parochie. - - -Van 1686 tot 1704 de Eerw. Heer Johannes Bongaerts; van 1704 tot 1727 -de Eerw. Heer Henricus Weuten; van 1727 tot 1767 de Eerw. Heer Nicolas -Smeets; van 1767 tot 1783 de Eerw. Heer Leonardus Timmermans; van 1783 -tot 1805 de Eerw. Heer Pieter Adamus Eskens; van 1805 tot 1814 de Eerw. -Heer Peter Freybeuter; van 1815 tot 1841 de Eerw. Heer J. J. Orths; van -1841 de tegenwoordigen Eerw. Heer L. J. Mosk. - - - - - Gemeente Gronden. - - -Er bestond in vroegere jaaren een verkeerd denkbeeld omtrent de -gemeente eigendommen. Dezelve bleven alle renteloos liggen, terwyl de -gemeentens verpligt wierden gelden optenemen om gewone en buitengewone -kosten te bestryden. Heyden dienden voor stroyzel, en in de broeken -en moerassen zond men eenige stuks vee, die er magerder uitkwamen als -zy er ingiengen. Van daar eene voortdurende vraag van de inwooners, -om deze gronden voor algemeen gebruik te laaten. Van daar intrest op -intrest van opgenomene capitalen en den personelen omslag, om de gewone -kosten te bestryden. - -Nauwelyks vrede in 1815, of de Nederlandsche regering regelde de -gemeente schulden, en onmiddelyk daarna begon Tegelen de verkoop der -gemeentens heyden en moerassen, die sedert in land, weg, hout en -schoone dennebosschen zyn verandert geworden. Niet alleen hebben de -gelden daarvoor gemaakt, gedient tot aflossing der eischbare, maar ook -oneischbare schulden, waarvan de geinteresseerden zedert jaaren geenen -intrest meer ontvangen hadden, die ook by het capitaal gevoegd in 1820 -zyn afgelegd worden. - -Den eersten verkoop had plaats den 6 November 1820 en bragt op - - fr. 11900-00 - Den 2^n in 1823 2190-00 - Den 3^n den 11 January 1827 5007-00 - Den 4^n in 1841 500-00 - Den 5^n in 1844 2502-50 - Den 6^n in 1847 421-00 - Den 7^n den 6 October 1859 1565-00 - -------- - Zamen G. 24085-50 - -Door deze ontvreemdingen is de voorspoed in Tegelen zeer aangegroeid, -dan, menigen geringen daghuurder die een stuk heyde of broekgrond kogt, -heeft thans eene waarde in land of hout waarvan hy goede voordelen -trekt. - -Zo is by voorbeeld de Horsteren Oeles heyde geheel met dennen bosschen -bezet, die zedert 1820 reeds voor de tweede reys heeft kunnen benut -worden, en daar het hout voor de pannenfabrieken greeps is, zyn ze -voor verkoop van schansen niet verlegen. Het Tegelschbroek, in 1827 -getaxeerd op G. 901, wierd voor G. 5007 verkocht, en zyn er thans -landeryen die eene groote waarde hebben. - -Andere stukken broek en moerassen, langs de Pileers tot aan den berg op -Kaldekerken, zyn destyds verkocht en tot land gemaakt, ook gedeeltelyk -met hout en opgaande boomen beplant. - -Tusschen den Horsterberg en den Hondsdyk, ontspringt in den berg een -beekje, dat de Snellesprung genoemd wordt, en hetwelk het lekkerste -en zuiverste water leverd dat maar kan gevonden worden. Dezen Sprung -vestigde de aandagt van baron van Glazenhap als hy de Holtmeulen -bewoonde. Hy liet eene breede gracht op de heyde maaken die van de -Snellesprung tot in Wambacher Hout liep, en meende aldus het water -berg-op naar eene moolen te brengen die tegen de meulebeek op de -Oelesheyde gelegen was. Deze onderneming gelukte niet, en van daar de -naam van Gekkegraaf, zo als deze drooge waterloop nog genoemd wordt en -thans niet meer zichtbaar is, als op de helling van den berg, naby de -Snellesprung; den overigen loop dezer gracht is door de dennenbosschen -bedekt. - -De Snellesprung is nooit droog, en loopt zo als de Zeven-bronnen van -Stalberg op fyne witte kiezel, die door het water compleet geemailleerd -worden. - - - - - Gemeente schulden. - - -_Tegelen_ had, in weerwil van hare ongunstige ligging voor militaire -doortogten, weinig schuld. Zodra in 1815 de vrede gesloten was, en de -gemeente een normaal budget konde daarstellen, is men bedagt geweest -de gemeente gronden te laten afmeten, en de aanvraag te doen om een -gedeelte daarvan te ontvreemden tot aflossing der eisch en oneischbare -schulden. - -De staat der schulden stelde zich in 1820 als volgt: - -1^o _Capitale schuld_. De oudste obligatie dateerde van den 25 October -1683, en de laatste van 1807. - -Capitaal G. 7151-63, jaarlykschen intrest G. 286-04 afgelegd tegen 20 -maal den jaarlykschen intrest met - - G. 5720-80 - 2^o Achterstalligen intrest 1525-55 - 3^o Intresten van 1820 286-04 - 4^o Eischbare schulden (Milit. prestat.) 1120-01 - ------- - Totaal ned. G. 8652-40 - -die in eens geamortiseerd zyn, tot volle voldoening der -schuldeischers, en die grootendeels aankoopers waren van gemeente -gronden, gehouden den 6 November 1820. - - - - - Wegen. - - -De groote baan van Venlo op Roermond, liep in vroegere jaren, van -de Wilder beek (oude brug) langs de 3 Croonen, neven Munter-hout, -Lingster hof, de Mert, door Tegelen, over het Kruis, Alendveld door de -Hollestraat, de eerste beek aan Pee, de tweede aan Siep langs Heys door -de Aalsbeek op Belfeld. - -By gewoonen tyd, was dezen weg in de Drie Beeken somtyds niet -vaarbaar, en by winterdagen als de Maas er in kwam, moesten rytuigen -en voetgangers de weg nemen over de moolen, de Kisterstraat, langs -het zogenaamde Gelöorheyligenhuisje. Was de Kisterstraat door de Maas -ingenomen, dan wierden de barrieren van de Allee aen de houtmolen -opengemaakt, en was men genoodzaakt over den Bakenbos en Geloo of door -de Neering te varen om op Belfeld te geraken. - -Veele zullen zich nog herrinneren de gevaren welke voetgangers, -rytuigen en ruiters ondergiengen, als zy deze oude baan op Roermond -moesten gebruiken. Rytuigen die somtyds ’s morgens nog passeerden voor -dat de Maas was gezwollen, bleven er ’s avonds in zitten, of redden -zich met terug te keeren. - -Zo is het dan ook dikwils gebeurd dat op noodgeschrey, inwooners van -Steyl, Heys, Siep en de Pas, tot hulp zyn gekomen en menigen reyzenden -het leven gered hebben. - -Dezen staat van zaaken vestigde in 1824 de aandagt der heeren L. De -Ryck en P. M. Canoy, beide inwooners van Steyl, welke voor de algemeene -veiligheid daartoe aangespoord, aan heeren gedeputeerde staaten van -Limburg het aanbod deeden, eene brug met dyk over de Aalsbeek te leggen -en zo de weg over het Steylderveld langs de capel door de Bert aan het -kruis wederom de oude baan te doen hernemen. - -Voor deze verlegging booden zy de noodige landeryen gratis aan, en alle -kosten voor de brug en dyk te bestryden tegen de geringe vergoeding -van 1200 Ned. guldens alleen ten lasten der Gemeente. Dit aanbod vond -by het gemeente en provintiale bestuur eenen zeer gunstigen byval, en -reeds den 16 july 1824 gaf de bestendige Deputatie, door eene missive -van het distrikts commissariaat van den 19 july n^o 1881, haare volle -goedkeuring aen deze verbetering. Na behoorlyke goedkeuring der plans, -wierden ook de werken onmiddelyk begonnen en in 1825 voltrokken. - -De brug wierd gedoopt met de naam van Waterloo-brug die zy nog behouden -heeft, en de weg wierd door het Steylderveld in regte lyn getrokken -op de herberg de Belle-alliance, en zo door de Bert