NormalizeHEADmain

1 files changed, 0 insertions, 3283 deletions

diff --git a/old/65991-0.txt b/old/65991-0.txt
deleted file mode 100644
index bcef1c7..0000000
--- a/old/65991-0.txt
+++ /dev/null
@@ -1,3283 +0,0 @@
-The Project Gutenberg eBook of Martjie, by Jan Francois Elias Celliers
-
-This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
-most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
-whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
-of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at
-www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you
-will have to check the laws of the country where you are located before
-using this eBook.
-
-Title: Martjie
-
-Author: Jan Francois Elias Celliers
-
-Release Date: August 4, 2021 [eBook #65991]
-
-Language: Afrikaans
-
-Character set encoding: UTF-8
-
-Produced by: Jeroen Hellingman, Kobus Meyer and the Online Distributed
-             Proofreading Team at https://www.pgdp.net
-
-*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK MARTJIE ***
-
-
-
-
-
-MARTJIE
-
-
-
-
-                                 MARTJIE
-
-                                  DEUR
-
-                           JAN F. E. CELLIERS
-       _Skrywer van Ons Leesboek, Die Vlakte en ander Gedigte, Die
-    Revier, Liefde en Plig, Unie Kantate, Die Saaiër, Jopie Fourie._
-
-             _Goedgekeur deur die „Zuid Afrikaanse Akadémie
-                     voor Taal, Letteren en Kunst”._
-
-                     MET VOORWOORD VAN DIE SKRYWER.
-
-                          VIERDE HERSIENE DRUK
-
-                             J. H. de BUSSY,
-                          PRETORIA, AMSTERDAM.
-           HOLL.-AFRIK. UITGEVERS-MIJ. v/h. J. DUSSEAU & Co.,
-                                KAAPSTAD.
-                                  1920.
-
-
-
-
-REGTE VAN HERDRUK EN VERTALING VOORBEHOU.
-
-
-
-
-VOORWOORD.
-
-
-Vir ’n skrywer, maar veral vir ’n Afrikaanse skrywer, in die tye wat
-ons belewe, is dit besonder aanmoedigend en verblydend as hy ondervind
-dat ’n nuwe druk van sy werk nodig is. Ek dank my landgenote vir die
-aanmoediging en ondersteuning, en hoop dat „Martjie” by toeneming sal
-bydra tot die doel wat ons beoog: opbou van taal, kuns, nasionaliteit.
-
-In hierdie twede uitgaaf het ek die spelreëls toegepas wat goedgekeur en
-vasgestel is by die jongste sitting van die „Zuid Afrikaanse Akadémie
-voor Taal, Letteren en Kunst”.
-
-Op ’n paar kleine wysiginge na, is die eintlike teks onveranderd gebly.
-
-Ter wille van maat en ritme, en alleen om die rede, het sommige woorde
-afwykende vorme gekry, b.v. „ower” in plaas van „oor”, „bowe” in plaas
-van „bo”, ens. Om dieselfde rede is die dubbele ontkenning hier en daar
-verwaarloos. Die woordjie „sig” het ek hier en daar nog behou.
-
-Ten slotte nog ’n enkel woordjie—van eie hand hierdie keer—oor die aard
-en vorm van my werkie:
-
-My bedoeling was ’n eenvoudige skildering te gee van ’n liefdesverhouding
-tussen ’n Afrikaanse meisie en jonkman in Afrikaanse omgewing, ’n
-algemeen-menselike tema op eie toneel opgevoer. Alle begeerte na
-avontuurlikheid of ingewikkeldheid in die verhaal was dus uitgesluit.
-Die inkleding, wat gebeurtenisse, natuurbeskrywing, ens. betref, moes
-net voldoende wees om, teen passende agtergrond, die hoofmotief duidelik
-te laat uitkom. Die vraag is alleen in hoever ek geslaag is om hierin
-harmonie en gesonde verhouding te bewaar.
-
-’n Goeie roman huldig dieselfde beginsele, en werk dit alleen breër uit.
-
-Ek het ’n losse en onafhankelike vorm gekies, omdat daar baie dinge gesê
-moet word, wat eenvoudige mededelinge is, en net ondigterlike rymelary
-is as dit op strenge maat en rym gesê word, terwyl poësie in _elke_ vorm
-goed uitgedruk kan word waar dit in ’n werk voorkom.
-
-Hoewel die vorm los is, is dit darem nie ongebonde nie. Die goeie leser
-sal dit dadelik sien, en die sangerigheid en maatgang, wat ek bedoel het,
-tot hul reg laat kom.
-
-                                                             Die skrywer.
-
-PRETORIA, 20 Oktober 1915.
-
-       *       *       *       *       *
-
-Na verskyning van die Derde druk, in Januarie 1919, laat ek bowestaande
-voorwoord ook vir hierdie vierde druk geld. Die laaste spellingreëling
-deur die Suidafrikaanse Akadémie goedgekeur in Januarie 1920, word hier
-toegepas.
-
-                                                STELLENBOSCH, Junie 1920.
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-I.
-
-
-    Dis warm....
-    en stil.
-    Stil ook in die grote boerehuis onder die eike;
-    geslote ten halwe die luike
-    —die groene luike van die rame—
-    soos oë swaar van sluimering
-    by middag-sonnestowe;
-    mure en stoep hier en daar
-    bestrooi met ligtende skyfies,
-    waar die sonlig val deur die blare,
-    deur die donkere loof van die eike.
-    Hoog bowe voordeur en stoep,
-    eerwaardig en stil die skaad’-wee
-    verrys die ou-Hollandse géwel,
-    gestreel deur die uitspreiend lower
-    en bowe die voordeur as rustend
-    op twee sware krulle in die muurwerk,
-    waar die jaartal, gedruk in die witkalk,
-    die ouderdom toon van die woning.
-
-    Dis stil.
-    So ’n stilte wat hang en wat draal,
-    of hy weet dat die middag nog lang is
-    en hy heerskappy sal behou
-    daar in die ou bome se skaad’-wee.
-    Onder die rusbank op stoep,
-    sy lede rekkend van luiheid,
-    lê Jafta die huishond te slaap,
-    geterg deur die gonsende vlieë.
-    Die tuinmuur langs, in die skaad’wee,
-    daar skuil die hoenders byeen
-    in klompies, swyend en gapend.
-    Náby die klip oor die voortjie
-    lê Adam, die otjie, in die water
-    en dam dit op, teen sy sye,
-    —stilbrommend van innig genot
-    na rukkies van roereloos drome.
-
-    Stil is die lange huisgang
-    —die sware voordeur geslote—
-    dofglimmend die donkere planke
-    alleen waar dit lig deur die rete,
-    wegduist’rend na agter in skeem’ring,
-    in fluist’ring van vele geheime.
-    Die tafel in die kombuis
-    is blank geskuur vir die Sondag,
-    en dáar staan, in eensaamheid singend,
-    die ketel op die gele konfoortjie.
-    Deur die half geópende luikie
-    val skuins op die vloer, in die middel,
-    ’n goudgerf van léwende sonlig,
-    deurwemeld van drywende stoffies,
-    deurflits van die dartele vlieë
-    wat, gonsende ook op die ruite,
-    die dreune-deuntjie stem
-    van somer-námiddag-vrede.
-
-    „Wouf”—dis ’n blaffie van Jafta,
-    opskrikkend meteens uit sy sluimer,
-    want dáar in die muur het die hekkie
-    sy piepend geluidjie laat hoor,
-    en ower die werf kom langsaam
-    ’n wandelaar aan in die paadjie.
-    Nie meer nie as één luie blaffie
-    het Jafta gelos, die ou luiaard,
-    en kom nou stêrtswaaiend nader
-    tot aan die rand van die stoep
-    om daar die besoeker te wagte;
-    —vrind’lik, as oue bekende,
-    streel Roelof die hond op sy hare.
-    Nie wensend oom Koot en tant’ Mieta
-    te steur in hul námiddag-slapie
-    gaan Roelof maar sit op die rusbank
-    en wag in die eike se skaad’wee.
-
-    Lui-kronkelend, vèr en naby,
-    styg hier en daar uit die bome
-    ’n blou en gesellige rokie,
-    van námiddag-koffie getuiend,
-    van vrind’like buurskap en vrede.
-
-    Aan die hek van die saailanderye,
-    rus eensaam die dam in die skaad’wee,
-    die hangende lower weerspieëlend
-    van omstaande dromende wilge;
-    eentonig en skel klink vandaar
-    die geluid van die singende bésies
-    in slepend en eindeloos skryne
-    —soos lied van die warmte selwe.
-
-    Te veel is die simfonie
-    van die somernamiddag vir Roelof,
-    te veel na ’n wand’ling veral
-    uit die dorpie daar in die laagte;
-    hy sien nog die dakke van ver
-    deur die béwerige waas van die warmte
-    en hy ruik die bedwelmende lug
-    deur die son uit die blare gestowe;
-    dit skemer en draai voor sy oë,
-    sy hoof sink al laer en laer....
-    tot hy wegduik in rustige sluimer....
-
-    Agter sy rug gaan die vensterluik
-    stádigies, stádigies ope,
-    ’n handjie kom dáaruit te voorskyn
-    en hou in die fynblanke vingers
-    ’n koppie. Wat sou wel die plan wees?
-    Kyk, dit kom nader en nader
-    tot bowe sy halsboord van agter,
-    hy sien nie en hoor nie, maar, au!
-    daar voel hy ’n ys-koue straaltjie
-    meteens in sy nek en sy rug
-    en spring hy oorend van die rusbank!
-    ’n halfgesmoorde laggie in die kamer
-    en vensterluik haastig geslote—
-    dit help hom nog meer uit die droom;
-    ’n breë goedaardige glimlag
-    verhelder meteens sy gelaat—
-    en hy gaan maar weer sit op die rusbank.
-
-    ’n Rukkie gaan so nog verby,
-    en nou kom, met stadige stappies,
-    om die verste hoek van die stoep,
-    ’n mooi slanke meisies-gestalte
-    in haelwit sondagse klere,—
-    ’n handwerkie vlak voor haar oë,
-    waar sy skynbaar geheel in verdiep is,
-    singend, half-hoorbaar, ’n deuntjie,
-    of sy dink dat sy heeltemal alleen is;
-    maar nou en dan sweef om haar mondjie
-    ’n skuldig-ondeuënde laggie
-    wat moeilik die dwang kan verdra.
-    Sy ’s nader en nader gekom
-    en meteens kyk sy kastig verwonderd
-    nou op in die jonkman se oë:
-    „So, is jy daar, en hoe lank al
-    sit jy hier te wag op die rusbank?”
-    En Roelof hou kastig vir hom kwaad,
-    en set so’n donker gesig op
-    en roer so komieklik sy rug
-    dat sy nou haar lag nie kan hou nie,
-    en dit val soos musiek van haar mondjie,
-    soos klippies wat ploems in die water.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Dis seker maar die skone kans vandag
-    wat Martjie het verlei
-    tot so’n grap,
-    as dat sy lang genoeg vir Roelof ken
-    om so iets te durf waag,
-    want op haar wange is ’n blos
-    wat sy probeer aan d’ aandag te onttrek
-    deur praatjies,
-    volgend haastig op mekaar,
-    en grappies
-    waar sy selwe baie om lag.
-
-    Oom Kootjie en tant’ Mieta
-    verskyn ook nou op stoep in sondags-klere.
-    En nog ’n keer lag almal hart’lik saam
-    oor daardie koppie water.
-    Is Roelof onbeleef?
-    Nee, maar onbedagsaam is hy wel
-    as hy hom af en toe
-    so heeltemal
-    kan omdraai na oom Koot
-    om dan met hom alleen
-    te praat oor dit en dat,
-    asof hy glad vergeet
-    dat Martjie en tant’ Mieta ook nog daar is.
-    En, kyk, dis dan
-    dat Martjie, op haar stoel se rug geleun
-    en met haar hofie op haar hand gestut,
-    haar oog laat gaan
-    na vèr,
-    waar bloue lug die blonde velde raak,
-    waar goudstof lê
-    van ondergaande son, op gras gestrooi.
-    En starend-ernstig bly dan daar
-    haar oog gevestig,
-    soos ene wat die wêreld het vergeet—
-    geslote in haarself.
-    En wie haar nog nie ken,
-    haar vrolik sorgeloos bestaan
-    in ryke ouerhuis,
-    sou dink in daardie blik d’ ontdekking te gewaar
-    van dreiend onheil,
-    en ’n siel
-    wat sig met huiw’ring tot ’n stryd berei.
-    Maar hy dink daaraan wel die minste, hy
-    wat, altyd nog geselsend met oom Koot,
-    na haar nie omkyk nie.
-
-    Meteens het nou oom Kootjie haar gewaar
-    soos sy daar sit en droom.
-    ’n Grappie is die ou se lus en lewe:
-    hy stoot vir Roelof aan
-    en wink na Martjie.
-    Behoedsaam staan die jonkman op
-    en, stadig naad’rend,
-    klap hy meteens sy hande op mekaar
-    net by haar hoof.
-    Sy wip van skrik
-    en vang haar asem met ’n diepe haal,
-    en almal lag haar same uit,
-    oom Koot, die ondeug, nie die minste nie.
-    „So, nou het ek die skuld weer afbetaal,”
-    sê Roelf, „vir daardie koppie water,
-    „en jul kan my glo, oom Koot,
-    „sy ’t net so hoog gespring soos ek.”
-
-    Die meid, ou Rosie, bring op ou-nooi’s wink
-    ’n tafeltjie op stoep,
-    gedek met haelwit kleedjie,
-    die koppies en die kan
-    met koffie warm en geurend.
