diff options
Diffstat (limited to 'old/66001-0.txt')
| -rw-r--r-- | old/66001-0.txt | 1178 |
1 files changed, 0 insertions, 1178 deletions
diff --git a/old/66001-0.txt b/old/66001-0.txt deleted file mode 100644 index 2f6e211..0000000 --- a/old/66001-0.txt +++ /dev/null @@ -1,1178 +0,0 @@ -The Project Gutenberg eBook of Ragatz en Pfeffers, by Anonymous - -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and -most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms -of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at -www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you -will have to check the laws of the country where you are located before -using this eBook. - -Title: Ragatz en Pfeffers - De Aarde en haar volken, Jaargang 1868 - -Author: Anonymous - -Release Date: August 6, 2021 [eBook #66001] - -Language: Dutch - -Character set encoding: UTF-8 - -Produced by: Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading - Team at https://www.pgdp.net/ for Project Gutenberg - -*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK RAGATZ EN PFEFFERS *** - - - - -DE AARDE EN HAAR VOLKEN. - -RAGATZ EN PFEFFERS. - - Een paar houtskoolschetsen uit mijne reisportefeuille. - - -Al ware het alleen om te kunnen medepraten—als ieder door reislust -gekwelde en naar de parijsche tentoonstelling hunkerende, met -tijdelijke middelen voorziene zoon van Nederland, had ook ik mijn offer -gebracht aan deze modezucht, en rondgeslenterd door de verschillende -straten van het tentoonstellingsgebouw, welhaast eene kleine stad te -midden van het reusachtige Babel dezer dagen. Ik had genoten—maar toch -ook getreurd; genoten bij de opeenstapeling van de wonderen der kunst -en nijverheid, aangevoerd uit bijna alle landen der wereld; getreurd om -de weinig fraaie figuur door ons vaderland ook hier weder gemaakt, en -waarvan wij de oorzaken niet willen opsporen, om niet een al te -onvoorzichtigen blaam te werpen op de industriëelen die geroepen, maar -niet mede opgekomen waren om in deze de eer onzes volks te helpen -ophouden: al moet de bekentenis van het hart, dat onze schilderschool -ons in deze voor het maken van nog ongelukkiger figuur heeft bewaard. -Zij toch heeft door hare inzendingen getoond, dat onder onze zonen van -Apelles, zoo als men vóór vijftig jaar zich zou hebben uitgedrukt, het -vuur voor het schoone nog niet is uitgebluscht, en dat zij hart hebben -voor hunne kunst, liefde voor den geboortegrond, dien zij, vooral door -hunne weergalooze landschappen, hebben recht gedaan en deden bewonderen -in den vreemde. Maar overigens?—Och, de klagelijke klachte, door een -onzer afgevaardigden ter Tweede Kamer in 1851 aangeheven over onze -erbarmelijke houding op de londensche tentoonstelling van dat jaar, kon -ook bij deze gelegenheid niet worden gesmoord—en ook in Parijs gold, -wat toenmaals omtrent de expositie aan gene zijde van het Kanaal is -beweerd, dat iedere bezoeker zich heeft moeten bedroeven over het klein -getal voortbrengselen, dat, in een verloren hoek, van Nederland werd -aangetroffen; terwijl het verwijt, uit een duitsch tijdschrift in dat -zelfde jaar en in dezelfde Kamer door een ander onzer -volksvertegenwoordigers medegedeeld, “dat het nu bewezen was dat -Nederland zulke rijkdommen niet meer waardig was”, ook nu zou hebben -kunnen worden aangevoerd, waar het scheen dat men onze koloniën alleen -had willen laten schitteren door de afwezigheid harer voortbrengselen. -[1] Het is te hopen dat bij een volgende wereldtentoonstelling op de -houding, dan door ons vaderland aan te nemen, de woorden van -Duitschland’s beurtelings vergooden en verwenschten Dichter niet zullen -kunnen worden toegepast: - - - Es ist eine alte Geschichte, - Doch bleibt sie immer neu. - - -Na een week aan de wonderen der tentoonstelling, en nog een andere aan -het bezichtigen der kunstvoortbrengselen gewijd te hebben, die de stad -der kunst bij uitnemendheid in haar midden bevat, was ik meer dan -vermoeid van al het drentelen, van al de indrukken en al de -aandoeningen, daardoor bij mij op gewekt. Ik gevoelde behoefte mij te -gaan ontspannen te midden der vrije natuur en haar onverwelkelijk -schoon, dat zich aan tijden noch wisselingen stoort, maar hoe -duizendmalen ook genoten, altijd nieuw is voor hem die een hart heeft -om het te waardeeren, oogen om het te zien, ooren om de geluiden en -stemmen te verstaan; die van berg en dal, van boom en beek tot ons -komen. In dit opzicht dweep ik met die trouwhartige bewoners van het -Noorden, die in de voortbrengselen der natuur bezielde wezens meenen te -zien, en plant en boom maar niet beschouwen als slechts een leven -levende zonder eenig bewustzijn van hun bestaan. [2] - -De vraag was nu waarheen? Was het wonder, dat de gedachte aan -Zwitserland het eerst in mij opkwam, dat land der bergen en stroomen, -vol majestueuzen ernst en tevens idyllische bekoorlijkheid, en waar, -over eene kleine uitgestrektheid, de meest verschillende tooneelen; de -treffendste contrasten vereenigd zijn? Ik was er door de tegenwoordige -middelen van vervoer niet ver van verwijderd. Vooral van de baden van -Pfeffers had ik hooren spreken, en van de liefelijke natuur en de -“rustige rust” die men er geniet. Er is daar geen speelbank, en de -badplaats is dus geen verzameling van den “beau monde” en van dien -anderen “monde”, dien men gewoon is “demi” te noemen, en waarvoor de -fransche geest weldra weer een anderen naam zal uitvinden à -l’improviste. Mijn besluit was spoedig genomen, mijn koffer gepakt, en -bij het instappen van den wagen, die mij zou voeren uit de stad des -vermaaks, der mode, der beschaving, zoo als de Franschen—des zedelijken -vervals, zoo als eenige vrome Schotten zeggen—riep ik haar het vaarwel -toe met deze woorden uit Bérangers La Nostalgie: - - - Adieu, Paris, doux et brillant rivage, - Où l’étranger reste comme enchanté! - - -Men vertrekt des avonds ten acht uren van Parijs. Den volgenden morgen -omstreeks negen uren is men te Bazel, Zwitserlands Rijnpoort aan de -zijde van Duitschland; ten twee uren te Zürich, het zoogenoemde -Zwitsersche Athene. Daar nemen de betooveringen een aanvang: het -landschap wordt hier eerst echt majestueus, terwijl de machtige stilte -u onbeschrijfelijk