over het kruis op -Tegelen. - -Als nu laater in 1837 de nieuwe Kiezel-weg door de Belgische regering -is gemaakt geworden, is den dyk en brug by behouden, maar onmiddelyk -over de brug, nam deze chaussée eene nieuwe rigting op den toren van -Tegelen, terwyl de weg op Steyl zynen ouden loop gehouden heeft tot aan -de herberg la Belle-alliance, om het Veer en het gehucht in verbinding -te laaten met de groote baan op Roermond. - -Het zal onnodig zyn te bemerken dat buiten de geringe -schadeloosstelling van G. 1200, de inwoners van Steyl en Overtegelen -nog bedraaglyke toelagen hebben bygeschoten, om eene verbetering tot -stand te brengen, die voor het algemeene welzyn van zo groot nut was, -en men kan beschouwen als eene der schoonste verbeteringswerken die in -de Gemeente zyn voorgekomen. - -In 1842 hebben de inwooners van Steyl en die van Tegelen met eenen -zytak de schoonen Kiezelweg op Kaldekerken aengelegd, waarop twee -barrieren geplaatsd zyn geworden, d’eene aan den berg te Tegelen en -d’andere op het heydenend te Kaldekerken. - -Deze chaussée door de inwoners tot in Kaldekerken voltrokken, wordt ook -door hun onderhouden. - -Den ouden slegten weg op Kaldekerken is hierdoor vervallen, en is dus -geheel verlaten. - -De oude _Geldersche baan_ door het broek en langs de onderste houtmolen -te Venlo, is sedert lang verlaten, zedert onder de fransche regering -eenen ryksroute van Venlo op Straelen, Geldern, Weezel en Hamburg is -gemaakt geworden. - -Hier dienen wy te bemerken dat door het verleggen der Wilderbrug in de -weg van Tegelen op Venlo, een gedeelte grond aan den Venloschen armen -toebehoorende nog Tegelsch grondgebied is, hetwelk door aarduinen -paaltjes gekenmerkt is. - -Dit duid ik alleen aan, omdat men niet in het verkeerd denkbeeld is de -beek alleen de scheiding maakt tusschen Tegelen en Venlo. - -Andere weegen die vroeger in slegten staat verkeerden, zyn zedert korte -jaaren verbeterd geworden, zo als die van Steyl naar het Veer; die van -Tegelen naar het Kruis en naar de Molen. - -Goede en zekere verbindingsweegen met naburige plaatzen geeft -aanleiding tot relaties, die de welvaart vergrooten, paarden spaart, -karren en getuig in staat houdt, en tot gemak dienen van alle man. - - - - - De Schuttery (Gilde). - - -Er bestaat in Tegelen eene gilde die men schuttery noemt. Vroeger -was dezelve gewapent met jagdflinten, en bestond uit grenadiers, en -gewone schutters. De major kommandant was te paard, en droeg tot teken -zyner bediening eenen chapeau-clak, dikke epauletten, een echarpe, en -cavalerie sabel. De grenadiers droegen colbak, en op eenen blauwen jas -roode epauletten. De koning der schuttery was overladen met zilvere -plaaten, die zowel van vooren als op den rug gehangen wierden en -de man een zeer groot aanzien gaven. Deze plaaten waren eens-deels -geschenken en anderdeels moest de schutters-koning zelf alle jaaren een -plaat byhangen. - -Ses weeken voor de eerste kermis schoot de schuttery de vogel, die -dapper gedisputeerd wordt. Die het laatste stuk van dezelve afschiet -is koning. Er is ook eenen vice-koning die echter weinig in aanmerking -komt. - -De schuttery was militairement georganiseerd en het commando geschiede -in duitsch. Ook had de koning eene schildwacht voor de deur, en trok -den troep drie daagen door de Gemeente rond, en wierd aan vele huizen -deftig getracteerd. De geweeren zyn laater afgeschaft, en vervangen -door stokken. - - - - - St-Martens vuur. - - -Er bestaat een alloud gebruik ’s avond voor St-Marten op de zandbergen -tusschen Tegelen en Steyl een groot vuur te branden, dat St-Martens -vuur genoemd word. - -Drie maanden voor St-Marten, gaan kleine jonges en meisjes de -brandstoffen byhalen die daartoe moeten dienen, en dit noemt men -_trossen_, uitgeleefde boomen (somwylen nog levende, als de bekende -hondspits er niet achter zat). Strooi, aspergen kruid, vaanen, en alles -wat maar brandstof is, wordt verzameld en den dag van St-Martens avond -wordt dit alles op den hoogsten berg opgestapeld, en donker zynde, -in brand gesteken. De kinderen steeken geteerde koorden in brand, en -roepen al rond om het vuur loopende: roe, roe St-Marten. - -Twee vuuren worden gestookd, een te Steyl en het andere te Tegelen, -zodat het wel meer dan eens gebeurde, dat de Steylder het trosgoed van -de Tegelsche kwamen in beslag nemen, en omgekeerd de Tegelsche dat van -Steyl. Hierdoor hevigen oorlog door de kinder, die met houte sabels -gewapend waaren en dapper vochten. Wy willen hieruit niet het gevolg -trekken dat Tegelen en Steyl zich nooit broederlyk verdragen hebben, -maar het is dog zeker en gewis, dat _van de tedere jeugd af dezen -oorlog tusschen kinder eenen aanvang neemt_. - - - - - Kasteelen. - - -Tegelen bezit twee oud adelyke goederen waarvan het eene de -_Holtmühle_, en het ander _de Munt_ zich noemen. - -De Holtmühle was in de 18^e euw den eigendom van den edelen graef _von -Hunt_. - -De graaf was van de gereformeerden godsdienst en daar hy alle zondagen -de protestanten kerk in Kaldekerken bezocht, liet hy regt over het -kasteel, door het broek aan de pileers eenen dyk aanleggen, en den -berg doorsteken, om zo regtstreeks door de heyde op Kaldekerken te -komen. Op de heide liet hy berkenboomen planten tot allee, en den dyk -in het broek gaf hy den naam van _Huntsleich_, zoo als hy heeden nog -verkeerd Hondsdyk genoemd wordt. - -Op eenen zondug dat de graaf met zyne eenige dochter, die in huwelyk -gezocht wierd door eenen Pruisischen hoezaren officier, namens baron -von Glasenhap, gekantonneerd te Bruggen, met zyn rytuig boven op -den berg verscheen, stond baron von Glasenhap de Vreulen met eenige -hoezaren aftewachten. Deze sprong uit haar vaders rytuig, en wierd -door von Glasenhap met zyne hoezaren geenleveerd. Dezen baron, eenen -Pommerschen edelman, kwam by erfenis in bezit van de _Holtmühle_, -en daar hy meer neiging had voor het soldaten, als het eenvoudig -landleeven, zo rigte hy op de Holtmühle, een escadron hoezaren op die -hy voedde en kleede op zyne kosten. - -Hy verkreeg echter van Beyeren oorlof om geld te slaan, en van daar de -zogenaamde _Glasenhepkes_, waarvan er nog veele voorhanden zyn. Von -Glasenhap heeft het kasteel verlaten, en kwam alsdan in bezit van baron -von Holthausen, die hetzelve verkogt aen den heer Vos de Wael die te -Venlo woonde aan de blauwe trappen, en van dezen die laater te Zwolle -woonde, kwam de Holtmühle in handen van den heer De Ryck te Steyl, de -tegenwoordigen bezitter, die veele verbeteringen aan het goed gedaan -heeft, en byzonder aan de watermoolen die eertyds vervallen was. De -Holtmühle is zeer oud, en een sterk gebouw omringd van gebouwen die -onder von Glasenhap voor caserne en paardenstallen dienden. - -In het begin dezer eeuw als hetzelve door de familie van Dinter bewoond -wierd, had uit liefhebbery deszelfs zoon Petrus van Dinter op het -Binnenveld naby de Pileers, eene kleine ryst pelmoolen gemaakt die zeer -keurig was, en laater is afgebroken. Haander-hof