-    „Maar Roelfie,” sê oom Koot, „vertel my nou
-    „wanneer sal jy jou intrek eindlik neem?”
-    „Oom Koot,” sê Roelf,
-    „moet nou nie weer begin,
-    „U weet dat my kantoor....”
-    „Kyk Roelfie,”—en oom Kootjie lê sy hand
-    op Roelf se skouer en skud hom—
-    „daar ’s die dorp
-    „en hier die plaas,
-    „dit weet ek nou al goed;
-    „jou ryperd staan al langtyd klaar,
-    „kom, wanneer trek jy in, vertel my nou!”
-    „Oom Koot, ek het ’n kamer mos gehuur.....”
-    „En tot wanneer?”
-    „’n Maand die minste....”
-    „Nou goed, maar langer as ’n maand
-    „het ek nie meer geduld,
-    „hier op die plaas wil ek jou hê,
-    „en nou wil ek geen woordjie verder hoor!”
-    Daar ’s niks met ou oom Kootjie te begin,
-    hy is lank al aan die gang daaroor,
-    en Roelof moet die saak gewonne gee:
-    glimlaggend stem hy toe.
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-II.
-
-
-    Roelof is ’n seun van Freed’rik Prins,
-    Oom Kootjies boesemvrind,—
-    skoolmaats was die twee gewees,
-    en vrinde, tot die dood hul het geskei,
-    vrinde aan mekaar geheg
-    so onbaatsugtig trou
-    as selde in die lewe word gesien.
-    Freed’rik was dit ook wat hom met beurs
-    en raad gehelp het toe tekort en skande
-    gedreig het voor sy deur.
-    Nadàt hul was getroud, het wêrelds loop
-    die vrinde van mekaar geskei
-    en vèr was hulle van mekaar gaan woon.
-    Freed’riks dogters was al almal weg,
-    getroud, verspreid;
-    en Roelf, die een’ge seun,
-    was weg op studie toe sy pa
-    meteens gestorwe is.
-    En nou, met hulp en invloed van oom Koot,
-    is Roelof in die dorpie daar geplaas,
-    waar Uitkyk, ou oom Koot se plaas,
-    nie al te ver vandaan is.
-    Begryp’lik dus dat hy die deur vir hom
-    daar altyd ope vind
-    en gou op Uitkyk hom moes tuis gevoel.
-
-    En elke dag ook vind oom Koot
-    dat Roelf sy hart al meer en meer
-    gewonne het,
-    veral dewyl hy in maniere en aard
-    die ou-man so herinner aan sy vrind,
-    aan Freek, sy boesemvrind,
-    wat hy nooit sal vergeet.
-    Sy kinders, boëndien,
-    is almal uit die huis,
-    net Martjie allénig het nog oorgebly.
-    Dit alles, en begeerte nog daarby
-    om aan die seun
-    die liefde-skuld weer goed te maak,
-    het d’ou-man tot besluit gebring
-    dat Roelf by hom ’n nuwe tuis moes vinde.
-    Oom Kootjie en tant’ Mieta het wel stil
-    gedagtes by hulself gemaak
-    dat wellig, as die jonkman daar sou kom,
-    verhoudings tussen hom
-    en Martjie kan ontstaan
-    —in jonge harte maklik opgewek—
-    maar vir hulle maak dit sorg nog vrees,
-    soos hul hom nou al ken;
-    ja, nou en dan, en sonder woord te praat,
-    verwissel die twee oudjies ongemerk
-    ’n laggie met mekaar,
-    en albei dink daarby
-    aan wat die toekoms sou kan bring.
-    Maar dit is al, geen woord of teken meer
-    wat aan hul teed’re wense uiting gee;
-    want dis hul goed en lang genoeg bekend
-    dat Martjie ’n wil,
-    ’n koppie van haar eie het
-    en haar gevoelens nie laat lei.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    In buurte en dorp
-    is Martjie baie gesien,
-    in meisies-kringe ook gesog,
-    hoewel sy in maniere en aard
-    haar onderskei deur iets aparts—
-    vir hoogmoed of verbeelding aangesien
-    deur die wat haar nie ken.
-    Maar duid’lik is ’t vir elkeen, van begin,
-    dat agter daardie grys-blou oë-paar
-    ’n siel woon wat sig op sy plek gevoel,
-    vol erns en diepte, maar daarby
-    ’n sonneskyntjie bêre,
-    gemak’lik tot ’n tint’ling op te wek,
-    wat baiemaal
-    ondeuënd uit die raaksiende oë straal—
-    tot wanhoop, ag,
-    van menig jonkman wat alreeds
-    om Uitkyks noointjie het gedraai:
-    dis duid’lik, sy is almal skoon die baas,
-    en lyk of sy aan trou nie dink.
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-III.
-
-
-    Dit was ’n aand gewees
-    toe Roelof, ná sy vaders dood,
-    op Uitkyk kom die eerste keer.
-    By lamplig, in die huisgang, het hul hom
-    die aand ontvang
-    en welkom aangebode.
-    En Martjie het hy ook die eerste keer
-    toe daar ontmoet
-    en hand gegee.
-    Van bo het sy die lamplig neer sien val
-    op voorhoof breed en welwend;
-    en uit die winkbrou-skaad’wee
-    had ’n oë-paar
-    haar aangekyk
-    so durwend en so reguit in haar eie,
-    soos sy nog nooit by jonkmans het gewaar.
-    Die handdruk, ook, was ferm daarby.
-    En, net soos ene half verslae,
-    het sy ’n stappie toe terug getree.
-    En sittend by haar bed die aand
-    het sy só lang
-    met oë starend-wyd
-    die kêrsvlam aangekyk,
-    of sy ’t nog nooit tot nou toe het gesien;
-    en het nou iemand haar gevra: hoekom?
-    dan het sy ’t selwe nie geweet:
-    Gemak’lik-ordeloos, van bande ontslae,
-    kan ons gedagtes so aan dwale raak,
-    in towerlande
-    swaar te ontvlug.
-    So was dit ook met haar die aand;
-    maar elke keer het sy gemerk
-    hoe steeds die beelde, vlottend om haar heen,
-    om éne punt wou draai;
-    en elke keer sien sy dan daar
-    ’n voorhoof van ’n ronding hoog en edel
-    en durwend daardie oë, op haar gerig.
-    En ’t was of sy in daardie blik
-    ’n aanval sien,
-    of sy tot stryd word uitgedaag.
-    Meteens opspringend van haar stoel, het sy
-    haar hofie trots na bo gewip:
-    „wat of hy hom wel sou verbeel,
-    „die baas-skap sal sy hom wel gou ontleer....”
-    en hard-op het sy toe gelag.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Twee maande is nou verby
-    ná daardie aand van Roelofs koms,
-    maar hy ’t vir haar
-    dieselfde nog gebly:
-    eerbied bowe mate, soos sy dit
-    by ander jonkmans sien,
-    betoon hy nooit aan haar;
-    maar kyk, alreeds na d’eerste dag of drie
-    kon sy haar daaroor nie meer erger nie.
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-IV.
-
-
-    Die Volkslied!?
-    En so vroeg al in die môre?
-    Ja, dit is die afgesproke teken,
-    Martjie staan al lang daarop te wag.
-    Nie nodig ook
-    die sweep se klap,
-    sy ’s lank al aangekleed en klaar.
-    Gelag en sang
-    kom van die hek se kant,
-    ’n vrolik jongspan wag haar daar
-    op bok-wa, vol gelaai.
-    Twee jonkmans spring daar van die relings af
-    en storrem op die hekkie toe
-    in wedstryd, uitgelate,
-    die voetpad op
-    in ylend-snelle vaart—
-    wie of die eerste daar sal wees!
-    Martjie staan al by die voordeur klaar
-    met kappie helderwit, en toegestrik
-    teen môre-kou.
-    Glimlaggend knik sy met haar hoof
-    ’n groet terug,
-    op daardie twee se môre-groet
-    en buiing, speels-oordrewe.
-    Sy wys hul daar ’n mandjie, by die deur,
-    wat mee moet gaan.
-
-    Gejuig begroet haar by die wa.
-    Haar twee geleiers maak, aan d’agterkant,
-    met hande saamgevoeg,
-    ’n trappie waar sy op kan staan,
-    en die wat op die wa is, neem haar hand;
-    so word sy opgelig,
-    en vooroor val sy byna in die wa,
-    op die wat daar al sit!
-    ’n Juigkreet is die laaste groet
-    aan Uitkyks woning, half geborge nog
-    in skaad’wees van die nag,—
-    en verder gaan die piekniek-wa.
-
-    Tweekeer word die volkslied nog gehoor,
-    voor wonings wat nog slaap,
-    om die te wek wat mee moet gaan.
-    Die span is nou voltallig, en die trek
-    is berge toe.
-
-    Hul ’s op die bult, en plots’ling word hul oog
-    getroffe deur die môre-son,
-    oor verre vlakte-soom net opgeduik,—
-    met drie hoera’s begroet;
-    en kyk, dis net of hy vir hul
-    ’n ogie knip
-    en blye dag beloof.
-    Die bok-wa gooi sy skaad’wee lang-gerek
-    op harde pad.
-    En lieflik lag die vlakte na omhoog,
-    deur môre-dou se dampe
-    —luierend hier en daar
-    in leegtes—
-    as gedra op weerklank van
-    die verre hane-kraai.
-
-    Uitgespan is reeds die wa
-    as Martjie eers van Roelf ’n môre-groet
-    en handdruk kry.
-    Hy was nie een van daardie twee gewees
-    wat haar kom haal het by die deur:
-    bésig het sy hom gesien
-    met diere en tuig,
-    en toe hy op die wa sy sitplek neem
-    was sy al daar;
-    van ver, so tussen al die ander uit,
-    het hy maar net na haar geknik;
-    en heel-pad langs het hy
-    genoeg’lik met die nooi gesels
-    wat naas hom sit.
-
-    In bonte ry sit almal op die gras,
-    die maaltyd sal begin.
-    Naas Roelof is ’n plekkie oop,
-    maar Martjie loop verby
-    of sy dit glad nie sien,
-    en kies ’n plekkie aan die ander kant.
-    Is ’t wraak, of moedwil, in die snelle blik
-    wat sy hom werp vandaar?
-    Hoe ’t ook mag wees, op hom is ’t glad verloor:
-    hy ’s besig met ’n bottel oop te maak,
-    die meisie naas hom te bedien;
-    as Martjie nog bewys moet hê
-    dat hy haar moedwil glad nie het gemerk,
-    dan lewer hy dit self,
-    want, kyk, daar spring hy op
-    en wip die gras-perk oor
-    na haar,
-    en, op haar skouer tikkend,
-    sê hy: „kom, ou sus,
-    „laat ek jou glasie vir jou vul.”
-    Sy blik is openhartig, reguit kyk
-    sy oog in hare,
-    en bruisend tintel net alleen
-    die piekniekdag se vreug daarin
-    as hy laat volg:
-    „en netnou kom ek vir jou haal, ou sus,
-    „ons twee is maters by die meule-spel.”
-    Na so’n ontwaap’ning
-    kan sy wel nie anders nie
-    as met ’n glimlag toegee aan sy wens.
-    Hy ’s weg alweer van haar,
-    na oorkant van die kring,
-    om nog ’n leë glasie vol te skink.
-
-    „Stilte daar! ’n voordrag word gegee.”
-    Die voordraer het al pos gevat
-    in middel van die kring;
-    maar almal lag en praat
-    en hoor nie hoe hy reeds die naam
-    van sy gediggie noem.
-    Maar Martjie het die naam gevang, en weet
-    dat daardie vers ’n spotgediggie is
-    op een wat sig belaglik maak.
-    Is ’t Martjie alleen wat merk hoe Roelof nou
-    meteens verby die voordraer loop
-    en snel
-    ’n woordjie fluister in sy oor?
-
-    Sarie Drost is iemand
-    sonderling in alles wat sy doen,
-    in elke trekkie kom sy haas ooreen
-    met daardie noointjie in die vers beskrewe,
-    en Sarie is vandag ook hier.
-
-    Roelf, onseker of die voordraer wel
-    sy wenk sal volg,
-    die versie sal laat staan,
-    is snel na Sarie toe gestap
-    en vraag haar om met hom
-    ’n wandeling te maak,
-    soos ander reeds al doen—
-    van ete opgestaan.
-
-    Daar ’s stilte nou, en Roelof hoor van ver
-    dat hy, wat voor sal dra,
-    ’n ander versie noem as d’eerste keer;
-    en, Sarie opmerksaam makend,
-    stel hy voor aan haar
-    om op die gras te sit
-    en eers met hom die voordrag aan te hoor.
-
-    Onafgebroke is Martjies oog op hom,
-    in stilte, so van ver;
-    bewond’ring lê daar in die blik,
-    so groot
-    asof sy daad
-    —beleefdheids-diens aan Sarie Drost betoon,
-    deur Sarie-self en deur die gaste ook
-    nie opgemerk—
-    ’n heldedaad van d’ allergrootste is.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Die dag is om
-    en almal word weer tuis gebring.
-    Met Martjie saam
-    stap Roelf by Uitkyk van die wa.
-    Ná ete sal hy dorp toe stap, alleen,
-    van-aand die laaste keer,
-    want môre, eind’lik, is die dag gekom
-    dat hy op Uitkyk intrek neem,
-    na sy belofte aan oom Koot gedaan.—
-    Sy buitekamer staan al klaar,
-    met sorg vir hom berei.
-
-    Dis stil op stoep,
-    die nag hang swaar in digte eike-lower,
-    breë stamme eenkant net verlig
-    waar lamplig uit die rame stroom;
-    en uit die ope voordeur gly oor stoep
-    ’n baan van lig,
-    vèr-strekkend oor die werf se gras, tot waar
-    die swarte donker dit verswelg.