aangrijpt. De spoortreinen gaan in de kantons Zürich -en St. Gallen niet veel sneller dan de oude postwagens: maar niemand -denkt er aan, daar over te klagen. Als ge het meer van Zürich voorbij -zijt, gaat de tocht langs het Wallenmeer, een der frischste, blauwste -en landelijkste meren van Zwitserland. Men heeft geen oogen genoeg: de -honderd oogen van Argus zouden hier nog onvoldoende wezen. Men geniet -eenige dier zeldzame oogenblikken in het leven, die men nooit vergeet, -en bij wier herinnering het hart nog van verrukking klopt. Lachende -dorpen gaan u voorbij, van den oever van het meer als tusschen -boomgaarden tegen de helling der heuvelen opklimmende; de spoortrein -voert u door slingerende tunnels heen, wier ruwe openingen in -allerbekoorlijkste perspectieven groote kommen helder en doorschijnend -water omlijsten, nu eens van het diepste en donkerste, dan weder van -het verrukkelijkste smaragdgroen vonkelende. Aan de andere zijde van -het meer verheffen geweldig hooge bergen hunne toppen, weerspiegelende -in de kristallen wateren. Aan hunne voeten heeft men zelfs geen pad; -als men echter scherp ziet, meent men hier en daar eenige strookjes -gras te ontwaren; vervolgens, o wonder, ontdekt men op deze bijna -microscopische schiereilandjes een aardig lilliput-achtig huisje, van -welks schoorsteen de rook opwaarts kronkelt: een weinig verder heeft -men een molen in miniatuur, welks fijn rad als door een zilveren draad -in beweging wordt gebracht. Is het mogelijk? Wie zou daar durven wonen? -De onvoorzichtigen! Zal het water, als het maar even onstuimig wordt, -deze kleine wereld niet verzwelgen? En welk een eenzame verblijfplaats! -Zou ooit een boot het durven wagen, zoo dicht bij deze steile, schrille -rotspunten te naderen? Men staat verbaasd: maar te gelijker tijd zegt -men bij zichzelven, dat men wel een van die Robinsons zou willen -zijn—een ganschen zomer in stille afzondering gebannen te wezen in deze -verrukkelijke, deze plechtige natuur! - -Bijna met tegenzin bereikt men het kleine Wallenstad, dat zijn naam aan -het meer geeft; men stoomt midden door twee hooge bergketenen van een -verschillend voorkomen; te Sargans, in den linkerwand, ontsluit zich -eene breede kloof, als om den Rijn genoegen te doen, die, ofschoon nog -een kind, reeds woelig en onstuimig met vrij wat gedruisch over een bed -van keijen naar het meer van Constanz voortwentelt. Ten vijf of zes -uren bereikt men het doel zijner reis, en terwijl men uit den -spoorwagen stijgt, heeft men Ragatz, zedig gegroepeerd op een tien -minuten afstands van het station, aan den voet der bergen voor zich. - -Op het eerste gezicht zou men Ragatz nauwelijks een honderd huizen -geven. Het eerste van allen, op den zandweg, is de kerk, die zich niet -bijzonder onderscheidt. Een fraaie, wit marmeren plaat komt halverwege -boven den muur van het kerkhof uit: als men zich voorover buigt, kan -men het opschrift lezen. Het is de graftombe van den wijsgeer -Schelling, in Augustus 1857 overleden. Een beetje kunst, de herinnering -aan een beroemd man, zijn geen onverschillige zaken: het is een soort -van verwelkoming, die u gunstig stemt. - -De hoofdstraat, waardoor de weg heenloopt, is met hôtels bezet. In de -Tamina (de naam van een bergstroom, die door het dorp heendwaalt en -zich in den Rijn ontlast); In den Thabor, (aldus naar een naburigen -berg genoemd); In den Leeuw,—maar waartoe de andere namen opgesomd? Aan -het einde der straat gaat men een kleine steenen brug over, en heeft -men Hof-Ragatz, het groote hôtel, voor zich, waar in fraaie, met wit -porcelein bekleede vijvers het lauwe water van de bron van Pfeffers, -die drie of vier kilometers hooger nabij een oud klooster ontspringt, -zich uitstort. - -Op zekeren dag vroeg ik aan den baddoctor van Hof-Ragatz, waarin toch -inderdaad, naar zijne meening, de kracht dezer wateren bestond? Met al -het gewicht van een man van ondervinding en kennis, begon hij een -geleerde, ofschoon tamelijk langdradige, uitlegging te geven, maar die -hem, naar ik veronderstel, even weinig als mij scheen te voldoen, bij -gebrek van een woord dat de zaak genoegzaam uitdrukte. Ik was zoo vrij -hem in de rede te vallen: - -“Een mijner vrienden, die hier ten vorigen jare de baden heeft -gebruikt, noemde ze: levendmakende baden.” - -“Juist,” hernam de doctor, terwijl hij in de handen klapte, “juist, dat -is het ware woord. Men kan het niet beter uitdrukken: levendmakende -baden.” - -De huizen der hoofdstraat in de buurt der hôtels schoon nieuw -opgetrokken, zijn volkomen karakterloos; maar zoodra men, hetzij links -of rechts, de kleinere straten of stegen inslaat, bevindt men zich -midden in het oude dorp, dat zich als voorheen op den landbouw blijft -toeleggen. De woningen zijn er van hout, eenigen met overdekte -galerijen, waaronder sleden en winterprovisie zijn opgestapeld. Een -groot aantal zijn van buiten met een soort van maliënkolder bekleed, -uit dunne repen pijnboomhout, op de wijze van vischschubben afgeslepen -en saamgevoegd, bestaande. De boeren hebben een deftig en zachtzinnig -voorkomen. Met genoegen leg ik hier de verklaring af, dat ik gedurende -de drie weken, die ik hier doorbracht, niet één beschonkene heb gezien. -Ik heb geen kind zien slaan, hetgeen meer dan alles voor de goedheid en -het gezond verstand der inwoners pleit. Onderweg liet men nooit na, mij -goeden avond of goeden morgen te wenschen, en dit geschiedde noch op -nederigen noch op trotschen toon. - -Op zekeren dag toen ik op weg naar de post het dorp doorliep, zag ik -boven een deur een uithangbord: het berichtte stilzwijgend dat in dat -huis een drukkerij was en een nieuwsblad werd uitgegeven. Ik klom -eenige trappen op, die naar een kleinen boekwinkel voerden. - -“Hebt gij in dit dorp, vroeg ik den eigenaar, een eigen nieuwsblad?” - -“Ja mijnheer.” - -“Wat behelst het?” - -“De zaken die de gemeente, hare administratie, den landbouw aangaan, de -officiëele stukken van het kanton en van Zwitserland; de voornaamste -gebeurtenissen in het overige gedeelte der wereld; berichten omtrent -den akkerbouw, de nijverheid en de kunst; eenige zedekundige opstellen, -anecdoten, enz.” - -“En heeft dat blad veel geabonneerden?” - -“Bijna al de inwoners.” - -“Zij