behoorde vroeger, zo -als thans wederom op nieuw by de Holtmühle, maar was reeds onder baron -von Holthousen aan den heer de Ryck verkocht. - -Den dyk tusschen de wyers van het kasteel en die van de moolen, was -vroeger met eene allee groote beukeboomen beplant, die op den Bakenbos -leide. - -_De Munt_ behoorde voortyds aen den heer baron van Wevelinghoven, -waarvan de familie nog te Brussel bestaat. Hy had van hetzelve een -zeer schoon buitengoed gemaakt waarover de inwoners van Tegelen zeer -te vreden waaren, dan hy verspreide veel goeds onder de arbeidende -klassen. Hy liet onder anderen eenen berg maaken in het park voor het -kasteel, waaronder eenen yskelder wierd aangelegd. Het park en tuinen -waren met vreemde arbusten beplant en de omstreken hetgeen men nog het -Munterhout noemt, zindelyk onderhouden. By erfnis kwam het kasteel aan -mevrouw de baronesse van Volden de Lombeek, die hetzelve verkocht in -deze euw aan den heer notaris de Lom de Berg te Venlo, waarvan de zoon -Auguste den tegenwoordigen bezitter hetzelve bewoond. - -Als in de vorige euw den baron van Wevelinghoven de Munt bewoonde, -had hy gaarne de landeryen de _Steenoven_ genoemd, van de gemeente -gehad, om die by den Beeten te trekken. Hy bood daarvoor aan eene -gemeenteschool te bouwen en eene caplany met jaarwedde voor eenen -vicarius, maar het hoofd der gemeente sloeg deze weldaden af. Den heer -baron van Wevelinghoven, zeer gestoord over deze weigering daar hy -reeds zo veel goeds aan de gemeente gedaan had, en nog dagelyks zyne -weldaden onder de werkende klassen verspreide, verliet het kasteel de -Munt om zich in Brussel te vestigen. Mevrouw van Volden de Lombeek -die hetzelve in erfenis toekwam, heeft het zelfs nooit bewoond, en -verhuurde het aen particulieren, waarvan er zelfs eenen eene wynherberg -oprigte, die door velen van de omstreken bezogt wierd, omdat er zondags -dans-partyen en andere vermaken gegeven wierden. - -Eenen berg waaronder eenen yskelder zich bevond die door baron van -Wevelinghoven was aangelegd, in het park voor het kasteel, wordt thans -geslicht, en zal de wooning van de kant van de groote baan op Venlo -meer ten voorschyn komen. - -Kan men nog kasteeltje of spieker noemen den bouwhof _Wambach_ die -op de grenzen van Pruissen in de heyde gelegen is, zo zullen wy -aanhalen, dezen spieker gebouwd is, door de protestantischen dominé van -Kaldekerken Hambach, en kwam in erfenis toe aan Jan Giezen waarvan de -erfgenamen hetzelve verkogten aan den heer H. Kauwertz van Kaldekerken, -die het eenigen tyd bewoonde en thans aan eenen pachter verhuurd heeft. - -Mevrouw Tieopold Moubis geboren Mina de Ryck, bouwt in dezen oogenblik -een kasteel op het Steylerveld. - - - - - Militaire gebeurtenissen. - - -By de fransche revolutie in 1790 als de zogenaamde sans-culotten -deze streeken bedreigden, hadden de Franschen een kamp soldaten in -de Neering, en als in 1790 de franschen generaal Compaire voor Venlo -verscheen, liet hy aan _Paulusse Weert_, eene brug over de Maas -slaan van pontons, waarvan op de oevers de spooren nog zichtbaar zyn. - -De franschen verschenen en verdwenen in die jaaren totdat in 1795 -het land door dezelve wierd in bezit genomen en de republiek veele -assignaten in omloop gesteld had, die geheel hunne waarde verloren, en -waarvan er in veele huizen nog aanwezend zyn. De generaal Laurent nam -Venlo in. - -De militaire doortochten zullen wy aan het einde van dit kapittel -laaten volgen, en eerst gewaag maaken van eene schermutzeling die in -1814 in de gemeente plaats had, tusschen de fransche bezetting van -Venlo, en de geallieerde troepen. - -Den 9^e April 1814, om circa 1 uur, deeden de franschen die door de -geallieerde troepen in Venlo belagerd waaren, eenen uitval, om zich te -Steyl meester te maaken van een magazyn levensmiddelen voor de vesting -_Wezel_ bestemd, hetwelk te Steyl was gelost geworden, omdat den -aannemer dezer goederen het niet meer waagde dezelve naar de bestemming -te brengen, uit oorzaak de cosakken reeds over de Rhyn gekomen, de -weegen onzeker maakten. - -Deze krygsmagt, bestaande uit voetvolk en grof geschut, was reeds over -de Hoogstraat te Tegelen gekomen tot achter het pastoreele huis, als -de vrywillige jaagers van Berlyn de Kaldekerker berg afkwamen, en zich -in tirailleurs op den Beeten vertoonden. De franschen trokken dan tot -voor het posthuis in het dorp, en eenen tambour, om zich beter te doen -hooren, beklom eenen hoop schanssen die voor Beeckmans deur stond om -alarme te slaan. Nauwelyks had hy wat geroeffeld of eenen pruissischen -jager mikte op hem en schoot door zyn trommel. - -Dan trokken de franschen op het kerkhof alwaar zy hevig op de Pruissen -vuurden, terwyl zy door de kerkmuur goed bedekt waaren, maar de -Pruissen kwamen, al nader en nader, zodat de franschen goed vonden van -te retireeren, maar zy vonden van de kant van het dorp de barrier van -het kerkhof gesloten, en moesten derhalve over de muur terug-wyken. - -Naby de Mert stonden twee veldstukken die hunne retirade dekten, en -deze schoten hevig met mitraille op de Pruissen, dog hebben geen andere -schaden veroorzaakt, als twee canadas boomen te hebben afgeschoten die -op den boord van het Meulepeske stonden. - -Zo als het gewoonlyk by dergelyke aanvallen gaat, was alleman niet in -huis, en wierd den timmerman Henrik Roemen door eene kogel aan het -hoofd getroffen en zyn leven in gevaar gesteld. Niettegenstaande het -hevige geweer- en canonsvuur, vervoegde zich pastoor Freybeuter by -_Roemen_ om hem de H. sacramenten te administreeren. H. Roemen -leeft nog, en draagt steeds het lidteken van zyne kwetsing. - -De Franschen hevig gevolgd door de Pruissen retireerden langsaam op -Venlo, maar gekomen tegen over een dennenbosje achter de Lings, kwam -er zo een hevig geweervuur uit dit hout, dat de Franschen na groote -verliezen de heerbaan verlieten en naar de kant van de Maas zich -vervoegden, om zo langs de Wilderbeek zich onder het geschut van Venlo -te beveiligen. - -Dezen laatsten aanval maakte smertelyke verliezen in de Fransche rangs, -dog de dooden en gekwetsden wierden alle door hun opgenomen, en naar -Venlo gevoerd. - -Het was op dien oogenblik dat een escadron Zweedsche geel Hoezaren van -_Bracht_ over de heyde den Potdyk afkwamen, om de Franschen de pas -aftesnyden, maar het geschut van de wallen der stad was zo hevig dat de -Franschen zonder verder onheil de vesting binnentrokken. - -Het verlies der Franschen in dezen schermütsel is nooit bekend -geworden, maar is dog zeker dat de voerkarren die de uitval troepen -hadden medegenomen om te Steyl het magazyn op te laaden, met dooden en -gekwetsden zyn gevuld geworden. - -Eenen oberjäger van Berlyn, aan de Mert, doodelyk geblesseerd, wierd -door eenen inwoner (Merter Boer) op eene kruikar naar het dorp gevoerd, -en alhoewel de dood op de lippen, schoot hy nog zyne carabyn los op de -Franschen, zodanig was hunne verbittering. Dezen moedigen soldaat is -met twee Franschen op het kerkhof te