-    Oom Kootjie sit voor ope raam te lees,
-    die bybel-blaaie hel verlig,
-    en volgend met sy vinger elke reël:
-    met vrome aandag nog ’n keer die woord,
-    die skone woord herhalend wat hom flus
-    getref het toe hy vir almal saam,
-    die aand-diens het gelei.
-    En by die tafel ook, met hoof gebuie
-    in stilte, oor die handwerk wat sy doen,
-    hoor ou tant’ Mieta aan.
-
-    Onvermoeid nog na die dag se tog
-    in berge en veld,
-    kuier Martjie en Roelf op stoep,
-    in awendkoelte.
-    Vertrouelik, asof
-    hy nader sig aan haar wil voel
-    het hy haar arm geneem;
-    maar ná ’n rukkie, plots’ling,
-    net of hy
-    na iets wou buk,
-    het hy haar weer gelos.
-    En al te goed het sy gemerk
-    dat hy die plan ekspres maar het bedag
-    om van haar af te raak.
-    In stilte vra sy aan haarselwe:
-    wáarom tog?
-    Elke keer gaan hul
-    die ope raam verby
-    en oor die ronding van die boom se stam
-    gly stil hul skaad’wee.
-    Fluist’rend praat die twee, om ou oom Koot
-    sy stotend lese nie te steur.
-
-    Dit word vir Roelof tyd,—
-    verbygaand by die voordeur stap hy in
-    om aan tant’ Mieta en oom Koot
-    goeienag te sê.
-    „Tot môre, Roelfie,” sê oom Koot,
-    „dan is jy eind’lik onse huisgenoot.”
-    Martjie stap met hom die treedjies af
-    om mee te gaan
-    tot aan die hekkie van die werf.
-    Sy het van-aand maar min gepraat,
-    werktuig’lik antwoord géwend as hy so,
-    by kuier heen en weer op stoep,
-    haar iets gesê het of gevra;
-    en droomverlore stap sy nou ook nog
-    so met hom saam.
-    Hul ’s by die hekkie voor sy weet;
-    en as hy haar ’n hand tot afskeid gee
-    en sê:
-    „die laaste keer,”
-    dan hou sy in haar handjie nog
-    sy vingers vas ’n oënblik....
-    Opskrikkend, plots’ling,
-    los sy gou
-    die jonkmans hand
-    en sê gejaag, met laggie baie verleë:
-    „maar kyk vir my,
-    „is ek dan mal om so meteens te dink
-    „dat jy vir altyd gaan,
-    „en môre kom j’ eers regtig....”
-    „Martjie, Martjie!” antwoord Roelf
-    gemaak-bestraffend;—en dan is hy weg,
-    verdwene in die nag,
-    op ligte tred en snel,
-    ’n vrolik deuntjie fluitend op sy gang.
-    Glansend-wit, ’n oënblik,
-    vertoon sig in die lamplig voor die deur
-    die slanke beeld van Martjie,
-    as sy snel
-    die treedjies opstap en oor stoep
-    na binne gaan,
-    die voordeur sluitend vir die nag.
-
-    In sware mantel duik die nag
-    nog dieper weg,
-    gewieg as op die naklank, sterwend-ver,
-    van bybelwoorde flus gehoor,
-    en op die koorgesang
-    van kikkers in die slote al-omheen.
-    En hoor, dis net of uit die sfere bo
-    ’n fluist’ring van die sterre ruis,
-    sig mengend met die koorgesang beneë,
-    tot lied van vrede en rus....
-
-    Martjie is kwaad
-    en met haarselwe ontevree;
-    met hand-ruk driftig-snel
-    het sy haar tjalie op ’n stoel gegooi
-    en stap haar kamer op en neer:
-    Wáarom het sy haar ge-èrg gevoel
-    van-môre op die wa
-    toe Roelf so min na haar
-    het omgekyk;
-    en watter reg had sy om te verwag
-    dat hy nou juis naas haar
-    ’n plekkie op die bok-wa in sou neem?
-    Nee, had hy dit wèl gedaan
-    dan was sy juis miskien
-    ge-èrg om so ’n handeling, daar,
-    voor oë van die hele piekniek-skaar,
-    want maklik word so iets verkeerd bedui.
-    En hoe verspot van haar,
-    toe hy van-aand
-    soos ander dae haar wou groet,
-    te dink of droom
-    dat hy vir altyd afskeid neem,
-    en so sy hand in hare vas te hou!
-    O, foei, en wat gedagte het hy wel
-    van haar gekry?
-    Sy, in die huishou so bekend,
-    en oral, dat sy steeds
-    in dink en doen
-    so helder is en klaar!
-    Vanwaar dan die vergissing so meteens?
-    Martjie vind op al die vrae
-    geen antwoord nie;
-    en opgewonde van verwarring nog
-    en ergernis
-    lê sy haar eind’lik op haar bed te rus.
-    Maar éen ding staan by haar nou vas:
-    sy sal hom môre daad’lik goed laat merk
-    dat daardie handdruk van van-aand
-    maar net vergissing was
-    en tog volstrek geen plan
-    van haar kant nie
-    om hom tot naad’ring te beweeg.
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-V.
-
-
-    Oom Kootjie, jeugdig nog van hart,
-    en elke dag aan Roelof meer geheg,
-    het lank al reeds gesê:
-    „kyk Roelfie, op die dag,
-    „as ek jou eind’lik hier op Uitkyk het,
-    „haal ek ’n bottel ou-wyn uit
-    „en drink ons jou gesondheid almal saam.”
-    Oom Kootjie wil sy woord nou hou,
-    en ’t tref ook net vandag
-    dat ou neef Kasper en sy vrou
-    op Uitkyk aan sal ry,
-    —vir ou tant’ Mieta nog ’n rede meer
-    die glans van hulle fesie te verhoog
-    met tert en koeke
-    vars en geurend uit die oond.
-    ’n Tafeltjie staan buite reeds gedek,
-    neef Kasper en sy vrou word daar ontvang.
-    Wat sou ’t met Martjie wees?
-    Sy staan gekleed en klaar
-    om uit te gaan,
-    en sal vandag
-    nie daar wees by die klompie nie:
-    Ja, gist’r-awend het sy nie
-    in slaap geval
-    eer sy ’n middel had bedag
-    om haar besluit teen Roelf
-    gevolg te gee:
-    in plaas van ook sy welkoms-fees
-    met vrolik-lief gesiggie by te woon,
-    sal sy verklaar
-    op boodskap te moet gaan
-    wat nie meer uitgestel kan word.
-    Maar nou sy reeds het opgemerk
-    hoe hy vir haar
-    dieselfde is as elke dag,
-    en daardie handdruk van gist’r-aand
-    vergete het
-    of heelt’mal nie beskou
-    as blyk van soet geheim wat sy aan hom
-    in stilte het vertrou,
-    nou voel sy grote lus, haar plan
-    van uitgaan te laat vaar
-    en daar te bly, by hom.
-
-    Sou ’t blydskap wees omdat sy haar
-    in hom vergis het;
-    of sou dit wees dat sy maar net gevoel:
-    natuurdrang van haar meisieshart
-    gerus ’n vryer teuël te kan gee
-    waar geen gevaar bestaan
-    dat hy die hele hand sal neem
-    as net ’n vinger hom word aangebied?
-    Maar dis al tyd
-    dat sy moet gaan,
-    haar klein komedie moet sy nou
-    ten einde speel.
-    Dis ander dae nooit gebruik by haar
-    ’n hand te gee,
-    as sy so heen en weer op boodskap gaan,
-    maar, vir ’n grap sou sy dit net
-    vandag wil doen,
-    ja, skynbaar vir ’n grap
-    maar eintlik wel
-    om Roelof ook ’n beurt te gee
-    haar hand in syne vas te hou.
-    Plots’ling kry hy nou
-    gedagte weer
-    aan Martjies groet gist’r-aand,
-    en op sy beurt hou hy haar hand
-    in syne nou gevang
-    terwyl hy laggend sê:
-    „Nee wag, jy ’s al te haastig,
-    „laat ek hul nou eers vertel:
-    „Tante, pas maar op vir Martjie, hoor,
-    „wat sy makeer gaan bowe my verstand,
-    „daar ’s muis-nes in haar kop....”
-    En daar word die hele storie van gist’r-aand
-    vertel.
-    Sy ruk haar handjie los uit syne
-    en haas haar stap
-    om weg te kom.
-
-    Ja, soet geheim, voorwaar!
-    Hoe kon sy tog van hom ooit so iets dink?
-    Dáar word dit aan die laglus prys gegee
-    van almal saam!
-    Sy voel dat haar gewete suiwer is,
-    maar waarom dan voel sy soos een
-    wat heelt’mal is verslae?
-    „Dis duid’lik,” sê sy by haarselwe,
-    „hier moet anders word te werk gegaan....”
-    Te werk gegaan!? Hoe kom sy tog
-    aan so’n gedagte;
-    wat is dan haar doel
-    waar sy na streef,
-    of syne, wat sy moet verydel?
-    Nee, sy vind op al die vrae
-    geen antwoord nie;
-    en elke dag word sy haarselwe nou
-    tot raadsel, meer en meer.
-    Hoe klugtig was haar swaar bewapening,
-    waar nooit ’n aanval was te vrees
-    .... en moontlik ook geen vrees sou wek!
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-VI.
-
-
-    Dis oggend, en die ete staan al klaar,
-    —die aand tevore, laat, is Roelof ingetrek
-    nadàt hy in die middag eers
-    die welkomsfees had bygewoon.—
-    Oom Koot sien almal om die dis
-    hul plekke neem
-    en vryf sy hande op mekaar
-    van skoon plesier:
-    „Ja, Roelfie, so wou ek dit altyd hê,
-    „en kyk, die plekkie wat jy daar
-    „aan tafel het
-    „is joue vir altyd nou.”
-    En moederlik-geneë is
-    die laggie wat daar straal
-    van ou tant’ Mieta haar gelaat.
-    En vrindlik ook knik Martjie met haar hofie.
-
-    „Kom,” sê oom Koot, en buig
-    sy hoof voor-ower op sy hand.
-    Almal volg hom na daarin;
-    en niks versteur
-    die plegtig woord van d’ ou-man se gebed
-    as net die vooltjies, kwett’rend voor die raam,
-    en, by die eikeboom, die hoef-gestamp
-    van Roelofs ryperd, opgesaal en klaar
-    om hom na dorp te neem.
-    ’n Oënblik van erns en stilte volg
-    op d’ „amen” van oom Kootjie se gebed,
-    want hy het daarin ook ’n woord gewy
-    aan sy getroue vrind, en aan sy seun
-    —hul huisgenoot van nou af aan.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Dis net of daar met Roelofs koms
-    ’n windjie is ingewaai
-    van nuut-fris lewe op die kleine kring
-    aan tafel:
-    Met kennis toegerus van veel
-    wat vreemd is aan die lewe op die plaas
-    is hy ’n bron van nuw’ gedagtes.
-    Oom Koot is op sy stukke:
-    ywerig deur Martjie bygestaan
-    bespaar hy aan die jonkman nie
-    sy kleine plaëry
-    en strikvrae, fyn gespan.
-    „Ag kom, wat sou die Johnnie daarvan weet?”
-    dis baie maal oom Kootjies woord:
-    en Roelof, ongewoon en links
-    in plaasgebruike,
-    bly die mikpunt so
-    van hulle skerts.
-    Maar ou tant’ Mieta is sy bondgenoot
-    by die skermutselings;
-    en baie maal steun sy hom fluks
-    met woorde goed van pas,
-    wat aan die teëparty ’n neerlaag kos.
-    En raak hy hulle self,
-    met voorslag goed gemik,
-    dan knik sy hom goedkeurend toe.
-    —So baie plesier het sy
-    in jare nie gehad!
-    „Maar wag maar, ons twee sal die Johnnie sout,
-    „hoor Martjie!”
-    dis dikwels dan oom Kootjies laaste skot.
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-VII.
-
-
-    Smôrens is oom Koot
-    van almal in die huis die eerste op,
-    gebruik sy koffie en sy brood
-    en hou al vroeg die opsig by die werk.
-    En met tant’ Mieta ook
-    is ’t baie maal nie anders nie.
-    En so is ’t al die reël elke dag
-    dat Roelof aan die tafel smôrens net
-    vir Martjie nog ontmoet,
-    om hom by d’ete te bedien.
-    Die plig laat sy haar welgeval
-    as vir ’n broer,
-    want as ’n kind van hul gesin
-    word Roelf behandel.
-    Bekoring het so’n broerskap wel vir haar,
-    sy kan nie stry nie,
-    nee, sy kan heelt’mal nie ontveins
-    dat daardie klein kwartiertjie elke dag,
-    aan d’oggend-dis met hom,
-    die skoonste oënblik is van d’hele dag,
-    verlangend sien sy daarna uit,
-    te meer omdat sy nou genoeg besef
-    dat nooit welvoeglikheid se heiligdom
-    van hom gevaar te dugte het,
-    as hul sig spelend op die rande waag
-    van hartstog en gevoelens
-    steeds aan jonge harte eie.
-
-    Skud die Wysheid met sy hoof
-    as hy so’n spel aanskou?
-    Wel moontlik, ja,
-    maar sonder ’n glimlag op sy lippe
-    seker nooit.
-
-    „Martjie, ’n stukkie brood,”
-    vra Roelf
-    Sy skuif die bakkie aan.
-    Hy sê al dankie, want hy het gedink
-    ’n snytjie te kan neem.
-    Maar al-meteens trek sy dit weer terug,
-    en gryp hy met sy hand
-    die tafeldoek.