kunnen dus lezen?” - -“Allen, eenige ouden van dagen uitgezonderd.” - -“En koopt men bij u nog al boeken?” - -“Ik heb geen klagen.” - -“Welke boeken slijt gij het meest?” - -“Godsdienstige en geschiedkundige boeken.” - -“Er zijn hier dus zeker goede scholen?” - -“Twee: de een voor lager, de andere voor middelbaar onderwijs.” - -“Is het onderwijs vrij?” - -“Neen, de schoolplichtigheid is hier aangenomen.” - -“Waartoe dient dit, als het onderwijs zoo algemeen is?” - -“Ik geloof wezenlijk dat de schoolplichtigheid tegenwoordig niet meer -noodig is; maar in den beginne was zij het wel degelijk.” - -Misschien kom ik op dit onderwerp, dat mij altijd na aan het harte -ligt, terug, maar vóór alle dingen moet ik een bezoek aan de bron -afleggen. - -Men volgt den loop der Tamina bergopwaarts; men laat Hof-Ragatz liggen, -gaat voorbij een zaagmolen, een fraaien waterval, en treedt een der -rotskloven binnen, waar geen andere plaats is dan voor den stortvloed -en een voor een klein bochtig pad, waar langs een reeks houten pijpen, -uit holle boomstammen bestaande, heenloopt, en waardoor het water van -de bron van Pfeffers naar Ragatz wordt overgevoerd. De vochtige -overhangende rotswand van den tegenoverliggenden steilen, grijzen, met -dicht boom- en struikgewas bezetten oever is in volmaakte harmonie met -de wilde sprongen, het schuim en het woeste gedruisch der Tamina. Toch -loopt men ongeveer drie kwartier dus voort, terwijl men nu en dan dicht -tegen de rots aan gaat staan, om de karren met één paard en vier -zitplaatsen te ontwijken, die in vollen draf komen aanrijden en u bij -een kromming van den weg zouden kunnen verrassen. Van tijd tot tijd -ziet men landlieden voorbijkomen, met blauwe of roode regenschermen, -die zij nooit verzuimen mede te nemen, terwijl zij u in de volkstaal of -in het fransch groeten, zonder dommen glimlach en zonder belachelijke -nieuwsgierigheid; reizende muzikanten, met contrabassen en koperen -instrumenten beladen; burgerlijke en boersche families; moeders en -jonge dochters, zoo zwitsersche als duitsche, met blozende -aangezichten, en van wie men gevoelt dat zij gelukkig zijn deze -heldere, frissche lucht te mogen inademen. - -Voorbij een door de natuur in de rots gevormden boog ontmoet men eenige -arme drommels op krukken, die u aankondigen dat men het oude -benedictijner klooster van Pfeffers nadert. Niets droefgeestigers, van -nabij zoowel als van ver, dan het voorkomen van dat drie- of viertal -gebouwen, zonder de minste kunst, die in de lengte zich in de steeds -enger wordende bergpas van Pfeffers uitstrekken en haar geheel en al -vullen. Indien men nog verder den loop der Tamina wil nagaan, zonder -het klooster te betreden, moet men den berg tamelijk hoog bestijgen en -niet tegen een vermoeiende klimpartij opzien. Deze weinig beteekenende -gebouwen, het klooster, dagteekenen van de zeventiende eeuw. Na de -opheffing der kloosters door de zwitsersche regeering, dat is te zeggen -omstreeks 1840, heeft men ze als zieken-inrichting verpacht. En -inderdaad is het meer een gasthuis dan een gewoon badhôtel. De pachter -heeft geen cent uitgegeven om het een vroolijk voorkomen te -verschaffen, en hij heeft gelijk gehad: het zou iets onmogelijks zijn -geweest. Reeds bij het binnentreden wordt men door een onaangename -lucht getroffen; vervolgens komt men in een langen, gewitten, laag -gewelfden, vochtigen gang, waar het geen dag en geen nacht is; de -deuren aan weerszijden geven slechts het uitzicht op zwarte keukens en -naakte eetzalen, waar een groot aantal zoo mannelijke als vrouwelijke -bedienden ronddribbelen, allemaal goede, beste menschen, maar die niet -veel aantrekkelijks hebben. Oude klokken laten van tijd tot tijd een -dof geluid hooren: zij schijnen uit gewoonte hare voormalige dienst te -doen en hare oude meesters tot de vroegmis of den vesper op te roepen. -Hoe dieper men doordringt, des te meer voelt men zich tegelijk door een -killen en verstikkenden adem aangegrepen. Men zet den voet in kamertjes -die eertijds als cel hebben gediend, en waar men nu, naar men wil, tot -driehonderd patiënten kan logeeren. Het zijn wezenlijke zieken, die -voor de deuren dezer kleine cachotten, als magere, bleeke, strompelende -schimmen opdagen, terwijl het hun blijkbaar hindert dat men hen ziet. -Hier is niets dat tot vroolijkheid stemt. - -In het eigenlijke hôtel, Hof-Ragatz, komen zij, die voor genot op reis -gaan; meer om rust te zoeken, den zuiveren dampkring en de schoonheid -van het oord te genieten, dan wel om een ernstige badkuur te ondergaan. -Maar hier in dit klooster: nieuwsgierige vraagallen! vraagt geen der -gasten van Pfeffers naar zijne gezondheid. Onvermijdelijk zoudt gij een -lijst hooren: kwaadsappigheid, gevoel van zwakte, hartklopping, -maagpijn, benauwdheden, zwaarmoedigheid, slechte bloedsomloop, -huiduitslag, volbloedigheid, aandoening der slijmvliezen... op zeer -weinig uitzonderingen na al de kwalen waaraan de menschheid onderhevig -is. Hij, die werkelijk in een lijdenden toestand verkeert, bekommert -zich weinig om de schoone landschappen, ontwijkt het gezelschap der -gelukkigen in Ragatz, trotseert de verveling, en slaat zijn tent hier -in het kloostergebouw, zoo dicht mogelijk bij de bronnen, op. - -Om deze beroemde bronnen te bezoeken, moet men een kaartje van een -franc en een gids hebben. - -Als de laatste deur van het laatste gebouw opengaat is de indruk -onbeschrijfelijk. Hier zijn de versregels van onzen Klijn [3] - - - De logge poort barstte op:—ontzaglijk oogenblik! - Daar stond ik vastgeklemd, daar half versteend van schrik, - - -volmaakt van toepassing. Eene jonge engelsche dame die haar echtgenoot -bij den arm hield, ging een paar schreden voor mij uit; zij verloor -haar flegma geheel en al en slaakte een kreet, waarin bewondering en -ontzetting om den voorrang streden. Aan de beide boorden van de Tamina -schieten geweldige rotsen op, alsof ze leven en zich bewegen: die van -den rechter oever zich op die van den linker stortende, en deze zich -buigende als om te vluchten, maar hier en daar zich pijnlijk krommende -onder de ruwe aanvallen harer vijandinnen: het is een strijd van reuzen -in de onderwereld! - -Op sommige plekken zien deze rotsen er bleekwit als