Tegelen begraven. - -De Cozakken die te Belfeld op den kerkhof gekampeerd waaren, namen ook -deel in dit gevecht, maar hielden zich uit voorzorg wat terug. - -S’anderdags en wel Paeschdag, namen de Pruissen het fransch magazyn te -Steyl in beslag, en lieten de goederen over de heyde naar Wachtendonck -brengen. - -De Pruissischen oversten liet ook de maire _Kamp_, den adjoint -_M. Thiersen_, en de canonik _Canoy_ naar Geldern overbrengen -om aldaar over de aanwezendheid van een fransch magazyn te Steyl -verhoord te worden. - -Deze heeren, op het Raadhuis te Geldern bewaard, ontviengen van -Geldersche inwooners veel bewyzen van vriendschap, en zyn dezelve na -eenige dagen afwezendheid vrolyk en wel te pas in Tegelen terug gekomen. - -Het in beslag nemen van dit magazyn heeft in latere jaaren nog tot een -proces aanleiding gegeven, waarin verscheidene Tegelsche inwoners als -getuigen te Maastricht zyn verhoord geworden. - -Den ouden koster en schoolmeester Jan Denissen die op het kerkhof -woonde, heeft het gevecht van Tegelen door volgende verzen beschreven. - - - _De bataille van Tegelen welke voorgevallen is op Paaschavond den 9 - april 1814._ - - 1. - - Komt vrienden die hier staan in t’ rond, - Hoort wat ik singen zal. - Het dient dog niemand tot affrond, - Het is in het generaal. - De franse waaren uitgerükt, - En is haar dog niet wel gelükt - De Pruissen wierden dat gewaar - Die stonden daar al klaar. - - 2. - - De Pruyssen waren dog niet dom, - Dat zult gy nu verstaan. - Zy schooten den Tamboer door de Trom - Die stond gereed te slaan. - Aan het Posthuis op den wal, - Daar gebeurden dit geval; - Den Tamboer viel overück, - Dat was voor hem gelück. - - 3. - - Op Paaschavond wilt verstaan, - Ving de Batalie aan, - En is franzosen niet wel gegaan, - Gelyk gy zult verstaan. - Te Tegelen op den kerkhof dan, - Daar kregen de snaken proef daervan, - Dat donderden, kraakten gaven vuur. - Fransoos kwam in t’ getruur. - - 4. - - De Pruyssen stormden met geweld, - Doen gieng den hagel aan, - En wierden meester van het veld, - Gelyk gy zult verstaan. - Zy waaren maar vyf es zestig man, - En sloegen de franschen nog daarvan, - En dat was haar groot verdriet - Dat selden selden ook zo geschied. - - 5. - - Den küster stond in dit geval - Verslagen en verbaasd, - Dat knapten en kraakten overal, - Jandorie wat dat raast, - De kogels vlogen door de logt - Zo dat hy maar een schuylplaats zogt, - En dagt wat drommel saperloot. - Nu blyf ik zeker dood. - - 6. - - De fransse maakten retiraat - En dat met groot gedruis, - En sprongen als half disparaat - De steenen van de muur. - De poort was haar niet wyt genoeg, - Zy hebben het over de muur gezogt. - Frans, avans, dat was gedaan, - Zy kosten niet meer bestaan. - - 7. - - De fransse vleugden naar het veld - Al maar naar hun grof geschut. - De Pruyssen volgden met geweld - Gelyk water door een geut. - Zy schooten veel fransozen neer, - Dat was voorwaar nog geen plasier, - Hun dooden hebben zy opgevat - En voerden ze naar de stad. - - 8. - - De fransen maakten geen geraas, - Gelyk gy hooren zult. - Zy wierpen haar dooden in de Maas, - Die was nog niet gevult. - En die dit lietjen heeft gedicht - Dat was een manneke viel wat ligt - En is dog uit dit Vaderland - Syn Naam blyft onbekant. - - (Letterlyk van het originaal overgedrukt). - -Om nu op de cosakken terug te komen, zullen veele zich nog in de -gemeente herinneren hoe deze dagelyks door Tegelen kwamen, om voor -het opgaan der zonne tot aan de 3 Croonen te gaan zien, of er geen -fransouskis uit Venlo eenen uitval maakten om uit de omliggende dorpen -te gaan levensmiddelen binnenbrengen. - -De franschen dit zeer goed wetende, hadden in eene zekere nagt, eenige -soldaten in de 3 Croonen geposteerd om de cosakken te overassen, en als -deze ’s morgens hunne gewoonlyke vraag deeden aen de gezusters Bavaux, -_nikske fransouski_, schooten de fransosen door deur en venster, -en maakten eenen cosak gevangen, die met groote vreugde te Venlo wierd -binnengebragt. Na deze overrassing wierden ze voorzichter en lieten de -zon eerst goed schynen, voor en alleer zy zich naby de vesting waagden. -Men moet overigens de cosakken regt doen wedervaren, dat zy hun kamp -goed bewaakten, en hebben de franschen dikwils getracht, hun van alle -kanten te overassen, maar de vedetten van de bergen[2] ontdekten ze -weldra, en dan was allesdadelyk in rep en roer. Het gebeurde eens dat -eene fransche colonne ’s nagts uit Venlo trok langs Blerick Baerlo te -Kessel over de Maas, om de cosakken langs Schelkesbeek in de rug te -vallen, maar in de verte ontdekt, vlugtte het kamp dadelyk naar de -Brachter heyde. Eenen enkelen cosak die de boeren de Meelzak noemden, -omdat hy eenen witten mantel droeg, was nog teruggebleven, om een groot -stuk ossevleesch voor de soep bestemd niet in de strik te laaten.--In -den haast, nam hy de osserib tusschen de tanden, sprong te paard, en -kwam juist uit het stof als de franschen zich vertoonden. - -De cosakken kwamen dagelyks in Tegelen en waren somtyds zo onbeleefd, -een bedlaken, een heemd, of ander wit goed, te droogen hangende, aan -de lance te steeken en zo by vergeet mede te nemen. Alles wierd onder -de zadel geriemd, maar vrouwen onderrokken dienden voor mantels zonder -mouwen. Jenever met peper in, was hunnen liefsten drank; het waaren in -het algemeen sterke menschen, en byzonder goede ruiters. - -In 1830 den 10 November, kwam het corps van den belgischen generaal -Daine in Tegelen post vatten, om zich van Venlo meester te maaken. -Hetzelve bestond uit een bataillon van het 11^e regiment linie, eene ½ -battery Brusselsche artillerie, 78 cosaques de la Meuse en verscheidene -corpsen vrywilligers van Luyk, Doornik, enz. - -De vesting, dezen onverwachten aanval onbekend, was in volle vertrouwen -nog open, zodat er eenen cosaque de la Meuse, namens A. Düfhauss, -met vollen toom de stad binnen reed, en gevangen genomen wierd. Na -onmiddelyk de bruggen te hebben opgehaald, schoot de artillerie van -de wallen op de Belgische troepen die aan de Wilderbeek op de groote -weg halte maakten. Den eersten schot trof het paard van eenen cosak de -la Meuse, namens _Brassiné_, welke naby Stevenhuisje voltigeerde, -en de tweede schot doode het paard van den doctor Buys, welke op -Wilderveld met generaal Daine zich geplaatst had, om de vesting van -naby te kunnen in oogenschyn nemen. Onmiddelyk daarna verlieten de -troepen de groote weg, en trokken achter Wilderhof en naar de kant van -de Maas, om niet zo zeer aan het geschut blootgesteld te zyn. - -In den avond logeerden een gedeelte der Belgische troepen op Tegelsch -grondgebied, en de staf met generaal Daine vestigde zyn hoofdkwartier in -het dorp. Den 11 November ’sanderdags, als zich de vesting overgaf, nam -generaal Daine bezit van de stad, en de troepen wierden gecaserneerd. - -Een gedeelte der Nederlandsche bezetting passeerde den 12 November -door Tegelen als krygsgevangene om naar Ath in Belgien te worden -geinterneerd en zyn in 1831 te Schriek by Antwerpen uitgewisseld tegen -Belgische krygsgevangene die in Holland sedert de gebeurtenissen van -1830 en 1831 aldaar verbleven. - -In 1831 zyn in den tiendagigen veldtocht te Tegelen geene andere -gebeurtenissen voorgevallen, als dat de garde civique is opgeroepen, die -in Helden en Meyell is gecantonneerd geweest. - -Ten allen tyde zyn er veele militaire doortogten te Tegelen geweest, -zodat de gemeente veeltyds met inkwartering overladen was, byzonder -onder het fransch keyzerryk als den oorlog uitbrak tusschen Frankryk -en Rusland. Wy zullen er hier eenige aanhalen, die nog in allemans -geheugen zyn. - -In 1812 en 13 als de fransche armée naar Rusland trok, kwamen -verscheidene corpsen door Tegelen, en geduurende deze jaaren was de -gemeente zelden zonder inkwartering. Dikwils logeerden verscheidene -huizen, tot 30 soldaten, en byzonder by de laatste doortogten, -bestaande uit de garde regimenten te paard van keyzer Napoleon, en -die van de keyzerinne, waren dagelyks alle huizen overladen van -inkwartering. Onder deze troepen, muntden byzonder uit de Poolsche -garde lanciers die ryk gekleed waaren, en byzonder goed gemonteerd. By -de terugkomst, van de franschen uit Rusland, was het nog erger, omdat -onmiddelyk de cosakken en andere geallieerde troepen er op volgden. De -laatste franschen die door Tegelen passeerden, was de bezetting van -Hamburg die in 1815, als reeds de geallieerden Parys hadden ingenomen, -onder het bevel van den hertog van Tarente naar Frankryk terugkeerden. - -Een regiment pupils, alle jonge soldaten, hielden by deze gelegenheid 2 -rustdagen in Tegelen. - -In 1815 voor en naar de groote slag van Waterloo, waren er nog -doortogten van soldaten, en daar destyds Tegelen nog in bezit was van -Pruissen, hebben verscheidene inwoners als landwehrn-mannen onder -de wapens moeten komen, en tegen Frankryk marcheeren, als Nicolas -Ronck, Jacob Ronck, Herman Houba, Joachim Dreessen, Lambert Kessels, -Hubert Thiessen, Henrik Faessen, H. Ewalds, Frans Glaasmacher, Leonard -Teurlings, en Peeter Leenaerts. In de winter van 1815 à 1816, kwam er -ook een schip de Maas af, geladen met franschen brandewyn, Cognac en -Rhum hetwelk door pruissische soldaten vergezeld was. De vaten wierden -op Steyl gelost, en in de hevigste koude van Kersmis in kleindere vaten -omgetapt en zo verder per as vervoerd. - -In 1830 als de Belgische onlusten uitborstten, zyn verscheidene -regimenten curassiers en voetvolk uit Holland komende, door Tegelen -getrokken op Maastricht en Luyk. In 1881 verscheen ook eene compagnie -vrywilligers van het corps van Mellinet, onder het bevel van colonel -de Millisini de Sautel, die eene maand te Tegelen zyn ingekwarteerd -geweest. - -De doortogten in den russischen oorlog zyn zeer drukkend geweest -voor de inwooners, en de meeste boeren weeten nog van 1813 en 14 te -vertellen, terwyl zy steeds byvoegen, vreede gaet boven al. - - - - - Koophandel. - - -Het gehucht Steyl, door zyne voordelige lage op de Maas, eene breede en -gemakkelyke losplaats, bezat onder de Kurphalz, de fransche republiek -en keyzerryk, eenen zeer belangryken eigen en expeditie handel. De -naburige Rhynprovintien hadden deze plaats gekozen voor de stapelplaats -van hunne goederen die zy uit Frankryk, Belgien en Holland betrokken, -en omgekeerd verzonden zy hunne goederen over Steyl langs de Maas, -op en afwaarts naar alle landen. Deze beweging was zo groot, dat de -pakhuizen op Steyl niet toereikende waaren om de groote hoeveelheden -zout, olie, teer, pek, granen en coloniale goederen onder dak te -brengen, en zag men maanden lang, goederen gedekt en ongedekt onder den -blooten hemel geplaatst, die ook somtyds by gebrek van voerlieden niet -konden verzonden worden. - -De meeste boeren van Tegelen waaren destyds te gelyk voerman, en -bragten de goederen van Steyl naar _Keulen_, _Neurs_, _Dusseldorp_, -_Uerdingen_, _Gladbach_, _Kempen_, _Vierssen_, _Hückelhoven_, -_Wegberg_, _Ameren_, _Breyell_, _Dulken_, _Waldniel_ genoeg door de -geheele Rhynprovincie. Waarschynlyk gaven de goedkoopspryzen van los- -en pakhuis geld veel aanleiding, dat Steyl de voorkeur had voor andere -plaatsen op de Maas, dan voor 1800, telde men de zogenoemde _spesen_ -niet per 50 of 100 k^o, maar den eigenaar der goederen betaalde voor -lossen en pakhuis geld 12 cents per vragtkar, zonder te berekenen -wat erop was. Men begrype dat de winst zeer gering moest zyn, maar -onze goede voorvaderen hadden tot principe dat groove winsten niet -_gebenedyden_. In deze eeuw, onderstond dit principe eene merkelyke -verandering, en huizen die anders uitsluitend voor andere werkten, -begonnen zelfs eigen handel die voortdurend aangroeide, en tot -1815 eene groote beweging aan Steyl toebragt. In dat jaar echter, -als Tegelen door eene verkeerde uitlegging van het tractaat van -Weenen, door Pruissen in bezit gehouden wierd tot 1816, plaatste de -pruissische regie eene zoutfactory te Steyl, en de andere goederen voor -de Rhynlanden wierden nog altoos te Steyl gelost. De naburige stad -Venlo begon zich over dezen staat van zaaken ernstig te ontrusten, -en in de onzekerheid of wel Tegelen en Steyl door Pruissen in bezit -gehouden wierden, deed de kamer van koophandel hare bezwaren gelden -by Z. M. den koning der Nederlanden, die den 7 Juny 1815 Venlo met -zyne tegenwoordigheid vereerde. Z. M. stelde den handel van Venlo -daaromtrent gerust, omdat tusschen Pruissen en de Nederlanden, eene -uitwisseling van gemeentens genegotieerd wierd, zodat ook in 1816 -Tegelen nog in de Nederlanden wierd ingelyfd by uitwisseling van -plaatsen naby _Aaken_ gelegen die by Pruissen gekomen zyn. Deze -overlevering geschiedde ceremonieel, en van de kant van Pruissen was -als speciale commissaris gedelegeerd de heer ........ en van de kant -der Nederlanden, de heer baron Michiels de Kessenich van Roermond. De -pruissische zoutfactory wierd alsdan naar Kaldekerken verplaatst, en -den exp. handel kreeg eenen slag, welke hem zo te zeggen geheel deed -verdwynen. - -Dan bleef nog veel eigen handel in granen, zaden en schors, die maar -eenige jaaren duurde, en voor en na heeft opgehouden. - -In 1822 tot 1830 was de colonial handel nog al belangryk en kwamen er -dagelyks een hondert tal pruissische smokkelaars, coffy, ryst, tabak -en andere goederen te Steyl in koopen, die langs de grenzen sluikswys -wierden binnengebragt. Dog na 1830 als de Maas op en af met Holland -geheel en al gesloten wierd, moesten de goederen hetzy van Antwerpen -door karren worden afgehaald, of uit Holland over Cranenborg door -Pruissen betrokken worden, en daar deze vragten zeer duur waren, hoorde -deze beweging geheel op. - -Ook de koolen die te Maastricht niet mogten passeeren, wierden -de Eysden gelost en onder Maestricht aan het _Voelwames_ wederom -gescheept, en zo naar de ondermaas gebragt. - -Het küpken vroeger aan 30 à 35 cents verkogt, steeg destyds op 75 -cents, en nog waaren ze zeer schaars. - -Andere inwoners van Tegelen voeren met karren naar Herzogenrath by -Aaken, om aldaar aan de koolmynen brandstof te haalen, die even zo duur -te staan kwamen. - -De overeenkomst van den 21 mey 1833 te London gesloten, maakte de Maas -wederom vry en de scheepvaart hernam eenigzints, zonder zynen ouden -luister te bereiken. - -Den tegenwoordigen handel te Steyl is zeer onbeduidend, daar vooreerst -de koolenhandel door de spoorweg van Vierssen verdwenen is en in -koloniale goederen geene kwantiteiten in ’t groot meer mogen opgedaan -worden. - -Enkelde grensbewoners der Pruissische gemeentens laaten zich voor -koolen en kalk en mergel nog zien, maar de pryzen in concurrentie met -de koolen van de Rhur en Aaken doen dezen handel totaal verdwynen. - -Blyft nog guano en aarduinsteenen die steeds nog voor uitbreiding -vatbaar zyn. - -Twee huizen van Steyl doen in wyn en hebben redelyken aftrek. - - - - - Scheepsbouw. - - -In het begin van deze euw en zelf tot 1830, zyn te Steyl verscheidene -scheepen gebouwd die aan het hekske van Stapel geloopen zyn. Zedert -dat de stoomschepen de oude vaartuigen zyn komen vervangen, heeft deze -nyverheid geheel opgehouden. - - - - - Nyverheid. - - -De pannen- en steenbakkeryen waren voortyds de eenigste nyverheid der -gemeente, als men deze onder nyverheid kan rangschikken. - -De goede zoort potkley die byzonder op de Oelesheyde op eene diepte -van 5 ellen zich bevond, lokte waarschynlyk de Romeinen uit, aldaar -pannenbakkeryen te plaatzen, dan men vind er nog een groot aantaal -stukken van Romeinsche pannen en plavuysen. - -De eerste pannenfabrieken in de 18^e euw bekend, waaren die van -Denissen aan het Brökske en Engels in den hoek te Steyl. Deze laatste -is afgebroken. Zedert zyn er nieuwe bygekomen, zodat men er heeden nog -8 groote teld die aan een groot getal inwoners brood geeven. - -De pannen van Steylen Tegelen zyn zeer vermaard door hunne sterkte, en -worden byzonder te Luyk zeer gezogt. - -Deze industrie is voor uitbreiding vatbaar, en het is te verwonderen, -dat er niet meer worden aangelegd, omdat de pannen schier warm uit de -ovens naar Luyk en Pruissen trekken, alwaar het bouwen van huizen en -fabrieken dagelyks toeneemt. - -Daarna zyn de potfabrieken opgekomen, die eerst begonnen zyn met gewoon -rood goed te maaken, en laater _gelood_, zo als thans nog het -geval is. Men noemt dit zwart goed en wordt met de 100 of 1000 quart -verkocht. - -Deze fabrieken hebben zich byzonder onder de Nederlandsche regering -vermeerdert, zodat er aanvangs 1830, 20 in volle werking waren die -hunne fabrikaten alle jaaren afleverden aan kooplieden uit het Thal -Ehrenbreitstein, en byzonder van Ransbach en omstreken (Nassau). - -Deze kooplieden verschenen alle jaaren om Paasschen, deden hunne -inkoopen, en kwamen alsdan uit Holland op met schepen, die de goederen -over-bragten naar Rotterdam, Amsterdam, Groningen, Zwoll, Dordrecht, -Middelburg, Antwerpen, Brussel, genoeg, in de geheele vereenigde -Nederlanden. - -Andere lieten zeeschepen te Steyl aan de Maas komen, en namen lading in -voor Bordeaux en Marseille, en Spaansche havens. - -In deze groote drükte geleek Steyl wezentlyk aan eenen zeehaven; -ook kwam er veel geld in de gemeente, dat grootendeels door het -werkvolk verteerd wierd, terwyl de meesters goede winsten inzamelden. -De Belgische onlusten maakten een einde aan dezen voorspoed in de -potfabrieken, terwyl de Maas op en af gesloten wierd, en dus de -verzendingen t’ eenemaal moesten gestaakt worden. - -Dezen staat van zaaken duurde van den 11 november 1830 tot in 1833, -als door de conventie van London van den 21 Mai 1833, vereenigd met de -conventie van Mainz van den 31 Maart 1831, de Maas voor de Riverains -wederom geopend wierd. - -Het eerste schip, dat zich vertoonde, was de _vrouw Dorothea_, -Hannoversche kof, capitein Johan Henrik Carstens, die den 26 mei 1834 -eene lading zwart aardewerk innam, voor Duinkerke in Frankryk. - -Dit schip ontvieng eenige moeijelykheden te Katwyk by Mook, als -hetzelve aldaar aankwam, maar wierd, by speciale vergunning, toegelaten -door Holland naar zyne bestemming te Stevenen. - -Andere schepenen _voor_ Holland kwamen ook voor en na potten -laaden, zelfs den 17 maart 1835 verscheen eene nieuwe Hannoversche -kof _Teclanette_, _captein J. C. Zirkx_, groot 38 last, die -33,000 Ned. pond. zwart aardewerk inlaedde en daarmede naar -Rouen (Frankryk) zeilde. - -Het was in die jaaren niet moeijelyk gereed goed te verkrygen, maar -de fabrikanten werkten niet meer in voorraad, en als den ouden stok -by was die van 1830 overbleef, kwynde de fabrikatie van dag tot dag, -zodat er heden nog maar 5 fabrieken bestaan die in werking zyn. Deeze -maaken weinig zwart goed, en leggen zich meer op grove artikels, zelfs -onderaardsche buizen voor wateraflossingen enz. - -De kooplieden uit Nassau, die voor en na veel verdwenen zyn, genoten -voor 1830 alle vertrouwen, alhoewel somtyds onbekend. Zy betaalden -het goed gedeeltelyk by scheep nemen, en laater uit Holland Brabant, -Frankryk of Spanje terugkomende, deeden zy eene nieuwe betaling. Eenige -bleeven ook wel eens terug, maar de groote zelden. - -De potfabrieken gebruikten jaarlyks alleen voor 50,000 guldens -schanssen en ander brandhout. - -De glazuur aarde betrokken ze uit de Pruissische Eiffelt, en wierd lood -genoemd (Bleierz), en om de zwarte kouleur te geeven, gebruikt men -Alquifoux, dat men bruinsteen noemde. - -De potfabrieken zyn in hunnen grootsten voorspoed, wat defabrikatie -betrof, altoos staande gebleven, alhoewel zy meenige verbeteringen -hadden kunnen te weeg brengen. - -Sedert 1854 hebben de heeren Kamp en Soetens eene nieuwe nyverheid -ingebragt, bestaande in eene yzer-smeedery en gietery die met stoom -in beweging gezet wordt. Zy werkt voor de provintie, en voor de -Hollandsche zeehavens, en ook voor die van Hamburg. Het is te wenschen -dat deze onderneming meer en meer in voorspoed mag toenemen en zy door -de regering goedgunstiglyk beschermd word. - -Er bestaan nog in de gemeente drie tabaksfabrieken waarvan de merken -goeden aftrek vinden. De 6 bierbrouweryen werken voor de gemeente en -omstreken; eene enkele daarvan maakt Beyersch bier. - -Drie stookeryen zyn van weinig aanbelang, maaken echter zuiveren -jenever. - -Twee inwooners dezer gemeente hebben nog voor 1830 octroi gevraagd tot -het oprigten van eene _Potas_ fabriek, getrokken uit de asschen -der pot- en pannen fabrieken. Deze aanvraag den 6 September 1880, onder -n^o 103/71 door Z. E. den heer Minister van binnenlandsche zaaken en Z. -E. den heer Minister van waterstaat, nationale nyverheid en kolonien, -naar de provintiale ovrigheid verwezen, is door de rekwestrantien niet -meer gesolliciteerd geworden, dus zonder gevolg gebleven. - - - - - Wat er nog te Tegelen ontbreekt. - - -1^o De verlichting in de straaten. - -2^o Gemeente pompen. - -3^o Armen-huizen. - -1^o De kleinste stad heeft tegenwoordig de gaz-verlichting. De meeste -dorpen zyn door olie verlicht, terwyl Tegelen in de lange winteravonden -in de diepste duisternis gedompeld is. Eene lantaarn aan den hoek van -het huis van Jan van Leipsig, eene op de brug midden in het dorp, en -eene op den hoek van het Posthuis zou met genoegen gezien worden, en -bewyzen dat Tegelen in alles met de verbeteringen van den tydgeest -overgaat. - -2^o Veele huizen zyn zonder put nog pomp, en zyn dus genoodzaakt hun -drinkwater uit de beeken te scheppen. Ofschoon dit water zeer zuiver -van de bergen komt, passeerd het dog door broeken en moerassen die er -dog min of meer vuiligheid in brengen. Eene of twee gemeentepompen -zouden eene verbetering zyn, die de gezondheid bevordert. - -3^o Oude verslete menschen die hun brood niet meer kunnen verdienen; -weduwen met kinder overladen en in armoede verzonken, zouden niet -slegt geplaatst zyn in armen huizen waarin zy tydelyk en gratis eene -schuilplaats vonden. - - [Illustratie] - - - - - Allerlei gebeurtenissen. - - -Voor den franschen tyd, was er in Tegelen eene wynherberg, in het oud -gezangs-huis die door veelen bezogt wierd. - -De oudste bierherberg was by Pou in den hoek. Thans zyn er 26 die -wyn, bier, jenever en in de winter hommersom vertappen. Voor het jaar -1830 wierd er nog al _flip_ gedronken en men vond ook wel een -glas _knül_, maer zedert de garst en de hop zo duur zyn, is deze -onbekend. - - * * * * * - -De musiek was ook in Tegelen weinig verbreid in gemelden tyd, terwyl er -maar eenen enkelden persoon bekend was, die de viool speelde, en die -men niet anders noemde als _Petter had ich nur Harz_. - -Flip Storm is dezen laater komen vervangen. - -Thans bestaan er twee harmonie gezelschappen. - - * * * * * - -Den ouden Engels uit den hoek te Steyl (dood) diende in de engelsche -marine, en nam deel in de zeeslag als admiraal Nelson sneuvelde. - - * * * * * - -In de 18 eeuw wierd er te Steyl eene zo groote menigte _Salm_ -gevangen in de Maas, dat de knechten zich niet meer verhuurden dan -onder conditie maar _eens_ in de week te moeten Salm eeten. - - * * * * * - -Voor 1789 koste te Tegelen een pond bruine Java 8 cleefsche stuivers, -en in het laatst van de franschen (1814) 6 francs een pond ordinaire -coffy. - - * * * * * - -In 1796 stopte het ys zich aan hiet hekske en de Maas bereikte eene -byzondere hoogte, zodat dezelve boven op de plaats stond waar nu het -huis van d’heer G. J. de Ryk staat. - - * * * * * - -Den 12 September 1801 passeerde te Tegelen Napoleon I, keizer van -frankryk. - - * * * * * - -Byna 70 jaaren heeft eenen ongelukkigen zinneloosen de straaten van -Tegelen doorwandeld die overal bekend was, onder de nam van Gekke-Nades. - -In 1812 moest hy te Aaken voor de conseriptieraad verschynen, maar -nauwelyks had de franschen Prefekt hem gezien, of den raad verklaarde -dat Nane-Nane niet voor de armée kon dienen. - - * * * * * - -In 1812 waren te Tegelen en omliggende Maasdorpen een groot aantal -Spaansche gevangene (guerillas) geinterneerd, die by de boeren voor de -kost werk zochten, onder deze was er eenen goed bekend, die by Ronck -zich verhuurd had, en die Careggo di Monjo zich noemde. - - * * * * * - -In 1814 stond de Maas midden op Steyl en het water liep by de wed. -Canoy door de onderste vensters in huis binnen. De inwoners voeren met -booten van het een huis naar het andere. - - * * * * * - -In de jaaren 1812 tot 1830, als de potfabrieken floreerden, waaren -alle zondagen _dans_- en _vechtpartyen_ te Tegelen, die -echter veel na gelaten hebben, zedert zekeren Gerard Faessen, in volle -quadrille, met een carabyn door den arm geschoten wierd. - - * * * * * - -Als in de sterke winter tusschen 1813 en 14 de Cosakken te Tegelen -verschenen, stormden de burgers alle uit het huis van den burgemeester, -om deze verlossers te verwilkomen; maar in de duisternis namen de -Cosakken ze voor eenen franschen aanval, en begonnen er deftig met de -_kanschu_ onder te slaan. - -Eenen burger zich herrinnerende dat St-Nicolas de patroon van Rusland -was, riep Vivat Nicolas, maar hoe meer hy schreeuwde, hoe meer slagen. -Aangename overassing. - - * * * * * - -In 1831 op Vasten-Avond Dinsdag, wierd Joachim Ewalds, een braven en -rustigen inwooner, op eene dans-party door eenen messteek gedood. Dader -onbekend gebleven. - - * * * * * - -Den beroemden beeldhouwer, M. Kessels, den 20 Mey 1784 in Maastricht -geboren, kwam in 1820 zich te Baerlo vestigen, en alle dagen verscheen -hy te Steyl op de beugelbaan. - -Laater naar Romen vertrokken, behaalde hy met een St-Sebastianus beeld -den eersten prys; men vermoed hy St-Sebastianus gekozen had, uit -genegentheid voor Steyl, waarvan dezen heyligen de patroon is. - -Kessels heeft nog te Steyl van zyne werken terug gelaten die hy ten -geschenk aanbood, en stierf te Romen in 1836. - - * * * * * - -In 1824 verscheen als eene zeldenheid in de Maas te Steyl, stroom-op -eenen _steur_ van 2 ellen lang. Schipper Van Gend stak hem met -eene palingschaar, en eenen anderen inwooner loste er 2 scheuten op, -maar de visch gieng naar de diepte, en wierd eerst te Herstal by Luik -gevangen. - - * * * * * - -In 1835 vond men te Tegelen in de Beek achter de Ligtenberg, een -zeldzaam dier, dat de dikte had van een paarde haar, en eene lengte -van 3 ellen, dog nog kop nog staart aen te onderscheiden. Aan de -akademie te Brussel verzonden, erkende deze het dier voor eenen -_Dragomeau_. Deze verschynzels zyn zeer zelden. - - * * * * * - -In 1854 brak de cholera te Steyl uit in een huisje aan de beek, dat -zedert het cholera huisje genoemd wordt. - - - - - Namen in de dagelyksche samenleving. - - -Weinige inwoners in de gemeente zyn met hunnen familie naam bekend, of -betekend, by voorbeeld: - -1^o De persoon heet Pieter N..... dan betekend men de dochter Wildelina -onder de naam van Pitte Windeline, deze haaren zoon, die ook Pieter -heet, noemt men _Pitte Windeline Pit_. - - * * * * * - -2^o De vader heet _Cristiaen_ N..... en de zoon Michiel, dan noemt -men dezen laatsten Cristiaene Geel, terwyl wederom de zoon van Michiel -die ook Cristiaen geheeten is, _geele-Cristiaen_ genoemd word. - - * * * * * - -3^o De vader noemd zich Andreas N..... en de zoon Hendrik, dan wordt -dezen laatsten Andreesen Drik genoemd. - - * * * * * - -Somtyds wordt ook den doopnaam by de plaats genomen waar ze wonen, -als Lingster Grades, Krützer Drik, Agtegaals Klööske, Enger Helmes, -Aape-Nel, Heys-Manes, Sieper-Trinke, Brökskes Hannes, Haander-Peter, -Zwarterhonds-Meyes enz. De familienaam komt zelden voor, en maakt hy -eene groote uitzondering, dog de persoonen er onder betekend, wordt -altoos den doopnaam achter de familie naam geplaatsd. - - - - - Tegelsch dialekt. - - -Gedinkt dig nag, Helmes, det in vrüger jooren de kermes heel wet angers -was as nou,--doe woord meer wien gesoopen op einen daag as nou op ein -heel joor. Van wien en zien, kwome ze getrekke as ein persessie, en -dink ens, wat er van Vendelen kwoomen boeremik met schink eeten, det -deurde zo veer dag aan ei stük, van de morge tot den ovend al maar op -die dikke trom geslagen. - -Min bestevader sprikt nog nog altied van as te Steyl de vogel geschoten -woord agter de kepel, en gekegeld, dat mennig fleske doo gekraakt -woord, en by De Pööt den in de Tent, doo dreef de win door de plenk, -en de spoölu droogen al oves einen oeles met geld noo oör kamer.--Ja, -jong, det woor wet; me zoo gezagt hebbe, nou vergeit de welt, maar in -deen tiid verdeenden de potbekkers oug groof geld.--En die worstpartien -den, in de winkter eerst dik gegeeten, en den gekaart,--ze sloogen zig -döks genogt, de vüst kapot met de troef.--Ja jong, dou küs zekke was -dou wils, maar det kömt in ooze levestied neet meer voor. - -Waat zees te, het beer is oug neet meer as vrüger; ze zitten der -te vööl met de kneen op, maar den alden _knül_ dee ging in de -teen.--Nou geeve ze dig, ei schoon glaas met ein kopere dekselken -op, en vööl schoem, maar det is geine _flip_, en oug geine -_knül_. Ig wil neet zekke, dat et zo beter is want as dee köp wet -in ha, den slooge ze zig as de ketelbüters. - -En wat waas det ei spööl as de gans gereye woord, en de jonges met -den doedelspot en as Pester met ein gebro kat, noo de vossekoel -slepde in het oelesgat, en as ze ginge fretteeren noo bakkesen hüske -op de Neenefeet, aen Boorspoep en in de gebrankde peschen, en as de -slibberman is opgetrokken met vastelovend, doo wöörd nou neet meer van -gekikt, maar min bestevader wet det nag allemool hoorklein te vertellen. - -Wets dou oug nag Helmes, as Koobes met ein alde berosde pistool op de -schelme schoot, en as Nikloos de proemedanten appel, de fleermoes, en -cnokattekop in de boumschool haa, en det _Piel_ zig den hals neet -woo loote zegene met sinte Blasius.--Og herm, dee goeyen hals is nog in -het water versoopen, God trööst zin zeel. - -Ja jong, deen tied is verbey; de vroulü droogen oug in deen tied -trekmutzen, en bezüüg ze nou ens, ig wet om ei glaas beer, det in die -groote mütze die ze nou dragen, meer in geit, as ein hoefker.--Zek -was te wils, maar doo zal nog einen tied komen, det de honder schoon -dragen, maar den zullen oos teng niet meer sweeren.--Wy hebben voöl -gezeen in onze levestied, maar die noo os komen, die zeen mischien de -welt vergoon, en den zeen wy dog al die aa snaaken de jongsten daag nog -eins terük. - - - - - Spreekwoorden die sterk ingeworteld zyn in Tegelsch dialekt. - - -Elf ougen, zagt Strükske. - -Allerbest, zagt Van Leipsig. - -Det zo waal woor zün, zagt Kensen Tis. - -Alleneen, zagt Sprengers. - -Ei kik, zagt Ronck. - -Goede leut, zagt Gipmans. - -Getroffen zagt de jong, dou smeete zi moor ein oug oet. - -Gep...d, zagt Scheerkes. - -Ei, ei, zo, zo, zagt Jette. - -As gy kettekes zit, den komt er maar üt, zagt Jenne. - -Drikkes, drikkes, eine goldworm, zagt Bilke. - -Neet scheeten minheer, zagt Jö hemke. - -Stompen oet, zeet Peeter. - -Ranflan, zeet de smeet. - -Het spööl steit, zeet Kobes. - - - - - Voetnoten - - -[Footnote 1: Dit zou doen veronderstellen dat Tegelen in 1481 onder het -Hanzea-verbond stond.] - -[Footnote 2: Zy hadden eene wagt op den Dolenberg, en eene op de Bergen -naby de Mergelstraat die nog de Cosakkenberg heet.] - - EINDE. - - typ. E.-F. Van Velsen. - - - - - Colofon - - - Duidelijke zetfouten in de originele tekst zijn verbeterd. Daarnaast is - aangepast: - - Pagina Origineel Aangepast - 12 Pechelmus Plechelmus - 27 vuer vuur - 41 veltocht veldtocht - 50 naar naar naar - -*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK TEGELEN EN STEYL *** - -Updated editions will replace the previous one--the old editions will -be renamed. - -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the -United States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for an eBook, except by following -the terms of the trademark license, including paying royalties for use -of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for -copies of this eBook, complying with the trademark license is very -easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation -of derivative works, reports, performances and research. Project -Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may -do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected -by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark -license, especially commercial redistribution. - -START: FULL LICENSE - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg-tm License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project -Gutenberg-tm electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the -person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph -1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm -electronic works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the -Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when -you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country other than the United States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work -on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the -phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: - - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and - most other parts of the world at no cost and with almost no - restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it - under the terms of the Project Gutenberg License included with this - eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the - United States, you will have to check the laws of the country where - you are located before using this eBook. - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase "Project -Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format -other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg-tm website -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain -Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works -provided that: - -* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation." - -* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm - works. - -* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - -* You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of -the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the Foundation as set -forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any -Defect you cause. - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at -www.gutenberg.org - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's business office is located at 809 North 1500 West, -Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up -to date contact information can be found at the Foundation's website -and official page at www.gutenberg.org/contact - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without -widespread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine-readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular -state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of -volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. - -Most people start at our website which has the main PG search -facility: www.gutenberg.org - -This website includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |