diff options
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 4 | ||||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 | ||||
| -rw-r--r-- | old/66001-0.txt | 1178 | ||||
| -rw-r--r-- | old/66001-0.zip | bin | 26248 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/66001-h.zip | bin | 3498196 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/66001-h/66001-h.htm | 2135 | ||||
| -rw-r--r-- | old/66001-h/images/new-cover.jpg | bin | 273665 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/66001-h/images/p1868-001.jpg | bin | 512223 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/66001-h/images/p1868-004.jpg | bin | 519775 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/66001-h/images/p1868-005.jpg | bin | 534746 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/66001-h/images/p1868-008.jpg | bin | 469909 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/66001-h/images/p1868-009.jpg | bin | 584187 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/66001-h/images/p1868-012.jpg | bin | 583495 -> 0 bytes |
14 files changed, 17 insertions, 3313 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..d7b82bc --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,4 @@ +*.txt text eol=lf +*.htm text eol=lf +*.html text eol=lf +*.md text eol=lf diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..7fda649 --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #66001 (https://www.gutenberg.org/ebooks/66001) diff --git a/old/66001-0.txt b/old/66001-0.txt deleted file mode 100644 index 2f6e211..0000000 --- a/old/66001-0.txt +++ /dev/null @@ -1,1178 +0,0 @@ -The Project Gutenberg eBook of Ragatz en Pfeffers, by Anonymous - -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and -most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms -of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at -www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you -will have to check the laws of the country where you are located before -using this eBook. - -Title: Ragatz en Pfeffers - De Aarde en haar volken, Jaargang 1868 - -Author: Anonymous - -Release Date: August 6, 2021 [eBook #66001] - -Language: Dutch - -Character set encoding: UTF-8 - -Produced by: Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading - Team at https://www.pgdp.net/ for Project Gutenberg - -*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK RAGATZ EN PFEFFERS *** - - - - -DE AARDE EN HAAR VOLKEN. - -RAGATZ EN PFEFFERS. - - Een paar houtskoolschetsen uit mijne reisportefeuille. - - -Al ware het alleen om te kunnen medepraten—als ieder door reislust -gekwelde en naar de parijsche tentoonstelling hunkerende, met -tijdelijke middelen voorziene zoon van Nederland, had ook ik mijn offer -gebracht aan deze modezucht, en rondgeslenterd door de verschillende -straten van het tentoonstellingsgebouw, welhaast eene kleine stad te -midden van het reusachtige Babel dezer dagen. Ik had genoten—maar toch -ook getreurd; genoten bij de opeenstapeling van de wonderen der kunst -en nijverheid, aangevoerd uit bijna alle landen der wereld; getreurd om -de weinig fraaie figuur door ons vaderland ook hier weder gemaakt, en -waarvan wij de oorzaken niet willen opsporen, om niet een al te -onvoorzichtigen blaam te werpen op de industriëelen die geroepen, maar -niet mede opgekomen waren om in deze de eer onzes volks te helpen -ophouden: al moet de bekentenis van het hart, dat onze schilderschool -ons in deze voor het maken van nog ongelukkiger figuur heeft bewaard. -Zij toch heeft door hare inzendingen getoond, dat onder onze zonen van -Apelles, zoo als men vóór vijftig jaar zich zou hebben uitgedrukt, het -vuur voor het schoone nog niet is uitgebluscht, en dat zij hart hebben -voor hunne kunst, liefde voor den geboortegrond, dien zij, vooral door -hunne weergalooze landschappen, hebben recht gedaan en deden bewonderen -in den vreemde. Maar overigens?—Och, de klagelijke klachte, door een -onzer afgevaardigden ter Tweede Kamer in 1851 aangeheven over onze -erbarmelijke houding op de londensche tentoonstelling van dat jaar, kon -ook bij deze gelegenheid niet worden gesmoord—en ook in Parijs gold, -wat toenmaals omtrent de expositie aan gene zijde van het Kanaal is -beweerd, dat iedere bezoeker zich heeft moeten bedroeven over het klein -getal voortbrengselen, dat, in een verloren hoek, van Nederland werd -aangetroffen; terwijl het verwijt, uit een duitsch tijdschrift in dat -zelfde jaar en in dezelfde Kamer door een ander onzer -volksvertegenwoordigers medegedeeld, “dat het nu bewezen was dat -Nederland zulke rijkdommen niet meer waardig was”, ook nu zou hebben -kunnen worden aangevoerd, waar het scheen dat men onze koloniën alleen -had willen laten schitteren door de afwezigheid harer voortbrengselen. -[1] Het is te hopen dat bij een volgende wereldtentoonstelling op de -houding, dan door ons vaderland aan te nemen, de woorden van -Duitschland’s beurtelings vergooden en verwenschten Dichter niet zullen -kunnen worden toegepast: - - - Es ist eine alte Geschichte, - Doch bleibt sie immer neu. - - -Na een week aan de wonderen der tentoonstelling, en nog een andere aan -het bezichtigen der kunstvoortbrengselen gewijd te hebben, die de stad -der kunst bij uitnemendheid in haar midden bevat, was ik meer dan -vermoeid van al het drentelen, van al de indrukken en al de -aandoeningen, daardoor bij mij op gewekt. Ik gevoelde behoefte mij te -gaan ontspannen te midden der vrije natuur en haar onverwelkelijk -schoon, dat zich aan tijden noch wisselingen stoort, maar hoe -duizendmalen ook genoten, altijd nieuw is voor hem die een hart heeft -om het te waardeeren, oogen om het te zien, ooren om de geluiden en -stemmen te verstaan; die van berg en dal, van boom en beek tot ons -komen. In dit opzicht dweep ik met die trouwhartige bewoners van het -Noorden, die in de voortbrengselen der natuur bezielde wezens meenen te -zien, en plant en boom maar niet beschouwen als slechts een leven -levende zonder eenig bewustzijn van hun bestaan. [2] - -De vraag was nu waarheen? Was het wonder, dat de gedachte aan -Zwitserland het eerst in mij opkwam, dat land der bergen en stroomen, -vol majestueuzen ernst en tevens idyllische bekoorlijkheid, en waar, -over eene kleine uitgestrektheid, de meest verschillende tooneelen; de -treffendste contrasten vereenigd zijn? Ik was er door de tegenwoordige -middelen van vervoer niet ver van verwijderd. Vooral van de baden van -Pfeffers had ik hooren spreken, en van de liefelijke natuur en de -“rustige rust” die men er geniet. Er is daar geen speelbank, en de -badplaats is dus geen verzameling van den “beau monde” en van dien -anderen “monde”, dien men gewoon is “demi” te noemen, en waarvoor de -fransche geest weldra weer een anderen naam zal uitvinden à -l’improviste. Mijn besluit was spoedig genomen, mijn koffer gepakt, en -bij het instappen van den wagen, die mij zou voeren uit de stad des -vermaaks, der mode, der beschaving, zoo als de Franschen—des zedelijken -vervals, zoo als eenige vrome Schotten zeggen—riep ik haar het vaarwel -toe met deze woorden uit Bérangers La Nostalgie: - - - Adieu, Paris, doux et brillant rivage, - Où l’étranger reste comme enchanté! - - -Men vertrekt des avonds ten acht uren van Parijs. Den volgenden morgen -omstreeks negen uren is men te Bazel, Zwitserlands Rijnpoort aan de -zijde van Duitschland; ten twee uren te Zürich, het zoogenoemde -Zwitsersche Athene. Daar nemen de betooveringen een aanvang: het -landschap wordt hier eerst echt majestueus, terwijl de machtige stilte -u onbeschrijfelijk aangrijpt. De spoortreinen gaan in de kantons Zürich -en St. Gallen niet veel sneller dan de oude postwagens: maar niemand -denkt er aan, daar over te klagen. Als ge het meer van Zürich voorbij -zijt, gaat de tocht langs het Wallenmeer, een der frischste, blauwste -en landelijkste meren van Zwitserland. Men heeft geen oogen genoeg: de -honderd oogen van Argus zouden hier nog onvoldoende wezen. Men geniet -eenige dier zeldzame oogenblikken in het leven, die men nooit vergeet, -en bij wier herinnering het hart nog van verrukking klopt. Lachende -dorpen gaan u voorbij, van den oever van het meer als tusschen -boomgaarden tegen de helling der heuvelen opklimmende; de spoortrein -voert u door slingerende tunnels heen, wier ruwe openingen in -allerbekoorlijkste perspectieven groote kommen helder en doorschijnend -water omlijsten, nu eens van het diepste en donkerste, dan weder van -het verrukkelijkste smaragdgroen vonkelende. Aan de andere zijde van -het meer verheffen geweldig hooge bergen hunne toppen, weerspiegelende -in de kristallen wateren. Aan hunne voeten heeft men zelfs geen pad; -als men echter scherp ziet, meent men hier en daar eenige strookjes -gras te ontwaren; vervolgens, o wonder, ontdekt men op deze bijna -microscopische schiereilandjes een aardig lilliput-achtig huisje, van -welks schoorsteen de rook opwaarts kronkelt: een weinig verder heeft -men een molen in miniatuur, welks fijn rad als door een zilveren draad -in beweging wordt gebracht. Is het mogelijk? Wie zou daar durven wonen? -De onvoorzichtigen! Zal het water, als het maar even onstuimig wordt, -deze kleine wereld niet verzwelgen? En welk een eenzame verblijfplaats! -Zou ooit een boot het durven wagen, zoo dicht bij deze steile, schrille -rotspunten te naderen? Men staat verbaasd: maar te gelijker tijd zegt -men bij zichzelven, dat men wel een van die Robinsons zou willen -zijn—een ganschen zomer in stille afzondering gebannen te wezen in deze -verrukkelijke, deze plechtige natuur! - -Bijna met tegenzin bereikt men het kleine Wallenstad, dat zijn naam aan -het meer geeft; men stoomt midden door twee hooge bergketenen van een -verschillend voorkomen; te Sargans, in den linkerwand, ontsluit zich -eene breede kloof, als om den Rijn genoegen te doen, die, ofschoon nog -een kind, reeds woelig en onstuimig met vrij wat gedruisch over een bed -van keijen naar het meer van Constanz voortwentelt. Ten vijf of zes -uren bereikt men het doel zijner reis, en terwijl men uit den -spoorwagen stijgt, heeft men Ragatz, zedig gegroepeerd op een tien -minuten afstands van het station, aan den voet der bergen voor zich. - -Op het eerste gezicht zou men Ragatz nauwelijks een honderd huizen -geven. Het eerste van allen, op den zandweg, is de kerk, die zich niet -bijzonder onderscheidt. Een fraaie, wit marmeren plaat komt halverwege -boven den muur van het kerkhof uit: als men zich voorover buigt, kan -men het opschrift lezen. Het is de graftombe van den wijsgeer -Schelling, in Augustus 1857 overleden. Een beetje kunst, de herinnering -aan een beroemd man, zijn geen onverschillige zaken: het is een soort -van verwelkoming, die u gunstig stemt. - -De hoofdstraat, waardoor de weg heenloopt, is met hôtels bezet. In de -Tamina (de naam van een bergstroom, die door het dorp heendwaalt en -zich in den Rijn ontlast); In den Thabor, (aldus naar een naburigen -berg genoemd); In den Leeuw,—maar waartoe de andere namen opgesomd? Aan -het einde der straat gaat men een kleine steenen brug over, en heeft -men Hof-Ragatz, het groote hôtel, voor zich, waar in fraaie, met wit -porcelein bekleede vijvers het lauwe water van de bron van Pfeffers, -die drie of vier kilometers hooger nabij een oud klooster ontspringt, -zich uitstort. - -Op zekeren dag vroeg ik aan den baddoctor van Hof-Ragatz, waarin toch -inderdaad, naar zijne meening, de kracht dezer wateren bestond? Met al -het gewicht van een man van ondervinding en kennis, begon hij een -geleerde, ofschoon tamelijk langdradige, uitlegging te geven, maar die -hem, naar ik veronderstel, even weinig als mij scheen te voldoen, bij -gebrek van een woord dat de zaak genoegzaam uitdrukte. Ik was zoo vrij -hem in de rede te vallen: - -“Een mijner vrienden, die hier ten vorigen jare de baden heeft -gebruikt, noemde ze: levendmakende baden.” - -“Juist,” hernam de doctor, terwijl hij in de handen klapte, “juist, dat -is het ware woord. Men kan het niet beter uitdrukken: levendmakende -baden.” - -De huizen der hoofdstraat in de buurt der hôtels schoon nieuw -opgetrokken, zijn volkomen karakterloos; maar zoodra men, hetzij links -of rechts, de kleinere straten of stegen inslaat, bevindt men zich -midden in het oude dorp, dat zich als voorheen op den landbouw blijft -toeleggen. De woningen zijn er van hout, eenigen met overdekte -galerijen, waaronder sleden en winterprovisie zijn opgestapeld. Een -groot aantal zijn van buiten met een soort van maliënkolder bekleed, -uit dunne repen pijnboomhout, op de wijze van vischschubben afgeslepen -en saamgevoegd, bestaande. De boeren hebben een deftig en zachtzinnig -voorkomen. Met genoegen leg ik hier de verklaring af, dat ik gedurende -de drie weken, die ik hier doorbracht, niet één beschonkene heb gezien. -Ik heb geen kind zien slaan, hetgeen meer dan alles voor de goedheid en -het gezond verstand der inwoners pleit. Onderweg liet men nooit na, mij -goeden avond of goeden morgen te wenschen, en dit geschiedde noch op -nederigen noch op trotschen toon. - -Op zekeren dag toen ik op weg naar de post het dorp doorliep, zag ik -boven een deur een uithangbord: het berichtte stilzwijgend dat in dat -huis een drukkerij was en een nieuwsblad werd uitgegeven. Ik klom -eenige trappen op, die naar een kleinen boekwinkel voerden. - -“Hebt gij in dit dorp, vroeg ik den eigenaar, een eigen nieuwsblad?” - -“Ja mijnheer.” - -“Wat behelst het?” - -“De zaken die de gemeente, hare administratie, den landbouw aangaan, de -officiëele stukken van het kanton en van Zwitserland; de voornaamste -gebeurtenissen in het overige gedeelte der wereld; berichten omtrent -den akkerbouw, de nijverheid en de kunst; eenige zedekundige opstellen, -anecdoten, enz.” - -“En heeft dat blad veel geabonneerden?” - -“Bijna al de inwoners.” - -“Zij kunnen dus lezen?” - -“Allen, eenige ouden van dagen uitgezonderd.” - -“En koopt men bij u nog al boeken?” - -“Ik heb geen klagen.” - -“Welke boeken slijt gij het meest?” - -“Godsdienstige en geschiedkundige boeken.” - -“Er zijn hier dus zeker goede scholen?” - -“Twee: de een voor lager, de andere voor middelbaar onderwijs.” - -“Is het onderwijs vrij?” - -“Neen, de schoolplichtigheid is hier aangenomen.” - -“Waartoe dient dit, als het onderwijs zoo algemeen is?” - -“Ik geloof wezenlijk dat de schoolplichtigheid tegenwoordig niet meer -noodig is; maar in den beginne was zij het wel degelijk.” - -Misschien kom ik op dit onderwerp, dat mij altijd na aan het harte -ligt, terug, maar vóór alle dingen moet ik een bezoek aan de bron -afleggen. - -Men volgt den loop der Tamina bergopwaarts; men laat Hof-Ragatz liggen, -gaat voorbij een zaagmolen, een fraaien waterval, en treedt een der -rotskloven binnen, waar geen andere plaats is dan voor den stortvloed -en een voor een klein bochtig pad, waar langs een reeks houten pijpen, -uit holle boomstammen bestaande, heenloopt, en waardoor het water van -de bron van Pfeffers naar Ragatz wordt overgevoerd. De vochtige -overhangende rotswand van den tegenoverliggenden steilen, grijzen, met -dicht boom- en struikgewas bezetten oever is in volmaakte harmonie met -de wilde sprongen, het schuim en het woeste gedruisch der Tamina. Toch -loopt men ongeveer drie kwartier dus voort, terwijl men nu en dan dicht -tegen de rots aan gaat staan, om de karren met één paard en vier -zitplaatsen te ontwijken, die in vollen draf komen aanrijden en u bij -een kromming van den weg zouden kunnen verrassen. Van tijd tot tijd -ziet men landlieden voorbijkomen, met blauwe of roode regenschermen, -die zij nooit verzuimen mede te nemen, terwijl zij u in de volkstaal of -in het fransch groeten, zonder dommen glimlach en zonder belachelijke -nieuwsgierigheid; reizende muzikanten, met contrabassen en koperen -instrumenten beladen; burgerlijke en boersche families; moeders en -jonge dochters, zoo zwitsersche als duitsche, met blozende -aangezichten, en van wie men gevoelt dat zij gelukkig zijn deze -heldere, frissche lucht te mogen inademen. - -Voorbij een door de natuur in de rots gevormden boog ontmoet men eenige -arme drommels op krukken, die u aankondigen dat men het oude -benedictijner klooster van Pfeffers nadert. Niets droefgeestigers, van -nabij zoowel als van ver, dan het voorkomen van dat drie- of viertal -gebouwen, zonder de minste kunst, die in de lengte zich in de steeds -enger wordende bergpas van Pfeffers uitstrekken en haar geheel en al -vullen. Indien men nog verder den loop der Tamina wil nagaan, zonder -het klooster te betreden, moet men den berg tamelijk hoog bestijgen en -niet tegen een vermoeiende klimpartij opzien. Deze weinig beteekenende -gebouwen, het klooster, dagteekenen van de zeventiende eeuw. Na de -opheffing der kloosters door de zwitsersche regeering, dat is te zeggen -omstreeks 1840, heeft men ze als zieken-inrichting verpacht. En -inderdaad is het meer een gasthuis dan een gewoon badhôtel. De pachter -heeft geen cent uitgegeven om het een vroolijk voorkomen te -verschaffen, en hij heeft gelijk gehad: het zou iets onmogelijks zijn -geweest. Reeds bij het binnentreden wordt men door een onaangename -lucht getroffen; vervolgens komt men in een langen, gewitten, laag -gewelfden, vochtigen gang, waar het geen dag en geen nacht is; de -deuren aan weerszijden geven slechts het uitzicht op zwarte keukens en -naakte eetzalen, waar een groot aantal zoo mannelijke als vrouwelijke -bedienden ronddribbelen, allemaal goede, beste menschen, maar die niet -veel aantrekkelijks hebben. Oude klokken laten van tijd tot tijd een -dof geluid hooren: zij schijnen uit gewoonte hare voormalige dienst te -doen en hare oude meesters tot de vroegmis of den vesper op te roepen. -Hoe dieper men doordringt, des te meer voelt men zich tegelijk door een -killen en verstikkenden adem aangegrepen. Men zet den voet in kamertjes -die eertijds als cel hebben gediend, en waar men nu, naar men wil, tot -driehonderd patiënten kan logeeren. Het zijn wezenlijke zieken, die -voor de deuren dezer kleine cachotten, als magere, bleeke, strompelende -schimmen opdagen, terwijl het hun blijkbaar hindert dat men hen ziet. -Hier is niets dat tot vroolijkheid stemt. - -In het eigenlijke hôtel, Hof-Ragatz, komen zij, die voor genot op reis -gaan; meer om rust te zoeken, den zuiveren dampkring en de schoonheid -van het oord te genieten, dan wel om een ernstige badkuur te ondergaan. -Maar hier in dit klooster: nieuwsgierige vraagallen! vraagt geen der -gasten van Pfeffers naar zijne gezondheid. Onvermijdelijk zoudt gij een -lijst hooren: kwaadsappigheid, gevoel van zwakte, hartklopping, -maagpijn, benauwdheden, zwaarmoedigheid, slechte bloedsomloop, -huiduitslag, volbloedigheid, aandoening der slijmvliezen... op zeer -weinig uitzonderingen na al de kwalen waaraan de menschheid onderhevig -is. Hij, die werkelijk in een lijdenden toestand verkeert, bekommert -zich weinig om de schoone landschappen, ontwijkt het gezelschap der -gelukkigen in Ragatz, trotseert de verveling, en slaat zijn tent hier -in het kloostergebouw, zoo dicht mogelijk bij de bronnen, op. - -Om deze beroemde bronnen te bezoeken, moet men een kaartje van een -franc en een gids hebben. - -Als de laatste deur van het laatste gebouw opengaat is de indruk -onbeschrijfelijk. Hier zijn de versregels van onzen Klijn [3] - - - De logge poort barstte op:—ontzaglijk oogenblik! - Daar stond ik vastgeklemd, daar half versteend van schrik, - - -volmaakt van toepassing. Eene jonge engelsche dame die haar echtgenoot -bij den arm hield, ging een paar schreden voor mij uit; zij verloor -haar flegma geheel en al en slaakte een kreet, waarin bewondering en -ontzetting om den voorrang streden. Aan de beide boorden van de Tamina -schieten geweldige rotsen op, alsof ze leven en zich bewegen: die van -den rechter oever zich op die van den linker stortende, en deze zich -buigende als om te vluchten, maar hier en daar zich pijnlijk krommende -onder de ruwe aanvallen harer vijandinnen: het is een strijd van reuzen -in de onderwereld! - -Op sommige plekken zien deze rotsen er bleekwit als spoken uit: op hare -ruwe, afgeknotte zijden ontwaart men geen grassprietje, zelfs geen -zweem van mos. Een onwillekeurige, instinctmatige siddering maakt dat -gij een paar schreden achteruit gaat, uit vrees dat zij naar beneden -zullen tuimelen. Het onregelmatig uitgetande, afgebrokkelde gewelf, -door hare breede randen gevormd, is verbazend hoog. Van afstand tot -afstand ontwaart men door eenige ronde openingen den blauwen hemel, -eenige zonnestralen, op gouden dunne draden gelijkende, en enkele -heesters; de tegenstelling doet u huiveren: men zou wenschen liever -eensklaps daar boven verplaatst te zijn. De ooren worden niet minder -dan de oogen door een angstige gewaarwording overmeesterd. De Tamina -bruist en buldert woedend tusschen de opgestapelde rotsbrokken door; -hare schuimende vallen, hare beurtelings witte of sombere wateren -stuiven met woest geraas den helschen afgrond uit. Te midden van deze -wanorde en dit oorverdoovende geweld gaat men eenige honderde schreden -voort op een soort van nauwen, vochtigen, houten trap, zoo goed -mogelijk van leuningen voorzien, langs de rotsen aan de linkerzijde, en -bereikt men een punt, waar men boven zich door het gewelf een grooter -opening ontwaart. Men stuit voor een kleinen muur met twee lage deuren, -waaruit een dikke rook u tegenwalmt; een dezer deuren geleidt naar de -hoofdbron, den Ketel. Eer men er binnen gaat is het geraden zich -gedeeltelijk te ontkleeden, om te voorkomen dat men in een bad van -zweet geraakt, en een fakkel voor zich uit te laten dragen. De gang is -zeer nauw. Een vijftig schreden verder blijft men op den drempel van -een druipsteenrots staan, zes tot acht voet in diameter en met het -water der bron gevuld, wier hitte zeven-en-dertig graden van den -honderdgradigen thermometer bedraagt. De andere deur geleidt naar een -kleine nis; waar op een peilschaal de afwisselende hoogte van het water -der bron is aangewezen. Twee geweldig groote pijpen, op slangen -gelijkende, komen uit de rots te voorschijn en voeren het water, de een -naar het klooster, de ander naar Hof-Ragatz heen. - -De reizigers, die elkander in dit somber verblijf ontmoeten, zijn -ernstig gestemd en bewaren een diep stilzwijgen. Het is inderdaad iets -geheel anders dan men zich voorgesteld had! Zwitserland levert niets -verschrikkelijkers op. Zeker verhaal, dat men elkander in het oor -fluistert, draagt er niet weinig toe bij om het verschrikkelijke nog -verschrikkelijker te maken. Eenige jaren geleden bevond zich een heer -met zijn vrouw en kinderen op het houten staketsel, dat rondom de rots -heenloopt. Zij waren met hun negenen en in twee groepen verdeeld. Een -der meisjes wilde van de eene groep naar de andere snellen. Plotseling -laat een steen van het gewelf los en valt haar op het hoofd. De vader -schiet toe, grijpt zijn kind juist op het oogenblik, dat het in den -woedenden stroom dreigt neer te storten, en draagt het op zijne -schouders tot aan de groote zaal van het hôtel: helaas! er was geen -hulp meer noodig... Het meisje sluimert op het kerkhof van Ragatz, in -de nabijheid van den ouden Schelling. - -Ik kan mij dit verschrikkelijke voorval maar niet uit de zinnen zetten, -terwijl ik bij het verlaten van het klooster de naburige hellingen -opklauter. Verlangend om over deze vreeselijke gewelven voort te -schrijden, betreed ik een pad, dat door zijn steilte doet duizelen en -eertijds naar het dorp Pfeffers voerde, en het verwondert mij, bij het -zien loslaten van eenige stukken steen, die voor mijne voeten naar -beneden rollen, dat men hier, zoowel als in geheel Zwitserland, niet -meer ongelukken te betreuren heeft. Aan den rand dezer afgronden hebben -zich boomen geplant en dringen hunne wortels de rotskloven in. Moet -niet de grond, ten gevolge van zware regens en schokkende stormwinden -doorweekt, de losgewerkte steenen naar beneden in den afgrond laten -tuimelen? Toch verzekeren de oudste lieden dat de dood van dat meisje -het eenige ongeluk is, waarvan zij ooit hebben hooren spreken. - -Bij mijn terugkomst vroeg de kellner van Hof-Ragatz, of ik het dorp -Pfeffers had bezocht. Een dorp? Neen.—Hij wees mij de ligging op de -kaart aan en na den maaltijd begaf ik mij langs een heerlijken weg, -die, achter het hôtel, over de zijden van den berg heenslingert en door -fraai geboomte beschaduwd wordt, derwaarts. Hoe hooger men stijgt, des -te verder waart het oog naar alle kanten over het breede Rheinthal. -Nabij den top kan men een weinig uitrusten in de schaduw van de -bouwvallen eens ouden torens. Het dorp is niet verre verwijderd: men -heeft daar nog een oud benedictijner klooster, dat thans in een -krankzinnigengesticht is herschapen. Terwijl ik voorbijging ontdekte ik -een half dozijn dezer arme ongelukkigen achter de getraliede vensters; -zij lieten eensklaps dien doordringenden lach hooren, die mij diep door -de ziel ging, te akeliger te midden van deze prachtige natuur. Het -dorp, in een frissche vallei gelegen, loopt langs de andere zijde van -den met pijnboombosschen overschaduwden berg naar beneden. Een poos -lang vertoefde ik onder de warande van de herberg “de Duif”, om daar -rustig de laatste uren van den dag te genieten, en eerst in den nacht -keerde ik te Ragatz terug. Er lag over het landschap een ernst, die tot -diep nadenken stemde. - -Een uitzicht uit het uitmuntende hôtel, een der besten die in -Zwitserland bestaan, is een waar genot; eene beschrijving er van bijna -onmogelijk—en toch mag ik er niet van zwijgen, omdat de indruk van het -geheel mij telkens medesleept en ik dien wil trachten te bewaren. Voor -mijne voeten strekt zich eene breede vlakte uit, overdekt met -landelijke woningen, vruchtboomen, golvend graan en groene grasperken. -Die vlakte wordt doorsneden door den Rijn, die uit de omstreken van -Splügen, ongeveer dertig mijlen van hier, neerdaalt en te midden van -die vruchtbare velden henenglijdt, in het onschuldig en zoet gevoel -zijner jeugd, zonder het minste voorgevoel van den gevaarlijken sprong, -waaraan hij te Schaffhausen zal moeten gelooven, van de stijve -millionairs, waarvoor hij zich zal moeten bukken onder de brug van -Bazel, van de romantische avonturen, die hem wachten tusschen Bingen en -Keulen, en van zijn droevig uiteinde in Katwijk’s dorre duinen. - -Op zijn anderen oever verheffen zich amphitheatersgewijze de bloeiende -heuvels van het kanton van Graauwbunderland, en boven die heuvels de -rotsachtige en steile top van de Falknis, wier tooverachtige aanblik -voldoende is om reeds in den morgen al uwe plannen voor den dag in -duigen te doen vallen, even als die bergen van magneet, waarvan de oude -reizigers spreken, welke de schepen deden vastliggen door het daaraan -bevestigde ijzerwerk tot zich te trekken. - -Zij die de zee niet anders gezien hebben dan in het voorbijgaan langs -een of ander strand, kunnen zich niet verbeelden dat hare eindelooze -watervlakte ieder oogenblik eene verbazingwekkende verscheidenheid van -tafereelen kan aanbieden. Hun die niet tusschen de bergen geleefd -hebben, is het eveneens onbekend welk eene verandering er op het -voorhoofd dier schijnbaar zoo gelijkvormige reuzen plaats heeft. - -Zeeën en bergen, ontzettende wonderen der natuur, er ligt in de -beschouwing van uw verheven schoon eene onuitsprekelijke -bekoorlijkheid, waarvan geen woorden een denkbeeld kunnen geven! Hij -die zijn geest met uwe aanschouwing heeft vervuld, wendt er zich -slechts met verblinding, neen met aanbidding van af, maar waagt het -niet uwe heerlijkheid te schetsen! - -De Falknis, wier puntige top boven de haar omringende bergen uitsteekt, -even als de spits van een gothische hoofdkerk boven de muren eener -stad, lokt mij gedurig tot de aanschouwing van een nieuw tooneel uit. -Nu eens is haar kruin bij het aanbreken van den dag verzilverd als de -schedel van een grijsaard; dan weder verheft zij zich zwart en donker -als een vuurtoren in de schaduw, wanneer zijne lichten zijn uitgedoofd. -Onophoudelijk hoopen de wolken zich op haar kruin op. Somtijds -ontrollen zij zich in dunne vlokken, een sjerp gelijk, langs hare -zijden; op een anderen tijd, door een onstuimigen wind voortgezweept, -vliegen en stormen zij over de rotsen als gewiekte ruiters; wederom -later bedekken zij haar top met een azuren sluier, die zich in het -blauw des hemels verliest. Ieder oogenblik doet zich de Falknis aan het -oog in een geheel ander karakter voor, even als een door een -geheimzinnigen geest bezield beeld, waarop de glans eener vroolijke -gedachte de uitdrukking eener diepe droefheid vervangt. - -Tijdens mijn verblijf alhier bracht ik een bezoek aan den eerwaardigen -deken van Ragatz. - -Men herkent de een eind van de kerk gelegen woning des pastoors aan een -houten hek en een kleine met wijngaarden beplante laan, die naar de -overwelfde bleekroode deur van het huis geleidt. Ter rechter- en -linkerzijde kronen twee kleine aloës, het bewijs dat men in de buurt -van Italië is, twee kunstelooze pijlers; daaronder staan eenige -fuchsia’s en een paar vijgeboomen. Ik trok aan een koperen schelknop, -en voor een venster der eerste verdieping vertoonde zich het gelaat -eener tamelijk bejaarde vrouw, die mij iets vroeg in een beter te -begrijpen dan te verstaan duitsch patois.—Ik antwoordde dat ik den -deken wenschte te spreken.—Terstond werd de deur geopend. De goede -vrouw wees mij daarop de deur waar ik zijn moest, aan het einde van den -gang, welks gewitte muren met eenige weinig beteekenende godsdienstige -prenten versierd waren. - -De deur van het vertrek stond open. De deken was bezig het een of ander -in een register te schrijven, zoodra hij mij zag trad hij mij te -gemoet. - -Hij was een kleine min of meer zwaarlijvige grijsaard, op wiens open -gelaat verstand en goedheid te lezen stonden. Hij droeg geen tonsuur, -maar zijne grijze haren waren midden op het hoofd gescheiden. Hij sprak -zeer verstandig en met gevoel, en had zachte oogen; hij was in het -zwart, maar zijne kleeding dagteekende niet van vandaag of gisteren. - -Na eenige ontschuldigingen over mijn wellicht ontijdig bezoek, dat voor -hem van geen belang kon zijn, bekende ik dat alleen een zekere -nieuwsgierigheid mij tot hem gevoerd had. - -“Ik heb,” zeide ik tot hem, “op het kerkhof een marmeren gedenkteeken -zien, ter nagedachtenis van Schelling opgericht. Het is dan toch waar, -dat deze voor zijn overlijden tot de katholieke kerk is overgegaan? - -“Neen, hernam de deken; de begraving op ons kerkhof heeft dat gerucht -ten onrechte verspreid. De protestanten zijn te Ragatz nog lang niet -talrijk. Wel is waar zijn zij de rijksten van de gemeente, de -logementhouders, de kooplieden en industriëelen, en ongetwijfeld zal er -een tijd komen dat ook zij hun kerk en kerkhof zullen hebben, maar tot -op dezen dag begraven zij hunne dooden in den gewijden grond der -katholieken. Doorgaans woon ik die laatste plechtigheid bij en spreek -ik eenige afscheidswoorden, die altijd met liefde worden aangehoord. -Dat is dan ook de reden dat gij Schelling’s graf naast dat der onzen -hebt aangetroffen. De beroemde hoogleeraar was ruim een maand hier. Hij -was bijna tachtig jaar; men koesterde de hoop dat de baden zijn leven -nog wat zouden helpen rekken. Zijn vriend, de rechtsgeleerde Savigny en -diens familie, alsmede Brentano, waren met hem medegekomen. Mevrouw de -Savigny, die evenals een harer zonen katholiek is, had mij gaarne bij -Schelling willen toelaten; maar dit zou den schijn kunnen gehad hebben -van onbetamelijk indringen mijnerzijds.— - -Hebt gij, dus vervolgde hij, onder de versiersels, die rondom -Schelling’s beeltenis staan, die pijlbundels wel opgemerkt, zooals men -ze veelal op de grafmonumenten van krijgsbevelhebbers aantreft? Het -zijn de wapens van het kanton. Ons Bestuur heeft op deze wijze hulde -willen brengen aan den grooten wijsgeer en aan wijlen den koning van -Beieren, [4] die de graftombe heeft laten oprichten. Voor een jaar of -wat bezocht de koning Ragatz. Hij is katholiek. Zoodra hij was -aangekomen, is hij alleen naar het graf van zijn ouden leermeester -gegaan, is daar met ontbloot hoofd op de knieën gevallen en heeft er -een geruimen tijd gebeden. Vervolgens is hij mij een bezoek komen -brengen, en heeft hij mij den naam gevraagd van de persoon, die zoo -zorgvol het graf van zijn vroegeren Mentor met groen en bloemen heeft -versierd. Ik noemde hem mijne zuster (haar die gij bij het binnenkomen -moet gezien hebben). Hij verzocht mij haar te laten roepen en bedankte -haar allervriendelijkst. - -“Eenige maanden later zond hij mij,.... maar sta mij toe even dit -kastje te openen.” - -Hij haalde daaruit een wijwatersbakje te voorschijn, ongeveer drie palm -hoog en met een fraai schilderstukje op ivoor, Jezus en de Heilige -Maagd voorstellende. Achterop stond een opschrift in het duitsch: -“Geschenk van den koning van Beieren, Maximiliaan, aan Elisabeth -Federer, voor de zorgen door haar aan het graf van Schelling gewijd.” - -“Dit is niet alles, voegde de deken er bij. De koning had een mijner -gebreken, mijne kwade gewoonte van te snuiven, opgemerkt. Hij had er -niets van gezegd, maar zie eens.” - -En hij liet mij een fraaie gouden snuifdoos zien, waarop de gekroonde -initialen des konings gegraveerd waren. - -“Het schijnt dat gij die niet dagelijks gebruikt,” zeide ik -glimlachend. - -“Goud! neen, mijnheer. Ik ben de zoon van een boer; mijne zuster is -eene boerin, en bijna al mijn parochianen zijn boeren.” - -Hij deelde mij voorts eenige bijzonderheden omtrent Schelling mede, die -ik hier voorbijga. Al zijne woorden ademden verdraagzaamheid en -zachtheid. - -Deze goede geestelijke heeft reeds lang te Ragatz zijn verblijf. - -“Een vijf-en-twintig jaar geleden,” verhaalde hij mij, “geleken hier al -de huizen op dat, hetwelk daarover mijn woning ligt. (En hij wees mij -een armoedig houten kluisje, waarvan het dak vrij slecht tegen de -ongenade van den wind beschutte, daar het alleen vastgehouden werd door -eenige daarbovenop gelegde zware stukken steen). Sedert heeft men meer -dan tachtig fraaie huizen opgetrokken, de hôtels niet medegerekend, -terwijl er nog alle jaren wordt bijgebouwd.” - -De brave pastoor sprak met groote ingenomenheid over den zedelijken -toestand zijner gemeente. “Tot nu toe,” voegde hij er met blijkbare -voldoening en dankbaarheid bij, “zijn de vreemdelingen, die hier de -baden komen gebruiken, eerlijke, trouwhartige Duitschers, die met hun -geld de weelde en het verderf niet medebrengen.” - -Door mijn onbescheidene kennis in ’t nauw gebracht, bekende de deken, -niet zonder eenige verlegenheid, dat de oude bewoners van Pfeffers (dat -wil zeggen de monniken) eertijds, en vooral in de laatste tijden, geen -al te goeden invloed hadden uitgeoefend. - -“Niet alles wat van daar kwam,” zeide hij hoofdschuddende, “was uit den -hemel. - -“Na het opheffen van het klooster, en ook sedert de daaraan behoord -hebbende, maar thans onder de boeren verdeelde gronden beter zijn -bebouwd, zijn ook de zeden der dorpelingen grootelijks verbeterd; ook -is het dorp veel welvarender.” - -Ik kon merken dat hij met een naburig kanton vrij wat minder ingenomen -was, dan met dat zijner eigene woonplaats. - -“Wij moeten ons nog,” mompelde hij, “van eenige slechte overblijfsels -van die Graauwbunderlanders ontdoen.” En hij wees bedenkelijk naar den -kant der westelijke bergen, waar, naar men wil, de zeden der bewoners -niet in al te goeden reuk staan. - -Het herderlijk werk van den geestelijke bleek mij lang niet -gemakkelijk. Een deel toch zijner kudde is op de bergen verspreid, een -ander woont aan de oevers van den Rijn. Het dorp Maienfeld, dat men -vlak tegenover Ragatz, aan den anderen kant der rivier, ziet, behoort -tot Chur en is protestant, maar men treft onder zijne bewoners toch ook -enkele katholieken aan, en ook aan deze verstrooide schapen zijner -kudde brengt de pastoor van Ragatz geestelijke hulp. - -Het bezoeken van de scholen, die in een ruim gebouw van het dorp -allervoortreffelijkst en onder zijn toezicht zijn ingericht, scheen hem -bovenal ter harte te gaan. - -Ik verzocht hem een en ander omtrent deze scholen mede te deelen, en -hij voldeed hieraan met de meeste bereidvaardigheid. - -Het onderwijs, verhaalde hij, is hier alleen verplichtend gedurende de -wintermaanden, dat wil zeggen, gedurende den tijd dat de kinderen niet -op het veld kunnen werken. - -Ieder moet het onderwijs op de school van zijn zesde tot zijn dertiende -jaar volgen. Van de enkele malen dat een kind de school verzuimt wordt -nauwlettend aanteekening gehouden; op dit verzuim staat altijd een -kleine boete, die ook zonder moeite wordt geïnd. Dit stelsel van -schoolplichtigheid sluit trouwens het schoolgeld niet uit, hetwelk voor -het geheele jaar niet meer dan drie francs bedraagt. Op de lagere -school wordt onderwijs gegeven in het lezen, het schrijven, het -rekenen, het duitsch, de bijbelsche historie, de vaderlandsche -geschiedenis en de eerste beginselen der muziek. - -Het bezoeken van de middelbare school is niet verplichtend. Men leert -daar fransch, latijn, wiskunde, geschiedenis, natuurlijke geschiedenis, -aardrijkskunde en de beginselen der technologie. Iedere leerling -betaalt jaarlijks daarvoor dertig francs. De kinderen, die op de lagere -school het meest hebben uitgemunt, gaan gewoonlijk tot de middelbare -over, en van daar kunnen de meest begaafden hunne opleiding aan de -hoogeschool te St. Gallen voltooien. Er bestaan weinig voorbeelden, dat -deze jongelieden later niet naar Ragatz terugkeeren, waar zij zeker -zijn goed gezelschap en een bestaan te zullen vinden. In den regel -draagt het gewestelijke verkeer, en de nabijheid der steden onderling, -veel bij om door geheel Zwitserland allen, die zich meer bepaald met -eenig studievak bezig houden, met elkander in aanraking te brengen. Met -een glimlach van innige tevredenheid verklaarde de pastoor mij, dat het -onderwijs nooit eenig verschil tusschen den onderwijzer en hem had doen -ontstaan. - -Evenals al de ambtenaren worden de pastoors van Ragatz door de -bevolking gekozen. Het algemeen stemrecht is hier sedert lang in zwang. -Men telt er driehonderd kiezers. Als een pastoor of vicaris komt te -overlijden of zijn ontslag verlangt, bericht men in het dagblad dat de -plaats vacant is, en noodigt men de kandidaten uit, aan den bijzonderen -raad der gemeente zekere officiëele bescheiden mede te deelen, die men -te St. Gallen afgeeft. De verkiezing heeft in de kerk plaats. De -benoeming geschiedt eerst tijdelijk; na verloop van een jaar wordt zij -voor goed bevestigd. Het vaste inkomen van den deken bedraagt ongeveer -duizend francs. Dit inkomen is zeker niet groot, maar de onkosten van -de pastorie zijn zeer gering, de behoeften van den geestelijke niet -vele, en het leven is er niet duur. - -Volslagen armoede is te Ragatz iets schier onmogelijks. Om tot gebrek -te vervallen zouden er vrij wat kwade wil of niet zeer alledaagsche -ondeugden noodig zijn. De welgeplaatste zucht om tot eenige welvaart te -geraken wordt daarbij onder de inwoners door een stelsel ondersteund, -dat algemeen verdient gekend te worden. De gemeente Ragatz namelijk -bezit bosschen en eenige gronden. Zij breidt haar grondgebied -aanmerkelijk uit door langzamerhand land te winnen, dat zij ontrooft -aan den kwaadwilligen Rijn, die, in den regentijd en bij het smelten -der sneeuw, links en rechts in het dal over een groote uitgestrektheid -buiten zijne oevers treedt. Daar zijne wateren niets van de -vruchtbaarmakende hoedanigheden van den Nijl bezitten, brengen die -overstroomingen niets dan schade te weeg. De inwoners van Ragatz hebben -daarom het rivierbed verdiept, en daardoor tevens den stroom voor de -scheepvaart geschikter gemaakt, en, in vergelding voor dezen nuttigen -arbeid, hebben zij de eertijds aan overstrooming blootgestelde landen -onder elkander mogen verdeelen. Gedurende de eerste jaren is deze grond -niet zeer vruchtbaar. In den aanvang groeien er slechts enkele lage -heesters en wat veevoerder. Maar met behulp van eenige kunstmiddelen -verrijzen er allengs stevige boomen, en ongevoelig gaat de dorre -aardlaag in een vette en vruchtbaardere over. - -De verdeeling van deze aangewonnen gemeentegronden heeft op de volgende -wijze plaats. Ieder burger van Ragatz heeft levenslang recht op een -deel van de opbrengst dezer bezitting, bestaande in het weiden op de -grasvlakten van den berg, het vellen van een zekere hoeveelheid hout, -en het vruchtgebruik van een stuk land. Als ik mij niet bedrieg worden -deze kavelingen tegenwoordig op een kleine tweehonderdvijftig geschat. -Zoodra er een door overlijden openvalt, wordt zij toegewezen aan den -oudsten burger onder diegenen, welke nog geen aandeel hebben. Over het -algemeen krijgt men op zijn vijf- of zes-en-twintigste jaar er een. Na -den dood van den man blijft de vrouw in het bezit van dat voorrecht; -zij kan het land laten bebouwen, gelijk ook de ouden van dagen doen, -die zelven niet meer tot arbeiden in staat zijn. Op den eersten Januari -van ieder jaar komen de jonge lieden, die aanspraak meenen te mogen -maken op een kaveling, met de nieuw aangenomen burgers bijeen, en -indien er zijn, die door gelijken leeftijd of om eene andere reden -dezelfde rechten hebben, beslist het lot tusschen hen. Men heeft -natuurlijk eenige bepalingen gemaakt om te voorkomen dat dit -vruchtgebruik door sommigen niet worde aangewend om den grond uit te -putten. Als men bij voorbeeld een boom velt, is men verplicht een -anderen daarvoor in de plaats te planten. - -Zeer zeker zou een gezin of zelfs een enkel persoon alles behalve -welgesteld zijn, indien hij niets bezat dan één van zulke kavelingen. -Dat ziet men ook bijna nooit. Er is geen enkele burger, die niet een -klein vaderlijk erfgoed beheert of eenig vak van nijverheid uitoefent. -Alle inwoners dezer gemeente, bijna zonder uitzondering, onderscheiden -zich door arbeidzaamheid; spaarzaamheid en innige gehechtheid aan hunne -woonplaats. Een akker, een boomgaard en een aandeel in de algemeene -bezitting—ziedaar reeds genoeg om een Ragatzer aan den vaderlijken -grond te boeien; het gevoel van eigenwaarde, van verantwoordelijkheid -en plicht dringt hem tot een nauwlettend beheer. Daarbij zijn de zeden -en gewoonten te Ragatz hoogst eenvoudig; men heeft weinig behoeften; -men zoekt hier het geluk elders dan in den rijkdom en de weelde. - -“Hoeveel inkomen moet een gezin hebben,” vroeg ik, “om geen gebrek te -lijden?” - -“Een gehuwd paar moet, het eene jaar door het andere, een som van -honderd francs in geld en daarenboven de waarde van vierhonderd francs -in producten hebben.” - -“En een burgergezin? het uwe bij voorbeeld?” (het gold hier een gezin -van zeven personen.) - -“Men is hier zeer welvarend, ja bijna rijk, met een inkomen van -tweeduizend francs in voortbrengselen en in specie.” - -“Brengt men de wintermaanden hier niet een weinig vervelend door?” - -“Volstrekt niet: wij hebben onze eigene kleine concerten, bals, -letterkundige, wetenschappelijke en landbouwkundige bijeenkomsten. Ook -brengt men soms, bij wijze van uitspanning, bezoeken aan verwanten, -vrienden of bekenden in de steden St. Gallen, Zürich, en Freiburg.” - -Ragatz wordt door twee gemeenteraden bestuurd. Onder het beheer van den -een staat alles wat op de veiligheid, de policie, de gezondheid -betrekking heeft; de ander bestuurt de bezittingen, de financiën, en -regelt de belastingen. Aan verschillende bijzondere commissiën is de -zorg voor het onderwijs en van den landbouw opgedragen. Weder anderen -belasten zich met de winteruitspanningen, zoo als de muziek, de -verschillende voorlezingen, enz. Deze verdeeling der -gemeentebetrekkingen, door de vrije keuze der inwoners bepaald, maakt -dat de kundigste dorpsbewoners ieder op zijne beurt de eer kunnen -genieten om als regenten te mogen medewerken tot den bloei en den -voorspoed der gemeente. - -De bekendheid der baden van Pfeffers dagteekent van de veertiende eeuw, -als wanneer daar reeds een bad-inrichting bestond. Dit etablissement -was aan het einde van de bergkloof gelegen, en gebouwd op dwars over de -Tamina geslagen eiken planken, en rechts en links door de rots -ingesloten. Het bestond uit verscheidene cellen en uit drie groote -vijverkommen, waarin men gewoonlijk het bad nam. Men kan zich een -denkbeeld vormen van het akelige van zulk een verblijf, en van de daar -heerschende duisternis, als men nagaat dat men te midden van deze dicht -opeengedrongen rotsen ter nauwernood door een duizend voet hooge kleine -opening slechts een straaltje licht opving, terwijl onder den vloer een -bruisende en loeiende stroom voortwoelde en men overal om zich heen -niets anders had dan zwarte muren, die zich in nog dieper duister -verloren. Het afdalen in deze kolk was schrikwekkend. Er was geen ander -middel om die te bereiken dan langs een ladder voor de stoutmoedigsten, -en door middel van een soort van draagstoel, aan een lang touw -opgehangen, voor de vreesachtigsten en zwaksten. Een groot aantal liet -zich alleen geblinddoekt naar beneden zakken; eenigen traden verschrikt -terug en zagen liever van de genezing af, dan zich aan zulk een tocht -te wagen. Van de hand van Pascalis, den afgezant van Hendrik IV, -bestaat nog een merkwaardige beschrijving in latijnsche verzen, In -Fabariæ thermas, van de baden van Pfeffers. Men kan er uit zien welk -een akeligen indruk zij maakten, een indruk waarvoor later geslachten, -dank zij hun zin voor schilderachtige en trotsche natuurtooneelen, een -weinig minder vatbaar zijn. Het begin dezer verzen, die ik hier -vertaald mededeel, mogen tot slot strekken van deze vluchtige schets. - -“Er bestaat bij de Rhetiërs een door haar omvang bewonderenswaardige -spelonk. Verschrikkelijke met mos bekleede rotsen steken haar norsche -kruinen rondom haar op. De schaduw en de nacht worden er nog zwarter, -en in deze duisternis wemelt het van spoken. Een stortvloed werpt er -zich met geweldige golven en als een waanzinnige in af, doet zijne -schuimende wateren van den top der bergen nederstorten, en den voet -dezer afschrikbarende rotsen doorknagende, boort hij door de spelonk -heen en komt er aan de andere zijde even woest uit te voorschijn. Pan, -de Faunen, noch de wulpsche satyrs kiezen deze plek ooit tot hun -verblijf. Iedereen, die den ingang nadert en de verschrikkelijke vormen -ontwaart, waarin deze spelonk verborgen is, wordt van schrik -overmeesterd en, in vlugheid den Eurus overtreffende, keert hij haastig -op zijne schreden terug. Hier inderdaad schijnen de Schrik en de -Ontzetting hun troon te hebben gevestigd. - -Gelukkig dat heden ten dage aan het publiek een gemakkelijker toegang -tot de baden geopend is—en de vrees voor spoken niemand meer kwelt, die -hier herstelling komt zoeken van ware of ingebeelde kwalen, of om aan -het hart der natuur nieuwe kracht te verzamelen, ten einde aan de -beslommeringen en zorgen van het somtijds zoo veelbewogen leven moedig -het hoofd te bieden. - - - - - - - - -AANTEEKENINGEN - - -[1] Gevers van Endegeest. Zitting van de 2de kamer der Staten-Generaal, -25 Nov. 1851. Sloet tot Oldhuis. id. van 6 December deszelfden jaars. - -[2] Naar aanleiding dezer woorden bevelen wij ieder, die zijn geest wil -verrijken met een deel van de kennis der natuur, ten sterkste de lezing -aan van Witte’s: ’t Groote in ’t kleine. Praatjes over planten,—een met -groote zaakkennis, maar tevens met bewonderenswaardigen tact geschreven -werk, dat den auteur alleszins vereert. - -[3] Zwitserland. Tweede zang. - -[4] Jozef Maximiliaan II. - - -*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK RAGATZ EN PFEFFERS *** - -Updated editions will replace the previous one--the old editions will -be renamed. - -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the -United States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for an eBook, except by following -the terms of the trademark license, including paying royalties for use -of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for -copies of this eBook, complying with the trademark license is very -easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation -of derivative works, reports, performances and research. Project -Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may -do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected -by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark -license, especially commercial redistribution. - -START: FULL LICENSE - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg-tm License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project -Gutenberg-tm electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the -person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph -1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm -electronic works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the -Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when -you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country other than the United States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work -on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the -phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: - - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and - most other parts of the world at no cost and with almost no - restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it - under the terms of the Project Gutenberg License included with this - eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the - United States, you will have to check the laws of the country where - you are located before using this eBook. - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase "Project -Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format -other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg-tm website -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain -Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works -provided that: - -* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation." - -* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm - works. - -* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - -* You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of -the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the Foundation as set -forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any -Defect you cause. - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at -www.gutenberg.org - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's business office is located at 809 North 1500 West, -Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up -to date contact information can be found at the Foundation's website -and official page at www.gutenberg.org/contact - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without -widespread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine-readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular -state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of -volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. - -Most people start at our website which has the main PG search -facility: www.gutenberg.org - -This website includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/old/66001-0.zip b/old/66001-0.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index ce0498f..0000000 --- a/old/66001-0.zip +++ /dev/null diff --git a/old/66001-h.zip b/old/66001-h.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index 9a4ba49..0000000 --- a/old/66001-h.zip +++ /dev/null diff --git a/old/66001-h/66001-h.htm b/old/66001-h/66001-h.htm deleted file mode 100644 index b2800c9..0000000 --- a/old/66001-h/66001-h.htm +++ /dev/null @@ -1,2135 +0,0 @@ -<!DOCTYPE html -PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> -<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2021-08-06T08:25:36Z using SAXON HE 9.9.1.8 . --> -<html lang="nl"> -<head> -<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8"> -<title>Ragatz en Pfeffers</title> -<meta name="generator" content="tei2html.xsl, see https://github.com/jhellingman/tei2html"> -<meta name="author" content="Anoniem"> -<link rel="coverpage" href="images/new-cover.jpg"> -<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> -<meta name="DC.Creator" content="Anoniem"> -<meta name="DC.Title" content="Ragatz en Pfeffers"> -<meta name="DC.Language" content="nl-1900"> -<meta name="DC.Format" content="text/html"> -<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg"> -<style type="text/css"> /* <![CDATA[ */ -html { -line-height: 1.3; -} -body { -margin: 0; -} -main { -display: block; -} -h1 { -font-size: 2em; -margin: 0.67em 0; -} -hr { -height: 0; -overflow: visible; -} -pre { -font-family: monospace, monospace; -font-size: 1em; -} -a { -background-color: transparent; -} -abbr[title] { -border-bottom: none; -text-decoration: underline; -text-decoration: underline dotted; -} -b, strong { -font-weight: bolder; -} -code, kbd, samp { -font-family: monospace, monospace; -font-size: 1em; -} -small { -font-size: 80%; -} -sub, sup { -font-size: 67%; -line-height: 0; -position: relative; -vertical-align: baseline; -} -sub { -bottom: -0.25em; -} -sup { -top: -0.5em; -} -img { -border-style: none; -} -body { -font-family: serif; -font-size: 100%; -text-align: left; -margin-top: 2.4em; -} -div.front, div.body { -margin-bottom: 7.2em; -} -div.back { -margin-bottom: 2.4em; -} -.div0 { -margin-top: 7.2em; -margin-bottom: 7.2em; -} -.div1 { -margin-top: 5.6em; -margin-bottom: 5.6em; -} -.div2 { -margin-top: 4.8em; -margin-bottom: 4.8em; -} -.div3 { -margin-top: 3.6em; -margin-bottom: 3.6em; -} -.div4 { -margin-top: 2.4em; -margin-bottom: 2.4em; -} -.div5, .div6, .div7 { -margin-top: 1.44em; -margin-bottom: 1.44em; -} -.div0:last-child, .div1:last-child, .div2:last-child, .div3:last-child, -.div4:last-child, .div5:last-child, .div6:last-child, .div7:last-child { -margin-bottom: 0; -} -blockquote div.front, blockquote div.body, blockquote div.back { -margin-top: 0; -margin-bottom: 0; -} -.divBody .div1:first-child, .divBody .div2:first-child, .divBody .div3:first-child, .divBody .div4:first-child, -.divBody .div5:first-child, .divBody .div6:first-child, .divBody .div7:first-child { -margin-top: 0; -} -h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4, .h5, .h6 { -clear: both; -font-style: normal; -text-transform: none; -} -h3, .h3 { -font-size: 1.2em; -} -h3.label { -font-size: 1em; -margin-bottom: 0; -} -h4, .h4 { -font-size: 1em; -} -.alignleft { -text-align: left; -} -.alignright { -text-align: right; -} -.alignblock { -text-align: justify; -} -p.tb, hr.tb, .par.tb { -margin: 1.6em auto; -text-align: center; -} -p.argument, p.note, p.tocArgument, .par.argument, .par.note, .par.tocArgument { -font-size: 0.9em; -text-indent: 0; -} -p.argument, p.tocArgument, .par.argument, .par.tocArgument { -margin: 1.58em 10%; -} -td.tocDivNum { -vertical-align: top; -} -td.tocPageNum { -vertical-align: bottom; -} -.opener, .address { -margin-top: 1.6em; -margin-bottom: 1.6em; -} -.addrline { -margin-top: 0; -margin-bottom: 0; -} -.dateline { -margin-top: 1.6em; -margin-bottom: 1.6em; -text-align: right; -} -.salute { -margin-top: 1.6em; -margin-left: 3.58em; -text-indent: -2em; -} -.signed { -margin-top: 1.6em; -margin-left: 3.58em; -text-indent: -2em; -} -.epigraph { -font-size: 0.9em; -width: 60%; -margin-left: auto; -} -.epigraph span.bibl { -display: block; -text-align: right; -} -.trailer { -clear: both; -margin-top: 3.6em; -} -span.abbr, abbr { -white-space: nowrap; -} -span.parnum { -font-weight: bold; -} -span.corr, span.gap { -border-bottom: 1px dotted red; -} -span.num, span.trans, span.trans { -border-bottom: 1px dotted gray; -} -span.measure { -border-bottom: 1px dotted green; -} -.ex { -letter-spacing: 0.2em; -} -.sc { -font-variant: small-caps; -} -.asc { -font-variant: small-caps; -text-transform: lowercase; -} -.uc { -text-transform: uppercase; -} -.tt { -font-family: monospace; -} -.underline { -text-decoration: underline; -} -.overline, .overtilde { -text-decoration: overline; -} -.rm { -font-style: normal; -} -.red { -color: red; -} -hr { -clear: both; -border: none; -border-bottom: 1px solid black; -width: 45%; -margin-left: auto; -margin-right: auto; -margin-top: 1em; -text-align: center; -} -hr.dotted { -border-bottom: 2px dotted black; -} -hr.dashed { -border-bottom: 2px dashed black; -} -.aligncenter { -text-align: center; -} -h1, h2, .h1, .h2 { -font-size: 1.44em; -line-height: 1.5; -} -h1.label, h2.label { -font-size: 1.2em; -margin-bottom: 0; -} -h5, h6 { -font-size: 1em; -font-style: italic; -} -p, .par { -text-indent: 0; -} -p.firstlinecaps:first-line, .par.firstlinecaps:first-line { -text-transform: uppercase; -} -.hangq { -text-indent: -0.32em; -} -.hangqq { -text-indent: -0.42em; -} -.hangqqq { -text-indent: -0.84em; -} -p.dropcap:first-letter, .par.dropcap:first-letter { -float: left; -clear: left; -margin: 0 0.05em 0 0; -padding: 0; -line-height: 0.8; -font-size: 420%; -vertical-align: super; -} -blockquote, p.quote, div.blockquote, div.argument, .par.quote { -font-size: 0.9em; -margin: 1.58em 5%; -} -.pageNum a, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover, a.hidden:hover, a.hidden { -text-decoration: none; -} -.advertisement, .advertisements { -background-color: #FFFEE0; -border: black 1px dotted; -color: #000; -margin: 2em 5%; -padding: 1em; -} -.footnotes .body, .footnotes .div1 { -padding: 0; -} -.fnarrow { -color: #AAAAAA; -font-weight: bold; -text-decoration: none; -} -.fnarrow:hover, .fnreturn:hover { -color: #660000; -} -.fnreturn { -color: #AAAAAA; -font-size: 80%; -font-weight: bold; -text-decoration: none; -vertical-align: 0.25em; -} -a { -text-decoration: none; -} -a:hover { -text-decoration: underline; -background-color: #e9f5ff; -} -a.noteRef, a.pseudoNoteRef { -font-size: 67%; -line-height: 0; -position: relative; -vertical-align: baseline; -top: -0.5em; -text-decoration: none; -margin-left: 0.1em; -} -.displayfootnote { -display: none; -} -div.footnotes { -font-size: 80%; -margin-top: 1em; -padding: 0; -} -hr.fnsep { -margin-left: 0; -margin-right: 0; -text-align: left; -width: 25%; -} -p.footnote, .par.footnote { -margin-bottom: 0.5em; -margin-top: 0.5em; -} -p.footnote .fnlabel, .par.footnote .fnlabel { -float: left; -min-width: 1.0em; -margin-left: -0.1em; -padding-top: 0.9em; -padding-right: 0.4em; -} -.apparatusnote { -text-decoration: none; -} -table.tocList { -width: 100%; -margin-left: auto; -margin-right: auto; -border-width: 0; -border-collapse: collapse; -} -td.tocPageNum, td.tocDivNum { -text-align: right; -min-width: 10%; -border-width: 0; -white-space: nowrap; -} -td.tocDivNum { -padding-left: 0; -padding-right: 0.5em; -} -td.tocPageNum { -padding-left: 0.5em; -padding-right: 0; -} -td.tocDivTitle { -width: auto; -} -p.tocPart, .par.tocPart { -margin: 1.58em 0; -font-variant: small-caps; -} -p.tocChapter, .par.tocChapter { -margin: 1.58em 0; -} -p.tocSection, .par.tocSection { -margin: 0.7em 5%; -} -table.tocList td { -vertical-align: top; -} -table.tocList td.tocPageNum { -vertical-align: bottom; -} -table.inner { -display: inline-table; -border-collapse: collapse; -width: 100%; -} -td.itemNum { -text-align: right; -min-width: 5%; -padding-right: 0.8em; -} -td.innerContainer { -padding: 0; -margin: 0; -} -.index { -font-size: 80%; -} -.index p { -text-indent: -1em; -margin-left: 1em; -} -.indexToc { -text-align: center; -} -.transcriberNote { -background-color: #DDE; -border: black 1px dotted; -color: #000; -font-family: sans-serif; -font-size: 80%; -margin: 2em 5%; -padding: 1em; -} -.missingTarget { -text-decoration: line-through; -color: red; -} -.correctionTable { -width: 75%; -} -.width20 { -width: 20%; -} -.width40 { -width: 40%; -} -p.smallprint, li.smallprint, .par.smallprint { -color: #666666; -font-size: 80%; -} -span.musictime { -vertical-align: middle; -display: inline-block; -text-align: center; -} -span.musictime, span.musictime span.top, span.musictime span.bottom { -padding: 1px 0.5px; -font-size: xx-small; -font-weight: bold; -line-height: 0.7em; -} -span.musictime span.bottom { -display: block; -} -ul { -list-style-type: none; -} -.splitListTable { -margin-left: 0; -} -.numberedItem { -text-indent: -3em; -margin-left: 3em; -} -.numberedItem .itemNumber { -float: left; -position: relative; -left: -3.5em; -width: 3em; -display: inline-block; -text-align: right; -} -.itemGroupTable { -border-collapse: collapse; -margin-left: 0; -} -.itemGroupTable td { -padding: 0; -margin: 0; -vertical-align: middle; -} -.itemGroupBrace { -padding: 0 0.5em !important; -} -.titlePage { -border: #DDDDDD 2px solid; -margin: 3em 0 7em 0; -padding: 5em 10% 6em 10%; -text-align: center; -} -.titlePage .docTitle { -line-height: 1.7; -margin: 2em 0 2em 0; -font-weight: bold; -} -.titlePage .docTitle .mainTitle { -font-size: 1.8em; -} -.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle, -.titlePage .docTitle .volumeTitle { -font-size: 1.44em; -} -.titlePage .byline { -margin: 2em 0 2em 0; -font-size: 1.2em; -line-height: 1.5; -} -.titlePage .byline .docAuthor { -font-size: 1.2em; -font-weight: bold; -} -.titlePage .figure { -margin: 2em auto; -} -.titlePage .docImprint { -margin: 4em 0 0 0; -font-size: 1.2em; -line-height: 1.5; -} -.titlePage .docImprint .docDate { -font-size: 1.2em; -font-weight: bold; -} -div.figure { -text-align: center; -} -.figure { -margin-left: auto; -margin-right: auto; -} -.floatLeft { -float: left; -margin: 10px 10px 10px 0; -} -.floatRight { -float: right; -margin: 10px 0 10px 10px; -} -p.figureHead, .par.figureHead { -font-size: 100%; -text-align: center; -} -.figAnnotation { -font-size: 80%; -position: relative; -margin: 0 auto; -} -.figTopLeft, .figBottomLeft { -float: left; -} -.figTopRight, .figBottomRight { -float: right; -} -.figure p, .figure .par { -font-size: 80%; -margin-top: 0; -text-align: center; -} -img { -border-width: 0; -} -td.galleryFigure { -text-align: center; -vertical-align: middle; -} -td.galleryCaption { -text-align: center; -vertical-align: top; -} -.lgouter { -margin-left: auto; -margin-right: auto; -display: table; -} -.lg { -text-align: left; -padding: .5em 0 .5em 0; -} -.lg h4, .lgouter h4 { -font-weight: normal; -} -.lg .lineNum, .sp .lineNum, .lgouter .lineNum { -color: #777; -font-size: 90%; -left: 16%; -margin: 0; -position: absolute; -text-align: center; -text-indent: 0; -top: auto; -width: 1.75em; -} -p.line, .par.line { -margin: 0 0 0 0; -} -span.hemistich { -visibility: hidden; -} -.verseNum { -font-weight: bold; -} -.speaker { -font-weight: bold; -margin-bottom: 0.4em; -} -.sp .line { -margin: 0 10%; -text-align: left; -} -.castlist, .castitem { -list-style-type: none; -} -.castGroupTable { -border-collapse: collapse; -margin-left: 0; -} -.castGroupTable td { -padding: 0; -margin: 0; -vertical-align: middle; -} -.castGroupBrace { -padding: 0 0.5em !important; -} -body { -padding: 1.58em 16%; -} -.pageNum { -display: inline; -font-size: 70%; -font-style: normal; -margin: 0; -padding: 0; -position: absolute; -right: 1%; -text-align: right; -} -.marginnote { -font-size: 0.8em; -height: 0; -left: 1%; -position: absolute; -text-indent: 0; -width: 14%; -text-align: left; -} -.right-marginnote { -font-size: 0.8em; -height: 0; -right: 3%; -position: absolute; -text-indent: 0; -text-align: right; -width: 11% -} -.cut-in-left-note { -font-size: 0.8em; -left: 1%; -float: left; -text-indent: 0; -width: 14%; -text-align: left; -padding: 0.8em 0.8em 0.8em 0; -} -.cut-in-right-note { -font-size: 0.8em; -left: 1%; -float: right; -text-indent: 0; -width: 14%; -text-align: right; -padding: 0.8em 0 0.8em 0.8em; -} -span.tocPageNum, span.flushright { -position: absolute; -right: 16%; -top: auto; -text-indent: 0; -} -.pglink::after { -content: "\0000A0\01F4D8"; -font-size: 80%; -font-style: normal; -font-weight: normal; -} -.catlink::after { -content: "\0000A0\01F4C7"; -font-size: 80%; -font-style: normal; -font-weight: normal; -} -.exlink::after, .wplink::after, .biblink::after, .qurlink::after, .seclink::after { -content: "\0000A0\002197\00FE0F"; -color: blue; -font-size: 80%; -font-style: normal; -font-weight: normal; -} -.pglink:hover { -background-color: #DCFFDC; -} -.catlink:hover { -background-color: #FFFFDC; -} -.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover, .qurlink:hover { -background-color: #FFDCDC; -} -body { -background: #FFFFFF; -font-family: serif; -} -body, a.hidden { -color: black; -} -h1, h2, .h1, .h2 { -text-align: center; -font-variant: small-caps; -font-weight: normal; -} -p.byline { -text-align: center; -font-style: italic; -margin-bottom: 2em; -} -.div2 p.byline, .div3 p.byline, .div4 p.byline, .div5 p.byline, .div6 p.byline, .div7 p.byline { -text-align: left; -} -.figureHead, .noteRef, .pseudoNoteRef, .marginnote, .right-marginnote, p.legend, .verseNum { -color: #660000; -} -.rightnote, .pageNum, .lineNum, .pageNum a { -color: #AAAAAA; -} -a.hidden:hover, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover { -color: red; -} -h1, h2, h3, h4, h5, h6 { -font-weight: normal; -} -table { -margin-left: auto; -margin-right: auto; -} -.tablecaption { -text-align: center; -} -.arab { font-family: Scheherazade, serif; } -.aran { font-family: 'Awami Nastaliq', serif; } -.grek { font-family: 'Charis SIL', serif; } -.hebr { font-family: Shlomo, 'Ezra SIL', serif; } -.syrc { font-family: 'Serto Jerusalem', serif; } -/* CSS rules generated from @rend attributes in TEI file */ -.cover-imagewidth { -width:480px; -} -.xd31e104 { -text-align:center; font-size:small; -} -.p1868-001width { -width:720px; -} -.xd31e130 { -text-indent:2em; -} -.p1868-004width { -width:543px; -} -.p1868-005width { -width:484px; -} -.p1868-008width { -width:544px; -} -.p1868-009width { -width:533px; -} -.p1868-012width { -width:540px; -} -@media handheld { -} -/* ]]> */ </style> -</head> -<body> - -<div style='text-align:center; font-size:1.2em; font-weight:bold'>The Project Gutenberg eBook of Ragatz en Pfeffers, by Anonymous</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and -most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms -of the Project Gutenberg License included with this eBook or online -at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you -are not located in the United States, you will have to check the laws of the -country where you are located before using this eBook. -</div> - -<p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Title: Ragatz en Pfeffers</p> -<p style='display:block; margin-top:0; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:0;'>De Aarde en haar volken, Jaargang 1868</p> - -<div style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Author: Anonymous</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'>Release Date: August 6, 2021 [eBook #66001]</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'>Language: Dutch</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'>Character set encoding: UTF-8</div> - -<div style='display:block; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Produced by: Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project Gutenberg</div> - -<div style='margin-top:2em; margin-bottom:4em'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK RAGATZ EN PFEFFERS ***</div> -<div class="front"> -<div class="div1 cover"> -<div class="divBody"> -<p class="first"></p> -<div class="figure cover-imagewidth"><img src="images/new-cover.jpg" alt="Nieuw ontworpen voorkant." width="480" height="720"></div><p> -</p> -</div> -</div> -<div class="div1 titlepage"> -<div class="divBody"> -<p class="first"></p> -</div> -</div> -<div class="titlePage"> -<div class="docTitle"> -<div class="mainTitle">DE AARDE<br> -EN<br> -HAAR VOLKEN.</div><br><div class="volumeTitle">VIERDE DEEL.</div> -</div> -<div class="docImprint">HAARLEM,<br> -KRUSEMAN & TJEENK WILLINK.</div> -</div> -<p></p> -<div class="div1 imprint"> -<div class="divBody"> -<p class="first xd31e104">Gedrukt bij Gebr. van Asperen van der Velde, te Haarlem. -<span class="pageNum" id="pb1">[<a href="#pb1">1</a>]</span></p> -</div> -</div> -</div> -<div class="body"> -<div class="div1 article"> -<div class="divHead"> -<h2 class="super">DE AARDE EN HAAR VOLKEN.</h2> -<h2 class="main">RAGATZ EN PFEFFERS.</h2> -<div class="argument"> -<p class="first">Een paar houtskoolschetsen uit mijne reisportefeuille.</p> -</div> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first"></p> -<div class="figure p1868-001width"><img src="images/p1868-001.jpg" alt="Hof-Ragatz, Badhôtel te Ragatz." width="720" height="542"><p class="figureHead">Hof-Ragatz, Badhôtel te Ragatz.</p> -</div><p> -</p> -<p>Al ware het alleen om te kunnen medepraten—als ieder door reislust gekwelde en naar -de parijsche tentoonstelling hunkerende, met tijdelijke middelen voorziene zoon van -Nederland, had ook ik mijn offer gebracht aan deze modezucht, en rondgeslenterd door -de verschillende straten van het tentoonstellingsgebouw, welhaast eene kleine stad -te midden van het reusachtige Babel dezer dagen. Ik had genoten—maar toch ook getreurd; -genoten bij de opeenstapeling van de wonderen der kunst en nijverheid, aangevoerd -uit bijna alle landen der wereld; getreurd om de weinig fraaie figuur door ons vaderland -ook hier weder gemaakt, en waarvan wij de oorzaken niet willen opsporen, om niet een -al te onvoorzichtigen blaam te werpen op de industriëelen die geroepen, maar niet -mede opgekomen waren om in deze de eer onzes volks te helpen ophouden: al moet de -bekentenis van het hart, dat onze schilderschool ons in deze voor het maken van nog -ongelukkiger figuur heeft bewaard. Zij toch heeft door hare inzendingen getoond, dat -onder onze zonen van Apelles, zoo als men vóór vijftig jaar zich zou hebben uitgedrukt, -het vuur voor het schoone nog niet is uitgebluscht, en dat zij hart hebben voor hunne -kunst, liefde voor den geboortegrond, dien zij, vooral door hunne weergalooze landschappen, -hebben recht gedaan en deden bewonderen in den vreemde. Maar overigens?—Och, de klagelijke -klachte, door een onzer afgevaardigden ter Tweede Kamer in 1851 aangeheven over onze -erbarmelijke houding op de londensche tentoonstelling van dat jaar, kon ook bij deze -gelegenheid niet worden gesmoord—en ook <span class="pageNum" id="pb2">[<a href="#pb2">2</a>]</span>in Parijs gold, wat toenmaals omtrent de expositie aan gene zijde van het Kanaal is -beweerd, dat iedere bezoeker zich heeft moeten bedroeven over het klein getal voortbrengselen, -dat, in een verloren hoek, van Nederland werd aangetroffen; terwijl het verwijt, uit -een duitsch tijdschrift in dat zelfde jaar en in dezelfde Kamer door een ander onzer -volksvertegenwoordigers medegedeeld, “dat het nu bewezen was dat Nederland zulke rijkdommen -niet meer waardig was”, ook nu zou hebben kunnen worden aangevoerd, waar het scheen -dat men onze koloniën alleen had willen laten schitteren door de afwezigheid harer -voortbrengselen.<a class="noteRef" id="xd31e122src" href="#xd31e122">1</a> Het is te hopen dat bij een volgende wereldtentoonstelling op de houding, dan door -ons vaderland aan te nemen, de woorden van Duitschland’s beurtelings vergooden en -verwenschten Dichter niet zullen kunnen worden toegepast: -</p> -<div lang="de" class="lgouter"> -<p class="line">Es ist eine alte Geschichte, -</p> -<p class="line xd31e130">Doch bleibt sie immer neu.</p> -</div> -<p class="first">Na een week aan de wonderen der tentoonstelling, en nog een andere aan het bezichtigen -der kunstvoortbrengselen gewijd te hebben, die de stad der kunst bij uitnemendheid -in haar midden bevat, was ik meer dan vermoeid van al het drentelen, van al de indrukken -en al de aandoeningen, daardoor bij mij op gewekt. Ik gevoelde behoefte mij te gaan -ontspannen te midden der vrije natuur en haar onverwelkelijk schoon, dat zich aan -tijden noch wisselingen stoort, maar hoe duizendmalen ook genoten, altijd nieuw is -voor hem die een hart heeft om het te waardeeren, oogen om het te zien, ooren om de -geluiden en stemmen te verstaan; die van berg en dal, van boom en beek tot ons komen. -In dit opzicht dweep ik met die trouwhartige bewoners van het Noorden, die in de voortbrengselen -der natuur bezielde wezens meenen te zien, en plant en boom maar niet beschouwen als -slechts een leven levende zonder eenig bewustzijn van hun bestaan.<a class="noteRef" id="xd31e134src" href="#xd31e134">2</a> -</p> -<p>De vraag was nu waarheen? Was het wonder, dat de gedachte aan Zwitserland het eerst -in mij opkwam, dat land der bergen en stroomen, vol majestueuzen ernst en tevens idyllische -bekoorlijkheid, en waar, over eene kleine uitgestrektheid, de meest verschillende -tooneelen; de treffendste contrasten vereenigd zijn? Ik was er door de tegenwoordige -<span class="corr" id="xd31e139" title="Bron: middellen">middelen</span> van vervoer niet ver van verwijderd. Vooral van de baden van Pfeffers had ik hooren -spreken, en van de liefelijke natuur en de “rustige rust” die men er geniet. Er is -daar geen speelbank, en de badplaats is dus geen verzameling van den “<span lang="fr">beau monde</span>” en van dien anderen “<span lang="fr">monde</span>”, dien men gewoon is “<span lang="fr">demi</span>” te noemen, en waarvoor de fransche geest weldra weer een anderen naam zal uitvinden -<i lang="fr">à l’improviste</i>. Mijn besluit was spoedig genomen, mijn koffer gepakt, en bij het instappen van den -wagen, die mij zou voeren uit de stad des vermaaks, der mode, der beschaving, zoo -als de Franschen—des zedelijken vervals, zoo als eenige vrome Schotten zeggen—riep -ik haar het vaarwel toe met deze woorden uit Bérangers <i lang="fr">La Nostalgie</i>: -</p> -<div lang="fr" class="lgouter"> -<p class="line">Adieu, Paris, doux et brillant rivage, -</p> -<p class="line xd31e130">Où l’étranger reste comme enchanté!</p> -</div> -<p class="first">Men vertrekt des avonds ten acht uren van Parijs. Den volgenden morgen omstreeks negen -uren is men te Bazel, Zwitserlands Rijnpoort aan de zijde van Duitschland; ten twee -uren te Zürich, het zoogenoemde Zwitsersche Athene. Daar nemen de betooveringen een -aanvang: het landschap wordt hier eerst echt majestueus, terwijl de machtige stilte -u onbeschrijfelijk aangrijpt. De spoortreinen gaan in de kantons Zürich en St. Gallen -niet veel sneller dan de oude postwagens: maar niemand denkt er aan, daar over te -klagen. Als ge het meer van Zürich voorbij zijt, gaat de tocht langs het Wallenmeer, -een der frischste, blauwste en landelijkste meren van Zwitserland. Men heeft geen -oogen genoeg: de honderd oogen van Argus zouden hier nog onvoldoende wezen. Men geniet -eenige dier zeldzame oogenblikken in het leven, die men nooit vergeet, en bij wier -herinnering het hart nog van verrukking klopt. Lachende dorpen gaan u voorbij, van -den oever van het meer als tusschen boomgaarden tegen de helling der heuvelen opklimmende; -de spoortrein voert u door slingerende tunnels heen, wier ruwe openingen in allerbekoorlijkste -perspectieven groote kommen helder en doorschijnend water omlijsten, nu eens van het -diepste en donkerste, dan weder van het verrukkelijkste smaragdgroen vonkelende. Aan -de andere zijde van het meer verheffen geweldig hooge bergen hunne toppen, weerspiegelende -in de kristallen wateren. Aan hunne voeten heeft men zelfs geen pad; als men echter -scherp ziet, meent men hier en daar eenige strookjes gras te ontwaren; vervolgens, -o wonder, ontdekt men op deze bijna microscopische schiereilandjes een aardig lilliput-achtig -huisje, van welks schoorsteen de rook opwaarts kronkelt: een weinig verder heeft men -een molen in miniatuur, welks fijn rad als door een zilveren draad in beweging wordt -gebracht. Is het mogelijk? Wie zou daar durven wonen? De onvoorzichtigen! Zal het -water, als het maar even onstuimig wordt, deze kleine wereld niet verzwelgen? En welk -een eenzame verblijfplaats! Zou ooit een boot het durven wagen, zoo dicht bij deze -steile, schrille rotspunten te naderen? Men staat verbaasd: maar te gelijker tijd -zegt men bij zichzelven, dat men wel een van die Robinsons zou willen zijn—een ganschen -zomer in stille afzondering gebannen te wezen in deze verrukkelijke, deze plechtige -natuur! -</p> -<p>Bijna met tegenzin bereikt men het kleine Wallenstad, dat zijn naam aan het meer geeft; -men stoomt midden door twee hooge bergketenen van een verschillend voorkomen; te Sargans, -in den linkerwand, ontsluit zich eene breede kloof, als om den Rijn genoegen te doen, -die, ofschoon nog een kind, reeds woelig <span class="pageNum" id="pb3">[<a href="#pb3">3</a>]</span>en onstuimig met vrij wat gedruisch over een bed van keijen naar het meer van Constanz -voortwentelt. Ten vijf of zes uren bereikt men het doel zijner reis, en terwijl men -uit den spoorwagen stijgt, heeft men Ragatz, zedig gegroepeerd op een tien minuten -afstands van het station, aan den voet der bergen voor zich. -</p> -<p>Op het eerste gezicht zou men Ragatz nauwelijks een honderd huizen geven. Het eerste -van allen, op den zandweg, is de kerk, die zich niet bijzonder onderscheidt. Een fraaie, -wit marmeren plaat komt halverwege boven den muur van het kerkhof uit: als men zich -voorover buigt, kan men het opschrift lezen. Het is de graftombe van den wijsgeer -Schelling, in Augustus 1857 overleden. Een beetje kunst, de herinnering aan een beroemd -man, zijn geen onverschillige zaken: het is een soort van verwelkoming, die u gunstig -stemt. -</p> -<p>De hoofdstraat, waardoor de weg heenloopt, is met hôtels bezet. <i>In de Tamina</i> (de naam van een bergstroom, die door het dorp heendwaalt en zich in den Rijn ontlast); -<i>In den Thabor</i>, (aldus naar een naburigen berg genoemd); <i>In den Leeuw</i>,—maar waartoe de andere namen opgesomd? Aan het einde der straat gaat men een kleine -steenen brug over, en heeft men Hof-Ragatz, het groote hôtel, voor zich, waar in fraaie, -met wit porcelein bekleede vijvers het lauwe water van de bron van Pfeffers, die drie -of vier kilometers hooger nabij een oud klooster ontspringt, zich uitstort. -</p> -<p>Op zekeren dag vroeg ik aan den baddoctor van Hof-Ragatz, waarin toch inderdaad, naar -zijne meening, de kracht dezer wateren bestond? Met al het gewicht van een man van -ondervinding en kennis, begon hij een geleerde, ofschoon tamelijk langdradige, uitlegging -te geven, maar die hem, naar ik veronderstel, even weinig als mij scheen te voldoen, -bij gebrek van een woord dat de zaak genoegzaam uitdrukte. Ik was zoo vrij hem in -de rede te vallen: -</p> -<p>“Een mijner vrienden, die hier ten vorigen jare de baden heeft gebruikt, noemde ze: -levendmakende baden.” -</p> -<p>“Juist,” hernam de doctor, terwijl hij in de handen klapte, “juist, dat is het ware -woord. Men kan het niet beter uitdrukken: levendmakende baden.” -</p> -<p>De huizen der hoofdstraat in de buurt der hôtels schoon nieuw opgetrokken, zijn volkomen -karakterloos; maar zoodra men, hetzij links of rechts, de kleinere straten of stegen -inslaat, bevindt men zich midden in het oude dorp, dat zich als voorheen op den landbouw -blijft toeleggen. De woningen zijn er van hout, eenigen met overdekte galerijen, waaronder -sleden en winterprovisie zijn opgestapeld. Een groot aantal zijn van buiten met een -soort van maliënkolder bekleed, uit dunne repen pijnboomhout, op de wijze van vischschubben -afgeslepen en saamgevoegd, bestaande. De boeren hebben een deftig en zachtzinnig voorkomen. -Met genoegen leg ik hier de verklaring af, dat ik gedurende de drie weken, die ik -hier doorbracht, niet één beschonkene heb gezien. Ik heb geen kind zien slaan, hetgeen -meer dan alles voor de goedheid en het gezond verstand der inwoners pleit. Onderweg -liet men nooit na, mij goeden avond of goeden morgen te wenschen, en dit geschiedde -noch op nederigen noch op trotschen toon. -</p> -<p>Op zekeren dag toen ik op weg naar de post het dorp doorliep, zag ik boven een deur -een uithangbord: het berichtte stilzwijgend dat in dat huis een drukkerij was en een -nieuwsblad werd uitgegeven. Ik klom eenige trappen op, die naar een kleinen boekwinkel -voerden. -</p> -<p>“Hebt gij in dit dorp, vroeg ik den eigenaar, een eigen nieuwsblad?<span class="corr" id="xd31e184" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“Ja mijnheer.<span class="corr" id="xd31e188" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“Wat behelst het?<span class="corr" id="xd31e192" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“De zaken die de gemeente, hare administratie, den landbouw aangaan, de officiëele -stukken van het kanton en van Zwitserland; de voornaamste gebeurtenissen in het overige -gedeelte der wereld; berichten omtrent den akkerbouw, de nijverheid en de kunst; eenige -zedekundige opstellen, anecdoten, enz.<span class="corr" id="xd31e196" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“En heeft dat blad veel geabonneerden?<span class="corr" id="xd31e201" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“Bijna al de inwoners.<span class="corr" id="xd31e205" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“Zij kunnen dus lezen?<span class="corr" id="xd31e209" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“Allen, eenige ouden van dagen uitgezonderd.<span class="corr" id="xd31e213" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“En koopt men bij u nog al boeken?<span class="corr" id="xd31e217" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“Ik heb geen klagen.<span class="corr" id="xd31e221" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“Welke boeken slijt gij het meest?<span class="corr" id="xd31e225" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“Godsdienstige en geschiedkundige boeken.<span class="corr" id="xd31e229" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“Er zijn hier dus zeker goede scholen?<span class="corr" id="xd31e233" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“Twee: de een voor lager, de andere voor middelbaar onderwijs.<span class="corr" id="xd31e237" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“Is het onderwijs vrij?<span class="corr" id="xd31e241" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“Neen, de schoolplichtigheid is hier aangenomen.<span class="corr" id="xd31e246" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“Waartoe dient dit, als het onderwijs zoo algemeen is?<span class="corr" id="xd31e250" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>“Ik geloof wezenlijk dat de schoolplichtigheid tegenwoordig niet meer noodig is; maar -in den beginne was zij het wel degelijk.” -</p> -<p>Misschien kom ik op dit onderwerp, dat mij altijd na aan het harte ligt, terug, maar -vóór alle dingen moet ik een bezoek aan de bron afleggen. -</p> -<p>Men volgt den loop der Tamina bergopwaarts; men laat Hof-Ragatz liggen, gaat voorbij -een zaagmolen, een fraaien waterval, en treedt een der rotskloven binnen, waar geen -andere plaats is dan voor den stortvloed en een voor een klein bochtig pad, waar langs -een reeks houten pijpen, uit holle boomstammen bestaande, heenloopt, en waardoor het -water van de bron van Pfeffers naar Ragatz wordt overgevoerd. De vochtige overhangende -rotswand van den tegenoverliggenden steilen, grijzen, met dicht boom- en struikgewas -bezetten oever is in <span class="corr" id="xd31e256" title="Bron: volmaaakte">volmaakte</span> harmonie met de wilde sprongen, het schuim en het woeste gedruisch der Tamina. Toch -loopt men ongeveer drie kwartier dus voort, terwijl men nu en dan dicht tegen de rots -aan gaat staan, om de karren met één paard en vier zitplaatsen te ontwijken, die in -vollen draf komen aanrijden en u bij een kromming van den weg zouden kunnen verrassen. -Van tijd tot tijd ziet men landlieden voorbijkomen, met blauwe of roode regenschermen, -die zij nooit verzuimen mede te nemen, terwijl zij u in de volkstaal of in het fransch -groeten, zonder dommen glimlach en zonder belachelijke <span class="pageNum" id="pb4">[<a href="#pb4">4</a>]</span>nieuwsgierigheid; reizende muzikanten, met contrabassen en koperen instrumenten beladen; -burgerlijke en boersche families; moeders en jonge dochters, zoo zwitsersche als duitsche, -met blozende aangezichten, en van wie men gevoelt dat zij gelukkig zijn deze heldere, -frissche lucht te mogen inademen. -</p> -<p></p> -<div class="figure p1868-004width"><img src="images/p1868-004.jpg" alt="Ingangen der bron te Pfeffers." width="543" height="720"><p class="figureHead">Ingangen der bron te Pfeffers.</p> -</div><p> -</p> -<p>Voorbij een door de natuur in de rots gevormden boog ontmoet men eenige arme drommels -op krukken, die u aankondigen dat men het oude benedictijner klooster van Pfeffers -nadert. Niets droefgeestigers, van nabij zoowel als van ver, dan het voorkomen van -dat drie- of viertal gebouwen, zonder de minste kunst, die in de lengte zich in de -steeds enger wordende bergpas van Pfeffers uitstrekken en haar geheel en al vullen. -Indien men nog verder den loop der Tamina wil nagaan, zonder het klooster te betreden, -moet men den berg tamelijk hoog bestijgen en niet tegen een vermoeiende klimpartij -opzien. Deze weinig beteekenende gebouwen, het klooster, dagteekenen van de zeventiende -eeuw. Na de opheffing der kloosters door de zwitsersche regeering, dat is te zeggen -omstreeks 1840, heeft men ze als zieken-inrichting verpacht. En inderdaad is het meer -een gasthuis dan een gewoon badhôtel. De pachter heeft geen cent uitgegeven om het -een vroolijk voorkomen te verschaffen, en hij heeft gelijk gehad: het zou iets onmogelijks -zijn geweest. Reeds bij het binnentreden wordt men door een onaangename lucht getroffen; -vervolgens komt men in een langen, gewitten, laag gewelfden, vochtigen gang, waar -het geen dag en geen nacht is; de deuren aan weerszijden geven slechts het uitzicht -op zwarte keukens en naakte eetzalen, waar een groot aantal zoo mannelijke als vrouwelijke -bedienden <span class="pageNum" id="pb6">[<a href="#pb6">6</a>]</span>ronddribbelen, allemaal goede, beste menschen, maar die niet veel aantrekkelijks hebben. -Oude klokken laten van tijd tot tijd een dof geluid hooren: zij schijnen uit gewoonte -hare voormalige dienst te doen en hare oude meesters tot de vroegmis of den vesper -op te roepen. Hoe dieper men doordringt, des te meer voelt men zich tegelijk door -een killen en verstikkenden adem aangegrepen. Men zet den voet in kamertjes die eertijds -als cel hebben gediend, en waar men nu, naar men wil, tot driehonderd patiënten kan -logeeren. Het zijn wezenlijke zieken, die voor de deuren dezer kleine cachotten, als -magere, bleeke, strompelende schimmen opdagen, terwijl het hun blijkbaar hindert dat -men hen ziet. Hier is niets dat tot vroolijkheid stemt. -</p> -<p></p> -<div class="figure p1868-005width"><img src="images/p1868-005.jpg" alt="Het klooster van Pfeffers." width="484" height="720"><p class="figureHead">Het klooster van Pfeffers.</p> -</div><p> -</p> -<p>In het eigenlijke hôtel, Hof-Ragatz, komen zij, die voor genot op reis gaan; meer -om rust te zoeken, den zuiveren dampkring en de schoonheid van het oord te genieten, -dan wel om een ernstige badkuur te ondergaan. Maar hier in dit klooster: nieuwsgierige -vraagallen! vraagt geen der gasten van Pfeffers naar zijne gezondheid. Onvermijdelijk -zoudt gij een lijst hooren: kwaadsappigheid, gevoel van zwakte, hartklopping, maagpijn, -benauwdheden, zwaarmoedigheid, slechte bloedsomloop, huiduitslag, volbloedigheid, -aandoening der slijmvliezen … op zeer weinig uitzonderingen na al de kwalen waaraan -de menschheid onderhevig is. Hij, die werkelijk in een lijdenden toestand verkeert, -bekommert zich weinig om de schoone landschappen, ontwijkt het gezelschap der gelukkigen -in Ragatz, trotseert de verveling, en slaat zijn tent hier in het kloostergebouw, -zoo dicht mogelijk bij de bronnen, op. -</p> -<p>Om deze beroemde bronnen te bezoeken, moet men een kaartje van een franc en een gids -hebben. -</p> -<p>Als de laatste deur van het laatste gebouw opengaat is de indruk onbeschrijfelijk. -Hier zijn de versregels van onzen Klijn<a class="noteRef" id="xd31e277src" href="#xd31e277">3</a> -</p> -<div class="lgouter"> -<p class="line">De logge poort barstte op:—ontzaglijk oogenblik! -</p> -<p class="line">Daar stond ik vastgeklemd, daar half versteend van schrik,</p> -</div> -<p class="first">volmaakt van toepassing. Eene jonge engelsche dame die haar echtgenoot bij den arm -hield, ging een paar schreden voor mij uit; zij verloor haar flegma geheel en al en -slaakte een kreet, waarin bewondering en ontzetting om den voorrang streden. Aan de -beide boorden van de Tamina schieten geweldige rotsen op, alsof ze leven en zich bewegen: -die van den rechter oever zich op die van den linker stortende, en deze zich buigende -als om te vluchten, maar hier en daar zich pijnlijk krommende onder de ruwe aanvallen -harer vijandinnen: het is een strijd van reuzen in de onderwereld! -</p> -<p>Op sommige plekken zien deze rotsen er bleekwit als spoken uit: op hare ruwe, afgeknotte -zijden ontwaart men geen grassprietje, zelfs geen zweem van mos. Een onwillekeurige, -instinctmatige siddering maakt dat gij een paar schreden achteruit gaat, uit vrees -dat zij naar beneden zullen tuimelen. Het onregelmatig uitgetande, afgebrokkelde gewelf, -door hare breede randen gevormd, is verbazend hoog. Van afstand tot afstand ontwaart -men door eenige ronde openingen den blauwen hemel, eenige zonnestralen, op gouden -dunne draden gelijkende, en enkele heesters; de tegenstelling doet u huiveren: men -zou wenschen liever eensklaps daar boven verplaatst te zijn. De ooren worden niet -minder dan de oogen door een angstige gewaarwording overmeesterd. De Tamina bruist -en buldert woedend tusschen de opgestapelde rotsbrokken door; hare schuimende vallen, -hare beurtelings witte of sombere wateren stuiven met woest geraas den helschen afgrond -uit. Te midden van deze wanorde en dit oorverdoovende geweld gaat men eenige honderde -schreden voort op een soort van nauwen, vochtigen, houten trap, zoo goed mogelijk -van leuningen voorzien, langs de rotsen aan de <span class="corr" id="xd31e288" title="Bron: linker zijde">linkerzijde</span>, en bereikt men een punt, waar men boven zich door het gewelf een grooter opening -ontwaart. Men stuit voor een kleinen muur met twee lage deuren, waaruit een dikke -rook u tegenwalmt; een dezer deuren geleidt naar de hoofdbron, den Ketel. Eer men -er binnen gaat is het geraden zich gedeeltelijk te ontkleeden, om te voorkomen dat -men in een bad van zweet geraakt, en een fakkel voor zich uit te laten dragen. De -gang is zeer nauw. Een vijftig schreden verder blijft men op den drempel van een druipsteenrots -staan, zes tot acht voet in diameter en met het water der bron gevuld, wier hitte -zeven-en-dertig graden van den honderdgradigen thermometer bedraagt. De andere deur -geleidt naar een kleine nis; waar op een peilschaal de afwisselende hoogte van het -water der bron is aangewezen. Twee geweldig groote pijpen, op slangen gelijkende, -komen uit de rots te voorschijn en voeren het water, de een naar het klooster, de -ander naar Hof-Ragatz heen. -</p> -<p>De reizigers, die elkander in dit somber verblijf ontmoeten, zijn ernstig gestemd -en bewaren een diep stilzwijgen. Het is inderdaad iets geheel anders dan men zich -voorgesteld had! Zwitserland levert niets verschrikkelijkers op. Zeker verhaal, dat -men elkander in het oor fluistert, draagt er niet weinig toe bij om het verschrikkelijke -nog verschrikkelijker te maken. Eenige jaren geleden bevond zich een heer met zijn -vrouw en kinderen op het houten staketsel, dat rondom de rots heenloopt. Zij waren -met hun negenen en in twee groepen verdeeld. Een der meisjes wilde van de eene groep -naar de andere snellen. Plotseling laat een steen van het gewelf los en valt haar -op het hoofd. De vader schiet toe, grijpt zijn kind juist op het oogenblik, dat het -in den woedenden stroom dreigt neer te storten, en draagt het op zijne schouders tot -aan de groote zaal van het hôtel: helaas! er was geen hulp meer noodig … Het meisje -sluimert op het kerkhof van Ragatz, in de nabijheid van den ouden Schelling. -</p> -<p>Ik kan mij dit verschrikkelijke voorval maar niet uit de zinnen zetten, terwijl ik -bij het verlaten van het klooster de naburige hellingen opklauter. Verlangend om over -deze vreeselijke gewelven voort te schrijden, betreed ik een pad, dat door zijn steilte -doet duizelen en eertijds naar het dorp Pfeffers voerde, en het verwondert mij, bij -het zien loslaten van eenige stukken steen, die voor mijne voeten naar beneden <span class="pageNum" id="pb7">[<a href="#pb7">7</a>]</span>rollen, dat men hier, zoowel als in geheel Zwitserland, niet meer ongelukken te betreuren -heeft. Aan den rand dezer afgronden hebben zich boomen geplant en dringen hunne wortels -de rotskloven in. Moet niet de grond, ten gevolge van zware regens en schokkende stormwinden -doorweekt, de losgewerkte steenen naar beneden in den afgrond laten tuimelen? Toch -verzekeren de oudste lieden dat de dood van dat meisje het eenige ongeluk is, waarvan -zij ooit hebben hooren spreken. -</p> -<p>Bij mijn terugkomst vroeg de kellner van Hof-Ragatz, of ik het dorp Pfeffers had bezocht. -Een dorp? Neen.—Hij wees mij de ligging op de kaart aan<span id="xd31e298"></span> en na den maaltijd begaf ik mij langs een heerlijken weg, die, achter het hôtel, -over de zijden van den berg heenslingert en door fraai geboomte beschaduwd wordt, -derwaarts. Hoe hooger men stijgt, des te verder waart het oog naar alle kanten over -het breede Rheinthal. Nabij den top kan men een weinig uitrusten in de schaduw van -de bouwvallen eens ouden torens. Het dorp is niet verre verwijderd: men heeft daar -nog een oud benedictijner klooster, dat thans in een krankzinnigengesticht is herschapen. -Terwijl ik voorbijging ontdekte ik een half dozijn dezer arme ongelukkigen achter -de getraliede vensters; zij lieten eensklaps dien doordringenden lach hooren, die -mij diep door de ziel ging, te akeliger te midden van deze prachtige natuur. Het dorp, -in een frissche vallei gelegen, loopt langs de andere zijde van den met pijnboombosschen -overschaduwden berg naar beneden. Een poos lang vertoefde ik onder de warande van -de herberg “de Duif”, om daar rustig de laatste uren van den dag te genieten, en eerst -in den nacht keerde ik te Ragatz terug. Er lag over het landschap een ernst, die tot -diep nadenken stemde. -</p> -<p>Een uitzicht uit het uitmuntende hôtel, een der besten die in Zwitserland bestaan, -is een waar genot; eene beschrijving er van bijna onmogelijk—en toch mag ik er niet -van zwijgen, omdat de indruk van het geheel mij telkens medesleept en ik dien wil -trachten te bewaren. Voor mijne voeten strekt zich eene breede vlakte uit, overdekt -met landelijke woningen, vruchtboomen, golvend graan en groene grasperken. Die vlakte -wordt doorsneden door den Rijn, die uit de omstreken van Splügen, ongeveer dertig -mijlen van hier, neerdaalt en te midden van die vruchtbare velden henenglijdt, in -het onschuldig en zoet gevoel zijner jeugd, zonder het minste voorgevoel van den gevaarlijken -sprong, waaraan hij te Schaffhausen zal moeten gelooven, van de stijve millionairs, -waarvoor hij zich zal moeten bukken onder de brug van Bazel, van de romantische avonturen, -die hem wachten tusschen Bingen en Keulen, en van zijn droevig uiteinde in Katwijk’s -dorre duinen. -</p> -<p>Op zijn anderen oever verheffen zich amphitheatersgewijze de bloeiende heuvels van -het kanton van Graauwbunderland, en boven die heuvels de rotsachtige en steile top -van de Falknis, wier tooverachtige aanblik voldoende is om reeds in den morgen al -uwe plannen voor den dag in duigen te doen vallen, even als die bergen van magneet, -waarvan de oude reizigers spreken, welke de schepen deden vastliggen door het daaraan -bevestigde ijzerwerk tot zich te trekken. -</p> -<p>Zij die de zee niet anders gezien hebben dan in het voorbijgaan langs een of ander -strand, kunnen zich niet verbeelden dat hare eindelooze watervlakte ieder oogenblik -eene verbazingwekkende verscheidenheid van tafereelen kan aanbieden. Hun die niet -tusschen de bergen geleefd hebben, is het eveneens onbekend welk eene verandering -er op het voorhoofd dier schijnbaar zoo gelijkvormige reuzen plaats heeft. -</p> -<p>Zeeën en bergen, ontzettende wonderen der natuur, er ligt in de beschouwing van uw -verheven schoon eene onuitsprekelijke bekoorlijkheid, waarvan geen woorden een denkbeeld -kunnen geven! Hij die zijn geest met uwe aanschouwing heeft vervuld, wendt er zich -slechts met verblinding, neen met aanbidding van af, maar waagt het niet uwe heerlijkheid -te schetsen! -</p> -<p>De Falknis, wier puntige top boven de haar omringende bergen uitsteekt, even als de -spits van een gothische hoofdkerk boven de muren eener stad, lokt mij gedurig tot -de aanschouwing van een nieuw tooneel uit. Nu eens is haar kruin bij het aanbreken -van den dag verzilverd als de schedel van een grijsaard; dan weder verheft zij zich -zwart en donker als een vuurtoren in de schaduw, wanneer zijne lichten zijn uitgedoofd. -Onophoudelijk hoopen de wolken zich op haar kruin op. Somtijds ontrollen zij zich -in dunne vlokken, een sjerp gelijk, langs hare zijden; op een anderen tijd, door een -onstuimigen wind voortgezweept, vliegen en stormen zij over de rotsen als gewiekte -ruiters; wederom later bedekken zij haar top met een azuren sluier, die zich in het -blauw des hemels verliest. Ieder oogenblik doet zich de Falknis aan het oog in een -geheel ander karakter voor, even als een door een geheimzinnigen geest bezield beeld, -waarop de glans eener vroolijke gedachte de uitdrukking eener diepe droefheid vervangt. -</p> -<p>Tijdens mijn verblijf alhier bracht ik een bezoek aan den eerwaardigen deken van Ragatz. -</p> -<p>Men herkent de een eind van de kerk gelegen woning des pastoors aan een houten hek -en een kleine met wijngaarden beplante laan, die naar de overwelfde bleekroode deur -van het huis geleidt. Ter rechter<span class="corr" id="xd31e309" title="Niet in bron">-</span> en linkerzijde kronen twee kleine aloës, het bewijs dat men in de buurt van Italië -is, twee kunstelooze pijlers; daaronder staan eenige fuchsia’s en een paar vijgeboomen. -Ik trok aan een koperen schelknop, en voor een venster der eerste verdieping vertoonde -zich het gelaat eener tamelijk bejaarde vrouw, die mij iets vroeg in een beter te -begrijpen dan te verstaan duitsch patois.—Ik antwoordde dat ik den deken wenschte -te spreken.—Terstond werd de deur geopend. De goede vrouw wees mij daarop de deur -waar ik zijn moest, aan het einde van den gang, welks gewitte muren met eenige weinig -beteekenende godsdienstige prenten versierd waren. -</p> -<p>De deur van het vertrek stond open. De deken was bezig het een of ander in een register -te schrijven, zoodra hij mij zag trad hij mij te gemoet. -</p> -<p>Hij was een kleine min of meer zwaarlijvige grijsaard, op wiens open gelaat verstand -en goedheid te lezen stonden. Hij droeg geen tonsuur, maar zijne grijze haren <span class="pageNum" id="pb8">[<a href="#pb8">8</a>]</span>waren midden op het hoofd gescheiden. Hij sprak zeer verstandig en met gevoel, en -had zachte oogen; hij was in het zwart, maar zijne kleeding dagteekende niet van vandaag -of gisteren. -</p> -<p>Na eenige ontschuldigingen over mijn wellicht ontijdig bezoek, dat voor hem van geen -belang kon zijn, bekende ik dat alleen een zekere nieuwsgierigheid mij tot hem gevoerd -had. -</p> -<p></p> -<div class="figure p1868-008width"><img src="images/p1868-008.jpg" alt="Het graf van Schelling te Ragatz." width="544" height="720"><p class="figureHead">Het graf van Schelling te Ragatz.</p> -</div><p> -</p> -<p>“Ik heb,” zeide ik tot hem, “op het kerkhof een marmeren gedenkteeken zien, ter nagedachtenis -van Schelling opgericht. Het is dan toch waar, dat deze voor zijn overlijden tot de -katholieke kerk is overgegaan? -</p> -<p>“Neen, hernam de deken; de begraving op ons kerkhof heeft dat gerucht ten onrechte -verspreid. De protestanten zijn te Ragatz nog lang niet talrijk. Wel is waar zijn -zij de rijksten van de gemeente, de logementhouders, de kooplieden en industriëelen, -en ongetwijfeld zal er een tijd komen dat ook zij hun kerk en kerkhof zullen hebben, -maar tot op dezen dag begraven zij hunne dooden in den gewijden grond der katholieken. -Doorgaans woon ik die laatste plechtigheid bij en spreek ik eenige afscheidswoorden, -die altijd met liefde worden aangehoord. Dat is dan ook de reden dat gij Schelling’s -graf naast dat der onzen hebt aangetroffen. De beroemde hoogleeraar was ruim een maand -hier. Hij was bijna tachtig jaar; men koesterde de hoop dat de baden zijn leven nog -wat zouden helpen rekken. Zijn vriend, de rechtsgeleerde Savigny en diens familie, -alsmede Brentano, waren met hem medegekomen. Mevrouw de Savigny, die evenals een harer -zonen katholiek is, had mij gaarne bij Schelling willen toelaten; maar dit zou den -schijn kunnen gehad hebben van onbetamelijk indringen mijnerzijds.— -<span class="pageNum" id="pb9">[<a href="#pb9">9</a>]</span></p> -<p>Hebt gij, dus vervolgde hij, onder de versiersels, die rondom Schelling’s beeltenis -staan, die pijlbundels wel opgemerkt, zooals men ze veelal op de grafmonumenten van -krijgsbevelhebbers aantreft? Het zijn de wapens van het kanton. Ons Bestuur heeft -op deze wijze hulde willen brengen aan den grooten wijsgeer en aan wijlen den koning -van Beieren,<a class="noteRef" id="xd31e327src" href="#xd31e327">4</a> die de graftombe heeft laten oprichten. Voor een jaar of wat bezocht de koning Ragatz. -Hij is katholiek. Zoodra hij was aangekomen, is hij alleen naar het graf van zijn -ouden leermeester gegaan, is daar met ontbloot hoofd op de knieën gevallen en heeft -er een geruimen tijd gebeden. Vervolgens is hij mij een bezoek komen brengen, en heeft -hij mij den naam gevraagd van de persoon, die zoo zorgvol het graf van zijn vroegeren -Mentor met groen en bloemen heeft versierd. Ik noemde hem mijne zuster (haar die gij -bij het binnenkomen moet gezien hebben). Hij verzocht mij haar te laten roepen en -bedankte haar allervriendelijkst. -</p> -<p>“Eenige maanden later zond hij mij,.… maar sta mij toe even dit kastje te openen.” -</p> -<p></p> -<div class="figure p1868-009width"><img src="images/p1868-009.jpg" alt="Het oude klooster van Pfeffers van den weg van Ragatz gezien." width="533" height="720"><p class="figureHead">Het oude klooster van Pfeffers van den weg van Ragatz gezien.</p> -</div><p> -</p> -<p>Hij haalde daaruit een wijwatersbakje te voorschijn, ongeveer drie palm hoog en met -een fraai schilderstukje op ivoor, Jezus en de Heilige Maagd voorstellende. Achterop -stond een opschrift in het duitsch: “Geschenk van den koning van Beieren, Maximiliaan, -aan Elisabeth Federer, voor de zorgen door haar aan het graf van Schelling gewijd.” -</p> -<p>“Dit is niet alles, voegde de deken er bij. De koning had een mijner gebreken, mijne -kwade gewoonte van <span class="pageNum" id="pb10">[<a href="#pb10">10</a>]</span>te snuiven, opgemerkt. Hij had er niets van gezegd, maar zie eens.” -</p> -<p>En hij liet mij een fraaie gouden snuifdoos zien, waarop de gekroonde initialen des -konings gegraveerd waren. -</p> -<p>“Het schijnt dat gij die niet dagelijks gebruikt,” zeide ik glimlachend. -</p> -<p>“Goud! neen, mijnheer. Ik ben de zoon van een boer; mijne zuster is eene boerin, en -bijna al mijn parochianen zijn boeren.” -</p> -<p>Hij deelde mij voorts eenige bijzonderheden omtrent Schelling mede, die ik hier voorbijga. -Al zijne woorden ademden verdraagzaamheid en zachtheid. -</p> -<p>Deze goede geestelijke heeft reeds lang te Ragatz zijn verblijf. -</p> -<p>“Een vijf-en-twintig jaar geleden,” verhaalde hij mij, “geleken hier al de huizen -op dat, hetwelk daarover mijn woning ligt. (En hij wees mij een armoedig houten kluisje, -waarvan het dak vrij slecht tegen de ongenade van den wind beschutte, daar het alleen -vastgehouden werd door eenige daarbovenop gelegde zware stukken steen). Sedert heeft -men meer dan tachtig fraaie huizen opgetrokken, de hôtels niet medegerekend, terwijl -er nog alle jaren wordt bijgebouwd.” -</p> -<p>De brave pastoor sprak met groote ingenomenheid over den zedelijken toestand zijner -gemeente. “Tot nu toe,” voegde hij er met blijkbare voldoening en dankbaarheid bij, -“zijn de vreemdelingen, die hier de baden komen gebruiken, eerlijke, trouwhartige -Duitschers, die met hun geld de weelde en het verderf niet medebrengen.” -</p> -<p>Door mijn onbescheidene kennis in ’t nauw gebracht, bekende de deken, niet zonder -eenige verlegenheid, dat de oude bewoners van Pfeffers (dat wil zeggen de monniken) -eertijds, en vooral in de laatste tijden, geen al te goeden invloed hadden uitgeoefend. -</p> -<p>“Niet alles wat van daar kwam,” zeide hij hoofdschuddende, “was uit den hemel. -</p> -<p>“Na het opheffen van het klooster, en ook sedert de daaraan behoord hebbende, maar -thans onder de boeren verdeelde gronden beter zijn bebouwd, zijn ook de zeden der -dorpelingen grootelijks verbeterd; ook is het dorp veel welvarender.” -</p> -<p>Ik kon merken dat hij met een naburig kanton vrij wat minder ingenomen was, dan met -dat zijner eigene woonplaats. -</p> -<p>“Wij moeten ons nog,” mompelde hij, “van eenige slechte overblijfsels van die <span class="corr" id="xd31e355" title="Bron: Grauwbunderlanders">Graauwbunderlanders</span> ontdoen.” En hij wees bedenkelijk naar den kant der westelijke bergen, waar, naar -men wil, de zeden der bewoners niet in al te goeden reuk staan. -</p> -<p>Het herderlijk werk van den geestelijke bleek mij lang niet gemakkelijk. Een deel -toch zijner kudde is op de bergen verspreid, een ander woont aan de oevers van den -Rijn. Het dorp Maienfeld, dat men vlak tegenover Ragatz, aan den anderen kant der -rivier, ziet, behoort tot Chur en is protestant, maar men treft onder zijne bewoners -toch ook enkele katholieken aan, en ook aan deze verstrooide schapen zijner kudde -brengt de pastoor van Ragatz geestelijke hulp. -</p> -<p>Het bezoeken van de scholen, die in een ruim gebouw van het dorp allervoortreffelijkst -en onder zijn toezicht zijn ingericht, scheen hem bovenal ter harte te gaan. -</p> -<p>Ik verzocht hem een en ander omtrent deze scholen mede te deelen, en hij voldeed hieraan -met de meeste bereidvaardigheid. -</p> -<p>Het onderwijs, verhaalde hij, is hier alleen verplichtend gedurende de wintermaanden, -dat wil zeggen, gedurende den tijd dat de kinderen niet op het veld kunnen werken. -</p> -<p>Ieder moet het onderwijs op de school van zijn zesde tot zijn dertiende jaar volgen. -Van de enkele malen dat een kind de school verzuimt wordt nauwlettend aanteekening -gehouden; op dit verzuim staat altijd een kleine boete, die ook zonder moeite wordt -geïnd. Dit stelsel van schoolplichtigheid sluit trouwens het schoolgeld niet uit, -hetwelk voor het geheele jaar niet meer dan drie francs bedraagt. Op de lagere school -wordt onderwijs gegeven in het lezen, het schrijven, het rekenen, het duitsch, de -bijbelsche historie, de vaderlandsche geschiedenis en de eerste beginselen der muziek. -</p> -<p>Het bezoeken van de middelbare school is niet verplichtend. Men leert daar fransch, -latijn, wiskunde, geschiedenis, natuurlijke geschiedenis, aardrijkskunde en de beginselen -der technologie. Iedere leerling betaalt jaarlijks daarvoor dertig francs. De kinderen, -die op de lagere school het meest hebben uitgemunt, gaan gewoonlijk tot de middelbare -over, en van daar kunnen de meest begaafden hunne opleiding aan de hoogeschool te -St. Gallen voltooien. Er bestaan weinig voorbeelden, dat deze jongelieden later niet -naar Ragatz terugkeeren, waar zij zeker zijn goed gezelschap en een bestaan te zullen -vinden. In den regel draagt het gewestelijke verkeer, en de nabijheid der steden onderling, -veel bij om door geheel Zwitserland allen, die zich meer bepaald met eenig studievak -bezig houden, met elkander in aanraking te brengen. Met een glimlach van innige tevredenheid -verklaarde de pastoor mij, dat het onderwijs nooit eenig verschil tusschen den onderwijzer -en hem had doen ontstaan. -</p> -<p>Evenals al de ambtenaren worden de pastoors van Ragatz door de bevolking gekozen. -Het algemeen stemrecht is hier sedert lang in zwang. Men telt er <span class="corr" id="xd31e366" title="Bron: drie honderd">driehonderd</span> kiezers. Als een pastoor of vicaris komt te overlijden of zijn ontslag verlangt, -bericht men in het dagblad dat de plaats vacant is, en noodigt men de kandidaten uit, -aan den bijzonderen raad der gemeente zekere officiëele bescheiden mede te deelen, -die men te St. Gallen afgeeft. De verkiezing heeft in de kerk plaats. De benoeming -geschiedt eerst tijdelijk; na verloop van een jaar wordt zij voor goed bevestigd. -Het vaste inkomen van den deken bedraagt ongeveer duizend francs. Dit inkomen is zeker -niet groot, maar de onkosten van de <span class="corr" id="xd31e369" title="Bron: postorie">pastorie</span> zijn zeer gering, de behoeften van den geestelijke niet vele, en het leven is er -niet duur. -</p> -<p>Volslagen armoede is te Ragatz iets schier onmogelijks. Om tot gebrek te vervallen -zouden er vrij wat kwade wil of niet zeer alledaagsche ondeugden noodig zijn. De welgeplaatste -zucht om tot eenige welvaart te geraken wordt daarbij onder de inwoners door een stelsel -ondersteund, dat algemeen verdient gekend te worden. De gemeente Ragatz namelijk bezit -bosschen en eenige gronden. Zij breidt haar grondgebied aanmerkelijk uit door langzamerhand -land te winnen, dat zij ontrooft aan den <span class="pageNum" id="pb11">[<a href="#pb11">11</a>]</span>kwaadwilligen Rijn, die, in den regentijd en bij het smelten der sneeuw, links en -rechts in het dal over een groote uitgestrektheid buiten zijne oevers treedt. Daar -zijne wateren niets van de vruchtbaarmakende hoedanigheden van den Nijl bezitten, -brengen die overstroomingen niets dan schade te weeg. De inwoners van Ragatz hebben -daarom het rivierbed verdiept, en daardoor tevens den stroom voor de scheepvaart geschikter -gemaakt, en, in vergelding voor dezen nuttigen arbeid, hebben zij de eertijds aan -overstrooming blootgestelde landen onder elkander mogen verdeelen. Gedurende de eerste -jaren is deze grond niet zeer vruchtbaar. In den aanvang groeien er slechts enkele -lage heesters en wat veevoerder. Maar met behulp van eenige kunstmiddelen verrijzen -er allengs stevige boomen, en ongevoelig gaat de dorre aardlaag in een vette en vruchtbaardere -over. -</p> -<p>De verdeeling van deze aangewonnen gemeentegronden heeft op de volgende wijze plaats. -Ieder burger van Ragatz heeft levenslang recht op een deel van de opbrengst dezer -bezitting, bestaande in het weiden op de grasvlakten van den berg, het vellen van -een zekere hoeveelheid hout, en het vruchtgebruik van een stuk land. Als ik mij niet -bedrieg worden deze kavelingen tegenwoordig op een kleine <span class="corr" id="xd31e379" title="Bron: twee honderd vijftig">tweehonderdvijftig</span> geschat. Zoodra er een door overlijden openvalt, wordt zij toegewezen aan den oudsten -burger onder diegenen, welke nog geen aandeel hebben. Over het algemeen krijgt men -op zijn vijf- of zes-en-twintigste jaar er een. Na den dood van den man blijft de -vrouw in het bezit van dat voorrecht; zij kan het land laten bebouwen, gelijk ook -de ouden van dagen doen, die zelven niet meer tot arbeiden in staat zijn. Op den eersten -Januari van ieder jaar komen de jonge lieden, die aanspraak meenen te mogen maken -op een kaveling, met de nieuw aangenomen burgers bijeen, en indien er zijn, die door -gelijken leeftijd of om eene andere reden dezelfde rechten hebben, beslist het lot -tusschen hen. Men heeft natuurlijk eenige bepalingen gemaakt om te voorkomen dat dit -vruchtgebruik door sommigen niet worde aangewend om den grond uit te putten. Als men -bij voorbeeld een boom velt, is men verplicht een anderen daarvoor in de plaats te -planten. -</p> -<p>Zeer zeker zou een gezin of zelfs een enkel persoon alles behalve welgesteld zijn, -indien hij niets bezat dan één van zulke kavelingen. Dat ziet men ook bijna nooit. -Er is geen enkele burger, die niet een klein vaderlijk erfgoed beheert of eenig vak -van nijverheid uitoefent. Alle inwoners dezer gemeente, bijna zonder uitzondering, -onderscheiden zich door arbeidzaamheid; spaarzaamheid en innige gehechtheid aan hunne -woonplaats. Een akker, een boomgaard en een aandeel in de algemeene bezitting—ziedaar -reeds genoeg om een Ragatzer aan den vaderlijken grond te boeien; het gevoel van eigenwaarde, -van verantwoordelijkheid en plicht dringt hem tot een nauwlettend beheer. Daarbij -zijn de zeden en gewoonten te Ragatz hoogst eenvoudig; men heeft weinig behoeften; -men zoekt hier het geluk elders dan in den rijkdom en de weelde. -</p> -<p>“Hoeveel inkomen moet een gezin hebben,” vroeg ik, “om geen gebrek te lijden?” -</p> -<p>“Een gehuwd paar moet, het eene jaar door het andere, een som van honderd francs in -geld en daarenboven de waarde van <span class="corr" id="xd31e386" title="Bron: vier honderd">vierhonderd</span> francs in producten hebben.” -</p> -<p>“En een burgergezin? het uwe bij voorbeeld?” (het gold hier een gezin van zeven personen.) -</p> -<p>“Men is hier zeer welvarend, ja bijna rijk, met een inkomen van <span class="corr" id="xd31e392" title="Bron: twee duizend">tweeduizend</span> francs in voortbrengselen en in specie.” -</p> -<p>“Brengt men de wintermaanden hier niet een weinig vervelend door?” -</p> -<p>“Volstrekt niet: wij hebben onze eigene kleine concerten, bals, letterkundige, wetenschappelijke -en landbouwkundige bijeenkomsten. Ook brengt men soms, bij wijze van uitspanning, -bezoeken aan verwanten, vrienden of bekenden in de steden St. Gallen, Zürich, en Freiburg.” -</p> -<p>Ragatz wordt door twee gemeenteraden bestuurd. Onder het beheer van den een staat -alles wat op de veiligheid, de policie, de gezondheid betrekking heeft; de ander bestuurt -de bezittingen, de financiën, en regelt de belastingen. Aan verschillende bijzondere -commissiën is de zorg voor het onderwijs en van den landbouw opgedragen. Weder anderen -belasten zich met de winteruitspanningen, zoo als de muziek, de verschillende voorlezingen, -enz. Deze verdeeling der gemeentebetrekkingen, door de vrije keuze der inwoners bepaald, -maakt dat de kundigste dorpsbewoners ieder op zijne beurt de eer kunnen genieten om -als regenten te mogen medewerken tot den bloei en den voorspoed der gemeente. -</p> -<p>De bekendheid der baden van Pfeffers dagteekent van de veertiende eeuw, als wanneer -daar reeds een bad-inrichting bestond. Dit etablissement was aan het einde van de -bergkloof gelegen, en gebouwd op dwars over de Tamina geslagen eiken planken, en rechts -en links door de rots ingesloten. Het bestond uit verscheidene cellen en uit drie -groote vijverkommen, waarin men gewoonlijk het bad nam. Men kan zich een denkbeeld -vormen van het akelige van zulk een verblijf, en van de daar heerschende duisternis, -als men nagaat dat men te midden van deze dicht opeengedrongen rotsen ter nauwernood -door een duizend voet hooge kleine opening slechts een straaltje licht opving, terwijl -onder den vloer een bruisende en loeiende stroom voortwoelde en men overal om zich -heen niets anders had dan zwarte muren, die zich in nog dieper duister verloren. Het -afdalen in deze kolk was schrikwekkend. Er was geen ander middel om die te bereiken -dan langs een ladder voor de stoutmoedigsten, en door middel van een soort van draagstoel, -aan een lang touw opgehangen, voor de vreesachtigsten en zwaksten. Een groot aantal -liet zich alleen geblinddoekt naar beneden zakken; eenigen traden verschrikt terug -en zagen liever van de genezing af, dan zich aan zulk een tocht te wagen. Van de hand -van Pascalis, den afgezant van Hendrik IV, bestaat nog een merkwaardige beschrijving -in latijnsche verzen, <i lang="la">In Fabariæ thermas</i>, van de baden van Pfeffers. Men kan er uit zien welk een akeligen indruk zij maakten, -een indruk waarvoor later geslachten, dank zij hun zin voor schilderachtige en trotsche -natuurtooneelen, een weinig minder vatbaar zijn. Het begin dezer verzen, die ik hier -vertaald mededeel, mogen tot slot strekken van deze vluchtige schets. -<span class="pageNum" id="pb12">[<a href="#pb12">12</a>]</span></p> -<p>“Er bestaat bij de Rhetiërs een door haar omvang bewonderenswaardige spelonk. Verschrikkelijke -met mos bekleede rotsen steken haar norsche kruinen rondom haar op. De schaduw en -de nacht worden er nog zwarter, en in deze duisternis wemelt het van spoken. Een stortvloed -werpt er zich met geweldige golven en als een waanzinnige in af, doet zijne schuimende -wateren van den top der bergen nederstorten, en den voet dezer afschrikbarende rotsen -doorknagende, boort hij door de spelonk heen en komt er aan de andere zijde even woest -uit te voorschijn. Pan, de Faunen, noch de wulpsche satyrs kiezen deze plek ooit tot -hun verblijf. Iedereen, die den ingang nadert en de verschrikkelijke vormen ontwaart, -waarin deze spelonk verborgen is, wordt van schrik overmeesterd en, in vlugheid den -Eurus overtreffende, keert hij haastig op zijne schreden terug. Hier inderdaad schijnen -de Schrik en de Ontzetting hun troon te hebben gevestigd. -</p> -<p></p> -<div class="figure p1868-012width"><img src="images/p1868-012.jpg" alt="De Tamina." width="540" height="720"><p class="figureHead">De Tamina.</p> -</div><p> -</p> -<p>Gelukkig dat heden ten dage aan het publiek een gemakkelijker toegang tot de baden -geopend is—en de vrees voor spoken niemand meer kwelt, die hier herstelling komt zoeken -van ware of ingebeelde kwalen, of om aan het hart der natuur nieuwe kracht te verzamelen, -ten einde aan de beslommeringen en zorgen van het somtijds zoo veelbewogen leven moedig -het hoofd te bieden. -</p> -</div> -<div class="footnotes"> -<hr class="fnsep"> -<div class="footnote-body"> -<div id="xd31e122"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e122src">1</a></span> Gevers van Endegeest. Zitting van de 2<sup>de</sup> kamer der Staten-Generaal, 25 Nov. 1851. Sloet tot Oldhuis. id. van 6 December deszelfden -jaars. <a class="fnarrow" href="#xd31e122src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div id="xd31e134"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e134src">2</a></span> Naar aanleiding dezer woorden bevelen wij ieder, die zijn geest wil verrijken met -een deel van de kennis der natuur, ten sterkste de lezing aan van Witte’s: ’t Groote -in ’t kleine. Praatjes over planten,—een met groote zaakkennis, maar tevens met bewonderenswaardigen -tact geschreven werk, dat den auteur alleszins vereert. <a class="fnarrow" href="#xd31e134src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div id="xd31e277"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e277src">3</a></span> Zwitserland. Tweede zang. <a class="fnarrow" href="#xd31e277src" title="Ga terug naar noot 3 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div id="xd31e327"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e327src">4</a></span> Jozef Maximiliaan II. <a class="fnarrow" href="#xd31e327src" title="Ga terug naar noot 4 in tekst.">↑</a></p> -</div> -</div> -</div> -</div> -</div> -<div class="back"> -<div class="transcriberNote"> -<h2 class="main">Colofon</h2> -<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3> -<p class="first">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen -van welke soort dan ook. U mag het kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden -van de Project Gutenberg Licentie in dit eBoek of on-line op <a class="seclink xd31e39" title="Externe link" href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>. -</p> -<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctieteam op <a class="seclink xd31e39" title="Externe link" href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>. -</p> -<h3 class="main">Metadata</h3> -<table class="colophonMetadata" summary="Metadata"> -<tr> -<td><b>Titel:</b></td> -<td>Ragatz en Pfeffers</td> -<td></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Auteur:</b></td> -<td>Anoniem</td> -<td></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Taal:</b></td> -<td>Nederlands (Spelling De Vries-Te Winkel)</td> -<td></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Oorspronkelijke uitgiftedatum:</b></td> -<td>1868</td> -<td></td> -</tr> -</table> -<h3 class="main">Codering</h3> -<p class="first">Dit boek is weergegeven in oorspronkelijke schrijfwijze. Afgebroken woorden aan het -einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel -zijn verbeterd. Deze verbeteringen zijn aangegeven in de colofon aan het einde van -dit boek.</p> -<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3> -<ul> -<li>2021-07-30 Begonnen. -</li> -</ul> -<h3 class="main">Externe Referenties</h3> -<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn dat deze links -voor u niet werken.</p> -<h3 class="main">Verbeteringen</h3> -<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> -<table class="correctionTable" summary="Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst."> -<tr> -<th>Bladzijde</th> -<th>Bron</th> -<th>Verbetering</th> -<th>Bewerkingsafstand</th> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e139">2</a></td> -<td class="width40 bottom">middellen</td> -<td class="width40 bottom">middelen</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e184">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e188">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e192">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e196">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e201">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e205">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e209">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e213">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e217">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e221">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e225">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e229">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e233">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e237">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e241">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e246">3</a>, <a class="pageref" href="#xd31e250">3</a></td> -<td class="width40 bottom"> -[<i>Niet in bron</i>] -</td> -<td class="width40 bottom">”</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e256">3</a></td> -<td class="width40 bottom">volmaaakte</td> -<td class="width40 bottom">volmaakte</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e288">6</a></td> -<td class="width40 bottom">linker zijde</td> -<td class="width40 bottom">linkerzijde</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e298">7</a></td> -<td class="width40 bottom">,</td> -<td class="width40 bottom"> -[<i>Verwijderd</i>] -</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e309">7</a></td> -<td class="width40 bottom"> -[<i>Niet in bron</i>] -</td> -<td class="width40 bottom">-</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e355">10</a></td> -<td class="width40 bottom">Grauwbunderlanders</td> -<td class="width40 bottom">Graauwbunderlanders</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e366">10</a></td> -<td class="width40 bottom">drie honderd</td> -<td class="width40 bottom">driehonderd</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e369">10</a></td> -<td class="width40 bottom">postorie</td> -<td class="width40 bottom">pastorie</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e379">11</a></td> -<td class="width40 bottom">twee honderd vijftig</td> -<td class="width40 bottom">tweehonderdvijftig</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e386">11</a></td> -<td class="width40 bottom">vier honderd</td> -<td class="width40 bottom">vierhonderd</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e392">11</a></td> -<td class="width40 bottom">twee duizend</td> -<td class="width40 bottom">tweeduizend</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -</table> -</div> -</div> -<div style='display:block; margin-top:4em'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK RAGATZ EN PFEFFERS ***</div> -<div style='text-align:left'> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Updated editions will replace the previous one—the old editions will -be renamed. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United -States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for an eBook, except by following -the terms of the trademark license, including paying royalties for use -of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for -copies of this eBook, complying with the trademark license is very -easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation -of derivative works, reports, performances and research. Project -Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may -do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected -by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark -license, especially commercial redistribution. -</div> - -<div style='margin:0.83em 0; font-size:1.1em; text-align:center'>START: FULL LICENSE<br> -<span style='font-size:smaller'>THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE<br> -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK</span> -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase “Project -Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg™ License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person -or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ -electronic works. See paragraph 1.E below. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the -Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg™ License when -you share it without charge with others. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country other than the United States. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work -on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the -phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: -</div> - -<blockquote> - <div style='display:block; margin:1em 0'> - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most - other parts of the world at no cost and with almost no restrictions - whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms - of the Project Gutenberg License included with this eBook or online - at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you - are not located in the United States, you will have to check the laws - of the country where you are located before using this eBook. - </div> -</blockquote> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase “Project -Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg™. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg™ License. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format -other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg™ website -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain -Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works -provided that: -</div> - -<div style='margin-left:0.7em;'> - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation.” - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ - works. - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg™ works. - </div> -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of -the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set -forth in Section 3 below. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right -of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any -Defect you cause. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™ -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s -goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg™ and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state’s laws. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, -Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up -to date contact information can be found at the Foundation’s website -and official page at www.gutenberg.org/contact -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread -public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine-readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state -visit <a href="https://www.gutenberg.org/donate/">www.gutenberg.org/donate</a>. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Please check the Project Gutenberg web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of -volunteer support. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Most people start at our website which has the main PG search -facility: <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -This website includes information about Project Gutenberg™, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. -</div> - -</div> - -</body> -</html> diff --git a/old/66001-h/images/new-cover.jpg b/old/66001-h/images/new-cover.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 9b15e4b..0000000 --- a/old/66001-h/images/new-cover.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/66001-h/images/p1868-001.jpg b/old/66001-h/images/p1868-001.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 6b6cf64..0000000 --- a/old/66001-h/images/p1868-001.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/66001-h/images/p1868-004.jpg b/old/66001-h/images/p1868-004.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 6be8074..0000000 --- a/old/66001-h/images/p1868-004.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/66001-h/images/p1868-005.jpg b/old/66001-h/images/p1868-005.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index dd0a629..0000000 --- a/old/66001-h/images/p1868-005.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/66001-h/images/p1868-008.jpg b/old/66001-h/images/p1868-008.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 900d576..0000000 --- a/old/66001-h/images/p1868-008.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/66001-h/images/p1868-009.jpg b/old/66001-h/images/p1868-009.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index f744f93..0000000 --- a/old/66001-h/images/p1868-009.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/66001-h/images/p1868-012.jpg b/old/66001-h/images/p1868-012.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index a07483c..0000000 --- a/old/66001-h/images/p1868-012.jpg +++ /dev/null |