spoken uit: op hare -ruwe, afgeknotte zijden ontwaart men geen grassprietje, zelfs geen -zweem van mos. Een onwillekeurige, instinctmatige siddering maakt dat -gij een paar schreden achteruit gaat, uit vrees dat zij naar beneden -zullen tuimelen. Het onregelmatig uitgetande, afgebrokkelde gewelf, -door hare breede randen gevormd, is verbazend hoog. Van afstand tot -afstand ontwaart men door eenige ronde openingen den blauwen hemel, -eenige zonnestralen, op gouden dunne draden gelijkende, en enkele -heesters; de tegenstelling doet u huiveren: men zou wenschen liever -eensklaps daar boven verplaatst te zijn. De ooren worden niet minder -dan de oogen door een angstige gewaarwording overmeesterd. De Tamina -bruist en buldert woedend tusschen de opgestapelde rotsbrokken door; -hare schuimende vallen, hare beurtelings witte of sombere wateren -stuiven met woest geraas den helschen afgrond uit. Te midden van deze -wanorde en dit oorverdoovende geweld gaat men eenige honderde schreden -voort op een soort van nauwen, vochtigen, houten trap, zoo goed -mogelijk van leuningen voorzien, langs de rotsen aan de linkerzijde, en -bereikt men een punt, waar men boven zich door het gewelf een grooter -opening ontwaart. Men stuit voor een kleinen muur met twee lage deuren, -waaruit een dikke rook u tegenwalmt; een dezer deuren geleidt naar de -hoofdbron, den Ketel. Eer men er binnen gaat is het geraden zich -gedeeltelijk te ontkleeden, om te voorkomen dat men in een bad van -zweet geraakt, en een fakkel voor zich uit te laten dragen. De gang is -zeer nauw. Een vijftig schreden verder blijft men op den drempel van -een druipsteenrots staan, zes tot acht voet in diameter en met het -water der bron gevuld, wier hitte zeven-en-dertig graden van den -honderdgradigen thermometer bedraagt. De andere deur geleidt naar een -kleine nis; waar op een peilschaal de afwisselende hoogte van het water -der bron is aangewezen. Twee geweldig groote pijpen, op slangen -gelijkende, komen uit de rots te voorschijn en voeren het water, de een -naar het klooster, de ander naar Hof-Ragatz heen. - -De reizigers, die elkander in dit somber verblijf ontmoeten, zijn -ernstig gestemd en bewaren een diep stilzwijgen. Het is inderdaad iets -geheel anders dan men zich voorgesteld had! Zwitserland levert niets -verschrikkelijkers op. Zeker verhaal, dat men elkander in het oor -fluistert, draagt er niet weinig toe bij om het verschrikkelijke nog -verschrikkelijker te maken. Eenige jaren geleden bevond zich een heer -met zijn vrouw en kinderen op het houten staketsel, dat rondom de rots -heenloopt. Zij waren met hun negenen en in twee groepen verdeeld. Een -der meisjes wilde van de eene groep naar de andere snellen. Plotseling -laat een steen van het gewelf los en valt haar op het hoofd. De vader -schiet toe, grijpt zijn kind juist op het oogenblik, dat het in den -woedenden stroom dreigt neer te storten, en draagt het op zijne -schouders tot aan de groote zaal van het hôtel: helaas! er was geen -hulp meer noodig... Het meisje sluimert op het kerkhof van Ragatz, in -de nabijheid van den ouden Schelling. - -Ik kan mij dit verschrikkelijke voorval maar niet uit de zinnen zetten, -terwijl ik bij het verlaten van het klooster de naburige hellingen -opklauter. Verlangend om over deze vreeselijke gewelven voort te -schrijden, betreed ik een pad, dat door zijn steilte doet duizelen en -eertijds naar het dorp Pfeffers voerde, en het verwondert mij, bij het -zien loslaten van eenige stukken steen, die voor mijne voeten naar -beneden rollen, dat men hier, zoowel als in geheel Zwitserland, niet -meer ongelukken te betreuren heeft. Aan den rand dezer afgronden hebben -zich boomen geplant en dringen hunne wortels de rotskloven in. Moet -niet de grond, ten gevolge van zware regens en schokkende stormwinden -doorweekt, de losgewerkte steenen naar beneden in den afgrond laten -tuimelen? Toch verzekeren de oudste lieden dat de dood van dat meisje -het eenige ongeluk is, waarvan zij ooit hebben hooren spreken. - -Bij mijn terugkomst vroeg de kellner van Hof-Ragatz, of ik het dorp -Pfeffers had bezocht. Een dorp? Neen.—Hij wees mij de ligging op de -kaart aan en na den maaltijd begaf ik mij langs een heerlijken weg, -die, achter het hôtel, over de zijden van den berg heenslingert en door -fraai geboomte beschaduwd wordt, derwaarts. Hoe hooger men stijgt, des -te verder waart het oog naar alle kanten over het breede Rheinthal. -Nabij den top kan men een weinig uitrusten in de schaduw van de -bouwvallen eens ouden torens. Het dorp is niet verre verwijderd: men -heeft daar nog een oud benedictijner klooster, dat thans in een -krankzinnigengesticht is herschapen. Terwijl ik voorbijging ontdekte ik -een half dozijn dezer arme ongelukkigen achter de getraliede vensters; -zij lieten eensklaps dien doordringenden lach hooren, die mij diep door -de ziel ging, te akeliger te midden van deze prachtige natuur. Het -dorp, in een frissche vallei gelegen, loopt langs de andere zijde van -den met pijnboombosschen overschaduwden berg naar beneden. Een poos -lang vertoefde ik onder de warande van de herberg “de Duif”, om daar -rustig de laatste uren van den dag te genieten, en eerst in den nacht -keerde ik te Ragatz terug. Er lag over het landschap een ernst, die tot -diep nadenken stemde. - -Een uitzicht uit het uitmuntende hôtel, een der besten die in -Zwitserland bestaan, is een waar genot; eene beschrijving er van bijna -onmogelijk—en toch mag ik er niet van zwijgen, omdat de indruk van het -geheel mij telkens medesleept en ik dien wil trachten te bewaren. Voor -mijne voeten strekt zich eene breede vlakte uit, overdekt met -landelijke woningen, vruchtboomen, golvend graan en groene grasperken. -Die vlakte wordt doorsneden door den Rijn, die uit de omstreken van -Splügen, ongeveer dertig mijlen van hier, neerdaalt en te midden van -die vruchtbare velden henenglijdt, in het onschuldig en zoet gevoel -zijner jeugd, zonder het minste voorgevoel van den gevaarlijken sprong, -waaraan hij te Schaffhausen zal moeten gelooven, van de stijve -millionairs, waarvoor hij zich zal moeten bukken onder de brug van -Bazel, van de romantische avonturen, die hem wachten tusschen Bingen en -Keulen, en van zijn droevig