-    En as die bakkie stadig nog ’n keer
-    word aangeskuiwe
-    gryp hy snel haar blanke pols,
-    dat sy hom nie ’n twede keer kan fop,
-    —sy vingers drukkend in haar weke vlees—
-    maar plots’ling laat hy los,
-    hoewel daar niemand is wat kyk
-    en vestig op sy bord sy oë weer
-    asof hy iets gedaan het wat
-    hy nie mog doen nie.
-
-    Haar môre-kleed is rose-rooi van kleur,
-    nie knellend om haar lede nie,
-    maar volgend tog die ronding—vol en buigsaam;
-    mollig, en tot d’elleboog ontbloot,
-    haar arme,
-    in die moue wyd en oop.
-    Op d’adem van die rose, fris bedoud,
-    kom deur die ope venster uit die tuin
-    die skone môre;
-    maar dis net of slegs aan haar
-    die môre sy aroma het ontleen
-    wat d’hele kamer vul,
-    en ná-geur nog
-    as sy dit lank al het verlaat.
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-VIII.
-
-
-    Roelof, in ervaring reeds geryp
-    en ouer in jare as Martjie,
-    het van sy aankoms af
-    die aansien en die agting reeds gewin
-    van almal in die dorp.
-    Maar Martjie moet sig wel beken
-    dat nie juis daarin nie
-    die rede lê
-    dat sy in hom
-    ’n ander en ’n meerder sien
-    as in die ander jonkmans om haar heen.
-
-    Onagsaam deur ’n jonge man
-    te word verby gegaan,
-    wat wêrd is dat sy hom
-    haar agting of ten minst’ haar aandag gee,
-    word deur geen jongnooi
-    goedskiks ooit verdra.
-    Wyl ’t haar gelyk het van begin
-    of Roelf eenvoudig net vir haar beskou
-    as een soos pa en ma,
-    moes Martjie ondervind,
-    nie weinig tot haar eie verbasing, dat
-    sy haar oorstelp gevoel het deur
-    ’n bang v’rontrusting,
-    nee, deur wanhoop, sou sy byna sê.
-    Die dwaasheid daarvan het sy toe haarself
-    wel voor-geredeneer,
-    sig vraend waaroor sy tog wel
-    te wanhoop had;
-    en kwaad, dat so’n beroering haar,
-    so helder van verstand,
-    so’n dwase kyk op mense en dinge gee.
-    Maar nou dat alles weer verby is
-    en dat Roelf,
-    d’onskuldige oorsaak, daar nog altyd staan
-    so vas en kalm-onwetend
-    soos ’n rots
-    wat bo die golwe ongedeer
-    hom nog vertoon,
-    nou moet sy nogmaals ondervind
-    dat die verhouding nog maar nie vir haar
-    bevredig nie.
-
-    Dis swaar vir haar om hom met rus te laat,
-    met moeite moet sy haar bewaak, bedwing,
-    om in haar plaery
-    nie al te ver te gaan;
-    te meer omdat sy altyd merk
-    hoe hy, in weerwraak op haar grappies, hom
-    die selfdwang oplê, waar sy nie
-    die rede van deurgrond nie,
-    wat hom altyd noop
-    om òm te draai
-    as hom sy jonge bloed
-    tot naad’ring wil beweë.
-    Selde of ooit sal hy
-    uit eie beweging ook met haar
-    ’n plaery begin;
-    en baie maal
-    het sy reeds opgemerk
-    hoe hy, as ma en pa teënwoordig is,
-    hom meerder vryheid gun met haar
-    dan as hy hom met haar alleen bevind.
-    So bly nog hul verhouding steeds
-    ’n bron van onrus en van twyfel,
-    tot daar iets gebeur
-    wat plots’ling nuwe lig ontsteek vir haar,
-    en onmiskenbaar is:
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-IX.
-
-
-    Uitkyks naaste bure woon
-    nie al te ver nie,
-    ’n spruitjie is die grens; aan d’owerkant
-    daar lê die woning.
-    Die oudste dogter van die huis is Sannie,
-    Martjies skoolkam’raad uit vroeër dae;
-    baie maal kom sy
-    ’n middag of ’n aand na Uitkyk oor
-    en bly die nag dan daar.
-    Sannie is al lang ’n goeie vriendin
-    van Roelof ook.
-    Menigmaal met Martjie saam,
-    of ook allénig, het hy haar gaan haal
-    of huistoe weer gebring.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Dis weer so’n Sondagmiddag op die plaas
-    by Sannies ouers,
-    Roelf en Martjie was die middag daar
-    en staan nou op vertrek.
-    Sannie is op Martjies wenk
-    haar kamer ingegaan
-    en kom terug, met kappie op haar hoof,
-    om saam te wandel.
-    Weldra is die drie op pad
-    na d’oorkant toe,
-    die ene agter d’ander in die paadjie
-    deur die gras,—
-    agterste is Roelf.
-    Soos altyd as die twee mekaar ontmoet
-    is Martjie en Sannie nou teen Roelf
-    ’n bondgenootskap weer verbind
-    van terge.
-    Sprank’lend huppel, langs die ry,
-    die plaag-skerts,
-    heen en t’rug-gekaats van d’een na d’ander,
-    stootlaggies sonnig-helder tussenin,
-    —geming met woorde en grappies.
-    So, mekander volgend, stap hul aan,
-    die spruitjie naad’rend.
-    Oor hul klere gly
-    die sonne-kolle, wat die blare bo
-    op hulle deur laat val.
-    Roelof voel hom teen die twee
-    nie opgewas nie;
-    stingels pluk hy van die lange gras,
-    asgaaie-worpe mikkend dan daarmee
-    op rugge en arme—roserooi en sag
-    deur witte somerkleedjies skeem’rend.
-    „Sannie kyk,” sê Martjie, „hier het hy
-    „die ander middag amper ingeval,”—
-    en met haar handjie wys sy op ’n plek
-    waar Roelf se voet het uitgegly,
-    net bo die stroom:
-    Die brug is net ’n boomstam oor die spruit,
-    aan weersy in ’n mikhout vas-gelê,
-    en raaklings oor die water gaande,—
-    breed en ondiep is die spruitjie hier.
-
-    „Nou kyk,” sê Martjie aan Sannie,
-    „hier, waar hy nie reg-op kon bly staan,
-    „sal ek, met oë toe,
-    „my drie keer in die rondte draai.”
-    En, met haar arme uitgesprei,
-    voeg sy die daad ook by die woord....
-    ’n Roep van skrik!
-    sy wankel,
-    alkant grypend om haar heen,
-    sy val!
-    Maar Roelf is by
-    en het haar om haar middel vas
-    in sterke arm.
-    Maar op die boomstam
-    kan hy ook homself nie staande hou,
-    hy gaan met Martjie val,
-    hy voel dit, O!
-    Eén plan is net nog oor
-    met snel beraad gryp hy dit aan:
-    hy spring!....
-    Daar staan hy in die water nou met haar,
-    tot aan sy knieë in die stroom,
-    maar sy daarbowe,
-    droog, en veilig in sy arme nog
-    —haar arme om sy skouer vasgeklem.
-    En Sannie lag dat sy so kannie-meer
-    tot sy ook amper van die steg af val!
-
-    Stadig oor die klippe nou
-    stap Roelf met Martjie kant toe,
-    —sy van skrik bekome,
-    nou sy voel
-    dat niks te vrees is nie.
-    En Sannetjies uitbundig-luid geskater
-    werk op die twee aansteeklik
-    sodat hul
-    ook saam begin te lag.
-    Die water stoot teën Roelofs bene op,
-    versigtig oor die klippe set hy goed
-    sy voete vas.
-    Sou ’t wees dat nou die skrik
-    begin op Martjie ná te werk?
-    want gouer gaan haar asem, gouer steeds
-    namate Roelf met haar
-    al nader vorder na die kant;
-    en aan sy bors kan hy ook voel
-    hoe, altyd meer, haar laggie hygend word
-    en stoterig.
-    Sannie sit al oorkant op die gras
-    en kan nie meer van die lag.
-    Roelf is uit die water nou,
-    en set vir Martjie op haar voete neer,
-    by Sannie op die gras.
-    Wat is hom tog oorkom?
-    Sy lag is nie meer vrolik-ongedwonge
-    en luid, soos elke dag.
-    Meteens is tans die vrolikheid
-    by Sannie, as by Roelf, verstom,
-    want plots’ling eindig Martjies hik’rig laggie
-    in ’n snik
-    so luid en pynlik-skokkend
-    asof selfs die vrolik sonnetjie
-    daarvoor moet skrik!
-    Maar gou-gou het sy haar herstel,
-    nog voor die ander angstig haar kan vra
-    wat sy makeer.
-    En laggend, naas mekaar, stap hul na huis.
-    Roelf is na sy kamer afgedraai
-    om droë klere aan te trek.
-    Deur Sannie word die voorval by die huis
-    met geur en kleur vertel.
-    Martjie het sig op ’n stoel laat val,
-    gejaag gaan altyd nog haar bors;
-    sou ’t wees van skrik
-    of van vermoeienis?
-    Haar wange gloei,
-    en van haar ma af draai haar oë weg,
-    en bo haar asem is haar stem,
-    as sy verklaar:
-    „O, ma, ek het tog so geskrik!”
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-X.
-
-
-    Lyk dit of die lot of noodlot soms
-    nog dralend rond-tas na die plan
-    van ons bestemming,
-    is eenkeer d’eerste stoot gegee,
-    dan volg die twede dikwels gou daarná:
-
-    „Maar wat is dit met julle twee van-aand?”
-    Dis ou tant’ Mieta wat dit vra
-    want Martjie en Sannie is van-aand
-    nie in te hou nie.
-    Martjie voel ’n opgewondenheid
-    wat prikk’lend haar van hoek tot kante jaag:
-    opbruisend woel ’n lewe in haar bloed
-    soos sy nog nooit geken het nie,
-    asof sy ’n lus gevoel
-    om alles met haar hande aan te gryp
-    —te frommel deur mekaar,
-    en roekeloos
-    die bande af te gooi van selfbedwang.
-    Hul fluister met mekaar ondeuënd, die twee,
-    en nou en dan kom uit die ver kombuis
-    ’n lagbui onbedaarlik;
-    ja, dis wel bewys
-    dat iets gebrou word wat met sorg
-    vir Roelf bedek word
-    en hom nie
-    veel goeds voorspel.
-
-    Die awend-ete staan op tafel klaar
-    en almal neem hul plaas.
-    Martjie deel die pannekoeke uit
-    en gee die borde rond aan tafel.
-    Sy en Sannie kan met moeite
-    hul lag bedwing
-    —dis anders wel gewoonte, as die twee
-    eers reg op stryk is.
-    Roelof, nes die ander, het alreeds
-    sy pankoek opgerol,
-    ’n stukkie afgesny en opgehap;
-    maar ’t lyk of hy nie vorder nie:
-    hy kou en kou
-    en skuif die happie met sy tong
-    van links na regs
-    en weer terug....
-    Hy buk sy hoof, om op sy bord
-    sy pannekoek noukeurig te beskou.
-    En, nes ’n stortvloed wat ’n dam verbreek,
-    wat nie meer uit kan hou nie,
-    bars nou Martjie en Sannie al-meteens
-    in tomeloos geskater los:
-    in Roelofs pannekoek het hul
-    ’n ronde lap van linne ingebak!
-    Hy lag met hulle hart’lik saam
-    en moet beken
-    dat hul hom goed het beet geneem.
-
-    Oom Kootjie sê: „Maar hoor,
-    „jul jonkmans van vandag is darem swak,
-    „in my dae moes ’n nooi dit tog probeer
-    „om my so’n streek te speel,—
-    „so waar het sy ’n soen gekry!”
-
-    Van menigeen, wat aars’lend nog ontbeer,
-    maak so’n woord meteens ’n held:
-    Gevaarlik is die lig wat plotseling
-    aan Roelofs oog ontskiet,
-    ’n oënblik weifel hy,
-    maar voordat iemand regtig weet
-    wat nou gebeur,
-    is hy reeds agter Sannies stoel,
-    sy arm geslae om haar hoof,
-    en op haar wang gee hy ’n ferme soen!
-    Martjie is opgespring,
-    en na die deur slaan sy op vlug!
-    Maar ou oom Koot is klaar, en met sy arm
-    keer hy haar voor;
-    ’n oënblik nog, en Roelf het haar gepak,
-    haar arme in sy sterke greep geklem
-    en magteloos,
-    en op haar frisse lippe, rood en vol,
-    druk hy ’n soen!
-
-    Albei het die slagveld nou ontvlug
-    en Roelf het baas gebly.
-    Hy neem sy stoel weer in
-    —oor eie kordaatheid baie verbaas,
-    bedremmeld en terneergeslae
-    nou dat hy
-    bemerk hoe ver hy is gegaan.
-    Goedkeurend klop oom Kootjie op sy skouer:
-    „Roelfie, ’t het my altyd maar gelyk
-    „of jy te stadig is,
-    „maar nou het ek gesien dat jy
-    „gesny is uit die ou soort hout—
-    „dis reg so, man!”
-
-           *       *       *       *       *
-
-    As Martjie weer die ander môre vroeg
-    die eetsaal binne kom
-    vind sy vir Roelf reeds daar
-    en yw’rig besig:
-    naas sy bord
-    het hy ’n stuk papier,
-    en teken iets met potlood daarop aan,
-    so besig dat hy selfs nie merk
-    hoe sy die kamer binnekom,
-    —of sou hy maar so maak?
-    Dis net of sy ’n skok gevoel
-    en op die drumpel
-    moet bly staan:
-    wat! is dan in hom,
-    sinds wat daar gister het gebeur,
-    so gansegaar en niks verander nie?!
-    „Môre ou sus,” sê hy meteens,
-    as sy reeds reg-oor hom
-    haar stoel geneem het,
-    maar van sy skrywe kyk hy nog nie op
-    en bly nog so ’n rukkie spraak’loos sit.
-
-    Met snelle handbeweging
-    skuif hy nou
-    papier en potlood weg
-    en kyk haar in haar oë aan:
-    „Ou sus, maar waarom kry ek dan
-    „van-môre glad geen koppie koffie nie?”
-    Martjie voel ’n rukkie in haar asem,
-    snel-verleë is haar laggie
-    as sy moet gewaar
-    dat sy eers nou
-    haar tafel-plig gedenk.
-    Sy gryp die koffiekan
-    en skink sy koppie vol;
-    en dis vir haar ’n baie groot verligting
-    as sy sien
-    dat hy met brood en boter
-    besig is
-    en nie die blossie merk
-    wat op haar wange vlugtig vlam;—
-    maar half het sy ’n gedagte dat hy dit
-    ekspres nie wil gewaar.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Hoewel hy openhartig is en vrolik
-    bly hy maar vir haar
-    ’n raadsel:
-    hoofskuddend, by homselwe,
-    of pratend, as daar niemand by is nie,
-    en somtyds stil in diep gepeins.
-    Maar gou is altyd weer
-    die skaad’wee weg
-    en is hy weer homselwe,
-    meestetyds vóor iemand iets kan merk.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Martjie is haarself nie meer,
-    sy voel haar op ’n weg gestoot
-    waar sy nie meer op kan terugkeer nie.
-    Vergeefs is elke dag haar moeite
-    om, in praat en doen,
-    vir Roelf dieselfde weer te wees soos vroeër.
-
-    Ja, maar as sy aan haar selwe vra
-    op watter tyd die „vroeër” terug moet sien
-    dan weet sy nie,
-    want duid’lik is dit tog vir haar
-    dat reeds die eerste keer
-    van hul ontmoeting
-    sy al reeds nie meer
-    haarselwe het gevoel.
-    Maar nou moet sy daarby nog ondervind
-    hoe sy ook tot haar ouers en haar vrinde
-    en tot haar werk geworde is
-    soos een wat vreemd is.
-    Wonderlik is in ons lewe, ja,
-    die kérings-punte, as ons moet gewaar
-    dat so meteens ’n nuwe siel
-    die leisels het geneem
-    van al ons dinke en gevoel,
-    en ons op duiselhoogte het geplaas
-    van saligheid,
-    vanwaar ons oog sig plots’ling kan verbeel
-    in d’afgrond van die smart te kyk.
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-XI.
-
-
-    Nie elke awend, na die awendmaal,
-    bly Roelof in die huiselike kring:
-    hy trek hom baie-maal terug
-    om rustig in sy kamer hom te wy
-    aan skryfwerk, mee na huis gebring,
-    of aan ’n boek;
-    en nie beseffend, blykbaar, hoe hy dan
-    ’n leegheid nalaat in die kleine kring
-    om d’awendlamp.
-    Dan kom die wens by Martjie somtyds op
-    —sy weet nie waarom nie—
-    dat hy tog maar
-    vir altyd weg mag bly!
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Die somer-aand is swoel;
-    en ope, wyd,
-    staan deure en rame, bundels lamplig strooiend
-    buite-toe,
-    tot diep in d’eike-blare.
-    ’n Ligbaan val daar ook uit Roelofs venster,
-    reguit oor die werfgras,
-    op en oor
-    die muurtjie van die tuin,
-    die rose-struike treffend daar,
-    en as gevange eind’gend in
-    ’n rose-tros, ferwélig donker-rooi,
-    bo almal, hoog,
-    warmgloeiend teën die donker van die nag.
-
-    In skaad’wee van die roseboompies,
-    agter in die tuinpad, staan ’n bank;
-    daar ’s iets daarop wat roer....
-    Dis Martjie:
-    vroeg in d’awend reeds had sy
-    haar kamer opgesoek.
-    Maar swaar en stikkend was die lug,
-    gevlug was sy na buite,
-    asem soekend in die tuin.
-
-    Màg sy, mag sy deur die struike heen
-    haar oog laat gaan
-    na Roelofs kamer, oor die werf?
-    Ag, waarom nie? die raam en deur is wyd
-    geopen vir die koelte,
-    en sy hoor haar ma is daar,
-    hoewel sy haar nie daarvandaan gewaar:
-    iefd’ryk-sorgend bring tant’ Mieta so
-    vir Roelof baie-maal ’n koppie melk,
-    en bly ’n rukkie in sy kamer dan
-    met hom gesels
-    —’n moeder ook vir hom,
-    nie minder as vir Martjie, haar eie kind.
-
-    Die plaasvolk kom na huistoe uit die dorp,
-    ’n deuntjie singend by die hees geluid
-    van hulle konsertina,
-    trappend op die maat;
-    en as hul oor die baan van lamplig tree,
-    wat val uit Roelofs kamer,
-    draai die hoofde ’n oënblik om
-    en word hul groet gehoor:
-    „Naand basie!”
-    Sonder op te kyk het Roelf
-    die groet beantwoord;
-    steunend op sy hand-palm rus sy hoof,
-    sy oog gebonde in aandag op die vloer,
-    wyl ou tant’ Mieta iets vertel.—
-    Aan éen kant, op sy hoof en skouer, straal
-    die lamplig helder.
-
-    Martjie stoot die takkies van die rose
-    eenkant toe,
-    dat sy hom kan gewaar;
-    en hongerig asof sy hom
-    nie elke dag ontmoet,
-    verslind sy hom in stilte met haar oog.
-
-    Weeklaënd-hees „ha-ha” die konsertina
-    nog van ver
-    en begelei die krekie-sang
-    —geluide wat nog meer
-    aan Martjie laat gevoel
-    dat sy alleen is, heeltemal,
-    omslote in die donker, en vergeet—,
-    O, heerlik met die saligheid alleen,
-    wat opbruis in haar boesem,
-    sterker golwend elke oënblik nou.
-
-    Sy kan nie meer bly sit nie,
-    spring meteens oorend en wandel snel
-    die tuinpad op en neer
-    tot bowe by die ou prieel,
-    haar wange koelend teen die druiwe-loof,
-    en drink, met lippe ope wyd,
-    die koele naglug,
-    teug op teug.
-
-    Sy voel ’n drukking, pynlik, op haar bors;
-    en op haar knieë
-    sak sy neer meteens,
-    haar hande op haar bors,
-    haar oë na die sterre bo,—
-    en magteloos, half biddend,
-    half belydend,
-    net soos een
-    gevange in die krag-greep van ’n reus,
-    ontbéwe aan haar lippe net die woorde:
-    „God,.... ’k het lief!”....
-    .........................
-
-    Dis laat!.... Hoe lang sou ’t wel kan wees
-    dat sy daar in die paadjie sit, alleen?
-    Sy weet nie....
-    strykend met haar handjie oor haar voorhoof
-    staan sy op,
-    en voel so kalm en rustig as
-    sinds maande nie....
-    Die ligte is oral uit,
-    en alles slaap op Uitkyk reeds.
-    Sy stap die paadjie af, die tuinhek uit,
-    die sware skaad’wee van die eike deur,
-    en loop die woning om
-    na agter
-    en bereik haar kamers buitedeur.
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-XII.
-
-
-    Sy voel haar weer vanmôre heeltemal
-    haarself van vroeër dae
-    lughartig, onbeswaard,
-    en byna onverskillig teënoor Roelf.
-    Sy kan haarselwe nie verstaan,
-    gedenkend die beroering van gist’r-aand:
-    Die weelde is dit, van selfgenoegsaamheid,
-    versekerd van besitting groot en ryk
-    —bo alle twyfel nou ge-openbaar—
-    van liefde so oorstelpend
-    dat daarnéwens
-    alles is verkleind,
-    selfs hy, vir-eers, die oorsaak van die vlam
-    —onwetend van sy skuld.
-    Te groot is in haar bors die skat,
-    oormoedig gun sy sig die rykaards spel,
-    wat speels sy rykdom van hom stoot
-    in heerlik-onbestemd besef,
-    dat hy in tydgenoegsaamheid kan wag
-    op groter vreug, wat so gebêre bly
-    vir dae wat kom.
-
-    Dis waar en onmiskenbaar nog, helaas,
-    dat Roelf geen roering voel soos sy.
-    Maar magteloos
-    had sy haar mee laat sleur
-    in storremdraaiing van
-    die skoon verrukking,
-    wat meteens
-    op haar was afgekom,
-    en op sigselwe waar en salig was
-    —die toekoms ongeag.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Eén vir ene
-    kom en gaan die dae
-    en laat die vuur bedaar
-    van elke roering, selfs die edelste,
-    van elke drif of hoë gevoel;
-    en nugter loer die werk’likheid weer in
-    en vra:
-    of _dit_ waarskynlik is
-    of _dat_ ten uitvoer is te bring.
-
-    Dit kan nie anders nie:
-    die koel gelykmatigheid
-    van Roelofs daëliks doen, dieselfde nog
-    soos altyd,
-    moet vir haar weer elke keer
-    terugvoer tot haar twyfel,
-    tot die rand
-    van wanhoops donker afgrond;
-    huiwerend ontruk sy aan die aanblik
-    telkens weer haar oog,
-    en voel of in haar are al haar bloed
-    terugstroom na haar hart
-
-    Met stil-weemoedig laggie dink sy nou
-    terug aan d’eerste dae
-    toe hul mekaar leer ken het,
-    toe haar hart alreeds
-    die soet geheim ontdek het
-    en sig had verraai,
-    in klein beroering eers
-    van onrus,
-    waarvan sy
-    die grond nie wis nie.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Aldag in die sonnetjie te sit
-    van ’n mooi paar oë,
-    daarby nog die gunsteling van pa
-    en „goeie kind” van ma
-    —daar’s menig jonkman wat dit Roelf beny.
-    En hy sou doof moet wees
-    en blind
-    om nie die praatjies te verstaan
-    en nie die laggies raak te sien
-    wat oweral, en min of meer bedek,
-    ’n teer verhouding onderstel
-    wat tussen hom en Martjie sou bestaan.
-    Ja, baie minder sou voldoende wees
-    bemoeisug te laat glo
-    dat tussen hulle twee
-    die sakie klaar beklonke is.
-
-    Martjie is nie minder, in die kring
-    van haar bekendes,
-    ’n mikpunt reeds geword
-    van kleine plaëry;
-    en onoortuiënd is haar woord
-    as sy, verleë, ontken.
-    Geskok voel sy haar eers deur al die praatjies,
-    onheilig rakend aan haar hartsgeheim,
-    dog oorsaak dat haar oog allengs
-    aan nugtre blik gewen,
-    en sy die vraag haarselwe durf te stel,
-    skoon huiwerend nog:
-    „sal ooit my liefde word beantwoord,
-    „word ek eens
-    „die vrou van Roelf, of nooit?!”
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Is ergens in die buurt of dorp
-    ’n aandparty,
-    waar elke jonkman word verwag
-    ’n noointjie mee te bring,
-    dan is daar nooit ’n ander een
-    aan Roelofs arm
-    as Martjie.
-    Dikwels dink sy by haarself dat hy
-    uit pligbesef vir haar maar altyd neem
-    En welverstaanbaar is dit ook
-    dat so’n gereëld samegaan met haar
-    die mening sterk,
-    dat hul verhouding so is as
-    die wêreld dink,
-    en tog, helaas, so ver van waarheid is.
-
-    Pynlik is ’t vir haar, en hinderlik;
-    en as hy, op ’n dag,
-    haar weer kom vra om mee te gaan,
-    verstout sy haar die wedervraag te doen,
-    of hy nie ’n ander sou wil neem—
-    hoewel sy lank al het gemerk
-    dat hy,
-    so min as aan haarself,
-    gehegtheid het betoon aan een
-    van al die nooiens wat hy ken.
-    „Wat?” seg hy, „en dink jy dan dat ek
-    „my noointjie somaar in die steek laat staan,
-    „dat ’n ander een
-    „haar weghaal voor my neus?”
-    En so maak hy
-    lughartig sig weer daarvan af,
-    soos altyd sy manier maar is.
-    Die woordjies so gedagteloos
-    en lossies uitgebring deur hom: „my nooi”,
-    vertoon die afstand juis aan haar,
-    die peilloos diepe kloof wat hulle skei.
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-XIII.
-
-
-    Op Soetlands-vlei is bruilof.
-    Stoffies trek omhoog in al die paaie,
-    dis karre wat op weg is na die fees.
-    Uitkyks kapkar is ook een daarvan.
-    Die beste perde van die stal
-    is ingespan vandag,
-    en tuie blinkend in die son.
-
-    Van ver alreeds
-    word karre en perde oor en weer herken.
-    En doeke by die raampies uitgewuif
-    bring groete reeds vooruit
-    van vrinde, aan vrinde langtyd nie gesien.
-    En daar waar paaie uitloop in mekaar
-    word stil gehou
-    om soene met mekaar te wissel eers
-    en hande-groet,
-    dan gaan die reis weer verder aan.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Tafels staan gedek op Soetlands-vlei
-    se werf,
-    in koele skaad’wee,
-    alles van die beste is daar op
-    wat d’Afrikaanse huisvrou kan berei,
-    gebakke, vrugte en blomme
-    in bonte mengeling.
-    Maar seker is die skoonste nog van al:
-    die blosend-lief gesiggies,
-    tawwertjies, soos blomme self
-    met held’re somerkleure,
-    ryklik rondgestrooi
-    al tussen-deur die swarte drom
-    van mense—
-    laggies hupp’lend deur die praatgebrom,
-    die grappies spattend
-    hier en daar,
-    en handjies blank en fyn
-    wat help om rond te dien.
-
-    Die vrolik-gulle lag van Roelf
-    word nou en dan
-    bo almal uit gehoor.
-    Hy maak of hy die korswil nie verstaan
-    wat doel op hom en Martjie.
-    Wag, die ergste kry hy nog te hoor:
-    In d’eetsaal is die gaste
-    nou byeen,
-    ’n glasie word getik
-    en stilte aangevra
-    vir iemand wat ’n woord wil praat.
-    Die sprekers woorde is maar baie gewoon:
-    hy wens die ouerpaar
-    en bruid en bruidegom geluk,
-    maar laat dan daarop volge:
-    „vrinde,
-    „dis wel waarlik te verstaan
-    „dat so baie mooi gesiggies
-    „as ons hier vandag
-    „versameld sien
-    „wel maklik menig jonkman kan beweeg
-    „om ook ’n plan te maak....
-    „en ’k dink ek kan jul wel
-    „verseek’ring gee
-    „dat ons nie al te lang meer hoef te wag
-    „om nogmaals so’n fees te vier”....
-
-    Gelag gaan op, en onderbreek
-    die sprekers woord,
-    wyl ieders oog op Roelof is gerig
-    en hande-kloppies op sy skouer val.
-    ’n Oënblik staan hy glad verbluf
-    al-eer hy ’n laggie op kan wek
-    om hom te red;
-    maar klankloos is die laggie,
-    kort en leeg.
-    In ope-staande deur,
-    net agter haar,
-    is Martjie, op die sprekers woord,
-    verdwene in ’n kamer,
-    ongemerk en snel,
-    vergeefs dat hoofde en oë sig nou beur
-    om haar te soek.
-    En in die kamer bly sy tot
-    die uur van huistoe-gaan.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Op t’rugreis na die plaas,
-    is ’t wel opmerklik stil van-aand
-    in ou oom Koot se kar.
-    En twee wat op die agterbankie sit
-    is bly
-    dat ’t reeds so laat is
-    en hul nie
-    mekaar kan sien.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Maar al te ongewoon
-    is Roelofs swye vir oom Koot,
-    hy draai hom om na agter toe:
-    „maar wat is ’t dan met julle twee van-aand?”
-    Roelf probeer aanhoudend sig te red
-    met praatjie of grap,
-    maar ’t wil van-aand nie vlot nie.
-    Na ’n rukkie sê oom Kootjie weer:
-    „my skepsels! maar het julle twee
-    „dan rusie met mekaar gemaak?”
-    En ’n eindjie verder:
-    „Ma, so waar die kêrel sit ’n slaap,
-    „hy het, so by-me-siel,
-    „’n dop te veel gesteek!
-    „Of sit hul in die donker stil te vry?”
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Dis laat al as die kar
-    op Uitkyk kom,
-    Roelf is agter uit gespring
-    en loop na vore om die hek
-    te open,
-    dat oom Koot
-    daar deur kan ry.
-    Hy sluit dit weer en roep van ver
-    aan almal goeie nag
-    terwyl hy na sy kamer stap.
-    Die plaasvolk is geroep deur Jaftas blaf
-    en kom reeds nader om die kar
-    en perde te versorg.
-
-    En nog een het haar kamer gou gesoek,
-    maar nie om rus of slaap te vind,
-    al het sy haar ook haastig uitgekleed,
-    die kêrs geblus
-    en op haar bed haar uitgestrek.
-    O, ’t klop so in haar hoof
-    en in haar bors!....
-    Met woeste ruk
-    het sy meteens
-    die dekens afgegooi,
-    en sit oorend....
-    die blou-wit maanlig straal die venster in
-    en val op haar.
-
-    Sy’s op, en voor haai tafel nou;
-    sy was haar hande
-    en gesig.
-    en kyk na buite.
-    Haelwit oor die waenhuis-géwel gly
-    die maanlig.
-    Tuingereedskap staan in klompies
-    teen die muur,
-    as rustend na die arbeid van die dag.
-    En op die hard gelykte, breed en leeg,
-    van d’agterplaas
-    twee jonge boompies naas mekaar,
-    elk éne by sy ronde skaad’wee-kol,
-    beweëloos....
-    In Martjies oë lyk dit alles tog
-    so onverskillig-dom,
-    verlate, en met niks
-    of niemand mee-gevoelend.
-
-    Saggies en werktuiglik open sy
-    die binnedeur wat uit haar kamer lei,
-    en sluip op blote voete in die gang,
-    nie wetend waar sy heen wil gaan.
-    Gevoelloos is ook alles daar
-    en leeg,
-    in skeem’ring stil-geheimsinnig.
-    Dof-glimmend
-    staar die deure-knoppe haar
-    onvrindlik aan
-    net of hul vra: „wat soek jy hier”.
-
-    Sy’s in haar kamer weer,
-    en op haar bed terug,
-    die maanlig op haar witte nag-gewaad,
-    haar hande om die katel-knop geklem,
-    haar voorhoof op haar hande neergebuig.
-    En fluist’rend in die stilte van die nag,
-    ontval haar lippe ’n klag, verwytend half:
-    „O, wáarom tog nie, Heer, O, wáarom nie?!”
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-XIV.
-
-
-    Die dag daarna as Roelf
-    sy kamer uitstap en
-    die woonhuis nader, om sy oggendmaal
-    te gaan gebruik,
-    staan voor die stoep die kapkar,
-    ingespan en klaar
-    om weg te gaan.
-    Martjie kom die voordeur haastig uit
-    en tref hom by die treedjies aan.
-    Blykbaar het sy nie verwag
-    hom nog te sien of spreek.
-    Sy’s wrewelig, en voel
-    dat op haar wang
-    ’n kleurtjie haar verraai;
-    terwyl sy moeite doen
-    haar laggie tot ’n aldags-plooi te dwing.
-    Sy groet hom,
-    met ’n uitleg, haastig-weg
-    dat sy gaan kuier by tant’ Hannie Ras.
-
-    Sy was al op van-môre vroeg
-    en het haar ma vertel hoe sy reeds lang
-    tant’ Hannie ’n kuier het beloof,
-    en gister by die bruilof het
-    tant’ Hannie haar gevra
-    tog nou nie langer uit te stel.
-    So kom sy dan van-môre tot die plan
-    om daad’lik maar te gaan;
-    en om die perde nie te veel
-    die warmte te laat voel,
-    sou sy maar vroeg vertrek:
-    Op Uitkyk is dit heeltemal die reël
-    dat Martjie so die perde en die kar
-    tot haar beskikking het.
-    En Roelof voel net dankbaar dat hy haar
-    van-môre nie aan tafel reg-oor hom
-    sal sien soos elke dag.
-
-    Martjie het die plan bedenk,
-    om gras eers te laat groei
-    oor daardie oom se aanspraak by
-    die fees van gister.
-    Roelof ken sy al genoeg
-    om wel te weet
-    dat dit nie al te lang sal hoef te duur,
-    dewyl hy nie meer voel as dat
-    onwaarheid is gevoed,
-    waar tussen hom en haar tog niks bestaan.
-    Maar hoe dit _haar_ getref het, nee,
-    dit, voel sy, sal hy nooit besef of weet.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Veertien dae sou haar kuier duur,
-    maar nou’liks is ’n week verby
-    of Martjie is op Uitkyk weer terug.
-    Tant’ Mieta vra haar,
-    eers van al,
-    of ou tant’ Hannie haar
-    dan nooit te ete het gegee—
-    so maer het sy geworre.
-
-    Roelof druk haar handjie
-    hartelik;
-    „welkom tuis, ou sus,
-    „maar, alla wêreld, ons het jou gemis!”
-    Waar en gul en openhartig nog,
-    soos altyd,
-    is sy woorde en manier,—
-    maar haat’lik byna tog vir haar:
-    bewysend hoe sy, onbegrepe nog,
-    ’n vreemd’ling in sy boesem bly.
-    En tog, met vlugtig opslag,
-    blits haar oog
-    in syne,
-    asof, teën alle hoop en wete in,
-    ’n dieper sin sig daar sou laat gewaar
-    van wat hy sê.
-    Maar ag, ’n halwe oënblik is genoeg
-    vir haar om te verstaan
-    dat sy vir hom
-    „ou sus” net is gebly,
-    en niks as dit alleen.
-
-    Martjie weet nie waarom sy
-    ’n stil verwagting had
-    dat daardie kuier by tant’ Hannie tog
-    verligting of verandering aan sou bring.
-    Maar alles is soos altyd nog:
-    die vrae is nog daar,
-    en knaend nog die ou verlange na
-    ’n skoon besit
-    wat hare nie mag wees.
-
-    En tog kom af en toe
-    ’n glimlag haar verras
-    in weemoeds-uur,
-    en vra sy aan haarself of pa en ma
-    wel ooit die rykdom het geken
-    wat haar besitting is.
-    Dan weer, meteens, bevind sy haar
-    op boodskap weg, na Roelf,
-    maar keer terug op halfpad, omdat sy
-    nie weet wat sy hom eintlik het te sê—
-    en voel haar dan soos een
-    verstote in haar armoed, en verlaat.
-    Martjie het nog nooit haarself gevra
-    of Roelofs aansien by die mense haar
-    bewoge het om hom te eer
-    en lief te hê.
-    Dat hy die eer
-    en aansien moet gewin
-    en dat sy, baie-maal,
-    nou hier
-    dan daar,
-    ’n woord van lof moet hoor
-    op hom—
-    sy voel maar net
-    dat alles so moet wees,
-    dat net so goed die son
-    op middernag kan skyn
-    as dat ’t anders is;
-    en in haar oë lê ’n kalme blik wat sê:
-    „Ek weet dit al;
-    „is dit maar al wat julle het te sê
-    „van hom?
-    „O, myne is hy,
-    „en meer as een van julle s’n,
-    „hy’s myne alleen!”
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-XV.
-
-
-    Roelf gaan weg,
-    op sake moet hy uit,
-    vier dae deur die veld.
-    Twee ander, van sy vrinde, gaan ook mee,
-    hul gaan te perd;
-    ’n jag-tog sal dit wees ter-selfder-tyd.
-
-    Dae lang word reeds beskuit gebak,
-    die saëlsakke vol gemaak,
-    die streepsak ook wat op
-    die handperd word gelaai.
-    Roelf is opgewonde:
-    een en al verwagting oor die reis.
-    Net daaroor is die praat aan tafel ook.
-    En as hy Martjie kastig,
-    in die kombuis,
-    kom help met koekbak en beskuit
-    en, meer as ander dae,
-    haar plaag en terg,
-    dan voel sy dat dit net
-    die bly verwagting is van hulle reis
-    wat hom so buitensporig maak.
-
-    En op die môre van vertrek
-    as hy, en die ander twee wat same gaan,
-    ’n stukkie eers nog eet
-    aan tafel by oom Koot,
-    as hy tot afskeid haar ’n handdruk gee,
-    O, dan het Martjie hom
-    nog nooit so mooi gesien,
-    in veldpak, netjies passend aan sy lyf,
-    en bree-rand hoed wat lyk
-    of ’t niemands hoof so mooi kan pas
-    as syne.
-    En in sy oë vlam ’n gloed
-    van hartstog....
-    ag, die hartstog net alleen
-    vir veld en berge....
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Tant’ Mieta wil, vóor Roelof huistoe kom,
-    sy kamer eers ’n goeie skoonmaak gee.
-    Die werk van bed-opmaak
-    en uitvee elke dag
-    was altyd maar die werk van Rosie.
-    Martjie het wel af en toe
-    ook daar gekom,
-    om Roelf ’n koppie koffie aan te bring,
-    te waarsku dat die ete wag,
-    en so nog meer.
-    Maar nooit was sy alleen daarin, soos nou.
-    Want alhoewel die werk ook nou
-    aan Rosie weer was opgedra
-    —’wyl sy sou toesig hou—
-    so het sy tog ook self ’n voorskoot om;
-    en ongeduldig het sy, na ’n ruk,
-    ou Rosie weggestuur:
-    sy sou wel alles self regeer
-    en Rosie moet vir ounooi maar gaan help.
-
-    As Rosie ’n rukkie weg is draai sy stil
-    die sleutel in die deur,
-    en sluit sig in.
-    Hoe heerlik om haar daar alleen te voel!
-    Alleen? O nee:
-    sy wese is daar,
-    die kamerlug hang vol daarvan,
-    dit sweef haar teë uit die skaad’wee
-    van die bed,
-    dit fluister uit die lang gordyne-plooie
-    en uit die sonligstraal
-    wat deur die raam
-    die tafelkleed beskyn.
-    Omstrelend en omtastend sluit
-    sy gees en wese haar van alkant in,
-    bekorend soet soos iets wat sy
-    in stilte steel,
-    en tint’lend in haar bloed met so’n gevoel
-    van saligheid dat sy
-    —met hande op haar bors geklem—
-    bly staan,
-    onmagtig die betoow’ring haar te onttrek;
-    ondeuend-bly geniet sy van
-    verbode vrug
-    uit jong verbeeldings ryke skat:
-    ’n gode-drank,
-    ’n drome-melodie,
-    in liefdes skoon paleis.
-
-    Daar staan die varing-plant waar hy
-    sy sorg aan gee,
-    sy metgesel,
-    —bevoorreg bowe haar—
-    sy streel die fyne blaartjies met haar hand,
-    begiet die plantjie liefd’ryk uit die kruik,
-    in onbestemd besef van medely
-    met iets wat sorg en troos ontbeer.
-
-    En voor die tafel staan sy stoel,
-    daar sit hy elke dag.
-    Sy gaan daar nou op sit en dink daarby:
-    so sit hy op dieselfde plekkie, net
-    waar ek hou sit!
-    Opbruisend kom ’n blyheid haar oorstelp,
-    haar arme slaan sy kruiselings
-    om eie lyf
-    en wieg haar heen en weer—
-    ’n laggie om haar mond.
-    Besitter voel sy haar van iets
-    wat sy hou-vas,
-    en niemand ooit haar kan ontroof:
-    „Ja, net soos ek so sit hy hier,
-    „sy hoof waar myne is,
-    „sy hals....” ’n purper blos bedek meteens
-    haar wange,
-    uit die stoel
-    spring sy oorend,
-    verbergend in haar hande haar gelaat,
-    haarselwe hatend....
-
-    Na ’n rukkie is nou weer
-    die felle slae in haar bors bedaar.
-
-    Sy sien ’n boeke-rakkie aan die muur;
-    en neem ’n boek daaruit
-    en slaan die blaaie om,
-    verstrooid en sonder plan,
-    en lees ’n reël hier en daar.
-    Maar wat is dit? Sy lees aandagtig nou:
-
-      „Ek mag jou nie lief hê en kan jou nie haat nie,
-      „ek mag jou nie hou en ek kan jou nie laat nie.
-      „O, leer my die bittere stryd te volstry.
-
-      „En, ag, wat daarbinne my hart so deurknaë,
-      „ek wil ’t nie mis nie al kan ek ’t nie draë,
-      „die pyn wat genot is en mart’lend verlei.
-
-      „Ek kan jou nie haat en mag liefde nie géwe,
-      „so staan dit gemeld in die boek van ons lewe,
-      „O, smart wat verdélend my hart so deursny.
-
-      „Ek mag jou nie hou nie en kan ook nie skeië,
-      „so wil ’t die sterre se wet van die tyë,
-      „O, sê my, hoe sal ek die stryd ooit volstry.
-
-      „O, eensaam herhaal ek deur nagte en daë,
-      „vergeefs nog en ewig die swaarste van vraë,
-      „en voed ek, genietend, die pyn wat ek ly.
-
-      „Ek mag jou nie lief hê en kan jou nie haat nie,
-      „ek mag jou nie hou en ek kan jou nie laat nie
-      „O, leer my die bittere stryd te volstry.[1]
-
-    Met aandag, meer en meer gewek, het sy
-    die versie tot sy end gelees.
-    Hoe treffend en hoe waar
-    word daar die spieëlbeeld van eie siel
-    haar voorgehou!
-
-    Daar lê ’n stukkie potlood op die plank,
-    sy neem dit in haar hand....
-    Sy kan ’t nie laat nie,
-    O, sy sal, sy moet!:
-    sy trek ’n potloodstrepie langs die vers!
-    Sal hy dit sien!
-    O, laat hy ’t sien! Sy is wanhopend al,
-    sy gee nie om nie:
-    Ja, as sy dan nie mag praat nie
-    laat dan so
-    sy oog geopen word;
-    hy _moet_ dit sien, sy wil dit hê;
-    maar, ag,
-    hy dink miskien dat hy
-    dit selwe eens het aangemerk....
-    Sy skryf die eerste letters van
-    haar naam daarby!
-    Met kloppend hart set sy
-    die boekie op sy plank terug.
-    ’t Sou wel kan wees dat hy
-    die boekie nie meer in sal kyk,—
-    wat help dit dan?!
-    Die potlood in haar handjie
-    het ’n geur,
-    soos alles wat hy raak
-    of syne is.
-    Sy vra haarself of sy alleen
-    die lug gewaar,
-    dan of dit slegs verbeelding is van haar;
-    lavendel-geur is ’t nie, maar wel
-    ’n fyn aroma, soet en aangenaam,
-    wat uit die wese straal
-    van die wat ons bemin.
-    Sy berg die stukkie potlood in haar bors,
-    dis iets van hom,
-    sy sal dit hou vir haar....
-
-    Héwig skrik sy op,
-    want iemand het die deur se kruk gedraai.
-    Dis Rosie,
-    ou-nooi stuur haar weer, en vra
-    waar nonnie bly.
-    Haar soete droom is uit,
-    sy gaan,
-    en laat die werk aan Rosies sorg.
-
-[1] Vertaling van ’n gedig van Hamerling.
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-XVI.
-
-
-    Maande en maande was daar reeds
-    gerug van oorlog.
-    Almal was die praat daaroor gewend;
-    en elke ene het sy weg gegaan
-    soos voor die tyd.
-    En altyd werd die vraag gewoë
-    weer en weer:
-    sou’t kom of nie?
-    Die vrese en die hoop het beurt om beurt
-    mekanders plek geneem,—
-    en baie het sig reeds gerus gestel.
-
-    Maar plots’ling is die kans
-    ten slegste omgeslaan;
-    die vyand soek die stryd, geen mense-hand
-    kan nou nog keer.
-
-    Bedrywigheid is oral
-    en gewoel.
-    Te wapen! is die kreet.
-    Leeftog word versamel en verpak.
-    Van mens en dier word diens geverg.
-    Die treine is vol.
-    Banier en sang
-    gelei die jonge burgers uit.
-    En snikke, uit die skare, onderbreek
-    die afskeids vroom gebed,
-    en seënwense.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Roelof kom nie uit nie.
-    Wat sou’t wees?
-    ’n Week gaan om,
-    ’n twede,
-    na die dag dat hy
-    gesê het dat hy weer
-    terug sou wees.
-
-    ’n Briefie kom daar eind’lik
-    met berig
-    dat hy met d’eerste klomp
-    was mee-gegaan,
-    en op die grense hom bevind:
-    Oënbliklik was hy met sy perd
-    tot krygsdiens opgeroep,
-    en baie werksaam sinds die eerste dag.
-    Daar kon nie aan gedink word
-    om nog eers
-    na huis terug te kom.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Die huis is stil op Uitkyk,
-    net asof
-    daar ene uit begrawe is.
-    Met ywer is tant’ Mieta weer
-    aan werk gegaan,
-    om oorvloed van gebak
-    en alles wat maar lekker is
-    gereed te maak
-    en weg te stuur aan hom,
-    „haar kind”.
-    En klere moet hy hê en warme dek.
-    Sy het nie rus nie,
-    nag of dag.
-
-    En as die grootste drukte nou bedaar,
-    en sy
-    weer tyd het om te dink,
-    moet Martjie en oom Kootjie
-    baie-maal gewaar
-    hoe sy in stilte, as sy dink
-    dat hul nie sien nie,
-    ’n traan van kommer uit haar oë droog.
-
-    As Martjie ’t merk, die eerste keer,
-    dan tref ’t haar skokkend:
-    wat! sou ma dan waarlik dink dat hul
-    vir Roelf nie weer sal sien nie?
-    Nee, aan so iets het sy self
-    nog nooit durf dink.
-    Sou ’t moontlik wees?
-    Sy kan ’t nie glo nie, nee!
-    Maar van die dag af is daar in haar bors
-    ’n wurmpie wat daar vreet,
-    en op haar jong gelaat
-    ’n trek van sorg,
-    en in haar oog ’n blik van onrus bring.
-
-    Vlugtig was sy afskeid daardie dag,
-    sy maters was daarby,
-    van oog tot oog
-    en siel tot siel
-    het niks gepraat.
-    ’t Was nie anders of hy toe maar net
-    ’n groet tot weersiens had gegee.
-    En ’t sou die laaste groet kan wees van hom?
-    van hom, besitter van haar hart en wese!
-    Nee!!
-    Haar lewe was hy, elke dag,
-    ten spyte van die kloof
-    wat haar van hom moes skei,
-    sy wese so met hare saamgeweef
-    dat sy
-    so min haar kan verbeel
-    in eie bestaan haarselwe te verlies
-    as hom.
-    Sal hy verdwyn in eew’gheids duisternis
-    so sonder woord of teken eers aan haar?
-    Sal sy hom eendag soek—sy weet nie waar—
-    en sal hy as ’n vreemde wees
-    wat haar nie ken;
-    sal sy hom soek en nie kan vinde?
-    O!
-    Dan sal sy selfs te midde van ’n skaar
-    van hemellinge
-    eensaam voel,
-    soos ene in die eew’ge kou alleen,
-    van d’hemelruim.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Die eerste offers is geval
-    in vryheidskamp;
-    die droewe mare hang op straat en plein.
-    In klompies staan die mense,
-    hier en daar
-    en fluist’rend word gepraat
-    van die, wat almal het geken
-    en nooit die strate van hul dorpie weer
-    sal mag betree.
-    En ’t lyk of elk een aan die ander vra:
-    O, wat het ons begin, en waar
-    sal d’einde wees?!
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Op Uitkyk kom berig dat Roelf
-    verwond is in die slag....!
-    Daar’s stilte in die kleine kring;
-    in drie paar oë wel die trane op
-    van dank,
-    dat wreder slag hul is gespaar.
-    Maar deur die trane breek ’n glimlag heen
-    van trots!
-    Die wond is nie
-    van veel beduidenis
-    en Roelf laat weet dat hy
-    in weinig weke weer hersteld sal wees.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Die weke kom en gaan,
-    die lange maande,
-    een vir een.
-    En soos ’n blits uit wolke, onweer-swaar,
-    kom senuwee-skokkend keer op keer berig,
-    van stryd en dood.
-    Op Uitkyk is die rus verdwyn,
-    oom Kootjie, ook, verdrietig nog daarby
-    dat ouderdom hom bind
-    aan huis en haard.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Dis sondagmôre en gure winterweer,
-    maar vroeg is reeds tant’ Mieta en oom Koot
-    na dorp gery,
-    deur niks was hul te keer nie
-    want daar is
-    ’n diens vandag vir die
-    wat staan, en sterwe
-    op die veld van eer.
-    Martjie is allénig tuis gebly.
-    Sy’s voor die venster,
-    buitetoe haar oog gerig.
-
-    En grys en driestig is die winterdag:
-    in lange rye lê die wolke,
-    swaar gebank,
-    eenselwig-vaal en roerloos, of hul so
-    nog honderd jaar kan draal
-    in trage rus
-    —die folterpyne onge-ag
-    van harte wat daar kwyn,
-    van harte wat daar ween en bid
-    om sonneskyn.
-    Die wind wil maar gaan lê,
-    want moeg gesug
-    is reeds die oue eike voor die deur.
-    Net nou en dan
-    kom nog ’n snikkie ná,
-    as teën die ruit
-    ’n dooie blaartjie tik.
-
-    Starend-wyd is Martjies oog
-    in vèr gedagtes heeltemal verloor:
-    sy dink aan hom.
-    En onverklaarbaar is die raadsel nog vir haar
-    hoekom hy tog haar liefde het versmaad,
-    sy dink daar elke dag nog aan.
-    Sy dink daaraan
-    hoe sy gesien het soms
-    dat hy
-    ’n stryd te strye had,
-    asof hy in ’n weif’ling staan.
-    En eendag, by ’n wending van haar hoof,
-    so onverwags,
-    het sy sy oog gevang, op haar gerig,
-    vol trane en medely!....
-    Dis net of in haar oog meteens
-    ’n flikkering is ontwaak,
-    sy’s opgestaan en kuier snel
-    die kamer op en neer,
-    soos iemand met ’n plan
-    wat nie kan wag nie:
-    „wáarom had hy trane in sy oog
-    „vir my?
-    „wáarom, wáarom het hy my verstoot?
-    „Ek sal, ek mag,
-    „ek moet dit weet!
-    „O, dat ek sou kan dink dat ek
-    „te laat kan wees
-    „om dit van hom te hoor!
-    „Wat is dit wat my sê
-    „dat ek geen dag verlore moet laat gaan
-    „maar spoed moet maak?
-    „Hoe het ek tog so lang nog hier kan bly!”
-
-    By tuiskoms van tant’ Mieta en oom Koot
-    is Martjie besig, by haar kas,
-    haar klere uit te soek.
-    Haar plan is gou vertel:
-    sy sluit haar aan
-    by die ambulans, die eerste wat weer gaan;
-    verpleegsters word gevra,
-    sy kan nie meer
-    op haar laat wag,
-    haar diens, as dogter van haar land,
-    word ook geverg.
-
-    Tant’ Mieta is bly,
-    dat sy na Roelfie gaan,
-    haar „kind”.
-    Die moeder-oog het lang gewaar
-    hoe Martjies hart aan hom
-    gegéwe was.
-    En welgetroos dat eenmaal sou gebeur
-    wat ook haar moederhart verlang,
-    het sy maar stil gewag,
-    vertrouend op die tyd.
-    Sy weet ook wel wat jonge harte is;
-    en wat sou dan kan hinder dat die twee
-    mekander vind?
-
-
-
-
-[Illustration]
-
-
-
-
-XVII.
-
-
-    Die trek was lang en swaar,
-    die hele nag,
-    deur reën en wind
-    —die swarte donker elke keer
-    herskep in helder dag
-    deur flikker-blitse,
-    ligtend op die lange ry
-    van waens
-    en diere, steunend in die tuig en juk—
-    hul pligte nooit versakend.
-
-    En, as onwillend-traag, was skaars
-    die lang verbeide dag ontwaak,
-    of plotseling
-    het knetterend kleingeweer
-    die aanvang aangekondig van ’n stryd.
-
-    En heeldag het dit aangehou
-    nou digter by,
-    en dan weer ver,
-    by-wyle heeltemal bedaard,
-    tot net ’n skot of drie
-    nog word gehoor,
-    meteens dan wakk’rend weer
-    tot woedend-fel gekraak
-    aaneen....
-
-    Gewonde meer en meer
-    word aangedra na die ambulans,
-    en dokter en verpleegsters het
-    hul hande vol
-    —en Martjie ook daarby.
-    Sy béwe elke keer
-    as een word aangebring,
-    nie wetend of sy dalk,
-    in smartverwronge trekke, nie ook hom
-    sal moet herken.
-    Sy wens dit byna, hatend dan haarself
-    om so’n wens.
-    Die angs is nie te hou nie, want
-    daar’s iets wat haar ’n ongeluk voorspel,
-    die slag moet val, sy weet nie waar of hoe.
-    O, was ’t maar gou!
-
-    Sy weet hy ’s daar:
-    die môre vroeg het sy hom weer
-    die eerste keer gesien.
-    Dat sy ook daar is weet hy nie:
-    te perd het hy
-    die wa verby geja, van agter op,
-    met burgers na die front.
-    Sy het hom by sy naam wil roep,
-    maar in haar boesem het ontroering so
-    haar stem gevang
-    dat oor haar lippe net ’n fluist’ring kom.
-    Tevrede moes sy wees hom so
-    nog agterna te kyk
-    —so fier en kloek te perd, sy hoof omhoog,
-    as dorstend vir die stryd.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Burgers kom in klompies aangery
-    en gaan verby:
-    die orders is om t’rug te val,
-    die oormag van die vyand is te groot,
-    hul trek van ver
-    die stelling om.
-    Die ambulans, met rooikruis vlag omhoog,
-    moet daar bly staan
-    —verplegend swaar gewonde, in groot getal.
-
-    Martjie het moeite om
-    haar aandag aan haar werk te wy,
-    onrustig blik haar oog
-    na buite, elke maal,
-    of sy hom by die ander nie gewaar,
-    hoewel sy weet—sy kan nie sê waaróm—
-    dat hy nie met die ander daar
-    verby sal gaan.
-
-           *       *       *       *       *
-
-    Die laaste burger is al lang verby
-    as by die rooikruis-wa
-    die vyand sy verskyning maak,
-    en groter word hul aantal steeds.
-    Die dag se stryd en woeling word bepraat
-    en Martjie hoor vertel
-    hoe ’n klompie burgers dáár,
-    op daardie voorste punt,
-    was afgesny,
-    en almal doodgeskiet of swaar gewond,
-    behalwe éen:
-    en aangehou het hy alleen, totdat
-    sy laaste skot was weggeskiet,
-    en menigeen deur hom
-    sy dood moes vinde;
-    in hande is hy nou
-    en sal, nog voor vanaand,
-    met eie lewe moet betaal
-    die lewens wat hy so genome het
-    terwyl die stelling reeds
-    verlore was,
-    die stryd alreeds beslis....
-
-    Martjie het genoeg gehoor.
-    Sy weet, sy voel wie daardie burger is
-    al het haar niemand dit vertel.
-    Sy’s weg,
-    te voet,
-    meteens,
-    geen sterw’ling kan haar keer....
-    Die pad verlatend
-    pyl sy reg,
-    deur veld en bossies op haar doel.
-    Dis ver,
-    en opdraend,
-    maar sy stap,
-    sy stap,
-    en kyk net vóor haar.
-
-    O, sy kan nie meer—
-    ’n uur, gewis,
-    sal sy moet stap!
-    Sy struikel,
-    nee, sy’s weer oorend,—
-    sy stap!
-    Die dorings pluk
-    en skeur,
-    sy struikel nogmaals....
-    Op!
-    Maar nee,
-    op hande en knieë
-    kom sy neer:
-    sy moet,
-    sy moet by asem kom....
-
-    Bedaarder nou
-    en stadig aan
-    —so kom ’n mens die verste....
-    Wat!
-    bedaard en stadig aan!?
-    terwyl hy reeds
-    word uitgelei, miskien....
-    die roers al aangelê....!
-    ’n Roep van angs
-    ontsnap haar bors,
-    aan elke oor het sy
-    ’n vingertop gedruk....
-    sy draf,
-    sy draf!
-    .........................
-
-    Hoe lang het sy al so
-    in onmag daar gelê?
-    Hoe kom sy daar?
-    Verwonderd kyk sy om haar heen....
-    O, ja, sy weet,
-    sy weet meteens....
-    O, waarom was sy tog so swak
-    om daar haar kragte te verlies:
-    die laaste bultjie lê net voor, sy kan
-    al stemme hoor....
-    Sy’s op,
-    sy stap,
-    oor klippe groot en klein
-    na bowe!
-    Wie het haar
-    so reguit op haar doel gelei?
-    Bo die laaste klippe
-    kom meteens
-    ’n hoof en skouers uit
-    —dis hy!
-    Sy arme het hy op sy bors gekruis,
-    sy hoof omhoog,
-    sy oë fier gevestig,
-    of hy iets verwag
-    wat hy nie vrees nie....
-
-    „Roelf!”
-    Hy hoor haar stem
-    en maak meteens
-    ’n snelle wending met sy lyf en hoof,
-    die selfde oënblik kraak
-    ’n sarsie kleingeweer
-    en stort hy agteroor,—
-    met dowwe smak, en weerslag, raak sy hoof
-    die harde grond,
-    dan lê hy stil!
-
-    Sy’s daar,
-    by hom.—
-    Eerbiedig op ’n afstand bly
-    die ander staan....
-    Sy hoof het sy gelig,
-    met oë geslote rus dit op haar arm,
-    ’n kol van donker-rood
-    is op sy bors—
-    dit dy en dy al groter uit....
-
-    Hy slaan sy oë op,
-    met glimlag van herkenning sien hy haar.
-    En sonder woord van haar het hy verstaan
-    dat sy ’n boodskap nog van hom kom vra
-    eer-dat hy gaan....:
-
-    „Martjie....
-    „ek het eenkeer lief gehad....
-    „die dood het haar
-    „van my af weggeneem.
-    „Jy wis dit nie....
-    „Ek het jou hart verstaan,
-    „maar wou nie praat,
-    „ek het gemaak of ek dit nie kon sien,
-    „en vrolik het ek my
-    „maar nog gehou....
-    „al het ek smart gevoel
-    „vir jou....
-
-    „Vergéwe my....
-    „Ek dag om so te wag, totdat die tyd
-    „my dalk sou leer....
-    „om jou ook lief te kry,
-    „soos haar,.... wat ek.... verlore het....
-    „dit mog nie wees nie, Martjie....
-    „en.... ek het gevoel....
-    „dat ek aan jou, en niemand,
-    „minder ooit mog gee
-    „dan ’k eenkeer.... had gegee....
-    „aan haar....”
-
-    Spraak’loos het sy aangehoor;
-    ontroering hou haar stem in boeie vas,
-    ook nou dat hy,
-    met oë wyd-onrustig starend,
-    lê te wag
-    dat sy moet praat.
-
-    Sy buig haar hoof
-    en fluister in sy oor:
-    „jy ’t goed gedaan!”
-
-    ’n Handdruk, lang en innig, is haar loon.
-    Dan val die grote oë stadig toe,
-    tevrede....
-
-    Sy vingers lê nou magt’loos in haar hand....
-    En op die gras-saad van die vlakte sterf
-    die dag se laaste sonnestraal.
-
-*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK MARTJIE ***
-
-Updated editions will replace the previous one--the old editions will
-be renamed.
-
-Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
-law means that no one owns a United States copyright in these works,
-so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the
-United States without permission and without paying copyright
-royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
-of this license, apply to copying and distributing Project
-Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm
-concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
-and may not be used if you charge for an eBook, except by following
-the terms of the trademark license, including paying royalties for use
-of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
-copies of this eBook, complying with the trademark license is very
-easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
-of derivative works, reports, performances and research. Project
-Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may
-do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
-by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
-license, especially commercial redistribution.
-
-START: FULL LICENSE
-
-THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
-PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
-
-To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
-distribution of electronic works, by using or distributing this work
-(or any other work associated in any way with the phrase "Project
-Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full
-Project Gutenberg-tm License available with this file or online at
-www.gutenberg.org/license.
-
-Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project
-Gutenberg-tm electronic works
-
-1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
-electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
-and accept all the terms of this license and intellectual property
-(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
-the terms of this agreement, you must cease using and return or
-destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your
-possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
-Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound
-by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
-person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph
-1.E.8.
-
-1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
-used on or associated in any way with an electronic work by people who
-agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
-things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
-even without complying with the full terms of this agreement. See
-paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
-Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this
-agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm
-electronic works. See paragraph 1.E below.
-
-1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the
-Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
-of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual
-works in the collection are in the public domain in the United
-States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
-United States and you are located in the United States, we do not
-claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
-displaying or creating derivative works based on the work as long as
-all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
-that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting
-free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm
-works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
-Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily
-comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
-same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when
-you share it without charge with others.
-
-1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
-what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
-in a constant state of change. If you are outside the United States,
-check the laws of your country in addition to the terms of this
-agreement before downloading, copying, displaying, performing,
-distributing or creating derivative works based on this work or any
-other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no
-representations concerning the copyright status of any work in any
-country other than the United States.
-
-1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
-
-1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
-immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear
-prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work
-on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the
-phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed,
-performed, viewed, copied or distributed:
-
-  This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
-  most other parts of the world at no cost and with almost no
-  restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
-  under the terms of the Project Gutenberg License included with this
-  eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the
-  United States, you will have to check the laws of the country where
-  you are located before using this eBook.
-
-1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
-derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
-contain a notice indicating that it is posted with permission of the
-copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
-the United States without paying any fees or charges. If you are
-redistributing or providing access to a work with the phrase "Project
-Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply
-either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
-obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm
-trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
-
-1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
-with the permission of the copyright holder, your use and distribution
-must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
-additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
-will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works
-posted with the permission of the copyright holder found at the
-beginning of this work.
-
-1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
-License terms from this work, or any files containing a part of this
-work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
-
-1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
-electronic work, or any part of this electronic work, without
-prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
-active links or immediate access to the full terms of the Project
-Gutenberg-tm License.
-
-1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
-compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
-any word processing or hypertext form. However, if you provide access
-to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format
-other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official
-version posted on the official Project Gutenberg-tm website
-(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
-to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
-of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain
-Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the
-full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1.
-
-1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
-performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
-unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
-
-1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
-access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works
-provided that:
-
-* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
-  the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
-  you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
-  to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has
-  agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
-  Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
-  within 60 days following each date on which you prepare (or are
-  legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
-  payments should be clearly marked as such and sent to the Project
-  Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
-  Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg
-  Literary Archive Foundation."
-
-* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
-  you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
-  does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
-  License. You must require such a user to return or destroy all
-  copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
-  all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm
-  works.
-
-* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
-  any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
-  electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
-  receipt of the work.
-
-* You comply with all other terms of this agreement for free
-  distribution of Project Gutenberg-tm works.
-
-1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
-Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than
-are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
-from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
-the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the Foundation as set
-forth in Section 3 below.
-
-1.F.
-
-1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
-effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
-works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
-Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm
-electronic works, and the medium on which they may be stored, may
-contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
-or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
-intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
-other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
-cannot be read by your equipment.
-
-1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
-of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
-Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
-Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
-Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
-liability to you for damages, costs and expenses, including legal
-fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
-LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
-PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
-TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
-LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
-INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
-DAMAGE.
-
-1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
-defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
-receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
-written explanation to the person you received the work from. If you
-received the work on a physical medium, you must return the medium
-with your written explanation. The person or entity that provided you
-with the defective work may elect to provide a replacement copy in
-lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
-or entity providing it to you may choose to give you a second
-opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
-the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
-without further opportunities to fix the problem.
-
-1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
-in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO
-OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
-LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
-
-1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
-warranties or the exclusion or limitation of certain types of
-damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
-violates the law of the state applicable to this agreement, the
-agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
-limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
-unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
-remaining provisions.
-
-1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
-trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
-providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in
-accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
-production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm
-electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
-including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
-the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
-or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or
-additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any
-Defect you cause.
-
-Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
-
-Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
-electronic works in formats readable by the widest variety of
-computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
-exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
-from people in all walks of life.
-
-Volunteers and financial support to provide volunteers with the
-assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
-goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
-remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
-Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
-and permanent future for Project Gutenberg-tm and future
-generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
-Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
-www.gutenberg.org
-
-Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation
-
-The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
-501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
-state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
-Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
-number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
-U.S. federal laws and your state's laws.
-
-The Foundation's business office is located at 809 North 1500 West,
-Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up
-to date contact information can be found at the Foundation's website
-and official page at www.gutenberg.org/contact
-
-Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
-Literary Archive Foundation
-
-Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without
-widespread public support and donations to carry out its mission of
-increasing the number of public domain and licensed works that can be
-freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
-array of equipment including outdated equipment. Many small donations
-($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
-status with the IRS.
-
-The Foundation is committed to complying with the laws regulating
-charities and charitable donations in all 50 states of the United
-States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
-considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
-with these requirements. We do not solicit donations in locations
-where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
-DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
-state visit www.gutenberg.org/donate
-
-While we cannot and do not solicit contributions from states where we
-have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
-against accepting unsolicited donations from donors in such states who
-approach us with offers to donate.
-
-International donations are gratefully accepted, but we cannot make
-any statements concerning tax treatment of donations received from
-outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
-
-Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
-methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
-ways including checks, online payments and credit card donations. To
-donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
-
-Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works
-
-Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
-Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be
-freely shared with anyone. For forty years, he produced and
-distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of
-volunteer support.
-
-Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
-editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
-the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
-necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
-edition.
-
-Most people start at our website which has the main PG search
-facility: www.gutenberg.org
-
-This website includes information about Project Gutenberg-tm,
-including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
-subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.