diff options
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 4 | ||||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 | ||||
| -rw-r--r-- | old/66253-0.txt | 2024 | ||||
| -rw-r--r-- | old/66253-0.zip | bin | 35618 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/66253-h.zip | bin | 304487 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/66253-h/66253-h.htm | 2791 | ||||
| -rw-r--r-- | old/66253-h/images/cover.png | bin | 187990 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/66253-h/images/logo.png | bin | 73370 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/66253-h/images/p053.png | bin | 10432 -> 0 bytes |
10 files changed, 17 insertions, 4815 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..d7b82bc --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,4 @@ +*.txt text eol=lf +*.htm text eol=lf +*.html text eol=lf +*.md text eol=lf diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..71fe904 --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #66253 (https://www.gutenberg.org/ebooks/66253) diff --git a/old/66253-0.txt b/old/66253-0.txt deleted file mode 100644 index 3a58efc..0000000 --- a/old/66253-0.txt +++ /dev/null @@ -1,2024 +0,0 @@ -The Project Gutenberg eBook of Tegelen en Steyl, by P. M. Canoy - -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and -most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms -of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at -www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you -will have to check the laws of the country where you are located before -using this eBook. - -Title: Tegelen en Steyl - Herinneringen van vader tot zoon - -Author: P. M. Canoy - -Release Date: September 10, 2021 [eBook #66253] - -Language: Dutch - -Character set encoding: UTF-8 - -Produced by: Wouter Franssen - -*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK TEGELEN EN STEYL *** - - - - - TEGELEN EN STEYL. - - HERRINNERINGEN - VAN - VADER TOT ZOON - - OVERGEGAAN MET EENIGE UITREKZELS UIT - OUDE WERKEN. - - [Illustratie] - - MECHELEN.--1861 - - - - - DIT WERKJE - ALLEEN VOOR DE INWOONERS DER GEMEENTE - TEGELEN - WORDT UIT - ACHTING EN VRIENDSCHAP - opgedragen aan den Zeer Eerw. Heer - L. J. MOSK, Pastoor te Tegelen, - en aan den E. G. Heer Louis DE RYCK, - Burgemeester der Gemeente (te Steyl), - - DOOR DEN SCHRYVER - - P. M. CANOY. - - 1 July 1861. - - - - - Waarvan Tegelen de naam ontleend. - - -De Romeinen hebben op de _Oelesheyde_ een kamp gehad, waarvan de -loopgraven nog zichtbaar zyn en de Landwehr genoemd worden. - -Binnen dit kamp, stonden pannen en plavuyze fabrieken, zo als -genoegzaam bewezen is, door de groote menigte overblyfsels van -romeinsche pannen en plavuysen die zich nog heeden ter plaatze -bevinden. In de nabyheid ontdekte men ook over eenige jaaren, eene -romeinsche grafplaats. - -De plaats destyds onder de Romeinen bezeten noemde men _Tiglo_, en -als in laatere jaren op het grondgebied van Tegelen steenbakkeryen -wierden aengelegd, waarvan _Venlo_ grootendeels gebouwd is geworden, en -steenbakken, _Tiggelen_ genoemd word (nog hedendaags), zo veranderde -eindelyk de naam in _Tegelen_. - -De poort die uit Venlo naar Tegelen leidde, was lange jaaren de -_Tegel-poort_, dus de uitvaart naar de Tiggel ovens. - -_Steyl_ op de Maas gelegen, gehucht van Tegelen, ontleend zynen naam -van de Steile oevers waarop het eerste huis (dat van P. Franssen -laater) gebouwd, en destyds het Steyler-huis genoemd wierd. Dit -oud gebouw is in 1825 afgebroken. Het Veer lag in de 18^e euw nog -boven het oud Steyler-huis, en als hetzelve door verzandigen aen den -linker-oever der Maas heeft moeten verlegd worden, is te gelyker tyd -het tegenwoordige huis van den heer N. Ronck dat tegenover het oud -Veer stond, afgebroken en herbouwd op de plaats waar het nu staat. Het -zogenaamde Enkes-huis, nog in zyne volle oudheid, bewyst dat dezen hoek -deel maakte van de _eerste_ huizen van Steyl. - -_Overtegelen_, eenige huizen op de groote Beek gelegen, is hedendaags -slechts meer bekend dan onder de naam van Nabben en Siep. Men beweerd, -dat er nog een oud huis gestaan heeft op de Hollestraat, waarvan de -kelders nog voorhanden zyn. - -_De Leemhorst_, een gehucht naby de Leembergen op de grenzen van -Belfeld, bestaat uit eenige huizen, die zo te zeggen aen het Belfender, -gehucht Geloo, vast liggen, en denkelyk zynen naam ontleend van de leem -die er uitgegraven wordt voor pot- en pannenfabrieken. - -De gemeente is overigens nog verdeeld in verscheidene gehuchten zo als -Kruis, Eng, enz., maar die door aanbouw van huizen, thans met de kom -der gemeente verbonden zyn. - -De inwooners van Tegelen vreezen niet naar het buitenland zich te -vestigen. Drie resideeren op Java, waarvan eenen pastoor te Sourabaia, -en de twee in militairen dienst zyn. Andere bevinden zich in Pruissen, -Belgien, enz. - - - - - Opzoekingen in oude werken. - - -Men beweerd, zeker ten onregte, dat _Tegelen_ onder de Romeinen een -dorp geweest is, onder de naam van _Tiglo_, terwyl allen aanschyn na, -de Romeinen slechts een kamp aldaar gehad hebben op de _Oelesheyde_. - -De oudste kaarten maken van Tegelen geene melding, terwyl Kessel -(Castellum Menapiorum) en Blerick (Blaricum) betekend staan. Op de -oudste kaart, onder Nederduitschland, wordt _Tegelen_ gevonden, en naby -de _Holtmühle_, het tegenwoordige kasteel de Houtmolen, met Belfeld en -de _Rovers-heyde_, tusschen Belfeld en Swalmen. - -In 1511 wierd _Baerlo_, door generaal Edouard Poyning belegerd, en -maakte hy zich meester van deze veste. Maar van Tegelen zo naby geene -melding. - -Omtrent het land van Gelre, dat zynen naam ontleend van de _Kelters_, -en door de Sicambers, Batavieren, Usiepiers en Menapiers, is bezeten -geweest, en laater door de Vrancken, en als Reynold van Nassow II -in 1339 te Francfort tot Hertog van Gelre is verheven, maakt de -geschiedenis melding van Gelder, Venlo, Straelen, Wachtendonck, -Montfort, Erkelenz, Neustadt, Roermond, Kessel, Kriekenbeek, en eenige -mindere plaatsen, als Vlodorp, Steemkerk, Herkenbos, Dalenbroek, Elmpt -en Belfeld, maar van Tegelen geene melding. - -In 1609, den 9 april, by de bezitneming van het hertogdom Gulick door -Rodolph II, wordt er wel gewaagd van Gulich, Heynsberg, Gangelt, -Randerath, Dulken, _Kasteel Hambach_ en meer andere plaatsen en -kasteelen, maar van _Tegelen_ nog geen spooren als dorp of parochie, -nogtans kwamen van 720 tot 760 de bewooners van Venlo, die tot den R. -C. eerendienst behoorden, den dienst te Tegelen bywoonen, zodat na alle -waarschynlykheid destyds of Tegelen een _kirschpel_ van Venlo geweest -is, of Venlo een _kirschpel_ van Tegelen, en dat in deze laatste eene -capel gestaen heeft, die, zo als reeds den heer L. J. E. Keuller -vermeld, door den H. Plechelmus, bischop in 720, is gewyd geworden. - -Venlo door handveste van Reinolt, hertog van Gelre en Grave van -Zutphen, op St-Egidius dag 1343 tot stad verheven, zal Tegelen na die -tyd eerst tot een onafhanglyk dorp zyn overgegaan. - - - - - Onder welke vorsten Tegelen gestaan heeft. - - -Van 1719 tot 1794 behoorde de gemeente aan den keurvorst van -Beyeren, en was in de Kurphalz ingelyfd. De zetel der regering was -te Dusseldorp aen den Rhyn, alwaar ook de keurvorstelyke soldaten -garnizoen hielden. Die in de laatste jaaren onder de Kurphalz gediend -hebben, waaren _Henrik Kappes_, _Leonard Peeters_, _Pieter Jongmans_ -en _Godfried Engels_, die zich ten allen tyde in den burgerkring terug -gekomen, deeden onderscheiden door hunne soldatenhouding. - -Het zyn deze oude soldaten die te Tegelen in de schuttery-gilde de -grenadiers kommandeerden en het duitsch bevel hebben ingevoerd, dat -hedendaags nog is bygehouden geworden. - -Van 1794 tot 1814 ging Tegelen over aan Frankryk. - -Van 1814 tot 1816 aan Pruissen. - -Van 1816 tot 1830 aan de Nederlanden. - -Van 1830 tot 1839 voorloopig aen Belgiën, en wierd den 22 juny 1839, -ingevolge traktaat van Londen van den 19 april 1839, waarvan de -ratifikatien den 8 juny opvolgende wierden uitgewisseld, aan het -koningryk der Nederlanden, onder de naam van hertogdom Limburg terug -gegeven. Vermelden dag namen Z. E. de heeren jonkheer Gericke van -Herwynen en A. J. Borret, als speciaal kommissarissen er bezit van, in -naam van Z. M. de Koning der Nederlanden, groot hertog van Luxemburg en -hertog van Limburg. - - - - - Paarden- en brieven postery. - - -Dezen dienst wierd eerst toevertrouwd aan den heer Willem Franssen -(grootvader van Jacob Franssen). De brievenpost wierd voor 1794 op -Nymegen afgehaald te Tegelen door eenen courrier te paard uit Aarçen, -en op Dahlen door eenen courrier te paard van Dahlen. - -De paarden postery had acht paarden, maar vele boeren van Tegelen -hadden hunne paarden jaarlyks tegen fr. 40 tot dispositie gesteld, en -wierden ingespannen als de gewone postpaarden reeds op reys waaren. - -Deze postery onder Tour en Taxis, kwam in 1793 onder de fransche -republiek, en wierd de brievenpost in 1800 naar Venlo verlegd, terwyl -de paardenpost onder het keyzerryk eerst in 1812 naar Venlo overging. -Destyds was de postdienst veel bezwaarlyker dan thans, by gebrek aan -gebaande wegen en byzonder de wagens destyds veel zwaarder waarden. Dit -neemt niet weg dat in het laatst van den franschen tyd, dezen dient dag -en nagt in beweging was, en men voortdurend extraposten en estaphetten -zag aanspannen, die in alle rigtingen, en byzonder op Roermond en -Geldern, de weg namen en vrolyk het hoorn bliezen, en de zweep deden -klakken. - -Den laatsten postmeester van Tegelen was _Gaspar Franssen_, en het -huis door hem bewoond geweest noemt zich nog heden _het Posthuis_. - - - - - Bevolking. - - - In het jaer 1760 telde Tegelen 600 inwooners. - „ 1800 „ 680 „ - „ 1830 „ 857 „ - „ 1859 „ 1644 „ - -Deze vermeerdering van 1830 tot het jaar 1860 is omtrent de verhouding -van veele plaatsen waar de nyverheid van naburige gemeentens de -bevolking aenlokt, terwyl daar waar enkel akkerbouw bestaat het getal -inwooners minder aengroeit, zo ziet men ook dat van 1760 tot 1800 -de bevolking te Tegelen zeer weinig verandert is, en onmiddelyk na -1800 als de potfabrieken zich hebben uitgebreid, het getal inwooners -altoos stygende heeft voortgegaan. De persoonen door werk in pot- en -pannefabrieken aengelokt, zyn in de gemeente gebleven, aldaer gehuwd en -vergrooten dus voortdurend het getal in bevolking. - - - - - Oppervlakte. - - -Tegelen bezit in bouwlanden, weiden, tuinen, boomgaerd, moerassen, -hout, water, enz., eene uitgestrektheid van - - 947 Bun. 10 R. 10 El. - aan beurtwegen 57 „ 36 „ 40 „ - Pr. Kiezelweg 4 „ 60 „ 20 „ - ½ Maas (domeinen) 30 „ 26 „ 50 „ - --------------------- - Totaal 1039 „ 33 „ 20 „ - -Op deze oppervlakte teld men 311 huizen, bewoond door 1644 zielen, -hebbende 50 paarden, 302 koeybeesten en 375 geiten. Den grond is er -zeer goed, dog trekt men er weinig tarwe en vlas, ofschoon de landeryen -er zeer voor geigent zyn. Den akker slendert altoos in het oud spoor, -dog zoekt men overal van hout land te maken, en heyden en moerassen -worden veel verbeterd. - - - - - De Kerk. - - -Wy willen gaarne aannemen, dat volgens den heer L. J. E. Keuller, den -H. _Plechelmus_, bischop, te Tegelen, _eene kapel_ in 720 zal gewyd -hebben ter eere van S^t Martinus, en dat destyds de inwooners van Venlo -den dienst er in kwamen bywoonen, tot dat de H. Geestkerk te _Venlo_ is -gebouwd geworden. Maar, voor alle die welke de H. Geestkerk kennen, zal -het geenen twyffel onderleggen, dat Venlo destyds ook maar van eenige -huizen bestond, die zo als bekend, op eenen _broekkeuvel_ gelegen -waaren, en dus, of Venlo’s huizen, een _kirschspel_ van Tegelen, of -wel Tegelen een _kirschspel_ van Venlo geweest is, zo als wy reeds -vroeger gezegd hebben. Het is dan ook wel te zien, dat de tegenwoordige -kerk, _niet_ die van 720 meer is, en zy of wel op dezelfde plaats, -of ergend anders gelegen is geweest, en afgebroken. Den toren van de -hedendaagsche kerk is gebouwd door denzelven meester die de torens -van Bracht (deze is in 1828 ingestort) en Maesbree heeft voltrokken. -Volgens allen aanschyn is de kerk gebouwd in het 14^e jaarhondert, maar -bewyzen zyn er niet voorhanden. - -De kerk is in 1829 en 1830 gerepareerd, waartoe Z. M. Willem I, -koning der Nederlanden, by besluit van den 28 july 1829 n^o 88, eene -_subsidie_ van 1000 Ned. guldens verleend heeft. By deze gelegenheid -wierd ook eene nieuwe klok in den toren geplaatsd, die te Tongeren by -Goulard is gegoten geworden. - -Dezelve draagt tot opschrift: - - “Deze klok verschuld de gemeente Tegelen aan de welmeenende gave van - Z. M. Willem I, koning der Nederlanden. - - “Burgemeester, W. Kamp; pastoor J. J. Orths, peeter, P. M. Canoy; - meeter Mevrouw G. J. De Ryck, geb. Maria De Coninck. - - “Dat zy roepe de geloovigen naar den tempel des Heeren.” - -De ciborie-kast is een geschenk van den heer baron Van Wevelinghoven, -die voortyds zynen eigendom _de Munt_ bewoonde. - -De doop, die men de vünk noemt, is eene oudheid in koper en van waarde. - -Onder het koor is eenen grafkelder, die zedert jaaren niet meer geopend -is. - -De kerk is ovrigens zeer eenvoudig gemeubleerd, en is derzelver groote -niet meer in verhouding met de bevolking. Het kerkhof is ook in 1829 en -30 vergroot door het bynemen van een stuk land van Mevrouw Van Volden -de Lombeek aangekocht, en waarop in 1840 nog _de Caplany_ gebouwd is -geworden. - -Op eenen zandsteen die in de kerkmuur gemetseld is, staat uitgesteken -de figuur van twee slagen die zich met de staart doorkruissen, en zich -in het gezicht zien. Men kan zich slegt een gedagt maaken, hoe dezen -steen in de kerkmuur is gekomen. Eventwel zyn in 1500 nog dergelyke -steenen op de zeekusten gevonden geworden, alwaar men ze genomen -heeft voor het wapen van _Nehalenia_, godinne van den overzeëschen -koophandel, en vrouw van Mercurius[1]. - -De eerste R. C. bischoppen leerden aen onze heydensche voorvaderen den -_Onzen Vader_ in volgende alhier gebruikelyke taal. - -Feader, ure, thu, the, eart on beoefenum, si, thin Nama, gehalgod, to -come thin Riçe, gewurthe thin willa, on eorthan, swa, swa on heofenum; -urne deaghamlican blaf syle us to deag, und vergif us, ure giltas, -swa, swa, we forgifath, vrum gyltendom: and negeleadde thu us on -Costnunge, ac alysus of yste Sothliçe. - - - _Vragen en antwoorden:_ - -_V_. Gelobes tu, in Got, almechtigen Fader. - -_A_. Ec gelobo, in Got almechtigen Fader. - -_V_. Gelobes tu, in _Cristus_ Godes Suno. - -_A_. Ec gelobo, in Cristus Godes Suno. - -_V_. Gelobes tu, in Got halogan Gaast. - -_A_. Ec gelobo in Got halogan Gaast. - - - - - De kapel en nu de kerk te Steyl. - - -Zedert onheugelyke jaaren was te Steyl een zeer oud kapelleke toegewyd -aan S^t Rochus en S^t Sebastianus. In deze kapel wierd eertyds slechts -op werkdagen misse gelezen, maar dezen dienst ook veeltyds onderbroken. - -Eindelyk kwam men tot de benoeming van eenen specialen rector, den -eerw. heer Van der Wielen, die echter door verscheidene omstandigheden -wederom verplaatsd wierd; nieuwe tusschenpoos, en aengevuld wierd door -den eerw. heer Van Haaf die naar Kessel later overging, en opgevolgd -wierd door den tegenwoordigen heer De Gruyter. - -In 1857 begonnen de inwoners van Steyl eene nieuwe kerk te bouwen, -die tot nog toe niet voltrokken is, en gebouwd wordt uit vrywillige -bydragen, en eenen tombola die vereerd wierd met een geschenk van Z. M. -de koningin der Nederlanden, en van Z. K. H. de infante Isabella van -Spanje. - -De caplany te Steyl is gebouwd door de heeren L. De Ryck, J. Gubbels, -C. Ronck, J. Canoy, B. J. Canoy en Frans Van Dyck, en dient tot woonst -van den rector desservant. - -De familie Ronck heeft altoos beweerd dat het oud kapelke door hare -familie is gebouwd geworden. Niet bewezen, en kan ook even zo goed, de -oude kapel van 720 van Tegelen zyn, eerst aan S^t Martinus, en dan aan -S^t Rochus an S^t Sebastianus toegeweid. - - - - - Het Raadhuis. - - -Was in vroegere jaaren schoollokaal, waerin koster Jan Denissen het -onderwys gaf, en tevens zyne wooning had. Het is eerst onder de -Nederlanden tot gemeente huis ingerigt, terwyl in het achtergebouw de -vroedvrouw gelogeerd word. - -Het Raadhuis, is niet in evenredigheid met de groote en de -belangrykheid der gemeente, dewelke regt heeft op een gebouw, hetwelk -zoude moeten doen zien, dat daar waar de belangen der inwooners worden -waargenomen, een zeker decorum noodig is hetgeen heel en al ontbreekt. - -Eenen eenvoudigen gevel, eene enkelde deur zonder vensters op de -straat, een klein vertrek dat tevens voor archieven moet dienen, kan -gevoeglyk niet voor Raadhuis dienen en zal zeker het bestuur de eerste -gelegenheid waarnemen (als er middelen zyn), een raadhuis te bouwen, -dat in verhouding is met eene plaats van byna 1800 zielen die steeds in -alles zoveel mogelyk met den tydgeest overgaat. - - - - - De School. - - -In de laatste euw, en in deze tot 1814, wierd het gemeente onderwys -gegeven in het lokaal dat thans dient voor Raadhuis. - -Jan Deenissen, eenen zeer eervollen grysaard, was koster en -schoolmeester te gelyk, en onderwees de alphabeth op het zogenaamde AB -plankje waarvan elk kind voorzien was, en leerden deze alle luidkeels -te gelyk. Dan kregen de kinder het Spelboek, dan het Titelboek of ook -de Kalvertong genoemd, vervolgens de Zielentrooster, het Oud en Nieuw -Testament, eindelyk de Courant. Dog de Courant kwam elk niet toe, omdat -er maar _eene_ enkelde in school was, en ze zeker te spoedig zoude -versleten zyn, als alle uitgeleerde, zo als men deze noemde, de Courant -mogten leezen. De straffen gebeurden met de roede, en veelal met een -plankje op de kneukels of in de volle hand geslagen, na rato het -misdryf. Na _Deenissen_, kwamen bekwame onderwyzers dezen vervangen, -als vooreerst de heer _Dambacher_ en dan de heer _Jacob Geurts_, die -nog heeden de school bestuurt in het nieuwe lokaal dat in 1823 gebouwd -is. - -Eenige jaaren is ook eene fransche school op Steyl geweest in het -achterhuis van Gubbels, die eerst door de heer Dambacher, en dan door -de heer Van Wis (later Deken te Horst) is bestuurt geweest. Later eene -van lager onderwys in het huis Roggen, die ook niet stand gehouden -heeft. - - - - - Gemeente en Parochie. - - -Onder de Kurphalz noemde het hoofd der Gemeente zich _Burgemeester_, -onder de Franschen, _Maire_, onder de Nederlanden eerst _Schout_ later -_Burgemeester_, onder de Belgen, Burgemeester. - -De laatste Burgemeesters onder de Kurphalz waren Pieter Gubbels, en -Mingels. - -Onder de Franschen, Jan Goossens, Thiessen en W. Kamp, vader, waren -_Maire_. - -Onder Pruissen, van 1814 tot 1816, h^r W. Kamp, vader. - -Onder de Nederlanden, van 1816 tot 1830, h^r W. Kamp, vader. - -Onder Belgien, van 1830 tot 1839, M^r Jan Ronck, Pieter van Leipsig. - -Onder de Nederlanden (Hertogdom Limburg), h^n Pieter van Leipsig, G. -J. de Ryck, vader, Louis de Ryck, zoon. - - - - - Bekende Pastoors der Parochie. - - -Van 1686 tot 1704 de Eerw. Heer Johannes Bongaerts; van 1704 tot 1727 -de Eerw. Heer Henricus Weuten; van 1727 tot 1767 de Eerw. Heer Nicolas -Smeets; van 1767 tot 1783 de Eerw. Heer Leonardus Timmermans; van 1783 -tot 1805 de Eerw. Heer Pieter Adamus Eskens; van 1805 tot 1814 de Eerw. -Heer Peter Freybeuter; van 1815 tot 1841 de Eerw. Heer J. J. Orths; van -1841 de tegenwoordigen Eerw. Heer L. J. Mosk. - - - - - Gemeente Gronden. - - -Er bestond in vroegere jaaren een verkeerd denkbeeld omtrent de -gemeente eigendommen. Dezelve bleven alle renteloos liggen, terwyl de -gemeentens verpligt wierden gelden optenemen om gewone en buitengewone -kosten te bestryden. Heyden dienden voor stroyzel, en in de broeken -en moerassen zond men eenige stuks vee, die er magerder uitkwamen als -zy er ingiengen. Van daar eene voortdurende vraag van de inwooners, -om deze gronden voor algemeen gebruik te laaten. Van daar intrest op -intrest van opgenomene capitalen en den personelen omslag, om de gewone -kosten te bestryden. - -Nauwelyks vrede in 1815, of de Nederlandsche regering regelde de -gemeente schulden, en onmiddelyk daarna begon Tegelen de verkoop der -gemeentens heyden en moerassen, die sedert in land, weg, hout en -schoone dennebosschen zyn verandert geworden. Niet alleen hebben de -gelden daarvoor gemaakt, gedient tot aflossing der eischbare, maar ook -oneischbare schulden, waarvan de geinteresseerden zedert jaaren geenen -intrest meer ontvangen hadden, die ook by het capitaal gevoegd in 1820 -zyn afgelegd worden. - -Den eersten verkoop had plaats den 6 November 1820 en bragt op - - fr. 11900-00 - Den 2^n in 1823 2190-00 - Den 3^n den 11 January 1827 5007-00 - Den 4^n in 1841 500-00 - Den 5^n in 1844 2502-50 - Den 6^n in 1847 421-00 - Den 7^n den 6 October 1859 1565-00 - -------- - Zamen G. 24085-50 - -Door deze ontvreemdingen is de voorspoed in Tegelen zeer aangegroeid, -dan, menigen geringen daghuurder die een stuk heyde of broekgrond kogt, -heeft thans eene waarde in land of hout waarvan hy goede voordelen -trekt. - -Zo is by voorbeeld de Horsteren Oeles heyde geheel met dennen bosschen -bezet, die zedert 1820 reeds voor de tweede reys heeft kunnen benut -worden, en daar het hout voor de pannenfabrieken greeps is, zyn ze -voor verkoop van schansen niet verlegen. Het Tegelschbroek, in 1827 -getaxeerd op G. 901, wierd voor G. 5007 verkocht, en zyn er thans -landeryen die eene groote waarde hebben. - -Andere stukken broek en moerassen, langs de Pileers tot aan den berg op -Kaldekerken, zyn destyds verkocht en tot land gemaakt, ook gedeeltelyk -met hout en opgaande boomen beplant. - -Tusschen den Horsterberg en den Hondsdyk, ontspringt in den berg een -beekje, dat de Snellesprung genoemd wordt, en hetwelk het lekkerste -en zuiverste water leverd dat maar kan gevonden worden. Dezen Sprung -vestigde de aandagt van baron van Glazenhap als hy de Holtmeulen -bewoonde. Hy liet eene breede gracht op de heyde maaken die van de -Snellesprung tot in Wambacher Hout liep, en meende aldus het water -berg-op naar eene moolen te brengen die tegen de meulebeek op de -Oelesheyde gelegen was. Deze onderneming gelukte niet, en van daar de -naam van Gekkegraaf, zo als deze drooge waterloop nog genoemd wordt en -thans niet meer zichtbaar is, als op de helling van den berg, naby de -Snellesprung; den overigen loop dezer gracht is door de dennenbosschen -bedekt. - -De Snellesprung is nooit droog, en loopt zo als de Zeven-bronnen van -Stalberg op fyne witte kiezel, die door het water compleet geemailleerd -worden. - - - - - Gemeente schulden. - - -_Tegelen_ had, in weerwil van hare ongunstige ligging voor militaire -doortogten, weinig schuld. Zodra in 1815 de vrede gesloten was, en de -gemeente een normaal budget konde daarstellen, is men bedagt geweest -de gemeente gronden te laten afmeten, en de aanvraag te doen om een -gedeelte daarvan te ontvreemden tot aflossing der eisch en oneischbare -schulden. - -De staat der schulden stelde zich in 1820 als volgt: - -1^o _Capitale schuld_. De oudste obligatie dateerde van den 25 October -1683, en de laatste van 1807. - -Capitaal G. 7151-63, jaarlykschen intrest G. 286-04 afgelegd tegen 20 -maal den jaarlykschen intrest met - - G. 5720-80 - 2^o Achterstalligen intrest 1525-55 - 3^o Intresten van 1820 286-04 - 4^o Eischbare schulden (Milit. prestat.) 