uiteinde in Katwijk’s dorre duinen. - -Op zijn anderen oever verheffen zich amphitheatersgewijze de bloeiende -heuvels van het kanton van Graauwbunderland, en boven die heuvels de -rotsachtige en steile top van de Falknis, wier tooverachtige aanblik -voldoende is om reeds in den morgen al uwe plannen voor den dag in -duigen te doen vallen, even als die bergen van magneet, waarvan de oude -reizigers spreken, welke de schepen deden vastliggen door het daaraan -bevestigde ijzerwerk tot zich te trekken. - -Zij die de zee niet anders gezien hebben dan in het voorbijgaan langs -een of ander strand, kunnen zich niet verbeelden dat hare eindelooze -watervlakte ieder oogenblik eene verbazingwekkende verscheidenheid van -tafereelen kan aanbieden. Hun die niet tusschen de bergen geleefd -hebben, is het eveneens onbekend welk eene verandering er op het -voorhoofd dier schijnbaar zoo gelijkvormige reuzen plaats heeft. - -Zeeën en bergen, ontzettende wonderen der natuur, er ligt in de -beschouwing van uw verheven schoon eene onuitsprekelijke -bekoorlijkheid, waarvan geen woorden een denkbeeld kunnen geven! Hij -die zijn geest met uwe aanschouwing heeft vervuld, wendt er zich -slechts met verblinding, neen met aanbidding van af, maar waagt het -niet uwe heerlijkheid te schetsen! - -De Falknis, wier puntige top boven de haar omringende bergen uitsteekt, -even als de spits van een gothische hoofdkerk boven de muren eener -stad, lokt mij gedurig tot de aanschouwing van een nieuw tooneel uit. -Nu eens is haar kruin bij het aanbreken van den dag verzilverd als de -schedel van een grijsaard; dan weder verheft zij zich zwart en donker -als een vuurtoren in de schaduw, wanneer zijne lichten zijn uitgedoofd. -Onophoudelijk hoopen de wolken zich op haar kruin op. Somtijds -ontrollen zij zich in dunne vlokken, een sjerp gelijk, langs hare -zijden; op een anderen tijd, door een onstuimigen wind voortgezweept, -vliegen en stormen zij over de rotsen als gewiekte ruiters; wederom -later bedekken zij haar top met een azuren sluier, die zich in het -blauw des hemels verliest. Ieder oogenblik doet zich de Falknis aan het -oog in een geheel ander karakter voor, even als een door een -geheimzinnigen geest bezield beeld, waarop de glans eener vroolijke -gedachte de uitdrukking eener diepe droefheid vervangt. - -Tijdens mijn verblijf alhier bracht ik een bezoek aan den eerwaardigen -deken van Ragatz. - -Men herkent de een eind van de kerk gelegen woning des pastoors aan een -houten hek en een kleine met wijngaarden beplante laan, die naar de -overwelfde bleekroode deur van het huis geleidt. Ter rechter- en -linkerzijde kronen twee kleine aloës, het bewijs dat men in de buurt -van Italië is, twee kunstelooze pijlers; daaronder staan eenige -fuchsia’s en een paar vijgeboomen. Ik trok aan een koperen schelknop, -en voor een venster der eerste verdieping vertoonde zich het gelaat -eener tamelijk bejaarde vrouw, die mij iets vroeg in een beter te -begrijpen dan te verstaan duitsch patois.—Ik antwoordde dat ik den -deken wenschte te spreken.—Terstond werd de deur geopend. De goede -vrouw wees mij daarop de deur waar ik zijn moest, aan het einde van den -gang, welks gewitte muren met eenige weinig beteekenende godsdienstige -prenten versierd waren. - -De deur van het vertrek stond open. De deken was bezig het een of ander -in een register te schrijven, zoodra hij mij zag trad hij mij te -gemoet. - -Hij was een kleine min of meer zwaarlijvige grijsaard, op wiens open -gelaat verstand en goedheid te lezen stonden. Hij droeg geen tonsuur, -maar zijne grijze haren waren midden op het hoofd gescheiden. Hij sprak -zeer verstandig en met gevoel, en had zachte oogen; hij was in het -zwart, maar zijne kleeding dagteekende niet van vandaag of gisteren. - -Na eenige ontschuldigingen over mijn wellicht ontijdig bezoek, dat voor -hem van geen belang kon zijn, bekende ik dat alleen een zekere -nieuwsgierigheid mij tot hem gevoerd had. - -“Ik heb,” zeide ik tot hem, “op het kerkhof een marmeren gedenkteeken -zien, ter nagedachtenis van Schelling opgericht. Het is dan toch waar, -dat deze voor zijn overlijden tot de katholieke kerk is overgegaan? - -“Neen, hernam de deken; de begraving op ons kerkhof heeft dat gerucht -ten onrechte verspreid. De protestanten zijn te Ragatz nog lang niet -talrijk. Wel is waar zijn zij de rijksten van de gemeente, de -logementhouders, de kooplieden en industriëelen, en ongetwijfeld zal er -een tijd komen dat ook zij hun kerk en kerkhof zullen hebben, maar tot -op dezen dag begraven zij hunne dooden in den gewijden grond der -katholieken. Doorgaans woon ik die laatste plechtigheid bij en spreek -ik eenige afscheidswoorden, die altijd met liefde worden aangehoord. -Dat is dan ook de reden dat gij Schelling’s graf naast dat der onzen -hebt aangetroffen. De beroemde hoogleeraar was ruim een maand hier. Hij -was bijna tachtig jaar; men koesterde de hoop dat de baden zijn leven -nog wat zouden helpen rekken. Zijn vriend, de rechtsgeleerde Savigny en -diens familie, alsmede Brentano, waren met hem medegekomen. Mevrouw de -Savigny, die evenals een harer zonen katholiek is, had mij gaarne bij -Schelling willen toelaten; maar dit zou den schijn kunnen gehad hebben -van onbetamelijk indringen mijnerzijds.— - -Hebt gij, dus vervolgde hij, onder de versiersels, die rondom -Schelling’s beeltenis staan, die pijlbundels wel opgemerkt, zooals men -ze veelal op de grafmonumenten van krijgsbevelhebbers aantreft? Het -zijn de wapens van het kanton. Ons Bestuur heeft op deze wijze hulde -willen brengen aan den grooten wijsgeer en aan wijlen den koning van -Beieren, [4] die de graftombe heeft laten oprichten. Voor een jaar of -wat bezocht de koning Ragatz. Hij is katholiek. Zoodra hij was -aangekomen, is hij alleen naar het graf van zijn ouden leermeester -gegaan, is daar met ontbloot hoofd op de knieën gevallen en heeft er -een geruimen tijd gebeden. Vervolgens is hij mij een bezoek komen -brengen, en heeft hij mij den naam gevraagd van de persoon, die zoo -zorgvol het graf van zijn vroegeren Mentor met groen en bloemen heeft -versierd. Ik noemde hem mijne zuster (haar die gij bij het binnenkomen -moet gezien hebben). Hij verzocht mij haar te laten roepen en bedankte -haar allervriendelijkst. - -“Eenige maanden later zond hij mij,.... maar sta mij toe even dit -kastje te openen.” - -Hij haalde daaruit een wijwatersbakje te voorschijn, ongeveer drie palm -hoog en met een fraai schilderstukje op ivoor, Jezus en de Heilige -Maagd voorstellende. Achterop stond een opschrift in het duitsch: -“Geschenk van den koning van Beieren, Maximiliaan, aan Elisabeth -Federer, voor de zorgen door haar aan het graf van Schelling gewijd.” - -“Dit is niet alles, voegde de deken er bij. De koning had een mijner -gebreken, mijne kwade gewoonte van te snuiven, opgemerkt. Hij had er -niets van gezegd, maar zie eens.” - -En hij liet mij een fraaie gouden snuifdoos zien, waarop de gekroonde -initialen des konings gegraveerd waren. - -“Het schijnt dat gij die niet dagelijks gebruikt,” zeide ik -glimlachend. - -“Goud! neen, mijnheer. Ik ben de zoon van een boer; mijne zuster is -eene boerin, en bijna al mijn parochianen zijn boeren.” - -Hij deelde mij voorts eenige bijzonderheden omtrent Schelling mede, die -ik hier voorbijga. Al zijne woorden ademden verdraagzaamheid en -zachtheid. - -Deze goede geestelijke heeft reeds lang te Ragatz zijn verblijf. - -“Een vijf-en-twintig jaar geleden,” verhaalde hij mij, “geleken hier al -de huizen op dat, hetwelk daarover mijn woning ligt. (En hij wees mij -een armoedig houten kluisje, waarvan het dak vrij slecht tegen de -ongenade van den wind beschutte, daar het alleen vastgehouden werd door -eenige daarbovenop gelegde zware stukken steen). Sedert heeft men meer -dan tachtig fraaie huizen opgetrokken, de hôtels niet medegerekend, -terwijl er nog alle jaren wordt bijgebouwd.” - -De brave pastoor sprak met groote ingenomenheid over den zedelijken -toestand zijner gemeente. “Tot nu toe,” voegde hij er met blijkbare -voldoening en dankbaarheid bij, “zijn de vreemdelingen, die hier de -baden komen gebruiken, eerlijke, trouwhartige Duitschers, die met hun -geld de weelde en het verderf niet medebrengen.” - -Door mijn onbescheidene kennis in ’t nauw gebracht, bekende de deken, -niet zonder eenige verlegenheid, dat de oude bewoners van Pfeffers (dat -wil zeggen de monniken) eertijds, en vooral in de laatste tijden, geen -al te goeden invloed hadden uitgeoefend. - -“Niet alles wat van daar kwam,” zeide hij hoofdschuddende, “was uit den -hemel. - -“Na het opheffen van het klooster, en ook sedert de daaraan behoord -hebbende, maar thans onder de boeren verdeelde gronden beter zijn -bebouwd, zijn ook de zeden der dorpelingen grootelijks verbeterd; ook -is het dorp veel welvarender.” - -Ik kon merken dat hij met een naburig kanton vrij wat minder ingenomen -was, dan met dat zijner eigene woonplaats. - -“Wij moeten ons nog,” mompelde hij, “van eenige slechte overblijfsels -van die Graauwbunderlanders ontdoen.” En hij wees bedenkelijk naar den -kant der westelijke bergen, waar, naar men wil, de zeden der bewoners -niet in al te goeden reuk staan. - -Het herderlijk werk van den geestelijke bleek mij lang niet -gemakkelijk. Een deel toch zijner kudde is op de bergen verspreid, een -ander woont aan de oevers van den Rijn. Het dorp Maienfeld, dat men -vlak tegenover Ragatz, aan den anderen kant der rivier, ziet, behoort -tot Chur en is protestant, maar men treft onder zijne bewoners toch ook -enkele katholieken aan, en ook aan deze verstrooide schapen zijner -kudde brengt de pastoor van Ragatz geestelijke hulp. - -Het bezoeken van de scholen, die in een ruim gebouw van het dorp -allervoortreffelijkst en onder zijn toezicht zijn ingericht, scheen hem -bovenal ter harte te gaan. - -Ik verzocht hem een en ander omtrent deze scholen mede te deelen, en -hij voldeed hieraan met de meeste bereidvaardigheid. - -Het onderwijs, verhaalde hij, is hier alleen verplichtend gedurende de -wintermaanden, dat wil zeggen, gedurende den tijd dat de kinderen niet -op het veld kunnen werken. - -Ieder moet het onderwijs op de school van zijn zesde tot zijn dertiende -jaar volgen. Van de enkele malen dat een kind de school verzuimt wordt -nauwlettend aanteekening gehouden; op dit verzuim staat altijd een -kleine boete, die ook zonder moeite wordt geïnd. Dit stelsel van -schoolplichtigheid sluit trouwens het schoolgeld niet uit, hetwelk voor -het geheele jaar niet meer dan drie francs bedraagt. Op de lagere -school wordt onderwijs gegeven in het lezen, het schrijven, het -rekenen, het duitsch, de bijbelsche historie, de vaderlandsche -geschiedenis en de eerste beginselen der muziek. - -Het bezoeken van de middelbare school is niet verplichtend. Men leert -daar fransch, latijn, wiskunde, geschiedenis, natuurlijke geschiedenis, -aardrijkskunde en de beginselen der technologie. Iedere leerling -betaalt jaarlijks daarvoor dertig francs. De kinderen, die op de lagere -school het meest hebben uitgemunt, gaan gewoonlijk tot de middelbare -over, en van daar kunnen de meest begaafden hunne opleiding aan de -hoogeschool te St. Gallen voltooien. Er bestaan weinig voorbeelden, dat -deze jongelieden later niet naar Ragatz terugkeeren, waar zij zeker -zijn goed gezelschap en een bestaan te zullen vinden. In den regel -draagt het gewestelijke verkeer, en de nabijheid der steden onderling, -veel bij om door geheel Zwitserland allen, die zich meer bepaald met -eenig studievak bezig houden, met elkander in aanraking te brengen. Met -een glimlach van innige tevredenheid verklaarde de pastoor mij, dat het -onderwijs nooit eenig verschil tusschen den onderwijzer en hem had doen -ontstaan. - -Evenals al de ambtenaren worden de pastoors van Ragatz door de -bevolking gekozen. Het algemeen stemrecht is hier sedert lang in zwang. -Men telt er driehonderd kiezers. Als een pastoor of vicaris komt te -overlijden of zijn ontslag verlangt, bericht men in het dagblad dat de -plaats vacant is, en noodigt men de kandidaten uit, aan den bijzonderen -raad der gemeente zekere officiëele bescheiden mede te deelen, die men -te St. Gallen afgeeft. De verkiezing heeft in de kerk plaats. De -benoeming geschiedt eerst tijdelijk; na verloop van een jaar wordt zij -voor goed bevestigd. Het vaste inkomen van den deken bedraagt ongeveer -duizend francs. Dit inkomen is zeker niet groot, maar de onkosten van -de pastorie zijn zeer gering, de behoeften