1120-01 - ------- - Totaal ned. G. 8652-40 - -die in eens geamortiseerd zyn, tot volle voldoening der -schuldeischers, en die grootendeels aankoopers waren van gemeente -gronden, gehouden den 6 November 1820. - - - - - Wegen. - - -De groote baan van Venlo op Roermond, liep in vroegere jaren, van -de Wilder beek (oude brug) langs de 3 Croonen, neven Munter-hout, -Lingster hof, de Mert, door Tegelen, over het Kruis, Alendveld door de -Hollestraat, de eerste beek aan Pee, de tweede aan Siep langs Heys door -de Aalsbeek op Belfeld. - -By gewoonen tyd, was dezen weg in de Drie Beeken somtyds niet -vaarbaar, en by winterdagen als de Maas er in kwam, moesten rytuigen -en voetgangers de weg nemen over de moolen, de Kisterstraat, langs -het zogenaamde Gelöorheyligenhuisje. Was de Kisterstraat door de Maas -ingenomen, dan wierden de barrieren van de Allee aen de houtmolen -opengemaakt, en was men genoodzaakt over den Bakenbos en Geloo of door -de Neering te varen om op Belfeld te geraken. - -Veele zullen zich nog herrinneren de gevaren welke voetgangers, -rytuigen en ruiters ondergiengen, als zy deze oude baan op Roermond -moesten gebruiken. Rytuigen die somtyds ’s morgens nog passeerden voor -dat de Maas was gezwollen, bleven er ’s avonds in zitten, of redden -zich met terug te keeren. - -Zo is het dan ook dikwils gebeurd dat op noodgeschrey, inwooners van -Steyl, Heys, Siep en de Pas, tot hulp zyn gekomen en menigen reyzenden -het leven gered hebben. - -Dezen staat van zaaken vestigde in 1824 de aandagt der heeren L. De -Ryck en P. M. Canoy, beide inwooners van Steyl, welke voor de algemeene -veiligheid daartoe aangespoord, aan heeren gedeputeerde staaten van -Limburg het aanbod deeden, eene brug met dyk over de Aalsbeek te leggen -en zo de weg over het Steylderveld langs de capel door de Bert aan het -kruis wederom de oude baan te doen hernemen. - -Voor deze verlegging booden zy de noodige landeryen gratis aan, en alle -kosten voor de brug en dyk te bestryden tegen de geringe vergoeding -van 1200 Ned. guldens alleen ten lasten der Gemeente. Dit aanbod vond -by het gemeente en provintiale bestuur eenen zeer gunstigen byval, en -reeds den 16 july 1824 gaf de bestendige Deputatie, door eene missive -van het distrikts commissariaat van den 19 july n^o 1881, haare volle -goedkeuring aen deze verbetering. Na behoorlyke goedkeuring der plans, -wierden ook de werken onmiddelyk begonnen en in 1825 voltrokken. - -De brug wierd gedoopt met de naam van Waterloo-brug die zy nog behouden -heeft, en de weg wierd door het Steylderveld in regte lyn getrokken -op de herberg de Belle-alliance, en zo door de Bert over het kruis op -Tegelen. - -Als nu laater in 1837 de nieuwe Kiezel-weg door de Belgische regering -is gemaakt geworden, is den dyk en brug by behouden, maar onmiddelyk -over de brug, nam deze chaussée eene nieuwe rigting op den toren van -Tegelen, terwyl de weg op Steyl zynen ouden loop gehouden heeft tot aan -de herberg la Belle-alliance, om het Veer en het gehucht in verbinding -te laaten met de groote baan op Roermond. - -Het zal onnodig zyn te bemerken dat buiten de geringe -schadeloosstelling van G. 1200, de inwoners van Steyl en Overtegelen -nog bedraaglyke toelagen hebben bygeschoten, om eene verbetering tot -stand te brengen, die voor het algemeene welzyn van zo groot nut was, -en men kan beschouwen als eene der schoonste verbeteringswerken die in -de Gemeente zyn voorgekomen. - -In 1842 hebben de inwooners van Steyl en die van Tegelen met eenen -zytak de schoonen Kiezelweg op Kaldekerken aengelegd, waarop twee -barrieren geplaatsd zyn geworden, d’eene aan den berg te Tegelen en -d’andere op het heydenend te Kaldekerken. - -Deze chaussée door de inwoners tot in Kaldekerken voltrokken, wordt ook -door hun onderhouden. - -Den ouden slegten weg op Kaldekerken is hierdoor vervallen, en is dus -geheel verlaten. - -De oude _Geldersche baan_ door het broek en langs de onderste houtmolen -te Venlo, is sedert lang verlaten, zedert onder de fransche regering -eenen ryksroute van Venlo op Straelen, Geldern, Weezel en Hamburg is -gemaakt geworden. - -Hier dienen wy te bemerken dat door het verleggen der Wilderbrug in de -weg van Tegelen op Venlo, een gedeelte grond aan den Venloschen armen -toebehoorende nog Tegelsch grondgebied is, hetwelk door aarduinen -paaltjes gekenmerkt is. - -Dit duid ik alleen aan, omdat men niet in het verkeerd denkbeeld is de -beek alleen de scheiding maakt tusschen Tegelen en Venlo. - -Andere weegen die vroeger in slegten staat verkeerden, zyn zedert korte -jaaren verbeterd geworden, zo als die van Steyl naar het Veer; die van -Tegelen naar het Kruis en naar de Molen. - -Goede en zekere verbindingsweegen met naburige plaatzen geeft -aanleiding tot relaties, die de welvaart vergrooten, paarden spaart, -karren en getuig in staat houdt, en tot gemak dienen van alle man. - - - - - De Schuttery (Gilde). - - -Er bestaat in Tegelen eene gilde die men schuttery noemt. Vroeger -was dezelve gewapent met jagdflinten, en bestond uit grenadiers, en -gewone schutters. De major kommandant was te paard, en droeg tot teken -zyner bediening eenen chapeau-clak, dikke epauletten, een echarpe, en -cavalerie sabel. De grenadiers droegen colbak, en op eenen blauwen jas -roode epauletten. De koning der schuttery was overladen met zilvere -plaaten, die zowel van vooren als op den rug gehangen wierden en -de man een zeer groot aanzien gaven. Deze plaaten waren eens-deels -geschenken en anderdeels moest de schutters-koning zelf alle jaaren een -plaat byhangen. - -Ses weeken voor de eerste kermis schoot de schuttery de vogel, die -dapper gedisputeerd wordt. Die het laatste stuk van dezelve afschiet -is koning. Er is ook eenen vice-koning die echter weinig in aanmerking -komt. - -De schuttery was militairement georganiseerd en het commando geschiede -in duitsch. Ook had de koning eene schildwacht voor de deur, en trok -den troep drie daagen door de Gemeente rond, en wierd aan vele huizen -deftig getracteerd. De geweeren zyn laater afgeschaft, en vervangen -door stokken. - - - - - St-Martens vuur. - - -Er bestaat een alloud gebruik ’s avond voor St-Marten op de zandbergen -tusschen Tegelen en Steyl een groot vuur te branden, dat St-Martens -vuur genoemd word. - -Drie maanden voor St-Marten, gaan kleine jonges en meisjes de -brandstoffen byhalen die daartoe moeten dienen, en dit noemt men -_trossen_, uitgeleefde boomen (somwylen nog levende, als de bekende -hondspits er niet achter zat). Strooi, aspergen kruid, vaanen, en alles -wat maar brandstof is, wordt verzameld en den dag van St-Martens avond -wordt dit alles op den hoogsten berg opgestapeld, en donker zynde, -in brand gesteken. De kinderen steeken geteerde koorden in brand, en -roepen al rond om het vuur loopende: roe, roe St-Marten. - -Twee vuuren worden gestookd, een te Steyl en het andere te Tegelen, -zodat het wel meer dan eens gebeurde, dat de Steylder het trosgoed van -de Tegelsche kwamen in beslag nemen, en omgekeerd de Tegelsche dat van -Steyl. Hierdoor hevigen oorlog door de kinder, die met houte sabels -gewapend waaren en dapper vochten. Wy willen hieruit niet het gevolg -trekken dat Tegelen en Steyl zich nooit broederlyk verdragen hebben, -maar het is dog zeker en gewis, dat _van de tedere jeugd af dezen -oorlog tusschen kinder eenen aanvang neemt_. - - - - - Kasteelen. - - -Tegelen bezit twee oud adelyke goederen waarvan het eene de -_Holtmühle_, en het ander _de Munt_ zich noemen. - -De Holtmühle was in de 18^e euw den eigendom van den edelen graef _von -Hunt_. - -De graaf was van de gereformeerden godsdienst en daar hy alle zondagen -de protestanten kerk in Kaldekerken bezocht, liet hy regt over het -kasteel, door het broek aan de pileers eenen dyk aanleggen, en den -berg doorsteken, om zo regtstreeks door de heyde op Kaldekerken te -komen. Op de heide liet hy berkenboomen planten tot allee, en den dyk -in het broek gaf hy den naam van _Huntsleich_, zoo als hy heeden nog -verkeerd Hondsdyk genoemd wordt. - -Op eenen zondug dat de graaf met zyne eenige dochter, die in huwelyk -gezocht wierd door eenen Pruisischen hoezaren officier, namens baron -von Glasenhap, gekantonneerd te Bruggen, met zyn rytuig boven op -den berg verscheen, stond baron von Glasenhap de Vreulen met eenige -hoezaren aftewachten. Deze sprong uit haar vaders rytuig, en wierd -door von Glasenhap met zyne hoezaren geenleveerd. Dezen baron, eenen -Pommerschen edelman, kwam by erfenis in bezit van de _Holtmühle_, -en daar hy meer neiging had voor het soldaten, als het eenvoudig -landleeven, zo rigte hy op de Holtmühle, een escadron hoezaren op die -hy voedde en kleede op zyne kosten. - -Hy verkreeg echter van Beyeren oorlof om geld te slaan, en van daar de -zogenaamde _Glasenhepkes_, waarvan er nog veele voorhanden zyn. Von -Glasenhap heeft het kasteel verlaten, en kwam alsdan in bezit van baron -von Holthausen, die hetzelve verkogt aen den heer Vos de Wael die te -Venlo woonde aan de blauwe trappen, en van dezen die laater te Zwolle -woonde, kwam de Holtmühle in handen van den heer De Ryck te Steyl, de -tegenwoordigen bezitter, die veele verbeteringen aan het goed gedaan -heeft, en byzonder aan de watermoolen die eertyds vervallen was. De -Holtmühle is zeer oud, en een sterk gebouw omringd van gebouwen die -onder von Glasenhap voor caserne en paardenstallen dienden. - -In het begin dezer eeuw als hetzelve door de familie van Dinter bewoond -wierd, had uit liefhebbery deszelfs zoon Petrus van Dinter op het -Binnenveld naby de Pileers, eene kleine ryst pelmoolen gemaakt die zeer -keurig was, en laater is afgebroken. Haander-hof behoorde vroeger, zo -als thans wederom op nieuw by de Holtmühle, maar was reeds onder baron -von Holthousen aan den heer de Ryck verkocht. - -Den dyk tusschen de wyers van het kasteel en die van de moolen, was -vroeger met eene allee groote beukeboomen beplant, die op den Bakenbos -leide. - -_De Munt_ behoorde voortyds aen den heer baron van Wevelinghoven, -waarvan de familie nog te Brussel bestaat. Hy had van hetzelve een -zeer schoon buitengoed gemaakt waarover de inwoners van Tegelen zeer -te vreden waaren, dan hy verspreide veel goeds onder de arbeidende -klassen. Hy liet onder anderen eenen berg maaken in het park voor het -kasteel, waaronder eenen yskelder wierd aangelegd. Het park en tuinen -waren met vreemde arbusten beplant en de omstreken hetgeen men nog het -Munterhout noemt, zindelyk onderhouden. By erfnis kwam het kasteel aan -mevrouw de baronesse van Volden de Lombeek, die hetzelve verkocht in -deze euw aan den heer notaris de Lom de Berg te Venlo, waarvan de zoon -Auguste den tegenwoordigen bezitter hetzelve bewoond. - -Als in de vorige euw den baron van Wevelinghoven de Munt bewoonde, -had hy gaarne de landeryen de _Steenoven_ genoemd, van de gemeente -gehad, om die by den Beeten te trekken. Hy bood daarvoor aan eene -gemeenteschool te bouwen en eene caplany met jaarwedde voor eenen -vicarius, maar het hoofd der gemeente sloeg deze weldaden af. Den heer -baron van Wevelinghoven, zeer gestoord over deze weigering daar hy -reeds zo veel goeds aan de gemeente gedaan had, en nog dagelyks zyne -weldaden onder de werkende klassen verspreide, verliet het kasteel de -Munt om zich in Brussel te vestigen. Mevrouw van Volden de Lombeek -die hetzelve in erfenis toekwam, heeft het zelfs nooit bewoond, en -verhuurde het aen particulieren, waarvan er zelfs eenen eene wynherberg -oprigte, die door velen van de omstreken bezogt wierd, omdat er zondags -dans-partyen en andere vermaken gegeven wierden. - -Eenen berg waaronder eenen yskelder zich bevond die door baron van -Wevelinghoven was aangelegd, in het park voor het kasteel, wordt thans -geslicht, en zal de wooning van de kant van de groote baan op Venlo -meer ten voorschyn komen. - -Kan men nog kasteeltje of spieker noemen den bouwhof _Wambach_ die -op de grenzen van Pruissen in de heyde gelegen is, zo zullen wy -aanhalen, dezen spieker gebouwd is, door de protestantischen dominé van -Kaldekerken Hambach, en kwam in erfenis toe aan Jan Giezen waarvan de -erfgenamen hetzelve verkogten aan den heer H. Kauwertz van Kaldekerken, -die het eenigen tyd bewoonde en thans aan eenen pachter verhuurd heeft. - -Mevrouw Tieopold Moubis geboren Mina de Ryck, bouwt in dezen oogenblik -een kasteel op het Steylerveld. - - - - - Militaire gebeurtenissen. - - -By de fransche revolutie in 1790 als de zogenaamde sans-culotten -deze streeken bedreigden, hadden de Franschen een kamp soldaten in -de Neering, en als in 1790 de franschen generaal Compaire voor Venlo -verscheen, liet hy aan _Paulusse Weert_, eene brug over de Maas -slaan van pontons, waarvan op de oevers de spooren nog zichtbaar zyn. - -De franschen verschenen en verdwenen in die jaaren totdat in 1795 -het land door dezelve wierd in bezit genomen en de republiek veele -assignaten in omloop gesteld had, die geheel hunne waarde verloren, en -waarvan er in veele huizen nog aanwezend zyn. De generaal Laurent nam -Venlo in. - -De militaire doortochten zullen wy aan het einde van dit kapittel -laaten volgen, en eerst gewaag maaken van eene schermutzeling die in -1814 in de gemeente plaats had, tusschen de fransche bezetting van -Venlo, en de geallieerde troepen. - -Den 9^e April 1814, om circa 1 uur, deeden de franschen die door de -geallieerde troepen in Venlo belagerd waaren, eenen uitval, om zich te -Steyl meester te maaken van een magazyn levensmiddelen voor de vesting -_Wezel_ bestemd, hetwelk te Steyl was gelost geworden, omdat den -aannemer dezer goederen het niet meer waagde dezelve naar de bestemming -te brengen, uit oorzaak de cosakken reeds over de Rhyn gekomen, de -weegen onzeker maakten. - -Deze krygsmagt, bestaande uit voetvolk en grof geschut, was reeds over -de Hoogstraat te Tegelen gekomen tot achter het pastoreele huis, als -de vrywillige jaagers van Berlyn de Kaldekerker berg afkwamen, en zich -in tirailleurs op den Beeten vertoonden. De franschen trokken dan tot -voor het posthuis in het dorp, en eenen tambour, om zich beter te doen -hooren, beklom eenen hoop schanssen die voor Beeckmans deur stond om -alarme te slaan. Nauwelyks had hy wat geroeffeld of eenen pruissischen -jager mikte op hem en schoot door zyn trommel. - -Dan trokken de franschen op het kerkhof alwaar zy hevig op de Pruissen -vuurden, terwyl zy door de kerkmuur goed bedekt waaren, maar de -Pruissen kwamen, al nader en nader, zodat de franschen goed vonden van -te retireeren, maar zy vonden van de kant van het dorp de barrier van -het kerkhof gesloten, en moesten derhalve over de muur terug-wyken. - -Naby de Mert stonden twee veldstukken die hunne retirade dekten, en -deze schoten hevig met mitraille op de Pruissen, dog hebben geen andere -schaden veroorzaakt, als twee canadas boomen te hebben afgeschoten die -op den boord van het Meulepeske stonden. - -Zo als het gewoonlyk by dergelyke aanvallen gaat, was alleman niet in -huis, en wierd den timmerman Henrik Roemen door eene kogel aan het -hoofd getroffen en zyn leven in gevaar gesteld. Niettegenstaande het -hevige geweer- en canonsvuur, vervoegde zich pastoor Freybeuter by -_Roemen_ om hem de H. sacramenten te administreeren. H. Roemen -leeft nog, en draagt steeds het lidteken van zyne kwetsing. - -De Franschen hevig gevolgd door de Pruissen retireerden langsaam op -Venlo, maar gekomen tegen over een dennenbosje achter de Lings, kwam -er zo een hevig geweervuur uit dit hout, dat de Franschen na groote -verliezen de heerbaan verlieten en naar de kant van de Maas zich -vervoegden, om zo langs de Wilderbeek zich onder het geschut van Venlo -te beveiligen. - -Dezen laatsten aanval maakte smertelyke verliezen in de Fransche rangs, -dog de dooden en gekwetsden wierden alle door hun opgenomen, en naar -Venlo gevoerd. - -Het was op dien oogenblik dat een escadron Zweedsche geel Hoezaren van -_Bracht_ over de heyde den Potdyk afkwamen, om de Franschen de pas -aftesnyden, maar het geschut van de wallen der stad was zo hevig dat de -Franschen zonder verder onheil de vesting binnentrokken. - -Het verlies der Franschen in dezen schermütsel is nooit bekend -geworden, maar is dog zeker dat de voerkarren die de uitval troepen -hadden medegenomen om te Steyl het magazyn op te laaden, met dooden en -gekwetsden zyn gevuld geworden. - -Eenen oberjäger van Berlyn, aan de Mert, doodelyk geblesseerd, wierd -door eenen inwoner (Merter Boer) op eene kruikar naar het dorp gevoerd, -en alhoewel de dood op de lippen, schoot hy nog zyne carabyn los op de -Franschen, zodanig was hunne verbittering. Dezen moedigen soldaat is -met twee Franschen op het kerkhof te Tegelen begraven. - -De Cozakken die te Belfeld op den kerkhof gekampeerd waaren, namen ook -deel in dit gevecht, maar hielden zich uit voorzorg wat terug. - -S’anderdags en wel Paeschdag, namen de Pruissen het fransch magazyn te -Steyl in beslag, en lieten de goederen over de heyde naar Wachtendonck -brengen. - -De Pruissischen oversten liet ook de maire _Kamp_, den adjoint -_M. Thiersen_, en de canonik _Canoy_ naar Geldern overbrengen -om aldaar over de aanwezendheid van een fransch magazyn te Steyl -verhoord te worden. - -Deze heeren, op het Raadhuis te Geldern bewaard, ontviengen van -Geldersche inwooners veel bewyzen van vriendschap, en zyn dezelve na -eenige dagen afwezendheid vrolyk en wel te pas in Tegelen terug gekomen. - -Het in beslag nemen van dit magazyn heeft in latere jaaren nog tot een -proces aanleiding gegeven, waarin verscheidene Tegelsche inwoners als -getuigen te Maastricht zyn verhoord geworden. - -Den ouden koster en schoolmeester Jan Denissen die op het kerkhof -woonde, heeft het gevecht van Tegelen door volgende verzen beschreven. - - - _De bataille van Tegelen welke voorgevallen is op Paaschavond den 9 - april 1814._ - - 1. - - Komt vrienden die hier staan in t’ rond, - Hoort wat ik singen zal. - Het dient dog niemand tot affrond, - Het is in het generaal. - De franse waaren uitgerükt, - En is haar dog niet wel gelükt - De Pruissen wierden dat gewaar - Die stonden daar al klaar. - - 2. - - De Pruyssen waren dog niet dom, - Dat zult gy nu verstaan. - Zy schooten den Tamboer door de Trom - Die stond gereed te slaan. - Aan het Posthuis op den wal, - Daar gebeurden dit geval; - Den Tamboer viel overück, - Dat was voor hem gelück. - - 3. - - Op Paaschavond wilt verstaan, - Ving de Batalie aan, - En is franzosen niet wel gegaan, - Gelyk gy zult verstaan. - Te Tegelen op den kerkhof dan, - Daar kregen de snaken proef daervan, - Dat donderden, kraakten gaven vuur. - Fransoos kwam in t’ getruur. - - 4. - - De Pruyssen stormden met geweld, - Doen gieng den hagel aan, - En wierden meester van het veld, - Gelyk gy zult verstaan. - Zy waaren maar vyf es zestig man, - En sloegen de franschen nog daarvan, - En dat was haar groot verdriet - Dat selden selden ook zo geschied. - - 5. - - Den küster stond in dit geval - Verslagen en verbaasd, - Dat knapten en kraakten overal, - Jandorie wat dat raast, - De kogels vlogen door de logt - Zo dat hy maar een schuylplaats zogt, - En dagt wat drommel saperloot. - Nu blyf ik zeker dood. - - 6. - - De fransse maakten retiraat - En dat met groot gedruis, - En sprongen als half disparaat - De steenen van de muur. - De poort was haar niet wyt genoeg, - Zy hebben het over de muur gezogt. - Frans, avans, dat was gedaan, - Zy kosten niet meer bestaan. - - 7. - - De fransse vleugden naar het veld - Al maar naar hun grof geschut. - De Pruyssen volgden met geweld - Gelyk water door een geut. - Zy schooten veel fransozen neer, - Dat was voorwaar nog geen plasier, - Hun dooden hebben zy opgevat - En voerden ze naar de stad. - - 8. - - De fransen maakten geen geraas, - Gelyk gy hooren zult. - Zy wierpen haar dooden in de Maas, - Die was nog niet gevult. - En die dit lietjen heeft gedicht - Dat was een manneke viel wat ligt - En is dog uit dit Vaderland - Syn Naam blyft onbekant. - - (Letterlyk van het originaal overgedrukt). - -Om nu op de cosakken terug te komen, zullen veele zich nog in de -gemeente herinneren hoe deze dagelyks door Tegelen kwamen, om voor -het opgaan der zonne tot aan de 3 Croonen te gaan zien, of er geen -fransouskis uit Venlo eenen uitval maakten om uit de omliggende dorpen -te gaan levensmiddelen binnenbrengen. - -De franschen dit zeer goed wetende, hadden in eene zekere nagt, eenige -soldaten in de 3 Croonen geposteerd om de cosakken te overassen, en als -deze ’s morgens hunne gewoonlyke vraag deeden aen de gezusters Bavaux, -_nikske fransouski_, schooten de fransosen door deur en venster, -en maakten eenen cosak gevangen, die met groote vreugde te Venlo wierd -binnengebragt. Na deze overrassing wierden ze voorzichter en lieten de -zon eerst goed schynen, voor en alleer zy zich naby de vesting waagden. -Men moet overigens de cosakken regt doen wedervaren, dat zy hun kamp -goed bewaakten, en hebben de franschen dikwils getracht, hun van alle -kanten te overassen, maar de vedetten van de bergen[2] ontdekten ze -weldra, en dan was allesdadelyk in rep en roer. Het gebeurde eens dat -eene fransche colonne ’s nagts uit Venlo trok langs Blerick Baerlo te -Kessel over de Maas, om de cosakken langs Schelkesbeek in de rug te -vallen, maar in de verte ontdekt, vlugtte het kamp dadelyk naar de -Brachter heyde. Eenen enkelen cosak die de boeren de Meelzak noemden, -omdat hy eenen witten mantel droeg, was nog teruggebleven, om een groot -stuk ossevleesch voor de soep bestemd niet in de strik te laaten.--In -den haast, nam hy de osserib tusschen de tanden, sprong te paard, en -kwam juist uit het stof als de franschen zich vertoonden. - -De cosakken kwamen dagelyks in Tegelen en waren somtyds zo onbeleefd, -een bedlaken, een heemd, of ander wit goed, te droogen hangende, aan -de lance te steeken en zo by vergeet mede te nemen. Alles wierd onder -de zadel geriemd, maar vrouwen onderrokken dienden voor mantels zonder -mouwen. Jenever met peper in, was hunnen liefsten drank; het waaren in -het algemeen sterke menschen, en byzonder goede ruiters. - -In 1830 den 10 November, kwam het corps van den belgischen generaal -Daine in Tegelen post vatten, om zich van Venlo meester te maaken. -Hetzelve bestond uit een bataillon van het 11^e regiment linie, eene ½ -battery Brusselsche artillerie, 78 cosaques de la Meuse en verscheidene -corpsen vrywilligers van Luyk, Doornik, enz. - -De vesting, dezen onverwachten aanval onbekend, was in volle vertrouwen -nog open, zodat er eenen cosaque de la Meuse, namens A. Düfhauss, -met vollen toom de stad binnen reed, en gevangen genomen wierd. Na -onmiddelyk de bruggen te hebben opgehaald, schoot de artillerie van -de wallen op de Belgische troepen die aan de Wilderbeek op de groote -weg halte maakten. Den eersten schot trof het paard van eenen cosak de -la Meuse, namens _Brassiné_, welke naby Stevenhuisje voltigeerde, -en de tweede schot doode het paard van den doctor Buys, welke op -Wilderveld met generaal Daine zich geplaatst had, om de vesting van -naby te kunnen in oogenschyn nemen. Onmiddelyk daarna verlieten de -troepen de groote weg, en trokken achter Wilderhof en naar de kant van -de Maas, om niet zo zeer aan het geschut blootgesteld te zyn. - -In den avond logeerden een gedeelte der Belgische troepen op Tegelsch -grondgebied, en de staf met generaal Daine vestigde zyn hoofdkwartier in -het dorp. Den 11 November ’sanderdags, als zich de vesting overgaf, nam -generaal Daine bezit van de stad, en de troepen wierden gecaserneerd. - -Een gedeelte der Nederlandsche bezetting passeerde den 12 November -door Tegelen als krygsgevangene om naar Ath in Belgien te worden -geinterneerd en zyn in 1831 te Schriek by Antwerpen uitgewisseld tegen -Belgische krygsgevangene die in Holland sedert de gebeurtenissen van -1830 en 1831 aldaar verbleven. - -In 1831 zyn in den tiendagigen veldtocht te Tegelen geene andere -gebeurtenissen voorgevallen, als dat de garde civique is opgeroepen, die -in Helden en Meyell is gecantonneerd geweest. - -Ten allen tyde zyn er veele militaire doortogten te Tegelen geweest, -zodat de gemeente veeltyds met inkwartering overladen was, byzonder -onder het fransch keyzerryk als den oorlog uitbrak tusschen Frankryk -en Rusland. Wy zullen er hier eenige aanhalen, die nog in allemans -geheugen zyn. - -In 1812 en 13 als de fransche armée naar Rusland trok, kwamen -verscheidene corpsen door Tegelen, en geduurende deze jaaren was de -gemeente zelden zonder inkwartering. Dikwils logeerden verscheidene -huizen, tot 30 soldaten, en byzonder by de laatste doortogten, -bestaande uit de garde regimenten te paard van keyzer Napoleon, en -die van de keyzerinne, waren dagelyks alle huizen overladen van -inkwartering. Onder deze troepen, muntden byzonder uit de Poolsche -garde lanciers die ryk gekleed waaren, en byzonder goed gemonteerd. By -de terugkomst, van de franschen uit Rusland, was het nog erger, omdat -onmiddelyk de cosakken en andere geallieerde troepen er op volgden. De -laatste franschen die door Tegelen passeerden, was de bezetting van -Hamburg die in 1815, als reeds de geallieerden Parys hadden ingenomen, -onder het bevel van den hertog van Tarente naar Frankryk terugkeerden. - -Een regiment pupils, alle jonge soldaten, hielden by deze gelegenheid 2 -rustdagen in Tegelen. - -In 1815 voor en naar de groote slag van Waterloo, waren er nog -doortogten van soldaten, en daar destyds Tegelen nog in bezit was van -Pruissen, hebben verscheidene inwoners als landwehrn-mannen onder -de wapens moeten komen, en tegen Frankryk marcheeren, als Nicolas -Ronck, Jacob Ronck, Herman Houba, Joachim Dreessen, Lambert Kessels, -Hubert Thiessen, Henrik Faessen, H. Ewalds, Frans Glaasmacher, Leonard -Teurlings, en Peeter Leenaerts. In de winter van 1815 à 1816, kwam er -ook een schip de Maas af, geladen met franschen brandewyn, Cognac en -Rhum hetwelk door pruissische soldaten vergezeld was. De vaten wierden -op Steyl gelost, en in de hevigste koude van Kersmis in kleindere vaten -omgetapt en zo verder per as vervoerd. - -In 1830 als de Belgische onlusten uitborstten, zyn verscheidene -regimenten curassiers en voetvolk uit Holland komende, door Tegelen -getrokken op Maastricht en Luyk. In 1881 verscheen ook eene compagnie -vrywilligers van het corps van Mellinet, onder het bevel van colonel -de Millisini de Sautel, die eene maand te Tegelen zyn ingekwarteerd -geweest. - -De doortogten in den russischen oorlog zyn zeer drukkend geweest -voor de inwooners, en de meeste boeren weeten nog van 1813 en 14 te -vertellen, terwyl zy steeds byvoegen, vreede gaet boven al. - - - - - Koophandel. - - -Het gehucht Steyl, door zyne voordelige lage op de Maas, eene breede en -gemakkelyke losplaats, bezat onder de Kurphalz, de fransche republiek -en keyzerryk, eenen zeer belangryken eigen en expeditie handel. De -naburige Rhynprovintien hadden deze plaats gekozen voor de stapelplaats -van hunne goederen die zy uit Frankryk, Belgien en Holland betrokken, -en omgekeerd verzonden zy hunne goederen over Steyl langs de Maas, -op en afwaarts naar alle landen. Deze beweging was zo groot, dat de -pakhuizen op Steyl niet toereikende waaren om de groote hoeveelheden -zout, olie, teer, pek, granen en coloniale goederen onder dak te -brengen, en zag men maanden lang, goederen gedekt en ongedekt onder den -blooten hemel geplaatst, die ook somtyds by gebrek van voerlieden niet -konden verzonden worden. - -De meeste boeren van Tegelen waaren destyds te gelyk voerman, en -bragten de goederen van Steyl naar _Keulen_, _Neurs_, _Dusseldorp_, -_Uerdingen_, _Gladbach_, _Kempen_, _Vierssen_, _Hückelhoven_, -_Wegberg_, _Ameren_, _Breyell_, _Dulken_, _Waldniel_ genoeg door de -geheele Rhynprovincie. Waarschynlyk gaven de goedkoopspryzen van los- -en pakhuis geld veel aanleiding, dat Steyl de voorkeur had voor andere -plaatsen op de Maas, dan voor 1800, telde men de zogenoemde _spesen_ -niet per 50 of 100 k^o, maar den eigenaar der goederen betaalde voor -lossen en pakhuis geld 12 cents per vragtkar, zonder te berekenen -wat erop was. Men begrype dat de winst zeer gering moest zyn, maar -onze goede voorvaderen hadden tot principe dat groove winsten niet -_gebenedyden_. In deze eeuw, onderstond dit principe eene merkelyke -verandering, en huizen die anders uitsluitend voor andere werkten, -begonnen zelfs eigen handel die voortdurend aangroeide, en tot -1815 eene groote beweging aan Steyl toebragt. In dat jaar echter, -als Tegelen door eene verkeerde uitlegging van het tractaat van -Weenen, door Pruissen in bezit gehouden wierd tot 1816, plaatste de -pruissische regie eene zoutfactory te Steyl, en de andere goederen voor -de Rhynlanden wierden nog altoos te Steyl gelost. De naburige stad -Venlo begon zich over dezen staat van zaaken ernstig te ontrusten, -en in de onzekerheid of wel Tegelen en Steyl door Pruissen in bezit -gehouden wierden, deed de kamer van koophandel hare bezwaren gelden -by Z. M. den koning der Nederlanden, die den 7 Juny 1815 Venlo met -zyne tegenwoordigheid vereerde. Z. M. stelde den handel van Venlo -daaromtrent gerust, omdat tusschen Pruissen en de Nederlanden, eene -uitwisseling van gemeentens genegotieerd wierd, zodat ook in 1816 -Tegelen nog in de Nederlanden wierd ingelyfd by uitwisseling van -plaatsen naby _Aaken_ gelegen die by Pruissen gekomen zyn. Deze -overlevering geschiedde ceremonieel, en van de kant van Pruissen was -als speciale commissaris gedelegeerd de heer ........ en van de kant -der Nederlanden, de heer baron Michiels de Kessenich van Roermond. De -pruissische zoutfactory wierd alsdan naar Kaldekerken verplaatst, en -den exp. handel kreeg eenen slag, welke hem zo te zeggen geheel deed -verdwynen. - -Dan bleef nog veel eigen handel in granen, zaden en schors, die maar -eenige jaaren duurde, en voor en na heeft opgehouden. - -In 1822 tot 1830 was de colonial handel nog al belangryk en kwamen er -dagelyks een hondert tal pruissische smokkelaars, coffy, ryst, tabak -en andere goederen te Steyl in koopen, die langs de grenzen sluikswys -wierden binnengebragt. Dog na 1830 als de Maas op en af met Holland -geheel en al gesloten wierd, moesten de goederen hetzy van Antwerpen -door karren worden afgehaald, of uit Holland over Cranenborg door -Pruissen betrokken worden, en daar deze vragten zeer duur waren, hoorde -deze beweging geheel op. - -Ook de koolen die te Maastricht niet mogten passeeren, wierden -de Eysden gelost en onder Maestricht aan het _Voelwames_ wederom -gescheept, en zo naar de ondermaas gebragt. - -Het küpken vroeger aan 30 à 35 cents verkogt, steeg destyds op 75 -cents, en nog waaren ze zeer schaars. - -Andere inwoners van Tegelen voeren met karren naar Herzogenrath by -Aaken, om aldaar aan de koolmynen brandstof te haalen, die even zo duur -te staan kwamen. - -De overeenkomst van den 21 mey 1833 te London gesloten, maakte de Maas -wederom vry en de scheepvaart hernam eenigzints, zonder zynen ouden -luister te bereiken. - -Den tegenwoordigen handel te Steyl is zeer onbeduidend, daar vooreerst -de koolenhandel door de spoorweg van Vierssen verdwenen is en in -koloniale goederen geene kwantiteiten in ’t groot meer mogen opgedaan -worden. - -Enkelde grensbewoners der Pruissische gemeentens laaten zich voor -koolen en kalk en mergel nog zien, maar de pryzen in concurrentie met -de koolen van de Rhur en Aaken doen dezen handel totaal verdwynen. - -Blyft nog guano en aarduinsteenen die steeds nog voor uitbreiding -vatbaar zyn. - -Twee huizen van Steyl doen in wyn en hebben redelyken aftrek. - - - - - Scheepsbouw. - - -In het begin van deze euw en zelf tot 1830, zyn te Steyl verscheidene -scheepen gebouwd die aan het hekske van Stapel geloopen zyn. Zedert -dat de stoomschepen de oude vaartuigen zyn komen vervangen, heeft deze -nyverheid geheel opgehouden. - - - - - Nyverheid. - - -De pannen- en steenbakkeryen waren voortyds de eenigste nyverheid der -gemeente, als men deze onder nyverheid kan rangschikken. - -De goede zoort potkley die byzonder op de Oelesheyde op eene diepte -van 5 ellen zich bevond, lokte waarschynlyk de Romeinen uit, aldaar -pannenbakkeryen te plaatzen, dan men vind er nog een groot aantaal -stukken van Romeinsche pannen en plavuysen. - -De eerste pannenfabrieken in de 18^e euw bekend, waaren die van -Denissen aan het Brökske en Engels in den hoek te Steyl. Deze laatste -is afgebroken. Zedert zyn er nieuwe bygekomen, zodat men er heeden nog -8 groote teld die aan een groot getal inwoners brood geeven. - -De pannen van Steylen Tegelen zyn zeer vermaard door hunne sterkte, en -worden byzonder te Luyk zeer gezogt. - -Deze industrie is voor uitbreiding vatbaar, en het is te verwonderen, -dat er niet meer worden aangelegd, omdat de pannen schier warm uit de -ovens naar Luyk en Pruissen trekken, alwaar het bouwen van huizen en -fabrieken dagelyks toeneemt. - -Daarna zyn de potfabrieken opgekomen, die eerst begonnen zyn met gewoon -rood goed te maaken, en laater _gelood_, zo als thans nog het -geval is. Men noemt dit zwart goed en wordt met de 100 of 1000 quart -verkocht. - -Deze fabrieken hebben zich byzonder onder de Nederlandsche regering -vermeerdert, zodat er aanvangs 1830, 20 in volle werking waren die -hunne fabrikaten alle jaaren afleverden aan kooplieden uit het Thal -Ehrenbreitstein, en byzonder van Ransbach en omstreken (Nassau). - -Deze kooplieden verschenen alle jaaren om Paasschen, deden hunne -inkoopen, en kwamen alsdan uit Holland op met schepen, die de goederen -over-bragten naar Rotterdam, Amsterdam, Groningen, Zwoll, Dordrecht, -Middelburg, Antwerpen, Brussel, genoeg, in de geheele vereenigde -Nederlanden. - -Andere lieten zeeschepen te Steyl aan de Maas komen, en namen lading in -voor Bordeaux en Marseille, en Spaansche havens. - -In deze groote drükte geleek Steyl wezentlyk aan eenen zeehaven; -ook kwam er veel geld in de gemeente, dat grootendeels door het -werkvolk verteerd wierd, terwyl de meesters goede winsten inzamelden. -De Belgische onlusten maakten een einde aan dezen voorspoed in de -potfabrieken, terwyl de Maas op en af gesloten wierd, en dus de -verzendingen t’ eenemaal moesten gestaakt worden. - -Dezen staat van zaaken duurde van den 11 november 1830 tot in 1833, -als door de conventie van London van den 21 Mai 1833, vereenigd met de -conventie van Mainz van den 31 Maart 1831, de Maas voor de Riverains -wederom geopend wierd. - -Het eerste schip, dat zich vertoonde, was de _vrouw Dorothea_, -Hannoversche kof, capitein Johan Henrik Carstens, die den 26 mei 1834 -eene lading zwart aardewerk innam, voor Duinkerke in Frankryk. - -Dit schip ontvieng eenige moeijelykheden te Katwyk by Mook, als -hetzelve aldaar aankwam, maar wierd, by speciale vergunning, toegelaten -door Holland naar zyne bestemming te Stevenen. - -Andere schepenen _voor_ Holland kwamen ook voor en na potten -laaden, zelfs den 17 maart 1835 verscheen eene nieuwe Hannoversche -kof _Teclanette_, _captein J. C. Zirkx_, groot 38 last, die -33,000 Ned. pond. zwart aardewerk inlaedde en daarmede naar -Rouen (Frankryk) zeilde. - -Het was in die jaaren niet moeijelyk gereed goed te verkrygen, maar -de fabrikanten werkten niet meer in voorraad, en als den ouden stok -by was die van 1830 overbleef, kwynde de fabrikatie van dag tot dag, -zodat er heden nog maar 5 fabrieken bestaan die in werking zyn. Deeze -maaken weinig zwart goed, en leggen zich meer op grove artikels, zelfs -onderaardsche buizen voor wateraflossingen enz. - -De kooplieden uit Nassau, die voor en na veel verdwenen zyn, genoten -voor 1830 alle vertrouwen, alhoewel somtyds onbekend. Zy betaalden -het goed gedeeltelyk by scheep nemen, en laater uit Holland Brabant, -Frankryk of Spanje terugkomende, deeden zy eene nieuwe betaling. Eenige -bleeven ook wel eens terug, maar de groote zelden. - -De potfabrieken gebruikten jaarlyks alleen voor 50,000 guldens -schanssen en ander brandhout. - -De glazuur aarde betrokken ze uit de Pruissische Eiffelt, en wierd lood -genoemd (Bleierz), en om de zwarte kouleur te geeven, gebruikt men -Alquifoux, dat men bruinsteen noemde. - -De potfabrieken zyn in hunnen grootsten voorspoed, wat defabrikatie -betrof, altoos staande gebleven, alhoewel zy meenige verbeteringen -hadden kunnen te weeg brengen. - -Sedert 1854 hebben de heeren Kamp en Soetens eene nieuwe nyverheid -ingebragt, bestaande in eene yzer-smeedery en gietery die met stoom -in beweging gezet wordt. Zy werkt voor de provintie, en voor de -Hollandsche zeehavens, en ook voor die van Hamburg. Het is te wenschen -dat deze onderneming meer en meer in voorspoed mag toenemen en zy door -de regering goedgunstiglyk beschermd word. - -Er bestaan nog in de gemeente drie tabaksfabrieken waarvan de merken -goeden aftrek vinden. De 6 bierbrouweryen werken voor de gemeente en -omstreken; eene enkele daarvan maakt Beyersch bier. - -Drie stookeryen zyn van weinig aanbelang, maaken echter zuiveren -jenever. - -Twee inwooners dezer gemeente hebben nog voor 1830 octroi gevraagd tot -het oprigten van eene _Potas_ fabriek, getrokken uit de asschen -der pot- en pannen fabrieken. Deze aanvraag den 6 September 1880, onder -n^o 103/71 door Z. E. den heer Minister van binnenlandsche zaaken en Z. -E. den heer Minister van waterstaat, nationale nyverheid en kolonien, -naar de provintiale ovrigheid verwezen, is door de rekwestrantien niet -meer gesolliciteerd geworden, dus zonder gevolg gebleven. - - - - - Wat er nog te Tegelen ontbreekt. - - -1^o De verlichting in de straaten. - -2^o Gemeente pompen. - -3^o Armen-huizen. - -1^o De kleinste stad heeft tegenwoordig de gaz-verlichting. De meeste -dorpen zyn door olie verlicht, terwyl Tegelen in de lange winteravonden -in de diepste duisternis gedompeld is. Eene lantaarn aan den hoek van -het huis van Jan van Leipsig, eene op de brug midden in het dorp, en -eene op den hoek van het Posthuis zou met genoegen gezien worden, en -bewyzen dat Tegelen in alles met de verbeteringen van den tydgeest -overgaat. - -2^o Veele huizen zyn zonder put nog pomp, en zyn dus genoodzaakt hun -drinkwater uit de beeken te scheppen. Ofschoon dit water zeer zuiver -van de bergen komt, passeerd het dog door broeken en moerassen die er -dog min of meer vuiligheid in brengen. Eene of twee gemeentepompen -zouden eene verbetering zyn, die de gezondheid bevordert. - -3^o Oude verslete menschen die hun brood niet meer kunnen verdienen; -weduwen met kinder overladen en in armoede verzonken, zouden niet -slegt geplaatst zyn in armen huizen waarin zy tydelyk en gratis eene -schuilplaats vonden. - - [Illustratie] - - - - - Allerlei gebeurtenissen. - - -Voor den franschen tyd, was er in Tegelen eene wynherberg, in het oud -gezangs-huis die door veelen bezogt wierd. - -De oudste bierherberg was by Pou in den hoek. Thans zyn er 26 die -wyn, bier, jenever en in de winter hommersom vertappen. Voor het jaar -1830 wierd er nog al _flip_ gedronken en men vond ook wel een -glas _knül_, maer zedert de garst en de hop zo duur zyn, is deze -onbekend. - - * * * * * - -De musiek was ook in Tegelen weinig verbreid in gemelden tyd, terwyl er -maar eenen enkelden persoon bekend was, die de viool speelde, en die -men niet anders noemde als _Petter had ich nur Harz_. - -Flip Storm is dezen laater komen vervangen. - -Thans bestaan er twee harmonie gezelschappen. - - * * * * * - -Den ouden Engels uit den hoek te Steyl (dood) diende in de engelsche -marine, en nam deel in de zeeslag als admiraal Nelson sneuvelde. - - * * * * * - -In de 18 eeuw wierd er te Steyl eene zo groote menigte _Salm_ -gevangen in de Maas, dat de knechten zich niet meer verhuurden dan -onder conditie maar _eens_ in de week te moeten Salm eeten. - - * * * * * - -Voor 1789 koste te Tegelen een pond bruine Java 8 cleefsche stuivers, -en in het laatst van de franschen (1814) 6 francs een pond ordinaire -coffy. - - * * * * * - -In 1796 stopte het ys zich aan hiet hekske en de Maas bereikte eene -byzondere hoogte, zodat dezelve boven op de plaats stond waar nu het -huis van d’heer G. J. de Ryk staat. - - * * * * * - -Den 12 September 1801 passeerde te Tegelen Napoleon I, keizer van -frankryk. - - * * * * * - -Byna 70 jaaren heeft eenen ongelukkigen zinneloosen de straaten van -Tegelen doorwandeld die overal bekend was, onder de nam van Gekke-Nades. - -In 1812 moest hy te Aaken voor de conseriptieraad verschynen, maar -nauwelyks had de franschen Prefekt hem gezien, of den raad verklaarde -dat Nane-Nane niet voor de armée kon dienen. - - * * * * * - -In 1812 waren te Tegelen en omliggende Maasdorpen een groot aantal -Spaansche gevangene (guerillas) geinterneerd, die by de boeren voor de -kost werk zochten, onder deze was er eenen goed bekend, die by Ronck -zich verhuurd had, en die Careggo di Monjo zich noemde. - - * * * * * - -In 1814 stond de Maas midden op Steyl en het water liep by de wed. -Canoy door de onderste vensters in huis binnen. De inwoners voeren met -booten van het een huis naar het andere. - - * * * * * - -In de jaaren 1812 tot 1830, als de potfabrieken floreerden, waaren -alle zondagen _dans_- en _vechtpartyen_ te Tegelen, die -echter veel na gelaten hebben, zedert zekeren Gerard Faessen, in volle -quadrille, met een carabyn door den arm geschoten wierd. - - * * * * * - -Als in de sterke winter tusschen 1813 en 14 de Cosakken te Tegelen -verschenen, stormden de burgers alle uit het huis van den burgemeester, -om deze verlossers te verwilkomen; maar in de duisternis namen de -Cosakken ze voor eenen franschen aanval, en begonnen er deftig met de -_kanschu_ onder te slaan. - -Eenen burger zich herrinnerende dat St-Nicolas de patroon van Rusland -was, riep Vivat Nicolas, maar hoe meer hy schreeuwde, hoe meer slagen. -Aangename overassing. - - * * * * * - -In 1831 op Vasten-Avond Dinsdag, wierd Joachim Ewalds, een braven en -rustigen inwooner, op eene dans-party door eenen messteek gedood. Dader -onbekend gebleven. - - * * * * * - -Den beroemden beeldhouwer, M. Kessels, den 20 Mey 1784 in Maastricht -geboren, kwam in 1820 zich te Baerlo vestigen, en alle dagen verscheen -hy te Steyl op de beugelbaan. - -Laater naar Romen vertrokken, behaalde hy met een St-Sebastianus beeld -den eersten prys; men vermoed hy St-Sebastianus gekozen had, uit -genegentheid voor Steyl, waarvan dezen heyligen de patroon is. - -Kessels heeft nog te Steyl van zyne werken terug gelaten die hy ten -geschenk aanbood, en stierf te Romen in 1836. - - * * * * * - -In 1824 verscheen als eene zeldenheid in de Maas te Steyl, stroom-op -eenen _steur_ van 2 ellen lang. Schipper Van Gend stak hem met -eene palingschaar, en eenen anderen inwooner loste er 2 scheuten op, -maar de visch gieng naar de diepte, en wierd eerst te Herstal by Luik -gevangen. - - * * * * * - -In 1835 vond men te Tegelen in de Beek achter de Ligtenberg, een -zeldzaam dier, dat de dikte had van een paarde haar, en eene lengte -van 3 ellen, dog nog kop nog staart aen te onderscheiden. Aan de -akademie te Brussel verzonden, erkende deze het dier voor eenen -_Dragomeau_. Deze verschynzels zyn zeer zelden. - - * * * * * - -In 1854 brak de cholera te Steyl uit in een huisje aan de beek, dat -zedert het cholera huisje genoemd wordt. - - - - - Namen in de dagelyksche samenleving. - - -Weinige inwoners in de gemeente zyn met hunnen familie naam bekend, of -betekend, by voorbeeld: - -1^o De persoon heet Pieter N..... dan betekend men de dochter Wildelina -onder de naam van Pitte Windeline, deze haaren zoon, die ook Pieter -heet, noemt men _Pitte Windeline Pit_. - - * * * * * - -2^o De vader heet _Cristiaen_ N..... en de zoon Michiel, dan noemt -men dezen laatsten Cristiaene Geel, terwyl wederom de zoon van Michiel -die ook Cristiaen geheeten is, _geele-Cristiaen_ genoemd word. - - * * * * * - -3^o De vader noemd zich Andreas N..... en de zoon Hendrik, dan wordt -dezen laatsten Andreesen Drik genoemd. - - * * * * * - -Somtyds wordt ook den doopnaam by de plaats genomen waar ze wonen, -als Lingster Grades, Krützer Drik, Agtegaals Klööske, Enger Helmes, -Aape-Nel, Heys-Manes, Sieper-Trinke, Brökskes Hannes, Haander-Peter, -Zwarterhonds-Meyes enz. De familienaam komt zelden voor, en maakt hy -eene groote uitzondering, dog de persoonen er onder betekend, wordt -altoos den doopnaam achter de familie naam geplaatsd. - - - - - Tegelsch dialekt. - - -Gedinkt dig nag, Helmes, det in vrüger jooren de kermes heel wet angers -was as nou,--doe woord meer wien gesoopen op einen daag as nou op ein -heel joor. Van wien en zien, kwome ze getrekke as ein persessie, en -dink ens, wat er van Vendelen kwoomen boeremik met schink eeten, det -deurde zo veer dag aan ei stük, van de morge tot den ovend al maar op -die dikke trom geslagen. - -Min bestevader sprikt nog nog altied van as te Steyl de vogel geschoten -woord agter de kepel, en gekegeld, dat mennig fleske doo gekraakt -woord, en by De Pööt den in de Tent, doo dreef de win door de plenk, -en de spoölu droogen al oves einen oeles met geld noo oör kamer.--Ja, -jong, det woor wet; me zoo gezagt hebbe, nou vergeit de welt, maar in -deen tiid verdeenden de potbekkers oug groof geld.--En die worstpartien -den, in de winkter eerst dik gegeeten, en den gekaart,--ze sloogen zig -döks genogt, de vüst kapot met de troef.--Ja jong, dou küs zekke was -dou wils, maar det kömt in ooze levestied neet meer voor. - -Waat zees te, het beer is oug neet meer as vrüger; ze zitten der -te vööl met de kneen op, maar den alden _knül_ dee ging in de -teen.--Nou geeve ze dig, ei schoon glaas met ein kopere dekselken -op, en vööl schoem, maar det is geine _flip_, en oug geine -_knül_. Ig wil neet zekke, dat et zo beter is want as dee köp wet -in ha, den slooge ze zig as de ketelbüters. - -En wat waas det ei spööl as de gans gereye woord, en de jonges met -den doedelspot en as Pester met ein gebro kat, noo de vossekoel -slepde in het oelesgat, en as ze ginge fretteeren noo bakkesen hüske -op de Neenefeet, aen Boorspoep en in de gebrankde peschen, en as de -slibberman is opgetrokken met vastelovend, doo wöörd nou neet meer van -gekikt, maar min bestevader wet det nag allemool hoorklein te vertellen. - -Wets dou oug nag Helmes, as Koobes met ein alde berosde pistool op de -schelme schoot, en as Nikloos de proemedanten appel, de fleermoes, en -cnokattekop in de boumschool haa, en det _Piel_ zig den hals neet -woo loote zegene met sinte Blasius.--Og herm, dee goeyen hals is nog in -het water versoopen, God trööst zin zeel. - -Ja jong, deen tied is verbey; de vroulü droogen oug in deen tied -trekmutzen, en bezüüg ze nou ens, ig wet om ei glaas beer, det in die -groote mütze die ze nou dragen, meer in geit, as ein hoefker.--Zek -was te wils, maar doo zal nog einen tied komen, det de honder schoon -dragen, maar den zullen oos teng niet meer sweeren.--Wy hebben voöl -gezeen in onze levestied, maar die noo os komen, die zeen mischien de -welt vergoon, en den zeen wy dog al die aa snaaken de jongsten daag nog -eins terük. - - - - - Spreekwoorden die sterk ingeworteld zyn in Tegelsch dialekt. - - -Elf ougen, zagt Strükske. - -Allerbest, zagt Van Leipsig. - -Det zo waal woor zün, zagt Kensen Tis. - -Alleneen, zagt Sprengers. - -Ei kik, zagt Ronck. - -Goede leut, zagt Gipmans. - -Getroffen zagt de jong, dou smeete zi moor ein oug oet. - -Gep...d, zagt Scheerkes. - -Ei, ei, zo, zo, zagt Jette. - -As gy kettekes zit, den komt er maar üt, zagt Jenne. - -Drikkes, drikkes, eine goldworm, zagt Bilke. - -Neet scheeten minheer, zagt Jö hemke. - -Stompen oet, zeet Peeter. - -Ranflan, zeet de smeet. - -Het spööl steit, zeet Kobes. - - - - - Voetnoten - - -[Footnote 1: Dit zou doen veronderstellen dat Tegelen in 1481 onder het -Hanzea-verbond stond.] - -[Footnote 2: Zy hadden eene wagt op den Dolenberg, en eene op de Bergen -naby de Mergelstraat die nog de Cosakkenberg heet.] - - EINDE. - - typ. E.-F. Van Velsen. - - - - - Colofon - - - Duidelijke zetfouten in de originele tekst zijn verbeterd. Daarnaast is - aangepast: - - Pagina Origineel Aangepast - 12 Pechelmus Plechelmus - 27 vuer vuur - 41 veltocht veldtocht - 50 naar naar naar - -*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK TEGELEN EN STEYL *** - -Updated editions will replace the previous one--the old editions will -be renamed. - -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the -United States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for an eBook, except by following -the terms of the trademark license, including paying royalties for use -of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for -copies of this eBook, complying with the trademark license is very -easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation -of derivative works, reports, performances and research. Project -Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may -do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected -by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark -license, especially commercial redistribution. - -START: FULL LICENSE - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg-tm License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project -Gutenberg-tm electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the -person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph -1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm -electronic works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the -Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when -you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country other than the United States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work -on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the -phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: - - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and - most other parts of the world at no cost and with almost no - restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it - under the terms of the Project Gutenberg License included with this - eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the - United States, you will have to check the laws of the country where - you are located before using this eBook. - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase "Project -Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format -other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg-tm website -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain -Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works -provided that: - -* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation." - -* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm - works. - -* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - -* You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of -the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the Foundation as set -forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any -Defect you cause. - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at -www.gutenberg.org - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's business office is located at 809 North 1500 West, -Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up -to date contact information can be found at the Foundation's website -and official page at www.gutenberg.org/contact - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without -widespread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine-readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular -state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of -volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. - -Most people start at our website which has the main PG search -facility: www.gutenberg.org - -This website includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/old/66253-0.zip b/old/66253-0.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index 0b58138..0000000 --- a/old/66253-0.zip +++ /dev/null diff --git a/old/66253-h.zip b/old/66253-h.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index 3e0945c..0000000 --- a/old/66253-h.zip +++ /dev/null diff --git a/old/66253-h/66253-h.htm b/old/66253-h/66253-h.htm deleted file mode 100644 index ac8435d..0000000 --- a/old/66253-h/66253-h.htm +++ /dev/null @@ -1,2791 +0,0 @@ -<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" - "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> -<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="nl" lang="nl"> - <head> - <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=utf-8" /> - <meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" /> - <title> - Tegelen En Steyl, by P. M. Canoy—A Project Gutenberg eBook - </title> - <link rel="coverpage" href="images/cover.png" /> - <style type="text/css"> - -body { - margin-left: 10%; - margin-right: 10%; -} - - h1,h2,h3,h4,h5,h6 { - text-align: center; /* all headings centered */ - clear: both; -} - -p { - margin-top: .51em; - text-align: justify; - margin-bottom: .49em; - text-indent: 1em; -} - -p.noin{text-indent:0em;} - -.p1 {margin-top: 1em;} -.p2 {margin-top: 2em;} -.b4 {margin-bottom: 4em;} -.b2 {margin-bottom: 2em;} -.b1 {margin-bottom: 1em;} -.p4 {margin-top: 4em;} - -hr { - width: 33%; - margin-top: 2em; - margin-bottom: 2em; - margin-left: 33.5%; - margin-right: 33.5%; - clear: both; -} - -hr.tb {width: 45%; margin-left: 27.5%; margin-right: 27.5%;} -hr.chap {width: 65%; margin-left: 17.5%; margin-right: 17.5%;} -@media print { hr.chap {display: none; visibility: hidden;} } - -table { - margin-left: 1em; -} - -td.toprule{border-top:solid 1px} - -.pagenum { /* uncomment the next line for invisible page numbers */ - /* visibility: hidden; */ - position: absolute; - text-indent: 0em; - left: 92%; - font-size: smaller; - text-align: right; - font-style: normal; - font-weight: normal; - font-variant: normal; - color: silver -} /* page numbers */ - - -.blockquot { - margin-left: 5%; - margin-right: 10%; -} - - -.center {text-align: center;} - -.right {text-align: right;} - -.large {font-size: 150%} - -.mlarge {font-size: 130%} - -.medium {font-size: 85%} - -.small {font-size: 60%} - -.gesperrt -{ - letter-spacing: 0.2em; - margin-right: -0.2em; -} - -/* Images */ - -img { - max-width: 100%; - height: auto; -} - -.figcenter { - margin: auto; - text-align: center; - page-break-inside: avoid; - max-width: 100%; -} - -/* comment out next line and uncomment the following one for floating figleft on ebookmaker output */ -.x-ebookmaker .figleft {float: none; text-align: center; margin-right: 0;} -/* .x-ebookmaker .figleft {float: left;} */ - -/* comment out next line and uncomment the following one for floating figright on ebookmaker output */ -.x-ebookmaker .figright {float: none; text-align: center; margin-left: 0;} -/* .x-ebookmaker .figright {float: right;} */ - -/* Footnotes */ -.footnote {margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-size: 0.9em;} - -.footnote .label {position: absolute; right: 84%; text-align: right;} - -.fnanchor { - vertical-align: super; - font-size: .8em; - text-decoration: - none; -} - -/* Poetry */ -.poetry-container {text-align: center;} -.poetry {text-align: left; margin-left: 5%; margin-right: 5%;} -/* uncomment the next line for centered poetry in browsers */ -/* .poetry {display: inline-block;} */ -.poetry .stanza {margin: 1em auto;} -.poetry .verse {text-indent: -3em; padding-left: 3em;} -/* large inline blocks don't split well on paged devices */ -@media print { .poetry {display: block;} } -.x-ebookmaker .poetry {display: block;} - -/* Transcriber's notes */ -.transnote {background-color: #E6E6FA; - color: black; - font-size:smaller; - padding:0.5em; - margin-bottom:5em; - font-family:sans-serif, serif; } - -/* Poetry indents */ -.poetry .indent0 {text-indent: -3em;} - - - </style> - </head> -<body> - -<div style='text-align:center; font-size:1.2em; font-weight:bold'>The Project Gutenberg eBook of Tegelen en Steyl, by P. M. Canoy</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and -most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms -of the Project Gutenberg License included with this eBook or online -at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you -are not located in the United States, you will have to check the laws of the -country where you are located before using this eBook. -</div> - -<p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Title: Tegelen en Steyl</p> -<p style='display:block; margin-top:0; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:0;'>Herinneringen van vader tot zoon</p> - -<div style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Author: P. M. Canoy</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'>Release Date: September 10, 2021 [eBook #66253]</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'>Language: Dutch</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'>Character set encoding: UTF-8</div> - -<div style='display:block; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Produced by: Wouter Franssen</div> - -<div style='margin-top:2em; margin-bottom:4em'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK TEGELEN EN STEYL ***</div> -<div class="center"><img alt='Cover' class="figcenter" style="max-width:30em" src='images/cover.png' /></div> -<div><span class="pagenum" id="Page_1">[1]</span></div> -<hr class="chap" /> - -<h1 class="p2">TEGELEN EN STEYL.</h1> - -<div class="center medium p2 b2">HERRINNERINGEN</div> -<div class="center medium b2">VAN</div> -<div class="center mlarge b1"><b>VADER TOT ZOON</b></div> - -<div class="center"><b>OVERGEGAAN MET EENIGE UITREKZELS UIT<br /> -OUDE WERKEN.</b></div> - -<div class="center p4 b4"><img alt='Logo' class="figcenter" style="max-width:15em" src='images/logo.png' /></div> - -<div class="center b4">MECHELEN.—1861</div> - -<hr class="chap" /> -<div><span class="pagenum" id="Page_3">[3]</span></div> - -<div class="center p2">DIT WERKJE</div> -<div class="center medium p2 b2">ALLEEN VOOR DE INWOONERS DER GEMEENTE</div> -<div class="center gesperrt"><b>TEGELEN</b></div> -<div class="center small p2 b2">WORDT UIT</div> -<div class="center mlarge">ACHTING EN VRIENDSCHAP</div> - - -<div class="center p2 b2"> -opgedragen aan den Zeer Eerw. Heer<br /> -L. J. MOSK, Pastoor te Tegelen,<br /> -en aan den E. G. Heer Louis DE RYCK,<br /> -Burgemeester der Gemeente (te Steyl),</div> - -<div class="center small">DOOR DEN SCHRYVER</div> - -<div class="center mlarge p2 b4"><b>P. M. CANOY.</b></div> - -<div class="b2">1 July 1861. -</div> - -<hr class="chap" /> -<p><span class="pagenum" id="Page_5">[5]</span></p> - - -<h2>Waarvan Tegelen de naam ontleend.</h2> - -<p>De Romeinen hebben op de <i>Oelesheyde</i> een kamp -gehad, waarvan de loopgraven nog zichtbaar zyn en -de Landwehr genoemd worden.</p> - -<p>Binnen dit kamp, stonden pannen en plavuyze -fabrieken, zo als genoegzaam bewezen is, door de -groote menigte overblyfsels van romeinsche pannen -en plavuysen die zich nog heeden ter plaatze bevinden. -In de nabyheid ontdekte men ook over eenige -jaaren, eene romeinsche grafplaats.</p> - -<p>De plaats destyds onder de Romeinen bezeten -noemde men <i>Tiglo</i>, en als in laatere jaren op het -grondgebied van Tegelen steenbakkeryen wierden -aengelegd, waarvan <i>Venlo</i> grootendeels gebouwd is -geworden, en steenbakken, <i>Tiggelen</i> genoemd word -(nog hedendaags), zo veranderde eindelyk de naam -in <i>Tegelen</i>.</p> - -<p>De poort die uit Venlo naar Tegelen leidde, was -lange jaaren de <i>Tegel-poort</i>, dus de uitvaart naar de -Tiggel ovens.</p> - -<p><i>Steyl</i> op de Maas gelegen, gehucht van Tegelen, -ontleend zynen naam van de Steile oevers waarop -het eerste huis (dat van P. Franssen laater) gebouwd, -en destyds het Steyler-huis genoemd wierd. Dit oud<span class="pagenum" id="Page_6">[6]</span> -gebouw is in 1825 afgebroken. Het Veer lag in de -18<sup>e</sup> euw nog boven het oud Steyler-huis, en als hetzelve -door verzandigen aen den linker-oever der -Maas heeft moeten verlegd worden, is te gelyker tyd -het tegenwoordige huis van den heer N. Ronck dat -tegenover het oud Veer stond, afgebroken en herbouwd -op de plaats waar het nu staat. Het zogenaamde -Enkes-huis, nog in zyne volle oudheid, bewyst -dat dezen hoek deel maakte van de <i>eerste</i> -huizen van Steyl.</p> - -<p><i>Overtegelen</i>, eenige huizen op de groote Beek gelegen, -is hedendaags slechts meer bekend dan onder -de naam van Nabben en Siep. Men beweerd, dat er -nog een oud huis gestaan heeft op de Hollestraat, -waarvan de kelders nog voorhanden zyn.</p> - -<p><i>De Leemhorst</i>, een gehucht naby de Leembergen -op de grenzen van Belfeld, bestaat uit eenige huizen, -die zo te zeggen aen het Belfender, gehucht Geloo, -vast liggen, en denkelyk zynen naam ontleend van -de leem die er uitgegraven wordt voor pot- en pannenfabrieken.</p> - -<p>De gemeente is overigens nog verdeeld in verscheidene -gehuchten zo als Kruis, Eng, enz., maar die -door aanbouw van huizen, thans met de kom der -gemeente verbonden zyn.</p> - -<p>De inwooners van Tegelen vreezen niet naar -het buitenland zich te vestigen. Drie resideeren op -Java, waarvan eenen pastoor te Sourabaia, en de<span class="pagenum" id="Page_7">[7]</span> -twee in militairen dienst zyn. Andere bevinden zich -in Pruissen, Belgien, enz.</p> - - -<h2>Opzoekingen in oude werken.</h2> - -<p>Men beweerd, zeker ten onregte, dat <i>Tegelen</i> onder -de Romeinen een dorp geweest is, onder de naam -van <i>Tiglo</i>, terwyl allen aanschyn na, de Romeinen -slechts een kamp aldaar gehad hebben op de <i>Oelesheyde</i>.</p> - -<p>De oudste kaarten maken van Tegelen geene melding, -terwyl Kessel (Castellum Menapiorum) en Blerick -(Blaricum) betekend staan. Op de oudste kaart, -onder Nederduitschland, wordt <i>Tegelen</i> gevonden, -en naby de <i>Holtmühle</i>, het tegenwoordige kasteel -de Houtmolen, met Belfeld en de <i>Rovers-heyde</i>, -tusschen Belfeld en Swalmen.</p> - -<p>In 1511 wierd <i>Baerlo</i>, door generaal Edouard -Poyning belegerd, en maakte hy zich meester van -deze veste. Maar van Tegelen zo naby geene melding.</p> - -<p>Omtrent het land van Gelre, dat zynen naam -ontleend van de <i>Kelters</i>, en door de Sicambers, Batavieren, -Usiepiers en Menapiers, is bezeten geweest, -en laater door de Vrancken, en als Reynold van Nassow -II in 1339 te Francfort tot Hertog van Gelre is -verheven, maakt de geschiedenis melding van Gelder, -Venlo, Straelen, Wachtendonck, Montfort, Erkelenz, -Neustadt, Roermond, Kessel, Kriekenbeek,<span class="pagenum" id="Page_8">[8]</span> -en eenige mindere plaatsen, als Vlodorp, Steemkerk, -Herkenbos, Dalenbroek, Elmpt en Belfeld, maar van -Tegelen geene melding.</p> - -<p>In 1609, den 9 april, by de bezitneming van het -hertogdom Gulick door Rodolph II, wordt er wel -gewaagd van Gulich, Heynsberg, Gangelt, Randerath, -Dulken, <i>Kasteel Hambach</i> en meer andere -plaatsen en kasteelen, maar van <i>Tegelen</i> nog geen -spooren als dorp of parochie, nogtans kwamen van -720 tot 760 de bewooners van Venlo, die tot den -R. C. eerendienst behoorden, den dienst te Tegelen -bywoonen, zodat na alle waarschynlykheid destyds -of Tegelen een <i>kirschpel</i> van Venlo geweest is, of -Venlo een <i>kirschpel</i> van Tegelen, en dat in deze -laatste eene capel gestaen heeft, die, zo als reeds den -heer L. J. E. Keuller vermeld, door den H. Plechelmus, -bischop in 720, is gewyd geworden.</p> - -<p>Venlo door handveste van Reinolt, hertog van -Gelre en Grave van Zutphen, op St-Egidius dag -1343 tot stad verheven, zal Tegelen na die tyd eerst -tot een onafhanglyk dorp zyn overgegaan.</p> - - -<h2>Onder welke vorsten Tegelen gestaan -heeft.</h2> - -<p>Van 1719 tot 1794 behoorde de gemeente aan -den keurvorst van Beyeren, en was in de Kurphalz<span class="pagenum" id="Page_9">[9]</span> -ingelyfd. De zetel der regering was te Dusseldorp -aen den Rhyn, alwaar ook de keurvorstelyke soldaten -garnizoen hielden. Die in de laatste jaaren onder -de Kurphalz gediend hebben, waaren <i>Henrik Kappes</i>, -<i>Leonard Peeters</i>, <i>Pieter Jongmans</i> en <i>Godfried Engels</i>, -die zich ten allen tyde in den burgerkring terug -gekomen, deeden onderscheiden door hunne soldatenhouding.</p> - -<p>Het zyn deze oude soldaten die te Tegelen in de -schuttery-gilde de grenadiers kommandeerden en het -duitsch bevel hebben ingevoerd, dat hedendaags nog -is bygehouden geworden.</p> - -<p class="noin">Van 1794 tot 1814 ging Tegelen over aan Frankryk.</p> - -<p class="noin">Van 1814 tot 1816 aan Pruissen.</p> - -<p class="noin">Van 1816 tot 1830 aan de Nederlanden.</p> - -<p class="noin">Van 1830 tot 1839 voorloopig aen Belgiën, en wierd -den 22 juny 1839, ingevolge traktaat van Londen -van den 19 april 1839, waarvan de ratifikatien den -8 juny opvolgende wierden uitgewisseld, aan het -koningryk der Nederlanden, onder de naam van -hertogdom Limburg terug gegeven. Vermelden dag -namen Z. E. de heeren jonkheer Gericke van Herwynen -en A. J. Borret, als speciaal kommissarissen er -bezit van, in naam van Z. M. de Koning der Nederlanden, -groot hertog van Luxemburg en hertog van -Limburg.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_10">[10]</span></p> - - -<h2>Paarden- en brieven postery.</h2> - -<p>Dezen dienst wierd eerst toevertrouwd aan den -heer Willem Franssen (grootvader van Jacob Franssen). De -brievenpost wierd voor 1794 op Nymegen -afgehaald te Tegelen door eenen courrier te paard -uit Aarçen, en op Dahlen door eenen courrier te -paard van Dahlen.</p> - -<p>De paarden postery had acht paarden, maar vele -boeren van Tegelen hadden hunne paarden jaarlyks -tegen fr. 40 tot dispositie gesteld, en wierden ingespannen -als de gewone postpaarden reeds op reys -waaren.</p> - -<p>Deze postery onder Tour en Taxis, kwam in 1793 -onder de fransche republiek, en wierd de brievenpost -in 1800 naar Venlo verlegd, terwyl de paardenpost -onder het keyzerryk eerst in 1812 naar Venlo overging. -Destyds was de postdienst veel bezwaarlyker -dan thans, by gebrek aan gebaande wegen en byzonder -de wagens destyds veel zwaarder waarden. Dit -neemt niet weg dat in het laatst van den franschen -tyd, dezen dient dag en nagt in beweging was, en -men voortdurend extraposten en estaphetten zag -aanspannen, die in alle rigtingen, en byzonder op -Roermond en Geldern, de weg namen en vrolyk het -hoorn bliezen, en de zweep deden klakken.</p> - -<p>Den laatsten postmeester van Tegelen was <i>Gaspar<span class="pagenum" id="Page_11">[11]</span> -Franssen</i>, en het huis door hem bewoond geweest -noemt zich nog heden <i>het Posthuis</i>.</p> - - -<h2>Bevolking.</h2> - -<table summary="Bevolkingsaantallen"> -<tr> -<td class="center">In het jaer</td> -<td class="right">1760</td> -<td class="center">telde Tegelen</td> -<td class="right">600</td> -<td class="center">inwooners.</td> -</tr> -<tr> -<td class="center">„</td> -<td class="right">1800</td> -<td class="center">„</td> -<td class="right">680</td> -<td class="center">„</td> -</tr> -<tr> -<td class="center">„</td> -<td class="right">1830</td> -<td class="center">„</td> -<td class="right">857</td> -<td class="center">„</td> -</tr> -<tr> -<td class="center">„</td> -<td class="right">1859</td> -<td class="center">„</td> -<td class="right">1644</td> -<td class="center">„</td> -</tr> -</table> - - -<p>Deze vermeerdering van 1830 tot het jaar 1860 is -omtrent de verhouding van veele plaatsen waar de -nyverheid van naburige gemeentens de bevolking -aenlokt, terwyl daar waar enkel akkerbouw bestaat -het getal inwooners minder aengroeit, zo ziet men -ook dat van 1760 tot 1800 de bevolking te Tegelen -zeer weinig verandert is, en onmiddelyk na 1800 -als de potfabrieken zich hebben uitgebreid, het getal -inwooners altoos stygende heeft voortgegaan. De -persoonen door werk in pot- en pannefabrieken aengelokt, -zyn in de gemeente gebleven, aldaer gehuwd -en vergrooten dus voortdurend het getal in bevolking.</p> - - -<h2>Oppervlakte.</h2> - -<p>Tegelen bezit in bouwlanden, weiden, tuinen, -boomgaerd, moerassen, hout, water, enz., eene uitgestrektheid<span class="pagenum" id="Page_12">[12]</span> -van</p> - -<table summary="Grondoppervlakten"> -<tr> -<td></td> -<td></td> -<td class="right">947</td> -<td class="center">Bun.</td> -<td class="right">10</td> -<td class="center">R.</td> -<td class="right">10</td> -<td class="center">El.</td> -</tr> -<tr> -<td>aan beurtwegen</td> -<td></td> -<td class="right">57</td> -<td class="center">„</td> -<td class="right">36</td> -<td class="center">„</td> -<td class="right">40</td> -<td class="center">„</td> -</tr> -<tr> -<td>Pr. Kiezelweg</td> -<td></td> -<td class="right">4</td> -<td class="center">„</td> -<td class="right">60</td> -<td class="center">„</td> -<td class="right">20</td> -<td class="center">„</td> -</tr> -<tr> -<td>½ Maas (domeinen)</td> -<td></td> -<td class="right">30</td> -<td class="center">„</td> -<td class="right">26</td> -<td class="center">„</td> -<td class="right">50</td> -<td class="center">„</td> -</tr> -<tr> -<td></td> -<td></td> -<td colspan="6" class="toprule"></td> -</tr> -<tr> -<td></td> -<td>Totaal</td> -<td class="right">1039</td> -<td class="center">„</td> -<td class="right">33</td> -<td class="center">„</td> -<td class="right">20</td> -<td class="center">„</td> -</tr> -</table> - -<p>Op deze oppervlakte teld men 311 huizen, bewoond -door 1644 zielen, hebbende 50 paarden, 302 koeybeesten -en 375 geiten. Den grond is er zeer goed, -dog trekt men er weinig tarwe en vlas, ofschoon de -landeryen er zeer voor geigent zyn. Den akker -slendert altoos in het oud spoor, dog zoekt men -overal van hout land te maken, en heyden en moerassen -worden veel verbeterd.</p> - - -<h2>De Kerk.</h2> - -<p>Wy willen gaarne aannemen, dat volgens den -heer L. J. E. Keuller, den H. <i>Plechelmus</i>, bischop, -te Tegelen, <i>eene kapel</i> in 720 zal gewyd hebben ter -eere van S<sup>t</sup> Martinus, en dat destyds de inwooners -van Venlo den dienst er in kwamen bywoonen, tot -dat de H. Geestkerk te <i>Venlo</i> is gebouwd geworden. -Maar, voor alle die welke de H. Geestkerk kennen, -zal het geenen twyffel onderleggen, dat Venlo destyds -ook maar van eenige huizen bestond, die zo als -bekend, op eenen <i>broekkeuvel</i> gelegen waaren, en -dus, of Venlo’s huizen, een <i>kirschspel</i> van Tegelen,<span class="pagenum" id="Page_13">[13]</span> -of wel Tegelen een <i>kirschspel</i> van Venlo geweest is, -zo als wy reeds vroeger gezegd hebben. Het is dan -ook wel te zien, dat de tegenwoordige kerk, <i>niet</i> die -van 720 meer is, en zy of wel op dezelfde plaats, of -ergend anders gelegen is geweest, en afgebroken. -Den toren van de hedendaagsche kerk is gebouwd -door denzelven meester die de torens van Bracht -(deze is in 1828 ingestort) en Maesbree heeft voltrokken. -Volgens allen aanschyn is de kerk gebouwd -in het 14<sup>e</sup> jaarhondert, maar bewyzen zyn er niet -voorhanden.</p> - -<p>De kerk is in 1829 en 1830 gerepareerd, waartoe -Z. M. Willem I, koning der Nederlanden, by besluit -van den 28 july 1829 n<sup>o</sup> 88, eene <i>subsidie</i> van 1000 -Ned. guldens verleend heeft. By deze gelegenheid -wierd ook eene nieuwe klok in den toren geplaatsd, -die te Tongeren by Goulard is gegoten geworden.</p> - -<p>Dezelve draagt tot opschrift:</p> - -<div class="blockquot"> - -<p>“Deze klok verschuld de gemeente Tegelen aan -de welmeenende gave van Z. M. Willem I, koning -der Nederlanden.</p> - -<p>“Burgemeester, W. Kamp; pastoor J. J. Orths, -peeter, P. M. Canoy; meeter Mevrouw G. J. De -Ryck, geb. Maria De Coninck.</p> - -<p>“Dat zy roepe de geloovigen naar den tempel -des Heeren.”</p> -</div> - -<p>De ciborie-kast is een geschenk van den heer -baron Van Wevelinghoven, die voortyds zynen -eigendom <i>de Munt</i> bewoonde.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_14">[14]</span></p> - -<p>De doop, die men de vünk noemt, is eene oudheid -in koper en van waarde.</p> - -<p>Onder het koor is eenen grafkelder, die zedert -jaaren niet meer geopend is.</p> - -<p>De kerk is ovrigens zeer eenvoudig gemeubleerd, -en is derzelver groote niet meer in verhouding met -de bevolking. Het kerkhof is ook in 1829 en 30 -vergroot door het bynemen van een stuk land van -Mevrouw Van Volden de Lombeek aangekocht, en -waarop in 1840 nog <i>de Caplany</i> gebouwd is geworden.</p> - -<p>Op eenen zandsteen die in de kerkmuur gemetseld -is, staat uitgesteken de figuur van twee slagen die -zich met de staart doorkruissen, en zich in het gezicht -zien. Men kan zich slegt een gedagt maaken, hoe -dezen steen in de kerkmuur is gekomen. Eventwel -zyn in 1500 nog dergelyke steenen op de zeekusten -gevonden geworden, alwaar men ze genomen heeft -voor het wapen van <i>Nehalenia</i>, godinne van den -overzeëschen koophandel, en vrouw van Mercurius<a id="FNanchor_1" href="#Footnote_1" class="fnanchor">[1]</a>.</p> - -<p>De eerste R. C. bischoppen leerden aen onze -heydensche voorvaderen den <i>Onzen Vader</i> in volgende -alhier gebruikelyke taal.</p> - -<p>Feader, ure, thu, the, eart on beoefenum, si, thin -Nama, gehalgod, to come thin Riçe, gewurthe thin -willa, on eorthan, swa, swa on heofenum; urne<span class="pagenum" id="Page_15">[15]</span> -deaghamlican blaf syle us to deag, und vergif us, -ure giltas, swa, swa, we forgifath, vrum gyltendom: -and negeleadde thu us on Costnunge, ac alysus of -yste Sothliçe.</p> - - -<h3><i>Vragen en antwoorden:</i></h3> - -<p><i>V</i>. Gelobes tu, in Got, almechtigen Fader.</p> - -<p><i>A</i>. Ec gelobo, in Got almechtigen Fader.</p> - -<p><i>V</i>. Gelobes tu, in <i>Cristus</i> Godes Suno.</p> - -<p><i>A</i>. Ec gelobo, in Cristus Godes Suno.</p> - -<p><i>V</i>. Gelobes tu, in Got halogan Gaast.</p> - -<p><i>A</i>. Ec gelobo in Got halogan Gaast.</p> - - -<h2>De kapel en nu de kerk te Steyl.</h2> - -<p>Zedert onheugelyke jaaren was te Steyl een zeer -oud kapelleke toegewyd aan S<sup>t</sup> Rochus en S<sup>t</sup> Sebastianus. -In deze kapel wierd eertyds slechts op werkdagen -misse gelezen, maar dezen dienst ook veeltyds -onderbroken.</p> - -<p>Eindelyk kwam men tot de benoeming van eenen -specialen rector, den eerw. heer Van der Wielen, die -echter door verscheidene omstandigheden wederom -verplaatsd wierd; nieuwe tusschenpoos, en aengevuld -wierd door den eerw. heer Van Haaf die naar -Kessel later overging, en opgevolgd wierd door den -tegenwoordigen heer De Gruyter.</p> - -<p>In 1857 begonnen de inwoners van Steyl eene<span class="pagenum" id="Page_16">[16]</span> -nieuwe kerk te bouwen, die tot nog toe niet voltrokken -is, en gebouwd wordt uit vrywillige bydragen, -en eenen tombola die vereerd wierd met een -geschenk van Z. M. de koningin der Nederlanden, -en van Z. K. H. de infante Isabella van Spanje.</p> - -<p>De caplany te Steyl is gebouwd door de heeren -L. De Ryck, J. Gubbels, C. Ronck, J. Canoy, -B. J. Canoy en Frans Van Dyck, en dient tot woonst -van den rector desservant.</p> - -<p>De familie Ronck heeft altoos beweerd dat het -oud kapelke door hare familie is gebouwd geworden. -Niet bewezen, en kan ook even zo goed, -de oude kapel van 720 van Tegelen zyn, eerst aan -S<sup>t</sup> Martinus, en dan aan S<sup>t</sup> Rochus an S<sup>t</sup> Sebastianus -toegeweid.</p> - - -<h2>Het Raadhuis.</h2> - -<p>Was in vroegere jaaren schoollokaal, waerin koster -Jan Denissen het onderwys gaf, en tevens zyne -wooning had. Het is eerst onder de Nederlanden tot -gemeente huis ingerigt, terwyl in het achtergebouw -de vroedvrouw gelogeerd word.</p> - -<p>Het Raadhuis, is niet in evenredigheid met de -groote en de belangrykheid der gemeente, dewelke -regt heeft op een gebouw, hetwelk zoude moeten -doen zien, dat daar waar de belangen der inwooners -worden waargenomen, een zeker decorum noodig is -hetgeen heel en al ontbreekt.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_17">[17]</span></p> - -<p>Eenen eenvoudigen gevel, eene enkelde deur zonder -vensters op de straat, een klein vertrek dat tevens -voor archieven moet dienen, kan gevoeglyk -niet voor Raadhuis dienen en zal zeker het bestuur -de eerste gelegenheid waarnemen (als er middelen -zyn), een raadhuis te bouwen, dat in verhouding is -met eene plaats van byna 1800 zielen die steeds in -alles zoveel mogelyk met den tydgeest overgaat.</p> - - -<h2>De School.</h2> - -<p>In de laatste euw, en in deze tot 1814, wierd het -gemeente onderwys gegeven in het lokaal dat thans -dient voor Raadhuis.</p> - -<p>Jan Deenissen, eenen zeer eervollen grysaard, was -koster en schoolmeester te gelyk, en onderwees de -alphabeth op het zogenaamde AB plankje waarvan -elk kind voorzien was, en leerden deze alle luidkeels -te gelyk. Dan kregen de kinder het Spelboek, dan -het Titelboek of ook de Kalvertong genoemd, vervolgens -de Zielentrooster, het Oud en Nieuw Testament, -eindelyk de Courant. Dog de Courant kwam -elk niet toe, omdat er maar <i>eene</i> enkelde in school -was, en ze zeker te spoedig zoude versleten zyn, als -alle uitgeleerde, zo als men deze noemde, de Courant -mogten leezen. De straffen gebeurden met de roede, -en veelal met een plankje op de kneukels of in de -volle hand geslagen, na rato het misdryf. Na <i>Deenissen</i>,<span class="pagenum" id="Page_18">[18]</span> -kwamen bekwame onderwyzers dezen vervangen, -als vooreerst de heer <i>Dambacher</i> en dan de heer -<i>Jacob Geurts</i>, die nog heeden de school bestuurt in -het nieuwe lokaal dat in 1823 gebouwd is.</p> - -<p>Eenige jaaren is ook eene fransche school op Steyl -geweest in het achterhuis van Gubbels, die eerst door -de heer Dambacher, en dan door de heer Van Wis -(later Deken te Horst) is bestuurt geweest. Later -eene van lager onderwys in het huis Roggen, die -ook niet stand gehouden heeft.</p> - - -<h2>Gemeente en Parochie.</h2> - -<p>Onder de Kurphalz noemde het hoofd der Gemeente -zich <i>Burgemeester</i>, onder de Franschen, <i>Maire</i>, onder -de Nederlanden eerst <i>Schout</i> later <i>Burgemeester</i>, -onder de Belgen, Burgemeester.</p> - -<p>De laatste Burgemeesters onder de Kurphalz waren -Pieter Gubbels, en Mingels.</p> - -<p>Onder de Franschen, Jan Goossens, Thiessen en -W. Kamp, vader, waren <i>Maire</i>.</p> - -<p>Onder Pruissen, van 1814 tot 1816, h<sup>r</sup> W. Kamp, -vader.</p> - -<p>Onder de Nederlanden, van 1816 tot 1830, -h<sup>r</sup> W. Kamp, vader.</p> - -<p>Onder Belgien, van 1830 tot 1839, M<sup>r</sup> Jan Ronck, -Pieter van Leipsig.</p> - -<p>Onder de Nederlanden (Hertogdom Limburg),<span class="pagenum" id="Page_19">[19]</span> -h<sup>n</sup> Pieter van Leipsig, G. J. de Ryck, vader, Louis de -Ryck, zoon.</p> - - -<h2>Bekende Pastoors der Parochie.</h2> - -<p>Van 1686 tot 1704 de Eerw. Heer Johannes Bongaerts; -van 1704 tot 1727 de Eerw. Heer Henricus -Weuten; van 1727 tot 1767 de Eerw. Heer Nicolas -Smeets; van 1767 tot 1783 de Eerw. Heer Leonardus -Timmermans; van 1783 tot 1805 de Eerw. Heer -Pieter Adamus Eskens; van 1805 tot 1814 de Eerw. -Heer Peter Freybeuter; van 1815 tot 1841 de Eerw. -Heer J. J. Orths; van 1841 de tegenwoordigen -Eerw. Heer L. J. Mosk.</p> - - -<h2>Gemeente Gronden.</h2> - -<p>Er bestond in vroegere jaaren een verkeerd denkbeeld -omtrent de gemeente eigendommen. Dezelve -bleven alle renteloos liggen, terwyl de gemeentens -verpligt wierden gelden optenemen om gewone en -buitengewone kosten te bestryden. Heyden dienden -voor stroyzel, en in de broeken en moerassen zond -men eenige stuks vee, die er magerder uitkwamen -als zy er ingiengen. Van daar eene voortdurende -vraag van de inwooners, om deze gronden voor algemeen -gebruik te laaten. Van daar intrest op intrest -van opgenomene capitalen en den personelen -omslag, om de gewone kosten te bestryden.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_20">[20]</span></p> - -<p>Nauwelyks vrede in 1815, of de Nederlandsche -regering regelde de gemeente schulden, en onmiddelyk -daarna begon Tegelen de verkoop der gemeentens -heyden en moerassen, die sedert in land, weg, -hout en schoone dennebosschen zyn verandert geworden. -Niet alleen hebben de gelden daarvoor gemaakt, -gedient tot aflossing der eischbare, maar ook oneischbare -schulden, waarvan de geinteresseerden zedert -jaaren geenen intrest meer ontvangen hadden, -die ook by het capitaal gevoegd in 1820 zyn afgelegd -worden.</p> - -<p>Den eersten verkoop had plaats den 6 November -1820 en bragt op</p> - -<table summary="Opbrengsten verkoop gemeente gronden"> -<tr> -<td></td> -<td></td> -<td>fr.</td> -<td class="right">11900-00</td> -</tr> -<tr> -<td>Den 2<sup>n</sup> in 1823</td> -<td></td> -<td></td> -<td class="right">2190-00</td> -</tr> -<tr> -<td>Den 3<sup>n</sup> den 11 January 1827</td> -<td></td> -<td></td> -<td class="right">5007-00</td> -</tr> -<tr> -<td>Den 4<sup>n</sup> in 1841</td> -<td></td> -<td></td> -<td class="right">500-00</td> -</tr> -<tr> -<td>Den 5<sup>n</sup> in 1844</td> -<td></td> -<td></td> -<td class="right">2502-50</td> -</tr> -<tr> -<td>Den 6<sup>n</sup> in 1847</td> -<td></td> -<td></td> -<td class="right">421-00</td> -</tr> -<tr> -<td>Den 7<sup>n</sup> den 6 October 1859</td> -<td></td> -<td></td> -<td class="right">1565-00</td> -</tr> -<tr> -<td></td> -<td></td> -<td></td> -<td class="toprule"></td> -</tr> -<tr> -<td></td> -<td>Zamen</td> -<td>G.</td> -<td class="right">24085-50</td> -</tr> -</table> - -<p>Door deze ontvreemdingen is de voorspoed in Tegelen -zeer aangegroeid, dan, menigen geringen daghuurder -die een stuk heyde of broekgrond kogt, -heeft thans eene waarde in land of hout waarvan hy -goede voordelen trekt.</p> - -<p>Zo is by voorbeeld de Horsteren Oeles heyde geheel -met dennen bosschen bezet, die zedert 1820 -reeds voor de tweede reys heeft kunnen benut worden,<span class="pagenum" id="Page_21">[21]</span> -en daar het hout voor de pannenfabrieken -greeps is, zyn ze voor verkoop van schansen niet -verlegen. Het Tegelschbroek, in 1827 getaxeerd op -G. 901, wierd voor G. 5007 verkocht, en zyn er -thans landeryen die eene groote waarde hebben.</p> - -<p>Andere stukken broek en moerassen, langs de -Pileers tot aan den berg op Kaldekerken, zyn destyds -verkocht en tot land gemaakt, ook gedeeltelyk -met hout en opgaande boomen beplant.</p> - -<p>Tusschen den Horsterberg en den Hondsdyk, ontspringt -in den berg een beekje, dat de Snellesprung -genoemd wordt, en hetwelk het lekkerste en zuiverste -water leverd dat maar kan gevonden worden. -Dezen Sprung vestigde de aandagt van baron van -Glazenhap als hy de Holtmeulen bewoonde. Hy liet -eene breede gracht op de heyde maaken die van de -Snellesprung tot in Wambacher Hout liep, en meende -aldus het water berg-op naar eene moolen te -brengen die tegen de meulebeek op de Oelesheyde -gelegen was. Deze onderneming gelukte niet, en van -daar de naam van Gekkegraaf, zo als deze drooge -waterloop nog genoemd wordt en thans niet meer -zichtbaar is, als op de helling van den berg, naby de -Snellesprung; den overigen loop dezer gracht is -door de dennenbosschen bedekt.</p> - -<p>De Snellesprung is nooit droog, en loopt zo als de -Zeven-bronnen van Stalberg op fyne witte kiezel, -die door het water compleet geemailleerd worden.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_22">[22]</span></p> - - -<h2>Gemeente schulden.</h2> - -<p><i>Tegelen</i> had, in weerwil van hare ongunstige ligging -voor militaire doortogten, weinig schuld. Zodra -in 1815 de vrede gesloten was, en de gemeente -een normaal budget konde daarstellen, is men bedagt -geweest de gemeente gronden te laten afmeten, -en de aanvraag te doen om een gedeelte daarvan -te ontvreemden tot aflossing der eisch en oneischbare -schulden.</p> - -<p>De staat der schulden stelde zich in 1820 als -volgt:</p> - -<p>1<sup>o</sup> <i>Capitale schuld</i>. De oudste obligatie dateerde -van den 25 October 1683, en de laatste van 1807.</p> - -<p>Capitaal G. 7151-63, jaarlykschen intrest G. 286-04 -afgelegd tegen 20 maal den jaarlykschen intrest -met</p> - -<table summary="Gemeente schulden"> -<tr> -<td></td> -<td>G.</td> -<td class="right">5720-80</td> -</tr> -<tr> -<td>2<sup>o</sup> Achterstalligen intrest</td> -<td></td> -<td class="right">1525-55</td> -</tr> -<tr> -<td>3<sup>o</sup> Intresten van 1820</td> -<td></td> -<td class="right">286-04</td> -</tr> -<tr> -<td>4<sup>o</sup> Eischbare schulden (Milit. prestat.)</td> -<td></td> -<td class="right">1120-01</td> -</tr> -<tr> -<td></td> -<td></td> -<td class="toprule"></td> -</tr> -<tr> -<td class="right">Totaal ned.</td> -<td>G.</td> -<td class="right">8652-40</td> -</tr> -</table> - -<p class="noin">die in eens geamortiseerd zyn, tot volle voldoening -der schuldeischers, en die grootendeels aankoopers -waren van gemeente gronden, gehouden den 6 November -1820.</p> - - -<h2>Wegen.</h2> - -<p>De groote baan van Venlo op Roermond, liep in<span class="pagenum" id="Page_23">[23]</span> -vroegere jaren, van de Wilder beek (oude brug) -langs de 3 Croonen, neven Munter-hout, Lingster -hof, de Mert, door Tegelen, over het Kruis, Alendveld -door de Hollestraat, de eerste beek aan Pee, -de tweede aan Siep langs Heys door de Aalsbeek op -Belfeld.</p> - -<p>By gewoonen tyd, was dezen weg in de Drie Beeken -somtyds niet vaarbaar, en by winterdagen als -de Maas er in kwam, moesten rytuigen en voetgangers -de weg nemen over de moolen, de Kisterstraat, -langs het zogenaamde Gelöorheyligenhuisje. Was -de Kisterstraat door de Maas ingenomen, dan wierden -de barrieren van de Allee aen de houtmolen -opengemaakt, en was men genoodzaakt over den -Bakenbos en Geloo of door de Neering te varen om -op Belfeld te geraken.</p> - -<p>Veele zullen zich nog herrinneren de gevaren -welke voetgangers, rytuigen en ruiters ondergiengen, -als zy deze oude baan op Roermond moesten -gebruiken. Rytuigen die somtyds ’s morgens nog -passeerden voor dat de Maas was gezwollen, bleven -er ’s avonds in zitten, of redden zich met terug te -keeren.</p> - -<p>Zo is het dan ook dikwils gebeurd dat op noodgeschrey, -inwooners van Steyl, Heys, Siep en de Pas, -tot hulp zyn gekomen en menigen reyzenden het -leven gered hebben.</p> - -<p>Dezen staat van zaaken vestigde in 1824 de aandagt<span class="pagenum" id="Page_24">[24]</span> -der heeren L. De Ryck en P. M. Canoy, beide -inwooners van Steyl, welke voor de algemeene veiligheid -daartoe aangespoord, aan heeren gedeputeerde -staaten van Limburg het aanbod deeden, eene -brug met dyk over de Aalsbeek te leggen en zo de -weg over het Steylderveld langs de capel door de -Bert aan het kruis wederom de oude baan te doen -hernemen.</p> - -<p>Voor deze verlegging booden zy de noodige landeryen -gratis aan, en alle kosten voor de brug en -dyk te bestryden tegen de geringe vergoeding van -1200 Ned. guldens alleen ten lasten der Gemeente. -Dit aanbod vond by het gemeente en provintiale -bestuur eenen zeer gunstigen byval, en reeds den 16 -july 1824 gaf de bestendige Deputatie, door eene -missive van het distrikts commissariaat van den 19 -july n<sup>o</sup> 1881, haare volle goedkeuring aen deze verbetering. -Na behoorlyke goedkeuring der plans, -wierden ook de werken onmiddelyk begonnen en in -1825 voltrokken.</p> - -<p>De brug wierd gedoopt met de naam van Waterloo-brug -die zy nog behouden heeft, en de weg wierd -door het Steylderveld in regte lyn getrokken op de -herberg de Belle-alliance, en zo door de Bert over -het kruis op Tegelen.</p> - -<p>Als nu laater in 1837 de nieuwe Kiezel-weg door -de Belgische regering is gemaakt geworden, is den -dyk en brug by behouden, maar onmiddelyk over de<span class="pagenum" id="Page_25">[25]</span> -brug, nam deze chaussée eene nieuwe rigting op den -toren van Tegelen, terwyl de weg op Steyl zynen -ouden loop gehouden heeft tot aan de herberg la -Belle-alliance, om het Veer en het gehucht in verbinding -te laaten met de groote baan op Roermond.</p> - -<p>Het zal onnodig zyn te bemerken dat buiten de -geringe schadeloosstelling van G. 1200, de inwoners -van Steyl en Overtegelen nog bedraaglyke toelagen -hebben bygeschoten, om eene verbetering tot stand -te brengen, die voor het algemeene welzyn van zo -groot nut was, en men kan beschouwen als eene der -schoonste verbeteringswerken die in de Gemeente -zyn voorgekomen.</p> - -<p>In 1842 hebben de inwooners van Steyl en die -van Tegelen met eenen zytak de schoonen Kiezelweg -op Kaldekerken aengelegd, waarop twee barrieren -geplaatsd zyn geworden, d’eene aan den berg -te Tegelen en d’andere op het heydenend te Kaldekerken.</p> - -<p>Deze chaussée door de inwoners tot in Kaldekerken -voltrokken, wordt ook door hun onderhouden.</p> - -<p>Den ouden slegten weg op Kaldekerken is hierdoor -vervallen, en is dus geheel verlaten.</p> - -<p>De oude <i>Geldersche baan</i> door het broek en langs -de onderste houtmolen te Venlo, is sedert lang verlaten, -zedert onder de fransche regering eenen ryksroute -van Venlo op Straelen, Geldern, Weezel en -Hamburg is gemaakt geworden.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_26">[26]</span></p> - -<p>Hier dienen wy te bemerken dat door het verleggen -der Wilderbrug in de weg van Tegelen op -Venlo, een gedeelte grond aan den Venloschen armen -toebehoorende nog Tegelsch grondgebied is, -hetwelk door aarduinen paaltjes gekenmerkt is.</p> - -<p>Dit duid ik alleen aan, omdat men niet in het -verkeerd denkbeeld is de beek alleen de scheiding -maakt tusschen Tegelen en Venlo.</p> - -<p>Andere weegen die vroeger in slegten staat verkeerden, -zyn zedert korte jaaren verbeterd geworden, -zo als die van Steyl naar het Veer; die van Tegelen -naar het Kruis en naar de Molen.</p> - -<p>Goede en zekere verbindingsweegen met naburige -plaatzen geeft aanleiding tot relaties, die de welvaart -vergrooten, paarden spaart, karren en getuig -in staat houdt, en tot gemak dienen van alle man.</p> - - -<h2>De Schuttery (Gilde).</h2> - -<p>Er bestaat in Tegelen eene gilde die men schuttery -noemt. Vroeger was dezelve gewapent met -jagdflinten, en bestond uit grenadiers, en gewone -schutters. De major kommandant was te paard, en -droeg tot teken zyner bediening eenen chapeau-clak, -dikke epauletten, een echarpe, en cavalerie sabel. -De grenadiers droegen colbak, en op eenen blauwen -jas roode epauletten. De koning der schuttery was -overladen met zilvere plaaten, die zowel van vooren<span class="pagenum" id="Page_27">[27]</span> -als op den rug gehangen wierden en de man een -zeer groot aanzien gaven. Deze plaaten waren eens-deels -geschenken en anderdeels moest de schutters-koning -zelf alle jaaren een plaat byhangen.</p> - -<p>Ses weeken voor de eerste kermis schoot de schuttery -de vogel, die dapper gedisputeerd wordt. Die -het laatste stuk van dezelve afschiet is koning. Er -is ook eenen vice-koning die echter weinig in aanmerking -komt.</p> - -<p>De schuttery was militairement georganiseerd en -het commando geschiede in duitsch. Ook had de koning -eene schildwacht voor de deur, en trok den -troep drie daagen door de Gemeente rond, en wierd -aan vele huizen deftig getracteerd. De geweeren zyn -laater afgeschaft, en vervangen door stokken.</p> - - -<h2>St-Martens vuur.</h2> - -<p>Er bestaat een alloud gebruik ’s avond voor St-Marten -op de zandbergen tusschen Tegelen en Steyl -een groot vuur te branden, dat St-Martens vuur -genoemd word.</p> - -<p>Drie maanden voor St-Marten, gaan kleine jonges -en meisjes de brandstoffen byhalen die daartoe moeten -dienen, en dit noemt men <i>trossen</i>, uitgeleefde -boomen (somwylen nog levende, als de bekende -hondspits er niet achter zat). Strooi, aspergen kruid, -vaanen, en alles wat maar brandstof is, wordt verzameld<span class="pagenum" id="Page_28">[28]</span> -en den dag van St-Martens avond wordt dit -alles op den hoogsten berg opgestapeld, en donker -zynde, in brand gesteken. De kinderen steeken -geteerde koorden in brand, en roepen al rond om -het vuur loopende: roe, roe St-Marten.</p> - -<p>Twee vuuren worden gestookd, een te Steyl en -het andere te Tegelen, zodat het wel meer dan eens -gebeurde, dat de Steylder het trosgoed van de Tegelsche -kwamen in beslag nemen, en omgekeerd de -Tegelsche dat van Steyl. Hierdoor hevigen oorlog -door de kinder, die met houte sabels gewapend waaren -en dapper vochten. Wy willen hieruit niet het -gevolg trekken dat Tegelen en Steyl zich nooit broederlyk -verdragen hebben, maar het is dog zeker en -gewis, dat <i>van de tedere jeugd af dezen oorlog tusschen -kinder eenen aanvang neemt</i>.</p> - - -<h2>Kasteelen.</h2> - -<p>Tegelen bezit twee oud adelyke goederen waarvan -het eene de <i>Holtmühle</i>, en het ander <i>de Munt</i> zich -noemen.</p> - -<p>De Holtmühle was in de 18<sup>e</sup> euw den eigendom -van den edelen graef <i>von Hunt</i>.</p> - -<p>De graaf was van de gereformeerden godsdienst -en daar hy alle zondagen de protestanten kerk in -Kaldekerken bezocht, liet hy regt over het kasteel, -door het broek aan de pileers eenen dyk aanleggen,<span class="pagenum" id="Page_29">[29]</span> -en den berg doorsteken, om zo regtstreeks door de -heyde op Kaldekerken te komen. Op de heide liet hy -berkenboomen planten tot allee, en den dyk in het -broek gaf hy den naam van <i>Huntsleich</i>, zoo als hy -heeden nog verkeerd Hondsdyk genoemd wordt.</p> - -<p>Op eenen zondug dat de graaf met zyne eenige -dochter, die in huwelyk gezocht wierd door eenen -Pruisischen hoezaren officier, namens baron von -Glasenhap, gekantonneerd te Bruggen, met zyn rytuig -boven op den berg verscheen, stond baron von -Glasenhap de Vreulen met eenige hoezaren aftewachten. -Deze sprong uit haar vaders rytuig, en -wierd door von Glasenhap met zyne hoezaren geenleveerd. -Dezen baron, eenen Pommerschen edelman, -kwam by erfenis in bezit van de <i>Holtmühle</i>, en -daar hy meer neiging had voor het soldaten, als het -eenvoudig landleeven, zo rigte hy op de Holtmühle, -een escadron hoezaren op die hy voedde en kleede -op zyne kosten.</p> - -<p>Hy verkreeg echter van Beyeren oorlof om geld -te slaan, en van daar de zogenaamde <i>Glasenhepkes</i>, -waarvan er nog veele voorhanden zyn. Von Glasenhap -heeft het kasteel verlaten, en kwam alsdan in -bezit van baron von Holthausen, die hetzelve verkogt -aen den heer Vos de Wael die te Venlo woonde -aan de blauwe trappen, en van dezen die laater te -Zwolle woonde, kwam de Holtmühle in handen van -den heer De Ryck te Steyl, de tegenwoordigen bezitter,<span class="pagenum" id="Page_30">[30]</span> -die veele verbeteringen aan het goed gedaan -heeft, en byzonder aan de watermoolen die eertyds -vervallen was. De Holtmühle is zeer oud, en een -sterk gebouw omringd van gebouwen die onder von -Glasenhap voor caserne en paardenstallen dienden.</p> - -<p>In het begin dezer eeuw als hetzelve door de familie -van Dinter bewoond wierd, had uit liefhebbery -deszelfs zoon Petrus van Dinter op het Binnenveld -naby de Pileers, eene kleine ryst pelmoolen -gemaakt die zeer keurig was, en laater is afgebroken. -Haander-hof behoorde vroeger, zo als thans -wederom op nieuw by de Holtmühle, maar was reeds -onder baron von Holthousen aan den heer de Ryck -verkocht.</p> - -<p>Den dyk tusschen de wyers van het kasteel en die -van de moolen, was vroeger met eene allee groote -beukeboomen beplant, die op den Bakenbos leide.</p> - -<p><i>De Munt</i> behoorde voortyds aen den heer baron -van Wevelinghoven, waarvan de familie nog te -Brussel bestaat. Hy had van hetzelve een zeer schoon -buitengoed gemaakt waarover de inwoners van Tegelen -zeer te vreden waaren, dan hy verspreide veel -goeds onder de arbeidende klassen. Hy liet onder -anderen eenen berg maaken in het park voor het -kasteel, waaronder eenen yskelder wierd aangelegd. -Het park en tuinen waren met vreemde arbusten -beplant en de omstreken hetgeen men nog het -Munterhout noemt, zindelyk onderhouden. By<span class="pagenum" id="Page_31">[31]</span> -erfnis kwam het kasteel aan mevrouw de baronesse -van Volden de Lombeek, die hetzelve verkocht in -deze euw aan den heer notaris de Lom de Berg te -Venlo, waarvan de zoon Auguste den tegenwoordigen -bezitter hetzelve bewoond.</p> - -<p>Als in de vorige euw den baron van Wevelinghoven -de Munt bewoonde, had hy gaarne de landeryen -de <i>Steenoven</i> genoemd, van de gemeente -gehad, om die by den Beeten te trekken. Hy bood -daarvoor aan eene gemeenteschool te bouwen en -eene caplany met jaarwedde voor eenen vicarius, -maar het hoofd der gemeente sloeg deze weldaden af. -Den heer baron van Wevelinghoven, zeer gestoord -over deze weigering daar hy reeds zo veel goeds aan -de gemeente gedaan had, en nog dagelyks zyne weldaden -onder de werkende klassen verspreide, verliet -het kasteel de Munt om zich in Brussel te vestigen. -Mevrouw van Volden de Lombeek die hetzelve in -erfenis toekwam, heeft het zelfs nooit bewoond, en -verhuurde het aen particulieren, waarvan er zelfs -eenen eene wynherberg oprigte, die door velen van -de omstreken bezogt wierd, omdat er zondags dans-partyen -en andere vermaken gegeven wierden.</p> - -<p>Eenen berg waaronder eenen yskelder zich bevond -die door baron van Wevelinghoven was aangelegd, -in het park voor het kasteel, wordt thans geslicht, -en zal de wooning van de kant van de groote baan -op Venlo meer ten voorschyn komen.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_32">[32]</span></p> - -<p>Kan men nog kasteeltje of spieker noemen den -bouwhof <i>Wambach</i> die op de grenzen van Pruissen -in de heyde gelegen is, zo zullen wy aanhalen, dezen -spieker gebouwd is, door de protestantischen dominé -van Kaldekerken Hambach, en kwam in erfenis toe -aan Jan Giezen waarvan de erfgenamen hetzelve -verkogten aan den heer H. Kauwertz van Kaldekerken, -die het eenigen tyd bewoonde en thans aan -eenen pachter verhuurd heeft.</p> - -<p>Mevrouw Tieopold Moubis geboren Mina de Ryck, -bouwt in dezen oogenblik een kasteel op het Steylerveld.</p> - - -<h2>Militaire gebeurtenissen.</h2> - -<p>By de fransche revolutie in 1790 als de zogenaamde -sans-culotten deze streeken bedreigden, -hadden de Franschen een kamp soldaten in de Neering, -en als in 1790 de franschen generaal Compaire -voor Venlo verscheen, liet hy aan <i>Paulusse -Weert</i>, eene brug over de Maas slaan van pontons, -waarvan op de oevers de spooren nog zichtbaar zyn.</p> - -<p>De franschen verschenen en verdwenen in die jaaren -totdat in 1795 het land door dezelve wierd in -bezit genomen en de republiek veele assignaten in -omloop gesteld had, die geheel hunne waarde verloren, -en waarvan er in veele huizen nog aanwezend -zyn. De generaal Laurent nam Venlo in.</p> - -<p>De militaire doortochten zullen wy aan het einde<span class="pagenum" id="Page_33">[33]</span> -van dit kapittel laaten volgen, en eerst gewaag -maaken van eene schermutzeling die in 1814 in de -gemeente plaats had, tusschen de fransche bezetting -van Venlo, en de geallieerde troepen.</p> - -<p>Den 9<sup>e</sup> April 1814, om circa 1 uur, deeden de -franschen die door de geallieerde troepen in Venlo -belagerd waaren, eenen uitval, om zich te Steyl -meester te maaken van een magazyn levensmiddelen -voor de vesting <i>Wezel</i> bestemd, hetwelk te Steyl -was gelost geworden, omdat den aannemer dezer -goederen het niet meer waagde dezelve naar de bestemming -te brengen, uit oorzaak de cosakken reeds -over de Rhyn gekomen, de weegen onzeker maakten.</p> - -<p>Deze krygsmagt, bestaande uit voetvolk en grof -geschut, was reeds over de Hoogstraat te Tegelen -gekomen tot achter het pastoreele huis, als de vrywillige -jaagers van Berlyn de Kaldekerker berg afkwamen, -en zich in tirailleurs op den Beeten vertoonden. -De franschen trokken dan tot voor het -posthuis in het dorp, en eenen tambour, om zich beter -te doen hooren, beklom eenen hoop schanssen -die voor Beeckmans deur stond om alarme te slaan. -Nauwelyks had hy wat geroeffeld of eenen pruissischen -jager mikte op hem en schoot door zyn trommel.</p> - -<p>Dan trokken de franschen op het kerkhof alwaar -zy hevig op de Pruissen vuurden, terwyl zy door de -kerkmuur goed bedekt waaren, maar de Pruissen<span class="pagenum" id="Page_34">[34]</span> -kwamen, al nader en nader, zodat de franschen goed -vonden van te retireeren, maar zy vonden van de -kant van het dorp de barrier van het kerkhof gesloten, -en moesten derhalve over de muur terug-wyken.</p> - -<p>Naby de Mert stonden twee veldstukken die hunne -retirade dekten, en deze schoten hevig met mitraille -op de Pruissen, dog hebben geen andere schaden -veroorzaakt, als twee canadas boomen te hebben afgeschoten -die op den boord van het Meulepeske -stonden.</p> - -<p>Zo als het gewoonlyk by dergelyke aanvallen -gaat, was alleman niet in huis, en wierd den timmerman -Henrik Roemen door eene kogel aan het -hoofd getroffen en zyn leven in gevaar gesteld. Niettegenstaande -het hevige geweer- en canonsvuur, vervoegde -zich pastoor Freybeuter by <i>Roemen</i> om hem -de H. sacramenten te administreeren. H. Roemen -leeft nog, en draagt steeds het lidteken van zyne -kwetsing.</p> - -<p>De Franschen hevig gevolgd door de Pruissen -retireerden langsaam op Venlo, maar gekomen tegen -over een dennenbosje achter de Lings, kwam er zo -een hevig geweervuur uit dit hout, dat de Franschen -na groote verliezen de heerbaan verlieten en naar -de kant van de Maas zich vervoegden, om zo langs -de Wilderbeek zich onder het geschut van Venlo te -beveiligen.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_35">[35]</span></p> - -<p>Dezen laatsten aanval maakte smertelyke verliezen -in de Fransche rangs, dog de dooden en gekwetsden -wierden alle door hun opgenomen, en naar -Venlo gevoerd.</p> - -<p>Het was op dien oogenblik dat een escadron -Zweedsche geel Hoezaren van <i>Bracht</i> over de heyde -den Potdyk afkwamen, om de Franschen de pas -aftesnyden, maar het geschut van de wallen der -stad was zo hevig dat de Franschen zonder verder -onheil de vesting binnentrokken.</p> - -<p>Het verlies der Franschen in dezen schermütsel is -nooit bekend geworden, maar is dog zeker dat de -voerkarren die de uitval troepen hadden medegenomen -om te Steyl het magazyn op te laaden, met -dooden en gekwetsden zyn gevuld geworden.</p> - -<p>Eenen oberjäger van Berlyn, aan de Mert, doodelyk -geblesseerd, wierd door eenen inwoner (Merter -Boer) op eene kruikar naar het dorp gevoerd, en -alhoewel de dood op de lippen, schoot hy nog zyne -carabyn los op de Franschen, zodanig was hunne -verbittering. Dezen moedigen soldaat is met twee -Franschen op het kerkhof te Tegelen begraven.</p> - -<p>De Cozakken die te Belfeld op den kerkhof gekampeerd -waaren, namen ook deel in dit gevecht, -maar hielden zich uit voorzorg wat terug.</p> - -<p>S’anderdags en wel Paeschdag, namen de Pruissen -het fransch magazyn te Steyl in beslag, en lieten de -goederen over de heyde naar Wachtendonck brengen.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_36">[36]</span></p> - -<p>De Pruissischen oversten liet ook de maire <i>Kamp</i>, -den adjoint <i>M. Thiersen</i>, en de canonik <i>Canoy</i> naar -Geldern overbrengen om aldaar over de aanwezendheid -van een fransch magazyn te Steyl verhoord te -worden.</p> - -<p>Deze heeren, op het Raadhuis te Geldern bewaard, -ontviengen van Geldersche inwooners veel bewyzen -van vriendschap, en zyn dezelve na eenige dagen afwezendheid -vrolyk en wel te pas in Tegelen terug -gekomen.</p> - -<p>Het in beslag nemen van dit magazyn heeft in -latere jaaren nog tot een proces aanleiding gegeven, -waarin verscheidene Tegelsche inwoners als getuigen -te Maastricht zyn verhoord geworden.</p> - -<p>Den ouden koster en schoolmeester Jan Denissen -die op het kerkhof woonde, heeft het gevecht van -Tegelen door volgende verzen beschreven.</p> - - -<h3><i>De bataille van Tegelen welke voorgevallen is op -Paaschavond den 9 april 1814.</i></h3> - -<div class="poetry-container"> -<div class="poetry"> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">1.</div> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">Komt vrienden die hier staan in t’ rond,</div> - <div class="verse indent0">Hoort wat ik singen zal.</div> - <div class="verse indent0">Het dient dog niemand tot affrond,</div> - <div class="verse indent0">Het is in het generaal.</div> - <div class="verse indent0">De franse waaren uitgerükt,</div> - <div class="verse indent0">En is haar dog niet wel gelükt</div> - <div class="verse indent0">De Pruissen wierden dat gewaar</div> - <div class="verse indent0">Die stonden daar al klaar.</div><span class="pagenum" id="Page_37">[37]</span> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">2.</div> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">De Pruyssen waren dog niet dom,</div> - <div class="verse indent0">Dat zult gy nu verstaan.</div> - <div class="verse indent0">Zy schooten den Tamboer door de Trom</div> - <div class="verse indent0">Die stond gereed te slaan.</div> - <div class="verse indent0">Aan het Posthuis op den wal,</div> - <div class="verse indent0">Daar gebeurden dit geval;</div> - <div class="verse indent0">Den Tamboer viel overück,</div> - <div class="verse indent0">Dat was voor hem gelück.</div> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">3.</div> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">Op Paaschavond wilt verstaan,</div> - <div class="verse indent0">Ving de Batalie aan,</div> - <div class="verse indent0">En is franzosen niet wel gegaan,</div> - <div class="verse indent0">Gelyk gy zult verstaan.</div> - <div class="verse indent0">Te Tegelen op den kerkhof dan,</div> - <div class="verse indent0">Daar kregen de snaken proef daervan,</div> - <div class="verse indent0">Dat donderden, kraakten gaven vuur.</div> - <div class="verse indent0">Fransoos kwam in t’ getruur.</div> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">4.</div> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">De Pruyssen stormden met geweld,</div> - <div class="verse indent0">Doen gieng den hagel aan,</div> - <div class="verse indent0">En wierden meester van het veld,</div> - <div class="verse indent0">Gelyk gy zult verstaan.</div> - <div class="verse indent0">Zy waaren maar vyf es zestig man,</div> - <div class="verse indent0">En sloegen de franschen nog daarvan,</div> - <div class="verse indent0">En dat was haar groot verdriet</div> - <div class="verse indent0">Dat selden selden ook zo geschied.</div> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">5.</div> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">Den küster stond in dit geval</div> - <div class="verse indent0">Verslagen en verbaasd,</div> - <div class="verse indent0">Dat knapten en kraakten overal,</div> - <div class="verse indent0">Jandorie wat dat raast,</div><span class="pagenum" id="Page_38">[38]</span> - <div class="verse indent0">De kogels vlogen door de logt</div> - <div class="verse indent0">Zo dat hy maar een schuylplaats zogt,</div> - <div class="verse indent0">En dagt wat drommel saperloot.</div> - <div class="verse indent0">Nu blyf ik zeker dood.</div> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">6.</div> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">De fransse maakten retiraat</div> - <div class="verse indent0">En dat met groot gedruis,</div> - <div class="verse indent0">En sprongen als half disparaat</div> - <div class="verse indent0">De steenen van de muur.</div> - <div class="verse indent0">De poort was haar niet wyt genoeg,</div> - <div class="verse indent0">Zy hebben het over de muur gezogt.</div> - <div class="verse indent0">Frans, avans, dat was gedaan,</div> - <div class="verse indent0">Zy kosten niet meer bestaan.</div> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">7.</div> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">De fransse vleugden naar het veld</div> - <div class="verse indent0">Al maar naar hun grof geschut.</div> - <div class="verse indent0">De Pruyssen volgden met geweld</div> - <div class="verse indent0">Gelyk water door een geut.</div> - <div class="verse indent0">Zy schooten veel fransozen neer,</div> - <div class="verse indent0">Dat was voorwaar nog geen plasier,</div> - <div class="verse indent0">Hun dooden hebben zy opgevat</div> - <div class="verse indent0">En voerden ze naar de stad.</div> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">8.</div> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">De fransen maakten geen geraas,</div> - <div class="verse indent0">Gelyk gy hooren zult.</div> - <div class="verse indent0">Zy wierpen haar dooden in de Maas,</div> - <div class="verse indent0">Die was nog niet gevult.</div> - <div class="verse indent0">En die dit lietjen heeft gedicht</div> - <div class="verse indent0">Dat was een manneke viel wat ligt</div> - <div class="verse indent0">En is dog uit dit Vaderland</div> - <div class="verse indent0">Syn Naam blyft onbekant.</div> - </div> - <div class="stanza"> - <div class="verse indent0">(Letterlyk van het originaal overgedrukt).</div> - </div> -</div> -</div> -<p><span class="pagenum" id="Page_39">[39]</span></p> -<p>Om nu op de cosakken terug te komen, zullen -veele zich nog in de gemeente herinneren hoe deze -dagelyks door Tegelen kwamen, om voor het opgaan -der zonne tot aan de 3 Croonen te gaan zien, -of er geen fransouskis uit Venlo eenen uitval maakten -om uit de omliggende dorpen te gaan levensmiddelen -binnenbrengen.</p> - -<p>De franschen dit zeer goed wetende, hadden in -eene zekere nagt, eenige soldaten in de 3 Croonen -geposteerd om de cosakken te overassen, en als deze -’s morgens hunne gewoonlyke vraag deeden aen de -gezusters Bavaux, <i>nikske fransouski</i>, schooten de -fransosen door deur en venster, en maakten eenen -cosak gevangen, die met groote vreugde te Venlo -wierd binnengebragt. Na deze overrassing wierden -ze voorzichter en lieten de zon eerst goed schynen, -voor en alleer zy zich naby de vesting waagden. -Men moet overigens de cosakken regt doen wedervaren, -dat zy hun kamp goed bewaakten, en hebben -de franschen dikwils getracht, hun van alle -kanten te overassen, maar de vedetten van de bergen<a id="FNanchor_2" href="#Footnote_2" class="fnanchor">[2]</a> -ontdekten ze weldra, en dan was allesdadelyk -in rep en roer. Het gebeurde eens dat eene fransche -colonne ’s nagts uit Venlo trok langs Blerick Baerlo -te Kessel over de Maas, om de cosakken langs Schelkesbeek -in de rug te vallen, maar in de verte ontdekt, -vlugtte het kamp dadelyk naar de Brachter<span class="pagenum" id="Page_40">[40]</span> -heyde. Eenen enkelen cosak die de boeren de Meelzak -noemden, omdat hy eenen witten mantel droeg, -was nog teruggebleven, om een groot stuk ossevleesch -voor de soep bestemd niet in de strik te laaten.—In -den haast, nam hy de osserib tusschen de -tanden, sprong te paard, en kwam juist uit het stof -als de franschen zich vertoonden.</p> - -<p>De cosakken kwamen dagelyks in Tegelen en waren -somtyds zo onbeleefd, een bedlaken, een heemd, -of ander wit goed, te droogen hangende, aan de -lance te steeken en zo by vergeet mede te nemen. -Alles wierd onder de zadel geriemd, maar vrouwen -onderrokken dienden voor mantels zonder mouwen. -Jenever met peper in, was hunnen liefsten drank; -het waaren in het algemeen sterke menschen, en -byzonder goede ruiters.</p> - -<p>In 1830 den 10 November, kwam het corps van -den belgischen generaal Daine in Tegelen post vatten, -om zich van Venlo meester te maaken. Hetzelve -bestond uit een bataillon van het 11<sup>e</sup> regiment -linie, eene ½ battery Brusselsche artillerie, 78 cosaques -de la Meuse en verscheidene corpsen vrywilligers -van Luyk, Doornik, enz.</p> - -<p>De vesting, dezen onverwachten aanval onbekend, -was in volle vertrouwen nog open, zodat er -eenen cosaque de la Meuse, namens A. Düfhauss, met -vollen toom de stad binnen reed, en gevangen genomen -wierd. Na onmiddelyk de bruggen te hebben<span class="pagenum" id="Page_41">[41]</span> -opgehaald, schoot de artillerie van de wallen op de -Belgische troepen die aan de Wilderbeek op de -groote weg halte maakten. Den eersten schot trof -het paard van eenen cosak de la Meuse, namens -<i>Brassiné</i>, welke naby Stevenhuisje voltigeerde, en -de tweede schot doode het paard van den doctor -Buys, welke op Wilderveld met generaal Daine zich -geplaatst had, om de vesting van naby te kunnen -in oogenschyn nemen. Onmiddelyk daarna verlieten -de troepen de groote weg, en trokken achter Wilderhof -en naar de kant van de Maas, om niet zo zeer -aan het geschut blootgesteld te zyn.</p> - -<p>In den avond logeerden een gedeelte der Belgische -troepen op Tegelsch grondgebied, en de staf -met generaal Daine vestigde zyn hoofdkwartier in -het dorp. Den 11 November ’sanderdags, als zich de -vesting overgaf, nam generaal Daine bezit van de -stad, en de troepen wierden gecaserneerd.</p> - -<p>Een gedeelte der Nederlandsche bezetting passeerde -den 12 November door Tegelen als krygsgevangene -om naar Ath in Belgien te worden geinterneerd -en zyn in 1831 te Schriek by Antwerpen uitgewisseld -tegen Belgische krygsgevangene die in -Holland sedert de gebeurtenissen van 1830 en 1831 -aldaar verbleven.</p> - -<p>In 1831 zyn in den tiendagigen veldtocht te Tegelen -geene andere gebeurtenissen voorgevallen, als -dat de garde civique is opgeroepen, die in Helden -en Meyell is gecantonneerd geweest.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_42">[42]</span></p> - -<p>Ten allen tyde zyn er veele militaire doortogten -te Tegelen geweest, zodat de gemeente veeltyds met -inkwartering overladen was, byzonder onder het -fransch keyzerryk als den oorlog uitbrak tusschen -Frankryk en Rusland. Wy zullen er hier eenige aanhalen, -die nog in allemans geheugen zyn.</p> - -<p>In 1812 en 13 als de fransche armée naar Rusland -trok, kwamen verscheidene corpsen door Tegelen, -en geduurende deze jaaren was de gemeente zelden -zonder inkwartering. Dikwils logeerden verscheidene -huizen, tot 30 soldaten, en byzonder by de -laatste doortogten, bestaande uit de garde regimenten -te paard van keyzer Napoleon, en die van de -keyzerinne, waren dagelyks alle huizen overladen -van inkwartering. Onder deze troepen, muntden -byzonder uit de Poolsche garde lanciers die ryk gekleed -waaren, en byzonder goed gemonteerd. By de -terugkomst, van de franschen uit Rusland, was het -nog erger, omdat onmiddelyk de cosakken en andere -geallieerde troepen er op volgden. De laatste -franschen die door Tegelen passeerden, was de -bezetting van Hamburg die in 1815, als reeds de -geallieerden Parys hadden ingenomen, onder het -bevel van den hertog van Tarente naar Frankryk -terugkeerden.</p> - -<p>Een regiment pupils, alle jonge soldaten, hielden -by deze gelegenheid 2 rustdagen in Tegelen.</p> - -<p>In 1815 voor en naar de groote slag van Waterloo,<span class="pagenum" id="Page_43">[43]</span> -waren er nog doortogten van soldaten, en -daar destyds Tegelen nog in bezit was van Pruissen, -hebben verscheidene inwoners als landwehrn-mannen -onder de wapens moeten komen, en tegen -Frankryk marcheeren, als Nicolas Ronck, Jacob -Ronck, Herman Houba, Joachim Dreessen, Lambert -Kessels, Hubert Thiessen, Henrik Faessen, -H. Ewalds, Frans Glaasmacher, Leonard Teurlings, -en Peeter Leenaerts. In de winter van 1815 à 1816, -kwam er ook een schip de Maas af, geladen met -franschen brandewyn, Cognac en Rhum hetwelk -door pruissische soldaten vergezeld was. De vaten -wierden op Steyl gelost, en in de hevigste koude -van Kersmis in kleindere vaten omgetapt en zo -verder per as vervoerd.</p> - -<p>In 1830 als de Belgische onlusten uitborstten, zyn -verscheidene regimenten curassiers en voetvolk uit -Holland komende, door Tegelen getrokken op Maastricht -en Luyk. In 1881 verscheen ook eene compagnie -vrywilligers van het corps van Mellinet, onder -het bevel van colonel de Millisini de Sautel, die -eene maand te Tegelen zyn ingekwarteerd geweest.</p> - -<p>De doortogten in den russischen oorlog zyn zeer -drukkend geweest voor de inwooners, en de meeste -boeren weeten nog van 1813 en 14 te vertellen, terwyl -zy steeds byvoegen, vreede gaet boven al.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_44">[44]</span></p> - - -<h2>Koophandel.</h2> - -<p>Het gehucht Steyl, door zyne voordelige lage op -de Maas, eene breede en gemakkelyke losplaats, bezat -onder de Kurphalz, de fransche republiek en -keyzerryk, eenen zeer belangryken eigen en expeditie -handel. De naburige Rhynprovintien hadden -deze plaats gekozen voor de stapelplaats van hunne -goederen die zy uit Frankryk, Belgien en Holland -betrokken, en omgekeerd verzonden zy hunne goederen -over Steyl langs de Maas, op en afwaarts naar -alle landen. Deze beweging was zo groot, dat de -pakhuizen op Steyl niet toereikende waaren om de -groote hoeveelheden zout, olie, teer, pek, granen en -coloniale goederen onder dak te brengen, en zag -men maanden lang, goederen gedekt en ongedekt -onder den blooten hemel geplaatst, die ook somtyds -by gebrek van voerlieden niet konden verzonden -worden.</p> - -<p>De meeste boeren van Tegelen waaren destyds te -gelyk voerman, en bragten de goederen van Steyl -naar <i>Keulen</i>, <i>Neurs</i>, <i>Dusseldorp</i>, <i>Uerdingen</i>, <i>Gladbach</i>, -<i>Kempen</i>, <i>Vierssen</i>, <i>Hückelhoven</i>, <i>Wegberg</i>, <i>Ameren</i>, -<i>Breyell</i>, <i>Dulken</i>, <i>Waldniel</i> genoeg door de geheele -Rhynprovincie. Waarschynlyk gaven de goedkoopspryzen -van los- en pakhuis geld veel aanleiding, -dat Steyl de voorkeur had voor andere plaatsen -op de Maas, dan voor 1800, telde men de zogenoemde<span class="pagenum" id="Page_45">[45]</span> -<i>spesen</i> niet per 50 of 100 k<sup>o</sup>, maar den eigenaar -der goederen betaalde voor lossen en pakhuis -geld 12 cents per vragtkar, zonder te berekenen wat -erop was. Men begrype dat de winst zeer gering -moest zyn, maar onze goede voorvaderen hadden tot -principe dat groove winsten niet <i>gebenedyden</i>. In -deze eeuw, onderstond dit principe eene merkelyke -verandering, en huizen die anders uitsluitend voor -andere werkten, begonnen zelfs eigen handel die -voortdurend aangroeide, en tot 1815 eene groote -beweging aan Steyl toebragt. In dat jaar echter, als -Tegelen door eene verkeerde uitlegging van het -tractaat van Weenen, door Pruissen in bezit gehouden -wierd tot 1816, plaatste de pruissische regie -eene zoutfactory te Steyl, en de andere goederen -voor de Rhynlanden wierden nog altoos te Steyl -gelost. De naburige stad Venlo begon zich over -dezen staat van zaaken ernstig te ontrusten, en -in de onzekerheid of wel Tegelen en Steyl door -Pruissen in bezit gehouden wierden, deed de kamer -van koophandel hare bezwaren gelden by Z. M. den -koning der Nederlanden, die den 7 Juny 1815 Venlo -met zyne tegenwoordigheid vereerde. Z. M. stelde -den handel van Venlo daaromtrent gerust, omdat -tusschen Pruissen en de Nederlanden, eene uitwisseling -van gemeentens genegotieerd wierd, zodat ook -in 1816 Tegelen nog in de Nederlanden wierd ingelyfd -by uitwisseling van plaatsen naby <i>Aaken</i> gelegen<span class="pagenum" id="Page_46">[46]</span> -die by Pruissen gekomen zyn. Deze overlevering -geschiedde ceremonieel, en van de kant van -Pruissen was als speciale commissaris gedelegeerd -de heer ........ en van de kant der Nederlanden, -de heer baron Michiels de Kessenich van -Roermond. De pruissische zoutfactory wierd alsdan -naar Kaldekerken verplaatst, en den exp. handel -kreeg eenen slag, welke hem zo te zeggen geheel -deed verdwynen.</p> - -<p>Dan bleef nog veel eigen handel in granen, zaden -en schors, die maar eenige jaaren duurde, en voor -en na heeft opgehouden.</p> - -<p>In 1822 tot 1830 was de colonial handel nog al -belangryk en kwamen er dagelyks een hondert tal -pruissische smokkelaars, coffy, ryst, tabak en andere -goederen te Steyl in koopen, die langs de grenzen -sluikswys wierden binnengebragt. Dog na 1830 -als de Maas op en af met Holland geheel en al gesloten -wierd, moesten de goederen hetzy van Antwerpen -door karren worden afgehaald, of uit Holland -over Cranenborg door Pruissen betrokken -worden, en daar deze vragten zeer duur waren, -hoorde deze beweging geheel op.</p> - -<p>Ook de koolen die te Maastricht niet mogten -passeeren, wierden de Eysden gelost en onder Maestricht -aan het <i>Voelwames</i> wederom gescheept, en zo -naar de ondermaas gebragt.</p> - -<p>Het küpken vroeger aan 30 à 35 cents verkogt,<span class="pagenum" id="Page_47">[47]</span> -steeg destyds op 75 cents, en nog waaren ze zeer -schaars.</p> - -<p>Andere inwoners van Tegelen voeren met karren -naar Herzogenrath by Aaken, om aldaar aan de -koolmynen brandstof te haalen, die even zo duur te -staan kwamen.</p> - -<p>De overeenkomst van den 21 mey 1833 te London -gesloten, maakte de Maas wederom vry en de scheepvaart -hernam eenigzints, zonder zynen ouden luister -te bereiken.</p> - -<p>Den tegenwoordigen handel te Steyl is zeer onbeduidend, -daar vooreerst de koolenhandel door de -spoorweg van Vierssen verdwenen is en in koloniale -goederen geene kwantiteiten in ’t groot meer mogen -opgedaan worden.</p> - -<p>Enkelde grensbewoners der Pruissische gemeentens -laaten zich voor koolen en kalk en mergel nog -zien, maar de pryzen in concurrentie met de koolen -van de Rhur en Aaken doen dezen handel totaal -verdwynen.</p> - -<p>Blyft nog guano en aarduinsteenen die steeds -nog voor uitbreiding vatbaar zyn.</p> - -<p>Twee huizen van Steyl doen in wyn en hebben -redelyken aftrek.</p> - - -<h2>Scheepsbouw.</h2> - -<p>In het begin van deze euw en zelf tot 1830, zyn -te Steyl verscheidene scheepen gebouwd die aan het<span class="pagenum" id="Page_48">[48]</span> -hekske van Stapel geloopen zyn. Zedert dat de -stoomschepen de oude vaartuigen zyn komen vervangen, -heeft deze nyverheid geheel opgehouden.</p> - - -<h2>Nyverheid.</h2> - -<p>De pannen- en steenbakkeryen waren voortyds de -eenigste nyverheid der gemeente, als men deze onder -nyverheid kan rangschikken.</p> - -<p>De goede zoort potkley die byzonder op de Oelesheyde -op eene diepte van 5 ellen zich bevond, lokte -waarschynlyk de Romeinen uit, aldaar pannenbakkeryen -te plaatzen, dan men vind er nog een groot -aantaal stukken van Romeinsche pannen en plavuysen.</p> - -<p>De eerste pannenfabrieken in de 18<sup>e</sup> euw bekend, -waaren die van Denissen aan het Brökske en Engels -in den hoek te Steyl. Deze laatste is afgebroken. -Zedert zyn er nieuwe bygekomen, zodat men er heeden -nog 8 groote teld die aan een groot getal inwoners -brood geeven.</p> - -<p>De pannen van Steylen Tegelen zyn zeer vermaard -door hunne sterkte, en worden byzonder te -Luyk zeer gezogt.</p> - -<p>Deze industrie is voor uitbreiding vatbaar, en het -is te verwonderen, dat er niet meer worden aangelegd, -omdat de pannen schier warm uit de ovens -naar Luyk en Pruissen trekken, alwaar het bouwen -van huizen en fabrieken dagelyks toeneemt.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_49">[49]</span></p> - -<p>Daarna zyn de potfabrieken opgekomen, die eerst -begonnen zyn met gewoon rood goed te maaken, en -laater <i>gelood</i>, zo als thans nog het geval is. Men -noemt dit zwart goed en wordt met de 100 of 1000 -quart verkocht.</p> - -<p>Deze fabrieken hebben zich byzonder onder de -Nederlandsche regering vermeerdert, zodat er aanvangs -1830, 20 in volle werking waren die hunne -fabrikaten alle jaaren afleverden aan kooplieden uit -het Thal Ehrenbreitstein, en byzonder van Ransbach -en omstreken (Nassau).</p> - -<p>Deze kooplieden verschenen alle jaaren om Paasschen, -deden hunne inkoopen, en kwamen alsdan -uit Holland op met schepen, die de goederen over-bragten -naar Rotterdam, Amsterdam, Groningen, -Zwoll, Dordrecht, Middelburg, Antwerpen, Brussel, -genoeg, in de geheele vereenigde Nederlanden.</p> - -<p>Andere lieten zeeschepen te Steyl aan de Maas -komen, en namen lading in voor Bordeaux en Marseille, -en Spaansche havens.</p> - -<p>In deze groote drükte geleek Steyl wezentlyk aan -eenen zeehaven; ook kwam er veel geld in de gemeente, -dat grootendeels door het werkvolk verteerd -wierd, terwyl de meesters goede winsten inzamelden. -De Belgische onlusten maakten een einde -aan dezen voorspoed in de potfabrieken, terwyl de -Maas op en af gesloten wierd, en dus de verzendingen -t’ eenemaal moesten gestaakt worden.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_50">[50]</span></p> - -<p>Dezen staat van zaaken duurde van den 11 november -1830 tot in 1833, als door de conventie van -London van den 21 Mai 1833, vereenigd met de -conventie van Mainz van den 31 Maart 1831, de -Maas voor de Riverains wederom geopend wierd.</p> - -<p>Het eerste schip, dat zich vertoonde, was de <i>vrouw -Dorothea</i>, Hannoversche kof, capitein Johan Henrik -Carstens, die den 26 mei 1834 eene lading zwart -aardewerk innam, voor Duinkerke in Frankryk.</p> - -<p>Dit schip ontvieng eenige moeijelykheden te Katwyk -by Mook, als hetzelve aldaar aankwam, maar -wierd, by speciale vergunning, toegelaten door Holland -naar zyne bestemming te Stevenen.</p> - -<p>Andere schepenen <i>voor</i> Holland kwamen ook voor -en na potten laaden, zelfs den 17 maart 1835 verscheen -eene nieuwe Hannoversche kof <i>Teclanette</i>, -<i>captein J. C. Zirkx</i>, groot 38 last, die 33,000 Ned. -pond. zwart aardewerk inlaedde en daarmede naar -Rouen (Frankryk) zeilde.</p> - -<p>Het was in die jaaren niet moeijelyk gereed goed -te verkrygen, maar de fabrikanten werkten niet meer -in voorraad, en als den ouden stok by was die van -1830 overbleef, kwynde de fabrikatie van dag tot dag, -zodat er heden nog maar 5 fabrieken bestaan die in -werking zyn. Deeze maaken weinig zwart goed, en -leggen zich meer op grove artikels, zelfs onderaardsche -buizen voor wateraflossingen enz.</p> - -<p>De kooplieden uit Nassau, die voor en na veel<span class="pagenum" id="Page_51">[51]</span> -verdwenen zyn, genoten voor 1830 alle vertrouwen, -alhoewel somtyds onbekend. Zy betaalden het goed -gedeeltelyk by scheep nemen, en laater uit Holland -Brabant, Frankryk of Spanje terugkomende, deeden -zy eene nieuwe betaling. Eenige bleeven ook wel -eens terug, maar de groote zelden.</p> - -<p>De potfabrieken gebruikten jaarlyks alleen voor -50,000 guldens schanssen en ander brandhout.</p> - -<p>De glazuur aarde betrokken ze uit de Pruissische -Eiffelt, en wierd lood genoemd (Bleierz), en om de -zwarte kouleur te geeven, gebruikt men Alquifoux, -dat men bruinsteen noemde.</p> - -<p>De potfabrieken zyn in hunnen grootsten voorspoed, -wat defabrikatie betrof, altoos staande gebleven, -alhoewel zy meenige verbeteringen hadden -kunnen te weeg brengen.</p> - -<p>Sedert 1854 hebben de heeren Kamp en Soetens -eene nieuwe nyverheid ingebragt, bestaande in eene -yzer-smeedery en gietery die met stoom in beweging -gezet wordt. Zy werkt voor de provintie, en -voor de Hollandsche zeehavens, en ook voor die van -Hamburg. Het is te wenschen dat deze onderneming -meer en meer in voorspoed mag toenemen en zy -door de regering goedgunstiglyk beschermd word.</p> - -<p>Er bestaan nog in de gemeente drie tabaksfabrieken -waarvan de merken goeden aftrek vinden. De 6 -bierbrouweryen werken voor de gemeente en omstreken; -eene enkele daarvan maakt Beyersch bier.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_52">[52]</span></p> - -<p>Drie stookeryen zyn van weinig aanbelang, maaken -echter zuiveren jenever.</p> - -<p>Twee inwooners dezer gemeente hebben nog voor -1830 octroi gevraagd tot het oprigten van eene -<i>Potas</i> fabriek, getrokken uit de asschen der pot- en -pannen fabrieken. Deze aanvraag den 6 September -1880, onder n<sup>o</sup> 103/71 door Z. E. den heer Minister -van binnenlandsche zaaken en Z. E. den heer Minister -van waterstaat, nationale nyverheid en kolonien, -naar de provintiale ovrigheid verwezen, is door -de rekwestrantien niet meer gesolliciteerd geworden, -dus zonder gevolg gebleven.</p> - - -<h2>Wat er nog te Tegelen ontbreekt.</h2> - -<p>1<sup>o</sup> De verlichting in de straaten.</p> - -<p>2<sup>o</sup> Gemeente pompen.</p> - -<p>3<sup>o</sup> Armen-huizen.</p> - -<p>1<sup>o</sup> De kleinste stad heeft tegenwoordig de gaz-verlichting. -De meeste dorpen zyn door olie verlicht, -terwyl Tegelen in de lange winteravonden in -de diepste duisternis gedompeld is. Eene lantaarn -aan den hoek van het huis van Jan van Leipsig, -eene op de brug midden in het dorp, en eene op den -hoek van het Posthuis zou met genoegen gezien -worden, en bewyzen dat Tegelen in alles met de verbeteringen -van den tydgeest overgaat.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_53">[53]</span></p> - -<p>2<sup>o</sup> Veele huizen zyn zonder put nog pomp, en zyn -dus genoodzaakt hun drinkwater uit de beeken te -scheppen. Ofschoon dit water zeer zuiver van de -bergen komt, passeerd het dog door broeken en -moerassen die er dog min of meer vuiligheid in -brengen. Eene of twee gemeentepompen zouden -eene verbetering zyn, die de gezondheid bevordert.</p> - -<p>3<sup>o</sup> Oude verslete menschen die hun brood niet -meer kunnen verdienen; weduwen met kinder overladen -en in armoede verzonken, zouden niet slegt -geplaatst zyn in armen huizen waarin zy tydelyk en -gratis eene schuilplaats vonden.</p> - -<div class="center p4 b4"><img alt='' class="figcenter" style="max-height:1em" src='images/p053.png' /></div> - -<p><span class="pagenum" id="Page_54">[54]</span></p> - - -<h2>Allerlei gebeurtenissen.</h2> - -<p>Voor den franschen tyd, was er in Tegelen eene wynherberg, -in het oud gezangs-huis die door veelen bezogt -wierd.</p> - -<p>De oudste bierherberg was by Pou in den hoek. -Thans zyn er 26 die wyn, bier, jenever en in de winter -hommersom vertappen. Voor het jaar 1830 wierd er nog -al <i>flip</i> gedronken en men vond ook wel een glas <i>knül</i>, -maer zedert de garst en de hop zo duur zyn, is deze onbekend.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>De musiek was ook in Tegelen weinig verbreid in gemelden -tyd, terwyl er maar eenen enkelden persoon bekend -was, die de viool speelde, en die men niet anders -noemde als <i>Petter had ich nur Harz</i>.</p> - -<p>Flip Storm is dezen laater komen vervangen.</p> - -<p>Thans bestaan er twee harmonie gezelschappen.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>Den ouden Engels uit den hoek te Steyl (dood) diende -in de engelsche marine, en nam deel in de zeeslag als -admiraal Nelson sneuvelde.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>In de 18 eeuw wierd er te Steyl eene zo groote menigte -<i>Salm</i> gevangen in de Maas, dat de knechten zich niet -meer verhuurden dan onder conditie maar <i>eens</i> in de -week te moeten Salm eeten.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>Voor 1789 koste te Tegelen een pond bruine Java -8 cleefsche stuivers, en in het laatst van de franschen -(1814) 6 francs een pond ordinaire coffy.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_55">[55]</span></p> - -<hr class="tb" /> - -<p>In 1796 stopte het ys zich aan hiet hekske en de Maas -bereikte eene byzondere hoogte, zodat dezelve boven op -de plaats stond waar nu het huis van d’heer G. J. de -Ryk staat.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>Den 12 September 1801 passeerde te Tegelen Napoleon -I, keizer van frankryk.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>Byna 70 jaaren heeft eenen ongelukkigen zinneloosen -de straaten van Tegelen doorwandeld die overal bekend -was, onder de nam van Gekke-Nades.</p> - -<p>In 1812 moest hy te Aaken voor de conseriptieraad -verschynen, maar nauwelyks had de franschen Prefekt -hem gezien, of den raad verklaarde dat Nane-Nane niet -voor de armée kon dienen.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>In 1812 waren te Tegelen en omliggende Maasdorpen -een groot aantal Spaansche gevangene (guerillas) geinterneerd, -die by de boeren voor de kost werk zochten, -onder deze was er eenen goed bekend, die by Ronck -zich verhuurd had, en die Careggo di Monjo zich -noemde.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>In 1814 stond de Maas midden op Steyl en het water -liep by de wed. Canoy door de onderste vensters in huis -binnen. De inwoners voeren met booten van het een -huis naar het andere.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>In de jaaren 1812 tot 1830, als de potfabrieken floreerden, -waaren alle zondagen <i>dans</i>- en <i>vechtpartyen</i> te Tegelen, -die echter veel na gelaten hebben, zedert zekeren -Gerard Faessen, in volle quadrille, met een carabyn door -den arm geschoten wierd.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_56">[56]</span></p> - -<hr class="tb" /> - -<p>Als in de sterke winter tusschen 1813 en 14 de Cosakken -te Tegelen verschenen, stormden de burgers alle -uit het huis van den burgemeester, om deze verlossers -te verwilkomen; maar in de duisternis namen de Cosakken -ze voor eenen franschen aanval, en begonnen er -deftig met de <i>kanschu</i> onder te slaan.</p> - -<p>Eenen burger zich herrinnerende dat St-Nicolas de -patroon van Rusland was, riep Vivat Nicolas, maar hoe -meer hy schreeuwde, hoe meer slagen. Aangename -overassing.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>In 1831 op Vasten-Avond Dinsdag, wierd Joachim -Ewalds, een braven en rustigen inwooner, op eene dans-party -door eenen messteek gedood. Dader onbekend gebleven.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>Den beroemden beeldhouwer, M. Kessels, den 20 Mey -1784 in Maastricht geboren, kwam in 1820 zich te Baerlo -vestigen, en alle dagen verscheen hy te Steyl op de -beugelbaan.</p> - -<p>Laater naar Romen vertrokken, behaalde hy met een -St-Sebastianus beeld den eersten prys; men vermoed hy -St-Sebastianus gekozen had, uit genegentheid voor -Steyl, waarvan dezen heyligen de patroon is.</p> - -<p>Kessels heeft nog te Steyl van zyne werken terug -gelaten die hy ten geschenk aanbood, en stierf te Romen -in 1836.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>In 1824 verscheen als eene zeldenheid in de Maas te -Steyl, stroom-op eenen <i>steur</i> van 2 ellen lang. Schipper -Van Gend stak hem met eene palingschaar, en eenen -anderen inwooner loste er 2 scheuten op, maar de visch -gieng naar de diepte, en wierd eerst te Herstal by Luik -gevangen.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_57">[57]</span></p> - -<hr class="tb" /> - -<p>In 1835 vond men te Tegelen in de Beek achter de -Ligtenberg, een zeldzaam dier, dat de dikte had van een -paarde haar, en eene lengte van 3 ellen, dog nog kop -nog staart aen te onderscheiden. Aan de akademie te -Brussel verzonden, erkende deze het dier voor eenen -<i>Dragomeau</i>. Deze verschynzels zyn zeer zelden.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>In 1854 brak de cholera te Steyl uit in een huisje aan -de beek, dat zedert het cholera huisje genoemd wordt.</p> - - -<h2>Namen in de dagelyksche samenleving.</h2> - -<p>Weinige inwoners in de gemeente zyn met hunnen -familie naam bekend, of betekend, by voorbeeld:</p> - -<p>1<sup>o</sup> De persoon heet Pieter N..... dan betekend men -de dochter Wildelina onder de naam van Pitte Windeline, -deze haaren zoon, die ook Pieter heet, noemt men -<i>Pitte Windeline Pit</i>.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>2<sup>o</sup> De vader heet <i>Cristiaen</i> N..... en de zoon Michiel, -dan noemt men dezen laatsten Cristiaene Geel, terwyl -wederom de zoon van Michiel die ook Cristiaen geheeten -is, <i>geele-Cristiaen</i> genoemd word.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>3<sup>o</sup> De vader noemd zich Andreas N..... en de zoon -Hendrik, dan wordt dezen laatsten Andreesen Drik genoemd.</p> - -<hr class="tb" /> - -<p>Somtyds wordt ook den doopnaam by de plaats genomen -waar ze wonen, als Lingster Grades, Krützer Drik, -Agtegaals Klööske, Enger Helmes, Aape-Nel, Heys-Manes, -Sieper-Trinke, Brökskes Hannes, Haander-Peter, -Zwarterhonds-Meyes enz. De familienaam komt<span class="pagenum" id="Page_58">[58]</span> -zelden voor, en maakt hy eene groote uitzondering, dog -de persoonen er onder betekend, wordt altoos den doopnaam -achter de familie naam geplaatsd.</p> - - -<h2>Tegelsch dialekt.</h2> - -<p>Gedinkt dig nag, Helmes, det in vrüger jooren de -kermes heel wet angers was as nou,—doe woord meer -wien gesoopen op einen daag as nou op ein heel joor. -Van wien en zien, kwome ze getrekke as ein persessie, -en dink ens, wat er van Vendelen kwoomen boeremik -met schink eeten, det deurde zo veer dag aan ei stük, -van de morge tot den ovend al maar op die dikke trom -geslagen.</p> - -<p>Min bestevader sprikt nog nog altied van as te Steyl -de vogel geschoten woord agter de kepel, en gekegeld, -dat mennig fleske doo gekraakt woord, en by De Pööt -den in de Tent, doo dreef de win door de plenk, en -de spoölu droogen al oves einen oeles met geld noo oör -kamer.—Ja, jong, det woor wet; me zoo gezagt hebbe, -nou vergeit de welt, maar in deen tiid verdeenden de -potbekkers oug groof geld.—En die worstpartien den, -in de winkter eerst dik gegeeten, en den gekaart,—ze -sloogen zig döks genogt, de vüst kapot met de troef.—Ja -jong, dou küs zekke was dou wils, maar det kömt in -ooze levestied neet meer voor.</p> - -<p>Waat zees te, het beer is oug neet meer as vrüger; ze -zitten der te vööl met de kneen op, maar den alden <i>knül</i> -dee ging in de teen.—Nou geeve ze dig, ei schoon glaas -met ein kopere dekselken op, en vööl schoem, maar det -is geine <i>flip</i>, en oug geine <i>knül</i>. Ig wil neet zekke, dat -et zo beter is want as dee köp wet in ha, den slooge ze -zig as de ketelbüters.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_59">[59]</span></p> - -<p>En wat waas det ei spööl as de gans gereye woord, en -de jonges met den doedelspot en as Pester met ein gebro -kat, noo de vossekoel slepde in het oelesgat, en as ze -ginge fretteeren noo bakkesen hüske op de Neenefeet, -aen Boorspoep en in de gebrankde peschen, en as de -slibberman is opgetrokken met vastelovend, doo wöörd -nou neet meer van gekikt, maar min bestevader wet det -nag allemool hoorklein te vertellen.</p> - -<p>Wets dou oug nag Helmes, as Koobes met ein alde -berosde pistool op de schelme schoot, en as Nikloos de -proemedanten appel, de fleermoes, en cnokattekop in de -boumschool haa, en det <i>Piel</i> zig den hals neet woo -loote zegene met sinte Blasius.—Og herm, dee goeyen -hals is nog in het water versoopen, God trööst zin zeel.</p> - -<p>Ja jong, deen tied is verbey; de vroulü droogen oug in -deen tied trekmutzen, en bezüüg ze nou ens, ig wet om -ei glaas beer, det in die groote mütze die ze nou dragen, -meer in geit, as ein hoefker.—Zek was te wils, maar -doo zal nog einen tied komen, det de honder schoon -dragen, maar den zullen oos teng niet meer sweeren.—Wy -hebben voöl gezeen in onze levestied, maar die noo -os komen, die zeen mischien de welt vergoon, en den -zeen wy dog al die aa snaaken de jongsten daag nog -eins terük.</p> - - -<h2>Spreekwoorden die sterk ingeworteld -zyn in Tegelsch dialekt.</h2> - -<p>Elf ougen, zagt Strükske.</p> - -<p>Allerbest, zagt Van Leipsig.</p> - -<p>Det zo waal woor zün, zagt Kensen Tis.</p> - -<p>Alleneen, zagt Sprengers.</p> - -<p>Ei kik, zagt Ronck.</p> - -<p><span class="pagenum" id="Page_60">[60]</span></p> - -<p>Goede leut, zagt Gipmans.</p> - -<p>Getroffen zagt de jong, dou smeete zi moor ein oug oet.</p> - -<p>Gep...d, zagt Scheerkes.</p> - -<p>Ei, ei, zo, zo, zagt Jette.</p> - -<p>As gy kettekes zit, den komt er maar üt, zagt Jenne.</p> - -<p>Drikkes, drikkes, eine goldworm, zagt Bilke.</p> - -<p>Neet scheeten minheer, zagt Jö hemke.</p> - -<p>Stompen oet, zeet Peeter.</p> - -<p>Ranflan, zeet de smeet.</p> - -<p>Het spööl steit, zeet Kobes.</p> - - -<h2>Voetnoten.</h2> -<div class="footnote"> - -<p><a id="Footnote_1" href="#FNanchor_1" class="label">[1]</a> Dit zou doen veronderstellen dat Tegelen in 1481 onder het -Hanzea-verbond stond.</p> - -</div> - -<div class="footnote"> - -<p><a id="Footnote_2" href="#FNanchor_2" class="label">[2]</a> Zy hadden eene wagt op den Dolenberg, en eene op de Bergen -naby de Mergelstraat die nog de Cosakkenberg heet.</p> - -</div> - -<div class="center p2">EINDE.</div> -<div class="right p4 medium">typ. E.-F. Van Velsen.</div> - -<div class="transnote p2"> -<div class="center large">Colofon</div> -<div class="p1">Duidelijke zetfouten in de originele tekst zijn -verbeterd. Daarnaast is aangepast:<br /> -<br /> -<table style="width:75%" summary="Aangepaste drukfouten."> -<tr style="text-align:left"> -<th>Pagina</th> -<th>Origineel</th> -<th>Aangepast</th> -</tr> -<tr> -<td><a href="#Page_12">12</a></td> -<td>Pechelmus</td> -<td>Plechelmus</td> -</tr> -<tr> -<td><a href="#Page_27">27</a></td> -<td>vuer</td> -<td>vuur</td> -</tr> -<tr> -<td><a href="#Page_41">41</a></td> -<td>veltocht</td> -<td>veldtocht</td> -</tr> -<tr> -<td><a href="#Page_50">50</a></td> -<td>naar naar</td> -<td>naar</td> -</tr> -</table> -</div> -</div> - -<div style='display:block; margin-top:4em'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK TEGELEN EN STEYL ***</div> -<div style='text-align:left'> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Updated editions will replace the previous one—the old editions will -be renamed. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United -States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for an eBook, except by following -the terms of the trademark license, including paying royalties for use -of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for -copies of this eBook, complying with the trademark license is very -easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation -of derivative works, reports, performances and research. Project -Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may -do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected -by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark -license, especially commercial redistribution. -</div> - -<div style='margin:0.83em 0; font-size:1.1em; text-align:center'>START: FULL LICENSE<br /> -<span style='font-size:smaller'>THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE<br /> -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK</span> -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase “Project -Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg™ License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person -or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ -electronic works. See paragraph 1.E below. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the -Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg™ License when -you share it without charge with others. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country other than the United States. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work -on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the -phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: -</div> - -<blockquote> - <div style='display:block; margin:1em 0'> - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most - other parts of the world at no cost and with almost no restrictions - whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms - of the Project Gutenberg License included with this eBook or online - at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you - are not located in the United States, you will have to check the laws - of the country where you are located before using this eBook. - </div> -</blockquote> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase “Project -Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg™. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg™ License. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format -other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg™ website -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain -Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works -provided that: -</div> - -<div style='margin-left:0.7em;'> - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation.” - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ - works. - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg™ works. - </div> -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of -the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set -forth in Section 3 below. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right -of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any -Defect you cause. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™ -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s -goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg™ and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state’s laws. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, -Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up -to date contact information can be found at the Foundation’s website -and official page at www.gutenberg.org/contact -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread -public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine-readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state -visit <a href="https://www.gutenberg.org/donate/">www.gutenberg.org/donate</a>. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Please check the Project Gutenberg web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of -volunteer support. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Most people start at our website which has the main PG search -facility: <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -This website includes information about Project Gutenberg™, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. -</div> - -</div> - -</body> -</html> diff --git a/old/66253-h/images/cover.png b/old/66253-h/images/cover.png Binary files differdeleted file mode 100644 index 30795c5..0000000 --- a/old/66253-h/images/cover.png +++ /dev/null diff --git a/old/66253-h/images/logo.png b/old/66253-h/images/logo.png Binary files differdeleted file mode 100644 index e27e596..0000000 --- a/old/66253-h/images/logo.png +++ /dev/null diff --git a/old/66253-h/images/p053.png b/old/66253-h/images/p053.png Binary files differdeleted file mode 100644 index 89decf1..0000000 --- a/old/66253-h/images/p053.png +++ /dev/null |