van den geestelijke niet -vele, en het leven is er niet duur. - -Volslagen armoede is te Ragatz iets schier onmogelijks. Om tot gebrek -te vervallen zouden er vrij wat kwade wil of niet zeer alledaagsche -ondeugden noodig zijn. De welgeplaatste zucht om tot eenige welvaart te -geraken wordt daarbij onder de inwoners door een stelsel ondersteund, -dat algemeen verdient gekend te worden. De gemeente Ragatz namelijk -bezit bosschen en eenige gronden. Zij breidt haar grondgebied -aanmerkelijk uit door langzamerhand land te winnen, dat zij ontrooft -aan den kwaadwilligen Rijn, die, in den regentijd en bij het smelten -der sneeuw, links en rechts in het dal over een groote uitgestrektheid -buiten zijne oevers treedt. Daar zijne wateren niets van de -vruchtbaarmakende hoedanigheden van den Nijl bezitten, brengen die -overstroomingen niets dan schade te weeg. De inwoners van Ragatz hebben -daarom het rivierbed verdiept, en daardoor tevens den stroom voor de -scheepvaart geschikter gemaakt, en, in vergelding voor dezen nuttigen -arbeid, hebben zij de eertijds aan overstrooming blootgestelde landen -onder elkander mogen verdeelen. Gedurende de eerste jaren is deze grond -niet zeer vruchtbaar. In den aanvang groeien er slechts enkele lage -heesters en wat veevoerder. Maar met behulp van eenige kunstmiddelen -verrijzen er allengs stevige boomen, en ongevoelig gaat de dorre -aardlaag in een vette en vruchtbaardere over. - -De verdeeling van deze aangewonnen gemeentegronden heeft op de volgende -wijze plaats. Ieder burger van Ragatz heeft levenslang recht op een -deel van de opbrengst dezer bezitting, bestaande in het weiden op de -grasvlakten van den berg, het vellen van een zekere hoeveelheid hout, -en het vruchtgebruik van een stuk land. Als ik mij niet bedrieg worden -deze kavelingen tegenwoordig op een kleine tweehonderdvijftig geschat. -Zoodra er een door overlijden openvalt, wordt zij toegewezen aan den -oudsten burger onder diegenen, welke nog geen aandeel hebben. Over het -algemeen krijgt men op zijn vijf- of zes-en-twintigste jaar er een. Na -den dood van den man blijft de vrouw in het bezit van dat voorrecht; -zij kan het land laten bebouwen, gelijk ook de ouden van dagen doen, -die zelven niet meer tot arbeiden in staat zijn. Op den eersten Januari -van ieder jaar komen de jonge lieden, die aanspraak meenen te mogen -maken op een kaveling, met de nieuw aangenomen burgers bijeen, en -indien er zijn, die door gelijken leeftijd of om eene andere reden -dezelfde rechten hebben, beslist het lot tusschen hen. Men heeft -natuurlijk eenige bepalingen gemaakt om te voorkomen dat dit -vruchtgebruik door sommigen niet worde aangewend om den grond uit te -putten. Als men bij voorbeeld een boom velt, is men verplicht een -anderen daarvoor in de plaats te planten. - -Zeer zeker zou een gezin of zelfs een enkel persoon alles behalve -welgesteld zijn, indien hij niets bezat dan één van zulke kavelingen. -Dat ziet men ook bijna nooit. Er is geen enkele burger, die niet een -klein vaderlijk erfgoed beheert of eenig vak van nijverheid uitoefent. -Alle inwoners dezer gemeente, bijna zonder uitzondering, onderscheiden -zich door arbeidzaamheid; spaarzaamheid en innige gehechtheid aan hunne -woonplaats. Een akker, een boomgaard en een aandeel in de algemeene -bezitting—ziedaar reeds genoeg om een Ragatzer aan den vaderlijken -grond te boeien; het gevoel van eigenwaarde, van verantwoordelijkheid -en plicht dringt hem tot een nauwlettend beheer. Daarbij zijn de zeden -en gewoonten te Ragatz hoogst eenvoudig; men heeft weinig behoeften; -men zoekt hier het geluk elders dan in den rijkdom en de weelde. - -“Hoeveel inkomen moet een gezin hebben,” vroeg ik, “om geen gebrek te -lijden?” - -“Een gehuwd paar moet, het eene jaar door het andere, een som van -honderd francs in geld en daarenboven de waarde van vierhonderd francs -in producten hebben.” - -“En een burgergezin? het uwe bij voorbeeld?” (het gold hier een gezin -van zeven personen.) - -“Men is hier zeer welvarend, ja bijna rijk, met een inkomen van -tweeduizend francs in voortbrengselen en in specie.” - -“Brengt men de wintermaanden hier niet een weinig vervelend door?” - -“Volstrekt niet: wij hebben onze eigene kleine concerten, bals, -letterkundige, wetenschappelijke en landbouwkundige bijeenkomsten. Ook -brengt men soms, bij wijze van uitspanning, bezoeken aan verwanten, -vrienden of bekenden in de steden St. Gallen, Zürich, en Freiburg.” - -Ragatz wordt door twee gemeenteraden bestuurd. Onder het beheer van den -een staat alles wat op de veiligheid, de policie, de gezondheid -betrekking heeft; de ander bestuurt de bezittingen, de financiën, en -regelt de belastingen. Aan verschillende bijzondere commissiën is de -zorg voor het onderwijs en van den landbouw opgedragen. Weder anderen -belasten zich met de winteruitspanningen, zoo als de muziek, de -verschillende voorlezingen, enz. Deze verdeeling der -gemeentebetrekkingen, door de vrije keuze der inwoners bepaald, maakt -dat de kundigste dorpsbewoners ieder op zijne beurt de eer kunnen -genieten om als regenten te mogen medewerken tot den bloei en den -voorspoed der gemeente. - -De bekendheid der baden van Pfeffers dagteekent van de veertiende eeuw, -als wanneer daar reeds een bad-inrichting bestond. Dit etablissement -was aan het einde van de bergkloof gelegen, en gebouwd op dwars over de -Tamina geslagen eiken planken, en rechts en links door de rots -ingesloten. Het bestond uit verscheidene cellen en uit drie groote -vijverkommen, waarin men gewoonlijk het bad nam. Men kan zich een -denkbeeld vormen van het akelige van zulk een verblijf, en van de daar -heerschende duisternis, als men nagaat dat men te midden van deze dicht -opeengedrongen rotsen ter nauwernood door een duizend voet hooge kleine -opening slechts een straaltje licht opving, terwijl onder den vloer een -bruisende en loeiende stroom voortwoelde en men overal om zich heen -niets anders had dan zwarte muren, die zich in nog dieper duister -verloren. Het afdalen in deze kolk was schrikwekkend. Er was geen ander -middel om die te bereiken dan langs een ladder voor de stoutmoedigsten, -en door middel van een soort van draagstoel, aan een lang touw -opgehangen, voor de vreesachtigsten en zwaksten. Een groot aantal liet -zich alleen geblinddoekt naar beneden zakken; eenigen traden verschrikt -terug en zagen liever van de genezing af, dan zich aan zulk een tocht -te wagen. Van de hand van Pascalis, den afgezant van Hendrik IV, -bestaat nog een merkwaardige beschrijving in latijnsche verzen, In -Fabariæ thermas, van de baden van Pfeffers. Men kan er uit zien welk -een akeligen indruk zij maakten, een indruk waarvoor later geslachten, -dank zij hun zin voor schilderachtige en trotsche natuurtooneelen, een -weinig minder vatbaar zijn. Het begin dezer verzen, die ik hier -vertaald mededeel, mogen tot slot strekken van deze vluchtige schets. - -“Er bestaat bij de Rhetiërs een door haar omvang bewonderenswaardige -spelonk. Verschrikkelijke met mos bekleede rotsen steken haar norsche -kruinen rondom haar op. De schaduw en de nacht worden er nog zwarter, -en in deze duisternis wemelt het van spoken. Een stortvloed werpt er -zich met geweldige golven en als een waanzinnige in af, doet zijne -schuimende wateren van den top der bergen nederstorten, en den voet -dezer afschrikbarende rotsen doorknagende, boort hij door de spelonk -heen en komt er aan de andere zijde even woest uit te voorschijn. Pan, -de Faunen, noch de wulpsche satyrs kiezen deze plek ooit tot hun -verblijf. Iedereen, die den ingang nadert en de verschrikkelijke vormen -ontwaart, waarin deze spelonk verborgen is, wordt van schrik -overmeesterd en, in vlugheid den Eurus overtreffende, keert hij haastig -op zijne schreden terug. Hier inderdaad schijnen de Schrik en de -Ontzetting hun troon te hebben gevestigd. - -Gelukkig dat heden ten dage aan het publiek een gemakkelijker toegang -tot de baden geopend is—en de vrees voor spoken niemand meer kwelt, die -hier herstelling komt zoeken van ware of ingebeelde kwalen, of om aan -het hart der natuur nieuwe kracht te verzamelen, ten einde aan de -beslommeringen en zorgen van het somtijds zoo veelbewogen leven moedig -het hoofd te bieden. - - - - - - - - -AANTEEKENINGEN - - -[1] Gevers van Endegeest. Zitting van de 2de kamer der Staten-Generaal, -25 Nov. 1851. Sloet tot Oldhuis. id. van 6 December deszelfden jaars. - -[2] Naar aanleiding dezer woorden bevelen wij ieder, die zijn geest wil -verrijken met een deel van de kennis der natuur, ten sterkste de lezing -aan van Witte’s: ’t Groote in ’t kleine. Praatjes over planten,—een met -groote zaakkennis, maar tevens met bewonderenswaardigen tact geschreven -werk, dat den auteur alleszins vereert. - -[3] Zwitserland. Tweede zang. - -[4] Jozef Maximiliaan II. - - -*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK RAGATZ EN PFEFFERS *** - -Updated editions will replace the previous one--the old editions will -be renamed. - -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the -United States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for an eBook, except by following -the terms of the trademark license, including paying royalties for use -of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for -copies of this eBook, complying with the trademark license is very -easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation -of derivative works, reports, performances and research. Project -Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may -do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected -by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark -license, especially commercial redistribution. - -START: FULL LICENSE - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg-tm License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project -Gutenberg-tm electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the -person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph -1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm -electronic works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the -Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when -you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country other than the United States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work -on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the -phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: - - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and - most other parts of the world at no cost and with almost no - restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it - under the terms of the Project Gutenberg License included with this - eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the - United States, you will have to check the laws of the country where - you are located before using this eBook. - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase "Project -Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format -other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg-tm website -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain -Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works -provided that: - -* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation." - -* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm - works. - -* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - -* You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of -the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the Foundation as set -forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any -Defect you cause. - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at -www.gutenberg.org - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's business office is located at 809 North 1500 West, -Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up -to date contact information can be found at the Foundation's website -and official page at www.gutenberg.org/contact - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without -widespread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine-readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular -state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of -volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. - -Most people start at our website which has the main PG search -facility: www.gutenberg.org - -This website includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |